27 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b72ecead7a5926ec0ed37814fae7b9d.pdf 6a41dbe5d66925fec7e160025792f560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3017 Title A name given to the resource Bratanki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh BRATANKI Szwendam się po S ł o w a c j i , naiaioj l u b bardzioj systematycznie, w i e d z i a ł w s p o s ó b wiolcc c h a r a k t e r y s t y c z n y : „ N i e b r o ń i c h , bo od dwudziestu k i l k u l a t . Z j e ź d z i ł e m ton k r a j autostopom, rowo- nie rozumiesz w c z y m rzecz. W y , Polacy, lubicie W ę g r ó w , bo ich kilo­ nio znacio. N i e z a z n a l i ś c i e ich na w ł a s n e j s k ó r z e . " Tymczasem m e t r ó w p i e c h o t ą . P a r ę r a z y w y j e ż d ż a ł e m t a m za p a ń s t w o w o pio- rem, t r o c k o na nartaoh, samocbotlami p r z y j a c i ó ł , sporo k t o ś , c h c ą c z a ł a g o d z i ć n a s t r ó j , z a i n t o n o w a ł czardasza. Ś p i e w a l i ś ­ n i ą d z o — j a k o etnograf i j a k o t ł u m a c z ich prozy. M i a ł e m t a m m y c h ó r e m , j a k to jest p r z y j ę t e w tamtejszych lokalach i z n o w u znajomych z n a j r ó ż n i e j s z y c h k r ę g ó w . W czasach, g d y w y j a z d do b y ł o dobrze. W ogóle S ł o w a c y bardzo p i ę k n i e ś p i e w a j ą . Czardasz C z e c h o s ł o w a c j i n i e s t a n o w i ł takiogo p r o b l e m u j a k obecnie, b y ł e m b y l , w przekonaniu gospodarzy, absolutnie s ł o w a c k i — alo t ę d o ś ć o s ł u c h a n y z r ó ż n y m i s ł o w a c k i m i d i a l e k t a m i , a sam m ó w i ł e m z ł o ś l i w ą u w a g ę z a c h o w a ł e m j u ż dla siebie. na tyle biegle, że b r a l i m n i o za swojaka. S t a r a ł e m się w ó w c z a s Potem s z l i ś m y n o c n ą B r a t y s ł a w ą , o d p r o w a d z a l i ś m y k o l e ż a n k i , p r o w o k o w a ć r o z m o w y na t e m a t y polskie, b y o g l ą d a ć m ó j k r a j mieszkające w domu akademickim i m . A . Suworowa; odrobinkę z b o k u , oczyma s ą s i a d ó w . Z takiej p e r s p e k t y w y w i d z i się nie­ w y p i l i ś m y , w i ę c s n u ł e m g ł o ś n e dywagacjo, j a k b y to b y ł o , g d y b y k i e d y rzeczy z d u m i e w a j ą c o , a ż człowiek n i o w i o , czy ś m i a ć s i ę , nasz warszawski a k a d e m i k p r z y u l . L u d w i k a K i c k i e g o n a Pradze ezy z ż y m a ć . TJczucio n i e p o r ó w n y w a l n e z n i c z y m . t a k ż o b y l i m i e n i a Suworowa, ale k t o ś p o w i e d z i a ł m i z u p e ł n i o G d y b y m teraz m ó g ł p o s t a w i ć na stole j a d ł a i n a p i t k i , k t ó r y m i m n i o w c i ą g u t y c h dwudziestu p a r u lat na Słowacji wj'dalbym u c z t ę , nio g o r s z ą od niejednego s ł u s z n i e , ż e b y m b y l cicłio. ugoszczono, g ó r a l s k i e g o wosola. ' l a k o t o , na swój p r y w a t n y u ż y t e k , p r z e s u n ą ł e m o kilkaset k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e g r a n i c ę terenu, gdzio b y ł e m u siebie w domu. Mój przyjaciel W ę g i e r , r ó w n i e ż humanista, z r e s z t ą c z ł o w i e k wybitnie królów węgierskich; Koszyce to koronacyjne Kassa, B a r d i ó w — B a r t fa, a cala S ł o w a c j a — t o dla niogo zwyczajnie g ó r n o W ę g r y . L e ż ą Słowaków t a m w grobach jego bliscy, s t o j ą t a m z a b y t k i — ś w i a d k o w i e jego bardzo wiele na t e m a t W ę g r ó w . Same najgorsze rzeczy. N i e zna­ n a r o d o w y c h d z i e j ó w . Istnienie narodu s ł o w a c k i e g o jest f a k t o m , W c i ą g u tego calogo czasu n a s ł u c h a ł e m się od lazł się, p r z y n a j m n i e j w m o i m t o w a r z y s t w i e , j a k i ś w s p ó ł c z e s n y k t ó r y m ó j w ę g i e r s k i p r z y j a c i e l w zasadzie p r z y j ą ł s ł o w a c k i Szwejk, k t ó r y s t w i e r d z i ł b y pojednawczo: „ n i e m o ś c i , bo cóż m i a ł r o b i ć , ale stara się tej informacji raczej nio każdy Madziar w i n i e n t e m u , że M a d z i a r " ; n a t o m i a s t i owszem, raz po złota m y ś l sapera W o d i c z k i : „krótko m ó w i ą c , M a d z i a r z y to h o ł o t a " . A jeżcłi k t ó r y ś W ę g i e r c z y m ś się w s ł a w i ł , zapewniano do wiado­ rozpowszechniać. raz, w n a j r ó ż n i e j s z y c h w a r i a n t a c h i kontokstach p r z e w i j a ł a się Po 1918, g d y z a w a l i ł y się madziarskio d ą ż e n i a mocarstwowe, a k r ó l e s t w o W ę g i e r z o s t a ł o drastycznie okrojono, t r a c ą c n i e m a l dwie trzecie swego t e r y t o r i u m na rzecz C z e c h o s ł o w a c j i , R u m u n i i , m n i e , żo z p e w n o ś c i ą nie b y ł to W ę g i e r : P e t ó f i m i a ł s ł o w a c k i c h J u g o s ł a w i i , a n a w o t Polski i A u s t r i i , dla n a r o d u r o d z i c ó w , K o s s u t h s ł o w a c k i e nazwisko ( k o ś ń t to w gwarach po- n a s t a ł y bardzo t r u d n e chwile. N a drzwiach m i e s z k a ń p o j a w i ł y się ł u d n i o w o s l o w a c k i c h k a p ł o n — cóż za pole do w s p a n i a ł y c h k o n ­ porcelanowo N i e ! N i g d y ! ) . W czasach stalinowskich wielo z nich w y t ł u e z o n o , — c h o r w a c k i i t d . I n t e r e s u j ą c o , że ludzie, k t ó r z y mnie o t y m prze­ wiele dla b e z p i e c z e ń s t w a pochowano, ale jeszcze n i e k i e d y m o ż n a konywali je z o b a c z y ć . Ł a t w o na t e n t e m a t d o w c i p k o w a ć , p a t r z ą c z b o k u ; (również historycy, etnografowio, literaci) zawszo, tabliczki nietrudno Rusinów, Rumunów, C h o r w a t ó w , S ł o w e ń c ó w , k t ó r z y z g o ł a nie p r a g n ę l i węgierskiej lepiej s ł y s z e ć . P r ó b o w a ł e m opieki i starali się spod niej u w o l n i ć , a skoro i m się to wreszcie ale Słowaków, N e m ! Soha!" ( N i e ! sili glos. Widocznie t o , co m ó w i l i , t a k i m się p o d o b a ł o , że chcieli parę razy d y s k u t o w a ć , racje „Nom! ilekroć rozmowa zeszła na W ę g r ó w , o d r o b i n k ę za bardzo podno­ nawet przedstawić z napisem węgiorskiego c e p t ó w ! ) , H u n y a d y b y ł R u m u n e m , Teleki t o r ó d serbski, Z r i n y i d a w a ł e m s p o k ó j . „ N i o rozumiesz, bo j e s t e ś P o l a k i e m " — m ó w i o n o u d a ł o , p ł a k a l i zo szczęścia. M o ż n a t a k ż e w y k a z a ć (post f a c t u m , m i w t a k i c h p r z y p a d k a c h i ton argument m n i e p r z e k o n y w a ł , bo naturalnie) n i e u c h r o n n o ś ć p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , k t ó r e dopro­ rzeczj-wiśeie nio r o z u m i a ł e m i r z e c z y w i ś c i e jestem P o l a k i e m . w a d z i ł y do u p a d k u h i s t o r y c z n y c h W ę g i o r . Na temat kultury w ę g i e r s k i e j w i e m niewiole, s t y k a ł e m się Co nie zmienia f a k t u , że w wiejskich gospodacli o d Tatr z n i ą w y r y w k o w o , j ę z y k a niestety nie z n a m , w Budaposzeio b y ł e m i p r z e ł ę c z TJżoeką po A d r i a t y k w c i ą ż jeszcze u s ł y s z e ć m o ż n a w ę ­ wszystkiego jedon raz. M i m o to na Słowacji nieustannie gierskie p r z e k l e ń s t w a , a na cmentarzach o d c z y t y w a ć w ę g i e r s k i e rzucały m i się w oczy p r z e r ó ż n e węgiorskio śkuby — w k u l t u r z o ludowej, n a g r o b k i . (Mniej więeej co trzeci W ę g i e r mieszka poza g r a n i c a m i j ę z y k u , sztuce i s t u i n n y c h dziedzinach ż y c i a . G d y b y m więeej p a ń s t w a w ę g i e r s k i e g o ) . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . na p o ł u d ­ w i e d z i a ł o W ę g r z e c h , z p e w n o ś c i ą d o s t r z e g ł b y m t y c h ś l a d ó w bez niowej S ł o w a c j i , m n i e j s z o ś ć w ę g i e r s k a s t a n o w i a b s o l u t n ą w i ę k ­ p o r ó w n a n i a w i ę c e j . Jest to rzecz lutwo w y t l u m a c z a l n a : W ę g r z y s z o ś ć , t a k ż e dzieci s ł o w a c k i o , c h c ą c b a w i ć się z r ó w i e ś n i k a m i , r z ą d z i l i S ł o w a c j ą przez m u s z ą n a u c z y ć się po w ę g i e r s k u . Podobnie jest na t y s i ą c l a t , nie r z ą d z ą dopiero od l a t s i e d e m d z i e s i ę c i u , jasne w i ę c , że na Słowacji wielo k a m i e n i i w i o l u ludzi mówi po węgiersku, choćby nieświadomie Siedmiogrodu, obocnio w granicach znacznych Rumunii. albo F a s c y n u j ą mnio zarówno odruchy Słowaków, k t ó r z y wbrew o c z y w i s t y m f a k t o m w y p i e r a j ą się w ę g i e r s k i c h w p ł y w ó w na s w o j ą t y m b a n a l n y m s p o s t r z o ż e n i c m ze S ł o w a k a m i , r ó w n i o ż (a m o ż o k u l t u r ę i s t a r a j ą się, czasom w ż a ł o s n y s p o s ó b , z a c i e r a ć po nioj przodo ś l a d y , j a k o d r u c h y W ę g r ó w , k t ó r z y w c i ą ż się d z i w i ą , żo S ł o w a c y wszystkim) z humanistami. nawot przestrzeniach i w b r e w w ł a s n y m i n t e n c j o m . O t ó ż nic daj B o ż o podzielić się G d y przed laty, siedząc, w w i n i a r n i z g r u p ą m ł o d y c h b r a t y s ł a w s k i c h e t n o g r a f ó w zwiorzy- d a j ą sobio j a k o ś boz nich r a d ę , a życie po 1918 r o k u toczy się łom się m i m o c h o d e m , żo bardzo m i brakuje z n a j o m o ś c i j ę z y k a dalej i r o d z ą się w c i ą ż nowo pokolenia. Ogromnie to ciekawe dla w ę g i o r s k i o g o , z m r o z i ł e m eało t o w a r z y s t w o . „ A na co ci węgier­ Polaka, bo m o ż e p r z y j r z e ć się k a ż d e m u s k i ? " „ B o człowiek p o w a ż n i o i n t e r e s u j ą c y się S ł o w a c j ą nie m o ż o aberracji z osobna, p o n i e w a ż u nas o b y d w a te g a t u n k i w y s t ę p u j ą nie z n a ć w ę g i o r s k i e g o . " M ó j s ą s i a d r ó w n o c z e ś n i e : j e s t e ś m y „ S ł o w a k a m i " wobec N i e m c ó w i „ W ę g r a ­ lekko p r z y b l a d ł . „Taras, rodzajowi narodowoj s o m ń r ! " (pieprzysz, oślo!) z a w o ł a ł w p a t r i o t y e z n o - a l k o h o l o w y m m i " woboc U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w . N i e trzoba się uniesieniu. A skoro z a p y t a ł e m go n a j u p r z e j m i e j , czy w i e , ile u źródeł do d z i e j ó w S ł o w a c j i pisanych jost po w ę g i e r s k u , d o w o d z i ć z ogniem w o k u , żo na Ś l ą s k u nio m a absolutnie ż a d n y c h 164 I i n t e l i g e n t n y , p a t r z y na te sprawy cokolwiek z innoj s t r o n y . B r a t y s ł a w a t o dla niego Pozsony, miasto odpo­ nas wiele n a c h o d z i ć , a b y spotkać człowieka, k t ó r y będzie �p o z o s t a ł o ś c i k u l t u r y n i e m i e c k i e j . N i o p o w i n n o się r ó w n i o ż u ż y w a ć P a w ł a z Lowoczy, na p r z y k ł a d . O wiolo j o d n a k słów t a k i c h j a k r y n o k albo szuflada, bo to g o r m a n i z m y . Ś w i o t n i o , gdy spojrzy się z b o k u , jost m y ś l e n i e k a t e g o r i a m i n a r o d o w y m i t y l k o j a k m a m to z r o b i ć , skoro od czasu do czasu m u s z ę iść na o p r z y r o d z i e : m a ł o co mnie t a k ś m i e s z y , j a k z w r o t y t y p u „ z ł o t a r y n e k albo zajrzeć do szuflady * G d y o p o w i o d z i a ł o m k i e d y ś w t z w . polska j e s i e ń " , „ p o l s k i k s i ę ż y c " , „ w l o s k i o n i e b o " , „ g e r m a ń s k i o kulturalnym d ę b 3 ' " ( m o g ą t e ż b y ć s ł o w i a ń s k i e albo litewskie), „ c z e s k i o l i p y " , t o w a r z y s t w i o a n e g d o t k ę o p r ó b i e śląskiej o r k i e s t r y zabawniejsze, g ó r n i c z e j ( K o l e d z y ! A e h t u n g ! T r u m p e t y do m u n t ó w ! Z a c z y n a m y , „ r o s y j s k i o b r z o z y " i t d . O f i a r ą tego dziwacznego przyrodniczego ajns, cwaj, d r a j : Jeszczo Polska nie zginyylaa...) u s ł y s z a ł e m , że nacjonalizmu p a d ł y m . i n . t a t r z a ń s k i e s z a r o t k i ; za c z a s ó w gali­ jest to h i s t o r y j k a co p r a w d a zabawna, ale m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n a cyjskich zrywano je masowo i przylepiano do k a r t e k z napisem przez w r o g ó w , jest w i ę c szkodliwa i nie n a l e ż y jej p o w t a r z a ć . — „ z polskich g ó r i polskich s k a ł p o l s k i g ó r a l dla nas r w a ł " , a b y Dlaczogo ? — zawolalom n a i w n i e — przecież t a anegdota w y ­ k r z o p i ł y narodowego ducha. Cóż to m u s i a ł b y ć za dochodowy chwala polski p a t r i o t y z m Ś l ą z a k ó w , a w p ł y w niemczyzny interes! na g w a r ę ś l ą s k ą to f a k t bezsporny! N i e b ę d ę o p i s y w a ć , co m i na to odpowiedziano, bo to bardzo smutno. To na zachodzie. A na wschodzie... P r z y k ł a d pierwszy z brzegu: reporterka znanego warszawskiego Po 1918 r o k u , g d y E u r o p a wschodnia z o s t a ł a poszatkowana g ę s t ą siocią granic, s t a n ą ł t r a g i k o m i c z n y p r o b l e m , k t ó r y tygodnika wybraV, się na . L i t w ę . Zawieziono j ą do wzorowego k o ł c h o z u , w k t ó r y m wszystko nęka nas do d z i s i a j : j a k r o z p a r c e l o w a ć m i ę d z y licznych a k ł ó t l i w y c h spadkobierców wspólny majątek Austro-Węgier, kulturę ? Do k t ó r e j n p . z n a r o d o w y c h l i t e r a t u r z a l i c z y ć Franza K a f k ę , praskie­ b y ł o zmechanizowane, a k r o w y o d z n a c z a ł y się r e k o r d o w ą mlecz­ go Ż y d a , p i s z ą c e g o po uiomiecku? A l b o J ó z e f a n o ś c i ą , lecz d z i e n n i k a r k ę z a i n t e r e s o w a ł o przede w s z y s t k i m t o , p r z y k ł a d zagadnienia, k t ó r e g o niepodobna r o z w i ą z a ć , g d y ż jest że absurdalnio przewodniczący nazywał się Billevicius, więc go zaczęła postawione. raczej Stawiano w ó w c z a s wielo kategorycznych Oto podobnych p r z e p y t y w a ć na o k o l i c z n o ś ć , czy nie jest a b y k r e w n y m O l e ń k i zagadnień, B i l l e w i o z ó w n y ? S p o j r z a ł t r o s z k ę spode ł b a i o d p o w i e d z i a ł na sprzecznych, a w s t r a s z l i w y m r e j w a c h u , j a k i w y b u c h n ą ł na stypie wszelki w y p a d e k , że nie. Dalsza rozmowa na t e m a t osiągnięć koł­ po nioboszczeo A u s t r i i i w c i ą ż joszczo t r w a , n i k t j a k o ś nie d o r w a ł chozu j a k o ś n i e z b y t się k l e i ł a . a Rotlia? stwierdzeń wzajemnie się do g ł o s u , b y p o w i e d z i e ć , że k u l t u r a jost niepodzielna, z a ś M y ś l ę , że g d y b y m dzisiaj w y b r a ł się rowerom od Huculszczyz- dzielenie tego co niepodzielne grozi schizofrenią. Czy Slowaoy m a j ą c o p y r i g h t na Janosika? J e ż o l i t a k , to co n y a ż do samych I n f l a n t , n o c u j ą c po s t o d o ł a c h i j e d z ą c po gospo­ (przedo p o c z ą ć z Janosikiem p o l s k i m , czy s k o n f i s k o w a ć ? Czy k r a k o w s k i w s z y s t k i m j ę z y k o w ą ) , u s ł y s z a ł b y m o P o l a k a c ł i w i ę c e j i gorzej, a r t y s t a , k t ó r y m a l o w a ł b o d i a k i na stepie, s t a ł się przez to mala­ dach i chałupach, zachowując maksymalną mimikrę niż n a s ł u c h a ł e m się na Słowacji o W ę g r a c h ; a g d y p i s n ą ł b y m rzem u k r a i ń s k i m ? A jeśli do tego m i a ł c i o t k ę na Polesiu, k t ó r a s ł ó w k i e m , żo Polacy ostatocznio coś tam- dobrego w k o ń c u uczy­ w chwilach uniesienia w o l a ł a „ s z c z o b tebo ł y c h o " ? (Nie. s ł y s z a ł e m , nili, również na tamtych teronach, spotkałbym się zapewne b y k t o ś z a s t a n a w i a ł się n a d t y m , czy Aleksander Giorymski, m a l u j ą c S e k w a n ę , sfrancuzial). z r e a k c j ą w r o d z a j u : taras, somar! M y ś l ę r ó w n i e ż , żo p a t r z y ł b y m na m i j a n ą okolicę, nie m a j ą c Żył w X I X w i e k u na M i ń s z c z y ź n i e o b y w a t e l ziemski, p a n c h w i l i o d p o c z y n k u od'swojej p o l s k o ś c i : wszystko k o j a r z y ł o b y m i W i n c e n t y Marcinkiewicz h e r b u D u n i n . P i s a ł po p o l s k u ( z r e s z t ą się z l o k t u r a m i , k t ó r y m i n a s i ą k ł e m od d z i e c i ń s t w a j a k impregna­ nienadzwyozajnio) i po miejscowomu, m . i n . p r z e t ł u m a c z y ł tem, b i a ł o r u s k i „ P a n a Tadeusza". P r z e k ł a d t e n , w y d a n y w W i l n i e , n p . z Trylogią., wydarzeniami z -opowieściami historycznymi. L i t w o ! rodzinnymi, z wielkimi Ojczyzno m o j a ! — jak na t ę p i o n y b y ł przez c a r s k ą p o l i c j ę zo s z c z e g ó l n ą z a c i e k ł o ś c i ą , po­ pisał p o l s k i p o o t a o B i a ł o r u s i . Moja r ó w n i e ż , c h o c i a ż n i g d y w ż y c i u n i e w a ż zapisany tam alfabetu używać wielkiej psychicznej ojczyzny, w k t ó r e j t a k mocno t k w i ę , że m i to Postawa narodowa u n i o m o ż l i w i a zwyczajno postrzeganie b u d z ą w i ę k s z y c l i w ą t p l i w o ś c i : p r z e s i e d z i a ł się w w i ę z i e n i u nio b y ł e m . mam intoresować Ukraina, Białoruś, osiągnięciami Litwa — regiony mojej r z e c z y w i s t o ś c i . J a k ż e się kołchozu znad rzeki skoro w i e m że Neris to W i l i j a , a W i l i j a to p r z e c i e ż Neris, „naszych Możo b y ł o b y z u p e ł n i e inaczej, m o ż e w ł a ś n i e okazja popatrzenia obecną rzeczywistość naszych dawnych kresów będą łacińskim Białorusini, i poglądy a kwestia, dopiero się którego rozstrzygała. polityczne Marcinkiewicza nie za rozprowadzanie w ś r ó d c h ł o p ó w ( w ó w c z a s na o g ó l n i e p i ś m i e n n y c h z r e s z t ą ) ulotok w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , pieanych alfabetem ła­ c i ń s k i m , a g i t u j ą c y c h za Powstaniem S t y c z n i o w y m . Marcinkiowicz s t r u m i e n i rodzica, dno m a złociste i niebieskie lica"? na by] alfabetom oczyma b y ł d u s z ą miejscowego ś r o d o w i s k a k u l t u r a l n e g o , p r z y j a ź n i ł się między i n n y m i z Syrokomla i Moniuszką i b y ł t a k i m samym Biało­ ukraińskimi, b'a'oruskimi i litewskimi pozwoliłaby m i dojrzeć rusinem j a k ci d w a j , to znaczy b y ł t a k samo B i a ł o r u s i n e m , j a k rzoezy w ich n o w y m w y m i a r z e , z a s k a k u j ą c y m dla m n i e , a oczy­ K a z i m i e r z Przorwa-Totmajor Podhalaninem, J ó z e f K o r z e n i o w s k i w i s t y m dla s ą s i a d ó w ? Z a ś zostawienie o b u t y c h w i z j i o d s ł o n i ł o b y Hucułem, Adolf Dygasiński Pińczowianinem. Gdyby ktoś zapytał nowe h o r y z o n t y poznawczo. G d y b y t a k p r z y j r z e ć się swojej pol­ pana Marcinkiewicza, k i m się bardziej czujo, B i a l o r u s o m czy skiej duszy nic t y l k o od ś r o d k a , ale r ó w n i o ż z k i l k u punktów P o ł a k i o m , biedak nie p o j ą ł b y sensu takiego p y t a n i a i r o b i ł b y m i n ę z e w n ę t r z n y c h -— cóż b y to b y ł a za niesamowita k w a d r o w i z j a ! jak Z oczywistych w z g l ę d ó w u k r a i ń s k i , b i a ł o r u s k i i l i t e w s k i p u n k t kochasz, m a m u s i ę czy tatusia ? W i n c e n t y D u n i n - M a r c i n k i e w i c z dziocko, napastowane przez g ł u p i o c i o t k i : kogo bardziej widzenia b y ł b y znacznie bardziej w z b o g a c a j ą c y niż czeski; ze zwany jost dzisiaj „ o j c e m l i t e r a t u r y bialoruskioj". Podobnie do w s c h o d n i m i s ą s i a d a m i b y l i ś m y p r z e c i e ż o wiele mocniej zrośnięci l i t e r a t u r y b i a ł o r u s k i e j zaliczany jest przez naszych wschodnich s ą s i a d ó w S y r o k o m l a ; Moniuszko u w a ż a n y jost za k o m p o z y t o r a i bardziej z a l e ź l i ś m y sobio za s k ó r ę . G d y b y t a k z e s t a w i ć stosunek S ł o w a k ó w , S ł o w e ń c ó w , R u m u ­ n ó w , C h o r w a t ó w do w ę g i e r s k i e g o w k ł a d u w ich k u l t u r ę , P o l a k ó w i C z e c h ó w — do niemieckiego w k ł a d u w ich k u l t u r ę , U k r a i ń c ó w , p o l s k o - b i a ł o r u s k i e g o , g d y ż niomalo c z e r p a ł z miejscowego folk­ loru. O t ó ż r ó ż n i c a m i ę d z y obecnym n a r o d o w y m statusem D u n i n - B i a ł o r u s i n ó w i L i t w i n ó w — do polskiogo w k ł a d u w ich k u l t u r ę , -Marcinkiewicza a statusem Przerwy-Tetmajera p o w s t a ł a b y rzocz dla naszej samowiedzy bardzo p o ż y t e c z n a , a dla ich o d m i e n n y m s a m o o k r o ś l e n i u , lecz na t y m , że Podhalanie nie p r z y s z ł y c h p o k o l e ń arcyzabawna, g d y ż m y ś l e n i e o k u l t u r z e w ka­ w y o d r ę b n i l i się w n a r ó d , z a ś B i a ł o r u s i n i t a k . N i k t nie nazwio tegoriach n a r o d o w y c h , obecnie jakże często w naszym kącie nio polega Tetmajera pisarzem p o l s k o - p o d h a l a ń s k i m , natomiast E u r o p y , b ę d z i e zapewno k i e d y ś t r a k t o w a n e z t ą s a m ą ż y c z l i w ą m o ż n a nazwać kompozytorem polsko-białoruskim w y r o z u m i a ł o ś c i ą , z j a k ą m y dzisiaj odnosimy się do muzyki suporna- na Moniuszkę (jośli wpływ bialoruskioj na jego t w ó r c z o ś ć jest u d o w o d n i o n y , nio ukowogo zagadnionia d a w n y c h s t u l e c i : ilo a n i o ł ó w m i e ś c i się na znam się na t y m , ale bardzo m o ż l i w e ) , g d y ż B i a ł o r u s i n i w c i ą g u k o ń c u s z p i l k i ? D a w n a i niedawna historia r z ą d z i r ó w n i e ż naszym X I X w i o k u s t a l i się o d r ę b n y m narodem w nowoczesnym rozumie­ poczuciem h u m o r u i po prostu nio m a m y d o ś ć siły, a m o ż o o d w a g i , n i u tego s ł o w a . by z u ś m i e c h o m p o t r a k t o w a ć s p ó r w k w e s t i i p o ł s k o ś c i - n i o i u i e c kości Wita Stwosza i słowackości-węgierskości jego ucznia, D z i w n e t o widowisko, g d y k t o ś fałszywie postawi p r o b l e m , a i n n i bez c h w i l i zastanowienia p r z y j m u j ą owo b ł ę d n e z a ł o ż e n i e 165 �i s t a r a j ą się j a k n a j m ą d r z o j , j a k najrzotolnioj r o z w i ą z a ć k w e s t i ę z e s p ó l „ M a z o w s z e " ś p i e w a ł „ K u k u l o c z k ę " , a że p o c i ą g n ą ł za s o b ą z n a t u r y swojej n i e r o z w i ą z y w a l n ą i b i e d z ą się s t r a s z l i w i e Jeszcze k o l e g ó w , b y ł a z tego g r o m k a afera). Niwelacja p o d o b n y c h nastro­ dziwniejsze, gdy w i ę k s z a grupa ludzi z o c h o t ą p r z y j m u j e b ł ę d n e j ó w w znacznym s t o p n i u n a s t ą p i ł a , g ł ó w n i e z p r z y c z y n y rewo­ z a ł o ż e n i e dlatego t y l k o , żo d o t y c z y ono ich n a r o d u i odsuwa na l u c j i s p o ł e c z n e j , w y ł a n i a n i a się k o l e j n y c h p o k o l e ń bok logikę, a b y p o p r a w i ć sobie samopoczucie. P r z y g l ą d a ł o m się 0 robotniezo-chlopskim rodowodzie i t d . , alo przocież c z t e r d z i e ś c i z c i e k a w o ś c i ą , a i z l e k k i m rozbawieniem, g d y s ł o w a c c y przyjacielo l a t to z b y t m a ł o , b y k w e s t i ę t ę calkowicio z e p c h n ą ć w p r z e s z ł o ś ć . w bardzo p r y n c y p i a l n y s p o s ó b s t a w i a l i k w e s t i ę , na ile S ł o w a k i e m Dawny b y l L a s z l ó M o d n y a n s z k y , w y b i t n y malarz, p o t o m e k szlacheckiego raz po raz daje o sobie z n a ć . J e s t e ś m y u w a r u n k o w a n i h i s t o r i ą podział r-a n a r o d y „historyczne" i „niohistoryczno" r o d u w ę g i e r s k i o g o znanego od ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r y s p o r ą część 1 nie m a co tego f a k t u i g n o r o w a ć , t y l k o s p o j r z e ć na rzecz z pow- ż y c i a s p ę d z i ł n a r o d z i n n y m Spiszu, m a l u j ą c tamtejszo pojzażo r.ego dystansu — t o znaczy n i e w y p i e r a ć się swoich u c z u ć i o d ­ i t y p y ludowo. Co m n i o przede w s z y s t k i m u b a w i ł o , to zapalczy- r u c h ó w , ale d o d a ć do n i c h z d r o w y r o z s ą d e k i s z c z y p t ę poczucia w o ś ć , k t ó r a d y s k u t a n t o m m y l i ł a się z p a t r i o t y z m e m , oraz oczy­ humoru. w i s t a niekonsekwencja w p o g l ą d a c h : ci sami, k t ó r z y g o t o w i b y l i u z n a ć Mednyanszkiego za p ó ł - S l o w a k a , p o n i e w a ż m i e s z k a ł na Kwest >a „ p s y c h i c z n e j o j c z y z n y " , aczkolwiek t r u d n a do zde­ finiowania, przocież istnieje. M o j ą p s y c h i c z n ą o j c z y z n ą s ą nio Spiszu i b y ł s ł a w n y m a r t y s t ą , norwowo zaprzeczali w ę g i e r s k i m t y l k o tereny, na k t ó r y c h r o z g r y w a się Tryłogia, w p ł y w o m na k u l t u r ę swojogo n a r o d u . Jasne, żo istnienie wiolkiego i wiele i n n y c h ks.in.zek, k t ó r o wo i n n i e w r o s ł y , alo i S ł o w a c j a ; Pan Tadeusz z i o m k a , c h o c i a ż W ę g r a , p o p r a w i a ł o i m samopoczucie, л p o n i e w a ż parę b y l i z niego d u m n i , w i ę c chcieli go j a k o ś o k i e ł z n a ć , d o s t o s o w a ć p a t r z a ł e m na T a t r y z jednej s t r o n y i bardzo p r a g n ą ł e m z o b a c z y ć lat dzieciństwa spędziłem w Bukowinie Tatrzańskiej, do swoich potrzob. Jedne f a k t y z ż y c i a Mednyanszkiego n a d a w a ł y je z drugiej, alo nie b y ł o m i to w ó w c z a s dane. S ł o w a c j a się do tego celu, inne nie. W i ę c t a p r z e r a ż a j ą c a ł a t w o ś ć , z j a k ą dla natychmiast posortowano fakty na przydatno i mnie tajemniczym przedłużeniom Podhala, była romantyczną, nieprzydatne p r z e b o g a t ą k r a u i ą , i s t n i e j ą c ą g ł ó w n i e po t o , a b y nasi w s p a n i a l i i w z a l e ż n o ś c i od tego p ó ź n i e j jo t r a k t o w a n o . T a k oto dzięki Sło­ z b ó j n i c y m i o l i gdzio r a b o w a ć . W s p o m i n a m dzisiaj z u ś m i e c h o m w a k o m z o b a c z y ł e m k o m p l e k s y polskie, alo po raz pierwszy w ż y ­ to naiwno spojrzenie dziocka, ale t o m o ż o d z i ę k i n i o m u u k a z a ł o ciu z dystansu, boz w s p ó ł u c z e s t n i c t w a . się po latach k i l k a t o m ó w s ł o w a c k i e j p r o z y w m o i m p r z e k ł a d z i e . Po m i e s i ą c u w r ó c i ł e m do P o l s k i : t r a f oh ciał, że a k u r a t w sam Historiografia używa S ą d z ę , ż e m a m p r a w o n a z w a ć się przyjacielem S ł o w a k ó w i m i ­ ł o ś n i k i e m ich k u l t u r y , szczerze l u b i ę ich j ę z y k , a przocież ś m i e s z y ś r o d o k s z a l e ń s t w a kopernikowskiego. niekiedy t e r m i n ó w . „Nerudy histo­ m n i e nieustannie, c ó ż na t o p o r a d z ę , g d y bohaterowie kostiumowego, subtelni a r y s t o k r a c i z Pustelni ostrożnością Woroszycki p r z y k ł a d , m ó w i ą do siebie po s ł o w a c k u ; r o b i to na m n i o w r a ż e n i e , zagadnienia j a k g d y b y o r d y n a t M i c h o r o w s k i p r o w a d z i ł p r z y stolo k o n w e r s a c j ę i licznymi zasti z e ż o n i a m i , w swej z n a k o m i t e j k s i ą ż c e Pod berłem Henryk Habsburgów, „ N a r ó d historyczny" to taki, k t ó r y mial żywą i d e ę p a ń s t w o w ą , historyczne prawo publiczne, terytorium, na­ rodowe symbolo — s ł o w e m t a k i , k t ó r y b y ł p o d m i o t e m h i s t o r i i gwarą Parmeńskiej filmu r y c z n o " i ,,niohistorycz.no". O k r e ś l o n i a te stosuje, zo z r o z u m i a ł ą narodowościowe. na podhalańską. Obecne r ó ż n i c e m i ę d z y d a w n y m i n a r o d a m i „historycznymi" a „ n i o h i s t o r y c z n y m i " to f a s c y n u j ą c y t e m a t badawczy, n i e k i e d y p o l i t y c z n e j . N a r ó d „ n i e h i s t o r y c z n y " to n a r ó d bez t r a d y c j i p a ń ­ t r a g i k o m i c z n y , n i o k i e d y p a t e t y c z n y i groteskowy zarazem, zu­ stwowej lub z t r a d y c j ą t a k o d l e g ł ą , żo a ż l e g e n d a r n ą (np. W i e l k i e p e ł n i e n i e t k n i ę t y przez e t a t o w y c h n a u k o w c ó w , mocno d r a ż l i w y rzeczy­ i na ogół n i o c e n z u r a ł n y , c z y l i c o ś dla prawdziwego smakosza. wistej siły p o l i t y c z n e j , n a r ó d boz wykrystalizowanego poczucia D o p r a w d y t r u d n o orzoc, gdzio opracowanie takiego t o m a t u w y ­ t o ż s a m o ś c i , niezdolny do p r ó b sterowania w y d a r z e n i a m i na s w o j ą w o ł a ł o b y ż y w s z e reakcjo — czy p o ś r ó d i n t e l o k t u a l n o j e l i t y naro­ korzyść. du, k t ó r y joszczo sto p i ę ć d z i e s i ą t l a t t e m u b y ł w p o r ó w n a n i u Morawy, R u ś Kijowska), Decydując aktualnio się na znaczne nie stanowiący uproszczenie powiedzioć m o ż n a , ż e w naszej części E u r o p y w pierwszoj p o ł o w i e X I X w i o k u do s ą s i a d ó w pariasem, istniał ale proces ten nio z d ą ż y ł joszczo u c u k r o w a ć się w psychice zbio­ wyraźny podział na narody „historyczne" (Niomcy, a teraz ich „ d o ś c i g n ą ł i prześcignął", Polacy, W ę g r z y , Rosjanie) i „ n i o h i s t o r y c z n e " ( S ł o w a c y , R u s i n i , rowej, czy t e ż w narodzie, k t ó r y przed w i o k a m i s t a n o w i ł euro­ S ł o w e ń c y i i n n i ) . F o r m ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y narodem p e j s k ą p o t ę g ę , a obecnie t w o r z y niewielkie p a ń s t w o , z a ś z nio- „historycz­ n y m " a „ n i o h i s t o r y c z n y m " przoz pewion czas stanowili Czesi. M n i e j w i ę c e j od czasu W i o s n y L u d ó w , z r ó ż n y m n a t ę ż e n i e m i w r ó ż n y m tempie, n a r o d y „ n i o h i s t o r y c z n e " p r z e i s t a c z a ł y się w „historyczno". W roku 1918 w i ę k s z o ś ć s p o ś r ó d n i c h dobiła się p a ń s t w o w o ś c i . W y t y c z e n i e n r ę d z y n i m i s p r a w i e d l i w y c h , nie­ carstwowości pozostały mu tylko wspomnienia i ziomkowie z obcym obywatelstwem ? To w s p a n i a ł o , że jestem a k u r a t P o l a k i o m , g d y ż u nas kwestia ta przedstawia się n a j c i c k a w i e j ; s y n d r o m bijącego i bitego, k o m p l e k s y niższości i w y ż s z o ś c i t a k misternie s p l o t ł y się ze s o b ą , p o d w a ż a l n y c h granic, u w z g l ę d n i a j ą c y c h racje gospodarcze, histo­ że t y l k o s t a n ą ć i p o d z i w i a ć . M a m y w s p a n i a ł o t r a d y c j e o b r o n y ryczne i etnograficzne wszystkich zainteresowanych p o l s k o ś e i przed z a b o r c ą i p o c h o d z ą c e z tej samej epoki t r a d y c j e niemożliwo. Terytoria mieszące stanowiły stron b y ł o regułę, kryteria 1 historyczne n a j c z ę ś c i e j stał ." w s p r z e c z n o ś c i z e t n i c z n y m i . dziło Zro­ to liczne k o n f l i k t y , n i e w y g a s ł o w ludzkiej ś w i a d o m o ś c i po zgoła odmienne. P r z y k ł a d pierwszy z brzegu — dzioci z W r z e ś n i , bite za t o , żo uparcie m o d l i ł y się po p o l s k u ; a iluż o b y w a t e l i najjaśniejszej Rzeczypospolitej było bitych za t o , że m o d l i l i s ę n i l , po polsku? Dzieci r ó w n i e ż . . . dziś dzioii. Po I I w o j n i e ś w i a t o w e j p a ń s t w a E u r o p y ś r o d k o w e j i p o ł u d ­ W X I X w i e k u Polacy stanowili n a r ó d w y z y s k u j ą c y i w y z y s k i ­ niowo-wschodniej, k t ó r y c h wzajemne stosunki jeszcze przed k i l ­ w a n y j e d n o c z e ś n i e Co w i ę c e j , oba to aspekty znakomicie w s p ó ł ­ k o m a l a t y pchli! b y ł y spraw spornych, b u d z ą c y c h silne emocjo, i s t n i a ł y w zbiorowej m o n t a l n o ś c i i n i k o g o to nio d z i w i ł o . F a k t , z o s t a ł y zintegrowano j e d n y m systemem społeczno-politycznym i gospodarczym. P o c i ą g n ę ł o t o za s o b ą k o n i e c z n o ś ć unifikacji żo p o l s k o ś ć b y ł a m i a ż d ż o n a , a nie d a ł a się z m i a ż d ż y ć , bo w jej obronie zdobywaliśmy s i ę na największe ofiary, znany jest ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j n a r o d ó w o o d m i e n n y c h , c z ę s t o sprzecz­ każdemu. n y c h t r a d y c j a c h , m a j ą c y c h wobec siebie wciąż, n i e w y g a s ł o pre­ dziedziny — m i a n o w i c i e , ż e Polacy woboe U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u ­ tensje. Zabrano się do tego z w i e l k ą e n e r g i ą , o b i e c u j ą c Pozostaje do stwiordzonia d r u g i fakt z tej samej sobie s i n ó w i L i t w i n ó w b y l i narodem w y z y s k u j ą c y m . Niepodobna w y ­ z b y t wiele w z b y t k r ó t k i m czasie. ( N p . W ę g r o m u s i ł o w a n o prze­ m i e n i ć t u t a j w s z y s t k i c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r u d n o jest n a m b u d o w a ć ś w i a d o m o ś ć , głosząc w ś w i ą t e k i p i ą t e k , żo ich k u l t u r a p r z y j ą ć ten f a k t do w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i m i tego konsekwencja­ b y ł a b y n i c z y m boz w p ł y w ó w s ł o w i a ń s k i c h . I r r a c j o n a l n e n a c i s k i m i , ale jedno w y d a j e się p e w n o : d o p ó k i się z t ą k w e s t i ą psychicznie wywołują irracjonalne reakcje, i tak m ó j węgierski przyjaciel j a k o sztubak demonstracyjnie w y s z e d ł z k i n a , g d y na ekranio 1 inteligentów nie u p o r a m y , s ł o w a „ L i t w o ! Ojczyzno m o j a ! " , wypowiadane w obecnych w a r u n k a c h , b ę d ą b r z m i e ć o d r o b i n ę dziwnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64ec407f29f2fe9cef92d68bf2569f6b.pdf 1e81741ef9f01fdf994d84b80219d48b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2700 Title A name given to the resource Starorzecze. Książę. Telefony. Zegar / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M Książę A N T O N I K R O H inisterstwo Spraw Wewnętrznych Biuro „C" Tajne! Informator o nielegalnych antypaństwo­ wych organizacjach i bandach zbrojnych działa­ jących w Polsce Ludowej w latach 1944-1956. Warszawa 1964- (Wznowienie: Wydawnictwo RETRO, Lublin 1993). W dziale Organizacje młodzieżowe (w tym klerykalne) wymienione są, pośród wielu innych, takie oto sprzysiężenia: Bracia Atomy; Chór Walki z Komuni­ zmem; Eskadra Wyzwolicieli Ziemi Kieleckiej z Komu­ nizmu; Młoda Gwardia Przeciwko Komunizmowi; Szajka Krajowa; Banda Czerwonego Byka; Kochaj Ry­ zyko; Mściwy Sęp; Tajna Organizacja Patyków; Tajna Organizacja Wynalazców i Odkrywców. Obok podano liczbę członków (od kilku do kilkudziesięciu), ich wiek (12-16 lat), środowisko (najczęściej paczka szkolna, podwórkowa, przyjaciele z rozwiązanej w 1949 roku drużyny harcerskiej albo nawet zuchowej, ministran­ ci). Data powstania, data rozbicia, nazwiska, pseudo­ nimy, zastosowane środki. Skóra cierpnie. Starorzecze Książę. Telefony. Zegar Te ruiny to było nasze królestwo. Walały się tam książki, połamane meble, kafelki o najwymyślniejszych kształtach i kolorach, wspaniałych do gry w klasy. Kie­ dyś Zbyszek wygrzebał w gruzach pudło, wyściełane granatowym aksamitem, pełne dziwnych szybek. Oglądając pod światło, można było dojrzeć górskie krajobrazy, jakieś tajemnicze zamki, panów w śmiesz­ nych mundurach z rogatymi czapkami, konie biorące przeszkody, a nawet rozebrane kobiety. Wejście ma­ skował fortepian bez wieka i przednich nóg, przysypa­ ny śniegiem; można było siąść na teczce i zjechać niby z górki po obnażonych strunach. Zjazd był wprawdzie króciutki, ale za to wspaniale hałaśliwy. Aby dostać się do piwnicy, należało przeczołgać się pod fortepianem, dorosły nie był w stanie tego dokonać, ani nawet się domyślić, że jest tu jakieś wejście. I lekko się robi na sercu, że nie znalazła się na tej l i ­ ście Polska Partia Podziemna (PPP), która działała w Warszawie na Bielanach w styczniu i lutym 1953 ro­ ku pod moim przywództwem. Mężczyzna rośnie, krzepnie, poważnieje, jest ogromnie spostrzegawczy, ma świetną pamięć, dużo czyta, rozgląda się bystro po okolicy, chłonie i analizu­ je fakty, stawia zasadnicze kwestie, staje się odpowie­ dzialny za siebie i innych - aż nadchodzi dzień, w któ­ rym koniecznie, teraz, zaraz, natychmiast, musi doko­ nać czegoś wielkiego. W krótkim, zwartym przemówieniu, starannie do­ bierając słowa, zarysowałem plan działania, a także ce­ le organizacji oraz jej strukturę. Ja miałem tytuł księ­ cia, Waldek i Marcin zostali hetmanami, Zbyszek i Stasiek atamanami. (Uprzejmie dziękuję p. Henryko­ wi Sienkiewiczowi za inspirację). Zbyszek trochę sar­ kał. Obiecałem szybki awans, jeśli zasłuży. Plan był jasny: rozrzucić ulotki, opanować Spół­ dzielnię Pracy „Metalowiec" na Słodowcu, aby miał nam kto naprawiać zdobyczne samochody i broń, za­ jąć lotnisko na Chomiczówce, następnie Belweder, stamtąd wydamy odezwę do narodu, a później się zo­ baczy. Dysponowaliśmy gumową drukarenką, którą Sta­ siek dostał na Gwiazdkę. Mianowałem go więc atamanem-redaktorem. W niedzielę był z rodzicami na Tra­ sie W-Z, jeździli ruchomymi schodami, tato spotkał kolegę i mruknął „Stalinie skurwysynie zabierz schody oddaj świnie", kolega się ośmiał, mama fuknęła, żeby byli cicho. To by się nadawało na ulotkę. Ze mną było podobnie. Niemało czynników złożyło się na powstanie Pol­ skiej Partii Podziemnej: lektura zakazanej książki Ka­ mienie na szaniec, piosenka O, mamo, otrzyj oczy, Z uśmiechem do mnie mów, ta krew, co z piersi broczy, to za nasz, za nasz Lwów, fotografia uśmiechniętego chło­ paczka w harcerskim mundurku, dźwigającego torbę powstańczej poczty, przedwojenna powieść dla mło­ dzieży Zdzich szuka ojca o małym warszawiaku, który podróżując z wielkimi przygodami przez Gdynię, Oslo (gdzie wyciągnął ze stawu tonącego chłopca, przypad­ kiem królewicza), Laponię, wyrwał z łap bolszewickich ukochanego tatusia; lecz bezpośrednim impulsem by­ ło opowiadanie w „Płomyczku", jak to nadwiślański pastuszek z okolic Połańca uratował życie Tadeuszowi Kościuszce, za co otrzymał pierścień z napisem „Oyczyzna - Obrońcy Swemu". Pierścień był za duży, zsu­ wał się z palca. - Nie myślałem, że i dzieci będę nim nagradzać - powiedział wzruszony Naczelnik. - Nie, „Precz ze Stalinem" lepsze, mniej literek. - Ale tamto jest do wiersza, łatwiej zapamiętać. - Nasza partia nie będzie używać brzydkich słów, to niegodne Polaka. Co innego do kogoś na ulicy, co in­ nego na piśmie. Przecież jak rozrzucimy ulotki w szko­ le, to pierwszaki się dorwą. - Papier jest, mamy zeszyty, każdy niech da po jed­ nym. Pastuszek z czy tanki miał dziesięć lat, ja niecałe dziesięć i pół, niepodobna było zwlekać. Zebranie organizacyjne Polskiej Partii Podziemnej odbyło się w piwnicy spalonego domu przy ulicy Ka­ sprowicza róg Babickiej. 33 �Antoni Kro/i • KSIĄŻĘ. TELEFONY. Z E G A R - Nie ma na co czekać. Zbyszek zwędził ojcu teatralną lornetkę, niezbędną do obserwacji lotniska. Przyznałem mu stopień hetma­ na. Ojciec odkrył brak lornetki, ale Zbyszek nie wydał nikogo. Może dlatego, że ojciec o nic nie pytał, tylko nakrzyczał i lornetkę odebrał. Mniej więcej wtedy wybuchła w naszej szkole moda na miecze i szable, wpinane w klapy marynarek. Ta moda, przyznaję z żalem, nie zrodziła się w szeregach PPP choć wyrastała z tego samego ideowego pnia. Na szpilkę nasadzało się dwa skrawki kolorowej izolacji, ściągniętej zębami z kabla telefonicznego, to był miecz. Zakrzywiona szpilka z plastikową klingą prze­ istaczała się w szablę. Wszyscy mężczyźni z młodszych klas (może i ze starszych, nie umiem powiedzieć) mie­ li takie odznaki. Nauczyciele pieklili się, zabraniali, odbierali, robiliśmy nowe, aż ni z tego, n i z owego mo­ da przeminęła. lecz zjednoczenie Polski w 1918 roku, dowiedziałem się znacznie później. Podobnie było z wielkim budyn­ kiem, który za moich czasów, zaopatrzony w wielką ta­ blicę, nosił dumną nazwę Dom Młodzieży im. Feliksa Dzierżyńskiego; dopiero potem się dowiedziałem, że był to słynny „Nasz Dom" Janusza Korczaka. Sytuacja mnie przerosła. Chodziłem markotny, czu­ łem się jak w labiryncie. Nic mnie nie cieszyło. Starałem się być jak najdłużej w domu, zaszywałem się w swój ulu­ biony kąt za szafą i popłakiwałem. Któregoś dnia zasną­ łem tam, zwinięty w kłębek; wyczerpany, sterany życiem. Mama wróciła z pracy jak zwykle, czyli późnym wie­ czorem. Rozebrała mnie, położyła do łóżka. Następnego dnia była niedziela. Mama kazała zmie­ rzyć temperaturę. Miałem kilka kresek więcej. Ku mo­ jemu zdumieniu i wielkiej radości nie wsadziła z po­ wrotem do łóżka, lecz zaproponowała wspólny spacer. Świeciło słońce, mróz przyjemnie szczypał w policz­ ki. Zaraz za pętlą tramwajową, pośród rzadkiej sośniny, wyłaniały się świeże mury, otoczone rusztowaniami. - Nie wiesz synku, co tu budują? - Szpital. Tutaj pracują ci, którzy walczyli o Polskę. - Ze co? - No, więźniowie. Więźniowie budują ten szpital. Pilnują ich strażnicy z pepeszami i psami. Chłopaki chodzą popatrzeć. - A skąd wiesz, że oni walczyli o Polskę? - No, jak to? A za co wsadzono by ich do więzienia? - Może to kryminaliści. - Co to znaczy kryminaliści? - No, złodzieje, bandyci, rabusie... - Za to też wsadzają do więzienia? Spojrzała na mnie uważnie. - Nie wiedziałeś o tym? - Nie. Czytałem tylko o ludziach, którzy w więzie­ niach cierpieli za Polskę. Żołnierze walczą o wolność, a jak nie polegną, to potem siedzą, a siepacze ich siepią. Jak się mówi, siepią czy siepają? W Lasku Bielańskim było pustawo. Wtedy rosły tam jeszcze kilkusetletnie dęby o wspaniale powykrę­ canych konarach, ale za to u wejścia nie było tablicy, że to rezerwat, resztka Puszczy Mazowieckiej w środku miasta, unikat na skalę europejską. Minęliśmy skocz­ nię narciarską, przyprószoną świeżym śniegiem. Prze­ szedł ksiądz w czarnej sutannie; machał rękami, wy­ glądał jak wielka wrona. Mama opowiadała o ptakach, drzewach. Potem zeszło na niedźwiedzie, które śpią przez całą zimę, ssąc łapę. Bardzo lubią miód. Obsadzenie spółdzielni Metalowiec nie postępowa­ ło, atmosfera robiła się coraz bardziej paskudna. Doły partyjne drwiły ze mnie, co absolutnie nie powinno mieć miejsca. W dodatku Waldek uznał, że styczeń jest najlepszy na powstanie, czego dowodzi nazwa po­ wstanie styczniowe. Nauczył nas kujawiaczka o drze­ wach w świętokrzyskim lesie, które z czułością witają partyzantów. I tylko stare wiekowe modrzewie wiedzą, czego żadne inne drzewo nie wie. Pamiętają bowiem rok krwawych zamieci, sześćdziesiąty trzeci. Postawił wniosek, by „sześćdziesiąty trzeci" zamienić na „pięć­ dziesiąty trzeci", a PPP będzie miała hymn. Tylko z po­ wstaniem trzeba się pospieszyć, bo do końca stycznia zostało niewiele czasu. Zwlekałem, nie mógł tego znieść, przyszedł do mnie do domu na zasadniczą rozmowę. - Jak masz na imię, miły kawalerze? - spytała Babcia. - Waldek. Ze też pa­ ni tak od razu poznała, że nie jestem żonaty. Babcia była wyższa ponad takie impertynencje. Co ta głupia Mniszkówna narobiła - mruknęła - teraz co drugi to Waldek. Nie miałem wyjścia - obiecałem, że zredaguję ma­ nifest, a u Mamy w biurze skombinuję tusz do stempli. I oto stanąłem przed najtrudniejszym problemem: jak sformułować cele i zadania? Nie chciałem narażać kolegów na niebezpieczeństwo, póki nie nabędę głę­ bokiego przeświadczenia, że ulotka spełni swoje zada­ nie, to znaczy porwie tłumy. Prosta uczciwość wyma­ gała, by żądając od żołnierzy najwyższej ofiary, dać im przekonującą, szlachetną ideologię. Dni galopowały, doły partyjne sarkały coraz natar­ czywiej. Dowiedziałem się z poufnych źródeł, że Wal­ dek proponował zdegradować mnie do stopnia atamana, a księciem mianować kogoś odpowiedniejszego. Moja partia stawała się przedmiotem kpin i złośliwo­ ści, różne plugawe przezwiska wykrzykiwano na mój widok od ulicy Podczaszyńskiego aż po aleję Zjedno­ czenia. O tym, że nazwa tej ulicy nie upamiętniała zjednoczenia PPR z PPS, co uważałem za oczywistość, Staliśmy na skarpie, słuchając kościelnej sygnatur­ ki. Woda w Wiśle była granatowa, prawie czarna. Spływała kra. Wrony krążyły, przysiadały na lodowych brylach, płynęły, kiwając śmiesznie ogonami, by po chwili poderwać się do lotu. Zrobiło mi się jakoś dziw­ nie miękko i ciepło, rozpłakałem się i zacząłem bezład­ nie opowiadać o Polskiej Partii Podziemnej, o strachu, który siadł na mnie i nie chce odfrunąć, o tym, jak mi­ ło i trudno być księciem. 34 �Antoni Kroh * KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR Spojrzałem na Mamę i urwałem, bo była jakaś dziwna. - Chodź - powiedziała - pokażę ci coś ciekawego. Obejrzeliśmy grób Staszica, domek Wołodyjowskie­ go, bramę, o którą Zagłoba rozbił pustą flaszę. - Wiesz, kto to był Stanisław Staszic? - Wiem, był postępowy. - No, dobrze. A więcej? - Co więcej? To nie wystarczy? Dała spokój Staszicowi i zaczęła mówić urywanymi zdaniami. - Widzisz, synku, dobry dowódca... no... czy wiesz, dlaczego upadło powstanie styczniowe? A dlaczego nie powiodło się listopadowe? Bo było nieprzemyśla­ ne. Musisz sobie zdać sprawę, że Polska Partia Pod­ ziemna nie ma szans na zwycięstwo, żadnych szans. Ja ci niczego nie zabraniam, przecież jesteś duży i sam musisz decydować; ale bądź nie tylko odważny, bądź przede wszystkim mądry. Rozwiąż tę swoją partię. Zrób to dla Polski. 1 marca 1953. Wstałem, zjadłem śniadanie, dosta­ łem cztery plus z matmy, było zimno, Babcia śpiewała przy pruciu swetra, poszłem spać. 2 marca 1953. Wsta­ łem, padał śnieg z deszczem, zapomniałem zeszytu z polaka, pani powiedziała, że mam dziurawą głowę, wróciłem do domu. Babcia mnie posłała po chleb, jak wróciłem, to powiedziała, że mnie to tylko po śmierć posłać. Zrobiła nam kolację, po kolacji czytała Potop, prosiliśmy, żeby czytała dalej, ale nie czytała, poszłem spać. 3 marca 1953. Nasza klasa idzie pojutrze do te­ atru na Królową Śniegu, a ja nie, bo przeczytałem w ga­ zecie, że Stalin ciężko chory. Mama trochę zesztywniała. - To znaczy, że... że ty uważasz... że nie wypada iść do teatru, ponieważ Stalin jest ciężko chory? Roześmiałem się. - A skąd. Tylko że jak Stalin kipnie, to teatry poza­ mykają i dwa złote za bilet przepadną. Sprawdziło się co do joty. Czemuż miałbym się nie pochwalić, że ja jeden z całej klasy to przewidziałem. Na pętli wsiedliśmy w piętnastkę, jechaliśmy do śródmieścia, do cukierni. - Czemu w każdym tramwaju jest napis „Nie pluć"? Czy to znaczy, że wszyscy plują? Czy Mamusia nie plu­ je w tramwaju, bo tak jest napisane? Mamusiu, a jesz­ cze niedawno w tramwajach były skrzynki z gazetami, „Sami bierzemy, sami płacimy", czemu je pozdejmowa­ no? Ludzie nie brali czy nie płacili? Zjadłem dwa wielkie ciastka i obiecałem, że odłożę konspirację na później. W poniedziałek zwołałem odprawę. Powiedziałem (jak mi Mama poradziła), że z Komendy Głównej przy­ szedł rozkaz demobilizacji. Mamy na pewien czas za­ niechać wszelkiej działalności. Zakonspirować się i czekać na rozkazy, bez rozkazu nie wolno nawet kiw­ nąć palcem w bucie. Spocznij. - Jak nie chcesz, to łaski bez, możesz do nas nie na­ leżeć - oświadczył Waldek. - Ale my będziemy wal­ czyć dalej. - Jesteś w wojsku! - krzyknąłem. - Obowiązuje cię posłuszeństwo! Jak nie, zostaniesz rozstrzelany. - Mam to w nosie! - Ale mordę ci przedtem skują i zrobią z nosa pę­ dzel. Nie wiesz, jak wyglądają sądy wojenne? Nie pamiętam, czy akurat to poskutkowało, ale par­ tia przestała istnieć. Straciłem jednak czterech najbliższych kolegów. N i k t nie chciał się ze mną bawić. Byłem ośmieszony, skompromitowany, beznadziejnie samotny. - Niedługo wyjedziesz w góry. A teraz pisz pamiętnik. Dostałem na ten cel obłędną kwotę, nie pamiętam ile. Kupiłem przewspaniały pamiętnik, z grzbietem przewleczonym wstążeczką i bukietem czerwonych róż na okładce. - N o jak, piszesz? - spytała po paru tygodniach. - Piszę. - A możesz m i pokazać? - Proszę. Telefony Na początku okupacji firma telefoniczna z Berlina otworzyła filię w Warszawie. Na założenie telefonu czekało się kilka dni, kosztowało stosunkowo niewie­ le. Instalował, kto mógł. Niemcom chyba wtedy ro­ zum odebrało - przecież gdyby nie telefony, konspira­ cja z pewnością nie byłaby tak skuteczna. Firma zgar­ nęła furę pieniędzy, ale jednocześnie położyła ogrom­ ne zasługi dla polskiego państwa podziemnego. Wskaź­ nik aparatów telefonicznych w przeliczeniu na tysiąc mieszkańców Warszawy w dniu wybuchu powstania osiągnięto ponownie dopiero na początku lat siedem­ dziesiątych. Mieliśmy w mieszkaniu telefon, więc żyję. Podobnie jak wielu warszawiaków. Mama opowiadała, jak latem czterdziestego drugie­ go roku, mniej więcej na miesiąc przed moim urodze­ niem, umówiła się z kimś na mieście. Już była w drzwiach, kiedy ten ktoś zadzwonił żeby odłożyć spo­ tkanie, bo na rogu Chełmskiej i Czerniakowskiej śnie­ życa. Niech Mama nie wychodzi, bo się przeziębi. Śnie­ życa w środku lata, taki był język tamtych rozmów te­ lefonicznych. Mama odbierała wiadomości dla Stryja Tadeusza, żeby wziął trzy najsolidniejsze rakiety oraz tuzin piłek cytrynowych i w piątek o siódmej był na kortach, albo że jest zaproszony na spływ kajakowy, wiosła własne, zbiórka tam, gdzie zawsze, względnie że­ by upiekł czekoladowy tort z migdałami, dodając do ciasta siedem deko rodzynków i dwanaście ziarenek pieprzu. - Cóż za dziecinada, przecież to na kilometr pachnie szyfrem! Jeszcze rozumiem tort z pieprzem, ale jaki cymbał wymyślił te rakiety, przecież korty są nur fur Deutsche! - irytowała się Mama. Tadeusz tłumaczył, że nic na to nie poradzi - u nich w „Parasolu" panuje 35 �Antoni Kroh • KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR zabobon, że im głupsze albo śmieszniejsze hasło, tym le­ piej akcja się powiedzie. Zresztą to nie zabobon, tylko najszczersza prawda, sprawdzona doświadczalnie. W ciągu pierwszych kilkunastu lat Polski Ludowej nie mieliśmy telefonu, ponie-waż nie mieliśmy samo­ dzielnego mieszkania. Skoro tylko dostaliśmy nakaz na nowe mieszkanie, Mama złożyła wniosek. Był to formularz, z którego wy­ nikało, że wnioskodawca chce rozmawiać z domu przez telefon i gotów jest za to płacić. Czyli nic nie wynika­ ło. Ważniejsze były załączniki, zwane podkładkami, dziś pogardliwie kwitami. One dawały odpowiedź na pytanie, kim jest wnioskodawca. Mama zgromadziła, co się dało: redakcja zapewniała, że musi się ze swoją pracownicą we dnie i w nocy komunikować; lekarz że babcia miewa ataki i niedobrze jest wzywać pogotowie z ulicznego automatu, bo tymczasem może umrzeć. Nawet Komenda Hufca Mokotów Zachód Związku Harcerstwa Polskiego łgała w żywe oczy na całą stronę A4, że bez telefonicznych kontaktów ze mną po prostu nie da sobie rady, kończąc tradycyjnym: Czuwaj! In­ nych załączników nie pamiętam, ale było ich ogółem kilkanaście. Odpowiedzieli stereotypowo, że zainstalu­ ją, jak będą mieli moce przerobowe, kable, aparaty i numery, czyli najwcześniej za lat dziesięć. N o i dobrze - nikt się przecież nie spodziewał, że od razu. Chodziło jedynie o zajęcie miejsca w kolejce. zarejestrowany na niego, miał obowiązek to zgłosić. Te­ lefon wyłączano i zabierano, całkowicie zgodnie z pra­ wem. Zona była bezsilna. Mogła złożyć podanie i cze­ kać od nowa, niekiedy kilkanaście lat. Czasem mąż ro­ bił żonie tę pożegnalną złośliwość, czasem nie. Gdy abonent przenosił się do wieczności, rodzina nie zgłaszała tego faktu w urzędzie, słusznie obawiając się utraty telefonu. Warszawska książka telefoniczna pełna była nazwisk osób zmarłych, które regularnie płaciły rachunki. Ministerstwo Łączności świetnie o tym wiedziało, a chcąc uporządkować kartotekę, co jakiś czas ogłaszało tak zwaną amnestię telefoniczną. Okazywało się, że trzydzieści, czterdzieści procent te­ lefonów mieszkaniowych wymagało aktualizacji da­ nych. Niektórzy bali się wychylić, nie ufali w szczerość intencji ministerstwa. Mama figurowała w spisie abo­ nentów jako Zofia Krok, znajomi radzili jej siedzieć ci­ cho, bo przy tak dobrej okazji mogą zabrać telefon. Ostatnia taka amnestia była w lipcu dziewięćdziesiąte­ go roku. Można było wtedy (za opłatą) przerejestrować aparat z poprzednika na siebie bez nieprzyjem­ nych konsekwencji. Termin płatności rachunku wynosił siedem dni, za­ liczek nie przyjmowano, więc po sezonie urlopowym następował sezon podań o ponowne przyłączenie tele­ fonu do sieci (oraz sezon felietonów gazetowych na ten temat). Ale nie dotyczyło to ludzi wybitnych. Przynajmniej niektórych. Na początku lat sześćdzie­ siątych pracowałem u pana Wańkowicza, który miał powody sądzić, że jego telefon jest na podsłuchu. Ktoś mu poradził, żeby przestał płacić rachunek. Jeśli na­ prawdę podsłuchują, telefonu nie wyłączą. Gdy się z nim rozstawałem, był dłużny urzędowi telefonów większą sumę, twardo nie płacił, a urząd znosił to z anielską cierpliwością. Telefon był wtedy dobrem bardziej upragnionym niż samochód. Gazety zachodziły w głowę, komu jest po­ trzebniejszy: lekarzowi, profesorowi uniwersytetu, pu­ blicyście, a może zasłużonemu emerytowi? (Emeryci dzielili się na zasłużonych i resztę.) Pewien pan się przechwalał w towarzystwie, że zobaczył monterów na swojej klatce schodowej, wyskoczył po pół litra, zapro­ sił i spytał przymilnie, czy nie mogliby przy okazji zało­ żyć również u niego? Odpowiedzieli, że owszem, ale styki należy posmarować, żeby nie śniedziały. - Ależ rozumiem, oczywiście, jestem na to przygotowany! Za­ instalowali na poczekaniu, następnego dnia zgodnie z instrukcją poszedł do urzędu, wywołał panią Hanecz­ kę i uiścił. Pani Haneczka przełożyła wniosek z jedne­ go pudełka do drugiego. Pan potoczył dumnie wzro­ kiem, sprawdzając wrażenie, jakie uczynił, a gdy od­ szedł, ktoś ze słuchaczy westchnął: cóż za wodolejca... Wyprowadzając się z Warszawy, zgłosiłem rezygnację z telefonu. Dostałem zaświadczenie, że w nowym miej­ scu zamieszkania należy mi się poza kolejką. Tam obej­ rzeli dokument z wyraźnym zainteresowaniem, po czym zafrasowali się stanem moich władz umysłowych. Drogi panie, tu nie Warszawa. Złóż pan podanie i cze­ kaj pan spokojnie. Złożyłem, z grubym plikiem załącz­ ników, między innymi z wydawnictwa Iskry (tłumaczy­ łem dla nich książkę). Urzędniczka przejrzała papiery, zerknęła na mnie uważnie. - Naprawdę pracuje pan w Iskrach? A może pan załatwić „Sztukę kochania" Wisłockiej? - Mogę spróbować. Opowiadam o tym znajomemu, a ten obrzuca mnie takim samym spojrze­ niem jak panienka z okienka i mówi: to załatw dwa eg­ zemplarze. Zona narzeka, że mnie ciągle nie ma w do­ mu, dam jej, niech choć sobie poczyta. Osoba, której przydzielono telefon, nazywała się urzędowo abonentem. Aparat i kabel w mieszkaniu był własnością Urzędu. Aparatów w wolnym handlu nie było. Podobnie wtyczek. Telefon był zamontowany na stałe; abonent nie mógł go wyłączyć, jeśli np. przyszła mu ochota porządnie się wyspać. Co jakiś czas przypo­ minano, że ogłoszenia prasowe: Zamienię mieszkanie, superkomfort (to znaczy gaz, łazienka i kaloryfery), te­ lefon... są niezgodne z prawem, bo abonent opuszczają­ cy mieszkanie zobowiązany jest zgłosić ten fakt w urzę­ dzie telekomunikacyjnym; pozostawienie aparatu jest wykroczeniem i podlega karze. Jeśli na przykład mąż po rozwodzie wyprowadzał się z mieszkania, a telefon był Mama mieszkała na Muranowie. Obok było przed­ szkole, które chciano rozbudować, więc zaproponowa­ no jej przeprowadzkę. Postawiła warunek: telefon. Ależ oczywiście! Załatwimy! Przenieśli Mamę na Mo­ kotów, obiecali telefon w ciągu miesiąca, czekała spo­ kojnie, a gdy miesiąc minął, okazało się, że termin też 36 �Antoni Kroh * KSIĄŻĘ. TELEFONY. ZEGAR minął, za późno na pretensje i reklamacje. Urząd Tele­ fonów na Muranowie twierdził, że wszystkie papiery przesłał na Mokotów, na Mokotowie powiedzieli, że obietnice złożone przez Muranów ich nie wiążą, a tele­ fonu nie dadzą, bo nie mają. Ale trzeba trafu, zbliżały się wybory. Usłuchałem rady przyjaciela, który młodość spędził w radzieckim Lwowie i o komunizmie wiedział więcej niż my, siadłem do maszyny i wystukałem pismo do komisji wyborczej: Niedługo wszyscy pójdą głoso­ wać na kandydatów Frontu Jedności Narodu. W kraju zapanuje radosna atmosfera. Ja niestety na wybory nie pójdę, nie mogę cieszyć się wraz z całym społeczeń­ stwem, gdyż zostałam oszukana... po czym następował opis sprawy. Na oryginale podrobiłem podpis Mamy, kopię schowałem. Minęły trzy dni. Siedzimy z Mamą, rozmawiamy, aż tu puk puk, komisja. Sumitują się od progu, pytają, czy Mama łaskawie znajdzie czas, aby ju­ tro wpuścić monterów. Mama uprzejma, choć nieco zdezorientowana. Komisja wychodzi, kłaniając się, przepraszając za najście. Wyciągam pismo. Mama czy­ ta. Odkłada i mówi z podziwem: - Ty idioto. wtedy nie chodził. Pomyślałam, że go schowam i od­ dam pani dziedziczce, jak się kiedy, co daj Boże, spo­ tkamy, przecie my razem niejedno przeszły, pani dzie­ dziczka dla mnie jak rodzina, wiem, że to jedyna rzecz, jaką pani miała, wychodząc za pana dziedzica, sama pani dziedziczka kiedyś przy stole mówiła, że przyje­ chała do Serebryszcz w jednym paltocie i z ciotczynym zegarem pod pachą. - Proszę, niech Hańdzia nie mó­ wi do mnie „pani dziedziczko". — Dziękuję, chwalić Boga, nie narzekam. Mamy murowany dom, obejście, elektryku, wodociąg, z indykami robota świątek i pią­ tek, nie było kiedy tego zegara odwozić, ale zawezwali mnie tu do Warszawy po linii przodujących drobiarzy, mają mi wręczać dyplom pochwalny, mówię do męża, odwiedzę panią dziedziczkę, powspominamy dawne dzieje. A co pan dziedzic, uchował się? Zdrowy? A dzieci? Panicz Felcio podobnież na wojnie zginął? A to kto, wnuczek? Czyj on? Panny Zosi? Boże, jaki podobny! Przepraszam, trochę brudny, gołębie po nim chodziły. Wypchałam go sianem jeszcze w Serebrysz­ czach, jak jechalimy na zachód, żeby nie dzwonił po drodze. Pomyślałam, że i tak nic z niego nie będzie, to wyniosłam na strych, nie był mi padchadziaszczy, bo tej wiosny kupiłam nowe meble, a dla pani dziedziczki to zawsze pamiątka. Zegar Gdy Babcia wychodziła za Dziadka Felicjana w 1909 roku, Ciotka Bobińska z Piotrkowa dała jej ten zegar na szczęście, bo sama dostała go w ślubnym pre­ zencie od swojej ciotki. Czyli zegar jest w naszej rodzi­ nie od ponad stu lat. Ciemnowiśniowa, profilowana szafka, ozdobne mosiężne haczyki. Grube, nierówno walcowane szkło, biała tarcza, na niej rzymskie cyfry, pośrodku staroświeckie litery LE ROI a PARIS. Teraz jest mój. Co jakiś czas reguluję według niego timer w komputerze, który się spóźnia mniej więcej pół mi­ nuty na miesiąc, a stary zegar idzie dokładnie. - To może następnym razem przywiezie mi Hańdzia indyka? Tylko żeby był oskubany i wypatroszony. Czę­ sto są te zjazdy w Warszawie? Mama wróciła z pracy późnym wieczorem. Obejrza­ ła zegar, uśmiechnęła się, wyjęła źdźbło zza tarczy. - Ciekawe, czy to naprawdę serebryskie siano. Przetarła szafkę, powiesiła zegar na haku, który tkwił od poprzednich lokatorów. Dostaliśmy nakaz na nowe mieszkanie. Mama za­ niosła zegar do naprawy, żeby go nie przewozić z inny­ mi rzeczami i odebrać już po przeprowadzce. Stary ze­ garmistrz rozrzewnił się. - Chyba wszystko w nim dobre, tylko mechanizm brudny. Sprężyna pęknięta, trzeba wymienić. Takiej sprężyny, jak była przedtem, żeby nakręcać co dwa ty­ godnie, nie dorobię, nie mam z czego. Zgadza się pani, żeby co tydzień? Jeszcze pochodzi, ale niech go pani daje do czyszczenia mniej więcej co dziesięć lat, tylko żeby to robił fachowiec. Bardzo panią proszę (tu poca­ łował mamę w rękę, przekrzywił głowę i zrobił słodką minę z przedwojennych filmów), niechże go pani nie oddaje do naprawy byle komu. Niechże się pani do­ brze nim opiekuje, jak dzieckiem, żeby nas wszystkich przeżył. Dziękuję, że mi pani zaufała, dla mnie ta robo­ ta to święto. Wisiał w Serebryszczach w stołowym. Gdy rodzinę wyganiano, tykał sobie wesoło jak zwykle. W parę lat po wojnie n i z tego, n i z owego odwie­ dziła nas w Warszawie Hańdzia, pokojówka. Jak nas odnalazła, nie wiem. Wpadła, wrzasnęła „dzień do­ bry". Babcia, która właśnie kładła pasjansa, wzdrygnę­ ła się, uniosła ręce niczym Piotr Skarga na obrazie, rozczapierzyła wyschnięte, powykręcane palce: Wszel­ ki duch Pana Boga chwali! Hańdzia usiadła z impe­ tem, krzyknęła, że nie będzie jeść ani pić (choć nikt nie zdążył jej zaproponować), śpieszy się, wpadła tylko na chwilkę. Mieszka na ziemiach odzyskanych, świet­ nie jej się powodzi, ma dobrego niepijącego męża i ho­ dowlę indyków. - A pani jak się miewa, pani dziedzicz­ ko. Jak pani astma? Toż niezdrowo tyle palić. - Proszę, niech Hańdzia nie nazywa mnie panią dziedziczką. Kiedyś pani dziedziczka nie była taka nerwowa, ale cóż, nie dziwota. - Niechże Hańdzia mówi ciszej. Przywiozłam zegar, może pani dziedziczce humor po­ prawi. Zdjęłam go ze ściany jak Niemcy uciekli, bol­ szewicy jeszcze nie weszli, a ludzie brali co popadło. Już Babcia umarła, ktoś starym zwyczajem zatrzymał zegar, tarczę zasłonił czarną chustką. Parę lat później Zosia wyszła za mąż. W Warszawie odbył się ślub, Piotr wrócił do Anglii, a Zosia złożyła podanie o paszport emigracyjny. Musiała załączyć za­ świadczenie o wymeldowaniu, taki był wymóg. Na paszport czekała parę miesięcy, na skutki wymeldowa- 7 37 �Antoni Kroh • KSIĄŻE. T E L E F O N . Z E G A R nia niecałe dwa tygodnie; przyszło pisemko z kwate­ runku, że wedle norm zasiedlenia jeden pokój w na­ szym lokalu to pustostan, więc żebyśmy go w terminie siedmiu dni opróżnili, bo na ten pokój, z używalnością kuchni i łazienki, urząd wyda nakaz komuś innemu. Podstawa prawna taka i taka. Poniżej rytualne strasze­ nie paragrafami, pieczątka, podpis. Okoliczność, że Zosia wciąż z nami mieszkała, dla urzędu kwaterunko­ wego nie miała znaczenia. Można było zapobiec kataklizmowi, składając poda­ nie o zamianę mieszkania na dwa mniejsze. Mama przeniosła się do kawalerki na Muranów, ja do kawa­ lerki na Mokotów, Zosia wyjechała. Wkrótce wyprowadziłem się z Warszawy. Minął jakiś czas, wpadłem do Mamy, patrzę, zegar stoi. Pchnąłem wahadło, idzie. Wpadłem następnym razem, znowu stoi. - Zepsuty? - Nie, czemu? Zatrzymałam. Nie chcę, żeby się zu­ żywał. Zeby trybiki się nie wytarły, zanim będzie wisiał u któregoś z twoich dzieci. Żachnąłem się. Pchnąłem wahadło. Ruszył. Wysze­ dłem na miasto, wróciłem po godzinie. Stał. Zabrałem go, gdy likwidowaliśmy mieszkanie zmar­ łej Mamy. Przy okazji starannie go obejrzałem. Mecha­ nizm był zakurzony, w szafce pełno drobnych dziurek. Właściciel eleganckiego zakładu przy głównej ulicy oglądał zegar z lekkim obrzydzeniem. - Szmelc, nie warto naprawiać. Reperacja będzie kosztować (cena), a zegar nie jest wart więcej, niż (ce­ na znacznie niższa od poprzedniej). Ostatecznie mogę go kupić na części. No, dałbym za niego ewentualnie... Bo ja wiem... (Poprzednio wymieniona cena plus dzie­ sięć procent, w sumie równowartość dwóch takich so­ bie obiadów). Zaniosłem zegar sto metrów dalej, do innego zakła­ du. Ściany niemalowane od lat. Goła, zakurzona ża­ rówka zwisała na drucie z sufitu. Przytulna bida. Na jednej ścianie emblemat klubu sportowego Czarni Lwów i pożółkły wycinek z gazety, oprawiony w ramki. Na drugiej Pan Jezus, kalendarz z panoramą Tatr, dy­ plom mistrzowski. Pudełka, pudełeczka, przegródki, szufladki. Starszy pan się rozpromienił. Stary zegar, a w tak znakomitym stanie. Wyczyścić, nic więcej. - Ile to będzie kosztować? - Panie, ta co się pan boisz. Taż portek panu przez głowę nie zdejmę. 38 No i dobrze. Tydzień nie minął, znajomi konserwa­ torzy wymordowali drewnojady, uzupełnili ubytki w zdobieniach, pan zegarmistrz zrobił swoje. Powiesi­ łem zegar nad łóżkiem. Nadszedł rok 1999, reforma służby zdrowia. Pięć godzin, potem jeszcze cztery i jeszcze dwie spędziłem w ZUS; trzeba było się dowiedzieć, jaka jest różnica między artystą a twórcą i co to jest pozarolniczą dzia­ łalność gospodarcza, bo z notki w gazecie wynikało, że akurat to uprawiam. Dostałem bezpłatną broszurkę uświadamiającą. Mam smykałkę do języków obcych, ale n i cholery nie mogłem zrozumieć. Ostatecznie wy­ czytałem, że miesiąc w miesiąc mam im zanosić czter­ dzieści procent moich zarobków, ale nie mniej niż. Owo „nie mniej niż" znaczyło, po skrupulatnych obli­ czeniach, że ZUS ma prawo do stu dwudziestu, stu trzydziestu procent moich ówczesnych apanaży. - Jak nie, to sprawa sądowa i komornik - wyjaśniła urzęd­ niczka, wręczając mi drugą bezpłatną broszurkę uświa­ damiającą. - W kasie chorych powiedziano co innego. - W kasie chorych się nie znają. Pewnie byłem opryskliwy, bo czekając przed okien­ kiem przeczytałem w gazecie list czytelniczki, która pytała, czy komornik miał prawo wyjąć jej córeczce z uszu złote kolczyki, prezent od sąsiadki z okazji pierwszej komunii. I czy pomocnik komornika miał prawo wystawić rachunek 120 zł za trzymanie dziecka, które się wyrywało, a kolczyki wycenić na 90 zł, choć kosztowały znacznie drożej. Redakcja wyjaśniła, że owszem, miał takie prawo, lecz na wszelki wypadek powinien wypowiedzieć się w tej sprawie Rzecznik Praw Obywatelskich. Potem gazety pisały o przekrę­ tach z komputeryzacją ZUS, że nie wiadomo, gdzie się podziało ileś tam milionów, prezes przysięgał w telewi­ zorze, że wszystko jest w najlepszym porządku, ale po paru dniach nie był prezesem, przy czym jedni mówili to, a drudzy sio. Miał zostać dyrektorem przedsiębior­ stwa Totalizator Sportowy, gazety dowcipkowały, że niebawem państwo będzie musiało dopłacać do totka, ale ostatecznie zaczepił się gdzie indziej. Wpadłem w figlarny nastrój, bo wyobraziłem sobie komornika, rozglądającego się po moim mieszkaniu. Ale się nachapie! Jak to dobrze, że nie jestem chciwy ani dziedzicznie obciążony. Trzeba będzie tylko wy­ nieść zegar. Ale chwilowo niech wisi, może i mnie przeżyje. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053c11a57a36feeec4c24b197ea92fe7.pdf 8581d1745a55bc89586da7ff50e9368b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4913 Title A name given to the resource Starorzecze.Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek puk, Maszyny do pisania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W ANTONIKROH Warszawie za carskich czasów kandydat na majstra musiał wykonać w obecności komisji tak zwany majstersztyk. Egzaminowanie mo­ gło trwać tydzień i dłużej. Odbywało się w warsztacie. Starorzecze D e l i k w e n t pracował, a komisja, jedząc i popijając na je­ go rachunek, pilnowała, by n i k t m u nie pomagał, oraz przerzucała się d o c i n k a m i p o d jego adresem. N a noc Krzyżyk z mosiężnej blachy, Maszyny do pisania, Piesek Puk warsztat starannie plombowano. Dziadek A n t o n i miał dyplom mistrzowski w dziedzinie blacharstwa i kotłów gorzelniczych, a krzyżyk, który obecnie należy do mnie, był jego majstersztykiem, pracą dyplomową. N i e w i e l k i stojący blaszany krzyżyk, z zamkniętymi obło ramiona¬ m i , u dołu lekko wywinięty na zewnątrz, pusty w środku. zyty, t a k i był szczęśliwy, tak nie wiedział, jak i c h uho¬ Zagadka polega na t y m , że nie widać jakiegokol¬ spawu. N a j p r a w d o p o d o b n i e j norować, że nie b y l i w stanie wykrztusić, co i c h spro¬ Dziadek wymodelował go z jednego kawałka blachy. wadza. Posiedzieli, pogadali, w y p i l i herbatę. Prosił, że¬ A l e jak? by w p a d a l i częściej. N a d r u g i dzień wzięli się w garść wiek śladu łączenia, i odwiedzili go raz jeszcze. Pokazałem krzyżyk znajomemu m e t a l u r g o w i , ab¬ solwentowi p o l i t e c h n i k i . Oglądał na wszystkie strony, Dziadek A n t o n i miał braci i bratanków ustawio¬ przybliżał do lampy, obracał. Zniecierpliwił się, odsta¬ n y c h w życiu, nie chcieli się z n i m kolegować, więc po wił na półkę, zaczął mówić o czymś i n n y m . Z n o w u się¬ śmierci syna jedyną bliską m u osobą była synowa, czyli gnął, obejrzał, odłożył. moja M a m a . N o i w n u k i . Co sobotę przyjeżdżał do nas Przyszedł po p a r u d n i a c h . na Bielany, zostawał do niedzieli. Przywoził dzieciom - Ja do twojego krzyżyka. cukier - w butelce po oranżadzie, takiej z porcelano¬ Wyjął z teczki reflektorek, jakiego używają laryn¬ w y m kapslem; nie mógł kupować cukierków, bo samot¬ golodzy, umocował sobie na czole, poświecił. Wsunął n y m emerytom k a r t k i na c u k i e r k i nie przysługiwały. do wnętrza krzyżyka maleńkie lusterko na t r z o n k u . Pa¬ Trzymał u nas skrzypce, czasem grał i śpiewał Rosła trzył przez silnie powiększające szkło. lina z liściem szerokim albo o więźniu, który miał w celi ka­ - Hm. przyjaciela-pajączka, to znów o kibitce pędzącej w odle­ Tyle się dowiedziałem. gły szlak, a dzwonek tylko słychać z oddali jak Dziadek A n t o n i wcześnie owdowiał, sam wychowy¬ umarłych pogrzebowy znak. Czytał Czechowa, Turgieniewa, Gogola, L w a Tołstoja, Puszkina, mieliśmy to w d o m u . M a m a wał dzieci: A n t k a (mojego ojca) i A l ę . G d y pokończy­ l i studia, spełnił swoje marzenie: kupił działkę w Zie¬ kupowała rosyjską klasykę, która była wtedy w Polsce lonce, zbudował d o m e k . A l a była lekarką. Zginęła już bajecznie tania, starannie wydany t o m kosztował tyle po upadku powstania, na szosie p o d Pruszkowem. co dwa przejazdy tramwajem albo mniej, podobno jakiś Chciała p o m ó c jakiemuś r a n n e m u , o d r u c h o w o wyszła prywaciarz kupił większą ilość dzieł Stalina oprawnych z szeregu, w a c h m a n krzyknął i zdjął karabin z ramienia, w skórkę, którą zużył na produkcję galanterii, a że nie nie zwróciła na to uwagi. Gdzieś za wczesnego Gomuł¬ znosił marnotrawstwa, zawiózł do składu makulatury k i , miałem wtedy ze szesnaście lat, poszedłem do punk¬ kilkaset kilogramów odpadów poprodukcyjnych i dostał t u skupu makulatury, magazynierka warknęła: - Na¬ za to piętnaście lat. Tak p l o t k o w a l i dorośli, myśląc, że zwisko! A d r e s ! - bo władza musiała mieć czarno na skoro A n t o ś przykucnął w kącie i b a w i się k l o c k a m i , to białym, jak się nazywa i gdzie mieszka obywatel, który nic go nie obchodzi i można swobodnie rozmawiać. przyniósł do sprzedania piętnaście i pół kilograma sta¬ W czerwcu osiemdziesiątego dziewiątego r o k u , wkrótce rych gazet. Odwarknąłem t y m samym t o n e m : - K r o h ! po wyborach, które komuniści tak pięknie przegrali, - i nagle magazynierka rozpromieniła się, zapytała ser¬ wyszły spóźnione o parę tygodni dzieła Lenina w białej decznie, czy może jestem k r e w n y m p a n i d o k t o r A l i c j i delikatnej skórce, kaletnicy natychmiast w y k u p i l i cały K r o h , która pracowała na Sadybie? I czy p a n i doktor nakład, radio cieszyło się t y m przez k i l k a d n i . żyje? Jeśli tak, proszę ją koniecznie pozdrowić, H a n n a Babcia, dziadkowie znali rosyjski z czasów młodo¬ Woźniak jestem, z ulicy Obserwatorów, już p a n i d o k t o r ści. Babcia, gdy podliczała coś w pamięci, mamrotała będzie wiedziała. Powiedziałem, że to moja ciotka, nie po rosyjsku, dopiero w y n i k ogłaszała po polsku. M a m a żyje. - O J e z u , ona też? Jak zmarła? - Zwyczajnie, Nie¬ chodziła na kursy organizowane przez Towarzystwo miec ją zastrzelił. Patrzę, a na kwicie dziesięć kilo ma¬ Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. N i e musiała daleko cho¬ kulatury więcej, niż się należało. dzić, odbywały się u niej w biurze, w godzinach służbo¬ Ojciec zginął w w y p a d k u samochodowym w l i p c u w y c h , przyjemnie było. Ciocia Jadzia mieszkała p o d czterdziestego szóstego. Dziadek Felicjan i M a m a po¬ N o w y m Sączem, była nauczycielką w szkole rolniczej, jechali do Z i e l o n k i zawiadomić Dziadka A n t o n i e g o . dyrektor kazał jej d o d a t k o w o uczyć rosyjskiego. Za¬ Dziadek A n t o n i t a k się ucieszył z niespodziewanej w i - skomlała, że rosyjskiego nie zna, na to dyrektor, że nie 121 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK przyjmuje t a k i c h dziecinnych wykrętów, przecież i n n i w dolne gniazdko, bo t a m jest lepszy prąd, w o d a się nauczyciele też nie znają, a p r o g r a m trzeba realizować. szybciej zagotuje. - Chyba nie - odpowiadała M a m a N i e bądźcie aspołeczna, koleżanko L e d n i c k a , w a m po głębokim namyśle - bo t e n d o l n y prąd m a dłuższą 0 wiele łatwiej, bo znacie francuski i n i e m i e c k i i nie drogę do przebycia. - Może tak - myślała na głos pa¬ macie dzieci. W i ę c uczyła się sama, wieczorami. Co n i K w i a t k o w s k a - ale rozpędza się z góry, m a większy wkuła wieczorem, tego uczyła następnego dnia, wy­ i m p e t , w sumie prędzej grzeje, chociaż m u dalej. Pani przedzała uczniów o jedną lekcję. Opowiadała o t y m K w i a t k o w s k a i p a n i K r o h to były jedyne p o l o n i s t k i przy stole, gdy przyjechała na święta. w Instytucie Geodezji i K a r t o g r a f i i . K i e r o w n i k zapo¬ M a m a zawołała: Skandal! I d i o t y z m ! minał, z czym przyszedł, żegnał się skwapliwie, rozpie¬ Dziadek Felicjan: Drogie dzieci, h m . Chłopi na Są- rała go satysfakcja, gdyż dysponował k o l e j n y m niezbi¬ decczyźnie tak czy o w a k nie będą czerpać fachowej t y m d o w o d e m wyższości i n t e l i g e n c j i technicznej n a d wiedzy z rosyjskich podręczników a n i czytać Turgie¬ humanistyczną oraz umysłu męskiego n a d k o b i e c y m . niewa w oryginale. W i ę c na j e d n o wychodzi. Chociaż, G d y Dziadek A n t o n i którejś soboty nie przyjechał, prawdę powiedziawszy, też się nie zachwycam t a k i m zaniepokojona M a m a pojechała do Z i e l o n k i . Usłysza¬ stawianiem sprawy. ła o d sąsiadów, że p a n K r o h zamknął się w mieszkaniu, nikogo nie wpuszcza i całymi godzinami głośno śpiewa Babcia: Biedna Jadziunia. Pomogłabym ci, gdybyś po polsku i po rusku. Zawołała, poznał j ą po głosie, mieszkała bliżej... otworzył, przeprosił za b r a k i w garderobie. Wyjaśnił, że Jadzia: M o j a droga Zosiu, nie trzeba się obrażać na czuje się słabo, bo o d p a r u d n i nie jadł, ale po p r o s t u cały świat, trzeba brać ludzi t a k i m i , j a k i m i są. nie jest głodny, a poza t y m wiele już w życiu zjadł i po¬ M a m a : W ł a ś n i e biorę ludzi j a k i m i są, a nie moja w i n i e n odpocząć. Powiedziała, że m u s i wyjść na chwi¬ w i n a , że są i d i o c i . lę, m a pilną sprawę do załatwienia. Pobiegła na pocz¬ Dziadek mruknął po francusku, żeby nie dawać tę, sprowadziła pogotowie. Przyjechała karetka, lekarz dzieciom złego przykładu. A l e już było za późno. Dorośli wkładali m i do głowy, żebym się pilnie uczył zdecydował: D r e w n i c a . N i e powiedział „szpital psy¬ rosyjskiego, bo każdy Polak p o w i n i e n znać język naszych chiatryczny" czy „dom wariatów", tylko użył oczywi¬ śmiertelnych wrogów. W i ę c prosiłem Dziadka Antonie¬ stego eufemizmu. Warszawiacy lewobrzeżni go, żeby m i czytał opowiadania o zwierzętach z syberyj¬ T w o r k i , prawobrzeżni - D r e w n i c a , K r a k o w i a c y - Ko¬ skich lasów, autorstwa mojego śmiertelnego wroga M i ¬ bierzyn, Poznaniacy - Dziekanka. Wygnańcy ze Lwo¬ chaiła Priszwina. Bardzo go polubiłem i sporo m u za¬ w a używali z w r o t u : - Ta na Kulparków! - c h o ć wie¬ wdzięczam, a także A n t o n i e g o Czechowa, którym wte¬ dzieli, że K u l p a r k o w a także nie zobaczą. dy nasiąkłem, a teraz wracam do niego, gdy m i smutno. mówili G d y dojeżdżali, Dziadek spytał: W t e d y był t a k i m i l i c y j n y przepis, że w każdym - A czemuż to nie jedziemy w stronę Warszawy? mieszkaniu musiał być zeszyt, do którego główny lo¬ Wieziecie m n i e do czubków, czy jak? k a t o r miał obowiązek wpisywać każdy nocleg osoby - Tymczasowo, u Dzieciątka Jezus generalny re¬ niezameldowanej na stałe. L p . , nazwisko i imię, sto¬ m o n t - wyjaśnił przytomnie kierowca. pień pokrewieństwa, data przyjazdu, skąd przyjechał, Odwiedzała go j a k mogła najczęściej, czyli co dwa data wyjazdu, dokąd wyjechał, uwagi. Ten zeszyt przy¬ tygodnie. niósł n a m dzielnicowy. Pouczył, że nocowanie osoby - Wiesz - powiedział kiedyś - to grubo nie w po¬ postronnej bez wpisania do zeszytu podlega karze (po rządku, żebyś t a k się męczyła. Myślałem n a d t y m l a t a c h widziałem w t a r n o w s k i m h o t e l u wywieszkę wszystkim i doszedłem do w n i o s k u , że kobieta powin¬ „Zabrania się wpuszczania do łóżka osób trzecich"). na być szczęśliwa. Niedługo umrę, spotkam A n t k a , M a m a t w a r d o wpisywała: A n t o n i K r o h , teść, data, p o w i e m m u , niechże coś zaradzi. A l a też pomoże, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i , A n t o n i K r o h , teść, da¬ przecież to rozgarnięta dziewczyna. N a p e w n o coś ta, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i i t a k przez parę kar¬ wspólnie wymyślimy, t a k przecież nie może być. tek, któregoś d n i a powiedziała, że j ą to nudzi, bo sko¬ - N i e c h m u Ojciec powie, żeby się nie martwił, da¬ ro m i l i c j a jej do tej p o r y nie zwinęła za nocowanie te¬ ję sobie radę. ścia, to bez łaski, więcej wpisywać nie będzie. To był - Oczywiście, oczywiście, znakomicie dajesz sobie jej u l u b i o n y greps: gdy pracowała w Instytucie Geo¬ radę, ale napomknę delikatnie, żeby jednak... N i e bój dezji i K a r t o g r a f i i , kiedyś z nudów powiedziała kie¬ się, nie sprawię m u przykrości. r o w n i k o w i , że nie będzie się szczepić obowiązkowo Następnym razem wyznał jej półgłosem, aby szlaf- przeciw gruźlicy, bo po co: tyle razy się szczepiła, a nie k a m r a c i nie słyszeli: w jego sprawie obraduje bardzo zachorowała. Ciasno jej było w Instytucie Geodezji ważna komisja, c h c ą m u przyznać order i wysoką eme¬ 1 K a r t o g r a f i i . Razem z koleżanką, panią Kwiatkowską, ryturę. Siedzą d r u g i dzień i dyskutują, jeszcze nie która miała Krzyż W a l e c z n y c h za powstanie, płatały skompletowali dokumentów. O n sam m a niewielkie rozmaite figle. G d y k i e r o w n i k niespodziewanie wcho¬ potrzeby, tylko na bieżące w y d a t k i , resztę będzie jej dził i pytał o coś, p a n i K w i a t k o w s k a mówiła o d nie¬ oddawać. - Dobrze, podzielimy się po połowie. - N i e , chcenia: p a n i Zofio, n i e c h p a n i przełoży wtyczkę nie po połowie. M n i e wystarczy jedna czwarta, nawet 122 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK jedna piąta. N i e spieraj się, ja w i e m lepiej, m a m tutaj niędzmi dziur w d o m o w y m budżecie, bo i tak nie za­ więcej czasu na myślenie. Najwyżej jedna piąta. tka, lecz kupić coś użytecznego i trwałego. W t e n spo­ Zadzwonili do M a m y do pracy z administracji szpi¬ tala, żeby sobie zabrała sób O j c i e c bardziej będzie z n a m i . Wysiadła na placu zwłoki w terminie trzydziestu sześciu godzin, bo jak nie, to pogrzeb będzie W i l s o n a , w d o m u t o w a r o w y m stał czarny walizkowy r h e i n m e t a l l . Kupiła, żeby dzieci uczyły się pisać. Praw­ państwowy. W t a k i sposób dowiedziała się, że umarł. N a p r y w a t n y dopodobnie raz dwa rozniosą maszynę na strzępy, ale pogrzeb nie było jej stać, państwowy wyglądał tak o t o . jeśli zdążą się przedtem nauczyć, to póki i c h życia, pó- Był ciepły wiosenny dzień. Wysiadła z c i u c h c i ra- ty pieniądze za śmierć ojca będą procentować. Zosia dzymińskiej. Czuła się trochę j a k na wagarach: dosta¬ miała w t e d y k i l k a miesięcy, ja cztery lata, A n i a osiem. ła dzień wolnego, c h o ć personalna twierdziła, że jej Uczyłem się pisać na maszynie prawie równocześnie nie przysługuje, bo ojciec nieżyjącego męża to w myśl z nauką stawiania liter. Wolałem maszynę, bo nie robiła przepisów nie rodzina. A l e M a m a napisała podanie, kleksów i n i k t mnie nie przyrównywał do kury skrobią¬ umotywowała, dyrektor własnoręcznie cej pazurem. Skutek taki, że sprawniej piszę na klawia­ w drodze wyjątku pójść na zaparafował: turze niż ręcznie, a gdy muszę coś napisać hand made, rękę. Załatwiła formalności w administracji, gdzie ją po¬ uroczysty list albo własnoręczny życiorys, najpierw stu¬ uczono, żeby nie stawiała wódki grabarzom, bo to rów¬ kam, a p o t e m pracowicie przepisuję. Udaje m i się to za nież pacjenci, po a l k o h o l u dostaną małpiego r o z u m u drugim, trzecim razem (pisząc ręcznie, robię zbyt dużo i k t o będzie odpowiadał. błędów maszynowych). Hand made to zwrot z polszczy­ Stała p o d kostnicą godzinę, może dwie, n i k t n i c zny potocznej - tak mówią góralki na targu, zachwala¬ nie wiedział. Wreszcie podjechała f u r m a n k a , na niej jąc skarpety i swetry cudzoziemskim turystom. Po an¬ trzech mężczyzn w d r e l i c h a c h . O t w o r z y l i drzwi, wy¬ gielsku mówi się by hand, gdyby to kogoś interesowało. nieśli papierowy w o r e k , t a k i j a k po cemencie tylko Najgorzej było w liceum. M o j e zeszyty były przed­ trochę dłuższy, rzucili na wóz. Jeden powoził, d r u g i m i o t e m miażdżącej k r y t y k i , zaś pojednawcze sugestie: siadł o b o k f u r m a n a , trzeci z tyłu, p l e c a m i do k i e r u n k u no to może, p a n i profesorko, ja wszystko ślicznie prze­ jazdy. Uśmiechał się do M a m y , która kroczyła za t y m piszę na maszynie? - jedynie dolewały oliwy do ognia. karawanem, fajtał nogami, wystawił twarz do słońca Już lepiej było nie pokazywać zeszytu, zainkasować i śpiewał na całe gardło przedwojenne szlagiery. Czar­ dwóję i cześć pieśni. N a rozdaniu m a t u r p a n i o d pol¬ nikczemnie. skiego po raz pierwszy i ostatni w życiu uśmiechnęła się Wszyscy w krąg się ze mnie śmieją że ja łudzę się nadzie¬ do m n i e mówiąc, że do twarzy m i w krawacie, a poza ją, a ty nie wrócisz do mnie już. t y m ogromnie się cieszy, że już nie usłyszy ode m n i e te¬ na Rita szydzi ze mnie, żeś mnie rzucił tak W j e c h a l i w brzezinkę. Był t a m świeży dół, a obok go idiotycznego pytania: czy można oddać wypracowa¬ pryzma złotego mazowieckiego p i a c h u . W r z u c i l i w o r e k nie na maszynie? Czy można przynieść maszynę na kla­ do dołu. K i l k a ruchów łopatą i po wszystkim. sówkę? Teraz szanowny p a n jest dojrzały, może pisać na - Pani wsiada. Lepiej marnie j e c h a ć , j a k dobrze maszynie, ile chce, nawet poematy i listy miłosne. drałować - powiedział śpiewający w a r i a t i uśmiechnął W szkole tępiono nie t y l k o maszynopisanie, ale się życzliwie. i pióra k u l k o w e , później nazwane długopisami. A l e postęp nie dawał się okiełznać. I t a k zostało do dziś. - Dziękuję, przejdę się. Odwróciła się, poszła w przeciwną stronę, na Rem¬ Tadeusz opowiadał, że jego dziesięcioletni syn dostał bertów. Pomyślała, że t a k i wiosenny spacer to h o j n y polecenie o d n a u c z y c i e l k i - za karę przepisać sto ra¬ zy „nie będę przezywał koleżanek", więc siadł do prezent o d teścia. Po p a r u miesiącach Prezydium Miejskiej Rady Na¬ k o m p u t e r a , napisał cztery słowa, stuknął gdzie trzeba rodowej w Zielonce wezwało obywatelkę Zofię K r o h i w sekundzie miał sto l i n i j e k . Tadeusz zrobił uwagę, do naprawienia rynny. Odpisała, że nie jest właściciel¬ że nie pisze się kolerzanek ką, r y n n y naprawiać nie będzie. N a p r a w i l i sami i przy¬ wystukał polecenie „zamień", p o t e m „drukuj" i robo¬ t y l k o koleżanek, więc syn słali r a c h u n e k . Odesłała z wyjaśnieniem, że nie jest ta g o t o w a . - Czyś t y zwariował? - przeraził się Tade¬ właścicielką i płacić nie będzie. Następnej wiosny usz - przecież to bezczelność! O n a cię z t y m w y r z u c i ! przysłali r a c h u n e k za smołowanie d a c h u . Odesłała Miałeś przepisać sto razy, a nie wklepać j e d e n raz! - z wyjaśnieniem, że nie jest właścicielką. Po miesiącu Tato, coś ty, ona się nie t r o p n i e . - D o b r a , oberwiesz dostała kolejne pismo, ale go nie otwierała, tylko na¬ to oberwiesz, t w o j a sprawa. N a d r u g i dzień syn wró¬ pisała na kopercie „Adresat zmarł, przesłać nadawcy" cił ze szkoły rozpromieniony. - Jeszcze m n i e pochwa¬ i wrzuciła do skrzynki. Korespondencja ustała. liła, że t a k ładnie przepisane, bez jednego błędu. - A widzisz, widzisz, j a k chcesz to potrafisz! - powie¬ Maszyny do pisania działa. - Tato, przecież o n a nigdy w życiu nie siedzia¬ ła za k o m p u t e r e m , mózg by się jej chyba zlasował. Ojciec stracił życie podczas pracy, M a m i e wypłaco¬ Bardzo chciałem mieć swoją maszynę, zwłaszcza n o odszkodowanie. J e c h a ł a t r a m w a j e m do d o m u , ści¬ gdy już nie mieszkałem z M a m ą . Oczywiście m a r k i skała torebkę i myślała, żeby nie zatykać t y m i pie- R h e i n m e t a l l , j a k moja pierwsza miłość. Były lata 123 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK sześćdziesiąte, nie czterdzieste: m o w y nie było, żeby o t ła, czy aby nie da się czegoś wymontować i użyć po¬ t a k wejść do sklepu i kupić. Rzecz wyglądała o wiele n o w n i e . Tego d n i a skasowano kilkanaście maszyn, stare aparaty fotograficzne i coś jeszcze. K a d r y decy¬ romantyczniej. dują o wszystkim. Młodość mojej towarzyszki życia upłynęła w Kance­ larii Sejmu PRL. Gdy do Polski dotarły pierwsze maszy­ Jeszcze była Efka. Tak mówili na nią mechanicy, n y elektryczne m a r k i O l i v e t t i o snobistycznym, m o d ­ uśmiechając się j a k do starej znajomej. - O r a n y , Efka, n y m k r o j u czcionki, mówiono na nie chyba skoropisy, gdzie p a n ją podłapał? Świetnie się trzyma j a k na swój mój r h e i n m e t a l l , jak inne z Kancelarii Sejmu, został w i e k ! Efka - bo powstała w F K , Fabryce Karabinów na przeznaczony na złom. Otóż po Sejmie kręcił się, chy¬ W o l i . Produkcję rozpoczęto wiosną, a może l a t e m trzy¬ ba z przyzwyczajenia, dziarski staruszek, przedwojenny dziestego dziewiątego, na l i c e n c j i Hermes Baby, zdążo¬ socjalista Stanisław Szwalbe, n o wyprodukować kilkaset sztuk. M o j a Efka miała zbi¬ wicemarszałek Sejmu Ustawodawczego w 1947 r o k u , który kładł podwaliny ty n u m e r fabryczny (he, he, pewnie służyła w A K - Polski L u d o w e j , a gdy już je położył, we wrześniu 1948 powiedział znajomy, oglądając j ą czule na wszystkie r o k u wyleciał ze stanowiska przewodniczącego Rady strony - poręczna, niezawodna, cicha, wszelkie zalety Naczelnej PPS. N i e b a w e m partie się zlały, powstała k o n s p i r a t o r k i . W i e l e b y m w t e d y za nią dał). Po w o j n i e PZPR, tow. B i e r u t poradził Szwalbemu: „wy sobie lepiej dwadzieścia parę lat leżała nieużywana w k r a k o w s k i m dajcie spokój z polityką", więc tow. Szwalbe został dzia­ mieszkaniu, jako lokata kapitału p e w n y c h państwa. łaczem społecznym, między i n n y m i założył Towarzy­ Kupiłem j ą z ogłoszenia. Cóż to była za radość. Zanio¬ stwo i m i e n i a M a r i i K o n o p n i c k i e j (już po Październiku). słem do mechanika. - Efka! - zawołał - Był to człowiek starej daty - nie znosił, gdy coś się mar¬ sztuka, zrobię p a n u poza kolejką. Nazwisko, imię, ad¬ nowało. Postarał res, n u m e r d o w o d u osobistego. - A n t o n i K r o h , M u ¬ się więc, żeby maszyny, zupełnie wspaniała sprawne, ale już spisane do kasacji, przekazano Towa¬ zeum Tatrzańskie. - Jak to, mieszka p a n w muzeum? - rzystwu. Pracował t a m przyjaciel M a m y , zadzwonił, po¬ N i e . - W i ę c proszę podać adres zamieszkania. - N i e biegłem na Stare M i a s t o , obejrzałem kilkadziesiąt ma¬ m a m mieszkania. - To gdzie p a n mieszka? - Różnie. szyn, wybrałem najmniej rozklekotaną, zapłaciłem... To - A gdzie p a n jest zameldowany? - W Warszawie. znaczy oficjalnie nie płaciłem, byłoby to przestęp­ - A w Z a k o p a n e m gdzie? - Nigdzie. - To co ja p o d a m stwem; maszynę dostałem za darmo i nielegalnie, bo na milicji? - zafrasował się m e c h a n i k , człek prosto¬ komisja Towarzystwa też ją przeznaczyła do kasacji - duszny. - Przecież mogę p a n u niezłego g n o j u narobić. ale akurat tego samego dnia, wiedziony szlachetnym Wyznał, że jest zobowiązany podawać m i l i c j i wzory p o r y w e m serca, z własnej a nieprzymuszonej w o l i wpła¬ czcionek wszystkich n a p r a w i a n y c h przez siebie maszyn ciłem dwa i pół tysiąca złotych do kasy Towarzystwa wraz z d a n y m i właścicieli. - Niezameldowany w Zako¬ i m . M a r i i K o n o p n i c k i e j jako członek wspierający. Wy¬ p a n e m , a do tego kupił sobie maszynę. O n i się, nie daj biegłem ze słodkim ciężarem p o d pachą, zaniosłem na Boże, zaczną n a d t y m zastanawiać. I będą pióra. Marszałkowską do prywatnego zakładu, gdzie maszyna - Dziękuję... Przyjdę kiedy indziej. została poddana generalnemu r e m o n t o w i za drugie Zawiozłem Efkę do Warszawy, nie pytano m n i e dwa i pół tysiąca. Spisana na straty przez dwie komisje, o n i c , wszystko zrobiono j a k należy. K a d r y decydują d w u k r o t n i e zmartwychwstała, służyła m i wiernie, a gdy o wszystkim. po latach przesiadłem się na komputer, ofiarowałem ją Efka była wspaniała, ale j a k na moje potrzeby za Polakowi z Wileńszczyzny, co zresztą także nie było cał¬ delikatna - przyjmowała najwyżej dwie przebitki. Cie¬ kowicie legalne, gdyż ówczesne władze litewskie niemi¬ szę się, że poszła w dobre ręce. Żyje się jej spokojnie, le widziały na swym t e r y t o r i u m maszyny z polską obecna właścicielka łagodnie się z nią obchodzi - cza¬ czcionką, że tak to delikatnie ujmę. sem list, r a c h u n e k , pisemko do administracji. N i e wszystkie maszyny miały tyle szczęścia. D u n i a Najśmieszniej było w stanie w o j e n n y m . Pracowa¬ z M u z e u m Tatrzańskiego l a t a m i pisała n a starym wa¬ łem w M u z e u m Okręgowym w N o w y m Sączu, Od¬ l i z k o w y m mercedesie, wypożyczonym z L i c e u m Ke¬ dział w Podegrodziu. Codziennie jeździłem więc do nara. Któregoś d n i a zadzwonili, żeby i m w te pędy Podegrodzia. Potrzebna m i t a m była maszyna, mu¬ oddać maszynę, bo ją muszą komisyjnie skasować, ta¬ zeum nie dało służbowej, bo nie miało, poprosiłem kie m a j ą zalecenie p o k o n t r o l n e . D u n i a c h c i a ł a pła¬ o samochód, żeby przewieźli moją prywatną (miałem cić, pytała, co zrobią jak, nie o d d a (wytoczą sprawę w t e d y wielkiego biurowego u n d e r w o o d a ) . Pan Ma¬ sądową i naślą k o m o r n i k a z m i l i c j ą ) , proponowała r i a n , kierowca, aż się za głowę złapał. Panie A n t o ś , h a n d e l w y m i e n n y , rozpłakała się, mówiła, że maszynę czyś p a n chory? W i e ź ć prywatną maszynę państwo¬ k o c h a , zrosła się z nią, chce na niej skończyć książkę, w y m samochodem? Jak ja i m to wytłumaczę na sztraj- a jeśli nie mogą sprzedać a n i dać, to n i e c h przekażą fie? Toż to przecie gorsze j a k k a r a b i n maszynowy! do m u z e u m j a k o zabytek. N i c z tego proszę p a n i , po¬ Miał rację - na granicy miasta, przy zabytkowej figu¬ rządek m u s i być! Zebrała się komisja, u s t a w i l i maszy¬ rze M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem, była wojskowa ro¬ nę na p n i a k u , p a n Z i u t e k chwycił s i e d m i o k i l o w y gatka, wszystkich l e g i t y m o w a l i , zaglądali do toboł¬ m ł o t na długim t r z o n k u i walił, a komisja sprawdza- ków, bagażników. A l e jakieś sto metrów przed rogat124 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK ką odbijała o d szosy zwykła p o l n a droga. Przeniósł się skakał o k n e m z trzeciego piętra, postradał w t e d y o k o . t a m prawie cały r u c h kołowy. Z r o g a t k i było doskona¬ Krzyknąłem, wrócił. Nosiłem go, trzymając za ucho, to le widać, j a k w i e j s k i gościniec, używany przez miej¬ znów za ogon, Babcia przyszywała - aby prędzej, t a k i m scowych z częstotliwością j e d e n t r a k t o r na godzinę, k o l o r e m włóczki, j a k i miała p o d ręką, rzecz wymagała nagle zaroił się o d aut. A l e stróżów porządku to nie natychmiastowej i n t e r w e n c j i . Ślady widać do dziś. Pil¬ obchodziło - rozkazano i m pilnować szosy, to pilno¬ nował m n i e d n i e m i n o c ą w dziecięcym szpitalu na w a l i , a po sąsiedzku mogłyby jeździć c h o ć b y amery¬ W o l i , wykaraskaliśmy się jakoś. W k r ó t c e zacząłem się kańskie czołgi. Baliśmy się obaj z p a n e m M a r i a n e m - go wstydzić. Czekał na dnie szafy przywalony tekstylia¬ nie kary, bo przecież nie popełnialiśmy żadnego prze¬ m i , złego słowa nie mruknął. stępstwa, tylko przerażającej perspektywy wyjaśnia¬ Przeprowadzał się ze m n ą niezliczoną ilość razy, nia, co właściwie robimy. Okazało się, że niepotrzeb¬ z anielską cierpliwością. Teraz stoi za m o i m i p l e c a m i nie. D r o g a p o l n a nie była obstawiona, mogliśmy tam¬ na regale, rozgląda się czujnie po okolicy. Przed paro¬ tędy spokojnie przewieźć Bujaka ma laty niepostrzeżenie minęły nasze pierwsze i zara¬ z Frasyniukiem, a cóż dopiero głupiego u n d e r w o o d a . zem ostatnie złote gody. Czarna w a l i z k o w a maszyna m a r k i R h e i n m e t a l l , Ciocia Terenia przez całą wojnę mieszkała z n a m i k u p i o n a p o n a d pięćdziesiąt l a t t e m u , jest w ideal¬ na Sadybie. Sadyba była to elegancka dzielnica willo¬ n y m stanie. M a m a , siostry i j a pisaliśmy na niej d l a wa, jej budowę zakończono tuż przed wojną; nazwę zarobku i d l a własnych potrzeb. N i e u m i e m określić, miała symboliczną, gdyż w dawnej polszczyźnie sadyba ile k a r t e k przez nią się przewinęło - dwieście, trzysta znaczyło warownia, obóz wojskowy, strażnica na kre¬ tysięcy? K i l k a g r u b y c h książek p a n a W a ń k o w i c z a , sach. W latach siedemdziesiątych pola między Sadybą które przepisywałem z siostrami (pięć p r z e b i t e k , pil¬ a D o l n y m M o k o t o w e m zabudowano b l o k a m i , oficjal¬ n o w a ć kolorów b i b u ł k i ! ) , rozkazy k o m e n d y h u f c a nie mówi się na to Ursynów, potocznie Usrynów, może Mokotów niezbyt w y k w i n t n i e , ale stosownie, bo przecież praw¬ Zachód (na b l a c h a c h p o w i e l a c z o w y c h , trzeba było m o c n o walić w klawisze, żeby się odci¬ dziwy Ursynów to klasycystyczny pałac i park, ongiś s n ę ł o ) , kilkanaście tomów czeskiej i słowackiej pro¬ własność Juliana Ursyna Niemcewicza, dziś Szkoły zy w m o i m przekładzie ( p o p r a w i a n i e , p o p r a w i a n i e , Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, położony kilkana¬ każda strona po sześć i więcej razy, t r z y s t u s t r o n i c o - ście kilometrów na południe. Jeden Ursynów, trochę w a książka to d l a maszyny około dwóch dalej d r u g i Ursynów. Jeśli tak, to może uchwalmy, żeby tysięcy s t r o n ) , audycje M a m y , artykuły, listy, co n a j m n i e j odtąd każde polskie miasto nazywało się R a d o m . p i ę ć prac magisterskich, n o t a t k i , chałtury, chałtury, Ciocia Terenia oficjalnie była uczennicą kursów b u - chałtury, przepisywania grzecznościowe, bo j a w i e m chalterii, ale przede wszystkim tkwiła po uszy w konspi¬ co jeszcze. Jeszcze rozmaite próby wytrzymałościo¬ racji. Poszła do powstania, słuch po niej zaginął, nie by¬ w e , d o k o n y w a n e przez troje dzieci, nie licząc P T ko¬ ło w i a d o m o , czy żyje. Wypędzono nas z Sadyby, wędro¬ leżanek i kolegów. Podróże. O t ó ż po półwieczu ta¬ waliśmy p o l a m i , gdzie p o t e m zbudowano osiedle rządo¬ kiej służby maszyna wygląda bez porównania lepiej we, zwane Zatoką Czerwonych Świń, dalej na południe niż polskie łuczniki p o rocznej p r a c y n a państwo¬ polami, gdzie jakiś biznesmen chce wznieść buławę So¬ w y m . N i e w i e m , czy f i r m a R h e i n m e t a l l jeszcze ist¬ bieskiego, to znaczy ogromną wieżę w kształcie buławy nieje, ale gdyby c h c i a ł a ładnie się znaleźć, niechże z obrotową restauracją na wierzchołku, nie chciałbym m i zapłaci za t e n h y m n p o c h w a l n y . Wyśpiewuję go zgadywać, j a k warszawiacy to nazwą, i dalej p o l a m i , na z pełnym p r z e k o n a n i e m - w odróżnieniu o d a k t o r e k , których m a stanąć Świątynia Opatrzności Bożej, ale które detergentów nie w i a d o m o , czy stanie, bo kolejne zwycięskie projek¬ N i e d a w n o musiałem coś na niej napisać. Okazało wsi W o l i c a . Ostatecznie, po rozmaitych perypetiach się, że już nie u m i e m . Z a p o m i n a m , że trzeba przesunąć osiedliśmy w Grójcu. W pierwszych d n i a c h stycznia ględzą w t e l e w i z j i o zaletach i biorą za to niezły szmal. ty są coraz bardziej nie do przyjęcia - aż dotarliśmy do wózek albo że nie ma co szukać klawiszy control czy alt. czterdziestego piątego r o k u ktoś zdobył gazetę „Poszu¬ A l e dźwięk maszyny t a k i sam j a k w dzieciństwie. T a k i kiwanie się Wzajemne", wydanie nadzwyczajne znane¬ sam. I to jest ta sama maszyna. W z n a k o m i t y m stanie, go szmatławca „Goniec K r a k o w s k i " , który w czasie po¬ gotowa do pracy. Coś niesamowitego. wstania publikował całostronicowe fotoreportaże o u r o k a c h lata, obozach H i t l e r j u g e n d w Beskidzie Zy- Piesek Puk w i e c k i m i wspaniałych zbiorach jabłek. D o d a t e k miał cztery k o l u m n y po sześć szpalt nonparelem, nazwiska N o s i angielskie imię, bo przybył z L o n d y n u . Tuż po w przypadkowej kolejności, a wśród n i c h : Teresa w o j n i e , w pierwszej paczce o d C i o c i Tereni. nicka, N i e było m u łatwo. G d y wyskoczył z pudła i rzucił Gefangenennummer Mählberg/Elbe, 106238, obóz Lechjeniecki szuka matki i sióstr. Babcia długo płaka¬ m i się w r a m i o n a , miał puszystą, pomarańczową sierść. ła. Parę d n i później do Grójca weszli bolszewicy, kore¬ N i e b a w e m zupełnie wyłysiał, nie ze swojej winy. Bez spondencja z Rzeszą stała się niemożliwa. Pana Miko¬ szemrania realizował moje wizje, na przykład kiedyś łaja Pajdowskiego, starego przyjaciela jeszcze z czasów 125 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK roboty niepodległościowej sprzed pierwszej wojny, któ¬ Jeszcze przez cały r o k po w o j n i e mieszkaliśmy ry w Grójcu organizował p o m o c warszawiakom, byliby w Grójcu, n i m wróciliśmy do Warszawy. Jak Ojciec zała¬ j a k nic rozwalili, bo znaleźli u niego w b i u r k u znaczki twił mieszkanie na Bielanach, nie w i e m . Skąd wiedzieli¬ pocztowe Generalnej G u b e r n i z H i t l e r e m , ale Pan M i ¬ śmy, że Ciocia Terenia osiadła w A n g l i i , jak zdobyliśmy kołaj miał schowany na czarną godzinę baniak spirytu¬ jej adres, a ona nasz - nie m a m już kogo spytać. A l e pa¬ su, przeżył, a m y przy okazji, dziś by się powiedziało, że miętam pierwszą paczkę z L o n d y n u , c h o ć miałem wtedy przeżyliśmy na krzywy ryj; p o t e m długo pracował w lu¬ cztery, pięć lat. Może zresztą ta pierwsza zlała m i się z na¬ belskim oddziale P T T K , prowadził wycieczki po Rozto¬ stępnymi, a tylko m i się zdaje, że ją pamiętam. czu. Jesienią 1963 r o k u przemawiał w Poznaniu n a d Ciekawe, j a k przyszły h i s t o r y k Polski L u d o w e j trumną Dziadka Felicjana, a gdy skończył, p a n Leon, oszacuje, ile pieniędzy w p o m p o w a l i do k r a j u emigran¬ facecjonista w d o b r y m , szlagońskim stylu, uścisnął m u ci, j a k opisze rolę zagranicznych paczek w naszej kul¬ dłoń i rzekł z powagą: Mikołaju, przeszedłeś sam siebie! turze materialnej i d u c h o w e j , szczególnie w pierw¬ Pan Pajdowski ogromnie był d u m n y z tej pochwały, szym p o w o j e n n y m dziesięcioleciu, c h o ć później oczy¬ chwalił się M a m i e k i l k a razy. wiście też. T r u d n o sobie wyobrazić, aby ów t e m a t zo¬ W czterdziestym piątym r o k u w Grójcu Babcia ga¬ stał całkowicie pominięty; już prędzej można wątpić wędziła z żołnierzami radzieckimi, podobnie j a k w Se- w powstanie uczciwej i wyczerpującej m o n o g r a f i i cy¬ rebryszczach w r o k u dwudziestym i trzydziestym dzie¬ wilizacji PRL. wiątym. Świetnie to robiła - uprzejmie, z dystansem. A l e , na wszelki wypadek, może w a r t o podsunąć C z u l i przed nią respekt; absolwentka carskiego gimna¬ pewną daleką analogię. zjum znacznie lepiej czytała i pisała po rosyjsku niż Tak zwany k u l t cargo narodził się p o d koniec X I X w i e l u z n i c h . D y k t o w a l i jej listy. Wspominała sierżan¬ w i e k u wśród p i e r w o t n y c h ludów Oceanii, zwłaszcza ta, który postawił na podłodze skrzynkę buraczanej N o w e j G w i n e i , ogarnął setki tysięcy wyznawców i t r w a marmolady, zabraną z magazynu spółdzielni Społem, do dziś. Tubylcy uznali, że przybycie białych eksplora¬ z kieszeni bluzy wyjął list i poprosił, żeby przeczytać. torów i misjonarzy to powrót przodków, w i d m o białej - M o j liubimyj Misza! Codziennie myślę o tobie, ko¬ skórze. Okręty, później samoloty, załadowane towara¬ c h a m cię, rozpowiadam dzieciom, że u n i c h ojciec bo¬ m i ( cargo) tak wspaniałymi, że mogły pochodzić tylko hater, są z ciebie d u m n e . Jestem c i w i e r n a , Misza, cze¬ z zaświatów, wysyłane były - jakże inaczej - przez du¬ k a m , aż wrócisz, będę k o c h a ć tylko ciebie aż do mogi¬ chy zmarłych Melanezyjczyków bądź Papuasów dla i c h ły. O g r o m n i e m i ciebie brak, ale w i e m , że musisz wal¬ żyjących potomków, słusznie więc należały się miejsco¬ czyć za naszą radziecką Ojczyznę, za nasze dzieci, nasz w y m . Przybysze, z biegiem czasu uznani za ludzi (gdy d o m . D o b i j j a k najprędzej faszystowską gadzinę w jej wyszło na jaw, że są śmiertelni), wprowadzali chrześci¬ legowisku i wracaj. U nas tego r o k u sroga zima, śnie¬ jaństwo, a zarazem nieustannie odbierali transporty, gu napadało. O n a s się nie martw. Powrócisz i będzie¬ więc tubylcy doszli do wniosku, że n o w a religia jest, m y szczęśliwi. Twoja małżonka Natasza. Babcia czyta¬ jakby to powiedzieć, sakralną technologią pomnażania ła, a żołnierz co chwilę parskał śmiechem, brał się p o d dóbr m a t e r i a l n y c h . Następowały masowe nawrócenia, b o k i i machał rękami, jakby się oganiał o d osy. N i e wy¬ po których przyszedł ogromny zawód, skoro wyszło na trzymała. - Z czego się śmiejecie, co t u śmiesznego? jaw, że przyjęcie chrztu i uczestnictwo w niedzielnej Spojrzał, nie rozumiejąc. - Z czego? A n o z tego, że tak mszy świętej nie zapewnia natychmiastowego dobroby¬ ładnie pisze, a przecie w i a d o m o , bzdury, czepuchu boł- t u . Czarni starali się ze wszystkich sił, na różne sposo¬ tajet, na p e w n o już kogoś ma, nie było m n i e w d o m u by, przeniknąć Wielką Tajemnicę, lecz b i a l i wciąż b y l i cztery lata, co ona myśli, że ja durny, życia nie znam? górą, towary przychodziły wyłącznie do n i c h . Widocz¬ N i e wierzę w a n i jedno słowo, no, może o śniegu. Pew¬ nie zataili przed czarnymi te najskuteczniejsze zaklęcia. nie uczycielka jej to pismo pisała, o t . Dopił herbatę, K i e d y podczas drugiej w o j n y światowej n a d O c e a n i ą podziękował, Babcia przetarła stół, przygotowała b l o k przerzucono most powietrzny z A u s t r a l i i i niebo zaroiło listowy, pióro, kałamarz. - D r o g a Nataszo, moja naj¬ się o d samolotów, k u l t cargo nasilił się; na niedostęp¬ ukochańsza małżonko! U m n i e wszystko w porządku, n y c h wyżynach Papui-Nowej G w i n e i tubylcy b u d o w a l i zdrów jestem, nie narzekam, tylko bardzo m i ciebie z płótna i gałęzi podobne konstrukcje, aby zwabić n i m i brak. Tęsknię za tobą, często m i się śnisz. W o j n a nie skrzydlate p t a k i pradziadów wypełnione wieczorynka, śmierć nie wybiera, ale wierzę, że wrócę Wyrąbywali, wypalali lądowiska w puszczy, stawiali do ciebie i będziemy szczęśliwi. Kolegów m a m do¬ wieże k o n t r o l n e , rozpinali kable telefoniczne z l i a n za¬ ładunkiem. b r y c h , major dla nas słowno ojciec. Z i m a t u łagodniej¬ kończone sza jak w naszych stronach, Polacy mówią, że sroga, A skoro to nie skutkowało, znaleźli w sobie dość deter¬ ale gdzie t a m sroga, u nas bywają sroższe. K o c h a m cię m i n a c j i , aby pójść dalej. D l a j e d n y c h k u l t cargo stał się słuchawkami z puszek po konserwach. i wierzę, że kiedyś do ciebie powrócę. D z i e c i ucałuj zaczynem ruchów narodowowyzwoleńczych, i n n i po¬ i dobrze chowaj. M i t i a już pewnie w i e l k i chłopak i nie¬ p a d l i w mistycyzm - cierpliwie czekają, aż zdobędą nie¬ długo popadnie w pioniery. W i ę c e j nie m a m co pisać. śmiertelność, uwolnią się o d chorób i obowiązku pracy. Twój na w i e k i sierżant Mikołaj Prochorow. B i a l i staną się czarnymi, czarni białymi, przodkowie 126 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK zmartwychwstaną i powrócą na ziemię. Jak widać, k u l t złote krążki ze staniolu, k u obopólnej radości, póki cargo jest spójny, logiczny, konsekwentny, oparty na ktoś się nie tropnął, że to nie odznaki, lecz egzotyczne doświadczeniu j e d n o s t k o w y m i zbiorowym, prezerwatywy. A n i a , córka C i o c i Tereni, zapamiętała, mocno osadzony w tradycji, a zarazem o t w a r t y na rzeczywi¬ że goście z K r a j u , przyjeżdżający do n i c h do L o n d y n u , stość, zdolny do wchłaniania n o w y c h elementów. gdy po 1956 r o k u stało się to wreszcie możliwe, nie po¬ O d kiedy pamiętam, wiedziałem - podobnie jak zwalali wyrzucać opakowań, bo takie piękne. Wyjeż¬ m o i rówieśnicy - że na Zachodzie każdy może sobie dżając, rozstawali się z n i m i z żalem. Za Gierka w nie¬ kupić na co tylko m a o c h o t ę , pieniędzy t a m j a k liści j e d n y m p o l s k i m d o m u stały na meblościance b u t e l k i na drzewach, a w sklepach jest wszystko, na przykład po peweksowskich alkoholach, świadcząc o d o s t a t k u pióra k u l k o w e , tak się nazywają, bo zakończone kulka¬ i d o b r y m guście gospodarzy. G d y - mniej więcej za m i zamiast stalówek, nie trzeba i c h maczać w kałama¬ pierwszej Solidarności - pojawiło się p i w o w puszkach, rzu, dużo lepsze nawet o d naszych wiecznych. A więc u znajomego księdza w salonie podziwiałem starannie dobrobyt zależy wyłącznie o d miejsca p o b y t u . K t o rozstawione rzędy ekskluzywnych, pustych puszek, na mieszka w A n g l i i , Francji, A m e r y c e , jest bogaty, po¬ telewizorze, na szafie, napisami do przodu. nieważ t a m mieszka. Uczyliśmy się w szkole o kapitali¬ Kakao z paczki, jeśli było przeznaczone do kon¬ stycznym m a r n o t r a w s t w i e i wyzysku, ale każdy wie¬ sumpcji w gronie r o d z i n n y m , a nie na sprzedaż, jedli¬ dział, że to bujda, żałosna, jak i n n e szkolne bujdy. Za śmy z talerzyka, wymieszane z c u k r e m . Każdy oddech, to realny, c h o ć egzotyczny, a może nawet pochodzący każde nie w porę wypowiedziane słowo albo, co gorsza, z zaświatów, był zapach paczek. kichnięcie, mogło wzniecić kakaowy pył i złorzeczenia współbiesiadników. Kiedyś n i z tego, n i z owego dostaliśmy spado¬ c h r o n . Cały pokój wypełnił się białą tkaniną, która nie Kawa o d C i o c i Tereni nie była napojem, a n i nawet dała się z p o w r o t e m wcisnąć do pudła. - O j e j k u , jak przysmakiem, fajnie. Czy to prawdziwy? K i e d y będziemy skakać? w pracy. Z dachu? Z balkonu? Ja pierwszy! - Syneczku, proszę tylko walutą. M a m a sprzedawała ją Rolę w a l u t y pełniły także zagraniczne żyletki. Kra¬ cię, spójrz. O n jest w kawałkach, nie nadaje się do ska¬ jowe kania. N i e c h ci broń Boże coś do głowy nie strzeli. - i twórczości satyrycznej. To po co Ciocia go przysłała? - Żeby z niego poszyć służyły głównie do t e m p e r o w a n i a ołówków C h c ę się golić, więc się mydlę, b l u z k i i koszule. - Eeee... W czterdziestym siódmym, ale nożyk nie chce. czterdziestym ósmym r o k u co druga elegancka warsza¬ To nie nożyk, ale bydlę, w i a n k a paradowała w j e d w a b i u z wojennego spado¬ nie tnie, tylko ł e c h c e . c h r o n u . Niektóre starzały się w t y c h kreacjach. Jeszcze W i ę c skowyczę: oby, oby za Gierka można było w barze m l e c z n y m spotkać sta¬ wyginęły brakoroby! ruszkę w pożółkłej, charakterystycznej bluzce. Pani Muszka przez wiele lat dostawała z L o n d y n u , Pomarańcze... Babcia pytała: dzieci kochane, czy regularnie raz w miesiącu, wyłącznie pończochy, t a k ewentualnie miałybyście o c h o t ę . . . ? A l b o jeszcze wy¬ zwane nylony. O d narzeczonego, z którym zaręczyła t w o r n i e j : a może reflektujecie... ? Siadaliśmy w skupie¬ się l a t e m trzydziestego dziewiątego r o k u . Tuż po woj¬ n i u , zaczynało się m i s t e r i u m obierania i sprawiedliwe¬ nie n y l o n y były t y l k o z paczek, ale w takiej ilości, że go dzielenia, p o d czujną kontrolą trzech par oczu. aż weszły do m o w y potocznej. Albo cnota, albo nylony D w i e pomarańcze na sześć talerzyków - zostawić dla - p o w i a d a n o w różnych sytuacjach, niekoniecznie M a m y , zostawić dla Gosposi, nakryć, żeby nie wyschło damsko-męskich. W połowie lat pięćdziesiątych poja¬ do wieczora. Potem się jadło. P o w o l u t k u , po troszecz- wiły się pończochomajtki, wymyślono dla n i c h nazwę k u . Skórki też były bardzo cenne. Pierwszy raz w życiu rajstopy, zobaczyłem pomarańcze w sklepie, o t tak po prostu c h o ć przecie wynalazek, jeśli w o l n o się t a k wyrazić, czekające na klientów, na początku lat sześćdziesią¬ nie miał n a myśli stóp. Pierwszy m i l i o n rajstop na uli¬ t y c h w Pradze; zamurowało m n i e ze zdziwienia, że coś cach p o l s k i c h miast też oczywiście pochodził z pa¬ takiego w socjalizmie jest możliwe. zręczne słowo, n a t y c h m i a s t się przyjęło, czek, dopiero po dwóch, trzech l a t a c h i nie w i e m i l u Każda pomarańcz (Babcia mówiła „ta pomarańcz"; naradach na najwyższym szczeblu pojawiły się krajo¬ uważając formę „pomarańcza" za prostacką) była owi¬ we. Te, n i c z y m podziemna rzeka w D o l i n i e Kościeli¬ nięta w białą gofrowaną bibułkę z w y t w o r n y m nadru¬ skiej, wpadały do magazynów G a l l u k s u , znikały, by k i e m . Bibułki miały wielką wartość kolekcjonerską wychynąć na bazarze Różyckiego - w cenie uwzględ¬ i były wyznacznikiem prestiżu, więc Babcia wręczała je niającej p r a w a podaży i p o p y t u . Gazety piętnowały tę n a m z namaszczeniem, starannie pilnując kolejności, karygodną spekulację; aby jej przeciwdziałać, rozpro¬ by kogoś nie zranić. N i e tylko my, również dorośli mie¬ wadzano rajstopy przez związki zawodowe w zakła¬ l i słabość do eleganckich opakowań: Pierwszego d n i a d a c h pracy. Trzyosobowe komisje, listy na tablicy Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie w 1955 ogłoszeń, by uniknąć podejrzeń. Damskie rajstopy r o k u delegaci z krajów ciemiężonych przypinali w do¬ p o d społeczną kontrolą - wód przyjaźni przedstawicielom krajów obozu p o k o j u Warszawy". W l a t a c h siedemdziesiątych po parze raj127 donosiło d u m n i e „Życie �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK stop dawano k o b i e t o m pracującym z okazji D n i a Ko¬ miesiąc wcześniej - mówiono - k r e w n i z zagranicy za¬ biet. N i e oznacza to b y n a j m n i e j , że rajstopy zachod¬ łataliby dziurę paczkami. A więc jeszcze dwadzieścia nie przestały cieszyć się zainteresowaniem. pięć lat po w o j n i e paczki z Z a c h o d u wpływały na bieg Polska odmiana k u l t u cargo czeka na swego dziejo- wydarzeń w Polsce, ponieważ stanowiły istotna pozy¬ pisa. Listy proszalne do królów, prezydentów, zachod¬ cję w d o m o w y c h budżetach. n i c h gwiazd ekranu, prezesów koncernów były w latach Za Gierka weszła w modę i n n a k o n w e n c j a : co ro¬ pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zjawiskiem masowym. k u na początku grudnia można było przeczytać w ga¬ Panie Ford, tyle p a n tych samochodów produkujesz, zecie i usłyszeć w d z i e n n i k u telewizyjnym, że płyną przyślij m i pan jednego, co p a n u zależy. Generale A j - statki z cytrusami „na nasze świąteczne stoły", już mi¬ zenhałer, melduję się i proszę o nowe dobre radio. Sza¬ nęły duńskie cieśniny, już są na Bałtyku, zdążą na czas, n o w n y Panie Premierze, ja tak k o c h a m Francję, przy¬ dla wszystkich wystarczy, tyle a tyle t o n . dałby m i się n o w y garnitur, dla pana to przecież drob¬ O z a g r a n i c z n y c h lekarstwach niewiele m a m do po¬ nostka. W pierwszych słowach mojego listu zapodaję, wiedzenia. Pan d o k t o r zapisywał, wysyłało się receptę że będę się modlić za wszystkich pracowników firmy C i o c i Tereni, przychodziło lekarstwo i tyle. Fiat, ale przy okazji chciałbym nieśmiało napomknąć... w aptece wysyłkowej Grabowskiego, L o n d o n , Jakaś- Może Adresaci niszczyli te listy, choćby dlatego, że były głów¬ t a m road, przechowują jeszcze nasz warszawski, daw¬ nie po polsku, ale jakąś i c h część przekazywano organi¬ n o n i e a k t u a l n y adres. Kawał h i s t o r i i Polski, apteka zacjom h u m a n i t a r n y m , a stamtąd, w pękatych worach, Grabowskiego w L o n d y n i e . na Mokotowską przy placu Zbawiciela, do centrali Pol¬ Odbiór paczek na poczcie zorganizowany był tak, skiego Czerwonego Krzyża. N a którymś piętrze tego bu¬ żeby się l u d z i o m w głowach d y n k u była redakcja pisma „Twoje Dziecko", t a m jakiś W p i e r w należało opłacić cło. Następnie pokwitować, czas pracowała M a m a ; przeciskała się między t y m i wo¬ że wszystko jest w porządku i adresat nie w n o s i zastrze¬ rami, zwalonymi na klatce schodowej. nie poprzewracało. żeń. D o p i e r o p o t e m można było zajrzeć do środka. Za¬ Tadek, kolega z ławy szkolnej, pochwalił m i się kie¬ wartość zgadzała się ze spisem albo nie. N i e k i e d y zga¬ dyś, że dostanie skuter. Zdobył adres Szweda, który dzała się w sposób szczególny, na przykład pozycja „po¬ chce korespondować z rówieśnikami, więc napisze do marańcze" oznaczała skórki i bibułki, pozycja „sweter" niego; obieca, że co dwa tygodnie będzie słać listy, je¬ celofanowe opakowanie. Kiedyś deliberowaliśmy n a d śli t a m t e n przyśle skuter, dla takiego Szweda to prze¬ nadgryzioną czekoladą, ile z niej odkroić. Reklamacje cież drobnostka. N a przeszkodzie stał p r o b l e m tech¬ na poczcie nie miały sensu - co się pani czepia, ja tego niczny - Szwed chciał korespondować po angielsku al¬ pani nie zjadłam, bo po n i e m i e c k u . Tadek poprosił panią profesorkę, że¬ schowała skąd mam wiedzieć, albo paczki dostają, czy sama pani nie a jeszcze im źle. by przetłumaczyła list. Widziałem z daleka, j a k coś do A l e najsilniejsze moje wspomnienie, związane z za¬ niej mówił, wyciągnął kartkę, gestykulował, po c h w i l i granicznymi paczkami, było innego rodzaju. Warsza¬ zrobił się czerwony, zabrał kartkę. Podszedł do m n i e . wa, poczta główna, środkowy Gomułka. H o l , zwykle Długo milczał, aż wreszcie wyksztusił: ale głupia kro¬ pustawy, t y m razem n a b i t y ludźmi. Kolejka do jednego wa, co jej zależało... okienka straszliwie powykręcana, z kilkaset osób. Za Gomułki świąteczne łakocie były głównie z pa¬ Przeważały biednie ubrane, starszawe kobiety. Niektó¬ czek. Pamiętam, j a k na początku lat sześćdziesiątych re siedziały na składanych r y b a c k i c h krzesełkach. Każ¬ „Życie Warszawy" napisało o przedświątecznym zaopa¬ da trzymała otwarte pudełko, osobno papier p a k o w y trzeniu sklepów, że jest dość mąki, kaszy, słoniny oraz i sznurek. Zaczepiłem pierwszą z brzegu i co usłysza¬ „innych smakołyków". Pan H e n r y k , człowiek skąd¬ łem: władze radzieckie oznajmiły, że o d pierwszego inąd kulturalny, gołębiego serca i abnegat w sprawach przyszłego miesiąca przestaną wpuszczać paczki żyw¬ m a t e r i a l n y c h , dostał a t a k u złości, czytając o t y c h sma¬ nościowe, więc starsze panie chciały skorzystać z oka¬ kołykach, wykrzykiwał straszne rzeczy w miejscu pu¬ zji, może ostatniej, by wysłać na W s c h ó d woreczek ka¬ blicznym, m i a n o w i c i e w e m p i k u na rogu A l e j i Nowe¬ szy, mąki, torbę c u k r u , parę główek czosnku, słoik to¬ go Światu. - N i e c h p a n sobie pójdzie, bo jeszcze ktoś pionej słoniny z cebulką. Wczoraj pogotowie zabrało zauważy, że p a n nie pijany i będą kłopoty - poradziła celniczkę, zasłabła z przepracowania. bufetowa, a p a n H e n r y k przytaczał wielekroć t e n afo¬ A m n i e dopiero w t e d y przyszło do głowy, że Ciocia ryzm jako przykład nieugiętego polskiego ducha. Terenia zaczynała po w o j n i e w L o n d y n i e z dziesięcio¬ Jednym z detonatorów robotniczego gniewu na m a palcami, w jednej bluzie, bez języka, bez zawodu. Wybrzeżu 1970 r o k u była okoliczność, że drastyczną Pewnie dostała z wojska jakąś odprawę na opędzenie podwyżkę cen żywności ogłoszono niespodziewanie najpotrzebniejszych wydatków. I chyba za te pieniądze tuż przed Bożym N a r o d z e n i e m , 12 grudnia. Nagle się kupiła kawę, herbatę, daktyle, rodzynki, pieska Puka. okazało, że ludzi nie stać na przygotowanie świąt. W t e d y w A n g l i i żywność też była na k a r t k i , j a k u nas. Prawdopodobnie była to bezmyślność, nie celowa szy¬ kana - lecz ludzie poczuli, jakby i m n a p l u t o w wigilij¬ n y talerz. Gdyby podwyżkę zapowiedziano choćby 128 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cac2871ca7c2cfd34c019bec58051.pdf 0b3799b26cdd2cd16194dc4c7d7bdf50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3259 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3054 Title A name given to the resource Krakowskie bractwo artystyczno-grobownicze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.135-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. Cmentarz „ P u s t k i " , Ł u ż n a к . Gorlic, k w a t e r a w ę g i e r s k a . Z t y ł u p o z o s t a ł o ś c i „ G o n t y n y " , stan I V 1986 r. Antoni Kroh KRAKOWSKIE BRACTWO ARTYSTYCZNO-GROBOWNICZE W latach 1914-18 d z i a ł a ł w Krakowie Wojskowy Urząd O p i e k i nad G r o b a m i W o j s k o w y m i . Oficjalnie — Kriegsgrabcra- chów-Ciężkowice-Łużna-Gorlice-Konieczna daleko na wschód, aż po linię Sanu, a n a s t ę p n i e jeszcze dalej k u w s c h o d o w i ; na b t e i l u n g K r a k a u . Wedle zgodnych o p i n i i b y ł a to jedna z najle­ niezliczonych polach b i t e w zachodniej Galicji leżało piej p r a c u j ą c y c h jednostek a r m i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . S ł u ż y ł o t a m s i ą t t y s i ę c y t r u p ó w a u s t r o - w ę g i e r s k i c h , niemieckich i rosyjskich, kilkadzie­ w i e l u w y b i t n y c h a r t y s t ó w : P o l a c y — J a n Szczepkowski, H e n r y k pogrzebanych p ł y t k o albo w ogóle nie pogrzebanych. Z oczy­ U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , S t a n i s ł a w K l i m o w s k i , Czech—Adolf w i s t y c h p o w o d ó w trzeba b y ł o d z i a ł a ć j a k najenergiczniej i na Kaspar, wielką skalę. Słowak—Dusan Jurkovic, wiedeńczycy—Hans i J o h a n n Jśiger, b y w y m i e n i ć tylko najsławniejszych. Mayer Mimo, Major Rudolf Broch, d o w ó d c a Kriegsgraberabteilungu, b y ł ż e s ł u ż b a w Kriegsgraberabteilungu t r a k t o w a n a b y ł a przez n i c h n i e p o s p o l i t y m o r g a n i z a t o r e m : jego p o d k o m e n d n i od l a t a j a k o swego rodzaju azyl, nie m a r n o w a l i czasu — s t w o r z y l i sze­ do jesieni 1918 r o k u z b u d o w a l i w Galicji 365 cmentarzy, bardzo reg w y b i t n y c h realizacji, i s t n i e j ą c y c h do dziś w terenie, nie wie­ starannie u r z ą d z o n y c h . Wielo z nich 1 dzieć czemu p o m i j a n y c h w opracowaniach h i s t o r y k ó w sztuki. W a r t o p r z y j r z e ć się bliżej tej niecodziennej i n s t y t u c j i artysty­ cznej, c h o ć b y z tego p o w o d u , że m i a ł a ona znaczenie w procesie k r y s t a l i z o w a n i a się stosunku m a l a r z y i r z e ź b i a r z y do tradycji ludowej plastycznej. Działalność krakowskiego — to p r a w d z i w e grobownictwa nabrała dzieła sztuki. Przede wszystkim — zgromadził znakomitą kadrę: s i e d m i u a r c h i t e k t ó w , d w ó c h b u d o w n i c z y c h , sześciu miał rzeźbiarzy, osiemnastu m a l a r z y ; s t w o r z y ł p r a c o w n i ę m o d e l a r s k ą , f i c z n ą , o g r o d n i c z ą , g r u p y ewidencyjne, geodezyjne, wydziału 1915 fotogra­ warsztaty kamieniarskie, stolarskie, ciesielskie, t a r t a k i . J a k o j e d n ą z pier­ w y j ą t k o w e g o znaczenia od m a j a 1915 r o k u , k i e d y t o po s ł y n n e j wszych p o w o ł a ł g r u p ę , k t ó r e j zadaniem b y ł o zdobywanie pie­ operacji gorlickiej wojska rosyjskie z o s t a ł y w y p a r t e z l i n i i n i ę d z y n a t o ogromne p r z e d s i ę w z i ę c i e poprzez p r o d u k c j ę i sprze- Tu- 33.5 �z n o w u k r z y ż o w y w ę d r o w a ł y i t y l k o m o ż n a się d o m y ś l a ć , gdzio; i d ą c k i e d y ś przez p o d g o r l i c k ą wieś z a u w a ż y ł e m w p o d m u r ó w c e nowego d o m u kamienie z austriackiego cmentarza. G d y sze­ d ł e m przez t ę s a m ą wieś po r o k u , d o m b y ł j u ż p i ę k n i e o t y n k o w a n y o p a r k a n i o n y , w o g r ó d k u posadzono srebrne ś w i e r k i , dalie, geor. ginie oraz gipsowego krasnoludka i sam j u ż nio b y ł e m pewien czy to t u . W Kriegsgraberabteilungu k w i t ł o bogate ż y c i e umysłowe, p a n o w a ł z d r o w y t w ó r c z y ferment, ś c i e r a ł y się r ó ż n o r a k i e ten­ dencje artystyczne. N p . pewien a r t y s t a - o g r o d n i k ogłosił d r u k i e m , ż e na w o j s k o w y m cmentarzu najodpowiedniejsze s ą k r z a k i czer­ w o n y c h r ó ż ; ich p u r p u r a p o ś r ó d zieleni niechaj b ę d z i e symbolem przelanej żołnierskiej k r w i . I n n y artysta-ogrodnik, przeciwnie, zalecał b a r w i n e k , j a k o nio w y m a g a j ą c y p i e l ę g n a c j i , n a t u r a l n i e j szy w g ó r s k i m krajobrazie B a r w i n e k szybko zarośnięty i bardziej s k ł a n i a j ą c y do się rozkrzewia, w i ę c po l a t a c h cmentarzyk wyglądać będzie zadumy. opuszczony, romantyczniej, w p r z y p a d k u n i e p r a k t y c z n y c h r ó ż . I n n y z n ó w autor niż ubolewał, ż e c y p r y s y , j a k ż e s m ę t n o i cmentarne, nio p r z y j m ą się w suro­ w y m karpackim klimacie. B y ł a nawet w Krakowie, przeniesiona p ó ź n i e j do Cieszyna i i n n y c h m i a s t , w y s t a w a d o k o n a ń , z bardzo starannie w y d a n y m k a t a l o g i e m p t . „ K u n s t a u s t e l l u n g der Kriegsgraberabteilung des k . u n d k . M i l i t a r k o m m a n d o s K r a k a u . Friedhofsprojekte und B i l d e v o m Westgalizischen Kampfgebiet", 1916. Z tej okazji „ K r a k a u e r Z e i t u n g " u r a d o w a ł a serca swych c z y t e l n i k ó w spec­ j a l n ą w k ł a d k ą z o b r a z k a m i , n p . Christusfigur И . 2. Cmentarz lisiert, „ P u s t k i " , K w a t e r a rosyjska ais Krieger czyli t ł u m a c z ą c na g a l i c y j s k ą p o l s z c z y z n ę , Chrystus ideawyide­ alizowany na w o j o w n i k a . W y s t a w ę t ę sprowadzono r ó w n i e ż do Berlina, go aby mogli sympozjum ją obejrzeć grobowniczego uczestnicy m i ę d z y n a r o d o w e ­ p a ń s t w centralnych, zwołanego d a ż odznak, p a m i ą t e k , w i d o k ó w e k , organizowanie kwest. Wiele w 1916 r o k u przez niemieckie M i n i s t e r s t w o W o j n y . z t y c h p a m i ą t e k — to dzisiaj r a r y t a s y dla zbieraczy. Szacowano, m i a ł a znaczny rezonans, r e c e n z o w a ł y j ą obszernie gazety nie­ że w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h dzieło o t a k i m r o z m a c h u mieckie, a u s t r o - w ę g i e r s k i e , a nawot tureckie. K r a k o w s c y a r t y ś c i koszto­ w a ł o b y o k o ł o p i ę ć d z i e s i ę c i u m i l i o n ó w k o r o n — ale m a j o r B r o c h nie c z e k a ł na fundusze, sująo dyskretny k t ó r y c h n i g d y nie b y ł b y u z y s k a ł . Sto- przymus, szantażując moralno-patriotyczną zbierali z a s ł u ż o n o p o c h w a ł y . I c h p r o j e k t y z o s t a ł y p a r o k r o t n i o opublikowane, m . i n . w l u ­ ksusowym albumie „ S o l d a t e n g r a b e r und Kriogsdenkmalo", w y ­ f r a z e o l o g i ą b r a ł d a r m o w y cement i ż e l a z o z z a k ł a d ó w przemy­ d a n y m w bardzo solidnej, c z a r n o - ż ó l t e j o k ł a d c e z p a t r i o t y c z n o - s ł o w y c h , drewno z m a j ą t k ó w ziemskich. P r a c ę w terenie w y ­ militarnymi ozdóbkami.- konywano r ę k o m a jeńców, fraumungskommando zgrupowanych w Schlachtfeldau- w T a r n o w i e . Ż o ł n i e r z e carscy p r a c o w a l i bozpośrednio przy zwłokach, a Włosi, pośród k t ó r y c h było wielu kamieniarzy, r z e ź b i a r z y i o d l e w n i k ó w , w y k o n y w a l i r ó ż n e detale, znakomicie w s p ó ł p r a c u j ą c z p r o j e k t a n t a m i . R o d z i ł y się artysstyczne p r z y j a ź n i e . Krakowski ze s w o b o d ą t w ó r c z ą . Teren Galicji zachodniej t e i l u n g d z i a ł a ł po W i s ł o k ę ) cmentarnych" 5 M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , źe t w ó r c y z krakowskiego K r i e g s ­ graberabteilungu m i e l i znakomito w a r u n k i do pracy i p o t r a f i l i jo w y k o r z y s t a ć . L u d z i e , do k t ó r y c h los u ś m i e c h n ą ł sic w t a k s z c z e g ó l n y s p o s ó b , m i e l i niejodnokrotnio bogato życiorysy artystyczne. Wymieńmy przedwojenne niektórych. H e n r y k U z i e m b l o (ur. 1S79) s t u d i o w a ł w w i e d e ń s k i e j K u n s t - Kriegsgrabcrabtoilung s t a n o w i ł i n t e r e s u j ą c e , bo rzadkie, a przecież n i e z b ę d n e p o ł ą c z e n i e dobrej organizacji p r a c y podzielono na (Kriegsgraberbezirk). 2 (Kriegsgraberab- dziesięć geworbeschule, w krakowskiej A S P (u W y s p i a ń s k i e g o i А х о п - towicza), n a s t ę p n i e w P a r y ż u , a wreszcie a r c h i t e k t u r ę „okręgów N a czoło k a ż d e g o m o c ą dobrze f u n k c j o n u j ą c y c h okręgu s ł u ż b technicznych, a odpowie­ d z i a l n y p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m m . i n . przed... k r y t y k ą a r t y ­ styczną w „ K r a k a u e r Zeitung" lub w piśmie fachowym „Kriegergraber", k t ó r e u k a z y w a ł o się w l a t a c h 1916-18. A r t y ś c i z ca­ łego Kriegsgraberabteilungu t w o r z y l i ciało doradczo-opiniodaw- cze, formalnie p o d l e g ł o d o w ó d c y , ale w r z e c z y w i s t o ś c i p r a w i c niezależne. Major B r o c h nic m i a ł k o m p l o k s u niższości, więc zwyczajnie p o l e g a ł na z d a n i u f a c h o w c ó w . T ę d o b r ą r o b o t ę m o ż n a o g l ą d a ć po dziś d z i e ń . K t o c h o d z i ł po Beskidzie N i s k i m i p r z y l e g ł y m d o ń P o g ó r z u , ton z p e w n o ś c i ą nie jeden raz w i d z i a ł zapuszczone dziś n i e m i ł o s i e r n i e , ałe p i ę k n i o z;\projoktowano i starannie- a ż do najdrobniejszych szczegółów wykonane cmentarze. N a p r z y k ł a d w Siedliskach k o ł o Tuchowa jest icli k i l k a ; dwa z nich, m a l e ń k i e , p o w s t a ł y w ten s p o s ó b , żo k i l k a n a ś c i e grobów ułożono półkoliścio wokół zabytkowej k a p l i c z k i , a całość otoczono l e k k i m ogrodzeniem. N i e k t ó r o krzy­ ż e w y w r ó c i ł y się i ja<-nc, żo n i k t ich nie p o d ź w i g n i o — m a m y przecież swoje tragedie, swoich p o l e g ł y c h , po co więc n a m żoł­ nierskie mogiły" 7. w o j n y , k t ó r a w y d a r z y ł a się t a k dawno. l i m o wnętrz w A r . g l i i . B y ł autorem w i t r a ż y i mozaik w b u d y n k u I z b y Prze s t a ł malarz, r z e ź b i a r z l u b a r c h i t e k t , r e a l i z u j ą c y swe wizje z po­ 1 Wystawa I I . 3. Cmontarz „ P u s t k i " , K w a t e r a w ę g i e r s k a �m y s ł o w o - H a n d l o w e j we L w o w i e , p r o j e k t o w a ł salonik m u z y c z n y m u , Polacy — reminiscencji z c z a s ó w z a k o p i a ń s k i c h , w szczegól­ w s ł y n n y m z a k o p i a ń s k i m sanatorium D ł u s k i e g o . W r o k u 1911 n o ś c i n a w i ą z a n i a do p o d h a l a ń s k i e j snycerki, z a ś n i e k t ó r z y his­ m i a ł j u ż n i e m a ł ą r e n o m ę , skoro powierzono m u w y k o n a n i e po­ t o r y c y s z t u k i na wszelki wypadek p o d k r e ś l a j ą jedno i drugie. l i c h r o m i i k a t e d r y wawelskiej. B y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m Towarzys­ twa „ P o l s k a Sztuka Stosowana". udziałem w niebanalnym, Z d o b y ł t a k ż e rozgłos s w y m trzeba przyznać, przedsięwzięciu: w s p ó ł r e ż y s e r o w a l (z W ł o d z i m i e r z e m Tetmajerem) wesele brono- W w y c z e r p u j ą c y m m o n o g r a f i c z n y m albumie prac Szczepko­ wskiego, k t ó r y koniecznie p o w i n i e n p o w s t a ć (dopomina się o to 6 m . i n . H a l i n a K e n a r o w a ) , nie m o ż e z a b r a k n ą ć realizacji z c z a s ó w s ł u ż b y a r t y s t y w Kriegsgraberabteilungu. wickio...w W i e d n i u , wystawione z okazji sześćdziesięciolecia pa­ Z n a l a z ł się t a m , g d y w m a j u 1915 r o k u z o s t a ł c i ę ż k o r a n n y n o w a n i a cesarza Franciszka J ó z e f a w 1908 r o k u . A więc j u ż w ó w ­ w b i t w i e p o d K r a ś n i k i e m i po mozolnej rekonwalescencji uznano czas folklor w y k o r z y s t y w a n o do umajenia u r o c z y s t o ś c i p a ń s t w o ­ go za niezdolnogo do s ł u ż b y l i n i o w e j . M i a l s t o p i e ń w y c h ; t r u d n o j e d n a k nie p o m y ś l e ć , że działo się to w siedem l a t i odznaczenia po premierze innego „ W e s e l a " , r ó w n i e ż bronowickiego, i t o na kroutz d o b i t k ę z u d z i a ł e m Gospodarza panie R e x . Z a p r o j e k t o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmontarzy, m . i n . w B o - cepeliadę goniowieach (najlopiej zachowany), Biesnej, B o b o w e j , Ostruszy, Włodzimierzu...Boy w „Zielonym okrutnie Baloniku". tamtego woseła. S ł a w a , wykpił tę wiedeńską 4 I I I klasy oraz t z w . K a r o l a t r u p a , c z y l i Carolus I m p e t Zborowicach (dwa). S m u t n o dzisiaj Uziemblo p r o w a d z i ł w Kriegsgraberabteilungu dość sielanko­ kapitana b o j o w e : Verdicust z mieczami, M i l i t i i r Verdienst- wyglądają. Chyba n a j w y b i t n i e j s z y m jego d z i e ł e m z tamtego okresu ( w y ­ we ż y c i e : jego o b o w i ą z k i p o l e g a ł y głownio na m a l o w a n i u słod­ k o n a n y m w s p ó l n i e z D u ś a n e m J u r k o v i c e m ) jest cmentarz k a w y c h scen b i t e w n y c h oraz w i d o c z k ó w cmentarzy w jesiennej g ó r z e P u s t k i kolo Ł u ż n e j , na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d Gorlic. lub zimowej scenerii. Rozprowadzano je po całej na monarchii B i t w a o P u s t k i b y ł a j e d n y m z najkrwawszych e p i z o d ó w ope­ w formie w i d o k ó w e k , z r e s z t ą znakomicie w y d r u k o w a n y c h . K t o ś r a c j i gorlickiej w m a j u 1915 r o k u . Niewielkie, ale d o ś ć stromo nawet p o d s u n ą ł p o m y s ł , a b y takie kolorowe widoczki w y s y ł a n o wzgórzo, ś w i e t n i e umocniono, s t a n o w i ł o w a ż n y p u n k t strategi­ na p a m i ą t k ę czny i b y ł o bardzo t r u d n o do zdobycia. 12 austriacka rodzinom poległych, z adnotacjami w rodzaju: dywizja „ M ą ż P a n i l e ż y na t y m oto c m e n t a r z y k u , miejsce s i ó d m e o d p i e c h o t y , w k t ó r e j z r e s z t ą s ł u ż y ł o w i e l u P o l a k ó w , w y p a r ł a stam­ lewej, t ą d nieprzyjaciola dopiero po rozpaczliwej walce na r z ą d trzeci, ł ą c z y m y wyrazy głębokiego współczucia", ale rzecz nie d o s z ł a do s k u t k u z p r z y c z y n o r g a n i z a c y j n y c h . bagnety. B i t w a p r z y n i o s ł a znaczno s t r a t y o b y d w u s t r o n o m : na leśnym Niebawem a r t y s t a z a c z ą ł m a l o w a ć sceny legionowe. Z n a n y c m e n t a r z u znajduje się 829 m o g i ł pojedynczych i 46 z b i o r o w y c h . c y k l jego p ł ó c i e n przedstawia z a ś l u b i n y P o l s k i z m o r z e m . Z m a r ł W y r ó ż n i a j ą się k w a t e r y w ę g i e r s k i e — z p o m n i c z k a m i , z w i e ń c z o ­ w 1949 r o k u ; nie z d ą ż y ł więc p o p r ó b o w a ć n y m i k o r o n ą ś w i ę t e g o Stefana (prawdopodobnie Szczepkowski) Jan socrealizmu. Szczepkowski, n i e m a l r ó w i e ś n i k U z i e m b ł y j a k o czternastoletni chłopiec rozpoczął (ur. 1878), edukację artystyczną w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego ( p ó ź n i e j s z e L i ­ ceum K e n a r a ) . U c z y ł się t a m w l a t a c h 1892-96, a w i ę c u s c h y ł k u d y r e k t u r y Franciszka się o b e s z ł o . N i e z w y k l e p r a c o w i t y , p e ł e n p r z y b y ł do Zakopanego znajduje się cmentarz, p o ś r o d k u lekko z a k l ę ś n i ę t e , t w o r z y j a k b y a m f i ­ teatr, z w r ó c o n y k u p o ł u d n i o w i . P r o j e k t a n c i znakomicie wyko- paskudnie j a k najlepszej j a k o d o ś w i a d c z o n y nauczyciel woli, przed­ m i o t ó w a r t y s t y c z n y c h i d o b r y organizator. Z o s t a ł p i e r w s z y m d y r e k t o r e m s z k o ł y , k ł a d ł j e j p o d w a l i n y w pionierskich w a r u n ­ k a c h . N i e k t ó r e d ł u t a z jego c z a s ó w , zdarte do p o ł o w y , w i n w e n t a r z u s z k o ł y po dziś d z i e ń . przecież krzyżem, Neużila. N c u ż i l . Czech, b y ł c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m ż y c i e znajdował oraz rosyjska, z p o t ę ż n y m w s e h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i m m u r o w a n y m z k a m i e n n y c h ciosów. Zbocze, na k t ó r y m czas na 5 Ogromnie niebanalne II. •'. Cmentarz ..I'ic-H.-i", Zwieńczenie- b r a m y w e j ś c i o w e j , p r o j . J.ui (fefzrpkowHki. .stan z I V 1086 r. figurują zapracowany, inicjatywy społeczne, np. „ p u b l i c z n ą salę r y s u n k o w ą " czyli b e z p ł a t n ą n a u k ę r y s u n k u dla wszystkich c h ę t n y c h . D y r e k t o r o w a ł ofiarnie przez o s i o m n a ś cio l a t w uruchomionej przez siebie szkole, b y wreszcie dowie­ dzieć się z p u b l i c y s t y k i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a , ż e jest elemen­ t e m n i e p o ż ą d a n y m , k t ó r y czyni więcej złego n i ż dobrego, g d y ż j a k o nic-1'olak nie jest w stanie z r o z u m i e ć naszych n a r o d o w y c h aspiracji w sztuce. (Chodziło n a t u r a l n i e o t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i ) . Dzisiaj, po latach, w p r o j e k t a c h N e u ż i l a i W i t k i e w i c z a możemy się d o p a t r z e ć niejednej w s p ó l n e j cochy. N i c dziwnego: należoli przecież do tej samej epoki. T y l k o , ż e p a n N e u ż i l m i a ł nieszczę­ ście b y ć Czechem — a C z e c h ó w w Galicji nie l u b i a n o . M ł o d y Szczepkowski nio z a r a z i ł się g r y p ą z a k o p i a ń s z c z y z n y , lecz po.iKodl w ł a s n ą d r o g ą . Po u k o ń c z e n i u Szkoły Przemysłu Drzewnego s t u d i o w a ł w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i , m . i n . u K o n s ­ tantego Laszczki i J a c k a Malczewskiego, p o t e m w P a r y ż u u A u ­ gusta R o d i n a i A n t o i n a Bourdolle'a. N a j s ł y n n i e j s z e jego realizacjo p o w s t a ł y j u ż po wojnie, w l a t a c h dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h : p ł a s k o r z e ź b y na g m a c h u Sejmu i B a n k u Gospodarstwa K r a j o w e g o w Warszawie, p o m n i k i B o g u s ł a w s k i e g o i Moniuszki przed Te­ atrem W i e l k i m w Warszawie przyniósł m u ołtarz i inne; sławę Wniebowzięcie Matki międzynarodową Boskiej, rzeźbiony w drewnie, w y s t a w i o n y w 1925 r o k u w P a r y ż u i z a k u p i o n y przez r z ą d francuski (obecnie w kościele w Bourges, r e p l i k a w war­ szawskim M u z e u m N a r o d o w y m ) . Bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n i ' spo­ s ó b w y k o n a n i a o ł t a r z a (powierzchnia p ł a s k o r z e ź b y pozalamywaц а , s k ł a d a j ą c a się z kanciasto zacinanych, niewielkich p ł a s z c z y z n , p r z y p o m i n a j ą c y c h k r y s z t a ł k i ) określił p o t e m na d ł u g i e l a t a s t y l Szczepkowskiego. F r a n c u z i d o p a t r y w a l i się t u w p ł y w ó w k u b i z - 137 �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , R o t u n d a к . Gorlic. „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i c , s t a n z l a t a 1986 r. r z y s t a l i t ę k o n f i g u r a c j ę i s t w o r z y l i dzieło idealnie w k o m p o n o w a ­ ne w krajobraz. U p o d n ó ż a n a s t r o j o w y , kamienno-drewniany p ł o t , j a k i e w i d u j e m y w o k ó ł starych, d r e w n i a n y c h k o ś c i ó ł k ó w albo cerkiewek galicyjskich. Drewniana bramka, po obu jej L a t e m o s i e m d z i e s i ą t e g o p i ą t e g o r o k u w i e ż a wraz z k a p l i o ą nagle spłonęła. Cmentarz roztapia się, n i k n i e . Za p a r ę l a t z n i k n i e z u p e ł n i e . M o g i ł y p r z y k r y j e m ł o d y las, ziemia wessie w s z y s t k o : i te s e t k i h e r o s ó w w szyszakach z w ł o k , i w a r t o ś c i o w e dzieło s z t u k i , d z i ę k i n i m p o w s t a ł e . Zos­ (Szczepkowski). G d y j ą m i n i e m y , znajdziemy się n a n i e w i e l k i m tanie t y l k o tragiczna legenda Pustek, niematerialna lecz obecna, p l a c y k u . P i e r w o t n i e m i a ł t u s t a ć p o m n i k autorstwa n i c z y m u ś m i e c h bez k o t a z dziecięcej k s i ą ż e c z k i Alicja stronach k o l u m n y , z w i e ń c z o n e g ł o w a m i Szczepko­ wskiego, ale z o s t a ł odrzucony przez k o m i s j ę , g d y ż m i a ł zbyt wiele polskich s y m b o l i n a r o d o w y c h . Z tego i z p a r u i n n y c h po­ czarów. w krainie Lecz i ona w k r ó t c e się r o z p ł y n i e . Ś c i e ż k i , schodki po­ zarastano, t a r a s y s p ę k a n e , k r z y ż e w i d a ć j u ż t y l k o gdzieniegdzie, w o d ó w j u ż w trakcie r o b ó t Szczepkowski z o s t a ł o d w o ł a n y z Pus­ c z ę ś c i ą s t o j ą c e , częścią zwalone, Obok p o m n i k a z r z y m s k ą p ł a c z ­ t e k , a w l i p c u 1917 r o k u z a k o ń c z y ł s ł u ż b ę w Kriegsgraberab- k ą i n i e m i e c k i m w i e r s z y d e ł k i e m l e ż y ich cala eterta, p o p r o s t u teilungu. zebrana w lesie, j a k chrust, n a p o d p a ł k ę . Za p o m n i k i e m j u ż t y l k o strome, lesiste zbocze, a na n i m j a k o k i e m s i ę g n ą ć proste Rzecz n a t u r a l n a — a r t y ś c i , n i z tego n i z owego poprzebie­ drewniane k r z y ż e , ścielące się ł u k o w a t o r a n i w cesarskie m u n d u r y , t r a k t o w a l i s w ą s ł u ż b ę w K r i e g s g r a - j a k pokosy n a ł ą c e . T u i t a m m i ę d z y d r z e w a m i w i j ą się ścieżki, b e r a b t e i l u n g u j a k o zło konieczne. Po wojnie rozeszli s i ę , k a ż d y eleganckie j a k w p a r k u , miejscami p r z e c h o d z ą c e w r o m a n t y c z ­ w s w o j ą s t r o n ę , i starali się j a k najszybciej z a p o m n i e ć zmarnowa­ ne kamienne schodki, po k t ó r y c h pnie się barwinek. Po drodze ne l a t a . p u n k t y w i d o k o w e , m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć tarasy, majs­ tersztyki kamieiiiarki. S t ą d j u ż niedaleko, szerokimi schodami, na szczyt. Jeszcze do niedawna s t a l ą t a m g o n t y n a , p r o j e k t o w a n a przez Jurkovica. Dołem j e d n o p i ę t r o w a kamienna C h y b a jeden t y l k o c z ł o n e k owego przedziwnego szenia k o n t y n u o w a ł podstawa, Dusana po wojnie „ t w ó r c z o ś ć stowarzy­ grobowniczą". To D u ś a n Jurkovic. W a r t o m u poświęcić więcej uwagi, gdyż b y ł to a r t y s t a n i e p o s p o l i t y , a w Polsce jego nazwisko m a ł o k o m u c o ś bardzo m ó w i . Przyjrzenie się t w ó r c z o ś c i J u r k o v i c a r z u c i t a k ż e ciekawe starannie w y k o n a n a : ciosy w d w ó c l i kolorach, schodki, tarasy, ś w i a t ł o na nasz t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i , o k t ó r y m , z d a w a ł o b y się b a l u s t r a d y . W e w n ę t r z u k a p l i c a z d r e w n i a n ą r z e ź b ą , przedsta­ wszystko j u ż napisano. w i a j ą c ą Chrystusa p o d k r z y ż e m . N a d t y m w z n o s i ł a się wieża,, J u r k o v i c u r o d z i ł się w 1868 r o k u na pograniczu slowacko- strzelista k o n s t r u k c j a n a planie k w a d r a t u z g r u b y c h d r e w n i a n y c h m o r a w s k i m , w m i e j s c o w o ś c i T u r a L u k a kolo M y j a v y . S t u d i o w a ł b a l i , k r y t a gontem, wysoka n a d w a d z i e ś c i a cztery m e t r y , z wew­ architekturę w Wiedniu. n ę t r z n y m i schodami, w y p r o w a d z a j ą c y m i n a szczyt, s k ą d m o ż ­ się sztuką, l u d o w ą , b y ł pionierem muzealnictwa na b y ł o p o d z i w i a ć s z e r o k ą p a n o r a m ę . g o ; jego „ I z b a w a ł a s k a " we Vsetinie i s t n i a ł a j u ż w r o k po za- 138 Od najwcześniejszych lat pasjonował skansenowskie­ �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , P r z e ł ę c z Malastowska k . Gorlic. Z w i e ń c z o n i e „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i e . Obraz m a i . A d o l f Kaspar, stan z X 1982 r. ł o ż e n i u sztokholmskiego skansenu. N a wielkiej wystawie etno­ graficznej u m i e ś c i ć swojo c m e n t a r z y k i w naturalnej krasie dzikiego p i ę k n a o r a w s k ą , c z i c z m a ń s k ą i w a ł a s k ą . Bardzo d o g ł ę b n i e b a d a ł sło­ s t o k ó w k a r p a c k i c h , j a k g d y b y w y t w o r z y ł y je t a m niewidzialne w a c k ą a r c h i t e k t u r ę c h ł o p s k ą ; w y n i k i swych prac ogłosił w dziele r ę c e miejscowej t r a d y c j i kische lidu i urządził s y p y w a l i ścieżki ż w i r e m , sadzili k r z e w y i k w i a t y , p o s t a n o w i ł e m chałupę p t . Prace w Pradze (1895) z a p r o j e k t o w a ł naseho (1905—14, t a k ż e po n i e m i e c k u p t . Volksarbeiten, Slowa- w y d . A . Schroll, W i e n 1905-13). Projekto­ w a ł a r c h i t e k t u r ę d r e w n i a n ą o cechach regionalnych, m . i n . schro­ niska turystyczne Pustevny Za realizację ludowej." tego z a ł o ż e n i a D u ś a n dzieła o d z n a c z a j ą się „ l u d o z n a w c z y m ny etap rozwoju talentu t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł o projektowanie m e b l i oraz c a ł y c h w ciągu czterech galicyjskich konserwa­ liryzmem". S ł u ż b a w k r a k o w s k i m Kriegsgraberabteilungu s t a n o w i ł a w a ż ­ k u r a c y j n e w L u h a c o v i c a c h i wiele i n n y c h . W i e l k ą część jego i n s p i r o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą . Z a j m o w a ł się r ó w n i e ż J u r k o v i e z e b r a ł wiele p o c h w a ł . N a z y w a n o go „ p o e t ą d r e w n a " , powtarzano, ż e jego w Beskidach M o r a w s k i c h , o b i e k t y wnętrz, 7 Jurkoviea. Doświadczenia, lat, artysta umiał zebrane znakomicie p ó ź n i e j w y k o r z y s t a ć . Od t a m t y c h c z a s ó w a ż do ostatnich mie­ cją i p r z e b u d o w ą z a b y t k ó w ( m . i n . zamek Zbraslav k o ł o P r a g i — sięcy życia, projektowanie p o m n i k ó w , m a u z o l e ó w i b y w y m i e n i ć o b i e k t , cz.ęsfco odwiedzany przez P o l a k ó w ) . Podej­ w o j e n n y c h s t a n o w i ł o w a ż n y n u r t jego d z i a ł a l n o ś c i . Mauzoleum m o w a ł zagadnienie f u n k c j o n a l n y c h i estetycznych osiedli robo­ s ł o w a c k i e g o bohatera narodowego M i l a n a Stefanika, tniczych (Jaromer, 1906). B y ł t w ó r c ą bardzo p ł o d n y m , o szero­ w latach kich Bradlo zainteresowaniach. D o K r a k o w a trafił jako niespełna pięćdziesięcioletni mężczy­ dwudziestych cmentarzy wzniesione według projektu Jurkovica (opodal znanego uzdrowiska P i e ś f a n y w na górze południowej Słowacji) do dziś d n i a o k r e ś l a n e jest przez p i ś m i e n n i c t w o sło­ zna, człowiek o w y b i t n e j pozycji artystycznej. Mianowano go wackie j a k o „ s w e g o czasu n a j p i ę k n i e j s z y m o n u m e n t tego rodza­ naczelnym a r c h i t e k t e m o k r ę g u cmentarnego ż m i g r o d z k i e g o , k t ó ­ j u w ś r o d k o w e j E u r o p i e " , m i m o ż e Stefanik nie jest, o g l ę d n i e ry obejmował m ó w i ą c , p o s t a c i ą szczególnie w y c h w a l a n ą przez a k t u a l n ą cze­ teren na p ó ł n o e od granicy galicyjsko-węgiers­ 8 kiej (obecna granica p o l s k o - c z e c h o s ł o w a c k a ) m i ę d z y d o l i n ą g ó r ­ chosłowacką nej R o p y a g ó r n e j W i s ł o k i po linię U ś c i e Ruskie —• Smeroko- v e n s k a " podaje c i e k a w ą i n f o r m a c j ę , że J u r k o v i e j u ż w 1943 ro­ h i s t o r i o g r a f i ę . Cytowana już „Encyklopedia Slo­ wiec — przełęcz Malastowska —• M a g u r a —• Ż m i g r ó d . N a t y m k u r o z p o c z ą ł p r a c ę n a d p r o j e k t o m p r z e k s z t a ł c e n i a terenu b i t w y n i e w i e l k i m , ale w y b i t n i e r o z c z ł o n k o w a n y m terenie J u r k o v i e zre­ stalingradzkioj w w i e l k i skansen-mauzoleum. N i e w i a d o m o , czy a l i z o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmentarzy. (Encyklopedia Slovenska a r t y s t a p r ó b o w a ł k o n t a k t o w a ć się w tej sprawie z w ł a d z a m i ra­ I I , B r a t i s l a v a 1978 liczbę t ę podwaja, nie wiem na j a k i e j podsta­ dzieckimi wie). I c h o g ó l n ą k o n c e p c j ę r e a l i z a c y j n ą określił w n a s t ę p u j ą c y c h p l i s t w a , z n a j d u j ą c e g o się w konflikcie z b r o j n y m z Z'SHR, od­ słowach: „ P o d c z a s g d y m o i w i e d e ń s c y koledzy z a k ł a d a l i p a r k i , w y ­ i co m u odpowiedziano ( b y l przaoież obywatelem d z i a ł y s ł o w a c k i e w a l c z y ł y w op3ra3Ji Stalingrad skiej u b o k u N i e ­ miec). F a k t e m je3t, ż e do realizacji nie d o s z ł o . 139 �T u ż po w y z w o l e n i u J u r k o v i c zaprojoktowal p o m n i k i cmen­ czono obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i napis po niemiecku, tarz b o j o w n i k ó w S ł o w a c k i e g o Powstania Narodowego w miejsco­ k t ó r y w przekładzie polskim wości K r e m n i c k a k o ł o B a ń s k i e j B y s t r i c y . Podobnie j a k w re­ tego obejścia, ż e ziemia setki p o l e g ł y c h t u grzebie, co m ł o d o ż y - alizacjach cio oddali w potrzebie, by.ścio ż y ć m o g l i dzisiaj w blasku szczęś- galicyjskich, d o m i n a n t ę stanowi strzelista budowla, s p o c z y w a j ą c a na p o t ę ż n e j bazie z p r o w a d z ą c y m i do niej scho­ d a m i — wszystko z ciosanego kamienia. N i e m a l c a ł ą f a s a d ę po­ brzmi: „Pomnijcie wchodząc do cia . Ó w obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j p r z y k u w a n a t y c h ­ m n i k a w y p e ł n i a k o m p o z y c j a z trzech p o ł ą c z o n y c h k r z y ż y , sym­ miast n a s z ą u w a g ę , g d y ż w y r a ź n i e n a w i ą z u j e do t r a d y c j i b o l wojennej golgoty, a na szczycie — metalowa p i ę c i o r a m i e n n a packiego malarstwa na szkle. Jego s t y l jest, p o w i o d z i a ł o b y się gwiazda, wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a dodana p ó ź n i e j . po czesku, „ z l i d o v 6 ł y " (niestety, po p o l s k u nie m a s ł o w a „ z l u - J e d n o c z e ś n i e z a ś , rzecz dla niego bardzo kar­ charakterystyczna, d o w t a ł y " , a t a k b y się p r z y d a ł o ! ) J e s t e ś m y j u ż s k ł o n n i p r z y ­ s t a r a ł się s ł u ż y ć l u d z i o m w ich ż y c i u codziennym — p r o j e k t o ­ p u s z c z a ć , żo J u r k o v i c w p a d ł na k o l e j n y o r y g i n a l n y p o m y s ł i za­ w a ł t y p o w e elementy m ó w i ł obraz u j a k i e g o ś miejscowego majsterka, do m o n t a ż u t a k bardzo p o t r z e b n y c h po domków jednorodzinnych, wojnie. aby cmentarz „ u l u d o w i ć " , alo nie. Z m a r ł w 1947 r o k u . Dzisiaj w B r a t y s ł a w i e wznosi się jego Autorem malowidła jest jednoroczny ochotnik — kapral o k a z a ł y p o m n i k — w s t y l u , j a k b y to p o w i e d z i e ć , socrealistyczne- A d o l f Kaspar, jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h czeskich g r a f i k ó w książ­ i m p r e s j o n i s t y c z n y m . Ciekawe, co o formio r z e ź b i a r s k i e j k o w y c h X X w i e k u . Jego sztuka, j a k zgodnie s t w i e r d z a j ą owego m o n u m e n t u p o w i e d z i a ł b y jego „ w ł a ś c i c i e l " . Ową artystyczną konsekwencję i twórczą pasję Jurkovica m o ż e m y p o d z i w i a ć jeszcze dzisiaj, g d y c h o d z ą c po N i s k i m n a t r a f i m y na k t ó r y ś z jego kry­ t y c y , s t a n o w i ł a p r z e w r ó t w edytorstwie czeskim. N a z y w a n o go Beskidzie pionierem czeskiej ilustracji dziecięcoj. Kaspar przoczekiwal w o j ­ n ę w Kriogsgraberabteilungu j a k o b e z p o ś r e d n i p o d w ł a d n y J u r ­ k o v i c a , k t ó r e m u prawdopodobnie z a w d z i ę c z a ł ó w c u d o w n y azyl. cmentarzy. J e d u a z n a j s ł y n n i e j s z y c h galicyjskich realizacji a r t y s t y , R o ­ Z a j m o w a ł się m . i n . m a l o w a n i e m w i d o c z k ó w cmentarzy i pro­ t u n d a , to cmentarz o k s z t a ł c i o owalu, p o ł o ż o n y na w i e r z c h o ł k u j e k t o w a n i e m detali. M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a z p r z e ł ę c z y M a ­ g ó r y , obecnio p o r o ś n i ę t e j ł a s e m , ale w t a m t y c h czasach o d s ł o ­ ł a s t o w s k i e j ś w i a d c z y o t y m , żo A d o l f Kaspar b y ł a r t y s t ą wszech­ niętej. Rozpościerał s t r o n y ; cmentarz się s t a m t ą d szeroki w i d o k na wszystkie p o ł o ż o n y b y ł niezwykle malowniczo. D r e w ­ niane k r z y ż e , toporne i szlachetno zarazem, n a w i ą z y w a ł y s w ą s t r o n n y m , m i a ł z n a k o m i t y warsztat i z n a ł się na pastiszach; g d y z a s z ł a potrzeba, u m i a ł r ó w n i e ż b y ć „ l u d o w y " i „ p o l s k i " . J u r k o v i c wraz z Kasparem m y ś l e l i o zorganizowaniu na M a - f o r m ą do t r a d y c j i ludowej. G r o b y u ł o ż o n o d o o k ó l n i e , a p o ś r o d k u ł a s t o w s k i o j czegoś w rodzaju wojenno-patriotycznego p i ę ć strzelistych, d r e w n i a n y c h w i e ż - k a p l i c , ś r o d k o w a o wyso­ na k t ó r y m i a ł o się z ł o ż y ć k i l k a cmentarzy, zachowane z i e m i a n k i skansenu, k o ś c i o k o ł o p i ę t n a s t u m e t r ó w , szalowanych gontem i z w i e ń c z o ­ i o k o p y , a m i ę d z y n i m i , mniej więcej t a m , gdzie dziś schronisko n y c h k r z y ż a m i . Owe k r z y ż e , widoczne o n g i ś na k i l o m e t r y , obec­ P T T K — p r z y t u ł e k dla inwalidów wojennych z niewielką salą nie zwalone, zaprojektowane w y s t a w o w ą . D o toj ostatniej realizacji j e d n a k nie doszło, p r a w ­ byte b y ł y w sposób przodziwny: wyz­ dosłowności, dopuszczały wielość i n t e r p r e t a c j i . B y ł y to dopodobnie z p o w o d ó w k o m p e t e n c y j n y c h : Kriegsgraberabtoilung k r z y ż e i n i e - k r z y ż e zarazem. K t o c h c i a ł , w i d z i a ł w n i c h symbolo z a j m o w a ł się t y l k o t r u p a m i , i n w a l i d z i p o d l e g l i j u ż k o m u i n n e m u . c h r z e ś c i j a ń s t w a , a k t o nie, t e m u j a w i ł y się j a k o przedhistorycz­ ne, s ł o w i a ń s k i e g o d ł a k u l t o w e , cudem wskrzeszone z p r a d z i e j ó w . Wspomniane w i e ż e - k a p l i c e , zwane przez n i e k t ó r y c h gonty- N i o b y ł b y to z r o s z t ą pierwszy n a s t r o j o w o - f u n k c j o n a ł n y pleks b u d o w l a n y autorstwa J u r k o v i c a . N a r z u c a j ą kom­ się t u d o ś ć z a s k a k u j ą c o analogio z z e s p o ł e m a r c h i t e k t o n i c z n y m , , P u s t o v n y " n a m i , r ó w n i e ż b y ł y wieloznaczne ideowo. Przede w s z y s t k i m — nie b y ł y p o m y ś l a n e j a k o kaplice, g d y ż nie m i a ł y w n ę t r z a a n i c h o ć b y niszy, w k t ó r e j m o ż n a b y u m i e ś c i ć sacrum. B y ł y s a m ą k o n s t r u k c j ą . J e d y n i e „ g o n t y n a " na P u s t k a c h miościła w sobio k a p l i c ę oraz s ł u ż y ł a j a k o w i e ż a w i d o k o w a , ale jest r z e c z ą dys­ k u s y j n ą , w j a k i m s t o p n i u b y ł a ona d z i e ł e m J u r k o v i c a , a w j a k i m Szczepkowskiego. W s z y s t k i e inne b y ł y c a ł k o w i c i e ne, zbudowane afunkcjonal- w y ł ą c z n i e w celu d o p e ł n i e n i a k o m p o z y c j i . Owe „ g o n t y n y " , g d y p a t r z a ł o się na nie z d o ł u , rzeczywiście m o g ł y j a w i ć się n i c z y m tajemnicze, p r a s ł o w i a ń s k i e n i t o miejsce k u l ­ towe, n i grodzisko. W k a ż d y m razie — coś starodawnego, le­ gendarnego. T y m sposobem scenografia D u ś a n a J u r k o v i c a zna­ komicie s p e ł n i a ł a s w o j ą r o l ę ; w t a k i e j oprawie bezsensowna i w s t r ę t n a ż o ł n i e r s k a ś m i e r ć s t a w a ł a się c z y m ś b a j k o w y m , po­ nadczasowym, w y p e ł n i e n i e m nieuchronnego Przeznaczenia. A wo­ k ó ł w s p a n i a ł a beskidzka p a n o r a m a . P e j z a ż , k t ó r y b y ł przed na­ m i i b ę d z i e po nas. W i ę c p o d z i w i a m y t o wszystko — i w t y m momencie, z u p e ł n i e m i m o w o l i , przychodzi n a m do g ł o w y i d i o ­ tyczna m y ś l , ż e „ p o l e g ł y m b o h a t e r o m s ł o d k o się t u t a j ś p i " . Najczęściej zwiedzany przez t u r y s t ó w i bodaj j e d y n y u t r z y ­ m y w a n y w j a k i m t a k i m stanie galicyjski cmentarz Jurkovica, znajduje się na p r z e ł ę c z y M a ł a s t o w s k i e j , t u ż p r z y szosie z Gorlic do Gładyszowa. Podstawowym budulcem jest tutaj również drewno, zastosowane z u ż y c i e m t r a d y c y j n y c h t e c h n i k ciesiels­ k i c h i l u d o w y c h m o t y w ó w zdobniczych, w y k o r z y s t a n y c h w spo­ s ó b nic b e z p o ś r e d n i , lecz u m i e j ę t n i e p r z e t w o r z o n y c h . Cmentarz zrealizowany jest na planie d w u n a s t o b o k u , otoczony parkanem z o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h w klucz i n a k r y t y c h daszkiem z gon­ t ó w . Contralne miejsce zajmuje c z w o r o k ą t n a b u d o w l a z g r u b y c h b a l i (bez m o ż l i w o ś c i dostania się do w n ę t r z a ) , t i o e h ę przypo­ minająca ołtarz, a trochę prasłowiańską warownię. Górą ory­ ginalna kompozycja z k r z y ż y , t w o r z ą c y c h a ż u r , przez k t ó r y w i ­ d a ć niebo i n a t u r a l n ą zieleń lasu. P o ś r o d k u tej b u d o w l i umiesz­ 140 1 11. 7. Cmentarz R o t u n d a k . Gorlic, stan z l a t a 1985 r . �I). 8. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska, K r z y ż . p r o j . DuSan stan X 1982 r. .Turkovie, opodal g ó r y R a d h o ś t w Beskidach M o r a w s k i c h . R a d h o ś t to gó­ dowego w sztuce! (Ciekawe z r e s z t ą , j a k w y g l ą d a ł o b y to w pra­ ra, p e ł n i ą c a u C z e c h ó w f u n k c j ę narodowego s y m b o l u . Podobno k t y c e ; materiał wyjściowy w pradziejach czczono t u s ł o w i a ń s k i e g o boga Radegasta; co h a l a ń s k a sztuka l u d o w a , m a z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w t a k wiele p r a w d a , wiadomo o t y m m n i e j z w y k o p a l i s k i p r z e k a z ó w , a wię­ w s p ó l n e g o ze s z t u k ą g ó r a l i z p o ł u d n i o w e j s t r o n y T a t r , ż e b u ­ „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , czyli pod­ cej z u t w o r ó w czeskich budzicieli X I X w i e k u . Z R a d h o ś t i po­ dowle w „ s t y l u z a k o p i a ń s k i m " , a więc j a k w ó w c z a s wierzono chodzi jeden z k a m i e n i w ę g i e l n y c h praskiego T e a t r u Narodowego prapolskim, byłyby ( m i a ł o t o d u ż e znaczenie symboliczne). N i e p r z y p a d k o w o więc „ p r a s ł o w a c k i m " . Co w tej s y t u a c j i z r o b i ł b y W i t k i e w i c z i jego w apologeci ?) tym właśnie miejscu Jurkowie w ostatnich l a t a c h XIX w i e k u wzniósł d w a schroniska t u r y s t y c z n e , k t ó r e w p o ł ą c z e n i u Ale wracając n i e m a l identyczne z b u d o w l a m i w stylu do b i o g r a f i i J u r k o v i c a : m i a ł , z d a w a ł o b y się, z z a b y t k o w ą dzwonnicą walaską, b u d o w a n ą równocześnie kapli­ wszelkie dane, b y s t a ć się s ł o w a c k i m W i t k i e w i c z e m . c ą C y r y l a i Metodego oraz w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą (lasy, rozległe wcześniejszej młodości i n t e r e s o w a ł się s ł o w a c k ą Od naj­ ornamentyką w i d o k i , j a s k i n i e ) , u t w o r z y ł y dobrze z a p l a n o w a n ą okolicę, gdzie i a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , r o b i ł szeroko zakrojone badania terenowe m o ż n a o d p o c z ą ó , p r z e s p a ć się, zjeść i narodowo p o d u m a ć . ( Ó w na ten t e m a t , p u b l i k o w a ł . U r z ą d z a ł w y s t a w y etnograficzne, b y ł kompleks wzbogacony z o s t a ł w r o k u 1931 m o n u m e n t a l n y m po­ w swoim k r a j u p i o n i e r e m idei skansenowskiej — i t o z a r ó w n o s ą g i e m boga Radegasta, w y k o n a n y m przez A l b i n a P o l a ś k a ; lecz z powodów artystycznych, jak patriotycznych, które t r a k t o w a ł p o n i e w a ż a r t y s t a od wielu l a t m i e s z k a ł w A m e r y c e , jego nierozdzielnie. Ra- Projektował budowle użyteczności publicznej degast wykazuje u d e r z a j ą c e p o d o b i e ń s t w o do s z t u k i I n d i a n pre­ z w y k o r z y s t a n i e m e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . S z t u k ę chło­ kolumbijskich. p s k ą u w a ż a ł za co n a j m n i e j r ó w n o r z ę d n ą sztuce „ w y ż s z e j " i s ą ­ N a t o j e d n a k J u r k o v i c nie m i a ł j u ż w p ł y w u . ) . W s p o m n i a n e w y ż e j dwa schroniska, „ L i b u ś i n " i „ M a m e n k a " k o p i a ń s k i m . J ę z y k czeski nie zna wpływu budownictwa o d p o w i e d n i k a tego p o j ę c i a , A do tego b y l c z ł o w i e k i e m w y b i t n i e u t a l e n t o w a n y m w k i l k u dzie­ ludowego na w s p ó ł c z e s n ą . Owo w r a ż e n i e s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o architekturę potęguje się, gdy wejdziemy do w n ę t r z a : wszędzie p e ł n o g ó r a l s k i c h ornamen­ t ó w , a na ś c i a n i e , j a k ż e b y inaczej, na­ r o d o w e j . U z n a w a ł s ł u ż e b n ą rolę a r t y s t y wobec s p o ł e c z e ń s t w a . namysłu, w stylu w i ę c p o w i a d a się, ż e schroniska n a Pustevnach s t a n o w i ą cenne świadectwo dził, że w i n n a się ona s t a ć g ł ó w n ą siłą n a p ę d o w ą k u l t u r y za­ są zbudowane, P o l a k p o w i e d z i a ł b y bez zbójnicy. dzinach. Działał jednak w warunkach k r a ń c o w o odmiennych, niż ów­ czesne w a r u n k i polskie. Przede w s z y s t k i m — n i k t , p r z y j a c i e l czy w r ó g , zwolennik t a k i e j czy innej orientacji politycznej nie k w e s t i o n o w a ł faktu, Uderza d z i w n y f a k t : j a k blisko b y ł J u r k o v i c idei stworzenia że n a r ó d p o l s k i istnieje. Co do S ł o w a k ó w — jeszcze na p r z e ł o m i e analogii „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , c z y l i s ł o w a c k i e g o s t y l u naro­ X I X i X X wieku.rzeez nie b y ł a t a k a jednoznaczna. W ś r ó d pe- Ш �Wnej części inteligencji czeskiej, a t a k ż e i s ł o w a c k i e j , p a n o w a ł M u s i a ł przecież dostrzeo n i e m a ł o analogii m i ę d z y n i m i a s w o j ą p o g l ą d , że S ł o w a c y nie s t a n o w i ą o d r ę b n e g o n a r o d u , lecz są częś­ twórczością. cią narodu czeskiego, j a k np. Morawianie, zaś ich j ę z y k jest od­ w s z y s t k i m j a k o p l a s t y k i a r c h i t e k t . Daremnie jednak na bes­ m i a n ą czeszczyzny. , , W s z k o ł a c h doliczali k i d z k i c h cmentarzach s z u k a ć w p ł y w u naszych p o d t a t r z a ń s k i c h S ł o w a k ó w do Cze­ Jurkovic pisał niewiele, wypowiadał się przede c h ó w . T o dobrze, gdy jest nagle n a r o d u o t r z y m i l i o n y w i ę c e j " — s z a l e ń s t w na t w ó r c z o ś ć S ł o w a k a ; J u r k o v i c d o p r a c o w a ł się w ł a s ­ szydził z takiego stawiania s p r a w y J a r o s ł a w Haszek. I n t e l i g e n c j a nego s t y l u , oryginalnie t r a n s p o n u j ą c e g o m o t y w y ludowe. słowacka ( w ó w c z a s stosunkowo nieliczna), nie c h c ą c popadać w k o n f l i k t z Czechami, k t ó r z y stanowili dla niej praktycznie je­ S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z i D u ś a n J u r k o v i c chodzili po t y m dynego sojusznika w walce z m a d z i a r y z a c j ą , s t a r a ł a się tego pro­ b l e m u nie z a o g n i a ć ; spory czesko-slowackie z a c z ę ł y sa­ m y m lesie, ale k a ż d y s w o i m i d r o g a m i . Z a s t ę p c ą k o m e n d a n t a krakowskiego Kriegsgraberabteilungu, narastać znanego n a m j u ż majora R u d o l f a B r o c h a , b y l k a p i t a n (po nie­ p ó ź n i e j , po 1918 r o k u . W k a ż d y m razie — proces k s z t a ł t o w a n i a miecku hauptmann) Hauptmann. Hauptmann Hauptmann b y l się ś w i a d o m o ś c i narodowej S ł o w a k ó w nie b y l jeszcze na p o c z ą t k u nie t y l k o h a u p t m a n n e m , ale i p o e t ą . D a w n i e j o genialnych sen­ X X wieku całkowicie zakończony. S ł o w a c y nie m i e l i swojego odpowiednika Zakopanego. Zdro­ tencjach albo w s t r z ą s a j ą c y c h wierszach m a w i a ł o się, że winny być ryte w kamieniu. Hauptmann Hauptmann pisywał tylko j o w i s k a na p o ł u d n i o w y c h stokach T a t r b y ł y w ó w c z a s w ę g i e r s k i e . t a k i e . Jego to b o w i e m g ł ó w n i e a u t o r s t w a są inskrypcje na S ł y s z a ł o się t u r ó w n i e ż j ę z y k niemiecki i p o l s k i , rzadziej czeski. l i c y j s k i c h cmentarzach. „ N i e p r z y c h o d ź c i e t u z w i e ń c a m i , lecz ga­ S p o ś r ó d inteligencji s ł o w a c k i e j t y l k o niewielu c h o d z i ł o w ó w c z a s z otwartymi w g ó r y dla p r z y j e m n o ś c i . Z t y c h , a t a k ż e z i n n y c h p o w o d ó w t r o g i . B ą d ź c i e s i l n i i z w a r c i , w d ą ż e n i u uparci, w y z b y c i egoizmu nie m o g ł o b y ć m o w y , aby przed r o k i e m 1914 p o w s t a ł o s ł o w a c k i e i t r w o g i ! " (Biesna). „ T u p o ś r ó d ciemnych l a s ó w , ziół p a c h n ą c y c h z m y s ł a m i , b y w sercu p r z e j ą ć t y c h m o g i ł przes­ i g ó r b ł y s z c z ą c y c h w d a l i , dzielni żołnierze pokonawszy wroga c e n t r u m u m y s ł o w o p o r ó w n y w a l n e do Zakopanego. Dla P o l a k ó w zetknięcie z p r z y r o d ą i ludom t a t r z a ń s k i m było na spoczynek się u d a l i . " (Boskidok). „ O t o nagroda, k t ó r a po p o ł ą c z e n i o m swojszczyzny i e g z o t y k i : nasze t o , wojnie was czeka: z t y s i ę c y m a ł y c h ź r ó d e ł , w godzinie potrzeby, polskie, ale j a k ż e inno! D l a ó w c z e s n y c h S ł o w a k ó w —• z a r ó w n o w e z b r a ł y nasze siły j a k p o t ę ż n a rzeka. Nie d o p u ś ć e i o więc n i g d y , góry, jak p r z e n i g d y , a ż e b y ź r ó d ł a te w y s y c h a ł y , bo t y l k o w t e d y ze znoju interesującym c h ł o p w sukiennych p o r t k a c h to najzwyczajniojszo oraz k r w i waszej wiosna r o z k w i t n i e p o k o j u . " (Magura Malas­ w świecie elementy k r a j o b r a z u . Ciekawe, że na t e m a t stosunku J u r k o v i c a do „ s t y l u zako­ t o w s k a ) . „ N i e p l ą c z c i e , że l e ż y m y t a k z dala o d l u d z i , a burzo p i a ń s k i e g o " w i e m y niewiele. W i e l k i a r t y s t a s ł o w a c k i p r z e b y w a ł j u ż n a m nieraz we z n a k i się d a ł y . Wszak słońce co d z i e ń rano w Galicji przez cztery lata. W s p ó ł p r a c o w a ł ze Szczepkowskim t u nas ( k t ó r y ze „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " m i a ł b e z p o ś r e d n i e c h w a ł y " ( R o t u n d a ) . „ B y l i ś m y c z ą s t k ą i tchnieniem m i l i o n ó w , doświad­ czenia), U z i e m b l o , s t y k a ł się z i n n y m i c z ł o n k a m i „ P o l s k i e j Sztu­ k i Stosowanej" oraz w ogóle z c a ł ą p l e j a d ą w y b i t n y c h twórców polskich. W y d a j e się więc r z e c z ą w y k l u c z o n ą , b y o „ s t y l u za­ k o p i a ń s k i m " nio słyszał i nio m i a l do niego ż a d n e g o stosunku. wcześniej b u d z i i wcześniej nas okrywa purpurą co u c h r o n i ł y o j c z y z n ę od z g o n u " (Smorekowioc).' B r o c h i H a u p t m a n n w y d a l i w 1918 dengraber (Zachodniogalicyjskie 0 roku nakładom t a r k o m m a n d o K r a k a u niebywale dzieło p t . Westgaliziache groby bohaterów). swej Gdy MiliHel- człowiek Z p e w n o ś c i ą z n a l a z ł czas, b y w y b r a ć się do Zakopanego, obej­ w s p ó ł c z o s n y w e ź m i e w r ę k ę ten i m p o n u j ą c y r z e ć willę „ P o d J e d l a m i " czy m a p k i , p l a n y sytuacyjne, widoczki oraz szczegółowe informacjo k a p l i c ę na Jaszczurówce. m o ż e z n a ł to budowlo jeszcze sprzed w o j n y . Jak Być jo o c e n i a ł ? na t e m a t k a ż d e g o cmentarza — i l u p o l e g ł y c h , z k t ó r y c h I I . 9. P u s t o v n y , w i d o k 142 b u c h , oniemieje: ogólny puł- �I I . 10. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska. P r o j . Dueon J u r k o v i e , stan X 1982 r. , ' U . 1 1 . Schronisko , , P u s t e v ń a " (fot. lewa u g ó r y ) , p r o j e k t i f r a g m e n t y realizacji D u ś a n a J u r k o v i c a p r z e b u d o w y b u d y n k u 143 �I I , ] . : . "Pustevny, schronisko „ M a m e n k a " , p r o j . D u ś a n J u r k o v i e , w n ę t r z e j a d a l n i ; i l . 13. Schronisko „ M a m e n k a " o r a z j i a d o l n y m z d j ę c i u dzwonnica i k r ę g i e l n i a , p r o j . D u s a n J u r k o v i e k ó w , nazwiska p r o j e k t a n t a i g ł ó w n y c h w y k o n a w c ó w oraz c a ł y szereg i n n y c h danych. N i e znam analogicznego opracowania z czasów I I wojny światowej. Podobne w r a ż e n i e odnosimy, z w i e d z a j ą c cmentarze w tere­ nie. Cóż za s t a r a n n o ś ć w y k o n a n i a , j a k i p o z i o m artystyczny! A p r z e c i e ż nie musieli — n a p r a w d ę b y ł o dość w a ż n y c h powo­ Niepodobna nie z a u w a ż y ć , że B r o c h i H a u p t m a n n pracowali nad s w y m d z i e ł e m , g d y j u ż chyba n i k t nie w i e r z y ł w przetrwa­ nie m o n a r c h i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . A u t o r o m n a j w y r a ź n i e j to d ó w , b y p r a c o w a ć j a k najpospieszniej i n a j o s z e z ę d n i e j , a nie b a w i ć się w s z t u k ę . Ż e t e ż i m się c h c i a ł o ! nie p r z e s z k a d z a ł o . Po p r o s t u r o b i l i swoje. To ostatnie zdanie w i ę c e j m ó w i o nas, n i ż o n i c h . P R Z Y P I S Y 1 N p . Tadeusz Chrzanowski, M a r i a n K o r n e c k i , Sztuka Krakowskiej, K r a k ó w 1982 Ziemi 4 B o y , Pobudka. Piosenki „Zielonego Balonika", Słówka, K r a k ó w 1983, s. 164 H a l i n a K e n a r o w a , Od zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drze­ wnego do IAceum Kenara, K r a k ó w 1978 K e n a r o w a , op, c i t . F r a n t i ś e k ?akavec, Dilo Dulana Jurkoviie, P r a h a 1929 Encyklopedia Slovenska, I I , B r a t i s l a v a 1978 R y s z a r d Montusiowicz, Cmentarze wojenne Beskidu Niskie­ go i Pogórza, M a g u r y 8 1 , w y d . S K P B , W a r s z a w a 1981 Montusiewicz, op. c i t . 5 2 P ó ź n i e j d o s z e d ł jeszcze o k r ę g jedenasty, o b e j m u j ą c y naj­ b l i ż s z e okolico K r a k o w a . P o d l e g a ł b e z p o ś r e d n i o komendzie Fes t u n g K r a k a u , b u d o w ę cmentarzy p r o w a d z i ł p o w o ł a n y specjal­ nie o d d z i a ł , n i e z a l e ż n y od K r i e g s g r a b e r a b t e i l u n g u ; s t a c j o n o w a ł on w P r ą d n i k u C z e r w o n y m . 3 Soldatengrnber u n d к. k. Oewerbefórderungsamte, K r i e g s d e n k m a l e , Herausgegeben w y d . Schroll, W i e n 1917 F o t . : A . K r o h , i l . 1—8, vom 6 7 s 9 1 0 10; Valaske M u z e u m v Prirode, R o z n o v p o d RodhoStem, C z e c h o s ł o w a c j a , i l . 9, 11-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f3a97d0058d44c3671dd7c79fe1368c.pdf 7f935c5d72c2408d66c176035b2dded2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4133 Title A name given to the resource Kolekcja im.Szymańskich w Zakopanem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh KOLEKCJA IM. SZYMAŃSKICH W Dr Stefan Szymański, lekarz z Warszawy, kupił w 1919 r. storą chałupę bezrolnego górala-hamernika z Kuźnio, by umieścić w niej zaczątki swej kolekcji przedmiotów sztuki ludowej i kultury materialnej Górali Podhalańskich. Odtąd każde wakacje, wszelki wolny czas spędzał Szymański w Zakopanem, uzupełniając swojo zbiory. Jego medyczny zawód znakomicie ułatwiał kontakty z Góralami, był zna­ komitym pretekstom do nawiązywania znajomości, do wzajemnych odwiedzin, pogawędek. Eksponaty, w pojęciu Górali „dziady", stanowiły często honorarium za poradę lekarską, były rewanżem za ofiarowane medykamenty. W trakcie swej zbierackiej działalności dr Szymański zdobywał wiedzę etnograficzną, notow"ał anegdoty i gawędy podhalańskie, uczył się gwary, grywał nawet na góralskich weselach. Skompletowanie wnętrza chaty góralskiej i zaprezento­ wanie zebranych eksponatów w ich kulturowym kon­ tekście — zabytkowym wnętrzu było przedsięwzięciem na tle ówczesnego muzealnictwa i zbieractwa niezwykle intere­ sującym, wręcz nowatorskim. ZAKOPANEM Kolekcjonerska działalność Szymańskiego, przerwana wybuchem wojny, trwała przez cały okres międzywojenny. Zaważyło to w sposób zasadniczy na charakterze zbiorów, które — jak to spróbuję przedstawić — dokumentują nie tylko kulturę ludową Podhala, ale i (mimo woli twórcy kolekcji) są bardzo charakterystyczną ilustracją estetyzującego stosunku do góralszczyzny w okresie międzywojen­ nym. * Gdy Stefan Szymański zaczął gromadzić swe zbiory, kolekcjonerstwo etnograficzne na Podhalu miało już długą i bogatą tradycję. Od dawna działało, założone w 1888 г., Muzeum Ta­ trzańskie im. Tytusa Chałubińskiego. Muzeum to przejęło kolekcję Marii i Bronisława Dembowskich, gromadzoną w łatach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Zbiory Dembowskich spełniły w swoim czasie niezwykle doniosłą rolę: korzystał z nich Władysław Matlakowski, pisząc swe pomnikowe prace: Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu i Budownictwo ludowe na Podhalu; korzystał z nich Stanisław Witkiewicz, kopiując motywy zdobnicze I I . 1. „TEA" .Fragment izby czarnej. I mr 9 �2 I I . 2. Dr Stefan Szymański upozowany na Sabałę. I I . 3, 4. „TE A " . do swych projektów w „stylu zakopiańskim"; zwiedzali je Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Stefan Żeromski, Tadeusz Miciński i wielu innych. Jednocześnie istniała, mniej może znana, kolekcja obrazów na szkle, własność Adama Krasińskiego, przekazana potem do Muzeum Tatrzańskiego. Prócz tego działało wielu zbieraczy mniejszego kalibru: Ksawery Prauss, doktorostwo Dłuscy, rodzina Pawlikowskich i inni. W pierwszych latach X X w. wędrował po podtatrzańskich wsiach Bronisław Piłsudski, który zakupił w terenie wiele eksponatów dla Muzeum. W latach poprzedzających projektowany plebiscyt spisko-orawski (1918—19) Komitet Plebiscytowy zebrał na spornych terenach większą ilość eksponatów etnograficz­ nych, by przy ich pomocy dokumentować związki Spiszą i Orawy z Podhalem. Zbiory te, po rozwiązaniu się Komi­ tetu, także znalazły się w Muzeum Tatrzańskim. Stefan Szymański należy już do innej epoki. Gdy zain­ teresował się Podhalem, właśnie „wybuchła Polska". Styl zakopiański jako sposób narodowościowej propagandy stracił rację bytu. Idea „narodowego stylu" nie wytrzymała próby życia. Zainteresowanie kulturą ludową Podhala przestało mieć charakter patriotyczny, stało się przeżyciem artystycz­ nym, często bardzo płytkim. Zakopane przestało być pol­ skim Parnasem, stało się modnym wczasowiskiem. „Legen­ dowe postacie zakopiańskie": Chałubiński, Stolarczyk, Witkiewicz, Sabała — dawno już nie żyli. Skończyła się epoka wielkiej, zakopiańskiej ideologii narodowej; zaczął się okres patrzenia na sztukę ludową Podhala przede wszyst­ kim w kategoriach estetycznych. Okres ten był także płodny dla kultury polskiej. Wydał Szymanowskiego, Skoczylasa, Kasprowicza, Stryjeńska, Sunderlanda — by wymienić przedstawicieli możliwie naj różniejszych dziedzin sztuki. Dał także — i jest to dla tego 3 20 �okresu najbardziej chyba charakterystyczne •— niezliczoną ilość „miłośników góralszczyzny", amatorskich „znawców folkloru". Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli tej grupy był Stefan Szymański. Jak wielu ludzi w okresie międzywojennym, pozostawał on pod urokiem zarówno kultury ludowej, jak i inteligenckiej legendy Podhala, oba te nurty traktując nierozłącznie. Zachowała się fotografia przedstawiająca go upozowanego na Sabałę (il. 2) i , rzecz jakże charakterystyczna, ustawił się w identycznej pozie, co Sabała... na pomniku. Szymański lubił porównywać się nie tylko z Sabałą, lecz także z Chałubińskim. Pani Janina Szymańska, opro­ wadzająca po zbiorach, po dziś dzień opowiada zwiedzają­ cym, że doktor nazywany był „Chałubińskim Polski Nie­ podległej". Któż go tak nazywał? Prawdopodobnie przy­ jaciele i rodzina — słowem ludzie, którzy znali t ę jego słabostkę i chcieli zrobić mu przyjemność. Bo ileż analogii: obaj lekarze, reprezentujący nawet tę samą specjalność — ftyzjatrię, obaj miłośnicy Tatr i znawcy podhalańskiego folkloru, obaj społecznicy, obaj zapaleni górscy turyści. Różniła ich „tylko" jedna rzecz: u Chałubińskiego zainte­ resowanie Podhalem było pracą organiczną, u Szymańskiego zaś — pożytecznym, ale przecież prywatnym hobby. Byli to ludzie z dwóch różnych epok. Jeden był prekursorem, drugi epigonem. Za czasów Szymańskiego wszystko już się zmie­ niło: hamernicka buda, której progu nie przestąpiłby żaden szanujący się gazda, stała się reliktem „bajecznego świata Tatr", została nobilitowana na Muzeum Kultury Ludowej Podhala. Ta biedniacka chałupa, zakupiona przez Szy­ mańskiego, otrzymała inteligencką nazwę TEA na cześć matki kolekcjonera, Teodozji Anny •— ale chyba nieprzy­ padkowo nazwa ta brzmi z angielska. Potok Bystrą obu­ dowano idiotyczną kamienną rynną, a biegnącą nad po­ tokiem starą hawiarską drogę przezwano „Bulwarami Sło­ 4 wackiego". Wokół stanęły piękne, albo trochę mniej piękne, wille. Doktor Stefan Szymański zmarł w 1942 roku. Zbiory odziedziczył jego brat Tadeusz, który w roku 1951 ofiarował kolekcję Muzeum Tatrzańskiemu. W rok później ekspozycję w T E I , przygotowaną przez Edytę Starek, otwarto dla turystów. Zwiedzając zbiory, oglądamy eksponaty nie T Y P OW E dla konkretnego wnętrza (biedniacka, robotnicza rodzina), lecz N A J P I Ę K N I E J S Z E . Szymańskiego nie interesowała sztuka ludowa od strony semiotycznej; nie patrzał na wnętrze izby góralskiej jak na zespół znaków, symboli określających stopień zamożności, pozycję społecz­ ną, stosunki rodzinne, kulturę duchową i wiele, wiele innych aspektów życia mieszkańców chaty, czy też ogólniej — twórców kultury podhalańskiej. W jego pojęciu izba była zgromadzeniem przedmiotów pięknych albo tylko ciekawych, świadczących, że „nasz l u d " jest niesłychanie utalentowany, i że ma piękną, h y m ą przeszłość. Taki stosunek pozostał do dziś. TEA jest, w przekona­ niu zwiedzających, typową chatą góralską, pozostałą z daw­ nych czasów dla ich przyjemności; mało kto potrafi sobie jednak uzmysłowić, że kolekcja obrazuje także stosunek inteligenta z miasta do podhalańskiej kultury ludowej. Dzieła sztuki mają w kolekcji im. Szymańskich ogromną przewagę nad eksponatami z zakresu kultury materialnej. Podobna proporcja daje się zauważyć w zbiorach głównych Muzeum Tatrzańskiego, gdzie istnieje kolekcja prawie 400 łyżników, gdzie przechowuje się wspaniały zbiór kilkuset obrazków na szkle, ale gdzie nie ma prawie zupełnie ekspo­ natów z zakresu uprawy roli, ludowego transportu, zbierac­ twa, łowiectwa, obróbki drewna itp. W T E I znajdziemy wprawdzie drewniane widły, rąbanicę, tryfus czy stępkę, ale przede wszystkim rzucają się w oczy obrazki na szkle �izbie znajdować się w żaden sposób nio mogły (ii, 1). Na ścianach koło pieca flinty i rożki na proch. Po pierwsze — natychmiast by wybuchło, po drugie — któryż gazda chwaliłby się posiadaniem broni, gdy od tylu dziosięcioleci „polowacka" była surowo zakazana? Budzi zdziwienie duża ilość narzędzi i naczyń pasterskich: obońki, drewniane siodło, beczułka na bryndzę, formy na oscypki i redykałki — skąd to przedmioty w chacie hamernika ? Doktor Szymański nie zadawał sobie tych pytań — nie interesowała go prawda naukowa, realizował swoją wizję artystyczną, odtwarzał staro, dobre czasy. Przechodzimy do białej izby, która jest prywatnym mieszkaniem i państwowym muzeum jednocześnie (ii. 5). Wśród gęsto rozłożonych eksponatów mieszka p. Janina Szymańska, opiekunka zbiorów, zasłużona popularyzatorka kultury podhalańskiej, która już od dwudziestu kilku lat niestrudzenie oprowadza wciąż nowych i nowych turystów. Na świętalnym, intarsjowanym stole •—• telefon. Nad łóżkiem opiekunki zbiorów — obrazki na szkle i rzeźby z kapliczek, pod łóżkiem — garnek z mlekiem. Na ścianie obok — kosa spod Racławic i kajdany na zbójnika, nie używane, w dob­ rym stanie. Przypomina się wierszyk Boya: Jest tam kijek Kościuszki, Króla Piasta garnuszki I fajeczka Kopernika Z której se pan kustosz pyka, Jak jest w dobrym humorze. Suwarowa nahaj ka I Kolumba dwa jajka, Kierezyja wenecjańska I dziewica orlijańska •— Syćko wisi se społem. I I . 5. , ,TEA''. Fragment izby białej. okazy snycerki, stolarki czy ceramiki — jednym słowem rzeczy zebrane przez kolekcjonera głównie ze względu na ich wygląd zewnętrzny. Dlatego w chacie jest tak pięknie — i tak nieprawdziwie. W czarnej izbie oglądana wystawiony na pokaz paradny strój podhalański, łóżko z wysoką stertą śnieżnobiałych poduszek pięknie haftowanych, malowaną skrzynię — czyli eksponaty, które w tradycyjnej czarnej Teraz, w 1975 г., można się uśmiechać, zwiedzając zbiory im. Szymańskich, Oddział Muzeum Tatrzańskiego, Zakopane, Bulwary Słowackiego 39; ale powtórzmy jeszcze raz: — kolekcja ma dziś ogromną wartość etnograficzną, a wobec nie najlepszej ekspozycji w Muzeum Tatrzańskim i ponad dwudziestoletniej impotencji instytucji organizu­ jących skansen podhalański, TEA jest w praktyce jedyną placówką popularyzującą tradycyjną plastykę góralską w sposób tek niesłychanie sugestywny. Fot.: K. Gorazdowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0ae81067670303420207e57b25ac10b.pdf 090445343451d3d80be0c1b24bb2b6cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4453 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Paszyn - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4142 Title A name given to the resource Paszyński ośrodek plastyki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh PASZYŃSKI OŚRODEK PLASTYKI LUDOWEJ W niewielkiej wiosce Paszyn, położonej około dzieHęciu kilometrów na wschód od Nowego Sącza,, tworzy Urtualnie (tzn. w maju 1974 r.) 26 rzeźbiarzy ludowych. Gdy artykuł ukaże się w druku, cyfra, ta, będzie już nie­ aktualna. Co miesiąc, co kilka tygodni, pojawia się w Pa­ szynie nowy „twórca ludowy". Najpełniejszą dokumentację rzeźbiarskiej twórczości Paszyniaków stanowi kolekcja, miejscowego proboszcze,, ks. Edwarda Nitki. Kolekcja stale rośnie, aktualnie obej­ mując około pięciuset eksponatów. Zarówno unikalna z wielu względów kolekcja, jak i niesłychana aktywność plastyczna, mieszkańców Paszyna — to fenomeny nie mająco odpowiednika w polskiej współczosnej plastyce wiejskiej. Istnieją wprawdzie wsie, w których mieszka, kilkudzie­ sięciu twórców ludowych — na przykład Bukowina Ta­ trzańska, Koniaków, Bobowa z sąsiednimi miejscowościami czy okolice Kadzidła i Tatar w Puszczy Zielonej. Jednak zasadnicza, różnica między tymi miejscowościami a Paszy­ nom polega na tym, że gdzie indziej sztuka ludowa, mająca długą i bogatą tradycję, traktowana jest przede wszystkim jako „przemysł domowy", źródło dodatkowego dochodu — słowem jako jedna z form działalności gospodarczoj. Ta dzia­ łalność gospodarcza nie mogłaby istnieć bez pozawiejskiego ośrodka, pełniącego rolę organiza/tora i zleceniodawcy. W Bobowej zajmuje się tym cepeliowska, spółdzielnia „Koronka", na Podhalu — Zakopiańskie Warsztaty Wzor­ cowe, cepeliowski skup i w ogóle przemysł pamiątkarski. W innych regionach Polski sytuacja wygląda podobnie. Natomiast w Paszynie działają zupelnio inne mecha­ nizmy, dla których nie znajdziemy analogu w innych ośrodkach kultury ludowej. Nie ma w Pe,szynie ciągłej, nieprzerwanej tradycji rzeźbiarskiej. Jeszcze kilkanaście lat temu nie działał w tej wsi ani jeden plastyk. Piękne kapliczki — drewniane i kamionne, stojące przy paszyńskich drogach co kilkaset metrów, powstały przoważnie przed I wojną światowi. Jeszcze piętnaście lat temu miały one funkcję prawie, wyłącznie kultową; bardzo zmalało ich znaczenie jako wzorca este­ tycznego. Obecnie, gdy porównamy figury wykonane przez Mieczysława Piwkę czy Andrzeja Głoda z niektórymi kaplicz­ kami, stwierdzimy wyraźny wpływ dawnej rzeźby na współczesną twórczość ludową. Nie ma, w Paszynie instytucji o charaktorzo gospodar­ czym, zajmującej się zamówieniami i zbytem rzeźb. Mimo to — a może właśnie dlatego — nie obserwujemy tu typo- I I . 1. Młodzi rzeźbiarze paszyńscy ze swoimi rzeźbami. 95 �96 �frych, charakterystycznych zjawisk, towarzyszących nie­ stety— merkantylnie pojętej współczesnej plastyce wiej­ skiej. Dla przykładu: Paszyniacy prawie nie wykonują replik swoich prac. Czym można sobie wytłumaczyć powstanie i istnienie tego unikalnego zjawiska, jakim jest ośrodek plastyki ludowej w Paszynie? Odpowiedzią na to pytanie niech będzie przedstawienie paru faktów z historii wsi oraz opi­ sanie dziejów kolekcji sztuki ludowej ks. Edwarda Nitki. Paszyn, jak to stwierdzają zgodnie wszyscy informa­ torzy , był przez mieszkańców okolicznych miejscowości uważany za wieś biedną i zacofaną. Gleby są t u o wiele mniej urodzajne niż w sąsiednich wsiach. Powtarzano w okolicy przysłowie „paszyńska bieda"; było prawie nie do pomyślenia, aby Paszyniak ożenił się z dziewczyną z którejś okolicznej wsi. Lekceważenie okazywane Paszyniakom miało także swoje źródło w fakcie, że była t u spora, większa niż gdzie indziej, liczba ludzi upośledzonych: głuchoniemych, chorych psychicznie, kalekich. Ludzie ci, z natury rzeczy mniej wydajni w pracy, byli ciężarem dla swych rodzin. Otoczeni pogardą, nie biorący udziału w życiu społecznym wsi, stali także poza nawiasem życia religijnego; Chrzest i Ostatnie Namaszczenie — to często jedyny insty­ tucjonalny ich kontakt z Kościołem. Ten stan rzeczy trwał do wyzwolenia. Po wojnie sytuacja zaczęła się szybko zmieniać. Prze­ ludnienie zostało zlikwidowane odpływem części ludności do miast, na Ziemie Zachodnie. Obok rolnictwa doszłc nowe źródło dochodów — przemysł. Obecnie prawie wszyscy 1 dorośli Paszyniacy, to chłopo-robotnicy. Zorganizowanie dobrej komunikacji autobusowej z Nowym Sączem przy­ spieszyło ten proces. A jednak mimo rewolucji społecznej, mimo znacznego podniesienia stopy życiowej, mimo zniwelowania różnic materialnych między Paszynem a jego najbliższą okolicą, pozostał mieszkańcom z dawnych czasów paszyński kom­ pleks niższości. W roku 1957 przyjechał do Paszyna nowy proboszcz, Edward Nitka . Urodzony w 1919 r. w Ropicy Dolnej, pow. Gorlice, z racji swego chłopskiego pochodzenia dobrze rozumiał sytuację ludności Paszyna. Znał psychikę ludzi biednych. Okolica także nie była mu obca. Przed laty był wikarym w sąsiedniej wsi, Ptaszkowej, a przez dłuższy czas jako proboszcz przebywał w niedalekim Borzęcinie, pow. Brzesko. Trudno powiedzieć, by przeniesienie do Paszyna było dla niego awansem; fara chuda, teren z wielu względów trudny, niewdzięczny. Ksiądz Nitka, sprowadzając się do Paszyna, przywiózł ze sobą trochę obrazów i starych rzeźb sakralnych. Nie zamierzał kolekcjonować sztuki ludowej — był po prostu przywiązany do tych przedmiotów, miał je dla upiększenia mieszkania. Nie przypuszczał, że ten skromny zbiór może stać się punktem wyjścia do powstania największego w Pol­ sce ośrodka rzeźby ludowej i — zaczątkiem wspaniałej kolekcji plastyki wiejskiej. Na plebanię zaglądał często Wojciech Oleksy, brat kościelnego. Oleksy, zwany we wsi po prostu „Wojtkiem", 2 Andrzej Głód, (1. 15), Paszyn, pow. N . Sącz: i l . 2. Młody rzeźbiarz przy pracy.; i l . 3. Kopernik, drewno polichromowane, wys. 17 cm. Mieczysław Piwko, Paszyn: i l . 4. Kopernik, drewno polichrom., wys. 32 cm.; i l . 5. Chrystus Frasobliwy, drewno polichrom., wys. 35 cm.; i l . 6. Rzeźbiarz przy pracy. 5 б 97 �Wojciech Oleksy z Paszyna (il. 7) : i l . 8. Chrystus przed Piłatem, drewno, wys. 36 сщ. urodzony w 1903 г., głuchoniemy, pomagał czasem bratu w jego kościelnych obowiązkach: dzwonił, robił drobne stolarskie naprawy; z tego powodu zachodził często na plebanię. Rzeźby i obrazy zgromadzone tam przez pro­ boszcza bardzo mu się podobały. Głaskał się wtedy po sercu i mlaskał. Po pewnym czasie, by zrobić księdzu przyjemność, przyniósł pierwsze wykonane przez siebie „prace plastyczne". Były to bardzo nieporadne i prymitywnie wykonane nie­ wielkie przedmioty z drewna, podpatrzone przez Oleksego w kościele i na plebanii: monstrancje, kielichy mszalne itp. Ksiądz nie traktował tych drewienek jako dzieł sztuki, lecz jako swoistą formę modlitwy głuchoniemego. Stosunek reszty otoczenia do „Dzieł" Oleksego nie­ trudno przewidzieć. Gospodyni używała na podpałkę skła­ dano przez księdza prezenty, dziwiąc się, że proboszcz przyjmuje takie „paproki". Odwiedzający plebanię chłopi także nie rozumieli dlaczego ksiądz Nitka cieszy się z przy­ niesionych przez Wojtka podarunków. Proboszcz tłumaczył, że cieszy go w tych rzeźbach zaangażowanie autora, prag­ nącego wyrazić w ten sposób swoje religijne uczucia. Forma zewnętrzna jest natomiast mniej ważna. Ksiądz Nitka spostrzegał, że okazywanie radości z rzeźb, wylewne dzię­ kowanie i drobne datki w rewanżu sprawiają Oleksemu wielką przyjemność, podnosząc jego poczucie własnej war­ tości. Po raz pierwszy może w życiu słyszał Wojtek komple­ menty na swój temat. Bardzo mu one były potrzebne. Ksiądz, udzielając moralnej pomocy pełnemu kom­ pleksów człowiekowi, nie wiadomo kiedy polubił prymi­ tywną formę jego rzeźb. Zaczął je zbierać, przeznaczył dla nich półkę w swoim pokoju. Nie myślał jednak o zbie­ raniu kolekcji w tym sensie, w jakim się to potocznie ro­ 98 zumie. Pasja kolekcjonerska — mieć, posiadać, zebrać jak I najwięcej — była, jak się wydaje, obca księdzu Nitce. Doceniał wartość rzeźb Oleksego, lecz widział przede wszyst­ kim moralny, społeczny aspekt zagadnienia. Fakt ten j sprawia, że kolekcja księdza z Paszyna zaczęła odgrywać dużą rolę w życiu kulturalnym mieszkańców wsi, a siły oddziaływania tej „instytucji" mogłoby pozazdrościć księdzu Nitce niejedno muzeum. W roku 1966 zaszedł ważny fakt w życiorysie Oleksego. Przeszedł pierwszą w swym życiu systematyczną edukacje. W wielu parafiach księża, posługując się językiem gestów, uczyli głuchoniemych katechizmu, „mówili" kazania, egzaminowali z prawd wiary. Następnie głuchoniemi dostąpili bierzmowania. Z okazji tej uroczystości przygotowano wystawę ich prac w sądeckim kościele Jezuitów. Znalazły się tam i nieporadne figurki Oleksego — była to pierwsza ekspozycja jego rzeźb. Jedną z nich Wojtek wręczył biskupowi. Druga „wystawa" nieporadnych Wojtkowych figurek była na paszyńskiej plebanii, z okazji wędrówki po domach j obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Na prowizorycznym f podeście, poniżej obrazu, ksiądz ustawił kilka rzeźb Oleksego, któro miały symbolizować uczucia religijne prostych ludzi. Nie udało mi się dowiedzieć, jakie wrażenie na miesz- I kańcach Paszyna zrobiło to bardzo śmiałe zestawienie I otoczonego kultem obrazu z „paprokami" głuchoniemego Wojtka. Wartości plastyczne rzeźb Oleksego docenił Bolesław Nawrocki z Warszawy, który w połowie lat sześćdziesiątych penetrował Sądecczyznę, zbierając eksponaty do swej | kolekcji plastyki wiejskiej. Nawrocki wykupił wtedy wiele I �Rzeźbił także Zdzisław Orleeki, autor statycznie po­ traktowanych, kamiennych, nie polichromowanych rzeźb. Orleeki jest obecnie bodaj jedynym w Paszynie człowiekiem znającym się na rzeźbie w kamieniu. Ongiś było więcej specjalistów z tej dziedziny — świadczą o tym liczne ka­ mienne kapliczki zdobiące rozstaje dróg, znaczące granice ról, upamiętniające różne wydarzenia. Wielka szkoda, że Orleeki po niepowodzeniu na konkursie w 1972 r. za­ niechał dalszej pracy w tym coraz mniej popularnym two­ rzywie. Ks. Edward Nitka, spiritus movens paszyńskiego ośrodka rzeźbiarskiego, w trakcie swej pracy społecznej nad podnoszeniem samoświadomości mieszkańców wsi stawał się mimowolnie kolekcjonerem i znawcą plastyki wiejskiej. Do szeroko pojętych celów dydaktycznych, stawianych zawsze na pierwszym planie, dołączyły się cele estetyczne. Na plebanii obok rzeźb Paszyniaków znalazły się figurki wykonane przez twórców z dalszych okolic: Władysława Chajca z Jasielskiego, Stanisława Hołdę z No­ wego Sącza, Nikodema Bołoza z Łomnicy, pow. Nowy Sącz czy braci Stanisława i Jana Niewolów z Muszyny. Zebranie dobrych przykładów współczesnej rzeźby ludowej z innych okolic stanowiło znakomite uzupełnienie zestawu rzeźb paszyńskich. Rozrastanie się kolekcji było odzwierciedle­ niem gwałtownego rozwoju paszyńskiego ośrodka plastyki ludowej. Na rozrastanie się kolekcji miała także pewien wpływ znajomość proboszcza z red. Ludwikiem Zimmererem, jednym z najwybitniejszych w Polsce kolekcjonerów sztuki ludowej. Pierwszym publicznym wystąpieniem rzeźbiarzy pa­ ll. 9. W. Oleksy Chrystus Zmartwychwstały, drewno, wys. 43 cm. I I . 10. Stanisław Hołda, N . Sącz - Cołąbkowice. Biczowa nie, drewno, pakuły, wys, 39 cm. rzeźb Oleksego z początkowego okresu jego twórczości. Wywiózł je potem do Genowy, gdzie zamieszkał jako pra­ cownik UNESCO. Swoją kolekcję eksponował Nawrocki w kilku miastach Europy Zachodniej, popularyzując polską sztukę ludową, m. in. ośrodek paszyński. Dla mieszkańców Paszyna nie miały jednak te wystawy większego znaczenia. Rzeźbiarska działalność Oleksego, wykonywanie przez niego form nie wypracowanych technicznie, powodowało stale uwagi Paszyniaków w rodzaju ,,ja bym potrafił zrobić to o wiele lepiej". — To nie gadajoie, tylko róbcie — odpo­ wiadał niezmiennie ksiądz. Jednak mało kto chciał spróbo­ wać; nie było jeszcze we wsi atmosfery dla rzeźby ludowej, ludzie bali się narazić na pośmiewisko. Powszechnie uważano, że rzeźbić mogą tylko „panowie po szkołach", a karyka­ turalne, nieporadne rzeźby wiejskich prymitywów obrażają Boga. Mieczysław Piwko, czterdziestokilkuletni rolnik i stra­ żak, odważył się. Trudno obecnie ustalić, w którym roku przyniósł na plebanię pierwszą wykonaną przez siebie rzeźbę. Tematy brał Piwko z życia wsi współczesnej. Skaldowie z Paszyna — wiejska kapela, grająca przy stole, na którym stoi butelka. Spowiedź — gruby, dobroduszny ksiądz słucha spowiedzi pary chłopskiej. Figurki te przypominają swą formą zewnętrzną (wymiary, stroje ze szmatek) i humo­ rystycznym potraktowaniem tematu — kukiełki szopkowe. Piwko, który przypomniał sobie zawartą przed laty znajomość z mieszkającym w sąsiedniej Mszalnicy rzeź­ biarzem, Witkiem — postanowił wykorzystać zdobyte nieg­ dyś od niego informacje, wykonując kapliczki wzorowane na przydrożnych kapliczkach z Paszyna. 9.9 �szyńskich był konkurs rzeźby ludowej, zorganizowany w 1971 r. wspólnie — przez Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce i Muzeum w Nowym Sączu. Chociaż rzeźbiarze paszyńscy nie odnieśli na n m większych sukcesów, spełnił on jednak doniosłą rolę — zaprezentował szerszej publicz­ ności twórców ludowych z tej do niedawna mało komu znanej wioski, a Paszyniakom dał okazję do konfrontacji własnych możliwości artystycznych z osiągnięciami innych rzeźbiarzy. To ważne wydarzenie pozwoliło paszyńskim plastykom przygotować się starannie do następnego kon­ kursu, który był dla nich tak pomyślny — Konkursu Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, zorganizo­ wanego latem 1972 r. przez Muzeum w Nowym Sączu. Wiosną 1972 г., kiedy zbierano eksponaty konkursowe, we wsi działało już pięciu rzeźbiarzy: Wojciech Oleksy, Mieczysław Piwko, Zdzisław Orleeki i dwaj uczniowie szkoły podstawowej: Marian Jasiński i Andrzej Głód. Wszyscy wystąpili w konkursie sądeckim. U Jasińskiego zresztą zainteresowanie rzeźbą wkrótce minęło. Natomiast Głód, korzystając z rad swego bliskiego krewnego, Mie­ czysława Piwki, namówiony przez proboszcza zajął się bliżej działalnością plastyczną. Rzeźby paszyniaków, przedłożone na konkurs, były bardzo zróżnicowane: prymitywne, toporne, malowane kredkami rzeźby Oleksego; starannie wykonane, nawiązują­ ce do tradycyjnej rzeźby ludowej prace Piwki; poważne, prawie monumentalne kamienne figury Orleckiego; figurki Jasińskiego, zbliżone bardziej do sztuki dziecięcej niż ludowej i wreszcie będące miłą niespodzianką rzeźby Andrze­ ; ja Głoda — wprawdzie wyraźnie inspirowane stylom Piwki, ale oryginalne, świeże. Relacjonując przygotowania do konkursu, Telewizja Krakowska nadała krótki program z Paszyna, prezentując Wojciecha Oleksego i jego prace rzeźbiarskie. Ten parominutowy reportaż zrobił wrażenie, jakiego prawdopodobnie nie przewidywali realizatorzy. Po raz pierwszy Telewizja pokazała Paszyn — a to za sprawą Wojtka! Trudno opisać zaskoczenie i zdziwienie mieszkańców wsi w tym dniu. Oleksy z głuchoniemego „bejdoka" wyrósł w niedługim czasie na „sławnego ziomka". Audycja telewizyjna była dalszym, ważnym elementem „robiącym atmosferę" w Pa­ szynie wokół rzeźby ludowej. Na początku lipca 1972 r. odbyło się posiedzenie Sądu Konkursowego. Oleksy i Piwko otrzymali pierwsze nagrody, Głód — nagrodę drugą. Sukces Paszyniaków, a szczególnie zdobycie drugiej nagrody przez czternastoletniego Andrzeja Głoda (dwa tysiące złotych i zakup rzeźb) miało wielkie znaczenie propagandowe. Moralny sukces i intratne nagrody rzeźbiarzy — to przyczyny wybuchu zainteresowania Pa­ szyniaków rzeźbą ludową w 1972 r. Zainteresowanie to nie zrodziło się, rzecz jasna, auto­ matycznie. Proboszcz namawiał swoich parafian do rzeź­ bienia, a konkurs dał mu w rękę dodatkowy, bardzo ważny atut: można było mówić o intratności plastyki ludowej, a także o ogólnopolskiej popularności, jaką można zdobyć rzeźbieniem. Czternastoletni chłopiec zarobił kilka tysięcy złotych, był chwalony, opisywany w gazetach, składano zamówienia na dalsze jego prace! Od tego czasu jego ko­ ił. 11. Grób Chrystusa w kościele paszyńskim, zdobiony rzeźbą ludową. Wielkanoc 1974. • P T , �II, 12. Chrystus Frasobliwy. Dawna rzeźba, na której wzorowali się M . Piwko i A. Głód. I I . 13. Kapliczka z Ukrzyżowanym, Mszalnica, pow. N . Sącz. ledzy zaczęli nosić w tornistrach nie tyle buławy marszał­ kowskie, ile dłuta rzeźbiarskie albo zwykłe koziki. W salach sądeckiego muzeum czynna była jeszcze wystawa pokonkursowa, kiedy ks. Nitka wpadł na nowy, świetny pomysł. Rzeźby ze swojej kolekcji poustawiał w prostych kapliczkach wokół kościoła, tworząc jedyną chyba w swoim rodzaju plenerową wystawę współczesnej rzeźby ludowej. Okazją do zorganizowania tej ekspozycji stalą się wizyta biskupa tarnowskiego w parafii, zapowie­ dziana na koniec sierpnia. Nie był to pierwszy przypadek „żywego" wykorzysta­ nia paszyńskiej kolekcji rzeźby ludowej. Od kilku lat, z okazji Wielkanocy, pod kierunkiem księdza Edwarda Nitki montowany jest grób Chrystusa, złożony z ustawionych na krzyż, w formie jakby szałasu, kilkumetrowych palm wielkanocnych. Pod t ą konstrukcją ustawione są na postumentach najciekawsze eksponaty ze zbioru proboszcza. Grób symboliczny na cmentarzu, pomnik Paszyniaków, którzy oddali swoje życie w czasie I I wojny światowej, także zdobiony jest rzeźbą ludową: na cmentarnym miejscu ustawiona jest kamienna figura Chrystusa Frasobliwego, roboty Zdzisława Orleckiego, zaś na mniejszych postu­ mentach — drewniano aniołki Wojciecha Oleksego. Co innego jednak rzeźba jako „sprawa wewnętrzna", a co innego jako powód do dumy, wystawiana z okazji wielkioj gali. Mimo działających we wsi sześciu rzeźbiarzy (latem zaczął rzeźbić rówieśnik Andrzeja Głoda, Augustyn Pogwizd), mimo propagandy prasowo-telewizyjnej, mimo długoletniej działalności ks. Nitki, wielu jeszcze mieszkań­ ców wsi nie było pewnych; czy wypada pokazywać biskupowi rzeźby ludowe. Biskup na szczęście okazał zadowolenie, chwalił pro­ boszcza i parafian za ten oryginalny pomysł, przyjął kilka figurek i przekazał je do Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, gdzie zaprezentowano je na ekspozycji. Nie znaczy to bynajmniej, by rzeźby paszyńskich plastyków obracały się wyłącznie w kręgu tematyki sakralnej. Twórcy ludowi z Paszyna podejmują także chętnie sprawy świeckie: trud dawnych rolników, sprawy wsi współczesnej. Nie omijają ich także — rzecz jasna •— zjawiska charakte­ rystyczne dla całej współczesnej polskiej rzeźby ludowej, np. ostatnio — zainteresowanie postacią Kopernika. „Andrzej Głód ustawił na podstawce rzeźbę Kopernika z biczykiem w dłoni, popędzającego planety i księżyc, które biegną na cienkich nóżkach-patyczkach wokół wiel­ kiego słońca zakutego w dyby" . Prastara konwencja rzeźby ludowej, dopuszczająca w zasadzie tylko tematykę sakralną, została przełamana. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności wszystkie czynniki niezbędne do animacji sztuki ludowej wystąpiły prawie jednocześnie: wewnętrzna akceptacja, spowodowana uro­ czystością wizytacji biskupiej, splotła się w 'paradoksalny sposób z dowodami uznania z powodu pomyślnych wyników konkursu, notatkami prasowymi, nie mniej ważnym czyn­ nikiem merkantylnym. Jednak najważniejsze były: ogólno­ polski prąd animacji sztuki ludowej, związany z polityką kulturalną Państwa, i systematyczna praca dydaktyczna 3 101 �miejscowego autorytetu — ks. Edwarda N i t k i , bliskiego Paszyniakom z raeji swego chłopskiego pochodzenia, tego, że jest ich krajanem. W ciągu k i l k u miesięcy rzeźbiarze paszyńscy odnieśli dwa wielkie sukcesy: „ z e w n ę t r z n y " — na Konkursie Współ­ czesnej R z e ź b y Ludowej K a r p a t Polskich w N o w y m Sączu i „ w e w n ę t r z n y " — na uroczystości przyjazdu do parafii biskupa tarnowskiego. Obie imprezy b y ł y t a k ż e wielkim osiągnięciem proboszcza. Jego argumenty znalazły potwier­ dzenie z k i l k u stron jednocześnie, a jego kolekcja, d o t ą d uznawana przez n i e k t ó r y c h t y l k o mieszkańców wsi, stała się powodem do lokalnej dumy. A m b i c j ą P a s z y n i a k ó w stało się uzupełnienie tej ekspozycji. P r z y k ł a d e m — historia starego już człowieka, Marcina Kożucha, ur. 1904 г., od lat ciężko chorego. K o ż u c h przy­ jechał z odległego przysiółka zobaczyć biskupa. Zapoznał się wtedy z w y s t a w ą plenerową kolekcji księdza Edwarda N i t k i i oświadczył: „ j a w a m p o k a ż ę j a k się r z e ź b i " . Zdążył mimo ciężkiej choroby w y k o n a ć k i l k a bardzo interesujących prac. Zmarł 7 lutego 1973 r. Rzeźbieniem zajęli się dwaj jego synowie: Jan i Piotr K o ż u c h o w i e , zachęceni p r z y k ł a ­ dem ojca. Rzeźbi cała rodzina Orleckich. Zdzisław Orleeki, bardzo zdolny kamieniarz, inspirował do działalności plastycznej swego brata Józefa Orleckiego. R z e ź b i t a k ż e Helena Orlecka, córka Józefa i jej brat Stanisław, uczeń czwartej klasy. Ciekawą postacią w Paszynie jest Stanisław Mika, zwany „ S t a s i c e k " albo „ D z i a k o n " . Oryginał, znany jest we wsi z tego, że l u b i nosić chorągiew na pogrzebach. Z lekceważeniem oglądał kolekcję proboszcza, twierdząc, że on sam potrafi w y k o n a ć znacznie lepsze prace. W mię­ dzyczasie zaniemógł i b y ł bliski śmierci. K s i ę d z u , odpra­ wiającemu Ostatnie Namaszczenie oświadczył, że nie umrze, ponieważ nie zrobił jeszcze żadnej rzeźby. Rzeczywiście po pewnym czasie wyzdrowiał i z d u m ą przyniósł pro­ boszczowi swe pierwsze prace plastyczne. Zaczął rzeźbić ponad 70-letni Andrzej Drożdż. R z e ź b i także Jan Skrzypek — sołtys paszyński. Janina Mordarska — t a k ż e utalentowana rzeźbiarka — wstydziła się przy­ znać do autorstwa swych prac, bojąc się ośmieszenia — przekonana, zgodnie z wioskowym zwyczajem, że rzeźbienie jest zajęciem wyłącznie m ę s k i m . Jej prace firmował syn Wiesław, uczeń I V klasy. Mistyfikacja szybko się w y d a ł a , obecnie rzeźbi z a r ó w n o * m a t k a , j a k i syn. Oprócz dorosłych, zaczęli masowo rzeźbić chłopcy ze szkoły podstawowej. Jednym z najciekawszych jest Augustyn Pogwizd, k t ó r y obecnie (maj 1974) stara się o przyjęcie do zakopiańskiego Technikum Plastycznego i m . Antoniego Kenara. W y b i j a się t a k ż e Alfred Miczołek, Józef Damasiewicz i i n n i . W 1973 r. w kolorowym filmie telewizyjnym „Złoto polskich K a r p a t " , realizowanym przez Telewizję K r a k o w s k ą w reżyserii Zbigniewa Swięcha, wzięło udział ośmiu rzeźbiarzy — dzieci paszyńskich. W t y m samym roku chłopcy-rzeźbiarze zrobili sobie p a m i ą t k o w e zdjęcie, na k t ó r y m widnieją: Piotr P o r ę b a z „ G ó r " , Marian Głód z „ R z e k " , Marek Szczurek z „ P i ą t k o w e j " , Teofil Oleksy z „ Z a g ó r z a " , W a c ł a w Gajdosz z „ P o t o k " , Józef Damasiewicz z „ J o d ł o w e j G ó r y " , J a n Pogwizd z „ P o d mystkowa", Alfred Miczołek z „ Z a g ó r z a " , Augustyn Po­ gwizd z „ R z e k " , A l b i n J a s i ń s k i z „ P o d g ó r " , Eugeniusz Oleksy z „ G r a n i c " . W ostatnich miesiącach pojawiają się nowi rzeźbiarze. Ciekawą, dopiero rozwijającą się indywidualnością artystycz­ n ą jest Tadeusz Setlak, szwagier Augustyna Pogwizda. Urodzony w Jadamwoli, pow. Limanowa, do Paszyna sprowadził się z powodu zawarcia m a ł ż e ń s t w a , w 1969 r. Wiosną 1974 r. przyniósł księdzu swe pierwsze prace rzeź­ biarskie. W y k o n a ł je, b y zaznaczyć s w ą przynależność do paszyńskiej społeczności wiejskiej. Ta motywacja wskazuje, 102 j a k bardzo w Paszynie popularna jest ostatnio rzeźba ludowa, j a k wielkie efekty przyniosła działalność ks. N i t k i . Działalność ta nie ogranicza się do t w ó r c ó w paszyńskich. Proboszcz u z u p e ł n i a stale s w ą kolekcję pracami rzeźbiarzy spoza swojej parafii: Stanisława Radzika z Grybowa, Michała Gurby z G r ó d k a , pow. Gorlice, Stanisława Hołdy z Nowego Sącza i innych. Dotychczasowe uwagi na temat socjologicznej ekumeny paszyńskiego ośrodka p l a s t y k i ludowej trzeba uzupełnić informacjami o artystycznych efektach p a s z y ń s k i c h rzeź­ biarzy. Ogólną cechą wszystkich prawie p a s z y ń s k i c h twórców ludowych jest wielka zdolność do improwizacji, brak — że się t a k w y r a ż ę — „ a r t y s t y c z n y c h k o m p l e k s ó w " . Twórcy p a s z y ń s c y (z w y j ą t k i e m Mieczysława P i w k i i Zdzisława Orleckiego) nie m a j ą właściwie pojęcia o właściwościach tworzywa, nie m a j ą żadnej wiedzy rzeźbiarskiej, nie dyspo­ n u j ą odpowiednio przygotowanym m a t e r i a ł e m i odpowied­ n i m i n a r z ę d z i a m i . Ten stan rzeczy jest źródłem ich przewag i klęsk jednocześnie. B r a k artystycznego balastu rodzi odwagę porywania się na trudne tematy. Mierzenie siły na zamiary, warunek jakiejkolwiek twórczej działalności, doprowadza t a k ż e niekiedy do sytuacji nieco groteskowych, nie zamierzonych przez a u t o r ó w ; grozi ryzykiem przece­ niania swych sił. Granica m i ę d z y świeżością prymitywu a artystycznym niedołęstwem jest przecież niesłychanie ł a t w a do przekroczenia. Świeżość, n i e p o r a d n o ś ć , oryginalne traktowanie tematu, t o najważniejsze ogólne cechy charakterystyczne rzeźbiar­ skiego ośrodka paszyńskiego. Ogromna większość twórców ludowych z tej wsi, t o ludzie u p r a w i a j ą c y działalność a r t y s t y c z n ą zaledwie od roku, d w ó c h lat, od przypadku do przypadku; jasne, że nie m a j ą żadnego doświadczenia, że nie orientują się we współczesnych tendencjach i modach, j a k i m podlegają pozawiejscy animatorzy p l a s t y k i ludowej. Nie u m i e j ą więc — na szczęście! •— i m się podporządkować. Trudno powiedzieć, czy t e n stan rzeczy u t r z y m a się długo. Tak j u ż jest we współczesnej sztuce ludowej, że w miarę rosnącej sławy, w m i a r ę coraz częstszego uczestnictwa w wystawach, konkursach, kiermaszach, p r z y j m u j ą c liczne odwiedziny — amator zamienia się w zawodowca, który chcąc nie chcąc w mniejszym l u b w i ę k s z y m stopniu za­ czyna się p o d p o r z ą d k o w y w a ć ogólnej modzie. W miarę powodzenia zmienia się motywacja twórczości — coraz bardziej dochodzi do głosu czynnik m e r k a n t y l n y . Prawie wszyscy t w ó r c y p a s z y ń s c y są jeszcze na tym p o c z ą t k o w y m etapie, gdzie brak w i a r y we w ł a s n e siły, w w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą swych d o k o n a ń nie pozwala na traktowanie swej twórczości jako źródła zarobku. Między i n n y m i dlatego ich r z e ź b y s ą t a k świeże i oryginalne. Prace rzeźbiarskie uczniów szkoły podstawowej w Pa­ szynie m a j ą charakter odmienny niż prace dorosłych. W gru­ pie młodzieżowej obserwujemy silne wzajemne wpływy. Jest k i l k u chłopców o silniejszych indywidualnościach (Andrzej Głód, A u g u s t y n Pogwizd i in.) i cała plejada rzeźbiarzy słabszych, chłopców, k t ó r z y nie m a j ą c wystar­ czającej w y o b r a ź n i wzorują się na cudzych pracach, Przy­ k ł a d e m Aniołek Augustyna Pogwizda. Oryginalna forma, osiągnięta bardzo p r o s t y m i ś r o d k a m i , skłoniła wielu chłop­ ców do n a ś l a d o w n i c t w a — aktualnie w kolekcji ks. Nitki jest j u ż kilkadziesiąt aniołków wzorowanych na rzeźhie Pogwizda. K s i ą d z N i t k a stara się wprawdzie pilnować, b y r z e ź b y b y ł y wykonywane samodzielnie, „z głowy". Jest to jednak niewykonalne; w p ł y w y m o ż n a nieco ogra­ niczyć, jednak nie da się ich eliminować całkowicie. �Ezeźby dzieci p a s z y ń s k i c h s ą ciekawym s k r z y ż o w a n i e m sztuki ludowej i dziecięcej. Ludowe s ą t u wzory ikono­ graficzne, z k t ó r y c h niekiedy k o r z y s t a j ą młodzi rzoźbiarze. Natomiast rozwiązania plastyczne s ą raczej z k r ę g u sztuki dziecięcej — ze s w ą nieporadnością połączoną z l a p i d a r n ą , często bardzo celną formą rzeźbiarską. Na prace p a s z y ń s k i c h p l a s t y k ó w ludowych istnieje spory popyt. Jednak, j a k j u ż w s p o m n i a ł e m , ż a d n a z i n ­ stytucji nie zajmuje się handlem t y m i dziełami sztuki na większą skalę. R z e ź b y nabywane są do kolekcji m u ­ zealnych (szczególną a k t y w n o ś c i ą odznacza się t u muzeum sądeckie, z racji swych z a i n t e r e s o w a ń rzeźbą i bliskiego położenia), a t a k ż e przez zbieraczy i h o b b y s t ó w , bezpośred­ nio od ich twórców. K s . N i t k a zawsze służy r a d ą i p o m o c ą . Przybywający do Paszyna amatorzy sztuki ludowej w y ­ bierają interesujące ich prace, b ą d ź d o k o n u j ą zamówień. W Paszynie często k u p u j ą r z e ź b y cudzoziemcy. Jednak, jak się wydaje, czynnik merkantylny, aczkolwiek istotny, nie jost t u najważniejszym impulsem do rzeźbienia. Ta idylla przypuszczalnie nie będzie t r w a ł a długo. Jeden z rzeźbiarzy o t r z y m a ł np. w zeszłym roku zamówienie na serię „ K o p e r n i k ó w " . I n s t y t u c j a z a m a w i a j ą c a oriento­ wała się dobrze, że ma do czynienia z kilkunastoletnim chłopcem, k t ó r y chodzi do szkoły i nie jest w stanie w y k o n a ć w krótkim czasie sporej ilości r z e ź b ; b y ł a t o instytucja, któroj przedstawiciele deklarowali wielokrotnie, że w rzeźbie nie preferują produkcji seryjnej. Cóź, teoria i piękne słówka sobie, a życie sobie. Pecunia non olet. Ciekawe będzie prześledzenie historii m ł o d y c h rzeźbiarzy paszyńskich, k t ó r z y niedługo u k o ń c z ą szkołę p o d s t a w o w ą . Jak ułożą się ich dalsze „rzeźbiarskie losy"? Można przy­ puszczać, że większość z nich zaniecha pracy artystycznej. Istnieje jednak uzasadniona nadzieja, że przynajmniej kilku będzie k o n t y n u o w a ć twórczość rzeźbiarską. Intere­ sujące będzie prześledzenie ewolucji ośrodka paszyńskiego. Dlatego napiszemy o n i m z n ó w za k i l k a lat. Kontakty ks. N i t k i z m ł o d y m rzeźbiarzem z Nowego Sącza, Franciszkiem P a l k ą , s ą szczególnego charakteru. Znajomość ta t r w a j u ż k i l k a lat. K s i ą d z zainteresował się twórczością tego młodego mężczyzny, z zawodu technika skórzanego, k t ó r y od 1969 r. zajmuje się prawie wyłącznie działalnością a r t y s t y c z n ą , osiągając bardzo ciekawe efekty. Prócz rzeźby figuralnej zajmuje się Palka rzeźbą ceramiczną, meblarstwem artystycznym i malarstwem na szkle. Trudno już powiedzieć, k t o pierwszy w p a d ł na pomysł, b y Palka wyrzeźbił do kościoła paszyńskiego a m b o n ę i D r o g ę K r z y ­ żową. W k a ż d y m razie b y ł t o p o m y s ł bardzo śmiały, bu­ rzący ustalone kanony plastyczne. N a t o , b y m o ż n a się zdecydować na t a k ryzykowne przedsięwzięcie, trzeba było mieszkańców wsi odpowiednio p r z y g o t o w a ć . Rzecz jasna, Droga K r z y ż o w a w kościele musi spełniać podstawowy warunek, n i e z b ę d n y do osiągnięcia odpowiedniego efektu — artystycznego i moralnego. R z e ź b y m u s z ą b y ć komuni­ katywne, zrozumiałe dla P a s z y n i a k ó w . Najważniejsza przecież w t y m w y p a d k u jest ich funkcja kultowa. Ks. N i t k a przygotowuje ludność wsi do tego artystycz­ nego wydarzenia w sobie właściwy, inteligentny sposób. Namówił m ł o d y c h rzeźbiarzy, b y w y b r a l i się do Palki obejrzeć jego prace. Wrócili przejęci i zachwyceni — ksiądz zyskał w ten sposób k i l k u n a s t u zwolenników swego przed­ sięwzięcia. Franciszek Palka cieszy się coraz większą s y m p a t i ą w Paszynie, ponieważ został przez ks. N i t k ę zaproszony jako instruktor na kursie malarstwa na szkle, zorganizo­ wanym przy parafii. K s i ą d z chce, b y Paszyniacy spróbowali nowej techniki plastycznej. K u r s jest przeznaczony przede wszystkim dla dziewcząt, k t ó r e (z kilkoma w y j ą t k a m i ) nie chcą b r a ć się do „męskiej r o b o t y " — rzeźbienia. N a kurs I I . 14. K s . E d w a r d N i t k a , proboszcz N . Sącz. z Paszyna, pow. chodzą jednak t a k ż e c h ł o p c y ; w sumie około dwadzieściorga dzieci. Dotychczas o d b y ł o się k i l k a lekcji. Palka nie narzuca swym m ł o d y m uczniom kompozycji, maniery stylistycznej, sposobu potraktowania tematu. Ogranicza swe zajęcia do spraw technicznych: sposób robienia k o n t u r ó w , roz­ rabianie farb, przygotowanie pędzli i t p . Kolekcja księdza wzbogaciła się wiosną 1974 r. o kilkadziesiąt obrazków malowanych na szkle. B y ć może, gdy a r t y k u ł ten u k a ż e się w d r u k u , Paszyn będzie ośrodkiem nie t y l k o rzeźby, ale i malarstwa na szkle. * Z historii paszyńskiego ośrodka plastyki ludowej animator życia kulturalnego na wsi może wyciągnąć dla siebie szereg bardzo pouczających wniosków. Nasuwa się t u przede wszystkim k i l k a z n i c h : — aby możliwy b y ł rozwój sztuki ludowej na wsi współczesnej, potrzebne jest nie t y l k o zapewnienie jej egzystencji od strony materialnej, lecz i „zrobienie atmo­ sfery". B r a k odpowiedniej atmosfery wokół twórczości ludowej w środowisku wiejskim powoduje degenerację, skostnienie, oderwanie od życia. Wyłącznie merkantylna motywacja ze strony t w ó r c ó w ludowych jest oskarżeniem, rzuconym animatorom współczesnej plastyki wiejskiej; jest sygnałem ostrzegającym, że w tej dziedzinie dzieje się źle, że obrane metody są niewłaściwe b ą d ź niewystarczające. Budzenie twórczości ludowej wyłącznie m e t o d ą fiskalną, to nie reaktywowanie dawnej k u l t u r y w nowych warunkach, lecz galwanizowanie nieboszczyka; — gdy chcemy p o b u d z a ć twórczość l u d o w ą o p a r t ą o dawne tradycje, nie m o ż e m y tego robić m e t o d ą narzu­ cania ludziom (przy pomocy tzw. bodźców ekonomicznych) 103 �dawnych wzorów z muzealnych gablot. Piwko i Głód nie dlatego zaczęli wzorować się na dawnych kapliczkach, że jest to ostatnio p o p ł a t n e , lecz dlatego, że b y ł y t o naj­ bliższe i m wzory rzeźby. P o s z u k u j ą c oparcia, plastycy ci siłą rzeczy zwrócili się do dawnych wzorów. Korzystali z nich, ale przecież stworzyli prace własne, oryginalne, nie martwe kopie. Gdyby ks. N i t k a polecił kopiować ka­ pliczki, a nie rzeźbić z głowy, nigdy b y nie uzyskał takich efektów pedagogicznych; •— j e d n ą z przyczyn powstania paszyńskiego ośrodka plastyki wiejskiej jest właściwe, inteligentne podsycanie ambicji twórców. Służy temu kolekcja ks. N i t k i . F a k t , że znajduje się ona w Paszynie, ma pierwszorzędne zna­ czenie — k a ż d y p o c z ą t k u j ą c y rzeźbiarz ma okazję kon­ frontacji, ma nadzieję, że jego prace b ę d ą się w kolekcji wyróżniać. Zbiór proboszcza ma sens t y l k o przez swoje istnienie na miejscu, w Paszynie. Gdyby go gdzieś wywieźć, umieścić w k t ó r y m ś muzeum, p r z e s t a ł b y oddziaływać bezpośrednio na mieszkańców wsi — kolekcja zmieniłaby się z Akademii Sztuk P i ę k n y c h w zbiór p i ę k n y c h może, ale m a r t w y c h klocków. K s i ę d z u Nitce u d a ł o się u n i k n ą ć pier- ; worodnego grzechu wszystkich m u z e a l n i k ó w i kolekcjo- I n e r ó w — wyrwania eksponatu ze swego kulturowego коп- i tekstu; — najważniejszą jednak p r z y c z y n ą powstania pa­ szyńskiego ośrodka plastyki wiejskiej i d o k u m e n t u j ą c e j ją kolekcji księdza Edwarda N i t k i jest uparta, konsekwentna, prowadzona z ogromnym wyczuciem psychologicznym i t a k t e m praca człowieka, k t ó r y nie bawi się klockami, j a k n i e k t ó r z y i n n i „miłośnicy sztuki ludowej", lecz w ani- X mowaniu plastyki wiejskiej widzi jeden ze sposobów dy- 1 d a k t y k i społecznej. Dlatego ksiądz N i t k a , sam chłopskiego pochodzenia, z n a j ą c y świetnie chłopską psychikę, osiągnął I rezultaty, k t ó r y c h wypada m u bardzo gorąco pogratulować, a jego doświadczenia w y k o r z y s t a ć w możliwie największym stopniu. LITERATURA PRZEDMIOTU 1. Rocznik Diecezji Tarnowskiej za rok 1967. T a r n ó w 1968. 2. J. Kurkiewicz. Swiątkarz powsinoga, „Głos Młodzieży Wiejskiej", 1968, nr 7/129 (O Wojciechu Oleksym — zawiera fotografię i k i l k a danych biograficznych). 3. ,.Berliner Morgenpost" (Berlin Zachodni), 1968, brak bliższych danych. Fotografia szopki wykonanej przez Mieczysława P i w k ę , z podpisem: „ B o t s c h a f t der Weihnaeht Friede auf E r d e n " . 4. J. Kurkiewicz, Ludowi rzeźbiarze beskidzcy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", R. X X V I , 1972, nr 2, s. 113—121. 6. Zb. Święch, Skrzydlate złoto, „ D z i e n n i k Polski", nr 192 z dn. 13—14 V I I I 1972. 6. Współczesna Rzeźba Ludowa Karpat Polskich, Katalog wystawy pokonkursowej. W y d . Muzeum w N o w y m Sączu, N o w y Sącz 1972. Red. i opr. A n t o n i K r o h . Fot. Jan Świderski. 7. A . Bujak, Rzeźbiarze ziem karpackich, „ T y g o d n i k Pow- I szechny", 42 (1238), 15 X 72. ( K r ó t k i e sprawozdanie | z konkursu sądeckiego. Liczne b ł ę d y w nazwach miej- I scowości i w nazwiskach.). 8. E . Nowakowska, Żółty ptak z zielonymi skrzydłami, | „ K i e r u n k i " , 51/62 (861/862) z dn. 17—24 X I I 1972. i 9. (AS), Konkurs plastyków amatorów zakończony, „Dzień- I n i k Polski", nr 81 z dn. 5 I V 73 (wzmianka o wynikach I konkursu zorganizowanego z i m ą 1973 r. dla plastyków- I - a m a t o r ó w z pow. N o w y Sącz.). 10. Zb. Święch, Skarby z d n . 22 I V 1973. Polskich Karpat, „ W i e ś c i " , nr 16 I 11. Zb. Święch, Złoto Polskich Karpat, „ P o l s k a " 12/232, I grudzień 1973. T a k ż e k i l k a wersji j ę z y k o w y c h . PRZYPISY 1 W y w i a d y autora a r t y k u ł u z m i e s z k a ń c a m i Paszyna. Tekst w y w i a d ó w w posiadaniu autora. Rocznik Diecezji Tarnowskiej za rok 1967, T a r n ó w 1968, s. 270. 3 A . Jackowski, Kopernik w ludowej rzeźbie, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1974, n r 1, s. 40. 2 Tot. A. Kroh — i l . 1, 11—14; J . Świderski — U . 2—10 104 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4042dc4753038c4ffb2847e57f7892a7.pdf 998f29249250323afadbe4b6b457606c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3296 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3089 Title A name given to the resource Problemy współczesnej kultury łemkowskiej na przykładzie Muzeum w Zyndranowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. K r z y ż z k o p u ł y spalonej c e r k w i , obecnie M u z e u m Regio­ nalnej k u l t u r y łemkowAkiej w Zyndranowej Antoni Kroh PROBLEMY WSPÓŁCZESNEJ KULTURY ŁEMKOWSKIEJ NA PRZYKŁADZIE MUZEUM W ZYNDRANOWEJ Jest to m u z e u m ogromnie i n t e r e s u j ą c e , w p e w n y m sensie nawet u n i k a l n e . N i e z p o w o d u z a s o b n o ś c i , g d y ż m u z e u m w Z y n ­ dranowej jost p l a c ó w k ą s k r o m n ą . A l e co j ą w y r ó ż n i a s p o ś r ó d wielu i n n y c h m u z e ó w w Polsce, r ó w n i e ż t y c h s ł a w n y c h , dyspo­ n u j ą c y c h w i e l o m i l i o n o w y m i funduszami, zwiedzanych przez d z i e s i ą t k i i setki t y s i ę c y t u r y s t ó w rocznie — t o rola, j a k ą p e ł n i , zakres .społecznych potrzeb, k t ó r e stara się z a s p o k a j a ć . Jest to bo\v\em m u z e u m ogromnie potrzebne. Ł e m k o m i P o l a k o m . N i e b y w a t u t a j t u r y s t y c z n a ..stonka", w o ż o n a a u t o k a r a m i — lecz ludzie, k t ó r z y s z u k a j ą p r a w d y o dawnej i w s p ó ł c z e s n e j Ł e m k o w s z c z y ź n i e , bo t a prawda, jest i m potrzebna, a nie bardzo m a j ą jak i k t ó r ę d y do niej d o t r z e ć . Muzeum jest skromno, g d y ż u t r z y m y w a n o jost c a ł k o w i c i e s p o ł e c z n i e , bez j a k i e j k o l w i e k pomocy z z e w n ą t r z — ani finanso­ w e j , ani organizacyjnej. G d y u ś w i a d o m i m y sobie ten f a k t , a jed­ n o c z e ś n i e p r z y j r z y m y się efektom p r a c y m u z e u m , zrozumiemy, j a k bardzo godni szacunku są ludzie, k t ó r z y p o w o ł a l i do ż y c i a t ę p l a c ó w k ę i d ź w i g a j ą c i ę ż a r jej u t r z y m a n i a . W y d a j e się, że p r z y k ł a d m u z e u m w Z y n d r a n o w e j m o ż e b y ć i n t e r e s u j ą c y nic t y l k o dla m i ł o ś n i k ó w Ł e m k o w s z c z y z n y , ale w ogóle dla socjologów k u l t u r y , e t n o g r a f ó w , h i s t o r y k ó w ; szczegól­ nie z a ś dla a n i m a t o r ó w r u c h u regionalnego i k u l t u r y ludowej z całej P o l s k i . Z w ł a s z c z a c i o s t a t n i m o g ą s i ę t u t a j wiele n a u c z y ć . W i e ś Z y n d r a n o w a leży na Środkowo-Wschodniej Ł e m k o w s z c z y ź n i e , na p o ł u d n i e od K r o s n a , p r z y samej granicy czechosło­ wackiej, o k i l k a k i l o m e t r ó w od p r z e ł ę c z y D u k i e l s k i e j . Wiedzie t ę d y w a ż n e p r z e j ś c i e przez K a r p a t y , ongiś jeden z n a j r u c h l i w szych s z l a k ó w h a n d l o w y c h dawnej Rzeczypospolitej. W D u k l i o d b y w a ł y się s ł y n n e j a r m a r k i , na k t ó r e zjeżdżali t a k ż e R u s i n i z g ó r n y c h W ę g i e r , czyli ze wschodniej S ł o w a c j i , czyli z P r i a szewszczyzny, zwanej t a k o d m i a s t a Preszowa (Preaov), obecnie ważnego centrum kulturalnego U k r a i ń c ó w czechosłowackich. Okolice p r z e ł ę c z y D u k i e l s k i e j to region, gdzie k o n t a k t y m i ę d z y Rusinami z północy i południowych stoków K a r p a t były od stuleci bardzo ścisłe i w i e l o p ł a s z c z y z n o w e , w y w i e r a j ą c p r z o m o ż n y w p ł y w na k u l t u r ę l u d o w ą a w szczególności na s a m o ś w i a d o m o ś ć e t n i c z n ą . Poczucie, że tereny po obu stronach g ó r s t a n o w i ą j e d n ą całość a ich m i e s z k a ń c y s ą p o b r a t y m c a m i , b y ł o i jest w c i ą ż ż y w e . S p r z y j a ł a t e m u r ó w n i e ż o k o l i c z n o ś ć , że l u d n o ś ć r u s k ą otaczały narody o odmiennym języku, religii, kulturze — Polacy, S ł o w a c y , W ę g r z y , Ż y d z i . Podczas pierwszej i drugiej w o j n y ś w i a t o w e j w i e l o k r o t n i e p r z e t a c z a ł się t ę d y f r o n t . P r z e ł ę c z D u k i e l s k a s t a n o w i ł a k l u c z o w y p u n k t strategiczny. T o c z y ł y się o n i ą straszliwe zmagania, 131 I �I I . 2. Teodor Gocz, 1984 I I . 3. , . K ą c i k b r a t e r s t w a ' ' nu terenie M u z e u m w Z y n d r a n o u e j I w k t ó r y c h s t r a c i ł y życie setki t y s i ę c y ż o ł n i e r z y r ó ż n y c h a r m i i , a t a k ż e wielu miejscowych. Ponurej s ł a w y „Dolina dom. Śmierci" t y l k o Ł e m k o w i e od p o c z ą t k u u w a ż a l i te strony za Bez zastrzeżeń, na przekór wszystkiemu i swój wszystkim. m i ę d z y l w i ą a H y r o w ą , jedno z n a j w i ę k s z y c h pobojowisk w tej D o m , k t ó r e g o nie w y b i e r a m y , a k t ó r y nosimy w sercu przez całe części E u r o p y , znajduje się niedaleko Z y n d r a n o w e j . ż y c i e , bo t a k j u ż jest. D l a Ł e m k ó w jest to ziemia łemkowska,, dla P o l a k ó w — p o ł o m k o w s k a . Cała r ó ż n i c a . Po r o k u 1945 okolica n i e m a l c a ł k o w i c i e się w y l u d n i ł a . N a j ­ Z t y c h i i n n y c h w z g l ę d ó w Polacy, s p r o w a d z a j ą c y się w B e s k i d pierw w w y n i k u d z i a ł a ń w o j e n n y c h , p ó ź n i e j r e p a t r i a c j i części l u d n o ś c i na U k r a i n ę R a d z i e c k ą , p o t e m zaś s k u t k i e m tragicznej N i s k i i Bieszczady, b y l i p o d ,,Akcji Wisła". m e n t e m nie n a z b y t a k t y w n y m . N a w e t Podhalanie, m i e s z k a j ą c y względem kulturotwórczym ele­ dość z w a r t y m i s k u p i s k a m i w Banici.' kolo I z b , Czarnej, Mochnaez- G d y od p o l o w y l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w i e zaczęli w r a c a ć w te s t r o n y , Bieszczady i B e s k i d N i s k i o t a c z a ł a świeżej d a t y , ee i i n n y c h wsiach, a m a j ą c y alo mocno j u ż zakorzeniona w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m legenda: z przystosowaniem się do nowych w a r u n k ó w , w znacznej mierze legenda ziemi niczyjej, zatracili swe p o d h a l a ń s k i e cechy w y r ó ż n i a j ą c e . „ d z i k i e g o zachodu", okolicy do p r z e ż y c i a r o m a n t y c z n e j , m ę s k i e j p r z y g o d y sposobnej w stylu stosunkowo najmniej kłopotów .Tacka Ł e m k o w i e zaś prawie n a t y c h m i a s t po r o z p a k o w a n i u t ł u m o k ó w L o n d o n a . P u s t k a , ostry k l i m a t , d r a p i e ż n a zwiorzyna, z a r a s t a j ą c e r o z p o c z ę l i d z i a ł a l n o ś ć k u l t u r a l n ą . W i d a ć u w a ż a l i j ą za n i e z b ę d n y pogorzeliska, cmentarze, tajemnicze m o g i ł y — coś j a k Pola z Ogniem i mieczem. а w i ę c fałszywej D o powstania tej Dzikie element swego istnienia jako s p o ł e c z n o ś c i . J u ż powierzchownej, roku przy Spółdzielni Produkcyjnoj legendy p r z y c z y n i a ł y się, niestety, dzieła l i ­ jesienią „Solidarność" w nowej p o w s t a ł trzydziestoosobowy zespól 1954 Zyndra­ folklorystyczny, za­ terackie, f i l m o w e , a r t y k u ł y prasowe — z b y t często o d z n a c z a j ą c e ł o ż o n y i prowadzony przez Teodora Gocza. Opracowano m . i n . się widowisko „ W e s e l e ł e m k o w s k i e " . W moralnym daltonizmom. Modna była wówczas piosenka o Bieszczadach, w k t ó r y c h m o ż n a sobie „ p o k o w b o i ć " . 1955 r o k u telewizja rze­ szowska n a g r a ł a z t y m zespoleni p r o g r a m „ U Ł e m k ó w w Z y n ­ Ściągali w i ę c t u z całej P o l s k i a w a n t u r n i c y , r o m a n t y c y , tra­ d r a n o w e j " . W Bielan cc, K o m a ń c z y , G r a b i n , Olchowcn, T y l a w i e . perzy, niespokojne duchy i z w y k l i k r y m i n a l i ś c i — na za,robek, Polanach k. D u k l i na p r z e ł o m i e lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdzie­ na przeczekanie, dla malowniczej autokreaeji. Sprowadzali się s i ą t y c h i s t n i a ł y zespoły p i e ś n i i t a ń c a . W k i l k u wsiach d/.ialaly t u r ó w n i e ż c h ł o p i z n i z i n , na ogół wiedzeni ż y c i o w y m p r z y m u s e m chóry — g d y ż z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie b y ł o dla n i c h miejsca w rodzin­ Hajiczowa, Konieczna, Z d y n i a i inne m i e j s c o w o ś c i . n y c h stronach. A l e że nic i m się nie r o d z i ł o w o b c y m , g ó r s k i m klimacie, więc po p a r u latach m o r d ę g i najczęściej zauważymy, obraz nie jest b u d u j ą c y . się aktywnością: B a l tue, że a k t y w n a d z i a ł a l n o ś ć k u l t u r a l n a m a ł e j grupki wielu nowoczesnych n a r o d ó w . W ton w ł a ś n i e s p o s ó b zaczynali się prze­ v p o c z w a r z a ć Czosi, S ł o w a c y , U k r a i ń c y , R u m u n i , n i e k t ó r e n a r o d y W i e l u P o l a k ó w się przez Ł e m k o w s z c z y z n ę p r z e w i n ę ł o , niewielu % p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e . Początki zostało. Pierwsi 132 swą, l u d z i niejednokrotnie s t a w i ł a p o c z ą t e k ś w i a d o m e g o b y t u n p . s ą d e c k a wieś K a m i a n n a , wspaniale zagospodarowana przez Lecz o g ó l n y Wyróżniały Ś l e d z ą c dzieje E u r o p y wschodniej i p o ł u d n i o w e j X I X w i e k u uciekali. O d tej smutnej r e g u ł y i s t n i e j ą dość liczne chlubne w y j ą t k i , nowych mieszkańców. cerkiewne. Щ działywania niewielki. bywały budziciele skromne, zasięg czescy zbierali od­ się �w j e d n y m n i e w i e l k i m p o k o j u ; nad Wełtawą, k r ą ż y ł o powiedzon­ czy, p o ś r ó d ko, że g d y b y w t y m p o k o j u r u n ą ł strop, dalszy rozwój nowoczes­ Doński, nego p i ś m i e n n i c t w a , czeskiego s t a n ą ł b y p o d znakiem zapytania. Nawiasem m ó w i ą c , Stofanowski p r o w a d z i ł przoz wielo lat w Bie- Szturowcy (grupa skupiona w o k ó ł L ' u d o v i t a Stura, pierwszogo lanco ł e m k o w s k ą i z b ę r e g i o n a l n ą , b o r y k a j ą c się z l i c z n y m i t r u d ­ ideologa s ł o w a c k i e g o ) — to garstka romantycznych młodzień­ k t ó r y c h w y r ó ż n i a l i się P a w e ł Stofanowski, M i c h a ł Teodor K u z i a k , a kierowano przez Teodora n o ś c i a m i . Obecnie izba t a jest n i e d o s t ę p n a dla Gocza. zwiedzających; c ó w . Z w o l e n n i k ó w „ R u s k i e j T r ó j c y " , k t ó r a dala p o d w a l m y pod ustalono, żo zbiory z o s t a n ą przeniesiono do Z y n d r a n o w o j , g d y nowoczesną t y l k o z a i s t n i e j ą w a r u n k i do ich oksponowania. kulturę ukraińską, t a k ż o m o ż n a było policzyć na palcach o b u r ą k . S ł o w e ń c y , z w a n i w ó w c z a s I l i r a m i , zaczynali Zespół „ Ł o m k o w y n a " i m u z e u m zyndranowskio m a j ą jedną od w y d a w a n i a ka,lon d a r z y r o l n i c z y c h i p o d r ę c z n i k ó w pszczelar­ wspólna, cochę, k t ó r a stanowi ź r ó d ł o i c h s i ł y , a zarazem p r z y c z y n ę stwa. nieustannych k ł o p o t ó w , u t r a p i e ń , poczucia n i e p e w n o ś c i . S ą to N a t u r a l n i e , p i s z ą c to nie m a m -zamiaru s u g e r o w a ć , że ak­ mianowicie i n s t y t u c j e c a ł k o w i c i e s p o ł e c z n e , p o w o ł a n o do ż y c i a tywność kulturalna Ł e m k ó w możo w podobny sposób konstytu­ i u t r z y m y w a n o przez m a ł ą g a r s t k ę l u d z i , i s t n i e j ą c e d z i ę k i ich o w a ć i c h ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w ą . Procesy, o k t ó r y c h w s p o m i n a m , p o ś w i ę c e n i u , h a r ó w c e — - k t ó r a , g d y się j ą obserwuje z z e w n ą t r z , m i a ł y p r z e c i e ż miejsce przed p ó ł t o r a stuleciem, w k r a ń c o w o od- r o b i czasom w r a ż e n i e b e z n a d z i e j n o ś c i , a z p e w n o ś c i ą m a cechy społecznych, politycznych, ustrojowych. heroizmu. J e d y n y m m o t o r e m d z i a ł a n i a t y c h ludzi jost w i e r n o ś ć Chodzi m i t u w y ł ą c z n i e o z w r ó c e n i e u w a g i na w y b i t n i e i n t e g r u j ą c ą t r a d y c j i ł e m k o w s k i e j . O n i po p r o s t u rozpaczliwio w a l c z ą o ż y c i e , i o istnienie swej s p o ł e c z n o ś c i , o prawo mionnyeh warunkach reprezentacyjną w grupach funkcji} zbiorowej działalności kulturalnej regionalnych, etnicznych, m n i e j s z o ś c i o w y c h , któro p r a g n ą b r o n i ć swojej t o ż s a m o ś e i . W i a d o m o b o w i e m , że d z i a ł a l ­ ność' k u l t u r a l n a s p e ł n i a w społecznościach, (Podhalanie, także przemożną nic p r z e j a w i a j ą c y c h Tyrolczycy), a tylko funkcję dumy. Lecz s ą to i n s t y t u c j e nie p o w i ą z a n e z t z w . p i o n o m k u l t u r y . integrującą P i o n k u l t u r y to z a m k n i ę t y system, w y m y ś l o n y i a d m i n i s t r o w a n y narodowych o d g ó r n i e , podobnie j a k n p . p i o n s ł u ż b y z d r o w i a . W s z y s t k o nia p i e l ę g n o w a ć swą, t u swoje miejseo, h i e r a r c h i ę , b u d ż e t , p l a n y pracy, e t a t y . Wszyst­ aspiracji chcących do plemiennej K t o j a k k t o , alo Polacy p o w i n n i to z r o z u m i e ć . o d r ę b n o ś ć . W i a d o m o r ó w n i e ż , że p a t r i o t y z m l o k a l n y nie umniej­ ko jest przewidziane, u j ę t e , a n a s t ę p n i e realizowano i zamykane sza p a t r i o t y z m u narodowego l u b p a ń s t w o w e g o , a wprost prze­ лу sprawozdaniach. ciwnie - d z i a ł a l n o ś ć p o z o r n ą i m o ż e j ą u t r z y m y w a ć , nawet przez d ł u ż s z y wzbogaca, go i o ż y w i a . R o z u m i e j ą to np. w ł a d z e X E 1 ) , p o p i e r a j ą c k u l t u r a l n y r u c h Ó w sy-stern m o ż e z powodzeniem czas, b y ł o t y l k o z o s t a ł a odpowiednio zaszufladkowana. tolorować A l e nie S o r b o l u ż y c z a i i . Xii, w y o b r a ź n i ę Ł e m k ó w d z i a ł a z a ś szczególnie m o ż e w ł ą c z y ć w swe s t r u k t u r y zjawiska, k t ó r o nie jest do k o ń c a przykład Ukraińskiego Muzeum w Svidniku nazwano i sklasyfikowane. wacji, mającego około trzydziestu etatów na p ó ł n o c n e j Sło­ merytorycznych, skansen, k o l e k c j ę i k o n , bogate zbiory etnograficzne, wydające prace naukowo i popularne i t d . Łemkowie, zamieszkali w Z a ś m u z e u m w Z y n d r a n o w e j i w ogóle ł o m k o w s k i e g o r u c h u k u l t u r a l n e g o , g d y spojrzy się n a ń z u r z ę d n i c z e g o p u n k t u w i ­ dzenia, jednoznacznie Polsce, m a j ą obecnie na z a k w a l i f i k o w a ć się nie da. dobrą, Ł e m k o w i e b o w i e m nie zostali oficjalnie uznani j a k o o d r ę b n a s p r a w ę t y l k o dwie pozaroligijne i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o , s p e ł n i a ­ m n i e j s z o ś ć n a r o d o w a , leoz zaliczono i c h cło n a r o d u u k r a i ń s k i o g o j ą c e dla n i c h funkcje reprezentacyjne i i n t e g r u j ą c e . S ą t o : Z e s p ó ł Z r ó ż n y c h p r z y c z y n , o k t ó r y c h w- t y m miejscu p i s a ć nie b ę d ę P i e ś n i i Tańca, .,Lemko w y n a " z siedzibą, w Bielnnee, w o j . nowo­ wielu Ł e m k o m ó w stan rzeczy nie odpowiada, p o n i e w a ż silnie s ą d e c k i e (kierownik artystyczny J a r o s ł a w Trochanowski) oraz o d c z u w a j ą s w ą o d r ę b n o ś ć z a r ó w n o wobec U k r a i ń c ó w , j a k Po­ Wojennej l a k ó w . T o powoduje, że c h o c i a ż U k r a i ń s k i e T o w a r z y s t w o Spo­ w Z y n d r a n o w e j , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , z a ł o ż o n e przez g r u p ę działa­ ł e c z n o - K u l t u r a l n o , d z i a ł a j ą c e w Polsce, u w z g l ę d n i a t a k ż e (zgod- Regionalne Muzeum K u l t u r y Ł e m k o w s k i e j i P a m i ę c i I I . 4. Tablice p r z y w e j ś c i u do M u z e u m w Z y n d r a n o w e j 133 1 �I I . 5. Zagroda muzealna, ekspozycja pamiątek wojennych p o t r z e b y k u l t u r a l n o Ł e m k ó w , to jednak nie Teodor Gocz, jeden z z a ł o ż y c i e l i i od p o c z ą t k u kiorownik m a j ą oni w łonie Towarzystwa, p e ł n y c h w a r u n k ó w rozwoju. Po zoum, w c i ą g u nie ze statutem) szesnastu l a t istnionia swej placówki mu poznał p r o s t u —• c z u j ą się t a m nie w p e ł n i u siebie. N i e m a m t u zamiaru doskonale wszystkie te t r z y sposoby na w ł a s n e j s k ó r z e . M i e j m y rozpisywać n a d z i e j ę , że k i e d y ś spisze i o p u b l i k u j e swoje p r z e ż y c i a . B ę d z i o się o relacjach łomkowsko-ukraińskich w z w ł a s z c z a że różnio się one k s z t a ł t o w a ł y w c i ą g u lecia; niemniej faktem jost, że w i e l u działaczy Polsce, czterdziesto­ łemkowskich pozostaje poza T o w a r z y s t w e m . M u z e u m w Z y n d r a n o w e j , dzia­ łające n i e z a l e ż n i o od U T S - K , nie jest więc, traktując rzecz rzeczy. Looz j a k p o m ó c muzeum k w e s t i ę dalszego rozwoju w Zyndranowoj, jak rozwiązać tej i n s t y t u c j i ? B o że trzeba pomóc, nie m u s z ę chyba u d o w a d n i a ć . Ł e m k o w i o s ą w s p ó ł m i e s z k a ń c a m i u r z ę d o w o , m u z o u m m n i e j s z o ś c i narodowej. N i e jest to r ó w n i e ż m u z e u m regionu etnograficznego, n p . Podhala czy O r a w y , p o n i e w a ż j e d n y m z to ogromnie i n t e r e s u j ą c y d o k u m e n t ; d o w i o m y się z niogo wielu zaskakujących jak najtrudniejszych p r o b l e m ó w ł e m k o w s k i c h jest problem s a m o o k r e ś l e n i a . Podha­ P o l s k i , b i o r ą u d z i a ł w w y t w a r z a n i u narodowego m a j ą t k u , mają w i ę c oczywiste prawo do k o r z y s t a n i a z tego m a j ą t k u , do pie­ l ę g n o w a n i a swej k u l t u r y , j a k m y wszyscy. lanie, m i m o swej o d r ę b n o ś c i , s ą P o l a k a m i i n i k t tego nie kwestio­ Pomoc, k t ó r a jest n i e z b ę d n a , t y l k o w ó w c z a s j e d n a k będzie nuje. N i e k t ó r z y Orawoy czują s i ę P o l a k a m i , i n n i S ł o w a k a m i , alo m i a ł a sens, g d y nie naruszy samej i s t o t y m u z o u m , to znaczy nie istnieje n a r o d o w y p r o b l e m O r a w c ó w . Ł e m k o w i e s p o ł e c z n e g o charakteru tej p l a c ó w k i . natomiast, z o c z y w i s t y c h w z g l ę d ó w , nie u w a ż a j ą się za o d ł a m n a r o d u pol­ W y d a j e się, że najlepszym r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y powolanio skiego, z a ś p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u u k r a i ń s k i e g o jest u n i c h Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Łemkowskiego w Zyndranowej, k w e s t i ą s k o m p l i k o w a n ą , a nierzadko b o l e s n ą ; t r u d n o w i ę c t r a k ­ organizacji prawną. Organi­ t o w a ć Ł e m k o w s z c z y z n ę w y ł ą c z n i e j a k jeden z r o g i o n ó w P o l s k i , zacja taka,, k t ó r a s t a ł a b y się f o r m a l n y m właścicielem muzeum mającej o s o b o w o ś ć j a k n p . Podhale. W t y m sensie m u z e u m w Zyndra,no\voj nie jost (dotychczas muzeum niaUrby n i e z b ę d n y c h p r a c o w n i k ó w , n p . p r z e w o d n i k ó w na, sezon regionalnym, lecz c z y m ś więcoj. zatrud- J a k ż e więc t ę p l a c ó w k ę z a k w a l i f i k o w a ć ? t u r y s t y c z n y , z l e c a ł a b y r o b o t y konserwatorskie itp. Działalność G d y s p o t y k a m y zjawisko, k t ó r e g o do k o ń c a nie r o z u m i e m y , takiego przez a k t ó r e b u r z y naszo m y ś l o w e schematy, m o ż e m y p o s t ą p i ć jeden z n a s t ę p u j ą c y c h na sposobów: — zignorowa,ć, nie p r z y j ą ć do w i a d o m o ś c i jego istnienia; — w c i s n ą ć w o b o w i ą z u j ą c e r a m y , „ p o d c i ą g n ą ć " p o d znane schematy; — p r ó b o w a ć zniszczyć, unicestwić. 134 kwestia ta nie jest w polni uregulowana), towarzystwa winna być dotowana państwo, j a k to się z r e g u ł y u nas dzieje. T o w a r z y s t w o winno p o w o ł a ć radę naukową, komórkę wydawniczą itd. Działając w ten s p o s ó b , nie n a r u s z y ł o b y się społecznego c h a r a k t e r u m u z o u m , a p o s t a w i ł o b y się t ę p l a c ó w k ę na odpowied­ n i m poziomic m e r y t o r y c z n y m , p r o w a d z ą c j ą zgodnio z zasadami nowoczesnego m u z e a l n i c t w a . �Zarówno w p r z e s z ł o ś c i , j a k obecnio i s t n i a ł y liczne prece­ czasem w d r a m a t y c z n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Z w r a c a w ś r ó d uwagę swą przejmującą J a n a K a s p r o w i c z a na Harendzie w Zakopanem jest w ł a s n o ś c i ą p i ę k n i e k u t y w żelazie, dzieło c h ł o p s k i e g o a r t y z m u ; zgiął się, T o w a r z y s t w a i m . J a n a Kasprowicza. T o w a r z y s t w o i m . F r y d e r y ­ j a k b y w b ó l u , p a d a j ą c z dachu p ł o n ą c e j c e r k w i we w s i Czeremcha ka Chopina w Warszawie r ó w n i e ż posiada m u z e u m (prócz innej za J a ś l i s k a m i . d z i a ł a l n o ś c i ) , n a t u r a l n i e k o r z y s t a j ą c z finansowej pomocy p a ń ­ urodą wschodniochrześcijański nich densy takiego r o z w i ą z a n i a sprawy. N a p r z y k ł a d M u z e u m i m . krzyż, Po przeciwnej stronie p o d w ó r z a , w stodole, Teodor Gocz stwa. J a k w i a d o m o , w dziejach kolekcjonerstwa polskiego nie­ zainstalował w m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y muzoa, z a ł o ż o n e przez Polskie T o w a r z y s t w o o przełęcz Dukielską, w y s t a w ę Krajoznawcze, Polskie T o w a r z y s t w o T a t r z a ń s k i e , a drugi dział m u z e u m w Z y n d r a n o w e j . O g l ą d a m y m u n d u r y pol­ skie, radzieckie, c z e c h o s ł o w a c k i e tych następnie ich kontynuatora — P T T K . Przykła,dy m o ż n a mnożyć. Z r e s z t ą w 1968 r o k u , j e d n o c z e ś n i e z otw-arciem etnograficz­ nej części m u z e u m , p o w o ł a n a z o s t a ł a za w i e d z ą i z g o d ą w ł a d z 1969 r o k u , w dwudziestą piątą rocznicę wojennych p a m i ą t e k . (Łemkowie walk Jost walczyli w to armiach), z a r d z e w i a ł ą b r o ń , z n a j d o w a n ą po d z i ś d z i e ń na okolicz­ n y c h polach, nieco w y d a w n i c t w , zdjęcia. teronowych S p o ł e c z n a R a d a Muzealna. Ciało to, s p e ł n i a j ą c e o d W t y m miejscu w y p a d a p r z y p o m n i e ć , że wioś Z y n d r a n o w a siedemnastu l u t swe funkcjo opiniodawcze i n a d z o r u j ą c e woboc z o s t a ł a odznaczona przez prezydenta L u d v i k a Svobode orderem m u z e u m , nie jest jednak uznawano j a k o organ c z e c h o s ł o w a c k i e j Czerwonej G w i a z d y za pomoc ż o ł n i e r z o m cze­ oficjalny. W k a ż d y m razie wydaje się r z e c z ą o c z y w i s t ą , że m u z e u m w Z y n d r a n o w e j , aby się r o z w i j a ć , m u s i u z y s k a ć s t a t u t i osobo­ w o ś ć p r a w n ą , m . i n . po t o , aby k o r z y s t a ć z systematycznych d o t a c j i p a ń s t w o w y c h — a j e d n o c z e ś n i e m u s i p o z o s t a ć s o b ą , to c h o s ł o w a c k i m podczas operacji karpacko-dukielskiej. Silno w r a ż e n i e r o b i ą na z wiedza jacy cłi p r z e d m i o t y , b ę d ą c e ongiś własnością żołnierza Armii Radzieckiej I . R . Plechowa, k t ó r y u m i e r a j ą c o d r a n na g ó r z e Suchania k . P o l a n z o s t a w i ł zna,ozy z a c h o w a ć charakter p l a c ó w k i w p o l n i s p o ł e c z n e j i samo­ w butelce list do r o d z i n y . L i s t t e n z o s t a ł znaleziony w z a r o ś l a c h r z ą d n e j , s t a n o w i ą c e j c e n t r u m i n f o r m a c j i o dawnej i w s p ó ł c z e s n e j po d w u d z i e s t u p i ę c i u l a t a c h i przyniesiony do m u z e u m . Teodor Łeiukowszozyźiiie, zaspokajającej Gocz o d e s ł a ł go w d o w i e , k t ó r a t y m sposobem d o w i e d z i a ł a się p o t r z e b y k u l t u r a l n o społecz­ n o ś c i ł e m k o w s k i e j w Polsce. dopiero w 1969 r o k u , gdzie i w j a k i s p o s ó b z g i n ą ł jej m ą ż . (.!dyby t a k i e decyzje z a p a d ł y , można, się s p o d z i e w a ć , że zbio­ D o m u z e u m n a l e ż y t a k ż e spora parcela p r z y zagrodzie. R o ś ­ r y muzeum od razu p o w i ę k s z y ł y b y się znacznie. W i e ś ć o powsta­ nie t a m wierzba o trzech p n i a c h . Goez d o j r z a ł w t y m s y m b o l , niu pew­ n a z w a ł to miejsce „ k ą c i k i e m b r a t e r s t w a " (napis po polsku i po n o ś c i ą p o b u d z i ł a b y do ofiarności licznych Ł e m k ó w , rozsianych ł e m k o w s k u ) , p o d drzewem u s t a w i ł ł a w e c z k ę , а п а trzech k o ­ reprezentacyjnej placówki łemkowskiej z zoba­ narach, ł ą c z ą c y c h się p r z y samej ziomi, p o u m i e s z c z a ł t a b l i c z k i : czyć p a m i ą t k i , dzisiaj przechowywane w mieszkaniach p r y w a t ­ Lech, Rus, Czech. O k i l k a n a ś c i e k r o k ó w od „ k ą c i k a b r a t e r s t w a " n y c h , a pokazywane z n a j d o w a ł się k i l k u m e t r o w e j w y s o k o ś c i p o m n i k ż o ł n i e r z y A r m i i po Polsce i poza T jej granicami. M o g l i b y ś m y tylko najbliższym w ówczas — p a m i ą t k i niekiedy o wielkiej w a r t o ś c i historycznej i emocjonalnej. Nasz k r a j , w y ­ Radzieckiej, p o l e g ł y c h w w a l k a c h o p r z e ł ę c z D u k i e l s k ą , w y k o ­ niszczony przez t y l e w o j e n , niebogaty w z a b y t k i , m i a ł b y j e d n ą n a n y przez g r u p ę k o m b a t a n t ó w z P o l s k i , Z S R R i C z e c h o s ł o w a c j i dotkliwą p r z y w s p ó ł u d z i a l e S p o ł e c z n e j R a d y M u z e u m oraz miejscowego Łemków k o ł a T P P R . Towarzysze b r o n i ze S ł o w a c j i ofiarowali granitowe, b y ł a b y p o w o d e m do s ł u s z n e j , n a l e ż n e j i m o d dawna satysfakcji. starannie w y k o n a n e tablice w j ę z y k u r o s y j s k i m , p o l s k i m i sło­ więcej lukę aktywną instytucję kulturalną, w polskiej samowiedzy; wypełniającą instytucję, która dla Obecnie m u z e u m pracuje w b a i d z o s k r o m n y c h w a r u n k a c h . wackim. P o m n i k t o n j u ż nie istnieje. Z o s t a ł y po n i m t y l k o Mieści się w starej, dobrze zachowanej zagrodzie, j a k i c h w terenio p o z o s t a ł o j u ż bardzo niewiele. (Zagroda wpisana jest do rejestru z a b y t k ó w przez W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w w Rzeszowie, obecnie w K r o ś n i c ) . G ł ó w n y b u d y n e k , m i e s z c z ą c y p o d j e d n y m dachem część m i e s z k a l n ą , o b o r ę i s t a j n i ę , pochodzi z 1860 r o k u . T a m u r z ą d z o n a jest w y s t a w a etnograficzna, k t ó r ą s k ł a d a się o k o ł o p ó ł t o r a t y s i ą c a na eksponatów. Zwiedzamy o d t w o r z o n ą t r a d y c y j n ą mieszkalną izbę łemkow­ s k ą z z a b y t k a m i p r z e w a ż n i e z X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u . Pier­ w o t n i e b y ł a ona k u r n a ; w 1901 r o k u zbudowano w niej piec z okupem. Meble, obrazy, naczynia, d r o b n y s p r z ę t kuchenny i inne elementy dawnego w y p o s a ż e n i a w n ę t r z a eksponowane s ą z po­ szanowaniem i c h pierwotnej f u n k c j i — s p e ł n i a j ą w i ę c n a t u r a l n e w r a ż e n i e , wielo m ó w i ą c o ż y c i u ł e m k o w s k i c h g a z d ó w sprzed k i l k u ­ d z i e s i ę c i u l a t . Jeden z o l o o d r u k ó w , Seroo M a t k i Boskiej, podziu­ r a w i o n y jest w k i l k u miejscach k u l a m i . S t a n o w i przez to dys­ k r e t n y , a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y r a z i s t y s y m b o l ł e m k o w s k i c h łosów . Za i z b ą m i e s z k a l n ą druga, mniejsza izba, t z w . d r u h a c h y ż a . D a w n i e j p e ł n i ł a ona f u n k c j ę kancelarii w ó j t a . W czasie oporacji karpacko-dukielskiej dowodzący stacjonował t y m odcinkiem frontu. w radziecki generał, Obocnie znajduje niej się t a m niewielka ekspozycja s t r o j ó w , wydawnictwa, o Ł e m k o w s z c z y ź n i e ( n i e k t ó r e d r u k i bardzo rzadkie i cenne), nieco fotografii, m . i n . młodzieńczy portret Nikifora. Są takżo monety, dokumenty oraz amatorskie obrazy, przedstawia juce cerkwie, w t y m j u ż nie i s t n i e j ą c e , malowano przez Teodora K u z i a k a z Bartnego. Dalsza część ekspozycji etnograficznej znajduje się w po­ mieszczeniach s ą s i e d n i c h , o n g i ś gospodarczych (stajnia, boisko, wozownia). S ą t a m n a r z ę d z i a do u p r a w y r o l i , h o d o w l i obróbki produktów rolnych i hodowlanych, bydła, charakterystycz­ n y c h dla dawnej g ó r s k i e j g a z d ó w k i . Jest t a k ż e niewielka w y s t a ­ wa sprzętu liturgicznego i p r z e d m i o t ó w kultu, uratowanych, 11. 6. Рот nil Żołnierzu Armii Radzieckiej w Zyndranowej, obraz Teodora K u z i a k a , 1983 r . 135 �owe tablice, częściowo uszkodzone, korespondencji. m n i e j s z o ś c i narodowe — aż do t a k i c h , k t ó r z y przyjechali z dru­ Jak z o r i e n t o w a ć się z olejnego obrazu T . giej p ó ł k u l i i m a j ą ł z y w oczach. P r z y c h o d z ą t a k ż o ł u d z i e nio K u z i a k a . Obecnie w t y m miejscu znajduje się drugi p o m n i k , w o l n i od a n t y ł e m k o w s k i e g o nacjonalizmu. Trzoba u m i o ć na to wyglądał, możemy i teczka znacznie skromniejszy. z a r e a g o w a ć spokojnie, z g o d n o ś c i ą . W y j a ś n i a ć . W i o l u zwiedza­ M i ę d z y z a g r o d ą m u z e a l n ą a p o m n i k i e m ż o ł n i e r z y radzieckich jących (zwłaszcza. Ł e m k ó w z ZSRR, Czechosłowacji, Stanów stoi n i e w i e l k i obelisk, wzniesiony k u czci ofiar obozu w Taler- Zjednoczonych, K a n a d y ) chce r ó w n i e ż p o r o z m a w i a ć , usiąść za hofio s t o ł e m . Gocz musi z n a l e ź ć na to czas i c i e r p l i w o ś ć . A t u r o b o t a (miejsce kaźni Łemków podczas I wojny światowoj). Postawiono go w 1936 r o k u , p i e r w o t n i e w Baniey k . Bartnego — czoka,; w iadomo, sezon t u r y s t y c z n y p r z y p a d a w okresio n a j p i l ­ w s i , k t ó r a po 1947 r o k u przostala i s t n i e ć . G d y k i l k a l a t t e m u niejszych prac p o l o w y c h . budowano t a m szosę, p o m n i k b y l z a g r o ż o n y , więc Gocz prze­ niósł go do Z y n d r a n o w e j . O kilkadziesiąt metrów U t r z y m a n i e m u z e u m kosztuje nie t y l k o sporo czasu i ner­ w ó w , ale t a k ż e p i e n i ę d z y . Podobno w 1985 r o k u m u z e u m w Z y n ­ zagrody stoi n o w y , dranowej m a o t r z y m a ć dotacje z M i n i s t e r s t w a K u l t u r y (na razie o k a z a ł y d o m r o d z i n y G o c z ó w , ciesząc w z r o k c z e r w i e n i ą świeżej od muzealnej jest to t y l k o n i e z o b o w i ą z u j ą c a informacja ustna). J e ś l i t a k , b y ­ c e g ł y . O n t a k ż e jest s y m b o l e m : s y m b o l e m moralnej siły Ł o m k ó w , ł a b y to pierwsza, k o n k r e t n a pomoc ze strony p a ń s t w a o d siedem­ p r z y w i ą z a n i a do r o d z i n n y c h stron, p r ę ż n o ś c i , z w y c i ę s k i e j w a l k i nastu l a t . z p r z e c i w n o ś c i a m i losu. Teodor Gocz szyjo t a k ż o stroje ludowo dla z e s p o ł u „ Ł o m k o - Z a ł o ż y ć m u z e u m , g r o m a d z i ć p a m i ą t k i , o p i e k o w a ć się n i m i — to d u ż a praca. Ale z p e w n o ś c i ą w i ę k s z y m t r u d e m jost ż m u d n e w y n a " . Jest s t a r o s t ą z e s p o ł u , s o l i s t ą i konferansjerem w jednej osobie. Spolocznie. rzecz jasna. p r z y j m o w a n i e wciąż n o w y c h i n o w y c h gości, niezmiennie od siodomnastu lat. Z u ś m i e c h e m , uprzejmie, bezinteresownie. A gościo są r ó ż n i . O d t a k i c h , k t ó r z y dopiero w Z y n d r a n o w e j d o w i a d u j ą się k u swemu z d u m i e n i u , żo we w s p ó ł c z e s n e j Polsco istnieją Za s w ą d z i a ł a l n o ś ć Teodor Gocz o t r z y m a ł wiele d y p l o m ó w , medali p a m i ą t k o w y c h , listów gratulacyjnych. W i ę c e j z C z e c h o s ł o w a c j i i Z S R R niż z P o l s k i . I I . 7. P o m n i k ofiar Talerfhofu, M u z e u m w Z y n d r a n o w f Fol.: A. Kroh 236' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9212ea4785c1f48d553db140dee18976.pdf d12e90b790f29bbaf164c94ed8b9a711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4416 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o dopasowywaniu w y r o b ó w ludowych do wulgarnych u p o d o b a ń bogatych t u r y s t ó w . Stosunkowo niezbyt liczna grupa d z i a ł a c z y z dziedzi­ ny sztuki ludowej ma w Meksyku ogromne osiągnięcia w zakresie zapewniania w ł a ś c i w y c h w a r u n k ó w rozwoju autentycznej ludowej twórczości we wszystkich niemal regionach k r a j u . Konsekwentnie organizowane formy w s p ó ł p r a c y m i ę ­ dzy muzeami sztuki ludowej a terenem to nie tylko atrakcyjne z a m ó w i e n i a , ale t a k ż e pomoc w zdobywaniu w ł a ś c i w y c h s u r o w c ó w i n a r z ę d z i , m ą d r z e zorganizowana s p r z e d a ż na specjalnych targach, z okazji wystaw, w sklepach prowadzonych przy muzeach. D u ż ą rolę od­ g r y w a j ą r ó w n i e ż r ó ż n o r o d n e f o r m y propagandy, a prze­ de wszystkim u m i e j ę t n y i n s t r u k t a ż i słowa zachęty. Oto proste sposoby pobudzania plastycznej twórczości wsi w dzisiejszym Meksyku. Chodzi t u nie tylko o turystycz­ ną a t r a k c y j n o ś ć k r a j u i eksport inwencji plastycznej. To t a k ż e konsekwentne dążenie do zapewnienia w koegzy­ stencji k u l t u r należytego miejsca dla k u l t u r y Meksyku. To r ó w n i e ż czynne przeciwstawienie się kosmopolityzacji, k t ó r a z a g r a ż a ludzkości zubożeniem, prsez l i k w i d a c j ę p r z e j a w ó w p i ę k n a r ó ż n o r o d n y c h regionów. Nasz k r a j bogaty jest w plastyczne talenty, często nie ujawnione, d r z e m i ą c e w zapomnieniu. R ó ż n o r o d n e mamy d o ś w i a d c z e n i a plastyczne i warsztatowe. Istnieje możliwość rozmaitych f o r m w ł ą c z a n i a tych niezmierzo­ nych p o t e n c j a ł ó w t w ó r c z y c h w całokształt naszej k u l ­ tury. Obok autentycznej sztuki ludowej są możliwości kon­ tynuowania chłopskich doświadczeń w różnorodnych dyscyplinach r ę k o d z i e ł a artystycznego. We wzornictwie p r z e m y s ł o w y m p o w s t a j ą t a k ż e nowe szanse w ł ą c z a n i a do fabrycznej produkcji plastycznej inwencji nie tylko chłopskiej, ale i robotniczej — z a r ó w n o ludzi dorosłych, jak młodzieży i dzieci. Możliwości są ogromne, ale ich należyte s p o ż y t k o w a ­ nie w sensie społecznym, a t a k ż e i gospodarczym, jest uwarunkowane s t a ł y m doskonaleniem organizacji i t w o ­ rzeniem elastycznych form w s p ó ł d z i a ł a n i a , r ó w n i e ż szyb­ k i m dostosowaniem a k t ó w normatywnych do wciąż no­ wych sytuacji i potrzeb. Najpilniejszą jednak s p r a w ą jest problem kadr ludzi specjalistycznie w y k s z t a ł c o n y c h i w ł a ś c i w i e wychowa­ nych. Ich zadanie to podejmowanie — ze społeczną p a s j ą — d z i a ł a ń w zakresie u a k t y w n i a n i a i opieki nad plastyczną twórczością r ó ż n y c h środowisk. Dla dalszego rozwoju plastycznej inwencji t w ó r c ó w ludowych, t a k ż e utalentowanych a m a t o r ó w , potrzebne są dziś zastępy ludzi o głębokiej kulturze plastycznej, umie­ jących p r a c o w a ć zespołowo, z n a j ą c y c h metody maieutycznego o d d z i a ł y w a n i a na osoby z n i m i w s p ó ł p r a c u j ą c e . Kto, gdzie i j a k ma ich szkolić? Na bazie j a k i c h dyscyplin podstawowych oparte być winno ich k s z t a ł c e n i e ? Oto są pytania bardzo istotne przy dyskusji o zapewnianiu dal­ szego rozwoju plastycznej twórczości ludowej. W wypadku niedoboru działaczy terenowych, u m i e j ą ­ cych p o b u d z a ć twórczość p l a s t y c z n ą wsi, k u r c z y ć się zacznie działalność objęta terminem „ s z t u k a ludowa". Rzeczą p i l n ą wydaje się więc p o w a ż n a dyskusja na temat modelu przyszłej k u l t u r y z wyakcentowaniem w n i m miejsca dla spraw plastyki. Dążenie do jej integracji z życiem społeczeństwa — choć jest oczywiste — natrafia nieraz na milczący opór, zwłaszcza ludzi zafascynowanych obcymi wzorcami k u l ­ t u r o w y m i i to często z lat minionych. Dla takich osób sprawa planowego zapewniania rozwoju kadr dla reali­ zacji nowych, społecznie w a ż n y c h zadań jest maio zro­ zumiała. Natomiast dla działalności Cepelii, dla wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o , dla upowszechniania plastycznej kultury w naszym k r a j u — stała się s p r a w ą szczególnie istotną. MARCIN CZERWIŃSKI P o z w o l ę sobie zwrócić u w a g ę , że system, który pani Telakowska proponuje, będzie się opierał na szkoleniu. Te analfabetki, ma k t ó r y c h opiera się obecna praktyka, u s t ą p i ą w k o ń c u miejsca ludziom, którzy będą mieli szkołę średnią. Za lat 15 czy 10 wszyscy j a k ą ś szkołę ś r e d n i ą b ę d ą kończyć. P o w s t a n ą , już p o w s t a j ą kolektywy szkolone w e d ł u g i n s t r u k t a ż u p r o b l e m ó w plastycznych. J u ż choćby dla­ tego nie będzie to autentyczna, tradycyjna sztuka ludo­ wa, ta k t ó r ą s t w o r z y ł sam z siebie lud wiejski dla ludu bez p o ś r e d n i c t w a szkoły, zapisu, programu itp. S k ą d i n ą d w dziełach tych m o g ą żyć inspiracje i wzory z folklo­ ru. Gdy Cepelii czy i n n y m instytucjom p o w o ł a n y m do tego, żeby t y m rodzajem twórczości się opiekować, zale­ ca się, aby szukały kadr dla owej uczonej kontynuacji w z o r ó w sztuki ludowej, należy powiedzieć wyraźnie, że twórczość taka jest oderwana od tego czym ludowość b y ł a i nie ma powodu szukania jej koniecznie na przed­ m i e ś c i u lub na wsi, może się owe kadry znajdzie w k l u ­ bie filatelistów. ANTONI KRO.H P o j ę c i a : „sztuka ludowa", „współczesna sztuka ludo­ wa", „ t w ó r c a ludowy", „ s z t u k a jarmarczna" są bardzo r ó ż n i e pojmowane. N ą w s t ę p i e określę więc, w jakim sensie b ę d ę ich u ż y w a ć w niniejszej wypowiedzi. Pod pojęciem „sztuka ludowa" b ę d ę r o z u m i a ł przed­ mioty sztuki plastycznej, utrzymane w konwencji pow­ szechnie uznanej w k o n k r e t n y m regionie etnograficznym mniej więcej na p r z e ł o m i e X I X i X X w. Pod pojęciem „współczesna sztuka ludowa" będę ro­ z u m i a ł przedmioty sztuki plastycznej, n a w i ą z u j ą c e bez­ p o ś r e d n i o w swej formie do sztuki ludowej. P o n i e w a ż gusty i upodobania ludności wiejskiej zmieniły się w cią­ gu ostatniego półwiecza zasadniczo, współczesna sztuka ludowa (poza nielicznymi w y j ą t k a m i ) nie zaspokaja gu­ s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego. Pod pojęciem „ t w ó r c a ludowy" b ę d ę rozumiał w y ­ twórcę, p r o d u k u j ą c e g o na z a m ó w i e n i e Cepelii lub innej tego typu instytucji przedmioty współczesnej sztuki l u ­ dowej. W y t w ó r c a wiejski p r o d u k u j ą c y w dawnej kon­ wencji plastycznej dla swego ś r o d o w i s k a jest t a k ą rzad­ kością, że m o ż n a go tu p o m i n ą ć bez obawy popełnienia większego b ł ę d u . O k r e ś l e n i e , co rozumiem pod pojęciem „sztuka jar­ marczna", zastąpię w t y m miejscu wyliczeniem. S z t u k ą j a r m a r c z n ą b ę d ą w i ę c : m a k a t k i , gipsowe f i g u r k i zwie­ rząt; serwetki, Obrazy (jelenie, łabędzie itp.), niektóre fotografie (zwłaszcza portrety), odznaki z celuloidu, obra­ zy zdobiące strzelnice jarmarczne czy karuzele itd. Sztu­ ka jarmarczna — m ó w i ą c ogólnie — zaspokaja gusty plastyczne ś r o d o w i s k a chłopskiego i robotniczego. Wyroby współczesnej sztuki ludowej są natomiast od­ zwierciedleniem g u s t ó w inteligencji. To określa ich cha­ rakter. Muszą m i e ć — choćby pozorną, to nikomu nie szkodzi — w a r t o ś ć etnograficzną, a jednocześnie m a j ą 161 �162 �26 27 28 Metaloplastyka i kowalstwo artystyczne. 11. 21. Zabytkowa spinka góralska, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 22. Spinki mosiężne, wyk. 1958 r. Franciszek Bednarz-Gąsienica, Zakopane. II. 23. Spinki sprzedawane obecnie na ba­ zarach. U. 24. Autentyczna „kotwiczka" w oknie szopy, pow. Pińczów i adaptacje współczesne. II. 25, 28 adaptacje współczesne „kotwiczki": podstawka do książek, wyk. Stanisław Pitek, Trzebunia, pow. Myślenice, Świecznik 7-ramienny, wyk. 1966 r. Stanisław Kawecki z Kielc na konkurs kowalstwa artystycznego. II. 26. Tradycyjna „wykładka" do drzwi, wyk. Jan Krawczyk z Łagowa, pow. Opatów. Ił. 27. Adaptacja motywu kogutka na popielniczce, wyk. Bronisław Pietrak, Gutanów, pow. Puławy. 163 �być tak bardzo ludowe w formie, że są często „o wiele bardziej ludowe" od swych X I X - w i e c z n y c h w z o r ó w . P r z y k ł a d e m rzeźby Henryka Zegadły. Ta moda, te wymagania odbiorców w s p ó ł c z e s n e j sztu­ k i ludowej, zakreślają od razu ramy działalności t w ó r ­ cy ludowego. P o w o ł u j e go do życia nie związek z trady­ cjami plastyki wiejskiej, lecz moda w ś r o d o w i s k u i n t e l i ­ genckim. Często zdarza się — rzecz chyba bez preceden­ su w historii sztuki ludowej — że wyroby nie odpowia­ dają gustom w y t w ó r c y . Dlatego też inicjatywa ze stro­ n y t w ó r c y ludowego ma dla niego na ogół złe skutki. T w ó r c a ludowy wymaga stałej opieki artystycznej i etno­ graficznej. Etnograf t ł u m a c z y mu, co jest ludowe a co nie; plastyk go poucza, co jest ł a d n e a co nie. C e p e l i i więc nie tylko opiekuje się współczesną sztu­ ką ludową, ale jest p o d s t a w ą jej istnienia. Wykorzysta­ nie w ten sposób resztek tradycyjnej wiejskiej k u l t u r y plastycznej jest rzeczą g o d n ą najwyższej p o c h w a ł y , choć­ by z tego względu, że Cepelia przysparza dewiz, tak po­ trzebnych naszemu p a ń s t w u . Natomiast przekonanie,, że działalność Cepelii spowoduje r e a n i m a c j ę dawnych gu­ stów wiejskich na wsi współczesnej — jest utopijne i śmieszne. Eyć może, dla „miłośników swojszczyzny" zdania po­ wyższa nie b ę d ą zbyt miłe. Panuje bowiem przekonanie, ż s w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą ma tylko sztuka ludowa. W prze­ ciwieństwie do tego sztukę j a r m a r c z n ą określa inteligen­ cja epitetami w rodzaju „kicz", „ s z m i r a " itp. A tymcza­ sem p r a w d z i w ą k o n t y n u a c j ą sztuki ludowej jest w ł a ś n i e sztuka jarmarczna. Sztuka jarmarczna — jak przez całe dzieje Polski gust ludu — jest u „ w a r s t w w y ż s z y c h " w pogardzie. Sztuka ludowa m i a ł a swych e n t u z j a s t ó w — ale zawsze w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie szczytowego roz­ woju danej konwencji. Tak samo jest i teraz. Inteligenci ozdabiają swe mieszkania przedmiotami współczesnej sztuki ludowej, ale nie słyszałem jeszcze, aby ktoś z „eli­ ty" manifestując swe uznanie dla wiejskiej estetyki, po­ wiesił w swym pokoju łabędzia czy jelenia, i był prze­ konany, że to dzieło sztuki m u się podoba. Dopóki między robotnikami i c h ł o p a m i a inteligencją będą istnieć zasadnicze różnice kulturowe, dopóty nie może być mowy o adaptowaniu aktualnych gustów jeddnej grupy przez drugą, jako że poglądy estetyczne są m. in. manifestcją przynależności do danego środowiska. STANISŁAW BŁASZCZYK Głosy d w ó c h moich p r z e d m ó w c ó w , dra C z e r w i ń s k i e ­ go i red. Małachowskiego, p o r u s z a ł y problemy, k t ó r e były tematem ogólnopolskiej sesji naukowej w Pozna­ niu w czerwcu 1969 r. W zasadniczym referacie, w y g ł o ­ szonym na owej sesji, stwierdza prof. Burszta, że szero­ kie upowszechnienie się z a i n t e r e s o w a ń a r t y s t y c z n ą k u l ­ t u r ą ludową, szczególnie folklorem, niesie ze sobą roz­ maite iformy ich zaspokajania. Najczęściej są to impre­ zy i widowiska o charakterze masowym, inscenizacje l u ­ dowych obrzędów i zwyczajów z recytacjami i ś p i e w a ­ m i czy pokazy regionalnych t a ń c ó w w efektownych ko­ stiumach ludowych. Problemy, k t ó r e w y p ł y w a j ą z tych zjawisk na odcinku folkloru taneczno-muzycznego i na polu plastyki ludowej, omawiano w d w u dalszych re­ feratach. Starano się w nich — podobnie jak w refe­ racie zasadniczym — w y k a z a ć , że rozliczne formy przed­ stawiania bogactwa folkloru polskiego na użytek w s p ó ł ­ czesnego widza czy też rozbudzania w t ó r n e j działalności artystycznej w duchu ludowym i uprawiania ludowej twórczości plastycznej na s p r z e d a ż do miasta różnią się f u n k c j ą i w znacznej mierze też f o r m ą od tradycyjnego f o l k l o r u czy tradycyjnej plastyki ludowej. Proponowa­ no ów p r ą d s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y , k t ó r y przynosi nowe zjawiska z dziedziny k u l t u r y ludowej, określić mianem folkloryzmu, celem o d r ó ż n i e n i a go od dawnego f o l k l o r u żywego. Otóż r ó w n i e ż dr C z e r w i ń s k i posłużył się w swej w y ­ powiedzi terminem folkloryzm na o k r e ś l e n i e nowych zja­ wisk w świecie współczesnej ludowej twórczości pla­ stycznej, k t ó r e nie p o z w a l a j ą u t o ż s a m i a ć jej z tradycyj­ ną plastyką ludową. Zgadzam się z p o g l ą d e m dra Czerwińskiego, że sztu­ ka ludowa była w y k ł a d n i k i e m określonej kultury, w isto­ cie swej autonomicznej. Obumieranie owej autonomicz­ nej k u l t u r y ludowej w warunkach współczesnego życia polityczno-społecznego z d e z a k t u a l i z o w a ł o jej w y k ł a d n i k — s z t u k ę l u d o w ą . Powstaje tedy zasadnicze pytanie, czy współczesne w y t w o r y artystyczne, k t ó r e są przed­ miotem działalności propagandowej i handlowej Ce­ pelii, m o g ą nadal być zaliczane do sztuki ludowej, sko­ ro — jak m ó w i dr C z e r w i ń s k i — współczesne zjawiska tak zwanej ludowej twórczości plastycznej m a j ą się tak do tradycyjnej sztuki ludowej, j a k imprezy folklorys­ tyczne do oryginalnego, żywego folkloru. Sądzę, że na­ leżałoby z tego stwierdzenia w y c i ą g n ą ć praktyczne wnio­ ski. J e s t e ś m y — co już p o d k r e ś l o n o — ś w i a d k a m i po­ wszechnego zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą . W Polsce zostało ono szczególnie silnie rozbudzone. N i e m a ł a w t y m zasługa Cepelii. Przede wszystkim jednak jest to sku­ tek wspomnianego p r ą d u społeczno-kultural.iego, który nazwany został na sesji p o z n a ń s k i e j folkloryzmem. Ter­ m i n u tego użył po raz pierwszy Hans Moser, znany w Niemczech etnograf i działacz na polu folklorystyki. N a z w a ł on tak wszystkie zjawiska z w i ą z a n e z wykorzy­ stywaniem zasobów dawnego, w zasadzie już o b u m a r ł e ­ go f o l k l o r u dla potrzeb współczesnego, masowego odbior­ cy. W folkloryzmie m a m y tedy do czynienia nie z ży­ w y m folklorem, tylko z imprezami o charakterze wido­ wiskowym, w k t ó r y c h z u ż y t k o w u j e się wybrane dzie­ dziny dawnego f o l k l o r u dla celów nie m a j ą c y c h związku z jego b y ł ą „ n a t u r a l n ą " egzystencją. Wskrzeszony w ten sposób folklor, jego druga, współczesna egzystencja, jest więc zjawiskiem w t ó r n y m . W dziedzinie twórczości plastycznej sprawy przed­ s t a w i a j ą się podobnie. Artystyczny dorobek l u d u z okre­ su, kiedy jego k u l t u r a w y k a z y w a ł a najwięcej cech auto­ nomicznych, znalazł się p r z e w a ż n i e w muzeach. Produk­ cja na w ł a s n e potrzeby wsi ustała, bo z a b r a k ł o na nią odbiorcy we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . A l e pojawił się nowy odbiorca i to odbiorca bardzo złakniony. Jest n i m miasto. 1 dlatego zapotrzebowanie na s z t u k ę l u d o w ą stale roś­ nie — w m i a r ę coraz powszechniejszego uwielbiania jej w a l o r ó w przez ś r o d o w i s k o miejskie, czy po prostu w mia­ r ę szerzenia się mody na s z t u k ę l u d o w ą . D o s t a w c ą po­ szukiwanych w y t w o r ó w jest głównie Cepelia, dążąca wraz z i n n y m i p o w o ł a n y m i do tego instytucjami do pod­ trzymania z a n i k a j ą c e j , oryginalnej twórczości w środo­ wiskach, w k t ó r y c h sztuka ludowa była do ostatnich dni ż y w o t n a . Tam zaś gdzie sztuka ludowa j u ż z a m a r ł a , usi­ łuje się j ą p r z y w o ł a ć na nowo do życia. W w y n i k u tych p o c z y n a ń idących naprzeciw potrzebom rozbudzonym przez folkloryzm — t w ó r c y są albo kontynuatorami ży­ wych do niedawna tradycji artystycznych, często jednak działającymi już pod w p ł y w e m inspiracji, albo nawet ś w i a d o m y m i n a ś l a d o w c a m i stylu ludowego, w twórczości figuralnej u p r a w i a j ą c y m i tak z w a n ą t e m a t y k ę ludową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78393df37a370a4596612499433b1266.pdf bbe36f2130b9c060821d26576945871b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource malarstwo na szkle Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4314 Title A name given to the resource Stary obrazek na szkle z Podlasia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh STARY O B R A Z E K NA S Z K L E Z Podczas b a d a ń terenowych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etnograficznym w l i p c u 1971 r. n a t r a f i ł e m we wsi Niemyje Jarnonty, pow. Bielsk Podlaski, na stary obra­ zek na szkle, p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą Częstochowiską.* Obrazek ten, o wymiarach 24,5 x 19,5 cm. (w świetle) charakteryzuje się spokojną, p a s t e l o w ą t o n a c j ą . G ł ó w n e kolory to zielony, niebieski, b r ą z o w y i złoty. Złota farba jest silnie złuszczona, odpada w k i l k u miejscach; poza t y m m a l d w i d ł o jest w bardzo dobrym stanie. Najprawdopodobniej pod szkłem podłożony jest drze­ woryt. Trudno jednak to stwierdzić, gdyż obrazek jest oprawiony w r a m k i kasetowe, zbijane gwoździami, k t ó ­ rych odginanie stwarza niebezpieczeństwo stłuczenia szkła. Właściciel eksponatu, Franciszek Koc (ur. 1898) nie u m i a ł p o d a ć ż a d n y c h danych. W e d ł u g niego obrazek w i ­ siał „zawsze" w domu, k t ó r y informator obecnie za­ mieszkuje, a do k t ó r e g o w p r o w a d z i ł się po śmierci po­ przednich właścicieli, ok. r o k u 1934. Sam informator po­ chodzi z pobliskiego Domanowa. S p r o w a d z a j ą c się do J a r n o n t ó w przywiózł ze sobą sporo s p r z ę t ó w i mebli, t a k ż e obrazy; twierdzi jednak, że obraz M a t k i Boskiej Częstochowskiej wisiał j u ż za czasów poprzednich w ł a ­ ścicieli. * S p o r z ą d z a j ą c niniejszą n o t a t k ę k o r z y s t a ł e m z ma­ t e r i a ł ó w zebranych na M i ę d z y u c z e l n i a n y m Obozie Etno­ graficznym Ciechanowiec w lipcu 1971 przez studentki: O istnieniu m a l o w i d ł a zapomniano do tego stopnia, że informator w czasie w y w i a d u powiedział, że „miał kiedyś stary obrazek na szkle, ale nie wie, co się z n i m stało, pewnie się stłukł". Gdy okazało się, że eksponat wisi w alkierzu nad łóżkiem, był szczerze zdziwiony. W przekonaniu o niskiej wartości obrazka, ofiarował go chętnie. Malowidło stało się w ł a s n o ś c i ą Muzeum R o l ­ nictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu, o t r z y m u ­ j ą c numer inwentarzowy 1723. Trudno powiedzieć czy obraz jest pochodzenia m i e j ­ scowego, czy też został zakupiony od w ę d r o w n y c h handlarzy. Należy jednak chyba p r z y p u s z c z a ć tę d r u g ą e w e n t u a l n o ś ć — m a l o w i d ł o różni się zdecydowanie od podlaskich o b r a z k ó w na szkle, opisanych przez Józefa Grabowskiego (Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław 1969). Być m o ż e obrazek został zakupiony w znanym o ś r o d k u odpustowym Hodyszewo, pow. Bielsk Podlaski; we wsi Niemyje Jarnonty, jak również w sąsiedniej wsi Koce Borowe znajduje się sporo w i z e r u n k ó w M a t k i Bos­ kiej Hodyszewskiej. Warto też o d n o t o w a ć , że r ó w n i e ż D o m a n ó w , skąd pochodzi informator, jest o ś r o d k i e m k u l ­ t u M a t k i Boskiej (Domanowskiej). Pochodzenie obrazka b y ć może uda się w y j a ś n i ć po otwarciu ramek i obejrzeniu ewentualnego drzeworytu, a t a k ż e drogą d o k ł a d n e j analizy ikonograficznej. B a r b a r ę Goldę i D a n u t ę K a w k ę . K i l k u informacji udzie­ liła m i mgr Wanda Dowlaszewicz z Muzeum Rolnictwa i m . Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu. Fot.: Jan Swiderski 180 PODLASIA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a4e46a4983d3409d59454ed822160c0.pdf 8466435d986f6d8e72a1dfb34a5d254c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2294 Title A name given to the resource I wojna światowa trwa do dziś / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.147-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pierwsza wojna światowa trwa do dziś Antoni Kroh Pierwsza wojna światowa definitywnie zamknęła wiek dziewięt­ nasty i rozpoczęła nasze, dwudzieste stulecie. W tym sensie pierwsza wojna światowa trwa do dziś. Dopiero teraz, po osiem­ dziesięciu latach, zaczynamy powoli, z wielkimi trudnościami, niwelować niektóre jej konsekwencje. Dotyczy to w stopniu szczególnym narodów Europy środkowej i wschodniej, które po dziś dzień obciążone są skutkami tamtego kataklizmu i próbują się od nich wyzwolić, co jest źródłem nadziei oraz kolejnych tragedii, aż po tragedię w Jugosławii. Wydaje się, że jeśli chcemy zrozumieć aktualną sytuację w naszym kącie Europy, aby wpływać na dalszy bieg wypadków (jeśli to w ogóle jest możliwe), powinniśmy na chwilę cofnąć się w czasy Wielkiej Wojny i w miarę dokładnie uświadomić sobie, w jaki sposób wydarzenie to zdeterminowało kulturę naszego stulecia i na ile jest aktualne. Pierwsza wojna światowa była wielką próbą generalną, a rów­ nocześnie pierwszym aktem spektaklu, w którym wszyscy po dziś dzień bierzemy udział. Była gigantycznym poligonem doświad­ czalnym; jej dorobek, to podwalina europejskiej kultury dwudzie­ stego wieku. W latach 1914-1918 wypróbowano i wprowadzono na skalę masową wiele zdobyczy cywilizacyjnych naszej epoki, jak obozy koncentracyjne, czołgi, żelbeton, sztuki piękne na usługach zbrodniczych reżimów, nacjonalizm, komunikaty o wycofywaniu się na z góry upatrzone pozycje, nieprzepuszczalne granice państwowe, metodyczne rujnowanie psychiki ludzkiej za pomocą bezsensownej pracy przymusowej, środki masowego transportu jako narzędzia zagłady - i tak dalej, i tak dalej. Pierwsza wojna światowa - i jej logiczna konsekwencja, druga wojna światowa - były głównym stymulatorem burzliwego roz­ woju techniki dwudziestego wieku, gdyż, jak wiadomo, jedną z najpotężniejszych sił napędowych postępu technicznego jest doskonalenie techniki zabijania na skalę wielkoprzemysłową. Miarą przebytej drogi jest porównanie kosztów wojny i udziału nauki w zabijaniu w ostatnim stuleciu. Pod koniec dziewiętnastego wieku zabicie jednego żołnierza na wojnie kosztowało w Europie kilkadziesiąt dolarów. Dziś koszty idą w setki tysięcy. W dziewięt­ nastym wieku techniką wojenną zajmowała się niewielka grupa specjalistów. Ich praca - z nielicznymi wyjątkami polegała na udoskonalaniu narzędzi już istniejących, a nie na technicznym wizjonerstwie i wprzęganiu odkryć z najróżniejszych dziedzin ludzkiej wynalazczości na usługi przemysłu zbrojeniowego. W miarę przygotowań do pierwszej wojny światowej ten stan rzeczy uległ raptownej zmianie. Od tego czasu, przez cały dwu­ dziesty wiek, każde wybitniejsze odkrycie w dziedzinie nauk 147 �technicznych ma przede wszystkim znaczenie militarne, a dopiero w dalszej kolejności jakiekolwiek inne. Wojny dwudziestego wieku o d e g r a ł y zasadniczą rolę w i m ­ p o n u j ą c y m rozwoju medycyny, z w ł a s z c z a chirurgii, a to ze w z g l ę d u na nieprzebrane m n ó s t w o materiału ludzkiego do dys­ pozycji i pełną s w o b o d ę eksperymentowania bez konsekwencji prawnych czy moralnych. W 1918-20 roku na skutek pierwszej wojny ś w i a t o w e j E u r o p a ś r o d k o w a i wschodnia z o s t a ł a poszatkowana gęstą siatką granic, pilnie s t r z e ż o n y c h . T o był dramat, z p o c z ą t k u nie u ś w i a d o m i o n y , ale m o ż e nawet w i ę k s z y , niż sama wojna; w k a ż d y m razie bardziej d a l e k o s i ę ż n y . Jego skutki odczuwamy po dzień dzisiejszy i jeszcze d ł u g o b ę d z i e m y o d c z u w a ć . K a ż d a ze stron w y s u w a ł a roszczenia terytorialne, z reguły n i e m o ż l i w e do spełnienia. Uzasadniano je racjami historycznymi b ą d ź etnicznymi, zależnie od potrzeby. Racje p o s z c z e g ó l n y c h p a ń s t w były nie do pogodzenia ze s o b ą , a na dodatek były w e w n ę t r z n i e sprzeczne - granice historyczne nie p o k r y w a ł y się z etnicznymi, terytoria mieszane pod w z g l ę d e m n a r o d o w o ś c i o w y m s t a n o w i ł y regułę. Granice, wytyczone po pier­ wszej wojnie, nie z a d o w o l i ł y żadnej ze stron. Postanowienia Traktatu Wersalskiego, które m i a ł y z a p e w n i ć trwały p o k ó j , stały się w s t ę p e m do kolejnej wojny. Wiek dwudziesty, który w Europie ś r o d k o w e j i wschodniej r o z p o c z ą ł się od wybuchu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , a k o ń c z y się wraz z upadkiem komunizmu, s t a n o w i ł k u l t u r o w ą c a ł o ś ć o wyra­ zistych cechach, które w y s t ę p o w a ł y w najrozmaitszych ideo­ logiach - r ó w n i e ż tych, które w a l c z y ł y ze s o b ą na śmierć i życie, a j e d n o c z e ś n i e w p ł y w a ł y na siebie wzajemnie i z a p o ż y c z a ł y od siebie p e ł n y m i garściami. Obecnie, pod koniec dwudziestego wieku, m o ż e m y wreszcie z d o b y ć się na o d r o b i n ę dystansu i przy­ jrzeć się temu zjawisku z perspektywy stulecia. W y b r a ł e m jeden przykład - m o ż e marginalny, ale charakterys­ tyczny: dorobek austro-węgierskiej i niemieckiej propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny oraz k o n t y n u a c j ę tego nurtu w sztuce po dzień dzisiejszy. Die — 148 € $ й е ш ЕШ* 3 Propaganda militarna p a ń s t w centralnych tworzona była na potrzeby chwili, wedle ściśle o k r e ś l o n y c h k a n o n ó w ideowych. M i m o to o k a z a ł a się sztuką p o n a d c z a s o w ą , ogromnie p ł o d n ą , punktem wyjścia dla niespodziewanie wielu n u r t ó w kultury euro­ pejskiej dwudziestego wieku. Z jej dorobku czerpała m i ę d z y innymi sztuka w ł o s k i e g o faszyzmu, która z kolei i n s p i r o w a ł a sztukę Trzeciej Rzeszy i jej m ł o d s z ą siostrę - sztukę radzieckiego socrealizmu z narodowymi odmianami w p a ń s t w a c h satelickich. Odrzucenie socrealizmu w Polsce w 1955/56 roku bynajmniej nie w y m i o t ł o tego kierunku na tak zwany śmietnik historii, przeciwnie - nurty postsocrealistyczne m o ż e m y z ł a t w o ś c i ą dostrzec obecnie, na przykład w sztuce sakralnej albo w twórczości o p o z y c j o n i s t ó w z okresu stanu wojennego. Wybitni artyści z p o c z ą t k ó w X X wieku, na przykład F r a n z Lehar, Stefan Zweig, Rainer M a r i a Rilke i wielu innych mniej znanych, którzy zadekowali się na czas wojny, p r o d u k u j ą c militarną szmirę, nie mogli przewidzieć, jakie będą skutki ich działalności. M y j e s t e ś m y w lepszej sytuacji, bo wiemy, co było dalej. Nie c h c ę przez to p o w i e d z i e ć , że j e s t e ś m y od nich mądrzejsi. Propaganda militarna czasu Wielkiej Wojny - plastyczna, muzyczna, literacka, dziennikarska, teatralna, filmowa, propa­ ganda chwacka i ckliwa, o d w o ł u j ą c a się do uczuć erotycznych i religijnych (czasem j e d n o c z e ś n i e ) , ojcowskich, do męskiej dumy, propaganda luksusowa i p r z a ś n a , w z n i o s ł a i prostacka, monoton­ na, a przecież pełna inwencji... W e ź m y dla p r z y k ł a d u W i e d e ń s k i Komitet Artystyczny, działający w latach 1915-1918. Jakże ofiar­ nie się troszczył, aby n a r ó d miał pod dostatkiem wojennych p a m i ą t e k w dobrym guście, j a k dzielnie w a l c z y ł ze szmirą i j a k ofiarnie ją p r o p a g o w a ł , firmując najlepszymi nazwiskami... Warto przyjrzeć się bliżej produkcji, kwitnącej pod patronatem t e g o ż Komitetu, p o n i e w a ż jest to kicz o d g ó r n y , ś w i a d o m i e zaprog­ ramowany; sztuka dydaktyczna, której g ł ó w n y m zadaniem b y ł o k s z t a ł t o w a n i e postaw najszerszych mas ludzkich, ale r ó w n o c z e ś ­ nie sztuka, która była n i e ś w i a d o m y m autoportretem ó w c z e s n e j w ł a d z y , odzwierciedleniem jej p o g l ą d ó w na w o j n ę , patriotyzm i na �I rządzenie państwem. To samo przecież możemy powiedzieć o socrealizmie. W 1915 roku wspomniany Wiedeński Komitet Artystyczny rozpisał konkurs na projekty pamiątek, by odznaczały się wyso­ kim poziomem artystycznym oraz ideowym, skąd ja to znam? Zwycięstwo w swojej kategorii odniosła grafika Święta Barbara, patronka kanonierów. Święta wyobrażona jest w powłóczystej szacie do ziemi, ale widać że zgrabna bestyjka, w aureoli, z uśmiechem w miarę uduchowionym i w miarę szelmowskim, z wieńcem w dłoni, patrzy, kogo by uwieńczyć; obok artyleryjski pocisk wielkiego kalibru, sięgający jej aż po sam biust, a w tle moździerz marki Skoda oraz sylwetki odpoczywających żołnierzy. Jurorzy byli kontenci; autor, niejaki Maximilian Liebenwein, zapewne również. Ów grafik około 1900 roku eksploatował motywy, typowe dla fin de siecle'u: śmierć grająca na skrzypcach, wampiry, utopce, groby na wiejskim cmentarzyku. Z chwilą wybuchu wojny skończyło się jak nożem uciął zapotrzebowanie na osmętnicę; wielkie czasy wymagały krzepy i patriotyzmu. Artysta odpowiedział na to zapotrzebowanie i dobrze na tym wyszedł. Plonem tego konkursu był również obraz olejny, później wielokrotnie reprodukowany na pocztówkach. Przedstawia scenę na leśnej polanie. Pośrodku widzimy żołnierza austriackiego z krwawiącą piersią; wstrętny Moskal zamierza się bagnetem, jeszcze sekunda, a przebije rannego herosa. Lecz nadzieje wroga są daremne; nad rannym czuwa Anioł Stróż, który powstrzymuje Moskala, a tymczasem drugi żołnierz austriacki, zaczajony w krzakach, składa się do strzału. Za chwilę Moskal zginie, nasz chłopiec przeżyje, wszystko obróci się ku dobremu, choć sytuacja jest poważna. Dobry Bóg posłał anioła, który z pewnością upilnuje, by na wojnie nie ginęli Austriacy, lecz tylko ich wrogowie. Jasne przecież, po czyjej stronie stoi Pan Bóg. Po naszej, jakże inaczej. Hasło ,,Gott mit uns" na ogół kojarzymy z hitleryz­ mem. Niesłusznie, jest to zapożyczenie od propagandzistów z lat Wielkiej Wojny, którzy stworzyli wiele haseł pokrewnych, jak np. „Gott straffe England", Gott schutze Ósterreich" i inne. Propagandowe PRADZIADKOWIE karty pocztowe SOCREALIZMU: 1. Praga, pocz. XX w., wnętrze gospody. Na suficie czeski lew w cierniowej koronie, na ścianie robotnik, chłop, inteligent wpatrują się w koronę św. Wacława. Żeńska postać ze skrzydłami to hybryda Bohemii i Anioła Zwycięstwa. 2. Cesarze Wilhelm i Franciszek Józef jako kowale. Motyw kowala i wykuwania świetlanej przyszłości (szczególnie śmieszny w odniesieniu do 80-letniego Franciszka Józefa), wykorzystywany w propagandzie militarnej czasu I wojny, powtarza się w sztuce faszyzmu włoskiego, hitleryzmu i socrealizmu. 3. Plakat węgierski, 1922 r. Horthy miał stopień admirała, więc symbolika koła sterowego była o wiele bardziej sugestywna, niż w znanym polskim plakacie z łat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych „Przewodzi Partia" (kilka wersji). Edward Gierek podczas wizyty w Stoczni Gdańskiej otrzymał koło sterowe wraz z „komendą" TAK TRZYMAĆ, jako wyraz poparcia łudzi morza dla polityki partii. Na domu Lecha Wałęsy w Gdańsku wisi koło sterowe, wykorzys­ tywane na fotografiach jako atrybut. 4. Józef Piłsudski jako siewca. Pocztówka polska, łata dwudzieste. Z ówcześnie wypracowanych wzorów (siewca, oracz, wyścig pracy i in.) korzystała propaganda Polski Ludowej, por. znane zdjęcie Bieruta z łopatą aż do zdjęć członków Biura Politycznego, sadzących drzewka na Wisłostradzie. HA SŁA -ZAKLĘCIA, 5. Pocztówka STRAFE ICH PO TĘGO WANIĘ austriacka, 1915 r. W1914 ENGLAND, później zaczęto DO ABSURDU r. pisano jedynie GO dodawać ER TT STRAFE ES. Hf 149 �Troskliwym mecenasem muz, przebranych w feldgrau, był Austriacki Czerwony Krzyż. Jego p r o t e k t o r k ą była Maria Waleria, c ó r k a Najjaśniejszego Pana. Jaki mecenas, takie skutki jego opieki: w k r ó t k i m czasie rynek został zasypany niezliczonymi z a k ł a d k a m i do książek, medalami, odznakami, pucharami, kasetkami, s z t u ć c a m i , szklanicami, szczo­ teczkami do z ę b ó w , ręcznikami, serwisami do kawy, n o ż y c z k a m i itd. W y r ó ż n i a ł y się tzw. Vivatbander, czyli wstążeczki z pat­ riotycznymi motywami i napisami, np. ,.Vivat Kaiser F r a n z J o s e f . ..Vivat die Befreier von Lemberg", „ V i v a t k. und k. Gendarmerie" i inne. Vivatbander, j a k nas objaśnia Wojenny almanach 1914-1915. to „ ż y w y d o w ó d entuzjazmu ludu, jego miłości ojczyzny i wierności Cesarzowi i Monarchii". U ż y w a n o ich j a k o zakładek, a także do przystrojenia kapeluszy, k o s z y k ó w , bombonier. paczuszek, b u k i e t ó w . Zresztą „nie należy o g r a n i c z a ć naszych p o m y s ł o w y c h p a ń i panienek w dekoracyjnym wykorzys­ taniu Vivatbander". Sprężystą pieczę nad wojennym artyzmem s p r a w o w a ł o r ó w n i e ż с. k. A r c h i w u m Wojskowe w Wiedniu. Jego komendantem b y ł generał piechoty Emil von Woinowich, tajny radca, c z ł o n e k korespondent Cesarskiej Akademii U m i e j ę t n o ś c i . A r c h i w u m wy­ d a ł o niezliczone w i d o k ó w k i , ulotki, plakaty, książki, wszystko z „ p r z y k ł a d a m i n i e z w y k ł e g o m ę s t w a " , które c y t o w a ł Jaroslav Hasek w Przygodach dobrego wojaka Szwejka. N a przykład książka Unsere Soldaten. Episoden aus den Kampfen der osterreiehisch-ungarischen Armee im Weltkrieg 1914/1915, red. porucz­ nik Alois Veltze, Wien 1916. C o kartka, to bohaterski czyn albo i kilka. K s i ą ż k a ociekająca wojennym kiczem, tylko p ę k a ć ze ś m i e c h u , póki się c z ł o w i e k o w i nie znudzi. Oto drobna p r ó b k a , wybrana na chybił trafił: „Sztabsfeldfebel Michael Elekes z 39 Pułku Piechoty podczas natarcia na pozycje rosyjskie z a r y z y k o w a ł atak na k r w i o ż e r c z y c h Moskali, którzy opanowali umocnione stanowisko, b u d z ą c e strach. Rosjanie zaczęli wściekle strzelać, t w o r z ą c s t a l o w ą tarczę z g w i ż d ż ą c y c h kul. Nie b y ł o mowy o przejściu. Elekes ze swoimi ludźmi został zmuszony do odwrotu. Ale po paru krokach w tył spostrzegł zagłębienie terenu, gdzie zaległ ze swoim o d d z i a ł e m . 1 oto leżeli teraz W ę g r z y , mocno wgryzieni w sierść rosyjskiego 150 niedźwiedzia. Ale hola, c z y ż b y to b y ł o złudzenie? Z gęstej m g ł y w y n u r z y ł y się jakieś sylwetki. A c h , to n a d c h o d z i ł o d d z i a ł rezerwy! Elekes wiedział, co robić. O b j ą w s z y k o m e n d ę p o p r o w a d z i ł wszyst­ kich do o s k r z y d l a j ą c e g o szturmu. Sukces o k a z a ł się w i ę k s z y , niż m o ż n a b y ł o przypuszczać: ponad trzystu w r o g ó w , w tym czterech o f i c e r ó w wziętych do niewoli oraz cztery karabiny maszynowe p a d a ł y ł u p e m W ę g r ó w . Elekes o t r z y m a ł zaszczytne w y r ó ż n i e n i e w postaci z ł o t e g o medalu." Autorem tej prozy jest być m o ż e Stefan Zweig. A jeśli nie akurat tej, to identycznej, z sąsiedniej strony tej samej książki; jego nazwisko widnieje na tytułowej stronie Unsere Soldaten obok nazwisk sześciu innych w y r o b n i k ó w . W tej t w ó r c z o ś c i na rozkaz brali udział artyści ze wszystkich k ą t ó w Monarchii, Polacy r ó w n i e ż . Po 1918 roku byli j a k znalazł, natychmiast wzięli się do produkcji literackich i plastycznych d e w o c j o n a l i ó w narodowych, z w i ą z a n y c h z w o j n ą p o l s k o - b o l s z e w i c k ą . P ó ź n i e j także się przyda­ li, z w ł a s z c z a po 1926 roku, gdy g w a ł t o w n i e w z r o s ł o zapot­ rzebowanie na wizerunki Józefa P i ł s u d s k i e g o . N i e k t ó r e portrety M a r s z a ł k a z lat trzydziestych czy dziecięce wierszyki z Dziadkiem w roli g ł ó w n e j d o w o d z ą , że ich t w ó r c y umieli w y s t a r c z a j ą c o wiele, by znaleźć sobie miejsce r ó w n i e ż w socrealizmie. Bibeloty z c z a s ó w Wielkiej Wojny są dzisiaj modne i poszukiwa­ ne przez zbieraczy, od K r a k o w a po Pragę, W i e d e ń , Budapeszt i Triest. W 1918 roku, gdy Polska o d z y s k a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć , traktowano je z p o g a r d ą , niszcząc, w y r z u c a j ą c na śmietnik. Wierzono naiwnie, że historia to szkolny zeszyt, z k t ó r e g o m o ż n a p o w y d z i e r a ć kartki... Nasze pokolenie jest w podobny s p o s ó b naiwne, niszcząc p a m i ą t k i z c z a s ó w P R L . Wiele z nich się zmarnuje, nim n a s t ę p n e generacje o c e n i ą je sprawiedliwiej, bo z w i ę k s z e g o dystansu, w i d z ą c w nich przede wszystkim dzieła sztuki, lepsze lub gorsze, fragment naszej historii, a nie tylko zabytki obalonego ustroju. Musi jeszcze m i n ą ć trochę czasu, zanim k t o ś odkryje o c z y w i s t ą p r a w d ę , że socrealizm nie wziął się z powietrza i nie przyleciał na miotle z Łysej G ó r y , lecz jest naturalną k o n s e k w e n c j ą o k r e s ó w wcześniejszych. I to niekiedy w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i . N a p o c z ą t k u lat pięć­ dziesiątych opowiadano szeptem w Pradze, jak to pewien artysta n a m a l o w a ł scenę alegoryczną: narody świata składają podarki �6. Viribus Unitis w walce z wrogiem czyli zapowiedź totalitaryzmów. Pocztówka 1 7. Niech żyje żandarmeria . tet Artystyczny, najbardziej stulecia WOJNA JAKO ATRAKCJA EROTYCZNA austriacka, 1915 r. 1915-1916 znienawidzoną Tzw. Vivatbander, Wiedeński Komi­ r. Obok tajnej policji żandarmeria formacją, coś jak ZOMO była w stanie 9. Plakat polski wg obrazu Wojciecha Kossaka, 1919 r. 10. Propagandowa fotografia 11. Święta niemiecka, 1914 r. Barbara, patronka artylerii. Grafika Maximiliana Liebenweina, 1914, I nagroda na konkursie Wiedeńskiego wojennym. 8. Czeskie Budziejowice, SOVETSKYM SVAZEM siedemdziesiątych zaczęto 1984 r. W 1968-70 pisano jedynie NA dodawać VECNE A NIKD ĆASY, Y SE w polowie lat JINAK. Artystycznego na pamiątkę wojenną, Komitetu 1915 r. 12. Bogdan Nowakowski, plakat Polskiego Czerwonego Krzyża, 1921 r. 151 �13 152 Stalinowi z okazji rocznicy urodzin. Zawistny kolega, którego ominęła chałtura, ujawnił, że dzieło jest prawie dosłowną repliką obrazu z początku stulecia: narody Monarchii składają życzenia imieninowe Najjaśniejszemu Panu. Nie jest to fakt jednorazowy, lecz ilustracja ogólniejszej tendencji. Z braku miejsca służę tylko kilkoma przykładami. Plakat z lat sześćdziesiątych i siedem­ dziesiątych „Przewodzi Partia", na którym dzielny matros dzierży koło sterowe w muskularnych dłoniach, jest prawie dosłownym naśladownictwem plakatu węgierskiego z 1922 roku pt. „ H o r t h y " . Istotna różnica polega na tymi, że Miklos Horthy, ówczesny przywódca Węgier, rzeczywiście był admirałem i nieraz stał za prawdziwym kołem sterowym, więc pojęcie „sternika nawy państ­ wowej" bardziej do niego pasowało. Pojęcie „wyścig pracy", nadużywane przez propagandę w tak zwanych latach pięćdziesią­ tych, jest cytatem z mowy Piłsudskiego. Hasło „Partia z narodem, naród z partią", znane z Października 1956 roku, zostało przejęte z plakatu „On z narodem, naród z nim"; on to Józef Piłsudski, plakat z lat dwudziestych. Hasło „Byliśmy, jesteśmy, będziemy", używane przez polskich osadników na Ziemiach Zachodnich, to również hasło Węgrów siedmiogrodzkich, niemieckich organizacji ziomkowskich, Francuzów w Alzacji i Lotaryngii, jak również Niemców w Alzacji i Lotaryngii. Mamy w oczach świetny radziecki plakat z początku lat dwudziestych, na którym czer­ wonoarmista w czapce-budionnówce wlepia tygrysie ślepia w cie­ bie, we mnie, w każdego z nas, i kierując wskazujący palec na widza, pyta groźnie: „Ty zapisałsja dobrowolcem?" Pomysł tego plakatu jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa przetworze­ niem amerykańskiego plakatu mobilizacyjnego czasu pierwszej wojny światowej, na którym Wuj Sam, z podobną miną co krasnoarmiejec, wlepia oczy w widza, tak samo kieruje palec wskazujący i woła „I want you for the U . S. Army!" Motyw żołnierza, wbijającego wzrok i palec w widza, wykorzystali �r ó w n i e ż Polacy, i to parokrotnie: w 1920 roku ukazał się plakat „ W s t ą p do wojska, broń ojczyzny", a ż o ł n i e r z e m na centralnym planie tego obrazu jest sam generał Haller. Po wojnie p o w s t a ł y w Polsce trzy plakaty z tym samym motywem surowego wzroku i sterczącego palucha: „ D l a c z e g o ty nie jesteś w wojsku?" i „ C o ś ty zrobił dla odbudowy?" Tadeusza Zakrzewskiego (1944, 1945) oraz „ C o ś ty zrobił dla realizacji planu?" L u d w i k a J a g o d z i ń s k i e g o (1953). Tadeusz Zakrzewski jest r ó w n i e ż autorem s ł y n n e g o plaka­ tu „ O l b r z y m i zapluty karzeł reakcji". T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy rysując to łajdackie d z i e ł k o , które n a r o b i ł o w Polsce tyle złej krwi, autor miał ś w i a d o m o ś ć , że „ z a p l u t y karzeł" jest cytatem z p r z e m ó ­ wienia Józefa P i ł s u d s k i e g o . Jak j u ż powiedziano, z d o ś w i a d c z e ń militarnej propagandy czasu Wielkiej Wojny czerpała obficie propaganda Niemiec hitlerowskich i innych p a ń s t w totalitarnych. Goebbels i jego ludzie oraz ich radzieccy kontynuatorzy nie zaczynali od zera; od p o p r z e d n i k ó w różnili się tym, że mieli do dyspozycji znacznie bogatsze środki techniczne oraz działali w ustroju, który u m o ż ­ liwiał skuteczne z a m k n i ę c i e ust przeciwnikom, czy c h o ć b y tylko ż a r t o w n i s i o m . S i ę g a n i e do militarnej propagandy czasu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , to p o w r ó t do korzeni kultury p a ń s t w Europy ś r o d k o w e j i wschodniej. PLUGAWY WRÓG CZYLI SATYRA POLITYCZNA Radziecka satyra polityczna i jej młodsza siostra, satyra polska lal 1949-1956 (na krótko zmartwychwstała w stanie wojennym) po­ chodzą w prostej linii od satyry politycznej lat I wojny. 14. Okładka warszawskiego pisma satyrycznego, 1917 r. 15. Plakat polski, 1951 r. 16. Pocztówka 17. Premier austriacka, brytyjski I wojna Edward światowa. Grey, rysunek niemiecki ok. 18. Subtelna gra slow: HOCH znaczy zarówno „niech żyje", „w górę". Pocztówka austriacka, I wojna światowa. jak 1915 r. Jako p r z y k ł a d y dzieł przedsocrealistycznych m o g ą służyć gra­ fiki, na których o g l ą d a m y cesarzy Franciszka Józefa i Wilhelma jako kowali, w y k u w a j ą c y c h n o w ą E u r o p ę . Obrazek groteskowy, nie tylko dlatego, że Franciszek Józef, w ó w c z a s o s i e m d z i e s i ę c i o ­ letni, był j u ż za stary do k o w a d ł a , z a ś Wilhelm byl kaleką, mial niewładną rękę. C o innego jest fascynujące w tym dziełku - o k o l i c z n o ś ć , że dwaj feudalni cesarze na p o c z ą t k u naszego stulecia zostali uwiecznieni w konwencji socrealistycznej. M i n ę ł o kilka lat, a kultura c z e c h o s ł o w a c k a z a f u n d o w a ł a sobie c o ś podobnego portret Tomasza G . Masaryka, pierwszego prezyden- 153 �19. Jeder Schuss, Rosjanie, Francuzi, Ein Russ - początek Anglicy i Japończycy przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. I wojna światowa. 1 wierszyka, zostają w którym wybici co do nogi Pocztówka austriacka, 20. Wioski but to gówniany wypastować kamasz, który koniecznie niemieckimi i austriackimi moździerzami". niemiecka, 1915 r. 21. Pocztówka austriacka, I wojna światowa. trzeba Pocztówka �PAN BÓG JAKO MILITARY 13. Monstrancja ST A 22. Pocztówka Tu kilka przykładów austro-węgierskich i niemieckich z I wojny. Podczas II wojny, gdy Niemcy szturmowali propaganda stalinowska wprowadziła wa, święta słowo „święta" Ruś), a w Armii Radzieckiej Y f t T C R . Moskwę i Stalingrad, (święta pojawili się kapelani. U D S C I V 1 9 1 4 v l \ i ' t i >\\Ue 1(1(1 11!Ч- т Н ' Г п ш т и г f.*. Ai\j ,*Vt и и 4* ŁJ^ iiii>vS)iU%.iif»'iV4'rii(iniul U V >>-:»>fil h < n l " N . 1 i r i - > \ V n ! K M | : C i 4 i | , l 4 ' ć-.i4.i:m>iiiM>i* rutin-CMiiun •'n .imackKMlni i n * cviff'i.mi nim iulM •tr i'( S ^ n i j * i v t i U\».+> U , K < " ' s ^\:\Гп« **Mt *V*;r f,»)i;*ri!!.Ц1 m u n n i > , i tii mit ' - V i i . i - *ut> . ! i , - , > N i>.-.i> i n i U i ' . ' i n K i l ' u ' N ' i i \a »,ч\ 4 СЧ<*1чг u . v . ' i i t,.i(.*^ 1 v in i." и н к t i M ^ i i •UVl »l> Г>11 HI >vM K . U H [ 4 ;nrtl U l ( k i ! spra­ z orłem cesarskim, Słowacja, austriacka, I wojna pocz. XX w. światowa. 23. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 24. Ojcze Nasz 1914. Plakat austriacki, w którym słowa modlitwy przeplatają się z zapowiedzią krwawej rozprawy z wrogami. 25. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. �156 �ta, zwanego przez n a r ó d „ t a t i c z k i e m " , r ó w n i e ż za k o w a d ł e m , z nagim torsem, z b r ó d k ą i w binoklach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny było przedstawianie wroga pod p o s t a c i ą zwierzęcia. M y , z naszej strony barykady, j e s t e ś m y ludźmi, strażnikami cywilizacji, natomiast w r ó g , to nie c z ł o w i e k , a zwierzę: n i e d ź w i e d ź , o s i o ł , w ą ż , pies, wilk, m a ł p a , wesz, świnia itd. Stary kawał, znany od stuleci, lecz na dobre osadzony w kulturze dwudziestego wieku przez militarną p r o p a g a n d ę czasu Wielkiej Wojny. Obecnym p i ę ć d z i e s i ę c i o l a t k o m w r ó g - z w i e r z ę na o g ó ł kojarzy się z socrealizmem: Tito - ł a ń c u c h o w y pies imperializmu, hieny z,,Wolnej Europy", wszy w a m e r y k a ń s k i c h barwach narodowych itd. Wybitnym o s i ą g n i ę c i e m tego nurtu był rysunek Jerzego Zaruby z p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych. D o redakcji wchodzi pies i m ó w i od proga: , , Z okazji Tygodnia Opieki nad Zwierzętami proszę mnie w tym tygodniu nie r y s o w a ć j a k o C z a n g Kaj-szeka!" Dlatego z wielkim wzruszeniem s t a n ą ł e m przed plakatem wybor­ czym z 1991 r. Przedstawiał on świnie w garniturach i krawatach, pożerające frykasy. Napis brzmiał „ Ś w i n i e się zmieniły, ale U n i a Polityki Realnej zlikwiduje koryto!" Plakat ten jest nie tylko interesującym p r z y k ł a d e m postsocrealizmu, ale i odbiciem cieka­ wej konstrukcji m y ś l o w e j ; wedle autora tego dziełka w ł a d z a to stado świń, cisnących się do koryta, ale p o n i e w a ż my chcemy także z d o b y ć w ł a d z ę czyli przecisnąć się do koryta, więc drukujemy plakat, o b w i e s z c z a j ą c y , że w ł a d z a to stado świń. Kolejne pokolenia rewidują zastane mity oraz w n i e m a ł y m trudzie, kosztem znacznych ofiar, tworzą nowe. Ale nowe mity p o w s t a j ą na w z ó r starych i nimi się ż y w i ą , p o n i e w a ż zostały u k s z t a ł t o w a n e w e d ł u g podobnych s c h e m a t ó w , wykonane z po­ dobnych s u r o w c ó w , przy użyciu podobnych narzędzi, a tworzone są przez ludzi, którzy (na o g ó ł bezwiednie) upraszczają sobie zadanie, ubierając stare schematy w nowe kostiumy. Wielu r e f o r m a t o r ó w jest przekonanych, że aby p o c z u ć r a d o ś ć w s p ó ł ­ tworzenia nowej epoki, wystarczy tylko czarne n a z w a ć b i a ł y m , a białe czarnym. I tak kolejne pokolenia ruszają z posad bryłę świata, c h o c i a ż o g ó l n e zasady p o z o s t a j ą nienaruszone. T o samo h a s ł o m o ż e znaleźć zastosowanie u nas i u naszych w r o g ó w , w tym i w tamtym ustroju, przedwczoraj, dzisiaj i pojutrze. W naszym 32 Шг baitcn tren imB fesst pieainmen 157 �dwudziestym stuleciu nieraz się zdarzało, że walczące strony używały tych samych haseł i powoływały się na te same racje moralne, mordując się wzajemnie. Mity o przeszłości czy stereotypy na temat sąsiadów to przede wszystkim autoportret pokolenia, które te mity uznało za swoją własność, projekcja całkiem współczesnych marzeń i tęsknot. Na przykład w Małopolsce w latach siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych ożył mit Austro-Węgier jako królestwa sprawiedliwo­ ści i dobrobytu pod najmiłościwszym panowaniem dobrego dziadunia, cesarza Franciszka Józefa, niezmiennie życzliwego Polakom. Ciekawe, że owe niewinne i dość naiwne ciągoty znakomicie współistnieją z naszym etosem żołniersko-powstańczym czasu zaborów i całą przebogatą tradycją walki Polaków 0 niepodległość. M i t Najjaśniejszego Pana, spoglądającego na nas z ojcowską troską albo pogrążonego w modlitwie, znakomicie współistnieje z oleodrukiem, przedstawiającym Polskę w kaj­ danach. Są to mity przeciwstawne, chociaż nie przeszkadzające sobie wzajemnie, ponieważ służą jednemu celowi - idealizacji przeszłości. Zaś idealizacja przeszłości jest jednym ze sposobów układania sobie w miarę poprawnych stosunków z teraźniejszością. Człowiek przebywa w psychicznej klatce. Każdego dręczą majaki przeszłości, zagubienie w teraźniejszości i strach o przy­ szłość. Dlatego warto jest co jakiś czas spróbować wyjść z tej klatki 1 spojrzeć na naszą epokę, jakby to była farsa, a nie rzeczywistość. Dziękuję za uwagę. D o zobaczenia w dwudziestym pierwszym wieku. 158 DZIECKO W SŁUŻBIE PAŃSTWOWEJ 26. Dzieciątko Franciszek 27. Pocztówka niemiecka, 1914 r. Józef. 28. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 29. Propagandowa fotografia niemiecka, 1915 r. 30. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 31. Pocztówka austriacka, 1908 r. 32. Pocztówka austriacka, 33. Pocztówka niemiecka, 1914 r. WŁADCA JAKO 34. Pocztówka DAWCA 1908 r. SZCZĘŚCIA austriacka, przed 1914 r. 35. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 36. Tkanina na jedwabiu, Tarnów, 1898 r. �Fot.: Autor - il. 8, 26; J. Derer (Fotoarchiv Slovenskovo narodneho muzea v Martine) — il. 13; Galeria Narodowa, Budapeszt-il. 3; Pavel Scheufler, Praha - il. 1; Muzeum okręgowe Tarnów - il. 35. Repr.: P. Syndoman - 10, 12, 14, 15; pozostałe Autor 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/828be62d41dac05496cc4087650065a8.pdf 59fff9d32b7114acd614f3ceaa088c90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource Chyżówka - obrzędowość doroczna obrzędy doroczne - przemiany Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4359 Title A name given to the resource Przemiany obrzędowości dorocznej wsi Chyżówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; 231-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Kroh PRZEMIANY OBRZĘDOWOŚCI DOROCZNEJ WE WSI CHYŻÓWKI Praca m a na celu przedstawienie przemian, j a k i m podlegały na przestrzeni ostatnich stu lat o b r z ę d y i zwyczaje doroczne. Problem b ę d z i e o m ó w i o n y na p r z y ­ kładzie w s i C h y ż ó w k i w pow. l i m a n o w s k i m , w s i b ę d ą ­ cej — w p o r ó w n a n i u z ogromnym tempem przemian współcześnie z a c h o d z ą c y c h na w s i polskiej — p r z y k ł a ­ dem powolnych p r z e o b r a ż e ń . W z w i ą z k u z t y m k u l t u r a wsi jest stosunkowo zbliżona do modelu tradycyjnego. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidach, z dala od szlaków komunikacyjnych, nie zelektryfikowana, leżąca na terenie nie u p r z e m y s ł o w i o n y m , nie p o s i a d a j ą c a od­ powiedniej drogi. Te w ł a ś n i e czynniki s p o w o d o w a ł y , że w y b r a ł a m C h y ż ó w k i jako teren moich b a d a ń . Chcia­ łam p r z e d s t a w i ć przemiany z a c h o d z ą c e w o b r z ę d o w o ś c i na terenie, gdzie u p r z e m y s ł o w i e n i e czy jakiekolwiek inne czynniki nie s p o w o d o w a ł y tak g w a ł t o w n y c h zmian w życiu gospodarczym, a co za t y m idzie w k u l t u r z e społecznej, j a k to n a s t ą p i ł o na i n n y c h terenach. T y m samym obraz przemian jest j a k b y bardziej czytelny, bardziej „ k l a r o w n y " . Pod o k r e ś l e n i e m „obrzędowość doroczna" rozumiem w tej pracy wszelkie o b r z ę d y , zwyczaje, a t a k ż e w i e ­ rzenia, zabiegi magiczne itp., z w i ą z a n e z j a k i m ś dniem lub okresem r o k u . W zakres obrzędowości dorocznej wchodzić b ę d z i e r ó w n i e ż sposób obchodzenia ś w i ą t p a ń ­ stwowych, k o ś c i e l n y c h , szkolnych i okolicznościowych. Określenia „ o b r z ę d o w o ś ć tradycyjna" u ż y w a m w odnie­ sieniu do z w y c z a j ó w l u d o w y c h — z a r ó w n o starych, j a k i od niedawna we w s i p r a k t y k o w a n y c h . Przy omawia­ niu o b r z ę d o w o ś c i tradycyjnej celowo nie rozgraniczam „ o b r z ę d u " od „ z w y c z a j u " ze w z g l ę d u na r ó ż n e rozumie­ nie tych o k r e ś l e ń przez poszczególnych a u t o r ó w , a ści­ słe definiowanie t y c h pojęć dla omawianego nia nie wydaje się konieczne. zagadnie­ Ramy czasowe pracy to okres od k o ń c a X I X w. do c h w i l i obecnej, czyli okres, k t ó r y m i e s z k a ń c y wsi obej­ m u j ą swoją p a m i ę c i ą ł u b znają ze słyszenia od po­ przedniego pokolenia. W Chyżówkach prowadziłam badania terenowe w latach 1969—1971. Metody badania to w y w i a d i obser­ wacja uczestnicząca. I n f o r m a t o r ó w s t a r a ł a m się tak do­ b i e r a ć , by reprezentowali wszystkie grupy wieku, obie płcie, by zachodziło z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe oraz by b y ł y reprezentowane wszystkie części wsi. Szczególnie z w r ó c i ł a m u w a g ę na dobór większej ilości i n f o r m a t o r ó w starszych, aby na podstawie ich wypowiedzi s t w o r z y ć sobie obraz obrzędowości w k o ń c u ubiegłego stulecia i na p o c z ą t k u obecnego. Z e b r a ł a m też konieczne dane na temat gospodarki, historii, sytuacji społecznej i k u l ­ turalnej wsi. W i a d o m o ś c i te o t r z y m a ł a m od m i e s z k a ń ­ ców wsi a t a k ż e w Prezydium GRN, u sołtysa oraz w parafii w Jurkowie. We wspomnianym okresie p r z y j e ż d ż a ł a m do wsi w czasie wszystkich ś w i ą t istotnych dla r o k u o b r z ę d o ­ wego. O b s e r w o w a ł a m w i ę c zwyczaje z w i ą z a n e z okre­ sem Bożego Narodzenia (m. i n . o g l ą d a ł a m kilkakrotnie przedstawienia kolędnicze), Wielkanocy, M a t k i Boskiej Zielnej, z Niedzielą P a l m o w ą itd., b y ł a m t e ż w Chy­ ż ó w k a c h 22 lipca. P o n i e w a ż p r z y j e ż d ż a ł a m do w s i w i e ­ lokrotnie, po p e w n y m czasie nie b y ł a m traktowana przez m i e s z k a ń c ó w w s i jako obca, szczególnie w nie­ k t ó r y c h domach. U ł a t w i ł o m i to badania i zwiększyło w i a r y g o d n o ś ć zebranych m a t e r i a ł ó w . 231 �L i t e r a t u r a dotycząca wsi C h y ż ó w k i jest bardzo skromna: k i l k a wzmianek na temat pisowni nazwy wsi w „Wierchach" i „Światowidzie" \ reportażowe arty­ k u ł y Zbigniewa T u r k a w „ D z i e n n i k u Polskim" w 1958 r. Marginesowo o wsi C h y ż ó w k i wspomina praca Wieś Dobra w powiecie limanowskim , a d o k ł a d n i e j opisuje wieś z p u n k t u widzenia geografii Maria S i e m i ń s k a w swojej pracy d y p l o m o w e j . Poza t y m są t y l k o prace dotyczące n i e k t ó r y c h z a g a d n i e ń całego regionu. 2 3 Ogólna charakterystyka w s i C h y ż ó w k i administracyjnie należą do pow. l i m a n o w ­ skiego, Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej mieści się w Jurkowie. C h y ż ó w k i to w i e ś leżąca w Beskidzie Wyspowym, w dolinie rzeki o tej samej nazwie; w p a ­ dającej do J u r k ó w k i - Ł o s o s i n y (dorzecze Dunajca). Do­ lina ta rozdziela dwa wzniesienia: pasmo Mogielicy, najwyższego szczytu w Beskidzie W y s p o w y m (1171 m) i masyw Ł o p i e n i a (951 m). Wieś ma u k ł a d r ó w n o l e ż n i ­ kowy, ciągnie się na przestrzeni ok. 3 k m . Budownic­ two jest rozproszone, wieś s k ł a d a się z 24 osiedli roz­ łożonych na stokach Ł o p i e n i a i Mogielicy. W k a ż d y m osiedlu znajduje się 2—8 zagród. Obecnie jest we wsi ok. 70 gospodarstw, dawniej liczba ich p r z e k r a c z a ł a 100. W C h y ż ó w k a c h zelektryfikowane są t y l k o cztery osiedla leżące w b e z p o ś r e d n i m s ą s i e d z t w i e J u r k o w a (1959 г.). Komunikacja autobusowa PKS od k i l k u lat łączy J u r k ó w z L i m a n o w ą (dwa razy na dzień), naj­ bliższa stacja kolejowa to Dobra (6 km), leżąca na l i n i i kolejowej Nowy S ą c z — C h a b ó w k a (istniejącej od 1885 г.). Szosa asfaltowa dochodzi do J u r k o w a , przez C h y ż ó w k i biegnie droga gruntowa, m o ż l i w a do przebycia w y ł ą c z ­ nie f u r m a n k ą . P o d s t a w ą utrzymania m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k jest przede wszystkim rolnictwo i hodowla. P r z e c i ę t n a w i e l ­ kość gospodarstw waha się w granicach 3—6 ha, w t y m 1—1,5 ha ziemi ornej. D u ż ą część gospodarstw s t a n o w i ą lasy. Plony są niskie ze w z g l ę d u na trudne w a r u n k i glebowe, ogromne rozdrobnienie g r u n t ó w i n i s k ą k u l ­ t u r ę rolną. Obok rolnictwa i s t o t n ą r o l ę odgrywa ho­ dowla k r ó w , świń i owiec. W C h y ż ó w k a c h wypasa się owce przez cały sezon po okolicznych g ó r a c h . Organi- 2 232 zaeja pasterstwa jest typowa dla Beskidu Wyspowego, opiera się przede wszystkim na s p ó ł k a c h pasterskich. W okresie powojennym zaczęto p r z e w o z i ć owce w Biesz­ czady. Obecnie, dzięki zezwoleniu w ł a d z na wypas na miejscu, t y l k o część owiec w y s y ł a n a jest na wschód. Resztę wypasa się w s z a ł a s a c h na Ł o p i e n i u , Ćwilinie i Mogielicy. Do ostatniej w o j n y m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k praco­ w a l i t a k ż e we dworze w Dobrej, a szczególnie w la­ sach dworskich. Obecnie t a k ż e las jest g ł ó w n y m źród­ ł e m prac dodatkowych, z a r ó w n o stałych, j a k sezono­ wych. K i l k u m ł o d y c h pracuje też w sklepach w Do­ brej, w J u r k o w i e , w Sowlinach w z a k ł a d a c h ś l u s a r ­ skich, w warsztatach stolarskich w K a l w a r i i itp. Sezo­ nowo d z i e w c z ę t a i młodzi mężczyźni wyjeżdżają w Bieszczady do prac l e ś n y c h . C h y ż ó w k i należą do parafii w Jurkowie, k t ó r a po­ w s t a ł a w 1913 r. W okresie w c z e ś n i e j s z y m Chyżówki były p r z y n a l e ż n e do parafii w Dobrej. Szkoła w C h y ż ó w k a c h istnieje od 1916 r. Obecnie po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej część młodzieży uczy się dalej; aktualnie w szkołach ś r e d n i c h ogólnokształ­ cących l u b zawodowych (co częstsze) uczy się kilkana­ ście osób z C h y ż ó w e k , większość w pow. limanowskim. Z a r ó w n o w okresie przed o s t a t n i ą w o j n ą , jak szcze­ gólnie obecnie, na terenie wsi istniało k i l k a organizacji, nie z a o b s e r w o w a ł a m jednak w i ę k s z e g o w p ł y w u ich działalności na obrzędy. W C h y ż ó w k a c h jest sklep spo­ żywczy, l u d n o ś ć zaopatruje się poza t y m w Jurkowie, Dobrej i L i m a n o w e j . O ś r o d e k zdrowia a t a k ż e innego t y p u instytucje z n a j d u j ą się w Dobrej. Istotną sprawą dla ogólnego rozwoju Chyżówek i zmian z a c h o d z ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i są migracje. Od ok. 1900 r. rozpoczęła się s t a ł a i sezonowa emigracja do A m e r y k i , d o k ą d w y j e c h a ł o ok. 10 rodzin, pojedyncze rodziny w y j e c h a ł y też do Francji, Belgii, Niemiec itp. Ogromne znaczenie w życiu wsi m i a ł a emigracja na Ziemie Zachodnie, szczególnie silna na p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych, ale t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. Na Zie­ mie Zachodnie (szczególnie w rejon Bystrzycy Kłodzkiej i Zielonej Góry) ogółem w y j e c h a ł o ponad 20 rodzin, co stanowi ok. 25% m i e s z k a ń c ó w . Założyli oni tam w więk­ szości indywidualne gospodarstwa. Utrzymują stały k o n t a k t z r o d z i n n ą w s i ą ze w z g l ę d u na ścisłe związki 3 �°tLr ^ П. g 0 S2,P 3. „ O g r a b k i " w y k . dla ozdoby u ^^^^^ ^¿ ^ ^ „ f Ł £ wiejskich z Jurkowa. �rodzinne. K i l k a w Bieszczadach. rodzin z C h y ż ó w e k osiedliło się t e ż Rok obrzędowy w Chyżówkach Przedstawienie — bardzo ogólne zresztą — r o k u obrzędowego ma na celu zasygnalizowanie o b r z ę d ó w czy zwyczajów i s t n i e j ą c y c h w C h y ż ó w k a c h , niezależnie od czasu ich w y s t ę p o w a n i a . Najbogatsze są obrzędy z w i ą z a n e z okresem zimo­ w y m . Od św. Ł u c j i rozpoczyna się przepowiednie pogody na cały n a d c h o d z ą c y r o k a t a k ż e w r ó ż b y urodzaju z ga­ łązek leszczyny. Najwięcej z w y c z a j ó w dotyczy dnia w i ­ gilijnego — są to r ó ż n e g o rodzaju nakazy i zakazy, j a k się tego dnia z a c h o w y w a ć , co robić, j a k p r z y g o t o w a ć izbę i stół do wieczerzy, j a k się ma o d b y w a ć sama wieczerza. W i l i a jest też dniem w r ó ż e b n y m z a r ó w n o jeśli chodzi o gospodarstwo •— urodzaj, dobytek — j a k i o sprawy osobiste d o m o w n i k ó w , a więc przede wszyst­ k i m zamążpójście, życie l u b ś m i e r ć . W Wigilię i Boże Narodzenie dzieją się t e ż dziwy i cuda, r ó ż n e zabiegi magiczne o s i ą g n ą p o ż ą d a n y skutek, np. m o ż n a w y k r y ć c z a r o w n i c ę i t p . Sw. Szczepan to dzień ś w i ę c e n i a owsa, o w i ą z y w a n i a drzew owocowych a t a k ż e p o c z ą t e k cho­ dzenia po kolędzie. Od Szczepana do Trzech K r ó l i cho­ dzą r ó ż n o r a k i e grupy k o l ę d n i c z e : z szopką, T u r o ń z Ż y ­ dem l u b Cyganem, ostatnio „ ż y w a szopka" czy po p r o ­ stu chłopcy z g w i a z d ą , a 6 stycznia przebrani za Trzech K r ó l i . Nowe zwyczaje to przebieranie się za ś w . M i k o ­ łaja oraz za Stary i N o w y Rok. W d n i u M a t k i Boskiej Gromnicznej święci się g r o m n i c ę dla c e l ó w r e l i g i j n y c h i magicznych, w dniu św. A g a t y — chleb, sól i w o d ę . Na zapusty w Chy­ ż ó w k a c h p r z e b i e r a ń c y nie chodzili, z okresem tym zresztą nie w i ą ż ą się ż a d n e szczególne zwyczaje. „ W a ­ żenie ż u r u " — o i l e b y ł o wcześniej j a k i m ś zwyczajem — za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w jest t y l k o p o r z e k a d ł e m . Bogate są też zwyczaje wiosenne, przede wszyst­ k i m wielkanocne, począwszy od ś w i ę c e n i a palm, przez �święcenie jedzenia, wody, ognia, p r a k t y k i magiczne za­ pewniające urodzaje, s k o ń c z y w s z y na P o n i e d z i a ł k u W i e l ­ kanocnym, w czasie k t ó r e g o chodzą po domach przebie­ rańcy: dziady ś m i g u ś n e i Cyganie. B r a k natomiast zwy­ czaju topienia Marzanny, Judasza i t p . Powszechne były „ m a j ó w k i " , czyli wieczorne zebrania przy kaplicz­ kach wiejskich, a w późniejszych czasach n a b o ż e ń s t w a majowe. O wiele mniej popularne są n a b o ż e ń s t w a czerwcowe. Znane było zdobienie d o m ó w na Zielone Święta, p r a k t y k o w a n o zabiegi z w i ą z a n e z B o ż y m C i a ­ łem, święcenie ziół, zbóż i innych r o ś l i n na Wniebo­ wzięcie. W omawianym okresie p o j a w i ł się we w s i zwyczaj przystrajania g r o b ó w na Wszystkich Ś w i ę t y c h . W niniejszym a r t y k u l e zmuszona jestem p o m i n ą ć zwyczaje rolnicze i hodowlane (szczególnie bogate, j e ­ śli chodzi o m a g i ę p a s t e r s k ą ) . W y j ą t e k z r o b i ł a m jedynie dla dożynek (dawny „ o g r a b e k " ) . Osobną g r u p ę s t a n o w i ą zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , ś w i ę t a szkolne oraz ś w i ę t a okolicz­ nościowe, j a k Dzień Dziecka, Dzień M a t k i czy Dzień Kobiet. Obrzędowość jest częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y wsi, pod­ lega więc t y m samym w p ł y w o m i d o k o n u j ą się w niej te same przemiany, co w całej k u l t u r z e wiejskiej. Prze­ miany te są bardzo r ó ż n o r o d n e i r ó ż n y m i czynnikami spowodowane. A r t y k u ł jest p r ó b ą przedstawienia tych przemian na p r z y k ł a d z i e w s i C h y ż ó w k i . Przy chronologizacji o b r z ę d ó w p o s ł u g u j ę się jako datami granicznymi przede w s z y s t k i m okresami obu wojen ś w i a t o w y c h . Przyczyny s ą d w i e ; po pierwsze można z a o b s e r w o w a ć w p ł y w wojen na przyspieszenie przeobrażeń, po drugie jest to n a j ł a t w i e j s z y dla miesz­ k a ń c ó w wsi sposób umiejscowienia z d a r z e ń w czasie. W tradycyjnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej C h y ż ó w e k — z p u n k t u widzenia ż y w o t n o ś c i — m o ż n a w y r ó ż n i ć trzy grupy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w : 1) obrzędy, k t ó r e z a n i k ł y l u b m a j ą t e n d e n c j ę zani­ kającą; 2) obrzędy nowe, k t ó r e p o j a w i ł y się w C h y ż ó w k a c h w omawianym czasie; 3) obrzędy praktykowane nadal, nie w y k a z u j ą c e tendencji z a n i k a j ą c y c h lub w y k a z u j ą c e tendencje roz­ wojowe. Obrzędowość jako całość, jako pozostałość t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y wiejskiej, wykazuje tendencje zanika­ jące. Poszczególne zwyczaje l u b n i e k t ó r e ich elementy p r z e k s z t a ł c a j ą się wolniej, inne szybciej, jeszcze inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą n i e z m i e n n o ś ć , a nieliczne się roz­ wijają. Niewiele jest t a k ż e o b r z ę d ó w nowych, k t ó r e na teren w s i wprowadzono w omawianym okresie. Zwyczaje, k t ó r e zupełnie zaginęły, to w y j ą t k i . Za­ nikanie o b r z ę d ó w w większości w y p a d k ó w ma charak­ ter d ł u g o t r w a ł e g o , do dziś nie zakończonego procesu. Tendencja z a n i k a j ą c a przejawia się w r ó ż n y sposób; dany obrzęd rzadziej w y s t ę p u j e , zmniejsza się ilość osób p r a k t y k u j ą c y c h go , zabieg przestaje m i e ć uzasad­ nienie magiczne l u b zanika w i a r a w jego skuteczność, p o j a w i a j ą się zmiany formalne i t p . Tendencja zanika­ j ą c a przejawia się w większości przemian obrzędowości dorocznej. D o k ł a d n i e j problem ten będzie o m ó w i o n y dalej. Jak w s p o m n i a ł a m , niewiele jest w C h y ż ó w k a c h o b r z ę d ó w , k t ó r e z a n i k ł y całkowicie, k t ó r e nie są prak­ tykowane przez ludzi z ż a d n e j grupy wieku, a zacho­ w a ł y się jedynie w p a m i ę c i starszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Do t a k i c h z w y c z a j ó w m o ż n a by zaliczyć n i e k t ó r e w i e ­ rzenia i p r a k t y k i magiczne. W i e l u i n f o r m a t o r ó w ze starszego pokolenia jest przekonanych o istnieniu czarownic. Zazwyczaj zresztą dodają: „ t e r a z już ich nie ma". Ostatnia kobieta u w a ­ ż a n a przez m i e s z k a ń c ó w w s i za czarownicę umarła przed k i l k o m a laty, a wieś opuściła prawie 20 lat te­ mu. W ś r e d n i m pokoleniu zdania na temat istnienia czarownic i c z a r o w n i k ó w są podzielone (na 21 wypo­ wiedzi 14 osób w y r a z i ł o p e w n o ś ć lub przypuszczenie, że istnieją). Gdy k i e d y ś s p y t a ł a m o to, po dłuższym w a ­ haniu p a d ł a o d p o w i e d ź : „musiały być, bo przecież cza­ rownica jest w szopce". Młode pokolenie w ogromnej większości nie wierzy w to. 1 Działalność czarownic b y ł a skierowana przede wszyst­ k i m przeciwko k r o w o m , zazwyczaj polegała na zabraniu lub zepsuciu mleka. Działo się to najczęściej w dnie szczególnie „ d o b r e " do czarowania — wigilię św. W o j ­ ciecha, dzień ś w . Łucji, wigilię Bożego Narodzenia. Z wie­ rzeniami t y m i z w i ą z a n e b y ł y p r a k t y k i magiczne stoso­ wane celem zabezpieczenia się przed czarami oraz w y ­ krycia czarownicy. P r a k t y k tych już się nie stosuje, z ich opisem s p o t k a ł a m się. t y l k o dwa razy; jeden z i n ­ f o r m a t o r ó w m a j ą c y obecnie 60 lat twierdzi, że jego babka w y k r y w a ł a czarownice. I n n i starsi ludzie wiedzą, 235 �I I . 9—17. Szopka, 88 X 76 cm i f i g u r k i drewniane z szopki, w y k . że „coś" się w t y m celu robiło, ale nie p o t r a f i l i do­ k ł a d n i e j o t y m opowiedzieć. W e d ł u g relacji wspomnia­ nego wyżej informatora n a l e ż a ł o w okresie od św. Ł u c j i (13 grudnia) do w i g i l i i Bożego Narodzenia codziennie o d k ł a d a ć po jednej szczapce drzewa, w dzień w i g i l i j n y t y m w ł a ś n i e drzewem rozpalić ogień i w garnuszku go­ t o w a ć szpilki krawieckie. Szpilki te tak k ł u ł y czarow­ nicę, że p r z y b i e g a ł a prosić o litość i odczynić czary. Trzeba było jednak p a m i ę t a ć o z a m k n i ę c i u wcześniej drzwi i okien, żeby „nie r o z d a r ł a " ze złości. Szpilek tych nie wolno g o t o w a ć zbyt długo, bo z a k ł u ł y b y c z a r o w n i c ę na ś m i e r ć . Pomimo że w e d ł u g dużej części opinii wiejskiej jeszcze po wojnie b y ł a na terenie wsi czarownica ( k i l ­ kakrotnie z a n o t o w a ł a m powtarzane z przekonaniem opo­ wiadanie o t y m , j a k diabły ją m ę c z y ł y w c h w i l i śmierci, a w końcu u r w a ł y jej głowę), nie s p o t k a ł a m się z re­ lacją o j a k i c h k o l w i e k praktykach wymierzonych prze­ 12 236 1962 r. Jan Bielski, Pólrzeczki, pow. Limanowa. ciwko niej. Jest to co prawda trudne do zbadania z w i e l u p o w o d ó w ; przede wszystkim ze w z g l ę d u na o b a w ę i n f o r m a t o r ó w przed o ś m i e s z e n i e m , a t a k ż e ze w z g l ę d u na i n d y w i d u a l n y charakter tego t y p u praktyk magicznych. M i m o tych zastrzeżeń, sądzę, że należą one już do przeszłości. I n n y zwyczaj, k t ó r y z u p e ł n i e zaginął na wsi, to roz­ dawanie b i e d n y m w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h i Za­ duszki specjalnie pieczonych na blasze „placusiów" (owsianych lub j ę c z m i e n n y c h ) z p r o ś b ą o m o d l i t w ę za dusze* z m a r ł y c h . Zwyczaj p r a k t y k o w a n y był do ok. 1914 г., w okresie m i ę d z y w o j e n n y m dawano biednym tego dnia po prostu chleb, czasem coś z odzieży lub „10 groszy na b u ł k ę " . Po ostatniej wojnie zwyczaj zu­ p e ł n i e z a g i n ą ł („teraz już i d z i a d ó w nie ma"), na co d e c y d u j ą c y w p ł y w m i a ł y p r z e o b r a ż e n i a gospodarczo-społeczne. W omawianym okresie p o j a w i ł o się we wsi nato- �miast k i l k a nowych z w y c z a j ó w . Najbardziej powszech­ ny, dotyczący całej społeczności wiejskiej, z w i ą z a n y jest właśnie z dniem Wszystkich Ś w i ę t y c h . Cmentarz, tak jak i kościół, jest w J u r k o w i e od 1913 г.; wcześniej zmarłych chowano w Dobrej. G r o b ó w wtedy nie ubie­ rano, r ó w n i e ż nie odwiedzano ich zwyczajowo („czasem kto poszedł, j a k k t o ś b l i s k i u m a r ł " , „telo co zawieźli i zakopali", „ n a j w y ż e j j a k i k w i a t e k wsadzono, żeby rósł"). Zwyczaj odwiedzania cmentarza, strojenia gro­ bów, stawiania lampek datuje się z okresu m i ę d z y w o ­ jennego. Bogatsi m i e s z k a ń c y w s i ( k t ó r y c h stać b y ł o na kupno bibuły) j u ż w k o ń c u l a t dwudziestych zaczęli w dniu Wszystkich Ś w i ę t y c h p r z y b i e r a ć groby bliskich kwiatkami i szarfami z b i b u ł y , a t a k ż e z a p a l a ć na nich świeczki. Wydaje się, że w c z e ś n i e j p o j a w i ł się z w y ­ czaj zapalania na grobach świeczek, a dopiero nieco później przystrajania g r o b ó w . U p o w s z e c h n i ł się zwyczaj dopiero po I I wojnie ś w i a t o w e j . Na pytanie, dlaczego zaczęto stroić groby, informatorzy o d p o w i a d a j ą : „ d u c h o ­ w i e ń s t w o zwróciło u w a g ę , że trzeba, p r z y s z e d ł rozkaz od biskupa", „To zniewaga dla z m a r ł y c h ludzi nie d b a ć o g r ó b , bo to może b y ć ś w i ę t y . A poza t y m w ogóle rodziny p o w i n n y swych k r e w n y c h s z a n o w a ć i księża się tego t r z y m a j ą " , „zaczęto o p i e k o w a ć się grobami, bo k s i ą d z m ó w i ł , a i r z ą d się nie sprzeciwia. Ludzie nak u p i ą b i b u ł y , żeby p o r o b i ć k w i a t y , j a d ą wszyscy na groby, to p a ń s t w o zarabia na t y m " , „ t a k a moda weszła w życie", „ k a ż d y chciał u p i ę k s z y ć swój g r ó b i tych, co za okupacji zostali zabici" (w Jurkowie jest g r ó b k i l k u osób zamordowanych przez h i t l e r o w c ó w ) . Obecnie w dzień Wszystkich Ś w i ę t y c h niemal wszyscy m i e s z k a ń c y w s i idą do kościoła i na cmentarz. Przyjeżdżają też k r e w n i z nowego miejsca zamieszka­ nia, czyli przede wszystkim z Ziem Zachodnich; z k a ż ­ dej rodziny przynajmniej jedna osoba, a często po k i l k a . Oczywiście o d w i e d z a j ą też groby k r e w n y c h ludzie z s ą ­ siednich w s i czy miasteczek. We Wszystkich Ś w i ę t y c h lub w p r z e d d z i e ń u p r z ą t a się groby i przystraja bardzo bogato, najczęściej k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibuły, pa­ pieru, tkaniny, często k w i a t a m i woskowanymi. Z jed- 237 �I I . 18—22. Szopka k u k i e ł k o w a i f i g u r k i z tej szopki. W y k . przed liny r o b i się w i e ń c e lub przystraja g a ł ą z k a m i . Do k r z y ż a p r z y w i ą z u j e się szeroką w s t ę g ę z k r e p i n y w r ó ż n y c n kolorach. Innego t y p u ozdoby, to r o ś l i n y : b i a ł e kuleczki „śnieguliczki", w i d ł a k i i t p . Powszechnie zapala się l a m p k i l u b świece. Ludzie przyjeżdżający na groby b l i ­ skich spoza C h y ż ó w e k p r z y w o ż ą ze sobą w i e ń c e k u p o ­ wane w miastach oraz chryzantemy. Ten sposób ubie­ rania grobu u w a ż a n y jest za „ b a r d z o p i ę k n y " , ale m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k nie k u p u j ą ani w i e ń c ó w , ani chryzantem. Ubieraniem g r o b ó w z a j m u j ą się w y ł ą c z n i e kobiety, zazwyczaj starsze, p o m a g a j ą i m dzieci. Istnie­ je coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto p i ę k n i e j p r z y ­ stroi g r ó b . K a ż d a rodzina stroi „swoje groby" — r o d z i ­ ców, dzieci, w s p ó ł m a ł ż o n k a ; a jeśli nie ma kto się t y m zająć, to t a k ż e dalszej rodziny. Ogólne zasada: „stroi g r ó b ten, kto na gruncie siedzi". M i e s z k a ń c y w s i t w i e r d z ą , że kolor k w i a t ó w i szarf na grobie zależy od w i e k u z m a r ł e g o . Starszemu r o b i się k w i a t y czarne, fioletowe lub w i n n y m ciemnym k o l o ­ rze, dzieciom i m ł o d y m ludziom — białe, p o z o s t a ł y m , czyli w ś r e d n i m w i e k u — kolorowe: czerwone, niebie­ skie itp. W rzeczywistości jednak nie jest to przestrze­ gane. Ogólnie panuje tendencja do niezwykle barwnego zdobienia g r o b ó w . Zwyczaj odwiedzania g r o b ó w , strojenia ich, sta­ wiania lampek p r z e j ę t y został z miasta, częściowo pod w p ł y w e m Kościoła. I n t e r e s u j ą c e jest, że p r z e j ę t o sam zwyczaj, natomiast jego strona formalna jest odmienna. Przede wszystkim inny jest niż w m i e ś c i e sposób stro­ jenia g r o b ó w . Nawet w Dobrej, gdzie większość gro­ b ó w jest przybrana — tak j a k w C h y ż ó w k a c h — sztucz­ n y m i k w i a t a m i , szarfami z k r e p i n y i j e d l i n ą — zdecy­ dowanie p r z e w a ż a kolor czarny lub fioletowy. Charak­ terystyczne też, że pomimo pozytywnego stosunku do ozdób miejskich ( w i e ń c ó w i chryzantem), n i k t z m i e j ­ scowych nie kupuje ich. Ostatnio księża z J u r k o w a sta­ r a j ą się w p r o w a d z i ć zwyczaj ubierania g r o b ó w ż y w y m i k w i a t a m i zamiast sztucznych. Nieznanym d o t ą d we wsi zwyczajem b y ł o chodzenie po domach postaci przebranych za Stary i N o w y Rok. K i l k a lat temu d w ó c h c h ł o p a k ó w (ok. 20 lat) wieczorem w Sylwestra chodziło po domach d w ó c h osiedli w g ó r ­ nej części wsi. Stary Rok w k o ż u c h u wsadzonym k u ­ d ł a m i na wierzch, w masce z d ł u g ą s i w ą b r o d ą , t r z y ­ 238 I I wojną światową, Chyżówki, pow. Limanowa. m a ł w r ę k u w i e l k ą l a g ę ; Nowy Rok z u m a l o w a n ą twa­ rzą, ubrany za m ł o d e g o c h ł o p a k a , w y p y t y w a ł Starego, j a k m u się wiodło, czy m u b y ł o dobrze przez ten rok, na koniec go w y p ę d z a ł . Stary Rok p ł a k a ł , Nowy składał domownikom życzenia. Całe to przedstawienie chłopcy u r z ą d z i l i wyłącznie dla zabawy, nie p r z y j m o w a l i od gospodarzy niczego, „zrobili to tak j a k o ś sami od siebie". N o w y zwyczaj w p r o w a d z i ł też inny c h ł o p a k (obec­ nie lat 23), k t ó r y przez k i l k a ostatnich lat przebierał się 6 grudnia za św. M i k o ł a j a czy też „ d z i a d k a Mroza" (informator u ż y w a tych o k r e ś l e ń wymiennie). Wkładał d ł u g ą s t a r ą spódnicę, na to d ł u g ą k u r t k ę , na wierzch n a r z u c a ł serdak barani w ł o s e m do góry. Na głowę wy­ s o k ą czapę b a r a n i ą z c z e r w o n ą o p a s k ą , b r o d ę robił ze s k ó r y baraniej, okulary w s a d z a ł na nos, w r ę k ę brał l a s k ę i s t a r ą t o r b ę z c u k i e r k a m i , j a b ł k a m i , ciastkami. Głos z m i e n i a ł na „ t r z ę s ą c y " — starczy. Tak przebrany chodził — zaproszony — do k i l k u d o m ó w , gdzie były dzieci (w g ó r n e j części wsi). Raz też u ś w i e t n i ł jako dziadek M r ó z c h o i n k ę szkolną. D w a lata t e m u d w ó c h innych m ł o d y c h mężczyzn (z osiedla w centrum wsi) chodziło przebranych za św. M i k o ł a j a i Diabła. D i a b e ł był w w ą z i u t k i c h czarnych spodniach, na t w a r z y m i a ł c z e r w o n ą m a s k ę (z drewna lipowego i baraniego k o ż u c h a , z r o b i o n ą przez jednego z p r z e b i e r a ń c ó w ) , na nogach drewniane buty z czasów okupacji ( „ h u p k a ł y strasznie"), w r ę k u w i d ł y i łańcuch. D i a b e ł w c h o d z i ł ze św. M i k o ł a j e m do d o m ó w , w któ­ r y c h nie b y ł o dzieci, żeby ich nie s t r a s z y ć . Wszyscy uczestnicy tych przedstawień (Mikołaj, Stary i N o w y Rok, Diabeł) m a j ą n i e p e ł n e średnie wy­ k s z t a ł c e n i e , przez j a k i ś czas przebywali poza wsią. Skąd znają te zwyczaje, nie u m i e j ą określić (prasa, książki, radio, telewizja?). Wiele dawnych o b r z ę d ó w jest w C h y ż ó w k a c h jesz­ cze obecnie p r a k t y k o w a n y c h ; większość z nich wykazuje tendencje z a n i k a j ą c e , ale są i w p e ł n i ż y w o t n e , akcep­ towane przez wszytkie grupy w i e k u , m a j ą c e wystarcza­ j ą c e uzasadnienie w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w wsi. Nie­ liczne w y k a z u j ą nawet tendencje rozwojowe. Istotną r o l ę - w u t r z y m a n i u n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w odgrywa Ko­ ściół, szczególnie jeśli o b r z ę d jest z w i ą z a n y z liturgią kościelną. Do o b r z ę d ó w czy z w y c z a j ó w nie wykazują­ cych tendencji zanikowych m o ż n a by zaliczyć np. sta- �• wianie choinki, ś w i ę c e n i e jedzenia w W i e l k ą S o b o t ę , święcenie kredy, wody i j a ł o w c a w dzień Trzech K r ó l i . Tendencje rozwojowe widoczne są szczególnie w z w y czaju stawiania choinki. Charakterystycznym p r z y k ł a dem zwyczaju bardzo ż y w o t n e g o , podtrzymywanego przez Kościół, jest procesja w Boże Ciało. Mimo stałego, ż y w e g o p r a k t y k o w a n i a tych zwyczajów, podlegają one p e w n y m p r z e o b r a ż e n i o m , z a r ó w n o jeśli chodzi o s t r o n ę f o r m a l n ą , j a k i uzasadnienie stosowania. Przemiany d o k o n u j ą c e się w dziedzinie tradycyjnej obrzędowości dorocznej we w s i C h y ż ó w k i s ą bardzo różnorodne. U w a r u n k o w a n e s ą przede wszystkim zmianami w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i , spowodowanymi przeobrażeniami w życiu g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y m i k u l turalnym. Z m i e n i a j ą się zapatrywania ludzi, rozwija się u m y s ł o w o ś ć . Jest to p r z y c z y n ą zaniku dotychczasowej t r e ś c i o b r z ę d ó w , zmiany i c h funkcji. Pod o k r e ś l e n i e m „treść społeczna z w y c z a j ó w " rozumiem rolę, j a k ą odg r y w a j ą one w ś w i a d o m o ś c i badanej zbiorowości w i e j skiej (uzasadnienie stosowania zwyczajów, motywy s k ł a n i a j ą c e do ich przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) . C a ł k o w i t a zmiana t r e ś c i obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana f u n k c j i jest w y j ą t k o w a . W ogromnej większości w y p a d k ó w n a s t ą p i ł o jedynie częściowe zatarcie dawniej z w i ą z a n y c h z o b r z ę d e m treści. N i e k t ó r e obrzędy, ma­ j ą c e w okresie w c z e ś n i e j s z y m r ó ż n o r o d n e funkcje, obecnie spełniają t y l k o j e d n ą z nich, np. są formą r o z r y w k i , zabawy l u b też o t r z y m u j ą funkcję w t ó r n ą , Z m i e n i ł się też stosunek ludzi do o b r z ę d ó w o cha­ rakterze magicznym, w y r a ź n i e m o ż n a zaobserwować proces zanikania w i a r y w s k u t e c z n o ś ć obrzędu, proces b ę d ą c y często na etapie, k t ó r y n a z w a ł a b y m „ b r a k i e m 4 239 �w i a r y z r ó w n o c z e s n y m b r a k i e m niewiary". S t ą d niejed­ nokrotnie w y s t ę p u j e praktykowanie o b r z ę d ó w , bo „co prawda nie pomogą, ale i nie z a s z k o d z ą " ; lub po p r o ­ stu dla zachowania t r a d y c j i czy z przyzwyczajenia. Na­ stępuje t u często, przy d ą ż e n i u do zachowania czysto z e w n ę t r z n y c h form, zanik t r e ś c i zwyczaju lub prze­ kształcenie zespołu w i e r z e ń ze zwyczajem t y m z w i ą z a ­ nych. B y w a i odwrotnie — ginie zwyczaj, z a n i k a j ą formy z e w n ę t r z n e , pozostaje natomiast w ś w i a d o m o ś c i ludzi obawa przed siłami magicznymi, losem, przypad­ kiem, pozostaje p r z e s ą d . Zmienia się też społeczna ranga o b r z ę d u . Uczest­ nictwo w obrzędzie l u b p i ę k n e wykonanie przedmiotu obrzędowego' b y ł o ź r ó d ł e m dumy i powodem w y r ó ż n i e ­ nia w społeczności wiejskiej, obecnie ogromnie zawęził się k r ą g ludzi, dla k t ó r y c h ma to j a k i e ś znaczenie. Jak już w s p o m n i a ł a m , większość przemian o b r z ę ­ d ó w jest odzwierciedleniem procesu ich zanikania. Wszel­ kie zasygnalizowane wyżej zjawiska zachodzące w ś w i a ­ domości m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k są w mniejszym lub w i ę k s z y m stopniu w y n i k i e m tego procesu. Są one r ó w ­ nocześnie p r z y c z y n ą zmian w samym przebiegu o b r z ę ­ dów, zmian formalnych oraz zmian w składzie osób bio­ r ą c y c h udział w obrzędzie, z a r ó w n o w charakterze uczestnika, j a k i odbiorcy. Poniżej zestawiam te zmiany zaobserwowane w Chy­ żówkach, należy jednak p a m i ę t a ć , że w poszczególnych o b r z ę d a c h w y s t ę p u j ą r ó w n o c z e ś n i e przemiany r ó ż n e g o typu: — zmienia się częstość w y s t ę p o w a n i a obrzędu, tzn. z r e g u ł y jest on rzadziej p r a k t y k o w a n y ; — n a s t ę p u j e zmiana w i e k u u c z e s t n i k ó w o b r z ę d u lub rozszerzenie w i e k u ludzi, k t ó r z y obrzęd k u l t y w u j ą (naj­ częściej jest to obniżenie granicy wieku); — w y s t ę p u j e zanik podziału w e d ł u g płci uczestni­ k ó w obrzędu; 23 240 — zmiana pozycji społecznej osób n a l e ż ą c y c h do grupy o b r z ę d o w e j l u b w y k o n u j ą c y c h p r a k t y k i zwycza­ jowe; — zmiana o d b i o r c ó w o b r z ę d ó w o charakterze wido­ wiskowym; — zmiana czasu p r a k t y k o w a n i a zwyczaju; — zmiana a k c e s o r i ó w o b r z ę d o w y c h (zarówno ma­ t e r i a ł u , j a k i sposobu wykonania); — zmiana rodzaju o b r z ę d u , czyli np. zamiana j e d ­ nego t y p u w i d o w i s k a na i n n y ; — zanikanie n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d u przy r ó w n o c z e s n y m p o j a w i a n i u się nowych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h żywotnych; — w y s t ę p o w a n i e nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h zanikających. Jedynym na terenie w s i C h y ż ó w k i przykładem c a ł k o w i t e j zmiany t r e ś c i o b r z ę d u wraz ze z m i a n ą f u n k ­ cji jest „ o g r a b e k " . Z a m o ż n i e j s i gospodarze najmowali kobiety (dziewczęta i m ł o d e m ę ż a t k i ) do żęcia zboża; często „ s p r a w i e n i e ograbka" b y ł o j e d y n ą przyrzeczoną f o r m ą z a p ł a t y . „ J a k nie b y ł o s t a ć kogo na zapłacenie za żęcie, to obiecał, że ograbek sprawi". Żęcie o d b y w a ł o się najczęściej „przy m i e s i ą c k u " , na z a k o ń c z e n i e dziew­ częta w i ł y ze zboża, k t ó r e żęły, rodzaj w i e ń c a lub, jeśli nie b y ł o na to czasu, to ostatni snopek u b i e r a ł y pol­ n y m i k w i a t k a m i lub przygotowanymi wcześniej k w i a t ­ k a m i z b i b u ł k i . Snopek ten p r z y n o s i ł y gospodarzowi, ś p i e w a j ą c : „ I d z i e m a , idziema, ograbek niesiema, jak go nie przyjmiecie, to go przepijema". Gospodarz często­ w a ł je w ó d k ą , gospodyni w y n o s i ł a kołacz z serem, chleb, k i e ł b a s ę i t p . ; umawiano się, że za k i l k a d n i gospodarze u r z ą d z ą z a b a w ę u siebie w domu lub w karczmie. Przez ten czas kobiety u w i ł y ze snopka „ o g r a b e k " , przy­ stroiły k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i , k o g u t k a m i z sera. W u m ó ­ wiony dzień p r z y n o s i ł y go gospodyni ś p i e w a j ą c specjal- 24 �II, 23—25. „Żywa szopka" z Lubomierza, pow. L i m a n o w a (na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, 1971 г.). ne na tę okazję piosenki. P r z y c h o d z i ł a muzyka, scho­ dzili się chłopcy i dziewczęta z całej wsi, a czasem tak­ że z sąsiednich („jak ograbek b y ł na Wilczycach, to Chyszówki szły"). Dziewczęta, k t ó r e p r a c o w a ł y , po kolei tańczyły z ograbkiem na głowie, ś p i e w a j ą c okoliczno­ ściowe piosenki, пр.: A ty, ograbecku, Bardzoś ty jest ł a d n y , Bo cie ta u w i ł y Te chysowskie panny. A ty, ograbecku, Bardzoś ty ubity, Bo cie ta u w i ł y Chysowskie kobity. Gospodyni częstowała (wódka, kołacz, kawa l u b her­ bata, czasem kiełbasa, piwo itp.); p o c z ę s t u n e k dosta­ wały tylko najęte do pracy kobiety, ale t a ń c z y l i wszys­ cy, nigdy nikogo nie wypraszano; za m u z y k ę płacili mężczyźni („hulali do rana"). Ograbek w tej formie o d b y w a ł się do I I wojny światowej, ale już w latach trzydziestych b y ł rzadziej organizowany. Był on f o r m ą z a p ł a t y za żęcie zboża, a jednocześnie spełniał rolę zwyczaju towarzyskiego. Na ograbek przychodził kawaler, k t ó r y „chciał se p o s z u k a ć dziewkę" i panna, „której kawaler b y ł potrzebny", przy­ chodzili wszyscy, którzy m i e l i ochotę p o t a ń c z y ć . Ogra­ bek sprawiali średnio zamożni gospodarze; informatorzy t w i e r d z ą , że nigdy ci najbogatsi (bardzo zresztą nielicz­ ni), „ b o g a t e m u żal było pieniędzy". R ó w n i e ż z najbo­ gatszych d o m ó w nie przychodzili tańczyć, „bo i m wstyd było, że bogacz idzie do biedaka". Po ostatniej wojnie k i l k a razy s p r a w i a ł ograbek ksiądz. Zabawa o d b y w a ł a się u k t ó r e g o ś z gospodarzy. Zaproszeni byli wyłącznie ludzie, k t ó r z y pracowali, z r o d z i n ą . I n n i , nieliczni, jeśli chcieli się p o b a w i ć , pro­ sili o pozwolenie pozostania. Obecnie o g r a b k ó w „nie sprawia się", natomiast k o ­ biety w i j ą czasem sam wieniec i wieszają w izbie dla ozdoby. Od 1965 r. co r o k u organizowane są uroczyste do­ żynki — powiatowe lub rejonowe. O d b y w a j ą się one w r ó ż n y c h wsiach (1965 — w J o d ł o w n i k u , 1966 i 1968 — w Jurkowie, 1969 — w Dobrej, 1970 — we wschodniej części powiatu). Najbardziej uroczyste dożynki — we­ dług oceny mieszkańców Chyżówek — odbyły się w 1968 r. w Jurkowie. Na p o c z ą t k u uroczystości prze­ wodniczący Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej p r z y w i t a ł zebranych, wygłosił p r z e m ó w i e n i e ; n a s t ę p n i e delegacje kobiet z poszczególnych w s i wręczały wieńce miejscowym w ł a d z o m i przedstawicielom powiatu. K a ż d a delegacja w r ę c z a j ą c wieniec ś p i e w a ł a ułożone wcześniej p r z y ś p i e w k i . Na z a k o ń c z e n i e uroczystości przedstawione zostało widowisko regionalne: wesele Jurkowskie, przy­ gotowane przez Koło G o s p o d y ń Wiejskich z Jurkowa. R ó w n o c z e ś n i e czynna b y ł a w Jurkowie wystawa r o l ­ nicza: upraw, o g r ó d k ó w kwiatowych i warzywnych, z w i e r z ą t hodowlanych i t d . 241 �Wieńce z C h y ż ó w e k p r z y g o t o w y w a ł a 31-letnia obec­ nie kobieta, sekretarz K o ł a G o s p o d y ń Wiejskich. Nigdy dawniej nie w i ł a o g r a b k ó w . „ T a k sama ze siebie" się nauczyła, w j a k i e j ś gazecie w i d z i a ł a takie w i e ń c e . Nie­ k t ó r e ograbki przygotowane na d o ż y n k i przez chyżow i a n k i , tak j a k i przez j u r k o w i a n k i , m i a ł y k s z t a ł t zu­ p e ł n i e odmienny od tradycyjnego. P o s i a d a ł y f o r m ę fe­ retronu, zdobione były k w i a t a m i , w s t ą ż k a m i i serkami owczymi w k s z t a ł c i e k o g u t ó w , jeleni i gołębi. Na szczy­ cie w i d n i a ł orzeł, pomalowany na biało. Szczyt ograbka z Półrzeczek zdobiła figurka g ó r a l a w stroju p o d h a l a ń ­ skim, z c i u p a g ą . Inne ograbki b y ł y u w i t e w e d ł u g daw­ nych w z o r ó w , jednak w centralnym punkcie m i a ł y m o ­ t y w orła zrobionego z kłosów. P r z y ś p i e w k i ułożone przez kobiety z C h y ż ó w e k nie m i a ł y absolutnie nic w s p ó l n e g o z tradycyjnymi. Prześ p i e w k i te ( a u t o r k ą ich b y ł a ta sama kobieta, k t ó r a w i ł a wieńce), z a w i e r a ł y p o d z i ę k o w a n i a , a r ó w n o c z e ś n i e p r o ś b y do w ł a d z gromadzkich i p o w i a t o w y c h o takie inwestycje, j a k budowa drogi czy elektryfikacja w s i . Oto p r z y k ł a d : Nie damy spokoju dziś c a ł e m u ś w i a t u , W i t a m y też p i ę k n i e tych gości z powiatu. W y szanowni goście i powiecie drogi, Byście zobaczyli jakie mamy drogi. Nie rób nam powiecie tyle n a u m y ś l n i e , Niechże na C h y ż ó w k a c h też ś w i a t ł o zabłyśnie. Ten kochany p o w i a t c h w a l i ć t e ż b ę d z i e m y , Za t o co nam zrobią z góry d z i ę k u j e m y . Jeszcze m y t u dzisiaj k o m u ś z a ś p i e w a m y I n a s z ą milicję t r o c h ę poruszamy. 242 Kochana w ł a d z u c h n o , rządzisz n a m i ł a d n i e , Czasem nam mandacik do kieszeni wpadnie. Lecz na was i za to k a ż d y dobrze patrzy, Niech się dobrze wiedzie w waszej trudnej pracy. W s p ó ł c z e s n e d o ż y n k i s ą tak o d r ę b n e od dawnego ograbka, że w ł a ś c i w i e m o ż n a by chyba m ó w i ć o cał­ k i e m i n n y m zwyczaju. W y s t ę p u j e t u z u p e ł n y zanik tre­ ści obrzędu, c a ł k o w i t a zmiana jego f u n k c j i , a także w y p ł y w a j ą c a z tego zmiana a k c e s o r i ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą i l u s t r a c j ą przemian w obrzędo­ wości jest zwyczaj k o l ę d o w a n i a . We w s i chodziły po domach g r u p y k o l ę d n i c z e r ó ż n e g o rodzaju, a w i ę c z szop­ ką, grupy p r z e b i e r a ń c ó w : Ż y d z B y k i e m , Cygan z Kozą, czasem t a k ż e inne postacie, chłopcy z g w i a z d ą , chłopcy przebrani za Trzech K r ó l i . Ostatnio — t a k ż e grupa ko­ lędnicza „ ż y w a szopka". Grupy te zaczynały dawniej chodzić w d z i e ń Bożego Narodzenia, od lat trzydzie­ stych pod w p ł y w e m księży — w dzień ś w . Szczepana (bo „Boże Narodzenie to strasznie wielkie święto"), a k o ń c z y ł y w Trzech K r ó l i . Z a c h o w a ł a się jeszcze w C h y ż ó w k a c h jedna szopka z kukiełkami. Chodziło z n i ą k i l k u mężczyzn, często starszych. Jeden, w ł a ś c i c i e l szopki, „puszczał l a l k i " (by­ ło i c h ponad 20) m ó w i ą c i ś p i e w a j ą c odpowiednie tek­ sty, d w ó c h i n n y c h m ę ż c z y z n p o m a g a ł o . Zawsze towa­ r z y s z y ł a i m muzyka. Przedstawienie szopkarskie odby­ w a ł o się w izbie, najczęściej proszono szopkarzy do t y c h d o m ó w , gdzie b y ł y m a ł e dzieci. Często, gdy szopkarze d a w a l i przedstawienie, schodzili się ludzie z ca­ łego osiedla. Zwyczaj chodzenia z szopką zaginął. Ostat­ n i raz szopkaree chodzili w czasie okupacji. �U. 26. Dziady S m i g u ś n e z Dobrej, pow. Limanowa. W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizowanym przez Muzeum i m . W l . Orkana w Rabce. U . 27. „ Ż y w a szopka" ze Szczawy, pow. Limanowa. Najpopularniejsze do ostatnich lat grupy kolędnicze stanowili Żyd z B y k i e m , l u b Cygan z K o z ą ; b y w a ł o , że chodzili także razem. Ż y d m i a ł m a s k ę na twarzy, na plecach garb, ubrany b y ł w j a k i ś ciemny c h a ł a t , w r ę ­ ku trzymał torbę i „berło". Zawsze m i a ł s k ó r k ę z jeża („wszyscy go skubali, to m u s i a ł się czymś b r o n i ć " ) , cza­ sem również z jeża b r o d ę . Cygan b y ł cały wysmaro­ wany, miał psa zrobionego z k o ż u c h a , wypchanego sło­ mą, włóczył go za sobą na ł a ń c u s z k u („nóg to nie m i a ­ ło"). Byk i Koza były „ p i ę k n i e wyszykowane", z k ł a ­ piącą dolną szczęką. Z g r u p ą zawsze szła muzyka (basy, skrzypce, czasem harmonia). Podchodzili pod okno ś p i e ­ wając kolędy. J e ś l i ich zaproszono do ś r o d k a , zaczynali przedstawienie. Było ono bardzo r ó ż n e , w dużej mierze zależało od inwencji a k t o r ó w . Więc np. Ż y d w c h o d z i ł do izby wciągając Byczka, k t ó r y z p o c z ą t k u nie m ó g ł się zmieścić, n a s t ę p n i e Ż y d s p r z e d a w a ł r ó ż n e przed­ mioty, lekarstwa, zbierał s k ó r k i z zająca. Cygan wcho­ dził ciągnąc swojego „ n i b y psa", u d a w a ł , że „ t o " nie może wejść, szarpał tak, żeby poleciało na panny. Koza wchodziła do domu, wszędzie z a g l ą d a ł a , w s k a k i w a ł a na piec, na łóżko („jak zgrabny c h ł o p a k był"), b o d ł a co ładniejsze panny. Ż y d p r o s i ł o wiaderko, doił kozę l u b byczka. Cygan „ w y z g a r n i a ł " wszystkie panny w jeden kąt, po czym k o p n i ę t y przez kozę, w y w r a c a ł się na dziewczęta z w i a d r e m p e ł n y m wody. P r z y n o s i ł z d r u ­ giego pokoju ze skrzyni rzeczy gospodarza i chciał m u je sprzedawać, Żyd bił go za k r a d z i e ż . Ż y d zachwa­ lając h a n d l o w a ł byczkiem czy kozą, z w i e r z ę zdychało, Żyd je cucił odczyniając u r o k i i t p . W skład tej grupy k o l ę d n i c z e j wchodzili mężczyźni dorośli, kawalerowie i żonaci. Z d a r z a ł o się, że b y l i to mężczyźni w ś r e d n i m w i e k u . Chodzili po domach od wieczora przez całą noc. W osiedlu, k t ó r e odwiedzili, szli „za p o r z ą d k i e m " od domu do domu, nikogo nie opuszczając, żeby „ d e s p e k t u nie było". Zazwyczaj wie­ dzieli, gdzie gospodarze ich zaproszą, więc szli tam na k o ń c u . W innych domach ś p i e w a l i k o l ę d y i dawali k r ó ­ ciutkie przedstawienie t y l k o pod oknami. Tam, gdzie ich wpuszczono, po przedstawieniu t a ń c z o n o do rana. Zawsze c z ę s t o w a n o k o l ę d n i k ó w w ó d k ą i jedzeniem, a t a k ż e wynagradzano ich p i e n i ę d z m i . J e ś l i gospodarz zaprosił k o l ę d n i k ó w do izby, m u s i a ł i m oczywiście w i ę ­ cej zapłacić niż za przedstawienie pod oknami (pod oknami 10—20 zł, w domu ok. 50 zł). W C h y ż ó w k a c h jeszcze przed paroma laty chodziły takie grupy kolędnicze. Do I I w o j n y ś w i a t o w e j b y ł z w y ­ czaj, że ten sam mężczyzna przez wiele lat chodził „za Ż y d a " , „pod k o z ę " i t d . Istnieje nawet nazwa „ B a r a n ó w k a " , k t ó r a wzięła podobno swój p o c z ą t e k od prze­ zwiska „ B a r a n " , nadanego gospodarzowi, gdyż stale chodził po kolędzie „pod barana" (co świadczyłoby o uczestnictwie takiej postaci w przedstawieniu k o l ę d n i ­ czym). Gospodarz ten u m a r ł ok. 40 lat temu. Żyje na­ tomiast jeszcze mężczyzna, na k t ó r e g o wołają „ C y g a n e k od Copka", p o n i e w a ż p r z e b i e r a ł się za Cygana (mieszka na osiedlu „u Copka"). J e ś l i chodzi o ocenę sytuacji społecznej członków grupy o b r z ę d o w e j , istnieją r o z b i e ż n e zdania. Część i n ­ f o r m a t o r ó w twierdzi, że po kolędzie chodzili t y l k o l u ­ dzie biedni, druga część — że stan m a j ą t k o w y nie m i a ł ż a d n e g o znaczenia. Żyjący jeszcze członkowie tych grup czują się nieco u r a ż e n i stwierdzeniem, że chodzili, aby zarobić t r o c h ę pieniędzy. Jako główny cel p o d a j ą m o ż - 243 �liwość zabawy, r o z r y w k i , „ p o h u l a n i a " . Niewątpliwie jednak r ó w n i e w a ż n y m celem — przynajmniej u nie­ k t ó r y c h grup — było zdobycie p i e n i ę d z y . T y m bardziej że wszyscy informatorzy zgodnie t w i e r d z ą , że po k o l ę ­ dzie nie chodzili gospodarze najbogatsi ani i c h syno­ wie. W s p o m n i e ć należy jednak, że przy obsadzaniu po­ szczególnych r ó l w przedstawieniu k o l ę d n i c z y m istotne znaczenie m i a ł y zdolności aktorskie, a więc odpowiedni sposób odegrania postaci, zręczność, inwencja, u m i e ­ jętność ładnego śpiewu itp. Po I I wojnie ś w i a t o w e j ogromnie z m n i e j s z y ł a się ilość grup kolędniczych. Poza t y m organizowane są one sporadycznie, nie m a j ą ż a d n y c h cech t r w a ł o ś c i . Cel tworzenia tych grup jest w y ł ą c z n i e r o z r y w k o w y . W skład grupy w c h o d z ą t y l k o młodzi mężczyźni (18—30 lat). K o ­ lędnicy i d ą do gospodarzy, k t ó r z y ich wcześniej zapro­ s i l i ; jednego wieczoru o d w i e d z a j ą t y l k o jeden dom. Nie o t r z y m u j ą wynagrodzenia, są jedynie ugaszczani przez d o m o w n i k ó w . Muzyce p ł a c ą t a ń c z ą c y . Z m i e n i ł o się t r o ­ chę przebranie a k t o r ó w , t o w a r z y s z ą c a muzyka to akor­ deon i „bobon". W 1969 r. we w s i chodziła t y l k o jedna grupa k o l ę d ­ nicza. Charakterystyczne, że b y ł a to tzw. „ ż y w a szopka". Dawniej na terenie C h y ż ó w e k nie było takich grup. Cza­ sami jedynie przychodzili k o l ę d n i c y z „ ż y w ą s z o p k ą " z innych wsi — z Kamienicy, Szczawy, Zalesia. Była to zawsze duża grupa (ok. 20 osób), przedstawienie t r w a ł o „strasznie długo" i trzeba było i m drogo zapłacić. Do domu więc zapraszali ich nieliczni, najczęściej k r e w n i lub znajomi. I I . 28. Dziady Ś m i g u ś n e z Dobrej, pow. L i m a n o w a . W y s t ę p na konkursie o b r z ę d ó w dorocznych organizo­ w a n y m przez Muz. i m . Wł. Orkana w Rabce 1971 r. W s p ó ł c z e s n a „ ż y w a szopka" została zorganizowana przez dwudziestokilkuletniego mężczyznę, k t ó r y pochodzi z M ł y ń c z y s k (wsi oddalonej o k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w ) , a „ożenił się do C h y ż ó w e k " . Grupa w z o r o w a ł a się na dawnych przedstawieniach pokazywanych w M ł y ń c z y skach. J e d n ą z r ó l , n a j w a ż n i e j s z ą a zarazem n a j t r u d ­ niejszą (Żyda), o d g r y w a ł c h ł o p a k z tej w s i , k r e w n y organizatora. Prócz niego w przedstawieniu wzięło u d z i a ł d z i e w i ę c i u m ł o d y c h mężczyzn (w większości k a ­ walerowie). Sytuacja materialna nie m i a ł a ż a d n e g o zna­ czenia w wyborze a k t o r ó w . W y s t ę p o w a l i t y l k o „ n a za­ proszenie". Uczestnicy t w i e r d z ą , że „ ż y w a szopka" jest ł a d n i e j s z a , „ m o ż n a coś p o k a z a ć " , dlatego w y b r a l i w ł a ­ śnie to przedstawienie. Wzięły w n i m udział n a s t ę p u ­ j ą c e postacie: czterej Pastuszkowie, Anioł, M i l i c j a n t -Hetman, k r ó l Herod, dwaj S ł u d z y - Ż o ł n i e r z e , Żyd, Ś m i e r ć , Diabeł, Cygan, Cyganka, Czarownica. P u b l i c z n o ś ć b y ł a liczna, z całego osiedla, a także s ą s i e d n i c h ; p r z y s z ł o też k i l k u w i d z ó w (znajomych) z i n ­ nych w s i . Reakcja publiczności b y ł a bardzo ż y w a , szcze­ gólnie w miejscach, w k t ó r y c h aktorzy w t r ą c a l i j a k ą ś u w a g ę dotyczącą kogoś z C h y ż ó w e k . C a ł e przedstawie­ nie, k t ó r e m i a ł o t r a d y c y j n y schemat, w y p e ł n i o n e było z a i m p r o w i z o w a n y m i ż a r t a m i i dowcipami. W ostatnim r o k u we w s i nie c h o d z i ł a ż a d n a grupa kolędnicza, z w y j ą t k i e m „ g w i a ź d z i a r z y " . Uczestnicy ze­ szłorocznego przedstawienia t w i e r d z ą , że „nie ma k t o " tego r o b i ć , organizator poprzedniej „żywej szopki" prze­ niósł się na Ziemie Zachodnie, inny członek zespołu ożenił się, jeszcze i n n e m u „coś w y p a d ł o " . Nie są zde­ cydowani, czy w p r z y s z ł y m r o k u b ę d ą p r z y g o t o w y w a ć j a k i e ś przedstawienie. Innego t y p u o b r z ę d e m k o l ę d n i c z y m jest chodzenie po domach c h ł o p c ó w z g w i a z d ą ; chodzą oni po dwóch, trzech, zbliżają się pod okna i k r ę c ą c rozświetloną g w i a z d ę ś p i e w a j ą kolędy. Jest to zwyczaj dawny, nadal p r a k t y k o w a n y , lecz nieco rzadziej. Obecnie chodzą „za g w i a ź d z i a r z y " chłopcy w w i e k u 9—12 lat, przed w o j n ą t a k ż e nieco starsi. Daje i m się za to „ze 2 złote", przed w o j n ą „z 10 groszy". Zwyczaj ten ma charakter w y ­ bitnie zarobkowy: przed w o j n ą „ g w i a ź d z i a r z a m i " b y l i synowie n i e z a m o ż n y c h gospodarzy, obecnie po prostu chłopcy, k t ó r z y chcą „ z e b r a ć t r o c h ę grosza". Podobnie w y ł ą c z n i e zarobkowy charakter m i a ł o dawniej i ma obecnie przebieranie się 6 stycznia za Trzech Króli (długie szaty, m a s k i na t w a r z y , b e r ł o w r ę k u ) i śpie­ wanie po domach kolęd z w i ą z a n y c h z t y m ś w i ę t e m . Za Trzech K r ó l i zawsze chodzili chłopcy w w i e k u szkol­ nym. Obecnie zwyczaj zanika — coraz mniej jest ta­ kich przebierańców. O b r z ę d y k o l ę d n i c z e są i l u s t r a c j ą r ó ż n e g o t y p u prze­ mian. W y s t ę p u j ą w i ę c rzadziej, z m i e n i ł się czas prak­ tykowania o b r z ę d u , zmienia się w i e k u c z e s t n i k ó w , od­ biorcy w i d o w i s k nie są p r z y p a d k o w i (miejsce w y s t ę p u jest w c z e ś n i e j uzgodnione), p o j a w i ł y się nowe obrzędy, j a k „ ż y w a szopka", a r ó w n o c z e ś n i e n i e k t ó r e stare prze­ stano k u l t y w o w a ć (szopka k u k i e ł k o w a ) , z a n i k ł y po­ działy społeczne w grupach k o l ę d n i c z y c h , stroje, maski i inne akcesoria w w i ę k s z y m niż dawniej stopniu są kupowane w mieście, a t a k ż e m a t e r i a ł , z k t ó r e g o są wyrabiane, obecnie jest często pochodzenia miejskiego. Częściowo z m i e n i ł się t a k ż e cel o b r z ę d u . Zdecydowanie zaś nie n a s t ą p i ł a zmiana płci w skła­ dzie grup o b r z ę d o w y c h . Zawsze a k t o r a m i b y l i i są obecnie mężczyźni l u b chłopcy, bez w z g l ę d u na to, czy rola jest kobieca, czy m ę s k a . Na pytanie, dlaczego ko­ biety nie chodzą po kolędzie, z r e g u ł y pada odpowiedź w rodzaju: „gdzie by t a m baby chodziły", „ludzie by się ś m i a l i " i t p . W jednej z pobliskich w s i natomiast 244 �(Lubomierz) w skład grupy kolędniczej „ ż y w a szopka" wchodzi dziewczyna, g r a j ą c a r o l ę A n i o ł a i Ż o n y Heroda. Cel przedstawienia tak przygotowanego b y ł jednak zde­ cydowanie odmienny, z m i e n i ł a się z u p e ł n i e jego f u n k ­ cja, p o n i e w a ż b y ł pokazywany na konkursie l u d o w y c h obrzędów dorocznych, organizowanych przez Muzeum im. W ł a d y s ł a w a Orkana w Rabce. Podobne p r z e o b r a ż e n i a , j a k w o b r z ę d a c h k o l ę d n i ­ czych, m o ż n a też z a o b s e r w o w a ć w zwyczaju „chodzenia po śmiguście". W C h y ż ó w k a c h w P o n i e d z i a ł e k W i e l k a ­ nocny chodzili p r z e b i e r a ń c y dwojakiego rodzaju: „ d z i a ­ dy ś m i g u ś n e " i Cyganie. B y l i to w y ł ą c z n i e młodzi m ę ż ­ czyźni; najczęściej kawalerowie, ale nieraz t a k ż e ż o ­ naci. Dziad w k ł a d a ł „ s t a r g a n e spodnie", serdak w ł o s e m na wierzch, nogi o w i j a ł słomą, nieraz t a k ż e cały się opasywał p o w r ó s ł a m i , na t w a r z y m i a ł m a s k ę , n a j c z ę ­ ściej z baraniego k o ż u s z k a , na g ł o w i e w y s o k ą c z a p k ę słomianą, z a k o ń c z o n ą trzema s ł o m i a n y m i warkoczami, p r z y b r a n ą w s t ą ż k a m i z czerwonej k r e p i n y . W r ę k u k i j i koszyk o w i n i ę t y słomą, czasami też specjalnie zro­ biona sikawka. Niekiedy D z i a d o w i t o w a r z y s z y ł a Dziadówka, podobnie ubrana, lecz w s p ó d n i c y . Niosła na r ę k u l u b na plecach dziecko — k u k ł ę ze szmat. Cyganie też chodzili w maskach, czasem uczernieni sadzami l u b w ę g l e m . „ J a k z m y ś l n y kawaler b y ł " , to twarz p r z y k r y ł c i e n k ą s k ó r k ą , w y s m a r o w a n ą czasem m a z i d ł e m z tłuszczu i sadzy l u b p a s t ą do b u t ó w i po­ tem „ w y c a ł o w a ł panny". Cyganka, tak j a k D z i a d ó w k a , niosła dziecko, często m i a ł a w i e l k i brzuch. Czasami towarzyszył i m „ z i a n d a r " , po I I wojnie ś w i a t o w e j za­ mieniony na M i l i c j a n t a . Gdy Cygan l u b Cyganka coś ukradli, M i l i c j a n t i c h gonił, ł a p a ł , b i ł i t p . S m i g u ś n i c y zaczynali chodzić po domach o świcie, czasem jeszcze w nocy, k o ń c z y l i około godziny 9—10. Z a r ó w n o Dziady j a k i Cyganie podchodzili pod okno, czasami wchodzili do izby. Dziady „ t u r c z a ł y " ( t r r r r r r ) , prosiły o jajeczko. Domownicy, szczególnie d z i e w c z ę t a , polewali ś m i g u ś n i k ó w w o d ą , a s m i g u ś n i c y d o m o w n i ­ ków. J e ś l i było ciepło, to Dziad czy Cygan w c i ą g a ł k o ­ biety do rzeki; „ w y h u l a ł się z n i ą po wodzie", dziew­ czyna p r ó b o w a ł a ś c i ą g n ą ć m u m a s k ę , żeby r o z p o z n a ć , kto się p r z e b r a ł . Cyganie u d a w a l i , że k r a d n ą , Cygan bił C y g a n k ę , potem nad n i ą p ł a k a ł , czasem Cyganka kładła się do łóżka i u d a w a ł a , że rodzi. „ P r z e d s t a w i e ­ nie" zależało oczywiście od p o m y s ł o w o ś c i ś m i g u ś n i k ó w . „Największą r a d o ś ć " s m i g u ś n i c y m i e l i , gdy domow­ nicy jeszcze spali. J e ś l i d r z w i nie b y ł y z a m k n i ę t e , to polewali ich na łóżkach. „ J a k panny b y ł y zuchowate" i wcześniej wody n a n i o s ł y , to p o w y l e w a l i , „ n i e r a z po kolana wody w izbie b y ł o " . „Robili despety, w y b r y k i " , np. k i e d y ś p o p r z e w i ą z y w a l i psy z jednego osiedla na drugie. „ U ś m i a ł się człowiek, m ł o d y był, to go cie­ szyło". Ś m i g u ś n i k o m dawano j a j k a — z a r ó w n o Dziadom, jak i Cyganom. Z r e s z t ą o n i w c h o d z ą c do domu l u b pod oknami m ó w i l i : „ m o j a gosposiu, dajcie m i też jajeczko". Potem dzielili się t y m i j a j k a m i l u b w s p ó l n i e s m a ż y l i („mieli m y ś w i ę t a " ) . Nie wszystkie grupy jednak zbie­ r a ł y jajka, n i e k t ó r z y „ t y l k o dla hecy szli", niosąc ze sobą dziurawy koszyk. K i l k a l a t temu jeden z m i e s z k a ń c ó w w s i (pracu­ jący sezonowo pod K r a k o w e m ) w p r o w a d z i ł zwyczaj przebierania się w P o n i e d z i a ł e k Wielkanocny za Diabła, k t ó r y t o w a r z y s z y ł Cyganom i M i l i c j a n t o w i . Obecnie coraz, mniej jest ś m i g u ś n i k ó w i chodzą co­ raz rzadziej. Zdecydowanie zanika zarobkowa funkcja obrzędu, w y b i j a się natomiast — dawniej zresztą r ó w ­ nież bardzo istotna — funkcja zabawowa. Z a n i k ł a na- I I . 29. Dziady Ś m i g u ś n e . Dobra, pow. Limanowa, 1912 r. tomiast j u ż zupełnie magiczna rola o b r z ę d u ; pozosta­ łości jej m o ż n a dostrzec w wypowiedzi 62-letniego i n ­ formatora: „ d a w n i e j j a k nie było Dziada po śmiguście, to j u ż b y ł zły rok", przewidywano wtedy nieurodzaj. Jak w s p o m n i a ł a m , p o j a w i a j ą się teraz nowe postacie w ś r ó d ś m i g u ś n i k ó w , zmienia się nieco ich ubiór i akce­ soria o b r z ę d o w e (maski kupne, obok drewnianych sika­ wek p o j a w i ł y się żelazne). Natomiast tak j a k przy ob­ r z ę d a c h k o l ę d n i c z y c h , nie z m i e n i ł a się płeć uczestników. Tendencje do zaniku p o d z i a ł u uczestnictwa w e d ł u g płci w y k a z u j ą takie zwyczaje, j a k święcenie palm w Niedzielę P a l m o w ą czy ziela w dzień M a t k i Boskiej Zielnej. Wykonanie i zaniesienie palmy do kościoła należało tradycyjnie do mężczyzn, szczególnie zajmowali się t y m kawalerowie, jeśli jednak nie było w domu c h ł o p a k ó w , to gospodarz l u b ojciec gospodarza. Palma b y ł a zrobio­ na z g a ł ą z e k wierzby z baziami („bagniota", „ p a l m y " ) , p r z y w i ą z a n y c h do długiego k i j a , u góry ozdobiona p ę ­ k i e m trzciny wodnej. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m dla ozdoby dodawano k i l k a sztucznych k w i a t k ó w i p ę k w s t ą ż e k , p o c z ą t k o w o z kolorowej bibuły, po I I wojnie ś w i a t o w e j najczęściej jedwabnych. Całość b y ł a o k r ę c o n a biczem konopnym l u b l n i a n y m , a od lat dwudziestych zaczęto t a k ż e u ż y w a ć b a t ó w rzemiennych. Bazie zry­ w a l i chłopcy „po miedzach" l u b hodowali specjalnie przy domach; t r z c i n ę kupowano na targach w Dobrej, Skrzydlnej l u b L i m a n o w e j . Palmy b y ł y różnej długości, od pół metra do ok. 4 m. I m w i ę k s z e , t y m piękniejsze, powszechnie więc kawalerowie starali się, by sięgały tęczy w kościele. I s t n i a ł o coś w rodzaju w s p ó ł z a w o d n i c t w a , kto zrobi p i ę k n i e j s z ą . „ C z y m k t o m a wyższą, to honorniejsze". Starsi gospodarze nieśli palmy k r ó t k i e , „takie że pod 245 �p a z u c h ę w e ź m i e " , „gdzie by stary takie duże niósł". W okresie Polski Ludowej coraz więcej m ł o d y c h m ę ż ­ czyzn „wstydziło s i ę " iść z p a l m ą do kościoła, r o b i l i je mniejsze, często jedynie pod naciskiem starszej gene­ racji. Obecnie bardzo niewielka ilość m ł o d y c h mężczyzn niesie p a l m ę . Zazwyczaj r o b i ą to starsi gospodarze lub m a ł e chłopaczki; gdy chłopiec kończy szkołę podstawo­ wą, przestaje nosić p a l m ę , a nieraz i w c z e ś n i e j . Zdarza się też, że niosą p a l e m k ę (małą wtedy i raczej skromnie zdobioną) starsze kobiety l u b m a ł e dziewczynki. Coraz mniej jest w a ż n e , k t o niesie p a l m ę i j a k ona w y g l ą d a . Starsze pokolenie zachowuje dawny zwyczaj dla celów magicznych l u b dla tradycji. Młodsze — najczęściej ze w z g l ę d u na ojca czy m a t k ę . Oprócz — j a k j u ż w s p o m n i a ł a m — zanikania na­ kazu p r a k t y k o w a n i a o b r z ę d u przez mężczyzn, w y r a ź n y jest t u proces przemian a k c e s o r i ó w , czyli w t y m w y ­ padku samej palmy. Z n a j w i ę k s z ą dbałością palmy r o ­ bione b y ł y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Obecnie sam zwyczaj jest jeszcze ż y w y , ale w c a ł y m kościele t y l k o k i l k a palm jest rzeczywiście wysokich. Zanika też powoli zespół w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z ma­ gicznymi t r e ś c i a m i obrzędu. Po p r z y j ś c i u do domu p a l ­ m ą uderzano k r o w y , „żeby się d a r z y ł y " . Biczem, k t ó r y m palma b y ł a o w i ą z a n a , w y p ę d z a n o pierwszy raz b y d ł o na pastwisko, żeby „nie s k a k a ł o bardzo, nie gziło się", żeby nic się nie stało b y d l ę c i u ani pasterzowi. Batem t y m robiono też k r z y ż przed k o n i e m za k a ż d y m razem, gdy gdzieś m i a ł j e c h a ć . W W i e l k ą S o b o t ę „ g ł o w i o n k i " z palmy wielkanocnej opalano w p o ś w i ę c a n y m ogniu koło kościoła, po czym robiono z nich k r z y ż y k i , d o d a j ą c trzciny i kwiatuszek l u b w s t ą ż k ę . K r z y ż y k i te w k ł a d a n o w pola, gdzie były zasiane oziminy; m i a ł y one powstrzy­ m y w a ć burze i grady, a t a k ż e s p r a w i a ć urodzaj. W W i e l ­ k ą Sobotę wieszano t a k ż e m a ł e k r z y ż y k i z p a l m na szczycie domu l u b nad drzwiami, by c h r o n i ć dom przed piorunem, przed p o ż a r e m („nic nie ma mocy, bo k r z y ż y k poświęcony", „ k t o m a dom pod s ł o m ą l u b pod gontem, to r o b i k r z y ż y k i ; m y w zeszłym r o k u p o k r y l i ś m y dach eternitem, to j u ż nie musimy"). K a w a ł e c z e k palmy (lub ziela święconego 15 V I I I ) k ł a d ł o się pod p i e r w s z ą skibę. Większość z p o w y ż s z y c h p r a k t y k jest przez star­ szych gospodarzy nadal stosowana, a często t a k ż e przez ś r e d n i e pokolenie, t y l k o z mniejszym przekonaniem l u b zupełnie bez w i a r y w s k u t e c z n o ś ć zabiegów. Natomiast młodzi rzadko je stosują, w i e l u m ł o d y c h w w i e k u 15— 20 lat w ogóle z w y c z a j ó w tych nie zna. O ile robienie i zanoszenie p a l m wielkanocnych do kościoła należało do mężczyzn, o tyle zbieranie r o ś l i n i zanoszenie i c h do ś w i ę c e n i a w dzień M a t k i Boskiej Zielnej (15 sierpnia — W n i e b o w z i ę c i e M B ) — do k o ­ biet. M o ż e m y t u o b s e r w o w a ć t a k i sam proces zmian stosunku ludności do zwyczaju. Dawniej „ziele" do po­ ś w i ę c e n i a niosła dziewczyna; gdy nie b y ł o w domu pan­ ny — kobieta z a m ę ż n a . Dodatkowo m a l u t k i e bukieciki p r z y g o t o w y w a ł o się dla k i l k u l e t n i c h dziewczynek, jeśii chciały też nieść ziele. Obecnie (od ok. 20 lat) dziew­ częta w s t y d z ą się iść z zielem, czasem k t ó r a ś w e ź m i e tylko kwiatek. „ O c i p k ę " (snopeczek ziół) niosą kobiety starsze i w ś r e d n i m w i e k u , czasem k i l k a r o ś l i n e k niesie m a ł y chłopiec. W skład „ziela" w c h o d z ą rozmaite zioła, z k t ó r y c h najważniejszymi mają być: „zwonek" (dziurawiec), „ w r o t y c " , „ m a r u n k a " . Dodaje się po k i l k a k ł o s ó w wszystkich zbóż (czasami w y ł ą c z a j ą c owies, k t ó r y ś w i ę ­ ci się w drugi dzień ś w i ą t Bożego Narodzenia), liście kapusty, n a t k ę ziemniaka i t d . Do przystrojenia u ż y ­ wa się „geronije", ostatnio t a k ż e inne k w i a t y ogrodowe 246 30 (goździki, nagietki, b r a t k i , p i w o n i e itp.). Dodawano też j a b ł k a ( k t ó r e w powrotnej drodze z kościoła kawalero­ wie u s i ł o w a l i z a b i e r a ć pannom z b u k i e t ó w ) . Do „ziela" m o ż n a d o d a ć wszystkie r o ś l i n y ; „ k a ż d a trawa woła u r w i j mnie, oświeć mnie", ale „ t r z e b a by było w oktuszy na plecach nieść lub furą wieźć". K a ż d a z polnych r o ś l i n m i a ł a zastosowanie w lecz­ nictwie l u b w e t e r y n a r i i , lecz nawet stare kobiety nie­ wiele j u ż p a m i ę t a j ą . Powszechnie znane jest stosowa­ nie „ w r o t y c u " — po ocieleniu k r o w y do okadzenia jej i zaparzonego do picia („by nic złego jej się nie stało"), stosowanie „ z w o n k a " i p i o ł u n u — na żołądek, „marunki uwarzonej z tłuszczem, gdy się k t o oberwie", babki na rany. N i e k t ó r e kobiety znają przeznaczenie także in­ nych ziół; częściowo ma ono charakter racjonalny, częściowo magiczny. Inne magiczne zastosowanie ziela, obecnie także za­ n i k a j ą c e , to stawianie b u k i e t u po przyjściu z kościoła do kapusty, „ b y dobrze rosła", w k ł a d a n i e pod pierwszą skibę, rzucanie na ogień, gdy nadchodzi burza („ziele jest potrzebne, bo j a k p r z y c h o d z ą burze straszne, to ziele rzuca się na ogień; M a t k a Boska dzisiaj do nieba w s t ę p o w a ł a , to wszystkie c h m u r y może rozpędzić"). Zwyczajem odmiennego t y p u b y ł y „ m a j ó w k i " ; przez cały maj wieczorami schodzili się ludzie pod kaplicz­ k a m i i ś p i e w a l i pieśni do M a t k i Boskiej oraz odmawiali l i t a n i ę . G ł ó w n i e p r z y c h o d z i ł y kobiety, ale mężczyźni t a k ż e b r a l i u d z i a ł w m a j ó w k a c h . M a j ó w k i obok roli k u l t o w e j s p e ł n i a ł y t a k ż e r o l ę zwyczaju towarzyskiego, b y ł y miejscem s p o t k a ń dziewczyn i c h ł o p a k ó w ; „ka­ walerowie przychodzili do towarzystwa", „wszystkie panny leciały na m a j ó w k ę , potem c h ł o p a k i przychodzili, ś m i a l i się, zabawy były". W m a j u f i g u r k i przystrajano szczególnie bogato: j e d l i n ą , sztucznymi k w i a t a m i , czasem ustawiano pod k a p l i c z k ą m ł o d e brzózki. �П. 30, 31. Maska d i a b ł a ś m i g u ś n e g o , w y k . przed laty S. S m o l e ń , C h y ż ó w k i . kilku Po ostatniej wojnie zwyczaj zaczął z a n i k a ć . Obecnie jeszcze kobiety zbierają się czasami pod kapliczkami, ale nie jest to zwyczaj powszechny a n i codziennie p r a k ­ tykowany. W dużo w i ę k s z y m stopniu natomiast l u d n o ś ć wsi (szczególnie kobiety) bierze u d z i a ł w n a b o ż e ń s t w a c h majowych, zwłaszcza jeśli odległość od kościoła nie jest zbyt duża. N a b o ż e ń s t w a majowe cieszą się we w s i dużą popularnością, w p r z e c i w i e ń s t w i e do czerwcowych czy październikowych. Jeden z nielicznych z w y c z a j ó w ż y w o t n y c h , r o z w i j a ­ jących się; zwyczajów, w k t ó r y c h dostrzec m o ż n a stale wprowadzane nowe elementy, to stawianie choinki. Oczywiście związane to jest z p o p u l a r n o ś c i ą zwyczaju na terenie całej Polski. Fierwsze choinki we w s i stawiane b y ł y w latach dwudziestych przez i n t e l i g e n c j ę w i e j s k ą , przede wszyst­ kim przez nauczycieli. Powszechnie zwyczaj ten p r z y j ą ł się po I I wojnie ś w i a t o w e j . Choinka, zwana w C h y ż ó w ­ kach „drzewkiem", w y p a r ł a w c z e ś n i e j s z ą „podłaźniczkę". Podłaźniczka to w i e r z c h o ł e k j o d e ł k i wieszany czubkiem na dół nad stołem w i g i l i j n y m . U d o ł u wieszano k u l ę z opłatków, tzw. „ ś w i a t " (sporadycznie nazywany też „niebem"). Poza t y m p o d ł a ź n i c a przystrojona b y ł a t y l k o jabłkami i k ó ł k a m i w y c i ę t y m i z kolorowych o p ł a t k ó w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m przyozdabiano czasem pod­ łaźniczkę k w i a t k a m i z b i b u ł k i („wielkie mecyje były, że kilka k w i a t k ó w na podłaźniczce"). Z a r ó w n o p o d ł a ź ­ niczka, jak i choinka zawsze b y ł y z jodły, nigdy ze świerka; jodełka u w a ż a n a jest za p i ę k n i e j s z e drzewo. Jedno uzasadnienie wieszania podłaźniczki, to: „z dziadka pradziadka ten zwyczaj". Sporadycznie zda­ rza się inne, np. „podłaźniczka jest na t a k ą p a m i ą t k ę , że się Pan Jezus narodził, a w stajence też b y ł y k r z a k i " , „podłaźniczka d a w a ł a scęście w domu cy j a k " . Spotykało się we w s i t a k ż e p o d ł a ź n i c z k i s ł o m i a n e , lecz nie był to zwyczaj miejscowy i nie spopularyzo­ wał się. Gdy zaczęto s t a w i a ć c h o i n k ę , to na ogół nie wiesza­ no już podłaźniczki. A l e w n i e k t ó r y c h domach przez jakiś czas obie te formy w s p ó ł i s t n i a ł y . D u ż o częściej natomiast zdarzało się, że stawiano c h o i n k ę , a r ó w n o ­ cześnie robiono „ ś w i a t " i wieszano go u p u ł a p u . Spotka­ łam też dom, w k t ó r y m jeszcze 5 lat t e m u wieszano podłaźniczkę. Gospodyni twierdzi, że nie ma miejsca na drzewko. Charakterystyczne, że w rodzinie tej nie ma małych dzieci. Obecnie choinki ubierane są przede w s z y s t k i m „bajkami", które podobno zaczęły się p o j a w i a ć j u ż przed samą ostatnią wojną (kupowane w ż y d o w s k i c h sklepach w Dobrej) i służyć jako ozdoba p o d ł a ź n i c z e k . P r ó c z baniek na choince wiesza się cukierki, j a b ł k a , nieraz orzechy w srebrnych papierkach, ł a ń c u s z k i z koloro­ wego papieru, ciasteczka, nadal o p ł a t k i , ostatnio „włosy anielskie". Poza t y m czasami postacie a n i o ł k ó w w y c i ę t e z papieru przez dzieci, k ł a d z i e się k a r t k i pocztowe, k t ó ­ re przesyła rodzina z ż y c z e n i a m i , p r z e d s t a w i a j ą c e żłobek czy inne sceny z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i Bożego Narodzenia. Choinka stoi w izbie do Trzech K r ó l i , a czasami (o ile igiełki nie oblatują) do M a t k i Boskiej Gromnicz­ nej — „pokąd się ś p i e w a k o l ę d y " . Tak samo było z pod­ łaźniczka. W Chyżówkach wiele jest o b r z ę d ó w o charakterze magicznym; funkcja magiczna jest albo w y ł ą c z n ą , albo jedną z wielu. K a ż d a p r a k t y k a magiczna zresztą jest 31 mniej l u b bardziej p o w i ą z a n a z c a ł y m zespołem w i e ­ rzeń i o b r z ę d ó w , d o t y c z ą c y c h o k r e ś l o n e g o dnia czy okresu. P o d a w a ł a m wyżej j u ż n i e k t ó r e zwyczaje, k t ó ­ r y c h cel ma w y r a ź n i e magiczny charakter, np. stawia­ nie w polach k r z y ż y k ó w z p a l m czy okadzanie k r o w y . Dalszym p r z y k ł a d e m jest zwyczaj o b w i ą z y w a n i a drzew owocowych przed ś w i t e m w dzień św. Szczepana. Po­ w r ó s ł a do o w i ą z a n i a robiło się z nieomłóconego snopka owsianego przyniesionego do domu przed wieczerzą wigilijną. Drzewa w ten sposób o b w i ą z a n e „lepiej r o ­ dzą". Zwyczaj ginie, zanika motywacja magiczna, np. jeden ze starszych gospodarzy, do ostatnich lat w y k o ­ n u j ą c y ten zabieg, twierdzi, że j u ż teraz m u się nie chce chodzić po śniegu. „ T o t y l k o dla p t a s z k ó w , żeby sobie d z i u b a ł y — drzewa r o s n ą i bez tego". Inny infor­ mator u w a ż a , że zwyczaj m i a ł sens, gdy przy domu rosło k i l k a drzewek. Obecnie n i e k t ó r z y gospodarze m a j ą „po 100 i 150 (we wsi — j a k i w c a ł y m regionie — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w ogromnym stopniu roz­ w i n ę ł o się sadownictwo), to by musieli cały dzień o w i ą ­ zywać". Starsi gospodarze, w r a c a j ą c z kościoła z p o ś w i ę c o ­ n y m owsem w dzień ś w . Szczepana, szli na swoje pole, jeśli b y ł o zachwaszczone, posypywali je m ó w i ą c : „Ucie­ kaj diable z ostem, bo idzie ś w i ę t y Szczepan ze ś w i ę c o ­ n y m owsem". J e ś l i w i e r z y ć wypowiedziom informato­ r ó w , to zabiegi te nie są j u ż praktykowane (często o k r e ś l a n e są jako głupie). Do dziś natomiast ogromna większość gospodarzy święci owies i dodaje go do ziarna przeznaczonego na siew, żeby b y ł urodzaj. Inne zabiegi magiczne, to np. jedzenie j a b ł e k ś w i ę ­ conych w dzień ś w . Błażeja jako ś r o d e k zapobiegający bólowi g a r d ł a , mycie się w potoku w Wilię rano, żeby b y ć z d r o w y m przez cały rok. M y l i się t a k ż e ludzie chorzy, gdyż woda m i a ł a działać wtedy t a k ż e jako le- 247 �karstwo; po u m y c i u chory z o s t a w i a ł przy rzece s t a r ą koszulę, odchodząc nie oglądał się, bo choroba m o g ł a b y się p o w t ó r z y ć . Był też zwyczaj mycia się w wodzie, do k t ó r e j wrzucano srebrne p i e n i ą d z e , a po wojnie po prostu bilon, żeby b y ć „ j a k ten p i e n i ą d z zdrowy". W Boże Narodzenie z kościoła do domu „chłop s t a r a ł się przyjść przed b a b ą , żeby b y ł chytrzejszy przez cały rok", w Nowy Rok dawano b y d ł u specjalnie pieczone placuszki, „żeby na t y m r o k u w i ę d ł o się szczęśliwie". Przed wieczerzą wigilijną k ł a d z i o n o pod stół r ó ż n e ż e ­ lazne przedmioty, np. części p ł u g a , „żeby p r z y o r a ć k o ­ m u ś k a w a ł e k pola", części wozu, m ł o t e k , s i e k i e r ę . W Bo­ że Narodzenie nie zamiatano izby, bo to „wielkie ś w i ę ­ to", a poza t y m m o ż n a w y m i e ś ć z domu całe bogactwo. W Wigilię, Boże Narodzenie, Nowy Rok, a szczególnit w Szczepana b y ł zwyczaj sypania owsem po izbie, „posuło się owsem po garnkach, po stole, po wszystkim, żeby dużo tego chleba było". Chleb ze stołu wigilijnego jedzono po k a w a ł e c z k u k a ż d e g o dnia od W i g i l i i do N o ­ wego Roku, żeby z a p e w n i ć sobie urodzaj. Po wieczerzy w i g i l i j n e j dzieci p r z y n o s i ł y do izby drzewo, żeby grzyby się rodziły. P r z y k ł a d y m o ż n a by m n o ż y ć . Z a b i e g ó w magicznych jest masa. Są t o zabiegi dwojakiego rodzaju: o charak­ terze z a p o b i e g a j ą c y m i m a j ą c e na celu spowodowanie czegoś -— urodzaju, zdrowia, p i e n i ę d z y i t p . Bardzo wiele tych p r a k t y k żyje już t y l k o w p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , inne są nadal stosowane. Różne są przyczyny p r a k t y k o ­ wania z a b i e g ó w magicznych. Część m i e s z k a ń c ó w w s i , w szczególności starszych, nadal wierzy w ich skutecz' ność, i n n i w y k o n u j ą je dla zachowania t r a d y c j i (jeśl' nic nie stanie akurat na przeszkodzie i jeśli w odpo­ wiednim momencie p a m i ę t a j ą o zwyczaju), jeszcze i n n i t r a k t u j ą n i e k t ó r e p r a k t y k i magiczne zabawowo (np. m y ­ cie się w wodzie z p i e n i ę d z m i ) . Jeżeli przy czynności magicznej w y k o r z y s t y w a n y jest przedmiot p o ś w i ę c o n y , wtedy dla w i e l u m i e s z k a ń c ó w C h y ż ó w e k w y s t a r c z a j ą c ą m o t y w a c j ą w y k o n y w a n i a zabiegu jest stwierdzenie: „bo to p o ś w i ę c o n e " ; dotyczy to ogromnej ilości p o c z y n a ń . Wreszcie zdarza się też często, że zwyczaj p r a k t y k u j e się w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na ojca, m a t k ę czy i n n ą star­ szą osobę. Nieco odmiennie przedstawia się stosunek ludzi do wróżb, szczególnie z w i ą z a n y c h z okresem Bożego Na­ rodzenia. Wróżby w dziedzinie spraw osobistych, z w ł a s z ­ cza zamążpójścia czy ożenku, nadal są często praktyko­ wane przez m ł o d y c h , ale j u ż w y ł ą c z n i e jako zabawa okazja do ż a r t ó w , zalotów. Natomiast w r ó ż b y dotyczące urodzaju, chowu b y d ł a czy owiec —• znane są tylkb w starszym pokoleniu i nawet przez ftie niezbyt często dokonywane. Przepowiadanie pogody na n a d c h o d z ą c y rok (z d n i od Ł u c j i do Bożego Narodzenia, a czasem do Trzech Króli) jest nadal praktykowane, i to z a r ó w n o przez starsze, j a k i ś r e d n i e pokolenie. Wierzenia dotyczące c u d ó w i d z i w ó w , np. że woda w noc wigilijną zamienia się w wino, że b y d ł o w Wigilię o północy m ó w i l u d z k i m głosem, że leszczyna wtedy k w i t n i e (jakby k t o ś to zobaczył, s p o t k a ł o b y go szczęście), a pewien gatunek t r a w p ł y n i e pod p r ą d w g ó r ę rzeki, że w W i e l k ą Niedzielę skarby zakopane w ziemi otwie­ r a j ą się — są przytaczane j a k o legendy, opowieści b a b k i czy dziadka. N i e w i e l u nawet starszych ludzi wierzy w ich p r a w d z i w o ś ć . Przemiany w obrzędowości p r z e j a w i a j ą się t a k ż e w zmianie osoby p r a k t y k u j ą c e j zwyczaj (pod w z g l ę d e m wieku, płci, pozycji rodzinnej), np. dawniej przyniesie­ nie snopka owsianego do izby przed w i e c z e r z ą w i g i l i j n ą n a l e ż a ł o do gospodarza, obecnie nie ma ż a d n e g o zna­ 248 czenia, k t o to r o b i ; niejednokrotnie zresztą w ogóle za­ rzucono ten zwyczaj. M o ż n a r ó w n i e ż z a u w a ż y ć zmiany formalne, prze­ j a w i a j ą c e się w zmianie p o t r a w o b r z ę d o w y c h , np. w i g i ­ l i j n y c h . P o t r a w y tradycyjne to k r u p y , grzyby, karpiele (brukiew), ziemniaki, galas (kompot), groch, k w a ś n i c a . Są one częściowo rugowane (szczególnie karpiele) na rzecz nowych, dawniej nie znanych (przede wszystkim ryby). Oczywiście z w i ą z a n e to jest w pierwszym rzędzie ze wzrostem z a m o ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Bardzo c i e k a w y m zjawiskiem jest wprowadzenie nowych e l e m e n t ó w w o b r z ę d a c h z a n i k a j ą c y c h . P r z y k ł a d podaję z s ą s i e d n i e j w s i (Szczawa), p o n i e w a ż jest on niezwykle charakterystyczny. Zwyczaj chodzenia z szop­ k ą k u k i e ł k o w ą jest w Szczawie jeszcze ż y w y , ale w y ­ kazuje silną t e n d e n c j ę z a n i k a j ą c ą . W ś r ó d k u k i e ł e k jed­ nej z szopek znajduje się „ i n w a l i d a wojenny spod Monte Cassino". Z r o z u m i a ł e , że nie jest to p o s t a ć trady­ cyjna. Tradycyjne o b r z ę d y doroczne w C h y ż ó w k a c h za­ n i k a j ą , jedne szybciej, inne wolniej, bardzo nieliczne w y k a z u j ą tendencje rozwojowe. P r z y c z y n ą tego są głę­ bokie p r z e o b r a ż e n i a , j a k i e zaszły w życiu gospodarczym, s p o ł e c z n y m i k u l t u r a l n y m . D u ż y w p ł y w na zanikanie o b r z ę d u l u b jego zachowanie m a kościół. Proboszcz, k t ó r y w parafii w J u r k o w i e przebywa j u ż ponad 40 lat, m a we w s i ogromny autorytet; ze w z g l ę d u na funkcję, k t ó r ą sprawuje, a t a k ż e po prostu jako człowiek. Ksiądz przyznaje, że z n i e k t ó r y m i zwyczajami walczył świa­ domie, np. z chodzeniem po kolędzie, p o n i e w a ż zawsze z w i ą z a n a b y ł a z t y m „ p o h u l a n k a " , przykre w y b r y k i , g ł u p i e ż a r t y . Poza t y m s t a r a ł się w p ł y n ą ć na parafian (co m u się udało), by nie zaczynali chodzić po kolędzie w dzień Bożego Narodzenia, t y l k o dopiero na Szczepana. I n n y zwyczaj, przeciw k t ó r e m u k s i ą d z w y s t ę p o w a ł , to sypanie owsem w kościele na ś w . Szczepana. Jeszcze po ostatniej w o j n i e po mszy ś w . w kościele było pełno ziarna („po kostki"); trudno je potem w y s p r z ą t a ć , skut­ k i e m czego lęgły się myszy i niszczyły szaty liturgiczne. Obecnie parafianie sypią jedynie „ p a r ę ziarnek" (kilka garści). N i e k t ó r e o b r z ę d y są z kolei przez kościół po­ pierane, np. ś w i ę c e n i e ziół 15 sierpnia, bo „wyrażają one cnoty M a t k i N a j ś w i ę t s z e j " , kościół modli się, by zioła b y ł y skuteczne j a k o lekarstwa. Pewien w p ł y w na p r z e o b r a ż e n i a obrzędowości tra­ dycyjnej m i a ł a też szkoła, oczywiście stale wzrastające k o n t a k t y z miastem, w ogromnej mierze migracje. Tak­ że ś r o d k i masowego przekazu, j a k radio (na baterie, z n a j d u j ą c e się w ponad 50% d o m ó w ) , prasa, telewizja ( o g l ą d a n a przez m ł o d y c h , a w dolnej części wsi także przez ś r e d n i e pokolenie — w J u r k o w i e lub w zelektry­ fikowanych osiedlach C h y ż ó w e k ) . Nie należy też za­ p o m i n a ć , że stosunek ludzi do o b r z ę d o w o ś c i jest często s p r a w ą i n d y w i d u a l n ą , z a l e ż n ą od p s y c h i k i i stopnia rozwoju u m y s ł o w o ś c i . Na z a k o ń c z e n i e k i l k a spostrzeżeń. Wydaje m i się, że silniejsza w i a r a w r ó ż n e g o t y p u p r a k t y k i magiczne, opowiadania o duchach, czarownicach i t p . występuje w rodzinach bardziej z w i ą z a n y c h z pasterstwem niż reszta w s i , w rodzinach, w k t ó r y c h zawód bacy był przekazywany z ojca na syna aż do c h w i l i obecnej. I n n a uwaga dotyczy stosunku do o b r z ę d ó w mieszkańców g ó r n e j i dolnej części w s i . O k r e ś l e n i a „ g ó r n a " i „dolna" część w s i p r z y j ę ł a m umownie, gdyż nie da się oczy­ wiście p r z e p r o w a d z i ć ż a d n e j granicy pomiędzy nimi. Otóż o b r z ę d y k o l ę d n i c z e w s p ó ł c z e ś n i e praktykowane są w g ó r n e j części w s i . Za Stary i N o w y Rok oraz za św. M i k o ł a j a przebierali się chłopcy z g ó r n y c h osiedli, naj­ wyższe p a l m y r ó w n i e ż przez nich są robione. Być może �przyczyną tego bardziej aktywnego stosunku do o b r z ę ­ dów jest w i ę k s z a odległość od gospody (w Dobrej czy cd niedawna w J u r k o w i e ) , od telewizji, k l u b u i t p . Wielokrotnie p r o w a d z ą c w C h y ż ó w k a c h badania spotykałam się z s y t u a c j ą , w k t ó r e j m ł o d y c h ł o p a k czy dziewczyna, b ę d ą c ś w i a d k i e m mojej rozmowy z rodzi­ cami lub dziadkami, pierwszy raz w życiu słyszeli opo­ wieść o dawnych zwyczajach rodzinnej wsi. Nieraz natomiast u z u p e ł n i a l i t ę (relację w i a d o m o ś c i a m i u s ł y s z a ­ nymi pirzez radio. Na podstawie dotychczasowych b a d a ń w C h y ż ó w ­ kach nie z g o d z i ł a b y m się z hipotezą, w y s u n i ę t ą co prawda przy badaniach o b r z ę d ó w r o l n i c z y c h , jakoby w pierwszym r z ę d z i e z a n i k a ł y zwyczaje stosowane i n ­ dywidualnie, m a j ą c e na celu dobro jednego gospodar­ stwa, na k t ó r e nie m i a ł y w p ł y w u sankcje o p i n i i spo­ łecznej. Np. niemal powszechny jest do dziś w C h y ż ó w ­ kach zwyczaj kropienia w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a z k o n i e m przy pierwszej orce, w k ł a d a n i e p o ś w i ę c o n e g o ziela pod pierwszą skibę i t p . 5 W zupełnie inny sposób niż o b r z ę d o w o ś ć t r a d y ­ cyjną należy r o z p a t r y w a ć zwyczaje z w i ą z a n e ze ś w i ę ­ tami p a ń s t w o w y m i , organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , szkolnymi, o k o l i c z n o ś c i o w y m i . Nie m o ż n a oczywiście o b s e r w o w a ć przemian, jakie zachodziły w sposobie obchodzenia ś w i ą t p a ń s t w o w y c h na przestrzeni całego omawianego okresu. Nie u d a ł o m i się niestety z e b r a ć ż a d n y c h danych o ś w i ę t a c h z okresu sprzed I wojny ś w i a t o w e j . Wszyscy najstarsi gospodarze albo s t w i e r d z a j ą , że nie obchodzono wtedy ż a d n y c h świąt tego typu, albo — że po prostu nie p a m i ę t a j ą . Najbogatszym ź r ó d ł e m do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jest kronika szkolna prowadzona od momentu powstania szkoły (1916 r.) do c h w i l i obecnej. W latach 1916—1946 kronika pisana b y ł a stale przez t ę s a m ą osobę — nau­ czycielkę, potem k i e r o w n i c z k ę szkoły — W a l e r i ę Ł a s k ą (Knapczyk). Wszelkie obchody ś w i ą t czy rocznic p a ń ­ stwowych we w s i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m koncen­ trowały się w szkole. G ł ó w n y m ś w i ę t e m b y ł a rocznica uchwalenia K o n s t y t u c j i 3 Maja. P o n i ż e j cytuję opis u r o ­ czystości z 1924 г., zanotowany w kronice. „Miesiąc maj z a s ł u g u j e na wybitniejsze miejsce w tej kronice a to ze w z g l ę d u na obchód K o n s t y t u c j i w dniu 3 maja z n a s t ę p u j ą c y m opisem: O godzinie 6 r a ­ no w y r u s z y ł y dzieci szkolne p a r a m i ze szkoły w Chy­ żówkach do kościoła w J u r k o w i e . P o c h ó d p o p r z e d z a ł uczeń Józef M r ó z e k niosący duży sztandar b i a ł o - c z e r ­ wony z o r ł e m polskim. Dzieci w czasie p o d r ó ż y ś p i e w a ł y piosenki. Przybywszy do kościoła u s t a w i ł y się parami, a las b i a ł o c z e r w o n y c h c h o r ą g i e w e k , k t ó r e m i e l i ucznio­ wie r o z w e s e l a ł serce polskie. Mszę ś w . o d p r a w i a ł m i e j ­ scowy proboszcz ks. M i c h a ł Chłoń, podczas k t ó r e j dzie­ ci śpiewały. Po Mszy ś w . ks. proboszcz wygłosił p i ę k n e okolicznościowe kazanie b u d z ą c w sercach słuchaczy miłość ojczyzny. Po mszy ś w . wszystkie dzieci r u s z y ł y do nowej szkoły w J u r k o w i e gdzie b y l i obecni przed­ stawiciele gmin, ks. proboszcz, nauczycielstwo i p. poseł Michał Laskuda. Dzieci o d ś p i e w a ł y p i e ś n i patriotyczne i o d d e k l a m o w a ł y wiersze. Odczyt w y g ł o s i ł a nauczycielka z Jurkowa, p. Julia S i d o r ó w n a , o znaczeniu obchodu wygłosił p r z e m ó w i e n i e ks. proboszcz i p. poseł Laskuda. O d ś p i e w a n i e m Roty z a k o ń c z o n o obchód." podniesie n a j w c z e ś n i e j za 4.000 lat."). Liczniejsze grono u c z e s t n i k ó w jest t y l k o wtedy, gdy święto przypada w niedzielę. Inne ś w i ę t o w podobny sposób obchodzone przez dzieci szkolne to — w g k r o n i k i — 11 listopada (od 1930 г.). Od 1927 r. wprowadzono też w szkole obchody imienin M a r s z a ł k a , a od 1936 r. — imienin Prezydenta. W p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi w y r a ź n i e żywy jest zwyczaj obchodzenia 3 Maja, natomiast o pozostałych ś w i ę t a c h nie p a m i ę t a j ą (być może nie b r a l i w obcho­ dach tych udziału). Z organizacji społeczno-politycznych, działających w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w C h y ż ó w k a c h , i s t o t n ą r o l ę o d g r y w a ł o Stronnictwo Ludowe, bardzo silne organiza­ cyjnie w tej części p o w i a t u limanowskiego. Rokrocznie w drugi dzień Zielonych Ś w i ą t członkowie Stronnictwa Ludowego jechali do L i m a n o w e j na pochód protestacyj­ ny. Często dochodziło do w a l k z policją. W czasie po­ c h o d ó w ś p i e w a n o specjalne okolicznościowe pieśni, częś­ ciowo u k ł a d a n e przez ludzi z C h y ż ó w e k , b ę d ą c e r e a k c j ą na wydarzenia. Z a n o t o w a ł a m np. pieśń, k t ó r a p o w s t a ł a po zabiciu przez policję w Kasinie c h ł o p a k a — działacza r u c h u ludowego (autorem jest podobno Józef Smoleń, nieżyjący od 9 lat). Tam w Kasinie na mogile k r z y ż zieloniusieńki, ginie od k u l policyi chłopiec m ł o d z i u s i e ń k i . Ginie, ginie chłopiec młody, ś m i e r ć m u oczy t u l i , prosi w ranach brata swego, I I 32. K r z y ż y k z palmy wielkanocnej w zbożu. Kotów, pow. Nowy Sącz. Niemal co r o k autorka k r o n i k i u b o l e w a ł a nad bra­ kiem zainteresowania d o r o s ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i u r o ­ czystością (w 1927 г.: „ G ó r a l e j a k z w y k l e m a ł o w uczest­ nictwie dopisali. Na nic u r o c z y s t o ś ć K o n s t y t u c j i 3 Maja jak nie będzie co « c h a m k a c » . Dlatego też j a k « j e d e n m ą ż » [...] sadzili ziemniaki. U takiego l u d u k u l t u r a się 24.9 �by doniósł m a t u l i . P r z y s z ł a m a t k a zabitego, zobaczyła syna, wzięła go w swoje objęcia i tak p r z e m ó w i ł a : ty umierasz, synu drogi, m ó j r ó ż o w y kwiecie, a j a twoja stara matka zostaję na świecie. Ty umierasz, synu drogi, synu m ó j kochany, twoich braci policy ja już kuje w kajdany. P r o s z ę mamy, proszę bardzo, ł a d n i e mnie chowajcie, niech m i wszystkie dzwony d z w o n i ą i organy grajcie. Niech mnie t y l k o nie c h o w a j ą mordercy, ł a j d a k i , t y l k o sami kasinianie dziewczęta, c h ł o p a k i . Sadźcie róże na m y m grobie, k t ó r a się rozwinie na p a m i ą t k ę mojej ś m i e r c i niewinnyj w Kasinie. M i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k raczej nie m a j ą aktywnego stosunku tak do ś w i ą t 1 Maja j a k i 22 Lipca. Opinia społeczna nie nakazuje ś w i ę t o w a n i a w te d n i , m i m o to — jeśli nie m a pilnych r o b ó t polowych — jest we wsi n a s t r ó j „ p ó ł ś w i ą t e c z n y " . Ludzie p r a c u j ą , ale nie przy zajęciach widocznych dla s ą s i a d ó w i k a ż d e g o prze­ chodzącego („w polu k r ę p u j ą się robić"), najczęściej p r a c u j ą w lesie („w lesie ś w i ę t o robi"). W szkole na 1 maja odbywa się uroczysta akademia z częścią a r t y ­ styczną, i 3 maja jest traktowany obecnie jako święto kościel­ ne — K r ó l o w e j K o r o n y Polskiej; „ k t o chce idzie do kościoła", nie ma nakazu ś w i ę t o w a n i a . Działalność organizacji s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h jest nikła, członkowie ich nie o b c h o d z ą ż a d n y c h ś w i ą t . Jedy­ nie istniejące we w s i od 1969 r. koło Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (wcześniej k i l k a osób z C h y ż ó ­ wek n a l e ż a ł o do k o ł a w P ó ł r z e c z k a c h ) p r ó b o w a ł o zorga­ n i z o w a ć w Zielone Ś w i ę t a ognisko, ale przeszkodził w t y m deszcz. C z ł o n k o w i e Z S L b r a l i udział w „święcie l u d o w y m " w Skrzydlnej. Na program o b c h o d ó w złożyły się: p r z e m ó w i e n i a okolicznościowe, dekorowanie odzna­ czeniami z a s ł u ż o n y c h l u d o w c ó w i część artystyczna, w k t ó r e j w y s t ą p i ł zespół zorganizowany przy GS w Do­ brej. Ś w i ę t a szkolne, to przede wszystkim rozpoczęcie i z a k o ń c z e n i e r o k u szkolnego. Do 1946 r. z tej okazji dzieci b r a ł y u d z i a ł w uroczystym n a b o ż e ń s t w i e w koś­ ciele w J u r k o w i e , po czym w szkole n a s t ę p o w a ł o przy­ witanie l u b p o ż e g n a n i e dzieci, rozdanie ś w i a d e c t w itp. Od 1948 r. w d n i u rozpoczęcia 1 z a k o ń c z e n i a r o k u szkol­ nego odbywa się akademia, na k t ó r ą p r z y c h o d z ą — prócz dzieci szkolnych — ich rodzice, starsza młodzież i i n n i m i e s z k a ń c y C h y ż ó w e k . W programie akademii z n a j d u j ą się okolicznościowe deklamacje, inscenizacje, piosenki i t a ń c e . Od około 6 l a t uczniowie V I I klasy organizują uro­ czyste p o ż e g n a n i e klasy V I I I (przed r e f o r m ą szkolnictwa odpowiednio V I i V I I klasa). Uczniowie V I I klasy w r ę ­ czają k w i a t e k k a ż d e m u „ ó s m a k o w i " , całują („to ściska­ nie, c a ł o w a n i e nawet m i ł o w y g l ą d a " — j a k m ó w i jedna z nauczycielek), potem n a s t ę p u j e p o ż e g n a n i e i małe „przyjęcie": herbata z ciastkiem. Na zakończenie za­ bawa. W czasie zabawy często dziewczęta improwizują okolicznościowe piosenki. W 1948 r. pierwszy raz obchodzone było w Chyżów­ kach Ś w i ę t o M a t k i ( u r z ą d z o n o a k a d e m i ę , na k t ó r e j dzie­ ci w r ę c z a ł y m a t k o m k w i a t y ) , a w 1950 — Dzień Kobiet (również akademia). W ostatnich latach dzieci na lek­ cjach wychowania plastycznego p r z y g o t o w u j ą l a u r k i dla matek na Dzień M a t k i i Dzień Kobiet, uczą się też w i e r s z y k ó w , k t ó r e czasami m ó w i ą w domu. Dzień Dziecka połączony jest z D n i e m Sportu Szkolnego. Dzie­ ci w y k o n u j ą zabawy ruchowe ze ś p i e w e m , gry sportowe itp. W n a g r o d ę ( t a k ż e za udział) o t r z y m u j ą cukierki, ciastka, ołówki, długopisy i t p . W domach prywatnych Dzień Dziecka nie jest obchodzony. Wszystkie z a u w a ż o n e w tradycyjnej obrzędowości dorocznej p r a w i d ł o w o ś c i , wszystkie wnioski mogą do­ tyczyć w y ł ą c z n i e C h y ż ó w e k i ewentualnie najbliższej okolicy. Zagadnienie o b r z ę d o w o ś c i dorocznej Chyżówek na tle i n n y c h w s i regionu b ę d z i e przedmiotem dalszych prac. PRZYPISY 1 Istnieje spór do tej pory nie r o z s t r z y g n i ę t y , czy nazwa w s i powinna b r z m i e ć „ C h y s z ó w k i " czy „ C h y ż ó w ­ k i " . P r z y j ę ł a m p i s o w n i ę „ C h y ż ó w k i " , p o n i e w a ż tak w ł a ś ­ nie wieś jest zarejestrowana w u r z ę d o w y m spisie m i e j ­ scowości P R L . Wieś Dobra w powiecie limanowskim. Wybór ma­ teriałów zebranych przez uczestniczki V Instruktorskie­ go Żeńskiego Obozu Krajoznawczego w Dobrej, K r a k ó w 1938. 2 Fot.: 250 Jerzy Duda - 3 M . S i e m i ń s k a , Monografia wsi Chyżówki, maszy­ nopis pracy dyplomowej wykonanej w I I Studium Nau­ czycielskim, K r a k ó w 1968. K . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocz­ nymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a Polska", R. V I I I , 1965, t. 9, s. 62—102. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz, Plon, obrzęd, widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwyczajów rol­ niczych, Ossolineum 1967. 4 5 i l . 23-28; M a g d a l e n a K r o h - i l . 1-3, 6, 18-22, 30, 31; J a n S w i d e r s k i R e p r : S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i — i l . 4, 5, 7, 8, 23-25. - И. 9-17, 32; b . W ę g r z y n o w i c z - i l . 29. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a951ea49c19eca50c5eb19e8503321c4.pdf bd3557efc92d7ea868be9f8fecc07410 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4447 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4136 Title A name given to the resource Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.45-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Magdalena Maszczak, Maria Teresa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. l ' . Stanisław Cbrząstowski na tle swych zbiorów. 1974 r. Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh KOLEKCJA ZOFII I STANISŁAWA CHRZĄSTOWSKICH ORAZ JEJ ZNACZENIE DLA WSI PODEGRODZIE Podegrodzie, duża wieś w powiecie nowosądeckim, stanowi centrum regionu Lachów Sądeckich, grupy etno­ graficznej o odrębnej, specyficznej kulturzo i o szerokim, zmiennym pasie pogranicza, w którym elementy kultury lachowskiej krzyżują się z elementami kultury grup sąsied­ nich. W okresie międzywojennym osiedlili się w Podegrodziu Zofia i Stanisław Chrząstowscy. Zofio przybyła tu z Płocko w roku 1928 i objęła posadę nauczycielki przedmiotów humanistycznych oraz robót ręcznych w Szkoło Rolniczej. Ostatnio kierujo Biblioteką Gminną. Stanisław, rodem ze Lwowa, zamieszkał w Podegrodziu w roku 1930. * Za­ trudniony był kolejno w Małopolskim Towarzystwie Rol­ niczym, Izbie Rolniczej, w pierwszych latach po w ojnio w przemyślo cukrowniczym, a od niedawna w Bibłiotcco Powiatowej w Nowym Sączu. Praca obojga pp. Chrząstowskich polegała na kontaktach z wieloma ludźmi; szybko więc wrośli w nowe środowisko, uczestnicząc w miejscowych uroczystościach, obrzędach, zabawach, poznając bogate tradycjo kulturowe regionu. Sami również stali się inicjato­ rami takich imprez, jak widowiska teatralne, zga^duj-zgadulo, wieczornico. Pani Zofia jest główną organizatorką ludowego zespołu pieśni i tańca „Podegrodzie", który powstał w 1937 r. przy ówczesnej Szkole Rolniczej. Ona takżo prowadziła przy szkoło pozalekcyjne kursy szycia i haftu, na które przychodziła nie tylko młodzież szkolna, ale i starsze kobiety. r Podejmując się prowadzenia zajęć z zespołem łudzi wychowanych w duchu odrębnej kultury regionalnej, zdecy­ dowała się nawiązać do miejscowych wzorów. Już przed I I wojną światową gromadziła wspólnie z mężem strój podegrodzki. Chrząstowscy wypożyczali stroje członkom „Podegrodzio" na liczne występy , a w roku 1958 już ze zbicrów własnych mogli mządzić wystawę w Starym Sączu. Bo tego czasu inne eksponaty trafiały do nich bardzo rzadko, na zasadzie jjrzypedkowego podarunku. Właściwy rozwój kolekcji, poszerzonej o przedmioty użytkowe, przypada na rok 1961. Uroczyście obchodzonym wówczas w maju — „Najpiękniejszym Dniom Podegrodzia" towarzyszyła regionalna wystawa etnograficzna, której przygotowanie powierzono Chrząstowskiemu. Przy pomocy kilku osób, m. in. Józefa Łatki i Józefa Bliźniaka, zebrał on od okolicznych gospodarzy sprzęt domowy, narzędzia gospodarcze, ceramikę, rzeźby, hafty, strojo i wycinanki, któro wystawiono w sześciu sadach Szkoły Podstawowej. Przy tej okazji zeprezentowano również pokazowe wesele podogrodzkie, sztukę tkania na dawnych krosnach demon­ strował Piotr Szabla, a sposób formowania garnków glinia­ nych — Wojciech Błaszczyk. Przed rozpoczęciem zajęć szkolnych trzeba było zlikwi­ dować ekspozycję. Wtedy większość przedmiotów zwrócono, a pozostałe, za zgodą właścicieli zatrzymał Stanisław Chi ząstowski, który zaproponował założenie izby regionalnej r 45 �Zbiory Z. i S. Chrząstowskich: i l . 2. Wyroby gliniane z Podegrodzia i Starego Sącza; i l . 3. Męskie stroje lachowskio. �yre wsi. Do czasu uzyskania odpowiedniego pomieszczenia zbiory przeniesiono do domu Chrząstowskich, i tu, na pod­ daszu, udostępniono je zwiedzającym. W roku 1967, przy okazji otwarcia „Szlaku Kwitnących Sadów", urządzono Izbę Regionalną w starej chałupie Stanisława Migacza — „Pawlaka". Dom trzeba było nie­ stety po niedługim czasie rozebrać — i wyposażenie izby wróciło znowu do Chrząstowskich. Wielka to szkoda, bo eksponaty oderwane od wnętrza typowej chałupy podogrodzkiej, straciły swą autentyczną wymowę. W roku 1969 Chrząstowscy uporządkowali nie używaną już oborę murowejią z pustaków i urządzili w niej prowi­ zoryczną izbę. Jest to oczywiście kompromis między rekon­ strukcją dawnych wnętrz a ekspozycją muzealną. Ogromne, ilość przedmiotów pozostała na strychu domu Chrząstowskich. Wydzielono tam dwa, małe wnętrza i wąski korytarz, w którym umieszczono część zbiorów, porządkując je tematycznie. Pomieszczenia te jednak ze względu na małą powierzchnię mają raczej charakter magazynowy niż ekspozycyjny. Ponadto wiele eksponatów poupychano w mieszkaniu, na werandzie, a niektóre, jak np. ule — na podwórku. Obecnie ukończono w Podegrodziu budowę domu kultury, w którym planowano urządzić w kilku salach ekspozycję etnograficzną. Niestety, administracja nowo utworzonej gminy zajęła dla swoich potrzeb znaczną część pomieszczeń i muzeum będzie mieścić się tylko w jednej sali, do której zostanie przeniesiona jedynie izba regionalna. Wg relacji pp. Chrząstowskich — zamierzają oni w przy­ szłości przekazać swoje zbiory do Muzeum w Nowym Sączu, pod warunkiem pozostawienia ich w Podegrodziu. Kolekcja Chrząstowskich liczy obecnie ok. 1400 ekspo­ natów, pochodzących z ponad 30 wsi, należących w X V I I w. do parafii podegrodzkiej. Najwięcej eksponatów pochodzi ze wsi leżących niedaleko od Podegrodzia, czyli z centrum regionu, ale spora część kolekcji została zebrana na terenach graniczących z innymi grupami etnograficznymi. Interesu­ jące, żo z samego Podegrodzia pochodzi stosunkowo niewiele obiektów. Chrząstowski twierdzi, że w okresie tworzenia kolekcji w Podegrodziu było już mało tradycyjnych sprzętów. Strój ludowy w kolekcji reprezentują ubiory typowo lachowskie, natomiast inne eksponaty, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej pochodzą również z terenów pogra­ nicznych. Forma ich zresztą w większości nie różni się od typowo lachowskich. Zbiór Chrząstowskich — to przedmioty funkcjonujące w tradycyjnej kulturze Lachów Sądeckich w końcu X I X i w pierwszych dziesięcioleciach X X wieku. Starsze są pojedyncze eksponaty, np. piękny obraz olejny na płótnie z przedstawieniem Matki Boskiej Saletyńskiej. Współczesne są natomiast wyroby twórców z Podegrodzia i okolicy, jak rzeźby w drewnie, niektóro hafty, plecionki i przed­ mioty obrzędowe. Założeniem kolekcji jest możliwie pełne zaprezento­ wanie kultury Lachów Sądeckich. Założenie to zostało wypracowane już w trakcie uzupełniania, kolekcji, początko­ wo bowiem — jak już wspomniano — przedmioty były zbierane dość przypadkowo na jednorazową wystawę. Zbiór zawiera obiekty ze wszystkich niemal dzie­ dzin: od przedmiotów użytku codziennego, poprzez na­ rzędzia rolnicze, narzędzia i wyroby rzemieślnicze, ubiory, do przedmiotów obrzędowych i plastyki ludowej. Można tu znaleźć całe tradycyjne wyposażenie domu mieszkalnego oraz częściowe — budynków gospodarczych. W zbiorze znajduje się sporo eksponatów cennych i interesujących, jak np. oryginalnie zdobione „kratki", czyłi półki na naczynia, czy ryzowana skrzynia sarkofagowa. Daloj — kilka starych rzeźb drewnianych, piękna, płasko- I I . 4. Wnętrze izby regionalnej. I I . 5. Zegar rzeźbiony, Czerniec, pow. N . Sącz. 47 �rzeźbiona, polichromowana Pietá (il. 7), dwa pionowe ule kłodowe z twarzą ludzką, która na jednym jest wyryta, na drugim zaś wykonana w formie przytwierdzonej płaskorzeźby (il. 9). Z ciekawostek ilustrujących chłopski zmysł wynalaz­ czości wspomnieć trzeba niedawno wykonaną pralkę drew­ nianą, działającą na podobnej zasadzie jak fabryczne, poruszane energią elektryczną, albo przyrząd do formo­ wania pierogów, równocześnie W5'cinający odpowiedni kształt i ściskający krawędź. W zbiorze znajdują się przykłady częstej obecnie adaptacji i stylizacji we współczesnej wytwórczości wiej­ skiej, np. podłaźniczka ozdobiona rzędem „sercówek" — wzoru zaczerpniętego ze zdobnictwa spodni, szafa ozdobiona malowanymi motywami hafciarskimi i in. Kolekcja bardzo dobrze pokazuje tradycyjną kulturę Lachów Sądeckich, chociaż ma jeszcze luki. Na pewno dobrze by było, gdyby udało się ją rozbudować, zgromadzić w miarę możności pełny zostaw typów narzędzi, sprzętów itd. Stałaby się wówczas naprawdę unikalnym i cennym dokumentem przeszłości. Ale nie zależy to tylko od dobrych chęci twórców tej kolekcji, na przeszkodzie stoi bowiem zarówno brak pomieszczenia na dalsze zbiory, jak i szybki zanik w terenie dawnych wytworów kultury materialnej. Zbiory pp. Chrząstowskich nie ograniczają się do obiektów „czysto etnograficznych". Są t u także modlitew­ niki, zbiory kazań znalezione w wiejskich chałupach, zbiór monet, głównie austriackich z przełomu X I X i X X w., ceramika z wykopalisk prowadzonych na terenie Pode­ grodzia, pamiątki — odznaczenia i dokumenty biograficzna miejscowych działaczy społecznych, szkolne prace dzieci, rogi myśliwskie, plakaty, a także inne ciekawostki. Większość zebranych przedmiotów zarejestrowana jest w księdze, zawierającej informacje o ich pochodzeniu, czasem o ich historii, a także ogólną charakterystykę pozwa­ lającą zidentyfikować poszczególne eksponaty. Szczególnie cenne są kartoteki twórców ludowych z najbliższych okolic Podegrodzia, zawierające notki biograficzne z uwzględnie­ niem zakresu zainteresowań i fotografie. W ramach działalności bibliotekarskiej, a także na użytek prywatny Chrząstowscy — poczynając od okresu międzywojennego — prowadzą kronikę wszelkich imprez organizowanych w Podegrodziu. Gromadzą w niej programy i wycinki prasowe; wydarzenia ilustrują zdjęciami, do których dodają krótki komentarz. W bibliotece prywatnej pp. Chrząstowskich znajduje się m. in. literatura dotycząca regionu zarówno z zakresu etnografii, jak historii i archeologii. Są też tam egzemplarze studenckich prac dyplomowych związanych bezpośrednio z kolekcją oraz z gospodarką i kulturą regionu. Z. i St. Chrząstowscy są współautorami książki Fol­ klor Lachów Sądeckich, wydanej przez COK (1974 r.) oraz kilku krótkich opracowań o tematyce lachowskiej. * Stosunek mieszkańców Podegrodzia do kolekcji jest bardzo różny. W rozmowach z mieszkaiicami wsi wyraźnie ujawnia się dwoistość postaw. W ich świadomości kolekcja nie ma charakteru „wspólnego dobra", uznawana jest za prywatną sprawę pp. Chrząstowskich i to niezależnie od subiektywnego stosunku poszczególnych informatorów do problemu zachowania kultury ludowej. Ale postawa ta do­ tyczy wyłącznie sytuacji w obrębie własnej grupy. W wypad­ ku wychodzenia na zewnątrz — poza społeczność wiejską — kolekcja zaczyna funkcjonować jako „nasza, podegrodzka". I I . 6. Rzeźby ze zbioru Z. i S. Chrząstowskich. 18 �П. 7. Pieta, płaskorzeźba w drewnie, polichromowana, Podegrodzie. I I . 8. Lalki do szopki, wyk. Leon Potoniec, Olszana. W przeważającej większości wypowiedzi daje się zaobserwować w mniejszym lub większym stopniu poczucie dumy z faktu, że „w Podegrodziu jest muzeum". Szczegółowiej rozpatrując funkcjonowanie kolekcji w świadomości mieszkańców Podegrodzia, można wydzielić kilka grap o różnym podejściu do omawianego problemu. Specyficzną grupę stanowili ludzie bezpośrednio zaanga­ żowani w tworzenie i rozwój kolekcji, ludzie starsi, dla których istotna jest sprawa zachowania śladów kultury z czasów ich młodości. Doceniali oni zarówno potrzebę zachowania dla przyszłych pokoleń tradycyjnej kultury ludowej, jak i celowość tworzenia kolekcji. Według relacji Stanisława Chrząstowskiego wszyscy ci ludzie, sercem oddani kolekcjonerstwu i osobiście zainteresowani zbiora­ mi — już nie żyją. Jedynym wyjątkiem jest Józef Buźniak, rzeźbiarz ludowy. Od chwili, gdy padła myśl urządzenia wystawy z okazji Tysiąclecia Podegrodzia — Buźniak był zaanga­ żowany w zbieranie eksponatów. Od tego też czasu datuje się szersza jego działalność rzeźbiarska. Przedtem rzeźbił jedynie sporadycznie (głównie zabawki, szopkę z lalkami), od roku 1961 zaś, ulegając namowom Stanisława Chrząstow­ skiego, zaczął systematycznie rzeźbić drewniane figurki, wzbudzając coraz większe zainteresowanie swymi pracami. Jego rzeźby znajdują się w muzeach w Nowym Sączu, Krakowie, Warszawie oraz w zbiorach prywatnych. Naj­ wcześniejsze jednak rzeźby są u p. Chrząstowskiego, do­ kumentując rozwój artystyczny twórcy. Buźniak jest dumny, że jego dzieła znajdują się w „mu­ zeum podegrodzkim", ma do tej kolekcji stosunek bardzo osobisty, cieszy się z rozwoju zbiorów, z każdej wzmianki prasowej, audycji radiowej czy telewizyjnej. Wszystkie swe prace Buźniak przekazał pp. Chrząstowskim w darze, podkreśla też, że było to wspomniane w publikacjach. W wypowiedziach Józefa Buźniaka wyraźnie zaznacza się patriotyzm lokalny. Jest dla niego np. sprawą oczy­ wistą, że mimo niewątpliwej straty finansowej nie sprzeda malowanej skrzyni wiannej Muzeum Etnograficznemu w Krakowie, które chciało ją zakupić, lecz przekaże do kolekcji Chrząstowskich — „żeby została w Podegrodziu". Rozpatrując postawy mieszkańców Podegrodzia wobec kolekcji, należy podkreślić sprawę wielokrotnie zaznaczającą się w wypowiedziach przedstawicieli starszego i średniego pokolenia wsi (również u Buźniaka) — mianowicie prze­ noszenie na kolekcję swojego stosunku do pp. Chrzą­ stowskich. Dotyczy to zarówno ocen negatywnych, jak i pozytywnych. Liczne wypowiedzi świadczyły, że jeśli ktoś szanuje p. Chrząstowskiego jako człowieka, to równo­ cześnie uznaje jego działalność kolekcjonerską za słuszną i celową. Zdarzało się, że na pytanie o kolekcję odpowiadano: „Chrząstowski to dobry chłop". W podobny sposób ne­ gatywna ocena osoby Chrząstowskiego rzutuje na stosunek do jego kolekcji, a czasami także do samej idei zbierania zabytków kultury ludowej. Jak wynika z wypowiedzi przedstawicieli średniego pokolenia — są oni nastawieni do kolekcji Chrząstowskich obojętnie, bądź wykazują stosunek ambiwalentny. Nie­ jednokrotnie spotyka się ludzi, którzy z jednej strony — przyznając się tp tego mniej lub bardziej otwarcie — żałują, że ofiarowali bądź sprzedali Chrząstowskim stare przedmio­ ty, z których wartości dawniej nie zdawali sobie sprawy. Z drugiej strony, ci sami ludzie cieszą się, że ich rzeczy „zostaną na pamiątkę". Dla wielu z nich natomiast nie stanowi różnicy czy przedmioty te znajdują się w izbie regionalnej w Podegrodziu, czy też poza wsią, np. w muzeum 49 �nowosądeckim. Czasami zdają sobie sprawę, żo gdyby nie akcja Chrząstowskich, prawdopodobnie owe przedmioty dawno uległyby zniszczeniu. U przedstawicieli młodzieży można w większym stopniu zaobserwować element dumy z istnienia we wsi „muzeum". Wpłynął na to niewątpliwie fakt, że w okresie tworzenia kolekcji zaangażowane były do tego dzieci szkolne, obecne pokolenie od ok. 16 do ok. 30 lat. Zofia Chrząstowska, z racji swojego zawodu, zachęcała uczniów, by przynosili różne stare przedmioty, używane niegdyś w gospodarstwie. Ludzie przed kilku laty bezpośrednio działający przy powsta­ waniu zbioru — choćby to było inspirowane przez szkołę — zawsze ściślej są z nim związani. Stąd może i skwapliwość w podkreślaniu istnienia izby regionalnej w Podegrodziu oraz swojego udziału w jej tworzeniu, często wyolbrzymio­ nego. Ale również postawy tych młodych ludzi nie można określić jednoznacznie. Częstokroć — jako pracownicy mu­ zeum nowosądeckiego — zakupując w Podegrodziu ekspo­ naty etnograficzne, spotykamy się u przedstawicieli tej grupy wieku z lekką drwiną i pobłażaniem dla naszych poszukiwań „starodawnych" przedmiotów i w ogóle z kpią­ cym stosunkiem do „starych dziadów". Zazwyczaj im młodszy jest przedstawiciel młodego pokolenia, tym mniej­ sze ma zrozumienie dla tradycji. Świadomość dzieci szkolnych kształtowana jest przez szkołę w stopniu co najmniej równym wpływom domowym, jeśli już nie wspominać o innych czynnikach, również istotnych w procesie formowania poglądów dziecka. Ucznio­ wie w ramach zajęć szkolnych zwiedzają ekspozycję Chrzą­ stowskich, uczą się szacunku dla tradycji we wszelkich jej przejawach. Trudno ocenić, czy ma to istotny wpływ na kształtowanie późniejszych postaw. W każdym razie do wyjątków należy, by młodzi ludzie jeszcze w szkole lub po jej ukończeniu samorzutnie, z własnej woli chodzili oglądać eksponaty zgromadzono u Chrząstowskich. Nie wykazują również chęci pomocy w poszerzaniu zbiorów. Zdecydowanie pozytywny, niemal bezkrytyczny stosu­ nek do omawianej kolekcji wykazują ludzie pochodzący z Podegrodzia, a mieszkający obecnie w dużych miastach. Uważają oni istnienie izby regionalnej za powód do dumy, uzasadniają takie stanowisko argumentami używanymi powszechnie w środkach masowego przekazu, wspominają o skarbach kultury narodowej i ogromnych wartościach tradycji ludowej. Ich stosunek do kolekcjonerstwa etno­ graficznego (w każdym zakresie) jest jasno sprecyzowany, a przy t y m jest on wyraźnie kształtowany przez telewizję, radio i prasę, a zgodny ze współcześnie występującymi tendencjami w warstwach inteligenckich. Kto zwiedza izbę regionalną Zofii i Stanisława Chrzą­ stowskich? Przede wszystkim przyjezdni: kolonio, obozy wędrowne, liczni turyści indywidualni oraz z natury rzeczy osoby zainteresowane kulturą Lachów Sądeckich. Natomiast spośród mieszkańców Podegrodzia, kolekcję Chrząstowskich ogląda przynajmniej raz — niojako obo­ wiązkowo — każdy uczeń, ale w zasadzie na t y m się kończy kontakt ze zbiorami. Ludzie starsi — z wyjątkiem bez­ pośrednio zaangażowanych, takich jak Buźniek — naj­ częściej nie chodzą oglądać zbiorów. Na zapytanie, czy zwiedzali izbę regionalną, zazwyczaj odpowiadają „przecież ja to wszystko znam", „ja to z młodości pamiętam", „córka opowiadała, co tam jest, ja sam takio rzeczy robiłem", „niech młodzi oglądają". Z reguły wystarcza tym ludziom świadomość istnienia takiego muzeum; świadomość, że przedmioty z czasów ich młodości zostały docenione. Czasem I I . 9. Ulo kłodowe. -Si 50 �П. 10. Ul figuralny, wyk. Stanisław Plata z Naszacowic, oraz narzędzia gospodarcze. I I . 11. Jarzma i uprzęże. wywołuje to zdziwienie i rozbawienie, częściej — zadowo­ lenie i poczucie dumy. Równie rzadko odwiedzają wystawę ludzie średniego pokolenia — a i to najczęściej z namowy pp. Chrząstowskich. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy przyjeżdżają do wsi krewni z zagranicy, zazwyczaj ze Stanów Zjedno­ czonych. Emigracja do Ameryki była na Sądecczyźnie bardzo duża, dotyczy to również Podegrodzia. Często więc się zdarza, że emigranci, którzy zostali na stałe za oceanem, przyjeżdżają odwiedzić rodzinny kraj. Jest wtedy regułą, że prowadzi się ich do Chrząstowskich. Należy to niejako do „obrzędowości" stworzonej dla takich okazji. Reakcja emigrantów jest zawsze ta sama — ogromne wzruszenie na widok starych, niemal już zapomnianych narzędzi pracy, naczyń, ubiorów itp., używanych w dzieciństwie lub w mło­ dości. Świadkami tego są krewni i znajomi z Podegrodzia, co niewątpliwie rzutuje na ich stosunek do kolekcji. Inaczej natomiast reagują Polacy urodzeni i wycho­ wani już na obczyźnie. Zgromadzone sprzęty niewiele im mówią, nie znają oni ich zastosowania, trudno im sobie wyobrazić posługiwanie się nimi na co dzień, nie wspomi­ nając już w ogóle o wyglądzie i atmosferze wsi z dawnych lat. Niestety, ekspozycja w domu Chrząstowskich nie jest w stanie w ten sposób oddziaływać, zresztą nie spełni chyba również tego zadania najstaranniejsza choćby i najbardziej poglądowo opracowana ekspozycja muzealna. Jedyną moż­ liwością jest pokazanie tradycyjnej kultury ludowej w skan­ senie. Przybysz z Zachodu reaguje natomiast na piękne stroje podegrodzkie, na świątki, zdobione sprzęty itp. Znaczenie kolekcji Zofii i Stanisława Chrząstowskich można ująć w trzech aspektach: •— znaczenie naukowe — jest to najlepsza z istnieją­ cych (największa i najbardziej wszechstronna) kolekcja, dokumentująca kulturę ludową Lachów Sądeckich; niektóre eksponaty mają dużą wartość etnograficzną i mogą stanowić podstawę opracowań naukowych; — rola popularyzacji tradycyjnej kultury Lachów Sądeckich przez udostępnianie kolekcji licznym turystom, prezentowanie jej w radiu, prasie, telewizji oraz przez organizowanie wystaw na miejscu i wypożyczanie ekspo­ natów na wystawy zagraniczne; — rola kolekcji we wsi. Omawiana kolekcja, to największy prywatny zbiór etnograficzny na terenie Sądecczyzny. Stąd też p. Chrząstowski stał się w opinii działaczy kulturalnych w Nowym Sączu autorytetem w dziedzinie kultury ludowej Lachów Sądeckich (bardzo często niesłusznie utożsamianej z kulturą całej Sądecczyzny), stał się swego rodzaju specjalistą. Natomiast rola kolekcji na terenie samego Podegrodzia ma zupełnie inny charakter. Najistotniejsze jej działanie, to wzbudzanie i utrwalanie poczucia wartości przedmiotów funkcjonujących w tradycyjnej kulturze ludowej, a często uważanych obecnie przez Podegrodzian za niepotrzebne. Nie można też pomijać drugiej funkcji kolekcji — umacniania wśród mieszkańców wsi więzi nieformalnej, opartej na poczuciu dumy z istnienia w Podegrodziu muzeum. Nie spełnia natomiast kolekcja Chrząstowskich roli czynnika aktywizującego środowisko. Funkcjonowanie jej w świadomości mieszkańców Podegrodzia w dwóch niejako płaszczyznach — w obrębie własnej grupy i na zewnątrz —• to problem 'najistotniejszy przy rozpatrywaniu znaczenia zbioru dla wsi. Jakie są przyczyny tego stanu rzeczy? Może zaważyło na tym pochodzenie Kolekcjonerów spoza śro­ dowiska wiejskiego, czy może inne względy ? Trudno odpowie­ dzieć na te pytania bez szczegółowych badań socjologicznych. Fot.: M.T. Maszczak 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28a8c34ee1c650b503688fbe53a1e669.pdf 0bc9369a2eb4ee5c2b00e64b90074989 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a1c96de01f2a262707b41589bbac85b.pdf 5cf964fbc84417ed4c03c5020de75b54 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian �Archiwum Etnograficzne Ethnographic Archives Tom 67 �Tymoteusz Król Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian P O L S K I E TOWA R Z Y S T WO LU D O Z N AWC Z E WROCŁAW 2023 �Recenzenci: dr hab. Katarzyna Marcol, dr hab. Henryk Jaroszewicz Redakcja „Archiwum Etnograficznego”: Katarzyna Ceklarz – redaktor naczelna Anna Engelking, Damian Kasprzyk, Joanna Koźmińska Projekt okładki: Adam Konieczny Skład: Jadwiga Popowska Fotografia na okładce: Anna Fox (Lüft), Danuta Kubica (Ćiöe) i Helena Biba (Płaćnik) przed domem ostatniej z nich w wilamowskich strojach codziennych, 2008. Fot. Gabriel Król Redaktor naukowy: dr Maciej Mętrak Korekta tekstów w języku polskim: Magdalena Rudnik Korekta tekstów w języku wilamowskim: Paweł Szutow Pomoc przy transkrypcji: Małgorzata Zejma (Biöeźnjok), Aleksandra Nowak (Niedźjelka), Michał Smolana (Küćłik) Copyright by Tymoteusz Król, Instytut Slawistyki PAN Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2023 ISBN 978-83-64465-62-8 ISSN 0066-6858 Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Fryderyka Joliot-Curie 12, 50-383 Wrocław tel. (+48) 71 375 75 83 e-mail: ptl@ptl.info.pl, www.ptl.info.pl Archiwum Etnograficzne �SPIS TREŚCI WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY�������������������������������������������������������������������������� 21 Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej�������23 Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji���������25 Opowieści Wilamowian jako folklor ustny�����������������������������������������������������31 DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA���������������������������������������������������������������������������������������������������� 37 Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw�39 Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj ������������ 41 Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor������������������������������������ 46 WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH�������� 51 Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa������������������������������������������������������������������������ 51 [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer �������������������������������������������������������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza������������������������������������������������������ 51 https://wikitongues.org/videos/helka_20221215_wym/ [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam�������������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie ���������������������������� 52 https://wikitongues.org/videos/helka_20221216_wym/ [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ���������������������������������������������������������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi���������������������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20221217_wym/ [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa������������������������������������������ 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić �������������������������������������������� 53 https://wikitongues.org/videos/helka_20090202_wym/ [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam ���������������� 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu���������������������������������� 54 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090102_wym/ �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 6 [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn�������������������������������� 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie �������������������������������������������� 55 https://wikitongues.org/videos/juza_20120103_wym/ [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn���������������������������������������������� 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom���������������������������������������� 56 https://wikitongues.org/videos/juza_20120104_wym/ [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh������������������������������������������������ 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka�������������������������������������������������������� 57 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221231_wym/ [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet�������������������������������������������������������������������� 57 Język wilamowski był zakazany������������������������������������������������������������ 57 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140304_wym-2/ [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o��������������������������������������� 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy”������������������ 58 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090102_wym/ [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego���������������������������� 59 https://wikitongues.org/videos/juza_20120105_wym/ [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh���������������� 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������ 59 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140301_wym/ [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś���������������������������������������������� 60 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090103_wym/ [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys�������������������������������������������������������� 60 Pauermin mówił o nowinach������������������������������������������������������������������ 60 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120107_wym/ [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary�������������������������� 61 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120108_wym/ [16] Di, wo ferśtinda, łahta�������������������������������������������������������������������������� 61 Ci, co rozumieli, śmiali się�������������������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120109_wym/ [17] Wi dy Pöła ogycün gingja�������������������������������������������������������������������� 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi �������������������������������������������������������� 62 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221213_wym/ [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn���������������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach�������������������������������������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221215_wym/ �Spis treści [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr �������������������������������������������������������������� 63 Nikt nie miał takich strojów jak my������������������������������������������������������ 63 https://wikitongues.org/videos/staha_20140301_wym/ [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła�������������������������������������������� 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������������������� 63 https://wikitongues.org/videos/helka_20120107_wym/ [21] Der śmjyrgüst fjym krig���������������������������������������������������������������������� 64 Śmiergust przed wojną�������������������������������������������������������������������������� 64 https://wikitongues.org/videos/helka_20221214_wym/ [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig���������������������������������������������������� 65 Jak szli na wesele przed wojną�������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090201_wym-2/ [23] Dy ślynćkja ufer friöed������������������������������������������������������������������������ 65 Ślęczki na weselu ���������������������������������������������������������������������������������� 65 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221224_wym/ [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter ������������������������������������ 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca�������������������������������������������� 66 https://wikitongues.org/videos/nuska_20220901_wym-2/ [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt�������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach�������������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/inga_20090104_wym/ [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag ������������������������������������������������������������������ 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę���������������������� 67 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221220_wym/ [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf���������������������������������������������������������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi�������������������������������������������������������� 69 https://wikitongues.org/videos/helka_20220602_wym-2/ [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot���������������������������������������������� 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot�������������������������������������������� 70 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120113_wym/ [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt�������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki �������������� 71 https:// https://wikitongues.org/videos/helka_20120103_wym/ [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa�������������������������������������������������������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza���������������������������������������������� 72 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090103_wym/ [31] Ȧ güter Rüsek hyłft������������������������������������������������������������������������������ 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090101_wym/ 7 �8 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [32] Dy Rüsa nama s’fad����������������������������������������������������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia ������������������������������������������������������������������������������ 73 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090102_wym/ [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa�������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna���������������������������������������� 74 https://wikitongues.org/videos/inga_20090106_wym/ [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś������������������������������������������������������������������ 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������������ 75 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221108_wym/ [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln ������������������������������������������ 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale ���������������������������������������������������� 76 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221117_wym-2/ [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus���������������������������������������������������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie�������������������������������������������������������� 77 https://wikitongues.org/videos/helka_20090101_wym/ [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer���������������������������������������������������������������������������� 78 Zły niemiecki nauczyciel ���������������������������������������������������������������������� 78 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221103_wym/ [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa ������������������������������������������������������������ 78 List napisany po wilamowsku���������������������������������������������������������������� 79 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070101_wym/ [39] Opyłys y Ałca���������������������������������������������������������������������������������������� 79 Odpust w Hałcnowie������������������������������������������������������������������������������ 79 https://wikitongues.org/videos/helka_20221224_wym/ [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������������ 80 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi���������������������������������� 80 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221216_wym/ Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt�������������������� 81 [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot������������������������������������������������������������ 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������������������������������������������������������ 81 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20080101_wym/ [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ������������������������ 82 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140303_wym-2/ �Spis treści [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś�������������������������������������������������������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem�������������� 83 https://wikitongues.org/videos/pejter_20090101_wym/ [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ���������������������������������������������������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)���������������������������������� 83 https://wikitongues.org/videos/helka_20221222_wym/ [45] Der Bibiöewjec jyśter �������������������������������������������������������������������������� 83 O dawnym Bibowcu ������������������������������������������������������������������������������ 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221107_wym/ [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt�������������������������������������������������������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola���������������������������������������������������������� 84 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221212_wym/ [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer�������������������������������������������������������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ���������������������������������������������������� 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221209_wym/ [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta����������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci ������������������������������������������������ 85 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221130_wym/ [49] Wo yh hoüt ho gymaht ������������������������������������������������������������������������ 86 Co dziś robiłam�������������������������������������������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090105_wym/ [50] Der büw mytum ruta hitła ������������������������������������������������������������������ 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem�������������������������������������������������� 86 https://wikitongues.org/videos/inga_20090105_wym/ [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh ���������������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu���������������������������� 87 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090103_wym/ [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet�������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi ������������������������������������������ 88 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070104_wym-2/ [53] Dy wawyn fün uf Win�������������������������������������������������������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia�������������������������������������������������������������������� 89 https://wikitongues.org/videos/inga_20090102_wym/ [54] Dy śmyd łjyta zih y Win ���������������������������������������������������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu ���������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140303_wym/ 9 �10 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [55] Der teper cy nökwyś ���������������������������������������������������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku���������������������������������������������������������������������������� 90 https://wikitongues.org/videos/staha_20140304_wym/ [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns ������������������������������������������������������ 90 Mama chodziła z nami na targ���������������������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/helka_20221221_wym/ [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt������������������������������������������������������ 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ���������������������������������������������������� 91 https://wikitongues.org/videos/staha_20140102_wym/ [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa��������������������������������������������������������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża �������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140102_wym/ [59] Dy rȧz uf Win���������������������������������������������������������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia���������������������������������������������������������������������������������� 92 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140103_wym/ [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt���������������������������������������������������������������������� 93 Żarty podczas zalotów���������������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140103_wym-2/ [61] Mȧj wymysiöejer friöed ���������������������������������������������������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������������������������������������������������������� 93 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120105_wym/ [62] �Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht�������������������������������������������������������������������������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������������������������������������������������������ 94 https://wikitongues.org/videos/helka_20120105_wym/ [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa�������������������������������������������������������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom�������������������������������������������������������� 95 https://wikitongues.org/videos/helka_20120108_wym/ [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand �������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca ���������������������������������������������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140102_wym/ [65] W � i ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür)���������������������������������������������������������������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)�������� 96 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140103_wym/ [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa���������������������������������������������������� 97 Śmierć Edwarda Kennedy’ego �������������������������������������������������������������� 97 https://wikitongues.org/videos/nusa-h%C8%A7la_20090101_wym/ �Spis treści Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”������������������ 98 [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng���������������������������������������������������������������� 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������������������� 98 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090104_wym/ [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt���������������������������� 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski������������������������ 99 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090101_wym/ [69] Dy baba hoüt zih ym bet�������������������������������������������������������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku�������������������������������������������������������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221203_wym/ [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś���������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku �������������������� 100 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221204_wym/ [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan�������������������������������������������������������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu ���������������������������������������������� 101 https://wikitongues.org/videos/inga_20090101_wym/ [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały ������������������������������������ 102 https://wikitongues.org/videos/helka_20221227_wym/ [73] Wosfer hemb jyśter wün�������������������������������������������������������������������� 103 O tym, jakie dawniej były koszule ������������������������������������������������������ 103 https://wikitongues.org/videos/helka_20221228_wym/ [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta�������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz ���������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221206_wym/ [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma�������������������������������������������������� 104 Jak złożyli wóz na dachu���������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/helka_20221207_wym/ [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür���������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat �������������������������������������������������������������������������������������� 104 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140104_wym-2/ [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn������������������������������������������ 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze�������������������������������������������� 105 https://wikitongues.org/videos/helka_20090201_wym/ 11 �12 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü���������������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ������������������������ 106 https://wikitongues.org/videos/helka_20221210_wym/ [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa������������������������������������������������ 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść�������������������������������������������������������������� 107 https://wikitongues.org/videos/inga_20090108_wym/ [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt�������������������������������������������������� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna ������������������������������ 107 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090105_wym/ [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter��������������������������������������������������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej���������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120101_wym/ [82] Dy cökela fjym krig���������������������������������������������������������������������������� 108 Cukierki przed wojną���������������������������������������������������������������������������� 108 https://wikitongues.org/videos/helka_202212123_wym/ [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda���������������������������������������������������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie �������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221106_wym/ [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta���������������������������������������������������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca�������������������������������������������������������������������� 109 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221101_wym/ [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder������������������������������������������������������ 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata������������������������������������������������������ 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221102_wym/ [86] Kürjyn myt kwaka ���������������������������������������������������������������������������� 110 Leczenie kwakami (brukwią) �������������������������������������������������������������� 110 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221109_wym/ [87] Gest fu Belgjen�������������������������������������������������������������������������������������111 Goście z Belgii���������������������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090104_wym/ [88] Wo wer byr müter zocta���������������������������������������������������������������������111 Co sadziliśmy u mamy �������������������������������������������������������������������������111 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221221_wym/ [89] Wos zih os bocȧ mytag ���������������������������������������������������������������������� 112 Co się jadło przed południem �������������������������������������������������������������� 112 https://wikitongues.org/videos/helka_20221211_wym/ �Spis treści [90] Fanküh gybröht ufs fȧld�������������������������������������������������������������������� 113 Jajecznica przynoszona na pole������������������������������������������������������������ 113 https://www.youtube.com/watch?v=HlRG3aLs2es [91] Pylyk ȧn woserpip������������������������������������������������������������������������������ 114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)�������������������������������������������������� 114 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120115_wym/ [92] S’Asa byr fȧldat���������������������������������������������������������������������������������� 114 Jedzenie przy pracy w polu������������������������������������������������������������������ 115 https://wikitongues.org/videos/helka_20221230_wym-2/ [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja������������������������������������������������������������������������ 116 Gotowaliśmy też zacierkę�������������������������������������������������������������������� 117 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221222_wym/ [94] Ym besta wün gywjemty arpułn ������������������������������������������������������ 117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki������������������������������������������������������ 117 https://wikitongues.org/videos/helka_20221226_wym/ [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt �������������������������������������������������������������������������� 117 Codziennie miska kapusty�������������������������������������������������������������������� 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221110_wym/ [96] S’hemb ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 Koszula ������������������������������������������������������������������������������������������������ 118 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221205_wym/ Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn���������������������������������������������������������������� 119 [97] Wi zy dy ciglȧj boüta�������������������������������������������������������������������������� 119 Jak budowano cegielnię������������������������������������������������������������������������ 119 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221105_wym/ [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła���������������������������������������������������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła�������������������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140302_wym-2/ [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś������������������������������������������ 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku���������������������������������������������� 120 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221214_wym/ [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn�������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ���������������������������������� 121 https://wikitongues.org/videos/helka_20090102_wym/ 13 �14 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������������������������������������������������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język? ���������������������������������������������� 122 https://wikitongues.org/videos/nusa_20090104_wym/ [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś ������������������������������������������������������ 122 Soboki mówiły po wilamowsku ���������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120106_wym/ [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh ���������������������������������������������������������� 123 Wilamowski to piękny język���������������������������������������������������������������� 123 https://wikitongues.org/videos/staha_20140302_wym/ [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś������������������������������������������������������������ 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego �������������������������������������������������� 124 https://wikitongues.org/videos/nusa_20140101_wym/ [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś ������������������������������ 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku�������������������������������������������� 125 https://wikitongues.org/videos/juza_20120101_wym/ [106] Der foter kund ny pönyś kuza ���������������������������������������������������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku ������������������������������������������������������ 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090301_wym/ [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś�������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku���������������������������������� 126 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la-juza_20090301_wym/ [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza?���������������������������������������������������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku?������������������������������������������������������ 127 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090104_wym/ [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa ������������������������������������������������ 128 Jak prać wilamowskie stroje���������������������������������������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221228_wym/ [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku���������������������������������� 128 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120110_wym/ [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś ������������������������������������������ 129 Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/helka_20120106_wym/ [112] Yhy nyt śwjerery zaha������������������������������������������������������������������������ 129 Szyłam cięższe rzeczy�������������������������������������������������������������������������� 129 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221208_wym/ �Spis treści [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)���������������������������������������������������������������� 130 Szyłam piękne lalki������������������������������������������������������������������������������ 130 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221210_wym/ [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek�������������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki ������������������������������������������ 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221201_wym/ [115] Dy gywynłikja rek fur müter������������������������������������������������������������ 131 Spódnice codzienne od matki �������������������������������������������������������������� 131 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221202_wym/ [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś ������������������������������������������������������������ 131 Jak prałam wilamowskie bluzki ���������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221229_wym/ [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök���������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök�������������������������������������������������������������������������������������������� 132 https://wikitongues.org/videos/inga_20090103_wym/ [118] S’kroücła fur müter���������������������������������������������������������������������������� 133 Krzyżyk od matki �������������������������������������������������������������������������������� 133 https://www.youtube.com/watch?v=H1FzVUccQBk [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej ���������������������������� 133 https://wikitongues.org/videos/nuska_20070103_wym-2/ [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag�������������������������������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221206_wym/ [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)���������������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������������������������������������������������������ 134 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221217_wym/ [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla���������������������������������� 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)�������������� 135 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140106_wym/ [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca�������������������������������������������������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać�������������������������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221229_wym/ [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at������������������������������������������������������������ 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone���������������� 136 https://wikitongues.org/videos/helka_20221212_wym/ 15 �16 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta���������������������������������������������������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach���������������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/helka_20221220_wym/ [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld������������������������������������������������������������������ 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole���������������������������������������������������������� 137 https://wikitongues.org/videos/h%c8%a7la_20120116_wym-2/ [127] Śwjery at ufer wjytśoft ���������������������������������������������������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������������������������������������������������������ 138 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221230_wym/ [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü�������������������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska���������������������������������������������������� 139 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090105_wym/ [129] Der gymahty traktor�������������������������������������������������������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������������������������������������������������������ 140 https://wikitongues.org/videos/staha-nuska_20140101_wym-2/ [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła������������������������������������������������������������������ 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku)������������������������������������ 141 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120111_wym/ [131] Gatła köst at���������������������������������������������������������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy �������������������������������������������������������������� 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120112_wym/ [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata�������������������������������������������������������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować ������������������������������������������������ 142 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120114_wym/ [133] Yhy maht ołys ym fȧld ���������������������������������������������������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu�������������������������������������������������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120103_wym/ [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon���������������������������������������������������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) ���������������������������� 143 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120104_wym/ [135] Dy at ufer köłagrüw���������������������������������������������������������������������������� 143 Praca na kopalni������������������������������������������������������������������������������������ 144 https://wikitongues.org/videos/juza_20120102_wym/ [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn���������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce���������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/helka_20221225_wym/ [137] Yhy interesjyt mih jok myt at������������������������������������������������������������ 145 Ja interesowałam się tylko pracą���������������������������������������������������������� 145 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221225_wym/ �Spis treści [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld �������������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole���������������������������������������� 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140101_wym/ [139] Der foter handułt oüz knȧht�������������������������������������������������������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler������������������������������������������������������ 146 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140105_wym/ [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed ������������������������������������������������������ 147 Zabawna historia o służącej������������������������������������������������������������������ 147 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090101_wym/ [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn�������������������������������������������������������� 148 Wesoła historia o kolędzie�������������������������������������������������������������������� 148 https://wikitongues.org/videos/ruzla_20090102_wym/ [142] Yhy fiöe śun ny ym rod���������������������������������������������������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze �������������������������������������������������������������������� 149 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20120102_wym/ [143] Wi wer dy hyt mojyta������������������������������������������������������������������������ 149 Jak budowaliśmy dom�������������������������������������������������������������������������� 150 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20140104_wym/ [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok�������������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia������������������������������������ 151 https://wikitongues.org/videos/helka_20221219_wym/ [145] Yhy kund śejn zyngja������������������������������������������������������������������������ 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać���������������������������������������������������������� 152 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221226_wym/ [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz���������������������������������������������������������� 153 Praca w Bibowcu i na łące�������������������������������������������������������������������� 153 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221211_wym/ [147] Wi der kłop mulk dy ki���������������������������������������������������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy������������������������������������������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221218_wym/ [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft������������������������������������������ 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie������������������������������������ 154 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221219_wym/ [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta �������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu�������������������������������������������������� 155 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221223_wym/ 17 �18 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [150] Awys güt uf dy kroft �������������������������������������������������������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������������������������������������������������������ 156 https://wikitongues.org/videos/helka_20221213_wym/ [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn ���������������������������������������������������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach�������������������������������������������������� 156 https://wikitongues.org/videos/inga-helka_20090103_wym/ [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral �������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural���������������������������������� 157 https://wikitongues.org/videos/helka_20120102_wym/ [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet������ 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural������������������������������������������������������������������������ 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120104_wym/ [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma���������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami�������������� 158 https://wikitongues.org/videos/helka_20120101_wym/ [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot���������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu������������������������������������������ 159 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221207_wym/ [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki���������������������������������������������������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy ���������������������������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221227_wym/ [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm���������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen �������������������������������� 161 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221104_wym/ [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta���������������������������������������������������������� 162 Jak stawiali dziada i maja �������������������������������������������������������������������� 162 https://wikitongues.org/videos/helka_20221208_wym/ [159] Faderśłȧjsa������������������������������������������������������������������������������������������ 162 Pierzowiec ������������������������������������������������������������������������������������������ 163 https://wikitongues.org/videos/helka_20221209_wym/ [160] Der köh ufer friöed ���������������������������������������������������������������������������� 163 Kucharz na weselu�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221112_wym/ [161] Der friöedaśmjyrgüst ������������������������������������������������������������������������ 164 Śmiergust weselny�������������������������������������������������������������������������������� 164 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221111_wym/ �Spis treści [162] Zy wułda yn hund ny kłengln������������������������������������������������������������ 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom �������������������������������������������� 165 https://wikitongues.org/videos/helka_20221218_wym/ Pieśni Dy łidyn �������������������������������������������������������������������������������������������������������� 166 [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn���������������������������������������������������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ���������������������������������������������������������������������� 166 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090101_wym/ [164] Wymysiöejer śejny mȧkja������������������������������������������������������������������ 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny�������������������������������������������������� 168 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20090102_wym/ [165] O dü mȧj łiwy puterbow�������������������������������������������������������������������� 168 O ty kochana maślarko ������������������������������������������������������������������������ 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090107_wym/ [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł���������������������������������������������������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)���������������� 169 https://wikitongues.org/videos/inga_20090109_wym/ [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr���������������������������������������������������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie�������������������������������������������������������� 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070101_wym/ [168] Der ołdy Kesuł������������������������������������������������������������������������������������ 170 Stary Kesuł ������������������������������������������������������������������������������������������ 170 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070102_wym/ [169] Ȧn śrejt weter�������������������������������������������������������������������������������������� 171 Jeden krok w przód������������������������������������������������������������������������������ 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070103_wym/ [170] Ny śyk mih ys pyśła���������������������������������������������������������������������������� 171 Nie posyłaj mnie do lasu���������������������������������������������������������������������� 171 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070104_wym/ [171] S’möndła śȧjnt������������������������������������������������������������������������������������ 171 Księżyc świeci�������������������������������������������������������������������������������������� 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070105_wym/ [172] Śpacerpolka���������������������������������������������������������������������������������������� 172 Śpacerpolka������������������������������������������������������������������������������������������ 172 https://wikitongues.org/videos/h%C8%A7la_20070106_wym/ [173] Śłöf mȧj kyndła fest���������������������������������������������������������������������������� 172 Śpij moje dziecko mocno �������������������������������������������������������������������� 173 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221114_wym/ 19 �20 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [174] Diöt fum hejwuł���������������������������������������������������������������������������������� 173 Tam z górki ������������������������������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221115_wym/ [175] Zȧgja, nȧgja���������������������������������������������������������������������������������������� 174 Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” ������������������������������������������������������������������ 174 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221116_wym/ [176] S’wün ȧmöł cwü mykja���������������������������������������������������������������������� 175 Były raz dwa komary���������������������������������������������������������������������������� 175 https://wikitongues.org/videos/nuska_20221113_wym/ ZAKOŃCZENIE ������������������������������������������������������������������������������������ 176 DY ENDRYD�������������������������������������������������������������������������������������������� 178 ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA �������180 BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ ������������������������������������������������������������������������������������ 185 TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER ���������������������������������������������������������������������� 189 �WPROWADZENIE – JĘZYK WILAMOWSKI JAKO JĘZYK GINĄCY Spośród około 6 tysięcy języków, którymi mówi się obecnie na świecie, większość używana jest przez niewielkie społeczności (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Również w Europie występują języki, którymi posługują się nieliczne osoby. Języki te są zagrożone wymarciem, zwłaszcza gdy pozbawione są oficjalnego wsparcia państw narodowych. Do tej grupy należy język wilamowski, którego używanie zostało zabronione w 1945 r. przez przedstawicieli władz lokalnych, w większości wywodzących się z okolicznych miejscowości. Zakaz ten nie był jednak jedynym powodem, dla którego Wilamowianie przestali mówić do swoich dzieci w ojczystym języku. Po wojnie wilamowskość naznaczono piętnem, z perspektywy grupy dominującej (Polaków) język wilamowski przez długie lata uznawany był za dziwny, śmieszny, niewart uwagi. Takie negatywne ideologie i postawy językowe wymierzone przeciw językom mniejszościowym „powodują, że ludzie odrzucają swój język, nie przekazują go dzieciom, nie chcąc narażać ich na upokorzenia i trudności życiowe” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Mimo to język wilamowski do dzisiaj pozostaje ważny dla tożsamości dużej części Wilamowian. Świadczą o tym liczne wydarzenia organizowane przez Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie” we współpracy z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, w których odgrywa on ważną rolę (por. Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Młodzi Wilamowianie – new speakerzy1 używają tego języka w rozmowach między sobą, także tych prowadzonych za pomocą internetowych komunikatorów. Większość Wilamowian, choć sama w języku wilamowskim już nie mówi, świadoma jest represji, jakie spotykały ich przodków z powodu używania swojego języka, i porusza ten temat podczas rozmów w gronie rodziny i przyjaciół (por. Neels 2012). Język wilamowski został zarejestrowany przez Bibliotekę Kongresu USA i otrzymał kod ISO 639-3 „wym”, uwzględniony został także w Atlasie zagrożonych języków Świata (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Od 2013 r. podejmowane sa działania mające na celu prawne uznanie języka wilamowskiego za język regionalny w Polsce. 1 Osoby, które tego języka nauczyły się nie w domu, ale np. dzięki działaniom rewitalizacyjnym. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 22 Równolegle do działań rewitalizacyjnych i aktywistycznych prowadzone są badania naukowe. W ostatnich dwóch dekadach powstały prace językoznawcze (Andrason, Król 2016; Żak 2017), w tym socjolingwistyczne (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz, Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges, Król 2019; Chromik 2019) traktujące o zmianie językowej, kontakcie językowym czy o rewitalizacji2. Dzięki rewitalizacji pojawili się nowi mówcy o zróżnicowanych kompetencjach językowych. To głównie oni tworzą dziś wspólnotę mówiących językiem wilamowskim. Również ich idiolekty mogą być ciekawym obiektem badań (por. Borges 2019). Rewitalizacja językowa jest procesem dynamicznym i płynnym, którego cele zmieniają się w zależności od aktualnej wiedzy oraz sytuacji danej społeczności. Jednak podstawową motywacją, wspólną dla większości aktywistów na rzecz rewitalizacji językowej, jest chęć kultywowania dziedzictwa swoich przodków (Grenoble 2021: 11), stąd kluczowa jest jego dokumentacja. Wiele języków nie zostało udokumentowanych i nie został po nich do dzisiaj żaden ślad (Ahearn 2013: 237). Niestety pandemia COVID-19, a także upływ czasu spowodowały, że w trzeciej dekadzie XXI w. pozostało przy życiu mniej niż dziesięć native speakerek płynnie mówiących w wymysiöeryś3. Dlatego też w ramach programu „Language Revitalization Accelerator”, finansowanego przez organizację Wikitongues, zajmującą się wspieraniem dokumentacji i rewitalizacji językowej, powstał projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”. Jego efektem jest 50 godzin nagrań, tym razem w wersji wideo, z dwiema aktywnymi do dziś native speakerkami – Heleną Bibową fum Płaćnik (ur. 1922) i Anną Foksową (Foxową) fum Lüft (ur. 1927). Celem niniejszej publikacji jest zaprezentowanie zróżnicowanego materiału dokumentującego język wilamowski. Stanowiły go nagrania wideo – ze względu na charakter projektu, który zakłada umieszczenie na stronie Wikitongues filmów dostępnych dla odbiorców dzięki zeskanowaniu kodu QR. Starałem się, by były one jak najbardziej różnorodne zarówno jeśli chodzi o liczbę opowiadających, tematykę, jak i czas powstania materiału, choć w przypadku języka o tak małej liczbie jego użytkowników nie było to proste zadanie. Jak pisała amerykańska antropolożka lingwistyczna Laura M. Ahearn, „Próby przechowania całego korpusu sztuki słowa zagrożonych języków są teoretycznie nierealne, nawet przy zastosowaniu współczesnych technologii, takich jak wideo, skoro bowiem znika język, znikają również praktyki językowe swoiste dla użytkowników tego języka” (2013: 242). Języki nie mogą bowiem istnieć bez ludzi, którzy ich używają (Crystal 2000: 1). Mam jednak nadzieję, że oprócz dokumentacji, która zawsze jest niedoskonała, publikacja ta wpłynie pozytywnie na żywotność języka wilamowskiego, zapewniając dodatkowy matePełna bibliografia prac o Wilamowicach z lat 2000–2020 w: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022, w: Król, Mętrak, Żak 2022. Na szczególną uwagę zasługują teksty Alexa Andrasona. 3 „Wymysiöeryś” to określenie języka wilamowskiego w tym języku. 2 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący riał w tym języku dla new speakerów. Historie, opowiadania podawane drogą ustną były i są do dzisiaj nie tylko jednym ze środków przekazywania języka, ale również wzmagają poczucie łączności z grupą i chęć podzielania jej światopoglądu (Grenoble 2021: 11–12). Istotne będzie również wzmocnienie obecności mowy wilamowskiej w Internecie, gdyż jest ona kluczowa dla zmiany negatywnych postaw wobec języka. Dokumentacja języka wilamowskiego z perspektywy autobiograficznej Historia pierwszych opracowań mających na celu dokumentację języka wilamowskiego sięga jeszcze okresu międzywojennego. Wymienić tu należy gramatykę autorstwa Adama Kleczkowskiego (1920, 1921) czy monumentalny słownik Hermanna Mojmira (1930–1936). Nie brakowało również opracowań amatorskich, jak słownik i gramatyka w monografii Józefa Latosińskiego (1909) czy folklorystyczne opracowanie Ludwika Młynka (1907). Jak już wspomniałem, w XXI w. powstały również liczne prace językoznawcze, które dostępne są szerszemu gronu. Celem tej publikacji nie jest ich zreferowanie, ale udostępnienie tych materiałów, do których większość zainteresowanych nie ma dostępu. Jednym z celów mojej pracy – nie tylko tej książki, ale moich działań w ogóle – jest oddanie głosu członkom grupy, która do tej pory była w dyskursie publicznym marginalizowana. Zdaniem Stacy Holman Jones4 (2014: 210–211) pisząc tekst autoetnograficzny, badacz powinien przetransformować w swojej pracy to, co osobiste w to, co polityczne. Już sama rejestracja i dokumentacja tych relacji w celu uchronienia ich od zapomnienia jest działaniem politycznym (Connerton 2012: 59). Dlatego też jako inicjator stworzenia tego największego korpusu nagrań rozmów w języku wilamowskim uznałem, że istotne dla zrozumienia tego, w jaki sposób powstawał i się rozwijał, będzie wprowadzenie z perspektywy autobiograficznej. Od urodzenia w 1993 r. mieszkałem w Wilamowicach (moi rodzice przeprowadzili się tu siedem lat wcześniej). Do dziś pamiętam dzień, w którym uświadomiłem sobie, jak bardzo niezwykłą sytuacją jest używanie odrębnego języka w jednym małym miasteczku. Wcześniej wydawało mi się, że skoro w Wilamowicach mamy język wilamowski, to w Dankowicach będzie dankowski, w Hecznarowicach – hecznarowski itd. Mogłem mieć wtedy około 5 lat, od razu jednak zdałem sobie sprawę, że językiem wilamowskim poza moją przyszywaną wilamowską Babcią (Heleną Rozner fum Böba-Loüzkja) mówi bardzo mało osób. Kiedy mniej więcej dwa lata później Babcia, z którą w dzieciństwie spędzałem wiele czasu, powiedziała, że język wilamowski wkrótce wyginie, bo nikt nim nie mówi, ogarnął mnie niepokój. Niedługo później, bo w 2001 r., wydana została interdyscyplinarna monografia gminy Wilamowice pod redakcją Antoniego Barciaka (2001). 4 Australijska badaczka, pionierka podejścia autoetnograficznego. 23 �24 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedy o niej usłyszałem, od razu chciałem ją mieć, co też wkrótce się wydarzyło, bo kupili ją zarówno moi rodzice, jak i Babcia. Pamiętam papier, w jaki zapakowane były oba egzemplarze. Pomyślałem, że na pewno w tej książce będzie udokumentowany cały język wilamowski, jednak kiedy ją otworzyłem (i przeczytałem całe 750 stron od deski do deski), okazało się, że nie ma ona charakteru dokumentacyjnego, a raczej jest to zbiór mniej lub bardziej powiązanych ze sobą rozdziałów (wielu bardzo wartościowych). Po lekturze szczególnie utkwiły mi w pamięci słowa Tomasza Wicherkiewicza, który napisał, że całkowite wymarcie języka wilamowskiego „stanie się faktem zapewne jeszcze w pierwszej dekadzie nowego stulecia” (Wicherkiewicz, Zieniukowa 2001: 498). To wtedy zapragnąłem udowodnić, że się one nie spełnią: nie chodziło mi o ambicje osobiste, ale o uratowanie mojego języka od śmierci. Tak, określenie „śmierć języka” dobrze oddaje moje ówczesne odczucia i do dzisiaj nie umiem znaleźć lepszego słowa. Bez wątpienia jest to przykład stosowanego przez aktywistów i naukowców zajmujących się językami ginącymi na całym świecie dyskursu zagrożenia (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486) i właśnie poczucie zagrożenia towarzyszy mi od tego czasu nieprzerwanie, z mniejszym lub większym natężeniem. Od razu pomyślałem, że należy działać, i poczułem, że to na mnie spoczywa odpowiedzialność za przyszłość języka wilamowskiego. Dlatego chciałem go dokładnie udokumentować. Kupiłem niebieski zeszyt i zacząłem spisywać słówka, które znałem, a o te trudniejsze wypytywałem Babcię. Ku mojemu przerażeniu okazało się, że zapisane słówka trudno odczytać, jeśli nie jest się zanurzonym w języku wilamowskim. Wtedy wpadłem na pomysł, że najlepiej będzie moje rozmowy z Babcią nagrywać. Na Wielkanoc 2004 r. dostałem od rodziców pierwszy dyktafon. To na nim przeprowadzałem swoje pierwsze nagrania. Babcia śpiewała mi piosenki, mówiła przysłowia czy wierszyki, dyktowała pojedyncze słówka. Pewnego dnia poszliśmy do przyjaciółki Babci – Ingi Matzner, która nie tylko świetnie mówiła po wilamowsku (do końca życia był on dla niej językiem prymarnym), ale także była niezwykle świadoma językowo. To ona tłumaczyła mi, dlaczego, jej zdaniem, neologizmy powinno się tworzyć na podstawie zapożyczeń z niemieckiego, i usiłowała wyplenić polonizmy z idiolektów mojej Babci i mojego. Robiła to jednak bardzo kulturalnie, by nie zrazić mnie, dziecka, do używania wilamowskiego. Przyszłość jej matczynego języka5 leżała jej na sercu, podobnie jak większości moich rozmówców, nawet jeśli reprezentowali oni różne ideologie i postawy językowe. 5 Choć jej matka Ewa Matzner pochodziła z Kamienicy (niem. Kamitz), gdzie używano dialektu języka niemieckiego, Inga rozmawiała z nią po wilamowsku, gdyż ta jako młoda osoba przybyła do Wilamowic, gdzie później urodziła się jej córka. Ewa Matzner była prawdopodobnie ostatnią użytkowniczką języka wilamowskiego, która nie nauczyła się nigdy języka polskiego. Zmarła w 1981 r. w wieku 90 lat. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący Inga opowiadała mi różne historie, opowieści o utopcach, śpiewała mi pieśni, również te, które sama ułożyła lub przetłumaczyła z języka niemieckiego. Pamiętam, jak bardzo emocjonujące było dla mnie zapisywanie nieznanych dotąd utworów. Nieznanych mi, to znaczy nieopublikowanych wcześniej w zbiorach pieśni Władysława Dybczyńskiego (2002) i Józefa Gary (2004). Miałem wrażenie, że robię coś niezwykle ważnego, ratuję coś od zapomnienia. Wkrótce do grona nagrywanych dołączyły kolejne koleżanki Babci, a także moje sąsiadki, które przychodziły do kapliczki stojącej obok mojego domu śpiewać pieśni maryjne. Po każdej modlitwie zostawały dłużej i rozmawiały po wilamowsku, a ja nagrywałem śpiewane przez nie pieśni, opowieści i przysłowia. I tak metodą kuli śnieżnej w 2009 r. grupa nagrywanych rozrosła się do około osiemdziesięciu osób (ich nazwiska zostały wymienione w zakończeniu). Wśród nich było wiele ważnych postaci, ale chciałbym tu wyróżnić Józefa Garę fum Tołer, wilamowskiego poetę, który również sam dokumentował język wilamowski. Jest on autorem zbiorów wierszy, pieśni, słowników (w tym Wikisłownika), do swoich publikacji wykonywał także nagrania (Gara 2004; Gara 2007). Stworzył również własny system zapisu. Wróćmy do prowadzonej przeze mnie dokumentacji. Miała ona charakter nie tyle dokumentacji językowej, co etnografii ratującej (Zhelyazkova 2003): chciałem zachować nie tylko język, ale jak najwięcej wiedzy Wilamowian. Tej dotyczącej lokalnej historii, tradycji, zwyczajów, strojów, a także postaw i ideologii językowych. W ramach tego wieloletniego, bo trwającego w latach 2004–2022, działania powstało ponad 2 tysiące godzin nagrań, głównie audio. Materiały te, choć we fragmentach opracowywane i publikowane przeze mnie jako cytaty w pracach naukowych i popularnonaukowych, a także udostępniane w innych projektach6, pozostają w większości niedostępne dla szerszego grona odbiorców. Charakterystyka publikowanego materiału i struktura jego prezentacji Trzonem tej książki jest 176 wypowiedzi Wilamowianek i Wilamowian w języku wilamowskim, których zapis wideo trwa łącznie około 3,5 godziny. Nagrania oraz ich tłumaczenie na język angielski dostępne są na stronie wikitongues.com, dzięki czemu mogą trafić do grona międzynarodowego. Część z nich powstała na potrzeby tego projektu w roku 2022, a inne zostały wybrane z materiału zgromadzonego w ramach innych projektów (ich spis znajduje się w zakończeniu). Wiele nagrań języka wilamowskiego udostępnionych zostało na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/ [dostęp: 1.10.2022]. 6 25 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 26 Zebrany materiał prezentuję w formie transkrypcji oraz tłumaczenia na język polski. Poszczególnych wypowiedzi nie komentuję, jak to przeważnie bywa w monografiach antropologicznych. Nie można tu jednak mówić o neutralnej prezentacji, gdyż sam wybór tekstów oraz ich uporządkowanie już jest interpretacją (por. Clifford 2000: 59). Formę interpretacji ma również tłumaczenie. Wybór ten tym bardziej nie jest reprezentatywny, ponieważ dotyczy jedynie nagrań wideo, które stanowią niewielką część całego zarejestrowanego korpusu. Nie bez znaczenia jest również moja pozycja jako aktywisty i badacza insidera, którą opisałem w poprzednim podrozdziale. Podobnie więc jak w przypadku innych publikacji prezentujących „surowy” materiał, to ja jestem autorem tego wyboru, który podporządkowany był moim przekonaniom (por. Burszta, Grębecka 2015: 9). Podstawowym kryterium wyboru był język tekstu (język wilamowski, a nie kod mieszany z polskim lub niemieckim), treść, która nie wymagała anonimizacji, a także przydatność do celów edukacyjnych – nauki języka wilamowskiego oraz poznania obrazu historii Wilamowian dzielonego przez moje rozmówczynie. Rozmówczyniami i rozmówcami były osoby w różnym wieku, pochodzące z różnych warstw społecznych, o zróżnicowanych biografiach językowych7: niektóre chodziły do szkoły niemieckiej, inne zakończyły edukację w polskiej szkole przedwojennej (te urodzone przed 1927 r.). Są osoby, które musiały z Wilamowic wyemigrować, i takie, które spędziły w swoim rodzinnym miasteczku całe życie. Niektóre przeżyły aresztowania, wywózki do obozów, wysiedlenie z własnego domu na kilkanaście lat, innym udało się uniknąć tych form represji. Te wydarzenia wpłynęły zapewne na idiolekty poszczególnych osób. Założeniem był wybór materiału, w którym narratorzy mówią wyłącznie po wilamowsku, jednak w prezentowanych tekstach można zauważyć liczne interferencje – wyrazy czy całe określenia z języka polskiego lub niemieckiego. Cztery osoby – Elżbieta Gandor (Puś-Pejter), Józef Gara (Tołer), Elżbieta Kacorzyk (Bek-Bȧlcer) i Anna Zejma (Lüft) – urodziły się i całe życie mieszkały w dzielnicy Pod Lasem, o której mówiono, że cechuje ją inny dialekt języka wilamowskiego (por. Król 2015). Jakość nagrań jest też wystarczająca dla większości typów badań lingwistycznych. Możliwość odsłuchania nagrania umożliwia analizę oryginalnego materiału, a nie transkrypcji, jak to często bywa z udostępnianymi materiałami wilamowskojęzycznymi. Publikowane transkrypcje stanowią również ciekawy materiał dla socjolingwistek i socjolingwistów, gdyż na podstawie wielu wypowiedzi, które prezentują, można badać ideologie i postawy językowe. Etnolożki i etnolodzy mogą znaleźć w tym materiale wiele informacji na temat tożsamości Wilamowian, ról gendePojęcie „biografia językowa” rozumiem za Anną Zielińską jako „historię przyswajania i używania języków w ciągu całego życia człowieka, uwzględniającą po kolei fazy jego życia (dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość) oraz wydarzenia, które wpłynęły na zmianę języka w rodzinie” (Zielińska 2013: 68). 7 �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący rowych czy obrazu innych społeczności żyjących obok Wilamowian. Zawiera on również liczne informacje przybliżające tematy będące tradycyjnie przedmiotem etnografii, takie jak obrzędowość doroczna i rodzinna, dawne budownictwo czy używane sprzęty i formy gospodarowania. W zgromadzonym materiale znajdują się zarówno teksty folkloru, które funkcjonują bądź funkcjonowały dawniej w obiegu społecznym, jak i wypowiedzi o charakterze indywidualnym, wywołane podczas wywiadu. Zebrane opowieści są zróżnicowane tematycznie. Jednak zarówno opowieści wspomnieniowe o wojnie i powojennych prześladowaniach, te o pracy w polu, jak i te humorystyczne łączy wspólny obraz świata. Językowy obraz świata definiuję za Jerzym Bartmińskim jako „zawartą w języku, różnie zwerbalizowaną interpretację rzeczywistości dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie” (2007: 12). Jak pisała Katarzyna Marcol, „Reprodukowanie (powtarzalność) tekstów na poziomie określonych form czy struktur znaczeniowych świadczy o ich zadomowieniu się w świadomości wspólnoty, a zatem w tekstach folkloru ujawniają się sądy o świecie, wśród których są także wyobrażenia o przeszłości” (2020: 62). Jednak owe „sądy o świecie” obecne są nie tylko w tradycyjnie rozumianych tekstach folkloru. W zebranym materiale obok tych pierwszych znajdują się również te wywołane podczas wywiadów, mające charakter indywidualnych wspomnień. Również i w nich dostrzec można powtarzalne elementy świadczące o stałości obrazu świata członków wilamowskojęzycznej wspólnoty komunikacyjnej. Korzystając z typologii problemów badawczych służącej do analizy językowego obrazu świata zaproponowanej przez Bartmińskiego (2007: 20–21), podzieliłem zebrane teksty na następujące rozdziały: 1) �Opozycja swoi–obcy, czyli autostereotypy i heterostereotypy: w tym rozdziale znalazły się opowieści o tym, co różni Wilamowian od ich sąsiadów – Polaków i Niemców, o kontaktach z tymi grupami, a także o tym, co narratorzy uznali za typowe dla Wilamowian. 2) �Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie: opowieści o różnych miejscach, zarówno tych znanych, bezpiecznych, jak i nieznanych, niepewnych. 3) �Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś: są to opowieści o tym, co było dawniej, i jak zmieniało się życie społeczności do czasów współczesnych. Najczęściej opowieści te cechuje nostalgia za młodością i za tym, co minęło. 4) �Wartości obowiązujące w „naszym” świecie: etos pracy (zarówno gospodarzy, jak i handlarzy), sposób spędzania czasu wolnego, świętowania, prawidłowe (z perspektywy narratorów) postawy i decyzje podejmowane w życiu. 5) �Pieśni, które do dzisiaj stanowią ważny element repertuaru Wilamowian (por. Małanicz-Przybylska 2019). Teksty zostały pogrupowane w sposób elastyczny – wiele z nich można by przydzielić do kilku grup. Decyzja o przypisaniu danego tekstu do konkretnej grupy opierała się na moim długoletnim zanurzeniu w terenie. 27 �28 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Na końcu książki znajduje się również tematyczny spis treści, podzielony na następujące części: Wilamowice i Wilamowianie: opowieści związane z mitem pochodzenia Wilamowian, a także teoriami pochodzenia przydomków czy nazw miejscowych. Znalazły się tu również opowieści o życiu codziennym w Wilamowicach, np. o przedwojennej szkole czy budowie cegielni, a także o antagonizmach między Wilamowianami a Polakami czy Hałcnowianami, szczególnie w kontekście endogamii, czyli zawierania małżeństw w obrębie jednej społeczności. Język wilamowski: są tu opowieści, w których największą rolę odgrywa język wilamowski, np. mało znane historie członków społeczności, którzy nie potrafili mówić w innym języku, a także osób z zewnątrz, które z różnych powodów nauczyły się języka wilamowskiego – służących czy osób, które weszły w społeczność wilamowską poprzez małżeństwo. Ważnym elementem są też opowieści o prześladowaniach Wilamowian za używanie swojego języka w okresie powojennym, a także o negatywnych postawach mieszkańców okolicznych wsi, którzy wyśmiewali Wilamowian mówiących w swoim języku. Wśród opowieści o języku wilamowskim są zarówno historie dotyczące dawnych czasów, jak i refleksje na temat współczesnej sytuacji tego języka. To w nich szczególnie widoczne są ideologie i postawy Wilamowian wobec mowy wilamowskiej, a także innych języków. Stroje wilamowskie: opowieści o strojach wilamowskich, wyglądzie poszczególnych ich elementów, a także zmianach, które je dotknęły, zawierające nieraz ich ocenę z perspektywy narratorek. Można w nich dostrzec również rozmaite ideologie i postawy dotyczące stroju: zarówno jego wyglądu, jak i znaczenia dla wilamowskiej tożsamości. Znajdują się tu również informacje praktyczne, np. dotyczące prania czy szycia poszczególnych elementów, a także tego, jak wyglądały stroje na różne okazje. Tradycje: opowieści o tym, jak obchodzono dawniej wesele czy śmiergust8, a także opisujące zabawy towarzyszące „pierzowcom”, czyli skubaniu pierza. Zawierają one również mnóstwo szczegółów dotyczących tego, jak się ubierano i co jedzono przy tych okazjach. W opowieściach o wyjazdach na odpusty w okolicznych miejscowościach widoczne są też postawy wobec ich polskoi niemieckojęzycznych mieszkańców. Znalazła się tu także jedna opowieść dotyczącego świętowania Sukkot przez wilamowskich Żydów. Pieśni: Wybór pieśni wilamowskich wykonywanych przez Wilamowianki, a także komentarze do nich. Oczywiście nie jest to pełen katalog tych utworów, a te, które znalazły się w tym zbiorze, często mają więcej zwrotek, niż przedstawiono. Dzięki nagraniom wideo, dostępnym na stronie Wikitongues, moż8 Obrzęd wielkanocny polegający na odwiedzaniu dziewcząt przez kawalerów w celu polania ich, po to by otrzymać napitek i poczęstunek. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący na zobaczyć śpiewaczki oraz posłuchać pieśni, wykonywanych niekiedy z akompaniamentem (gra znany wilamowski akordeonista Jan Rozner). Są to natomiast praktyczne wykonania, które można porównać do tych „ustandaryzowanych”, zawartych w zbiorach tekstów (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Jak wszystkie teksty folkloru pieśni cechuje bowiem wariantywność – wersje prezentowane w tej książce mogą więc różnić się od tych opublikowanych wcześniej. Gospodarstwo: historie o pracy na roli, a także przemianach, jakie dotknęły wilamowskie gospodarstwa za pamięci moich rozmówczyń i rozmówców. Oprócz opisów tego, co i w jaki sposób uprawiano, dotyczą one również pracy i życia służących, tradycji związanych z rolnictwem, a także poświęcenia się uprawie ziemi, nieraz kosztem innych planów. Są to wątki typowe dla wilamowskiego folkloru, obecne w wielu opowieściach narratorów pochodzących z rodzin gospodarskich. Straszydła: opowieści o tym, co Wilamowianki i Wilamowian straszyło. Niektóre z nich mówią o demonach, jak chłopiec z czerwonym kapelusikiem. Inne, przekazane w konwencji humorystycznej, wyśmiewają osoby, które „nabrały się” na istnienie tych demonów. Rękodzieło i handel: opowieści o Wilamowiankach i Wilamowianach, dla których to nie praca w polu była głównym źródłem utrzymania. Byli to rękodzielnicy, tacy jak garncarze, tkacze i kowale, którzy swego fachu uczyli się w Wiedniu. Znajdują się tu także opowieści o handlarzach, często humorystyczne. Zamiłowanie do handlu do dziś jest jednym z często przywoływanych atrybutów wilamowskiej odmienności. Jedzenie: opowieści o tym, co, o jakich porach i jak jedzono, w jaki sposób przynoszono jedzenie do pracy w polu, a także co przy jedzeniu mówiono. Znajdują się tu również przepisy potraw oraz dokładne opisy ich smaku. Ważne miejsce wśród nich zajmuje śüsterpop, nazywana jajecznicą po wilamowsku. Ważne wydarzenia historyczne: opowieści dotyczące ważnych wydarzeń z przeszłości Wilamowic, często przekazywane w konwencji memoratu: o początku drugiej wojny światowej, wojnie, powojennych wywózkach, wysiedleniach, aresztowaniach i represjach Wilamowianek i Wilamowian. Znajdują się tu komentarze dotyczące zarówno historii ogólnej, jak i lokalnej (np. założenia Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Wilamowice”). Opowieści z życia: opowieści, których nie udało mi się zakwalifikować do innych kategorii. Dotyczą one spraw z życia codziennego: jazdy na rowerze, wspomnień zabaw z dzieciństwa, nauki pływania, pracy w kopalni. Wiele z nich opowiada o konkretnych osobach: krewnych czy sąsiadach. Dużą część stanowią te dotyczące chorób i ich leczenia, a także opowiadania humorystyczne. 29 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 30 Transkrypcję w języku wilamowskim starałem się tworzyć jak najwierniej, zgodnie ze współczesną ortografią języka wilamowskiego. Pierwsze zapisy języka wilamowskiego pochodzą z I połowy XIX w., jednak dopiero w XX w. pojawiły się próby stworzenia spójnego systemu zapisu. W 1907 r. podjął się tego polski ludoznawca Ludwik Młynek w swojej broszurze Narzecze wilamowickie (Młynek 1907). W 1909 r. słownik języka wilamowskiego korzystający z autorskiej ortografii opracował miejscowy nauczyciel Józef Latosiński. Własny system zapisu oparty na alfabecie polskim stworzył na przełomie XIX i XX w. wilamowski pisarz Florian Biesik. Pisownię opartą na transkrypcji fonetycznej stosowali Adam Kleczkowski (1920, 1921), Hermann Mojmir (1930, 1936) i Heinrich Anders (1933). Na początku XXI w. własną ortografię stworzył wilamowski poeta Józef Gara, który bazował na polskim alfabecie, uzupełnionym o dodatkowe znaki diakrytyczne (umlauty) oraz dwuznak „ao”, mający oznaczać „a” pochylone. Wspomniane systemy ortograficzne z różnych powodów się nie przyjęły. Niektóre były zbyt skomplikowane, w przypadku innych sami ich autorzy nie stosowali postulowanych przez siebie zasad konsekwentnie (por. Wicherkiewicz 2001). U progu drugiej dekady XXI w. pojawiła się potrzeba stworzenia współczesnej pisowni języka wilamowskiego związana z działalnością Stowarzyszenia na rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Jako jeden z działaczy stworzyłem taką pisownię opierającą się na ortografii polskiej, zawierającą 33 grafemy proste. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy A także digrafy (np. dź, dż, ng, iö, oü, öe) i trigraf (iöe). Pisownia ta nawiązuje do pisowni Gary oraz do tej stosowanej w słowniku Mojmira, ale jest w stosunku do nich bardzo uproszczona – w ograniczony sposób oddaje bogactwo wilamowskiej fonetyki. Spełnia jednak swoje zadanie, którym jest podtrzymywanie żywotności języka wilamowskiego – została przyjęta przez starszych użytkowników, sprawdza się w nauczaniu języka wilamowskiego i używana jest przez niemal wszystkich naukowców zajmujących się współcześnie tym językiem. W 2012 r. zostały na nią przetransliterowane najważniejsze dzieła literatury wilamowskiej9. Zastosowano ją w publikacji A grammar of Wymysorys (Andrason, Król 2016), a także w słowniku języka 9 Są one dostępne na stronie projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http:// www.inne-jezyki.amu.edu.pl. �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący wilamowskiego mojego autorstwa, zawierającym blisko 10 tysięcy wyrazów. Dziś jest ona jedyną używaną pisownią tego języka. Język wilamowski pod względem standaryzacji i kodyfikacji jest więc w nieco innej sytuacji niż wiele innych małych języków, w przypadku których na temat wyboru pisowni prowadzone są ożywione dyskusje. Jeśli któraś forma gramatyczna czy słowo odbiegało od postaci standardowej10, umieszczałem po tym wyrażeniu formę standardową w kwadratowym nawiasie. Dodatkowe wyjaśnienia czy dopowiedzenia umieściłem w nawiasach zwykłych. Tłumaczenie na język polski starałem się również robić jak najdokładniej, ale dla komfortu czytelnika pominąłem niektóre powtórzenia czy przejęzyczenia. Dociekliwi mogą skorzystać z wilamowskiej transkrypcji oraz z filmów dostępnych na stronie Wikitongues. Celem tej publikacji jest upowszechnienie materiałów zebranych podczas dokumentacji języka wilamowskiego zarówno wśród naukowców, pasjonatów wielojęzyczności, jak i samych Wilamowian, chcących pogłębiać swoją znajomość języka wilamowskiego. Opowieści Wilamowian jako folklor ustny Prowadzone przeze mnie badania terenowe miały charakter klasycznych badań etnograficznych, składały się więc z obserwacji i wywiadu. Jednym z ich celów było zebranie pieśni, wierszy i przysłów w języku wilamowskim. Duża ich część była już publikowana (Król 2019b; Król 2021), przy czym często przygotowując te utwory do druku, porównywano je do znajdujących się w archiwach materiałów zebranych przed 1945 r. przez niemieckich badaczy Karla Horaka i Alfreda Karaska (Król 2019a). Niektóre z tych utworów, w wersji przekazanej przez moich rozmówców, zostały także umieszczone w tej książce. Opowieści Wilamowian natomiast nie były do tej pory obiektem badań folklorystów, z nielicznymi wyjątkami. Polski zbieracz folkloru Ludwik Młynek opublikował w swojej broszurze kilkanaście przysłów i opowiadań Wilamowian (1907), natomiast w przedwojennym zbiorze Podania Niemców Beskidzkich wspomniany już niemiecki badacz Alfred Karasek zamieścił 61 opowiadań z Wilamowic (Karasek, Strzygowski 1930). Choć badania prowadzone w Wilamowicach w ostatnich dwóch dekadach nigdy nie były zorientowane na gromadzenie materiału folklorystycznego, ich efektem jest zebranie licznych tekstów, które można by uznać za folklorystyczne. Zdaniem Piotra Grochowskiego cechą narracji o charakterze folklorystycznym jest to, że „przybierają one [teksty o charakterze folklorystycznym] postać względnie ustabilizowanych tekstów odwołujących się do określonych formuł 10 Chodzi o formy odbiegające od norm opisanych w Słowniku języka wilamowskiego (Król 2020). 31 �32 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian poznawczych i stereotypów, które zarazem funkcjonują w żywych, interaktywnych sytuacjach komunikacyjnych” (Grochowski 2017: 239). Takie sytuacje wykonawczo-odbiorcze są charakterystyczne dla folkloru i „konstytuują zarazem wspólnoty interpretacyjne, które w toku wymiany informacji, poglądów i ocen negocjują i wypracowują, a następnie utrwalają i rozpowszechniają określone wzorce rozumienia rzeczywistości oraz adekwatne do nich zasady działania” (Grochowski 2017: 239). Należy pamiętać, że sytuacją folklorotwórczą może być nie tylko spotkanie na weselu czy w karczmie, ale także wywiad antropologiczny czy socjolingwistyczny. Parafrazując słowa Jędrzeja Burszty i Zuzanny Grębeckiej, można powiedzieć, że „Sytuacja wywiadu etnograficznego staje się przeto po części uczestnictwem w procesie przypominania, odtwarzania pamięci o przeszłości miasta, z jednej strony w teraźniejszości Wilamowic, która stanowi zawsze punkt wyjścia rozmowy, a z drugiej nieodmiennie naznaczonym urywkowością, niekompletnością czy też po prostu niekompatybilnością tego, co umyka pamięci” (2015: 10). Wiele z opowieści zebranych podczas wywiadu etnograficznego pełnych jest powtarzalnych i społecznie usankcjonowanych elementów, którym folkloryści mogą się przyjrzeć, analizując teksty mówione, wykonywane w sytuacji naturalnej dla członków danej wspólnoty (Grochowski 2019: 14). Według pochodzącego ze Śląska Cieszyńskiego folklorysty Jana Kajfosza: Zadomowienie się tekstu w świadomości sprowadza się do jego bardziej lub mniej dokładnego reprodukowania, czyli do powtarzania określonych form czy struktur znaczeniowych, co przekłada się na jego konwencjonalny i w miarę systematyczny charakter. Z tego właśnie względu za kluczowy wyznacznik przekazu folklorystycznego uznać można wierność określonym wzorcom tekstowym (2009: 44). W analizie typowej dla folklorystyki chodzi o „uchwycenie owych narracyjnych konwencji opowiadania, które traktowane są jako swoisty klucz do zrozumienia kultury, umożliwiający odczytanie sensów (i doświadczeń) o charakterze społecznym” (Grochowski 2019: 15). Liczne spośród prezentowanych tu opowieści to memoraty – opowieści świadka. W niniejszym zbiorze znajduje się wiele tego typu opowieści, np. o wybuchu wojny, powojennych prześladowaniach, sposobach ukrywania drogocennych przedmiotów przed prześladowcami czy powstaniu grupy kobiet przy Regionalnym Zespole Pieśni i Tańca „Wilamowice”. Niektóre z narratorek opowiedziały je jako swoje własne wspomnienia. Należy jednak pamiętać, że memorat nie jest obiektywnym opisem rzeczywistości. Cechuje go selektywność, a na sposób opowiadania mają wpływ zarówno własne przeżycia, jak i teraźniejszość (Lehmann 2007: 32), a także chęć przystosowania ich do kolektywnej ideologii cechującej zbiorowość (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Memorat powstaje na przecię- �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący ciu indywidualnego i wspólnotowego charakteru opowiadania – przekazywany jest w określonym kontekście, zawiera typowe dla danej społeczności motywy i wątki fabularne i ma charakter subiektywny (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). W opinii folklorystki Katarzyny Marcol w opowieściach wspomnieniowych wzorce zachowań i hierarchie wartości nie są omawiane dosłownie, ale „[t]o działania bohaterów umiejscowione w określonym kontekście ujawniają, co jest dobre i społecznie akceptowalne, a co złe i niedopuszczalne w obrębie grupy” (2020: 223). Na kształt memoratu wpływa również osoba odbiorcy, a raczej wyobrażenie narratora o jego oczekiwaniach. Dlatego za istotne uznałem zaprezentowanie historii powstawania nagrań, których zapisy stały się podstawą do wyselekcjonowania tekstów ujętych się w niniejszym zbiorze. Jak pisał szwedzki folklorysta Carl Wilhelm von Sydow: Wiele memoratów może przejść w tradycję, bo inni ludzie uznają je za wystarczająco ciekawe, by je dalej opowiadać. Przy czym na ogół ulegają one mniejszym lub większym zmianom, w zależności od tego, kto je dalej opowiada. W ten sposób dawniejszy memorat przechodzi w podanie wspomnieniowe, jednak granica między nimi jest trudno uchwytna (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Opowiadania stają się, zdaniem Simonides „własnością ogółu”, jeśli są „dość ciekawe”. W takim wypadku memorat „w procesie dalszego przekazywania podlega obiektywizacji, zatracając niektóre cechy osobiste na rzecz ogólnie zrozumiałych i eksponujących niezwykłość, wyrażającą się najczęściej w preferowaniu sytuacji transcendentnych” (Simonides 1969: 46). Proces „przerabiania” i dostosowywania memoratu do potrzeb grupy nazywa się fabularyzacją i folkloryzacją (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). To, co nie zostało zaakceptowane przez grupę, „wychodzi z użycia i obumiera” (Bogatyriew, Jakobson 1975: 170). Wiele z opowieści znajdujących się w niniejszej książce uległo temu procesowi, np. ta o dyrektorze szkoły, który uratował wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural, opowieści o „dobrych Ruskach” czy o żartach, które kawalerzy robili z okazji śmiergustu czy święta 1 Maja (szczególnie to o wozie złożonym w całości na dachu). Jednocześnie większość, o ile nie wszystkie, zaprezentowana została jako opowieści „prawdziwe” i „obiektywne”, mające stanowić dowody na prawdziwość wizji historii przekazanej przez rozmówców. Fabulatów nie można traktować jako opowieści zupełnie skostniałych, gdyż ich nieodłączną cechą jest również to, iż występują w wielu wariantach: „ich poszczególne elementy oraz przypisywane im znaczenia w każdym kolejnym wykonaniu mogły ulegać przekomponowywaniu i reinterpretacji. Efektem procesów folkloryzacji i fabularyzacji jest powtarzalność i zarazem zmienność (wariantywność) opowieści” (Grochowski 2019: 22–23). Takimi elementami fabulatów, których znaczenie mogło się zmienić, są toposy czy „skamieliny językowe”, których znaczenie zależne jest od wzorców interpretacyjnych akceptowanych przez daną 33 �34 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian grupę. Dlatego czasem tym samym fabulatom, funkcjonującym w różnych wspólnotach pamięci, nadawane są różne znaczenia, zgodne natomiast ze schematami, obrazami i przywoływanymi skojarzeniami, pochodzącymi z tradycji narratorskiej danej społeczności (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). W tym zbiorze starałem się pokazywać różne opowieści, rezygnowałem więc z prezentowania dwóch wariantów tego samego fabulatu. W opowieściach Wilamowian widoczne są wyjaśnienia tego, w jaki sposób zachowywali się ich bohaterowie. Wyjaśnienia te, jak pisała Hajduk-Nijakowska, „bazują często na tradycyjnych mechanizmach rozumienia świata” (2016: 50) i osadzone są „w lokalnym systemie wartości i zbiorowych wyobrażeniach wzmocnionych emocjonalnie, które współtworzą bramy bezpieczeństwa ontologicznego” (2016: 50). Mechanizmy te, mające na celu „opanować lęki i zrozumieć otaczający świat oraz pomóc w znalezieniu odpowiedzi na dręczące człowieka pytania” (Hajduk-Nijakowska 2016: 50), można dostrzec nie tylko w tradycyjnych gatunkach folkloru, takich jak pieśń czy podanie, ale również w „opowieściach z życia”. Dlatego też opowieści wspomnieniowe Wilamowian – zarówno te dotyczące wojen i okresu powojennego, jak i opowieści z życia codziennego: o wypadkach, chorobach, starości czy śmiesznych wydarzeniach – mogą stać się obiektem badań folklorystów i antropologów. Niektóre z nich można by zaliczyć do legend miejskich, czyli „opowieści narracyjnych o zdarzeniach aktualnych, cechujących się krótką żywotnością” (Czubala 1999: 191). Jednak nawet współczesne legendy miejskie miewają „stare korzenie” (Czubala 1999: 194), w związku z tym powinno się je interpretować w kontekście tradycji folklorystycznej danej wspólnoty. W przypadku tradycji oralnej wilamowskiej społeczności istotne jest występowanie w niej dwóch etosów – gospodarzy i handlarzy. W tym pierwszym podstawową wartością jest uczciwa praca, w tym drugim praca jest tylko środkiem do osiągnięcia celu, którym jest zarobek. Etosy te wpłynęły na dwie związane z tymi grupami zawodowymi konwencje opowiadania. Zwłaszcza wśród Wilamowian urodzonych przed wojną widoczna była silna świadomość negatywnego stereotypu Wilamowian handlarzy obecnego wśród mieszkańców okolicznych miejscowości. W reakcji na te (często pozostające tylko w sferze wyobrażeń) zarzuty powstały liczne fabulaty mające udowadniać zaradność wilamowskich handlarzy. Jej efektem miał być dobrobyt, za sprawą którego Wilamowice przez lata w oczach moich narratorów wyróżniały się na tle okolicy. Te odmienne konwencje opowiadania są wzorami przekazu ustnego, które tworzą kulturę opowiadania Wilamowian (Lehmann 2007: 20). Wilamowianie, jak każda wspólnota, mają swój repertuar folklorystyczny. Opowieści przez nich przekazywane przez wiele lat pozostawały pod wpływem tradycji narratorskiej. Zdaniem folklorysty Daniela Kadłubca „świat folkloru jest oglądem ziemi i ludzi z lotu ptaka, z dystansu doświadczenia wielopokoleniowego, �Wprowadzenie – język wilamowski jako język ginący modelującego rzeczywistość według własnych praw” (Kadłubiec 1999: 69). Opowieści dostosowywano więc do funkcjonujących w danej wspólnocie komunikacyjnej wzorców interpretacyjnych i toposów, przystosowywano do aktualnych potrzeb. Na te potrzeby wpływ miała również polityka, a także liczni naukowcy i dziennikarze przybywający do Wilamowic. To, w jaki sposób dana opowieść się rozwinęła, zależne jest również od tego, do kogo narrator ją adresował. Opowieści wspomnieniowe, także te sfabularyzowane i sfolkloryzowane, często opowiadane są w konwencji memoratowej, „jako przeżycie autentyczne, jeśli już nie narratora, to osoby, którą narrator zna osobiście i na którą może się autorytatywnie powołać” (Simonides 1981: 35). W opinii folklorystki „[c]hęć nadania opowiadaniu formy przekazu prawdziwego wydarzenia doprowadza do tego, że znane z tradycji wątki są coraz częściej opowiadane w konwencji przeżycia autentycznego, jednostkowego. A więc z tradycyjnego fabulatu tworzy się współcześnie coraz częściej memorat” (Simonides 1981: 36). W tekstach folkloru „reprezentacja rzeczywistości może zlewać się z fikcją, często też zapamiętane z zamierzchłej przeszłości treści mimowolnie dostosowywane są do obecnie panujących realiów; są niepostrzeżenie szyte na miarę aktualnego społecznego zapotrzebowania” (Kajfosz 2011: 60). Istotna jest nie tylko sama sytuacja, ale również osoba odbiorcy (Lehmann 2007: 12). Szczególnie w przypadku historii alternatywnych, czyli „opowieści o podziałach wewnątrz wspólnoty uwypuklających fakt, że określone emocje, opinie oraz cele niekoniecznie były podzielane przez wszystkich” (Macdonald 2021: 107–108). Te nie były przekazywane obcym, a wyłącznie swoim. Być może dlatego to ja, jako badacz insider, mogłem je zarejestrować. Dlatego też przedstawione w tej publikacji historie nie mogą być oceniane z perspektywy prawdy lub nieprawdy. Wiele z nich wzajemnie się wyklucza lub zawiera odniesienia do błędnych dat lub faktów. Starałem się w to nie ingerować, a jedynie tam, gdzie wydawało się to konieczne, umieszczałem uwagi. Według antropolożki Joanny Tokarskiej-Bakir „w odróżnieniu od dyskursów różnych polityk historycznych język potoczny nie kłamie, jest mimowolnie prawdomówny. Język ten sprawozdaje, jak ludzie widzą świat” (2009: 303). I to właśnie wizja świata rozmówców, a nie prawda o tym świecie jest przedmiotem badań folklorystyki. Jak pisali rosyjscy folkloryści Piotr Bogatyriew i Roman Jakobson, „Istnienie utworu ludowego zaczyna się dopiero wówczas, gdy zostanie on przyjęty przez określoną wspólnotę; co więcej, istnieją tylko te jego elementy, które wspólnota sobie przyswaja” (1975: 169). Autorzy wspomnieli jednak, że tekst, który nie został zaakceptowany przez grupę i poniekąd skazany został na zapomnienie, może zostać uratowany przez „przypadkowy zapis jakiegoś zbieracza, przenoszący go z poezji ustnej do literatury pisanej” (1975: 169). Tak też zapewne jest w przypadku wielu opowiedzianych mi historii, które z różnych powodów mogły nie zostać zaakceptowane przez grupę, ale znalazły się w niniejszej publikacji. 35 �36 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak pisał niemiecki folklorysta Albrecht Lehmann, każdy okres historyczny ma swoją kulturę opowiadania, która zmienia się wraz z generacjami (Lehmann 2007: 13). Zebrane w niniejszej publikacji teksty pochodzą od narratorów urodzonych przed drugą wojną światową. Według Piotra Grochowskiego odbiór przekazów internetowych polega „nie tylko na ich oglądaniu lub czytaniu, ale także na ocenianiu, komentowaniu, relacjonowaniu własnych doświadczeń, zadawaniu pytań czy podejmowaniu dyskusji z autorami oraz innymi widzami/czytelnikami” (Grochowski 2017: 239). Publikacja ta może więc wpłynąć na repertuar młodszych Wilamowian. Treści te otrzymały w końcu dodatkowy pas transmisyjny, który może zapewnić im znacznie dłuższą żywotność. Być może gdyby nie działania dokumentacyjne, to nie przetrwałyby one do naszych czasów lub w ogóle by nie powstały, gdyż ich odbiorcami byli właśnie lokalni działacze i naukowcy. Nie byłby to pierwszy przypadek, kiedy to udział w tworzeniu folkloru mają nie tylko członkowie danej wspólnoty komunikacyjnej, ale również naukowcy. Mam nadzieję, że publikacja ta – przygotowana zarówno w wersji papierowej, jak i internetowej – nie tylko pomoże udokumentować język i wilamowską tradycję oralną, ale również pozytywnie wpłynie na ich żywotność w wilamowskiej społeczności. Internet jest dzisiaj bowiem ważnym medium transmisji języków rzadziej używanych. Tytuł tej książki zaczerpnąłem z opowieści autorstwa Rozalii Hanusz fum Linküś (1926–2009), wilamowskiej poetki i tłumaczki, która sama ułożyła i przekazała mi wiele tekstów folkloru. �DY FÜRRYD – DY WYMYSIÖERYŚY ŚPRÖH OÜZ Ȧ ŚPRÖH YM ŚTARWA Undyn 6 toüzyt śpröha, wo zy eta wada yr wełt gykuzt, dy mȧsta zȧjn gybroüht fun klina grüpa (Crystal 2000; Dołowy-Rybińska 2011: 13). Oü y Yłrop gyt’s śpröha, wo zy wada gykuzt fu wing łoüt. Di śpröha kyna ȧmöł śtarwa, s’mȧst, wen zy ny kyna błȧjn underśtyct fun nȧrodowikja łendyn. Y di grüp gyhjyt dy wymysiöeryśy śpröh, wo zy wiöd ferböta ym 1945 jür diöh dy lokȧlnikja regjyrana, ym mȧsta wo zy roüsśtompta fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü. Oder ny nok dos ferböta höt dos gymaht, do dy Wymysiöejyn ufhüta, cyn kyndyn y jyr müterśpröh cy kuza. Nöm krig wiöe dy wymysiöeryśkȧjt gyśtamt myt ȧm stigmȧ, fur oüsziht fur dominȧntyśa grüp (Pöła), błȧ dy wymysiöeryśy śpröh ȧ śmjyśnikjy, łahawaty, unwihtikjy śpröh. Zyty negȧtywnikjy śpröhideologyja ȧn śpröhśtełnana, wo zy zȧjn ȧjgyśtełt yn klinśpröha ȧtkȧn, „ferürzaha, do dy łoüt zih fu zer śpröh ohon, zy gan zy y jyn kyndyn ny weter, bo zy weła zy ny łön ungyryht wada ȧn ymśtend hon” (Dołowy-Rybińska 2011: 19). Oder dy wymysiöeryśy śpröh błȧjt zuwizu pocy hoüt wihtik fjys cügyhjyn fum grusa tȧl fu Wymysiöejer. Dos wȧjza hefa iwenta, wo zy wada gyorgȧnizjyt fur Gyzełśoft „Wymysiöejer”, mytum Centrum fur Gyangażjyta Füśnan fur Kultüryśa Wetercijung fum Tȧl „Artes Liberales” fum Warśawyśa Uniwersytet, wu ej di śpröh zjyr wihtik (zejh Król, Olko, Wicherkiewicz 2017). Dy junga Wymysiöejyn – noükuzyn11 – kuza di śpröh yn gyśpryhja undernander, ȧn oü myta internetowikja komunikȧton. Dy mȧsta Wymysiöejyn, gük zy zoüwer ny kuza wymysiöeryś, hon ym gydanka dy represyja, wo zy jyr fürfatyn hon gytrofa fjys kuza jyr śpröh. Zy dyśkürjyn oü fu dam myta frynd ȧn bykanta (zejh Neels 2012). Dy wymysiöeryśy śpröh wiöd ȧjgyrejestrjyt diöh dy Bibiotek fum USA Kongres ȧn zy krigt ȧ kod ISO 639-3 „wym”, ȧn oü ym Atlas fun śpröha, wo zy zȧjn ym śtarwa (Atlas of the World’s Languages in Danger) UNESCO. Ym śpytsta fum 2013 jür priöebjyt mȧ dy wymysiöeryśy śpröh oüz regjonȧlśpröh y Pöłn ȧjcyrejestrjyn. Y darnymłikja cȧjt wjyd’s nawan rewitȧlizȧcyjnikja ȧn ȧktywistyćnikja zaha gyfüśt. Yn łecta cwe canjün ȧdśtinda lingwistyśy teksta (Andrason & Król 2016; Żak 2017), under dam socjolingwistyćnikjy (Wicherkiewicz 2001; Neels 2012; Wicherkiewicz; Szlachta-Ignatowicz 2019; Borges & Król 2019; Chromik 2019), wo zy 11 Dy łoüt, wo zy zih dy śpröh ny hon gyłjyt dyham, ok cym bȧjśpil diöhs tün fur rewitȧlizacyj. �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 38 traktjyn fur śpröhenderan, śpröhkontakt oba rewitȧlizȧcyj12. Dank rewitȧlizȧcyj zȧjn nojy kuzyn, wo zy ferśidnik kyna kuza. Zej zȧjn di, wo zy eta zȧjn di grüp, wo kuzt wymysiöeryś. Oü jyr idiolekta kyna oüz interesȧntyś gyfüśt wada (zejh Borges 2019). Dy śpröhrewitȧlizȧcyj ej ȧ dynȧmiśer ȧn fłisikjer proces ȧn jyr cyłn endyn diöh enderana ym ecnikja wysa oba ecnikjy sytuȧcyj fu ȧr grüp. Oder dy wihtiksty ürzah, cyzoma fjyr dy mȧsta ȧktywista fjy dy rewitȧlizȧcyj, ej der wyła, dy erbśoft fun fürfatyn weter ym ława cy hałda (Grenoble 2021: 11). Diöh dos ej dos dy dokumentȧcyj, di ej ym wihtiksta. Hefa śpröha wiöda ny gydokumentjyt ȧn s’ej et föna kȧ śpür mej (Ahearn 2013: 237). Ufs ungyłyk hot dy COVID-19-betkrankyt ȧn oü dy ferfłögan cȧjt cy dam gybröht, do ym dryta canjür fum 21-ta hundytjür zȧjn wingjer wi can müterkuzeryna gybłejn, wo zy perfekt wymysiöeryś kyna kuza. Diöh dos, yn rama fum program „Language Revitalization Accelerator”, wo’ȧ ej gyfinȧnsjyt fur orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy śpröh dokumentȧcyj ȧn rewitȧlizȧcyj, wiöd der projekt „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” ufgybröht. S’zȧjn fönum wejder nojy 50 śtunda ufśpejłnana ȧdśtanda, dos möł yr video-wersyj, myta cwü bocy hoüt ȧktywnikja native-kuzeryna – Płaćnik-Helka (gyb. 1922) ȧn Lüft-Nüśka (gyb. 1927). Der cył fu dam bihła ej dy ferśidnikkȧjt yr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fürcyłen. S’wihtiksty kryterum, diöh ȧ kȧrȧkter fum projekt (filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues), wiöe s’oüskłoün fun video-ufśpejłnana. Yhy traht mih ym dos, do zy zȧjn wi ym ferśidniksta, wen’s zih höt ym coł fun kuzyn, temȧtyk wi oü dy cȧjt, wi zy zȧjn ȧdśtanda. S’wiöe oder ny łȧjht ym foł fu ȧr śpröh, wo zy zu wing łoüt kuza. Dy amerykanyśy lingwistyśy antropolożkjyn, Laura M. Ahearn, śrȧw: „Dy pröba, ȧ ganca kerper fun wjytyn fun śpröha ym śtarwa cy derhałda zȧjn ju ny mejgłik, zugiöe myter hyłf fun ecnikja teknologyja wi video, bo wen ȧ śpröh ferśwynt, ferśwynda oü dy śpröhprȧktykja, wo zy zȧjn ekstra fjy dy kuzyn fu dar śpröh” (2013: 242). Dy śpröha kyna füt ny egzystjyn ony łoüt, wo zy zy kuza (Crystal 2000: 1). Yhy höf oder, do hynder dokumentȧcyj, wo zy nymer ny ej ideȧlnik, wyt dy publikȧcyj dy łanikkȧjt fur wymysiöeryśa śpröh ȧjfłisa, bo zy wyt gan ȧ ekstra wiöer y dar śpröh fjy dy noükuzyn. Dy kistiöeryja, fercyłnana, wo zy wiöda gykuzt weter, wün ȧn zȧjn bocy hoüt ȧ mytuł ny nok śpröh wetercygan, oder zy śtjekja oü s’śpjyn fum band myter grüp ȧn ȧ wyła, jyr oüsziht uf dy wełt cy ejwernama (Grenoble 2021: 11–12). Wihtik wyt oü zȧjn, do dy śpröh diöh dos bihła wjyd śtȧkjer gyzan ym Internet. Dos ej ju füt wihtik fjy dy enderan fun negȧtywnikja ȧjśtełnana yr śpröh ȧtkȧn. Dy gancy bibliogrȧfyj fun ata fu Wymysoü y jün 2000–2020 y: Król, Mętrak, Żak 2020, prace do roku 2000 i uzupełnienia z lat 2020–2022 w: Król, Mętrak, Żak 2022. Ym mȧsta zo mȧ gan öbaht uf dy teksta fum Alexander Andrason. 12 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa Dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh fur oütobjogrȧfyśa perspektyw Dy gyśiht fun jyśta ata, wo zy hon zułd dy wymysiöeryśy śpröh dokumentjyn, śtama fun Pöłnscȧjta. Mȧ zełd dö dy gramatyk fum Klećkowskja-Adam (1920–1921) oba ȧ grus wjytynbihła fum Fliöera-Hermon (1930–1936) nena. S’go ju oü ȧmȧtoryśa ata wi s’wjytynbihła ȧn dy gramatyk yr monogrȧfyj fum Lȧtośińskja-Jüzef (1909) oba dy folklorystyśy at fum Młynek-Ludwik (1907). Wi’h śun śrȧw, ȧdśtinda ym 21-ta hundytjür hefa lingwistyśy ata, wo zy fjy mejer łoüt ufa śtejn. Der cył fu dam bihła ej ny zej cy referjyn, ok dy ufgyśpejłty wiöer wetercygan y dan, wo zy cüner kȧn cütrejt ny hon. Ȧs fun cyłn fu mer at – ny nok fu dam bihła, ok giöe mȧj tün – ej, do dy śtym fun Wymysiöejyn, wo zy wiöe ind ufer zȧjt, zo zȧjn gyhüt. Stacy Holman Jones śrȧw (2014: 210–211), do wen’ȧ śrȧjwt ȧ etnogrȧfyśa tekst, mü der füśjer s’ȧgja ys polityćnikjy ejwerata. Oü dy rejestrȧcyj ȧn dokumentȧcyj fu dan gykuza zoüwer, wen’ȧ zy wył bywjen fum fergasa, ej ȧ polityćnik tün (Connerton 2012: 59). Diöh dos oüz der ośtyfter fu dam grysta ufśpejłnanakerper fun gykuza yr wymysiöeryśa śpröh, doüht’s mih, do’s wje zȧjn wihtik, do’h zo mȧj oütobjogrȧfyśy perspektyw fürśteła, do’ȧ zo beser bygrȧjfa, wi dar kerper ej ȧdśtanda ȧn wi’ȧ weter höt cügynuma. Wi’h uf dy wełt kom ym 1993 jür, wönt yh y Wymysoü (mȧj ełdyn wün dö köma zejwa jür ejer). Bocy hoüt gydenk yh ȧ tag, wi’h derwiöert, wi zjyr ungywynłik ej dos, do’s y dam klina śtatła ȧ ekstra śpröh gyt. Ejer doüht’s mih, do wen wer y Wymysoü hon dy wymysiöeryśy śpröh, do müsa zy oü hon y Denkjadiöf ȧ denkjȧdiöfyśy, y Hylćadiöf – hylćadiöfyśy ȧn zu weter. Yhy kon derzȧnk ymȧ 5 jür hon gyhot, oder gryhta ys’s mer ȧjkuma, do hynder mȧj cügynyta baba (Böba-Loüzkja-Helka), zełda war kuzt di śpröh. Wi’h ymȧ cwe jür śpyter hüt mȧj Baba kuza, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt bałd ferhejngejn, bo nimyd kuzt zy mej ny, wiöd’s mer bang. Ny łang śpyter, bo ym 2001 jür hon zy roüsgan ȧ interdyscyplinȧrnikjy monogrȧfyj fur Gymȧn Wymysoü under redȧkcyj fum Barciak-Antoni (2001). Wi’h föner hüt, wułd yh zy gryhta hon, wos ny łang kom, bo mȧj ełdyn ȧn dy Baba hon zy gykoüft. Yhy gydenk s’papjyr, y wyłys bȧdy bihła wün ȧjgypakt. S’kom mer ȧj, do dy wymysiöeryśy śpröh wyt diöt zȧjn fuł gydokumentjyt. Oder wi’h’s ufgymaht ho ȧn yh ho dy ganca 750 zȧjta diöhgyłaza, wiöd yh ołdyśt derwiöert, do zy giöe nist ny dokumentjyt, ok dos zȧjn ferśidnikjy tȧln cyzoma, wo zy mytzoma hon mejer oba wingjer cy tün (oder hefa föna fum huha wat). Wi’h’s hot gyłaza, błyn mer ym gydanka dy wjytyn fum Wicherkiewicz-Tomasz, wo’ȧ śrȧw, do „der tut wyt uf dy wymysiöeryśy śpröh kuma byśtymt nö ym jyśta canjür fum noüa hundytjür” (Wicherkiewicz & Zieniukowa 2001: 498). To derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo bywȧjza, do zy zih ny wan derwejwułn: s’ging mer ny ym mejh, ok yms reta fu mer śpröh fum tut. Dar bygrejf „ȧ tut fur śpröh” wȧjzt güt dos, wo yhy ho derzȧnk gyśpüt ȧn bocy hoütnik tags kon yh kȧ beser wüt uf dos ny fynda. Byśtymt ej dos ȧ bȧjśpil 39 �40 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum fjetnikja dyskurs, wo’ȧ ej gybroüht fun ȧktywista ȧn gyłiöeta, wo zy ata myta śpröha fur ganca wełt, wo zy zȧjn ym śtarwa (Dołowy-Rybińska 2017: 481–486), oder dos fjeta dos ej grod dos, wo yhy śpjy fu dar cȧjt ynȧncik, ok miöehysmöł śwȧher oba śtȧkjer. Gryhta kom’s mer ȧj, do’h zo yht kyna maha ȧn do uf mjyr łȧjt dos, uf wos dy wymysiöeryśy śpröh wyt ȧmöł kuma. Diöh dos wułd yh zy gynoü dokumentjyn. Yhy koüft ȧ błöw śrȧjwbihła ȧn yh füng o, wjytła, wo’h kant, ufcyśrȧjwa, ȧ ym dy śwjenera fret yh dy Baba. Yhy wiöe ołdyśt ym strah, wi’h zoh, do’s zih dy ufgyśrejwa wjytyn śwjer łyt diöhłaza, wen’ȧ ny ej yr wymysiöeryśa śpröh dertunka. Derzȧnk kom’s mer ȧj, do’h zo mȧj gykuza myter Baba ufśpejła. Uf dy Ustyn ym 2004 jür krigt yh fun ełdyn ȧ jyśta dyktȧfon. Myt ejm ho’h ym ofang ufgyśpejłt. Dy Baba zung mer łidła, ziöet mer śprejhwjytyn oba gytyhtła. Ȧmöł gingwer cyr gyśpon fu mer Baba – cyr Abda-Inga, wu zy ny nok güt wymysiöeryś kuzt (bocȧm end fu zer ława wiöe dos jyr prymȧrśpröh), oder zej wiöe oü myter śpröh yn gydanka. To zej höt mer fürgyłet, fyrym, wi zy dos doüht, diöft mȧ dy noja wjytyn doüćmesik maha ȧn zy priöebjyt dy pönyśmesikja wjytyn fun idiolekta fu mjyr ȧn fu mer Baba oüscytylgja. Zej maht dos ju oder zjyr gyhałda, do zy ny zułd mejh, oüz kynd, fur wymysiöeryśa śpröh wȧgcyśiöehja. Dy cükunft fu jyr müterśpröh hot zy ju tif ym hac, zu wi yn mȧsta fun łoüta, wo’h myta kuzt, zugiöe wi zy hota ȧjn zih ferśidnikjy śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy Inga fercyłt mer ferśidnikjy kistiöeryja, fun topjelca, zy zung mer łidła, oü di, wo zy zoüwer ejwerzoct fur doüća śpröh. Yhy gydenk, wi zjyr’s mih frü, wi’h kund ufśrȧjwa teksta, wo zy ejer nimand ny hot gydokumentjyt. Dos hȧst zyty, wo zy ny wün ufgyśrejwa yn bihła myta łidła fum Bütlok-Władek (Dybczyński 2002) ȧn Tołer-Jüza (Gara 2004). Mjyr śȧn’s, do’h mah yht wihtikjys, do’h yhta ret fum fergasa. Bałd bygȧnt yh ander koleżankja fu mer Baba, wo’h zy ho ufgyśpejłt, ȧn oü mȧj nökweryna, wo zy köma cyr kȧplic [kaplic], wo zy śtejt by mer hyt, mȧjafasper cy zyngja. Idys möł nö dam gybat błyn zy łengjer zyca ȧn fercyła wymysiöeryś, a yhy ho ufgyśpejłt jyr łidła, gyśihta ȧn śprejhwjytyn. Ȧn zu, myter metod fum śnejkrigla ej dy grüp fun ufgyśpejłta łoüt ym 2009 jür bocy yhta 80 gywahsa (jyr noma ho’h ym end fum bihła oüsgyśrejwa). Under jyn wün hefa wihtikjy łoüt, oder yhy wje weła dö ȧ Tołer-Jüza ufrüfa, wo’ȧ wiöe ȧ wymysiöejer tyhter ȧn’ȧ dokumentjyt zoüwer dy wymysiöeryśy śpröh. Har höt gyśrejwa bend fun gytyhta, łidła, oü wjytynbihła (y dam oü ȧ Wikiwjytynbihła), cy zen publikȧcyja go’ȧ oü ufśpejłnana cü (Gara 2004; Gara 2007). Ȧ höt gymaht zȧj ȧgja ufśrȧjwasystem. Kuwer cy mer dokumentȧcyj cyryk. Zy wiöe ju ny zöfuł śpröhdokumentȧcyj, ok retetnogrȧfyj (Zhelyazkova 2003): yhy wułd ny nok dy śpröh reta, ok s’gancy wysa fun Wymysiöejyn. Dos fur gyśiht, trȧdycyj, broühja, fłȧk ȧn oü śpröhȧjśtełnana ȧn �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ideologyja. Y dam łangzuma (s’toüyt yn jün 2004–2022) tün ȧdśtinda ejwer 2000 śtunda fun ufśpejłnana, s’mȧst audio. Dy wiöer, gük zy gyśtyklt śun fu mjyr gypublicjyt wiöe, oüz cytata yn gyłiöeta ȧn populȧrnikja teksta, ȧn oü wetergan yn andyn projekta13, błȧjt ym mȧsta ony cütrejt fjyr hefa łoüt. Kȧrȧkterystyk fur gywejza wiöer ȧn dy struktür fur prezentȧcyj Dos bihła ej underśtyct ufa bałd 200 kistiöeryja yr wymysiöeryśa śpröh fun Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy cyzoma toüyn ymȧ 3,5 śtund. Dy ufśpejłnana ȧn jyr ejwerzecnan uf dy englyśy śpröh zȧjn ufer zȧjt wikitongues.com, diöh dos wan mejer łoüt yr ganca wełt cüna cütrejt hon. Ȧ tȧl föna wiöd ufgyśpejłt ym 2022 jür ekstra fjyr dos projekt, ȧ ȧ ander tȧl wiöd oüsgykłoüt fur wiöer, wo zy ej cyzomagykłoüt gywiöda yn andyn projekta (der gancy rȧjster ej ym end ufgyśrejwa). Dy cyzomagykłoüty wiöer prezentjy’h oüz trȧnskrypcyj ȧn ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh. Dy ekstra cytata komentjy’h ny, wi dos gywynłik ej yn antropologyśa monogrȧfyja. Mȧ kon dö oder ny kuza fu ȧr neutrȧlnikja pozycyj, diöh dos, do s’oüskłoün fun teksta ȧn jyr öernung ej śun ȧ interpretȧcyj (zejh Clifford 2000: 59). Oü dy ejwerzecnan ej ȧ interpretȧcyj. S’oüskłoün ej y dam mej ny reprezentȧtywnik, do’s tryft nok dy video-ufśpejłnana, wo zy zȧjn nok ȧ klin tȧl fum ganca ufgyśrejwa kerper. Wihtik ej oü mȧj pozycyj oüz ȧktywist ȧn hyna-füśjer, wo’h zy byśrȧw ym fłügja tȧl. Ynłik wi byn andyn publikȧcyja, wo zy ȧ unbyaty wiöer prezentjyn, dos bej yhy, wo’h’ho dos myt men gława oüsgykłoüt (zejh Burszta & Grębecka 2015: 9). S’wihtiksty kryterum wiöe dy śpröh fum tekst (dy wymysiöeryśy śpröh, ȧ ny dy śpröh gymengty myt pönyś oba doüć), dos, wo ynwik, wo diöft ny zȧjn ȧnonimizjyt ȧn do dos ej fjy dy edukȧcyj hyłfzum – cy łjyn wymysiöeryś ȧn oü cym derkena fum öebroz fur gyśiht fu Wymysiöejyn, wo’ȧ ej gyhałda fu men gykuzgyśpona. Mȧj gykuzgyśpona wün ferśidnik ołd, śtomta fu ferśidnikja społećnikja śyhta, zy hota oü ferśidnikjy śpröhbiogrȧfyja: nymiöehja gingja y dy doüćy śül, miöehja hon gyent jok dy pönyśy śül fjym krig (di, wo zy wün gybün fjyr 1927 jür). S’zȧjn oü łoüt, wo zy müsta wȧgfiöen fu Wymysoü ȧn zyty, wo zy hon s’gancy ława y jyr hamytśtot cügybröht. Miöehja ejwerławta ȧ rest, roüsfjyn y dy lagyn, oüszidln fu zen ȧgja hyta uf piöeca jür, dy ander kunda ȧdkłoüfa fu dam unryhta. Dy idiolekta fun ferśidnikja łoüt hota byśtymt myt dan zaha cy tün gyhot. Wo yh wułd maha, wiöe dy wiöer oüscykłoün, wu dy nȧrrȧton jok wymysiöeryś kuzta, oder yr cyzomagykłoüta wiöer kon’ȧ hefik interferencyja fynda – wjytyn oba gancy bygryfa 13 Hefa ufśpejłnana fur wymysiöeryśa śpröh wiöda gypublicjyt ufer internetzȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl/Frontend/. 41 �42 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fum pönyśa oba fum doüća. Fjyr łoüt: s’Puś-Pejter-Hȧla, der Tołer-Jüza, s’BekBȧlcer-Hȧla ȧn s’Lüft-Nüśka (fur Züg) wün gybün ȧn zy ławta s’gancy ława Underum Puś, wo zy föna kuzta, do zy diöt kuzta y ȧm andyn dialekt fum wymysiöeryśa (zejh Król 2015). Dy ufśpejłnana zȧjn gynüg güt fjy dy mȧsta lingwistyśa badȧnöeta. Dos, do mȧ kon ȧ ufśpejłnan diöhhühja hyłft yr analiz fur oryginȧlyśa wiöer, ȧ ny nok trȧnskrypcyj, wi dos hefa möł ej myter wiöer yr wymysiöeryśa śpröh. Dy gypublicjyta trȧnskrypcyja zȧjn oü ȧ interesȧntyśy wiöer fjy dy socjolingwista, bo s’gyt diöt hefa gyśihta, y wyła mȧ kon badȧn śpröhideologyja ȧn ȧjśtełnana. Dy etnologa kyna y dar wiöer hefa informȧcyja fynda fum cügyhjyn fu Wymysiöejyn, genderowyśy roln oba öebroza fu andyn grüpa, wo zy myta Wymysiöejyn ławta. S’zȧjn diöt oü hefa informȧcyja, wo zy zȧjn ferbunda myter trȧdycyjnikja etnogrȧfyj wi jür- ȧn familyjgybroüha, ołd boün oba werkcojg ȧn ander wjytśoftaöeta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn bȧdy teksta fum folklor, wo zy fungowȧn oba fungowȧta jyśter ym kesułnikja łoüf, wi oü indywiduȧlnikjy ryda, wo zy wiöda ufgybröht ym wywjad. Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn fu ferśidnikja zaha. Oder dy gydenkja-gyśihta fum krig ȧn fum nömkriggrasjyn, wi oü di fur fȧldat ȧn di łahawata prezentjyn ȧ kesułnikja wełtöebroz. Dy śpröhöebroz fur wełt bygrȧjf yh zu, wi der Bartmiński-Jerzy, oüz: „Łanikjy yr śpröh ferśidnik roüsgyziöety interpretȧcyj fur würikkȧjt, wo zy zih łyt byśrȧjwa yn zespołn fun mȧnana fur wełt (2007: 12). Wi dy Marcol höt gyśrejwa, „Dy reprodukcyj fun teksta y jyn fjym ȧn bydȧjtnanstruktün bywȧjzt dos, do zy zih hon ȧjgyławt yn hiöeta fun kesułłoüt – ȧzu yn teksta fum folklor wȧjza zih dy mȧnana fur wełt, under wyła zȧjn oü dy fürśtełnana fur ferganga cȧjt” (2020: 62). Oder di „mȧnana fur wełt” egzystjyn ny nok yn trȧdycyjnik ferśtanda folklorteksta. Yr cyzomagykłoüta wiöer zȧjn ny nok di, ok oü zyty, wo zy wiöda yn wywjada ufgybröht, wo zy zȧjn indywiduȧlnik gydöht. Oü y dan kon mȧ derzqn dy elementa, wo zy cyrykkuma ȧn zy boüyn ȧ öebroz fur wełt ym wymysiöeryśa komunikȧcyjkesuł. Nör typologyj fun füśnanproblema fur öebroz fur wełt, wo uf zy kom der Bartmiński (2007: 20–21), cytȧlt yh dy teksta uf zyty tȧln: 1) �Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa: y dam tȧl zȧjn dy kistiöeryja fu dam, diöh wos dy Wymysiöejyn andyśt zȧjn wi jyr nökwyn – Pöła ȧn Doüća, fun kontakta myt dan grüpa ȧn oü fu dam, wo dy narraton hiłda fjys typiś fjy dy Wymysiöejyn 2) �Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt: dy kistiöeryja fun ferśidnikja jytyn, fu dan bykanta ȧn zyhjyn, ȧn fu dan fremda ȧn nyzyhjyn. 3) �Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt”: kistiöeryja fu dam, wo wiöe jyśter, ȧn wi dos ej bocy hoütnik tags andyśt gywiöda. Ym mȧsta gyt’s diöh dy nostȧlgyj hyndyn junga cȧjta ȧn hynder dam, wo śun ej wȧg. �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa 4) D � y wata, wo zy y „ynzer wełt” zȧjn: etos fur at (fun wjytsłoüt wi oü fun handułłoüt), dy ferbłȧjnikja śtełn, fȧjyn, öntłikjy (fur oüsziht fun nȧrrȧton) ȧjśtełnana ȧn decyzyja, wo mȧ maht ym ława. 5) �Dy łidyn: zej zȧjn bocy hoüt ȧ wihtik tȧl ym repertuar fun łoüt fum wymysiöeryśa kesuł (zejh Małanicz-Przybylska 2019). Dy teksta błyn elȧstyćnik gytȧlt – hefa föna kynd mȧ cütȧla cyn andyn grüpa. Mȧj decyzyj wiöe myt mem łanga ława ym teren underśtyct. Ym end gyt’s oü ȧn rȧjster fun temata, do dos ej łȧjhter fjy dy nyȧkademyśy łoüt cy łaza: Kistiöeryja fu Wymysoü ȧn Wymysiöejer: kistiöeryja fum mit fum roüsśtama fu Wymysiöejyn, oü myta teoryja fu wu kuma dy śpicnoma oba jytynnoma. S’zȧjn diöt oü gyśihta fum tagtegłikja ława y Wymysoü, cym bȧjśpil fur śül fjym krig, fur boü fur ciglȧj, wi oü fu dam, wi zih dy Wymysiöejyn ȧn Pöła oba Ełcnyn funander ohota, s’mȧst ym kontekst fur endogȧmyj, dos hȧst, fu dam, wi zy zih hon gynuma jok y ȧr grüp. Dos tȧl, ȧn s’gancy bihła fyngt o myter kistiöeryj fum Linküś-Ruzła (1926–2009), ȧ wymysiöejer tyhteryn ȧn ejwerzeceryn, wo’s zoüwer höt cyzomagyłet ȧn wetergan hefa folklorteksta. Fur kistiöeryj, wo zy zih ofyngt myta wjytyn „Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot” śtomt der titl fu dam bihła. Kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh: kistiöeryja, wu ym wihtiksta ej dy wymysiöeryśy śpröh, cym bȧjśpil wing bykanty kistiöeryja fun łoüt, wo zy ny kunda andyśt kuza, wi oü fun łoüt fu zystwun, wo zy diöh ferśidnikjy zaha zih hon gyłjyt wymysiöeryś – dinstłoüt oba łoüt, wo zy zih cüwywa y Wymysoü. Wihtik zȧjn oü gyśihta fum unryhta fu Wymysiöejyn, wo wiöe nöm krig, diöh dos, do zy kuzta jyr śpröh, wi oü fun negȧtywnikja ȧjśtełnana fun łoüt fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü, wi zy oüsśpincta dy Wymysiöejyn, wo zy kuzta wymysiöeryś. Undyn kistiöeryja fur wymysiöeryśa śpröh gyt’s zyty, wo zy zih hon ym dy ołda cȧjta, wi oü refleksyja fur ecnikja sytuȧcyj fu dar śpröh. To y jyn ym mȧsta zit’ȧ dy ideologyja ȧn ȧjśtełnana yr wymysiöeryśa śpröh ȧtkȧn, wi oü yn andyn śpröha. Kistiöeryja fu wymysiöejer kłȧdyn: ziöen fu wymysiöejer fłȧk, fu dam, wi dy ferśidnikja fłȧk oüsśoüta, wi oü fu dam, wi zy zȧjn andyśt gywiöda ȧn dos ej hefa möł ogyśect fun narrȧtorkja. Mȧ kon oü derzan hefa ideologyja ȧn ȧjśtełnana yn fłȧk ȧtkȧn ȧjna: oü fu dam, wi zy oüsśoün, wi oü dos, wo zy bydȧjta fjys cügyhjyn fu Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü prȧktyśy zaha, cym bȧjśpil, wi mȧ zo wośa oba nyn dy fłȧk, owi oü wi oüsśoüta dy kłȧdyn uf ferśidnikjy okȧzyja. Kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha: fu dam, wo zy jyśter hon gymaht ufer friöed oba ym śmjyrgüst, wi oü ferśidnikjy ferbłȧjnikjy śtełn, wo zy wün bym faderśłȧjsa. S’zȧjn diöt oü hefa zaha gyziöet fu dam, wi mȧ zih ocug ȧn wo’ȧ 43 �44 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian os by dam, ȧzu ys’s hefa fun kłȧdyn ȧn fum asa. Yn kistiöeryja fu dam, wi zy fün uf dy opyłysa, zit’ȧ oü dos, wi mȧ wiöe fjy dy nökwyn, wo zy doüć oba pönyś kuzta. S’ej diöt oü ȧ kistiöeryj fum Sukkot-hȧltag fu wymysiöejer Jüda. Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła: łidła wymysiöeryśy ȧn oü kumentan cüna. Miöeha oü gyśpejłt ufer hȧrmoni (s’śpejłt der Pütelik-Jȧśki). Frȧłik, do dos zȧjn ny oły łidła, ȧ di, wo zy zȧjn y dam bihła, hon ny ȧmöł nö mejer śtröwa. Ufa ufśpejłnana wada oder gywejza zyty, wo zy zȧjn ynłik cy dan „gystandaryzjyta” yn łecta publikȧcyja (Król 2019a; Król 2019b; Król 2021). Wi oły foklorteksta, hon zy mejer warjanta – dy wersyja, wo zy zȧjn y dam bihła, kyna zȧjn andyśt, wi di, wo wün oüsgydrökt ejer. Kistiöeryja fur wjytśoft: kistiöeryja fu dam, wi zy hon gyat ym fȧld, ȧn oü fu dam, wi dy wymysiöejer wjytśoft zȧjn ym gydanka fu men kuzyn, andyśt gywiöda. Hynder byśrȧjwnana fu dam, wos ȧn wi zy hon ogyboüt, gyt’s oü zyty fur at ȧn fum ława fu dinstłoüt, trȧdycyja fur wjytśoft, wi oü fu dam, wi zy hon ołys gyłön, ym fȧld cy ata. Dos zȧjn typiśy twarfadum ym wymysiöeryśa folklor, wo zy zȧjn y hefa kistiöeryja fun nȧrrȧton, wo zy fun wjyt roüsśtoma. Kistiöeryja fun śiöehnikja: kistiöeryja fu dam, wo dy Wymysiöejeryna ȧn dy Wymysiöejyn höt gyśiöeht. Miöeha ziöen fun śoüzułn, wi der büw mytum ruta hitła. Dy ander, oüz łahawat wetergyziöet, łaha di łoüt oüs, wo zy zih łisa krigja, do zy głiöeta, do dy śiöehnikja istnjȧn. Kistiöeryja fur handwerk ȧn handuł: kistiöeryja fu dan Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn, wo zy ny hon gyławt fur at ym fȧld. Dos wün handwerkyn, zyty wi tepyn, wawyn ȧn śmyd, wo zy jyr fȧh hon gyłjyt y Win. S’zȧjn diöt oü gyśihta fun handułłoüt, hefa möł łahawaty. Der cug cym handuł ej bocy hoüt ȧ wihtikjer signȧl fu wymysiöejer andyśtkȧjt. Kistiöeryja fum asa: kistiöeryja fu dam, y wyłer cȧjt ȧn wi mȧ höt gasa, wi bröhta zy s’asa ufs fȧld ȧn oü fu dam, wo zy hon gykuzt bym asa. S’ej diöt oü dos, wi mȧ yhta zo koha ȧn oü wi zy śmakta. Wihtik ej diöt śüsterpop, wo ej oü bykant oüz „wymysiöejer fanküh”. Gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü: kistiöeryja fun wihtikja zaha, wo zy zȧjn gyśan y Wymysoü, hefa möł wetergyziöet oüz memorȧt: fum ofang fum andyn wełtkrig (1939), nömkrigroüsfjyn, oüszidln, ȧreśtjyn ȧn represyja fu Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn. S’zȧjn diöt oü kumyntoża fur wełtkistiöeryj wi oü fur hjyzikja (wi s’ośtyfta fur Regjonȧltancgrüp „Wymysoü”). Ławakistiöeryja: kistiöeryja, wo zy cyn andyn kȧtegoryja ny pasta. Zy traktjyn fum idatagława: rodfiöen, gydenkja fum śpejła fur kyndhȧjt, łjyn fum śwyma, at ufer köłagrüw. Hefa föna ziöen fun konkretnikja łoüt: fu frynd oba nökwyn. Hefa zȧjn zyty, wo zy kuza fun krankyta ȧn wi mȧ zy zo kürjyn, wi oü łahawaty gyśihta. �45 Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa S’wihtiksty kryterum fum cytȧla wiöe dy tematyk. Ȧbysła andyśt ej dö s’tȧl Kistiöeryja fur müzik ȧn łidła, wu’s zȧjn oü gyzunga teksta ȧn nȧrrȧcyja föna, wi oü Ławakistiöeryja, wu’s zȧjn teksta, wo zy cyn andyn tȧln ny pasta. S’cył fu dam cytȧla wiöe ny dy klȧsyfikȧcyj nöm folklorystyćnikja śłysuł, ok do’s łȧjhter ej fjy dy łoüt, wo zy dos łaza, do zy kyna fynda di kistiöeryja, wo zy zȧjn ym mȧsta interesȧntyś fjyr zy. Zu kon mȧ fun fłȧk hühja oü yn kistiöeryja fun trȧdycyja ȧn gybroüha, ȧ dy granc cwyśa ławakistiöeryja ȧn gyśihtkistiöeryja fu Wymysoü zȧjn fłisnik. Yhy höf, do dar kompromis wyt y oła wejwułn. Yhy priöebjyt dy transkrypcyj yr wymysiöeryśa śpröh wi ym gynoüsta cy śrȧjwa, yr ecnikja wymysiöeryśa ortogrȧfyj ȧnöh. Dy jyśta pröba fum ufśrȧjwa yr wymysiöeryśa śpröh go’s śun yr jyśta hełwt fum 19-ta hundytjür, oder ołdyśt ym 20-ta hundytjür wün dos pröba fum ośtyfta fun ganca ȧjśrȧjwsystem. Ym 1907 jür höt dos gypriöebjyt ȧ pönyśer etnograf Młynek-Ludwik y zer brośür „Narzecze wilamowickie” (Młynek 1907). Ym 1909 jür śrȧw der Latosiński-śiłer ȧ wjytynbihła myter wymysiöeryśa ortogrȧfyj. Oü ȧ wymysiöejer śrȧjwer, der Fliöera-Fliöera, höt ym brüh fum 19-ta ȧn 20-ta hundytjür ogyśtyft zȧj ȧgja śrȧjwsystem, yr pönyśa ortogrȧfyj ȧnöh. Ȧ śrywt yr fonetyśa transkrypcyj ȧnöh mahta oü der Kleczkowski Adam (1920, 1921), Fliöera-Hermon (Mojmir 1930, 1936) ȧn Anders Heinrich (1933). Ym ofang fum 21-ta hundytjür śtyft zȧj śrȧjwsystem ȧ wymysiöejer tyhter Tołer-Jüza, wo’ȧ bȧzjyt ufer pönyśa ortogrȧfyj, oder ȧ gybroüht oü umloüta ȧn ȧ döpułta signȧl „ao”, wo’ȧ bydȧjt „gynȧgt a”. Dy gynanta ortogrȧfyśa systema hon zih diöh ferśidnikjys ny ufgynuma. Ȧna wün cy śwjer, by dan łecta hon dy oüton zy oü ny konsekwentnik gybroüht (zejh Wicherkiewicz 2001). Ym ofang fum andyn canjür fum 21-ta hundytjür wiöe ȧ nojy śrywt gybroüht, diöh dos, do ȧ grüp fu Wymysiöejyn ej uf dos kuma, wo zy wün myter Gyzełśoft „Wymysiöejer” cyzoma. Oüz ȧner fu dan łoüt ho’h ȧ zyty śrywt gymaht, wo zy ej ufer pönyśa ortogrȧfyj underśtyct ȧn zy höt 33 łȧjhty grafema. Ȧȧ Ii Pp Zz Aa Jj Rr Źź Bb Kk Ss Żż Cc Ll Śś Ćć Łł Tt Dd Mm Uu Ee Nn Üü Ff Ńń Ww Gg Oo Xx Hh Öö Yy Ȧn oü digrafa (dź, dż, ng, iö, oü, öe) ȧn ȧ trigraf (iöe). Di śrywt byrift zih uf dy śrywt fum Tołer-Jüza wi oü cy dar, wo zy ej ym wjytynbihła fum Mojmir, oder zy ej ju fejł gryngjer gymaht – zy wȧjzt ny ȧ ganca rȧjhtüm fur wymysiöeryśa fonetyk. Zy wejwułt oder bym derhałda fur wymysiöeryśa śpröh bym ława: zy błȧ ufgynuma fun ełdsta kuzyn, zy błȧjt güt ufgynuma byr łjyr fur wymysiöeryśa śpröh ȧn zy ej gybroüht diöh bałd oły gyłiöeta, wo zy eta myt dar śpröh yhta ata. Ym 2012 jür wiöda dy wihtiksta teksta fu wymysiöejer literȧtür �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 46 uf zy ejwerśrejwa14. Zy wiöd gybroüht yr publikȧcyj A grammar of Wymysorys (Andrason & Król 2016) ȧn oü ym wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh, wo’ȧ höt bałd 10 toüzyt wjytyn. Hoüt ej zy dy ȧncikjy gybroühty śrywt fu dar śpröh. Dy wymysiöeryśy śpröh, wen’s zih höt ym dy standaryzȧcyj ȧn kodyfikȧcyj, ej andyśt wi hefa ander kliny śpröha, wu mȧ byśtenik ejwer ferśidnikjy śrywta dyśkürjyt. Wen jynt ȧ gramatyśy füm oba ȧ wüt andyśt wiöe owi yr standardwersyj15, śtełt yh nöher ȧ standardfüm ym ekikja wȧndła. Cüzecłik fürłen oba cüziöen śrȧw yh yn koüłikja wȧndła. Yhy go öbaht, do dy ejwerzecnan uf dy pönyśy śpröh wi ym gynoüsta ej, oder fjys güty fun łazyn ho’h nymiöehja wejderziöen ȧn ferziöen wȧggyłön. Dy akurata łazyn kyna myta wymysiöeryśa transkrypcyja ȧn filma ufer internetzȧjt fu Wikitongues ata. S’cył fu dar publikȧcyj ej dy wiöer fur dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh oüscybrȧta, zu fjy dy gyłiöeta ȧn łiwhobyn fu mejśpryhikkȧjt, wi oü fjy dy Wymysiöejyn zoüwer, wo zy weła jyr kena fur wymysiöeryśa śpröh tifer maha. Dy Kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüz moüłfolklor S’terenbadȧn, wo’h ho gyfüt, wiöe ȧ gywynłik etnogrȧfyś badȧn: s’wiöe ȧ obserwȧcyj ȧn wywjada. Ȧs fun cyłn wiöe’s łidła, gytyhta ȧn śprejhwjytyn yr wymysiöeryśa śpröh cyzomacykłoün. Ȧ grus tȧl fu dan teksta wiöe śun oüsgydrökt (Król 2019b; 2021), hefa möł oü fergłyhja myter wiöer yn arhiwa, wo zy wiöe cyzomagykłoüt fjym 1945 jür fun doüća füśjyn Horak-Karl ȧn Karasek-Alfred (Król 2019a). Miöehja fu dan teksta, zu wi zy dy kuzyn hon wetergan, hon y dam bihła płoc gyfunda. Dy gyśihta fu Wymysiöejyn wün bocy yt ny derfüśt fun folklorysta, ok myta klina oüsnama. Der Młynek-Ludwik, ȧ pönyśer folklorkłoüer, höt y zer brośür ȧ piöeca śprejhwjytyn ȧn kistiöeryja fu Wymysiöejyn oüsgydrökt (1907), ȧ ym band „Sagen der Beskidendeutschen” höt fjym krig der Karasek-Alfred, wo wer śun fönum śrywa, 61 kistiöeryja fu Wymysoü ufgyśrejwa (Karasek & Strzygowski 1930). Gük s’badȧn y Wymysoü wiöe yn łecta cwencik jür ni ny ufs cyzomakłoün fum folklor gyryht, hefa teksta, wo’ȧ zy yn folklor kon ȧjrȧhjyn, wiöda füt oü ufgyśrejwa. Ym Grochowskja-Piotr ȧnöh, der ocȧha fur folklorystyćnikja narracyj ej dos, do zy „ufnama ȧ kerper fun gynüg śtȧjda teksta, wo zy zih byrüfa uf gynoüa kenafjym ȧn stereotypa, wo zy fungowȧn yn łanikja, interaktywnikja komunikȧcyjnikja sytuȧcyja” (Grochowski 2017: 239). Zyty sytuȧcyja, wen ȧ tekst wjyd gykuzt ȧn ufgynuma, zȧjn fjyn folklor kȧrȧkterystyćnik ȧn zy „konstytjyn interpretȧcyjnikjy kesułn, wo zy ym oüstoüś fun informȧcyja, oüszihta ȧn ośecnana, miöekja, ata oüs, Mȧ kon zy diöhśoün ufer zȧjt fum projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej”, http://www.inne-jezyki.amu.edu.pl. 15 S’gejt ym dy fjym, wo zy zȧjn andyśt wi dy njym, wo zy wün ym Wjytynbihła fur wymysiöeryśa śpröh byśrejwa (Król 2020). 14 �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa ȧ nöhta śtjekja ȧn brȧta oüs dy bygrejfmüstyn fur wirklihkȧjt ȧna zyty gyzec fum tün, wo zy cüna pasa” (Grochowski 2017: 239). Mȧ zo gydenkja, do ny nok ȧ trof ufer friöed oba ym krȧćum kon zȧjn ȧ folklorśofnikjy sytuȧcyj. Oü ȧ antropologićnikjer oba socjolingwistyćnikjer wywjad kon dos zȧjn. Yn wjytyn fun Burszta-Jędrzej ȧn Grębecka-Zuzanna ȧnöh „Dy sytuȧcyj fum etnogrȧfyśa wywjad ej oü y ȧm tȧl ȧ mytmaha ym proces fum ȧjkuma fun gydanka, fur noja ȧjkunft fun ołda gydanka fur fłügja cȧjt fur śtot, fu ȧr zȧjt yr ecnikja cȧjt fu Wymysoü, wo zy ej inda der punkt fum fłeća ym gykuz, ȧ fur andyn zȧjt ej zy inda gyśtyklt, nykompletnik ȧna nykompȧtybilnik myt dam, wo ym gydyhtnys ȧdkłjeft” (2015: 10). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn ufgyśrejwa yr zyta sytuȧcyj, zȧjn fuł fun zyta elementa, wo zy wo ȧ wȧjł cyrykkuma ȧn ym kesuł ufgynuma ȧn zy wada fun folklorysta gybadȧt yn moüłikja teksta, wo zy wada gykuzt yn nȧtjyrłikja sytuȧcyja fjy dy łoüt fum kesuł (Grochowski 2019: 14). Ym Teśner-Śłyzyśa folklorysta Kajfosz-Jan ȧnöh: S’ȧjzidln fum tekst yn gydanka hȧst, do’ȧ ej mejer oba wingjer gynoü wetergyziöet, dos hȧst, do miöehja fjym oba bydȧjtnanstruktün wada wejder gyziöet, wos fjyt cy dam, do’ȧ wjyd konwencjonȧlnik ȧn hefa möł systemȧtyćnik. Grod diöh dos, do ȧ tekst ej troü yn akurata tekstafjym, ej der wihtiksty ocȧha fum folklorystyćnikja wetergan (2009: 44). Yr ȧnȧliz, wo zy ej typiś fjy dy folklorystyk, gejt’s yms „uffanga fun nȧrrȧcyjnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn gytraktjyt oüz ȧ śłysuł cym bygrȧjfa fur kultür, wo’ȧ łyt dy sensa (ȧn s’mytmaha) wihtik fjyr ȧ kesuł ufcyłaza” (Grochowski 2019: 15). Fu hefa kistiöeryja, wo zy y dam bihła zȧjn gywejza, hefa zȧjn memorȧta – kistiöeryja fum cȧjgjer. S’zȧjn y dam bihła hefa zyty kistiöeryja, cym bȧjśpil fum oüsbrȧhja fum krig, nömkriggrasjyn, öeta fum hejnłen fun tojera zaha fjyr dan, wo zy gygrasjyt hota oba fu dam, wi ȧdśtind dy grüp fun bowa byr Regjonaltancgrüp „Wymysoü”. Miöehja nȧrrȧton fercyłta dos ȧzu, wi wen zej zoüwer heta dos gydöht. Mȧ djef ju oder gydenkja, do der memorȧt ej kȧ objektywnikjy byśrȧjwnan fur wirklihkȧjt. Ȧ ej oüsgybrokt, ȧn dos, wi’ȧ wjyd fercyłt, höt mytum ȧgja derława ȧn myter ecnikkȧjt cy tün (Lehmann 2007: 32), wi oü myt dam, do mȧ dy memorȧta wył cyr kolektywnikja ideologyj fum kesuł cüpasa (Krawczyk-Wasilewska 1986: 27). Ȧ memorȧt ȧdśtejt cwyśam indywiduȧlnikja ȧn kesułnikja kȧrȧkter fur fercyłnan – ȧ ej y ȧm kontekst wetergan, ȧ höt typiśy motywa ȧn twarfadum ȧn’ȧ höt ȧ subjektywnikja kȧrȧkter (Hajduk-Nijakowska 2016: 10). Yr folklorystyn Marcol-Katarzyna ȧnöh, zȧjn dy hałdamüstyn ȧn watkjerȧrhyja ny byrezum bykuzt, „dos ej oder s’tün fu jyn śtȧtün, wo zy zȧjn gyśtełt y ȧm kontekst, wo wȧjzt, wos ej güt ȧn kesułnik ufcynama, ȧ wos śłȧht ȧn y ȧm kesuł ny derłiöet” (2020: 223). Der gyśtałt fu ȧm memorȧt höt oü dy persün fu dam, wo’ȧ cühüht cy tün, ȧ mejer dos, wi’s’um der kuzer fürśtełt, wo’ȧ fönum 47 �48 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian derhiöert. Diöh dos kom’s mer ȧj, do’s wihtik wje zȧjn, dy gyśiht fum kerper fun ufśpejłnana, wo zy cy dam bihła błyn oüsgykłoüt, fürcyśteła. Wi ȧ śwedyśer folkloryst Carl Wilhelm von Sydow śrȧw: Hefa memorȧta kyna y dy trȧdycyj nȧjkuma, bo dy łecta łoüt hon zy fjyr gynüg intersȧntyś, do zy zy weterziöen. By dam wada zy mejer oba wingjer ferendyt, dos hȧst, war zy weter kuzt. Ȧzu wjyd fum ołda memorȧt ȧ gydenkjafercyłnan, oder dy granc dercwyśa ej śwjer ufcyfanga (Sydow 1934: 253; za: Simonides 1969: 46). Dy kistiöeryja fun łoüt fanga o, wi dos Simonides śrȧw, „cy oła gyhjyn”, wen zy zȧjn „gynüg interesȧntyś”. Wen’s ȧzu ej, do wjyd der memorȧt „ym proces fum wetergan gyobjektywizjyt ȧn’ȧ feljyt by dam indywiduȧlnikjy ocȧha ȧn’ ȧ nymt uf zyty, wo zy zȧjn ym kesuł bygrȧjfłik ȧn zy wȧjza yht ungywynłikjys. Dy objektywizȧcyj hełt zih łiwer byn trȧnscendentnikja sytuȧcyja” (Simonides 1969: 46). Dar proces fum „ejwerata” ȧn cüpasa fum memorȧt cy dam, wo ȧ kesuł djef hon, hȧst fȧbulȧryzȧcyj ȧn folkloryzȧcyj (Hajduk-Nijakowska 2016: 65). Dos, wo błȧ ny ufgynuma fu ȧm kesuł, „gejt wȧg fum gybroüh ȧn śtjyrwt” (Bogatyriew & Jakobson 1975: 170). Hefa kistiöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, wün under dam proces, wi cym bȧjśpil fum śüldirektor, wo’ȧ höt gyret wymysiöejer mȧkja fjym roüsfjyn uf Üral, gyśihta fun „güta Rüsa”, cy fum cykrigata, wo dy knȧht mahta bym śmjergüst, cy ufȧ jyśta mȧja (wi cym bȧjśpil ȧ wiöen, wo’ȧ wiöe cyzomagyśtełt ufum dah). By dam dy mȧsta, wen ny oły kistiöeryja, wün fercyłt oüz dy „wirklih würikja” ȧn „objektywnikja”, wo zy zuła bywȧjza dy würyt fur oüsziht fun łoüt fum kesuł uf dy gyśiht. Dy fȧbulȧta kyna ny zȧjn gyhot oüz giöe śtȧjdy kistiöeryja, bo jyr müs-ocȧha zȧjn oü dy hefa warjanta: „jyr elementa ȧna dos, wi mȧ zy interpretjyt by idum noja weterziöen kund ejwerat ȧn wejdergyinterpretjyt wada. Dy procesa fur folkloryzȧcyj ȧn fȧbulȧryzȧcyj maha dy kistiöeryj, do zy ej wejdergyziöet ȧn endyt (höt warjanta)” (Grochowski 2019: 22–23). Zyty elementa fun fȧbulȧta, wo zy kyna myter cȧjt wos andyśtys bydȧjta, zȧjn toposa cy „śpröhśtȧnikkȧjta”, wo jyr bydȧjtnan höt myta interpretȧcyjmüstyn cy tün, wo zy y ȧm kesuł wada ufgynuma. Diöh dos miöehysmöł bydȧjta dinymłikja fȧbulȧta, wo zy fungowȧn y ferśidnikja gydankakesułn, wos andyśtys, oder inda yn skemȧta, öebroza ȧn ȧjkynfta fur nȧrrȧtoryśa trȧdycyj fu ȧm kesuł (Hajduk-Nijakowska 2016: 65–66). Yh go öbaht, do’h zo y dam bihła ferśidnikjy kistiöeryja wȧjza, ȧzu łis yh inda jok ȧ wersyj fu damnymłikja fȧbulȧt. Yn kistiöeryja fu Wymysiöejyn wjyd fürgyłet, fyrym dy śtȧtün zih zu hon ufgyfüt. Dos fürłen, wi dos Hajduk-Nijakowska śrȧw, „zȧjn hefa möł myta trȧdycyjnikja mekȧnizma fum wełtbygrȧjfa underśtyct” (2016: 50), ȧn zy egzystjyn ym „lokȧlnikja watsystem ȧn kesułnikja fürśtełnana, underśtyct fu dam, wo mȧ śpjyt, ȧn dos ołys boüt brama fur ontologyśa zyhjeran” (2016: 50). Di mekȧnizma, wo zy hyłfa „myta straha cy regjyn ȧn dy wełt ymsrod bygrȧjfa ȧna hyłfa dy fröga, wo zy ȧ menća �Dy fürryd – dy wymysiöeryśy śpröh oüz ȧ śpröh ym śtarwa knjyn, cyrykcyziöen” (2016: 50), kon mȧ derzan ny nok yn trȧdycyjnikja gatungja fum folklor, wi ȧ łid oba ȧ kistiöeryj, ok oü yn ławakistiöeryja. Diöh dos zu di gydankakistiöeryja fu Wymysiöejyn, wo zy traktjyn fur krigs- ȧn fur nömkrigscȧjt, wi oü dy kistiöeryja fum ołytagława – fun fołn, krankyta, ołder oba łöstikjy kȧjta, kyna fun folklorysta ȧn antropologa gybadȧt wada. Nymiöehja föna kyna oüz śtotlegenda gyzan wada, dos hȧst „nȧrrȧcyjkistiöeryja fun ȧktuȧlnikja kȧjta, wo zy ny łang łanik błȧjn” (Czubala 1999: 191). Oder zugiöe dy ecnikja śtotlegenda kyna hon „ołdy wücułn” (Czubala 1999: 194), dyrym djyft’ȧ zy inda interpretjyn ym kontekst fur folklorystyćnikja trȧdycyj fu ȧm kesuł. Ym foł fur moüłtrȧdycyj fu wymysiöejer kesuł, wihtik ej dos, do’s diöt gyt cwej etosa: fun wjyt ȧn fun handułłoüt. Y dam jyśta ej dy öntłikjy at ym mȧsta ogyzan, y dam andyn ej zy nok ȧ mytuł cym cył, dos hȧst cym gywejn. Di cwej etosa rifa cwü fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta wjyt ȧn handułłoüt. S’mȧst di Wymysiöejyn, wo zy wün gybün fjym krig wysa, do dy Pöła fun djyfyn ymsrod wo zȧjn fu Wymysoü hon yn gydanka ȧ öebroz fun Wymysiöejyn oüz wełyśy handułłoüt. Oüz kontra uf dos (gük dos hefa möł ej wür jok yn fürśtełnana fu Wymysiöejyn) ȧdśtinda hefa fȧbulȧta, wo zy zuła bywȧjza, wi sprytnik dy wymysiöejer handułłoüt zȧjn. Dos zuł cy dam fjyn, do Wymysoü wiöe rȧjh ȧn diöh dos andyśt wi dy djyfyn ymsrod. Di ferśidnikja fercyłkonwencyja zȧjn müstyn fum moüłwetergan, wo zy boüyn dy fercyłkultür fu Wymysiöejyn (Lehmann 2007: 20). Dy cyzomagykłoüta kistiöeryja zȧjn ferśidnik, wen’s gejt ym dy tematyk. Oder dy öebroza fu „ynzyn łoüt-Wymysiöejyn” ȧn „fremda” – Doüća, Pöła, Ełcnyn, „Rüskja” cy Jüda – zyca y oła kistiöeryja: y dan fum krig, nömkriggrasjyn, wi y dan fur fȧldat, owi y dan cym łaha. Der öebroz fu Wymysiöejyn underśȧjt zih yn ferśidnikja fercyłkonwencyja, wo zy zȧjn ferbunda myta etosa fu Wymysiöejer wjyt ȧn handułłoüt. Dy Wymysiöejer, wi ider kesuł, hon jyr folklorystyćnikja repertüar. Dy kistiöeryja, wo zy wetergan, hota łang cy tün myter nȧrrȧtoryśa trȧdycyj. Ym folkloryst Kadłubiec-Daniel ȧnöh, „dy wełt fum folklor ej ȧ oüsziht uf dy wełt ȧn uf dy łoüt zu, wi dos dy fygjeła zan, fum dystans fum cwyśagenerȧcyja ejwerława, wo boüyt dy wirklihkȧjt y jym ȧgja rȧht ȧnöh” (Kadłubiec 1999: 69). Dy kistiöeryja wiöda cügypast cyn interpretȧcyjmüstyn ȧn toposa, wo zy ym komunikȧcyjkesuł hon gyfungowȧt, zy wiöda cügypast cy dam, wo’ȧ grod diöft hühja. Dos hot oü myter polityk cy tün, wi oü myta gykuza myta hefa gyłiöeta ȧn dźjennikoża, wo zy köma uf Wymysoü. Dos, wi ȧ kistiöeryj ej weter gywiöda, kymt oü fu dam, cy wam zy wiöe adresjyt. Dy gydenkkistiöeryja, oü di gyfȧbulȧryzjyty ȧn gyfolkloryzjyty, błȧjn hefa möł fercyłt yr konwencyj fum memorȧt, „oüz würy gyśihta, wen śun ny fum nȧrrȧtor, to fu ȧm menć, wo’s der nȧrrȧtor zoüwer kant ȧn uf wyłys’ȧ zih kon oütorytȧtywnik byrüfa” (Simonides 1981: 35). Y dar folklorystyn ȧnöh, „wen’ȧ wył, do dy fercyłnan wjyd wetergyziöet wi yhta, wo wirklih wür ej gyśan, fjyt dos cy dam, do dy 49 �50 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian twarfadum, wo zy zȧjn bykant fur trȧdycyj, wada wejder fercyłt oüz ȧgja ejwerława fu ȧm menća. Ȧzu kymt hoütcytag fu ȧm fȧbulȧt wo ȧmöł mejer ȧ memorȧt” (Simonides 1981: 36). Yn folklorteksta „kon dy reprezentȧcyj fur wirklihkȧjt zih myter fikcyj mengja, hefa möł wada dy zaha, wo zy jyśter wün gyśan, cyr hoütnikja wirklihkȧjt cügypast; zej zȧjn ungywułd gynyt zu, wi mȧ zy hoüt djef hon” (Kajfosz 2011: 60). Wihtik ej ny nok dy sytuȧcyj zoüwer, ok oü der menć, wo’ȧ y dam cühüht. Ekstra byn ȧlternȧtywnikja gyśihta, dos hȧst yn „kistiöeryja fu dam, wi dy grüp ynwik ej cytȧlt, wo zy wȧjza, do miöehja emocyja, ahtnana ȧn cyłn wün ny inda fu oła cügyśtymt (Macdonald 2021: 107–108). Di wün yn fremda ny wetergan, ok y ynzer łoüt. Fylȧjht diöh dos kund yhy, oüz ȧ hjyzikjer füśjer, zej ufśrȧjwa. Diöh dos kyna dy kistöeryja, wo zy zȧjn y dam bihła, ny oüz wür oba ny wür fürgyśtełt błȧjn. Hefa föna śtyma ny cyzoma, oba hon ynwik śłȧhty data oba fȧkta. Yhy priöebjyt zy ny byrjyn, ok yn jytyn, wu’s mih doüht, do dos ȧ müs ej, ho’h yhta cügyśrejwa. Yr ȧntropologyn Tokarska-Bakir-Joanna ȧnöh, „dy gywynłikjy śpröh łoügjyt ny zu, wi dy dyskursa fu ferśidnikja gyśihtpolitykja, ok zy ziöet wür gütwyłnik. Dy śpröh wȧjzt, wi dy łoüt dy wełt zan” (2009: 303). Ȧn grod di oüsziht uf dy wełt fun kuzyn, ȧ ny dy wür fu dar wełt ej dos, wo dy folklorystyk zo badȧn. Wi dy rüsyśa folklorysta der Bogatyriew-Piotr ȧn der Jakobson-Romȧn hon gyśrejwa, „ȧ folklortekst fyngt zih o ołdyśt y dar cȧjt, wen’ȧ wjyd ufgynuma fu ȧm kesuł; ȧn wos mej, s’hałda zih bym ława jok di elementa, wo dar kesuł ufnymt” (1975: 169). Dy oüton śrywa oder folȧjfik, do ȧ tekst, wo’ȧ ny ej ufgynuma fu ȧr grüp ȧn wo’ȧ ej ufs fergasa gyłön, kon gyret wada fu ȧm „cüfełikja gykrysuł fu ȧm kłoüer, wo’ȧ’ȧ ejwertrüg fum moüłikja tyhta cyr śrȧjwliterȧtür” (1975: 169). Zu ej dos byśtymt oü ym foł fu hefa kistiöeryja, wo mȧ mer fercyłt, wo zy diöh ferśidnikjys ny kunda błȧjn ufgynuma fur grüp, oder zy zȧjn y dam bihła. Ym doüća folkloryst Lehmann-Albrecht ȧnöh, höt idy gyśihtcȧjt jyr fercyłnankultür, wo zy myta generȧcyja andyśt wjyd (Lehmann 2007: 13). Dy cyzomagykłoüta teksta y dam bihła śtama fun nȧrrȧton, wo zy wün gybün fjym andyn wełtkrig. Wi dos der Grochowski-Piotr śrȧw: s’ufnama fum internetwetergan hȧst „ny nok s’ośoün oba s’łaza, ok oü s’ośeca, kumentjyn, dercyłnan fum ȧgja ejwerława, fren ȧn dyśkürjyn myta oüton oba andyn śoüyn/łazyn” (Grochowski 2017: 239). Dy publikȧcyj kon oü ȧ repertüar fu jyngjyn Wymysiöejyn ȧjfłisa. Dy kontenta krigta ȧ noja trȧnsmisyjrima, wo’ȧ kon zy hefa łengjer bym ława hałda. Fylȧjht wen ny dos dokumentȧcyjnikjy tün, heta zy bocy hoütnik tags ny derławt, oba zy heta giöe ny ȧdśtanda, bo di, wo cühühta, dos wün grod dy hjyzikja ȧktywista ȧn gyłiöeta. Dos het ny s’jyśty möł gywast, wen dos wjyn zȧjn ny nok dy łoüt fu ȧm komunikȧcyjnikja kesuł, ok oü dy gyłiöeta, wo zy hon mytgyat bym ȧdśtejn fum folklor. Yhy höf, do di publikȧcyj – oüz bihła wi oü oüz internetzȧjt, kon hyłfa ny nok dy śpröh ȧn dy wymysiöejer moüłtrȧdycyj cy dokumentjyn, ok do zy oü wyt güt ȧjfłisa uf jyr łanikkȧjt ym wymysiöeryśa kesuł. Der Internet ej hoüt hałt ȧ wihtik medium fum wetergan fun zełda gybroühta śpröha. �WILAMOWSKOJĘZYCZNE OPOWIEŚCI WILAMOWIAN GYŚIHTA FU WYMYSIÖEJYN YR WYMYSIÖERYŚA ŚPRÖH Opozycja „swoi”–„obcy”: auto- i heterostereotypy Dy opozycyj „ynzer łoüt” – „fremdy łoüt”, dos hȧst dy oüo- ȧn heterostereotypa [1] Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, inda kuzt dy Polinskja-müm, wer zȧjn kuma diöt fu... kymt’s cy ziöen, fum mjer. Bo wjyr zȧjn... bo ynzer łoüt hon zih gyfüt woser. Zy... nimyd ny wył ny zȧjn bym mjer, by ȧm fłus, wi hȧst’s?... – Fłus. Fłus. Ju. Zy hon zih gyfüt fum woser. No oder zȧjn zy gykłoü... No wifuł jür müsa zy zȧjn kuma uf Wymysoü, ny? No do Wymysiöejer – zȧjn zy łang śun gywast dö, hon zy zih gy... myter wjytśoft, no. Oder inda fercyłt zy fu dam, do... wi zy hon fojer gymaht. Myt ȧm śtȧn, hon zy ȧ śtȧn ufȧ andyn śtȧn gykłopt, do wiöe... wytryskła, kymt’s cy ziöen.... – S’kom woser? Fojer. No do müst hon güty, güt śtruw, troügjys, do dos gy... höt gybrant, ny? No wifuł möł müsta zy dos ś... kymt’s cy ziöen... śtrö... – Śröpa? Wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. – Śłön ȧner ym andyn oba śłȧjfa. No, do fojer roüskymt. No do... oder... kymt’s cy ziöen, śwjer wiöe’s gywast dö. Bo fȧld wün hefa, fad wün wing, ołys müsta zy maha myta hiöela. Myta hiöela, ȧna do hon zy gyhakt ȧn hower gyzyt ȧn kün ȧna, s’mȧjsta [s’mȧsts] kün, nöhta śpyter hota zy wȧs, oder oü gaśt, oü hon zy gyhot. No do fu dam hon zy gyławt. Wilamowianie pochodzą znad morza Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci powiem, ciotka Polińska zawsze mówiła, że my pochodzimy tam, przyjdzie powiedzieć, znad morza. Bo jesteśmy... nasi ludzie bali się wody. Nikt nie chce być przy morzu, ani przy rzece. – Rzece? �52 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Rzece. Rzece, tak. Bali się wody. No ale oni przy... no ile lat musieli iść do Wilamowic, nie? No to Wilamowianie już tu długo są, to się... zajmowali gospodarstwem, no. Ale zawsze opowiadała o tym, jak robili ogień. Jednym kamieniem, jednym kamieniem uderzali w drugi kamieni, no to była... wytryskła, przyjdzie powiedzieć... – Przyszła woda? Ogień. No to musiałeś mieć dobrą słomę, suchą, że to się zapaliło, nie? Ile razy to musieli, śtrö... – Śröpa? Nie wiem, jak to po wilamowsku. – Uderzać jednym kamieniem o drugi, albo ocierać. No żeby ogień wyszedł. No to, ale, przyjdzie powiedzieć, ciężko tu było. Bo pola było dużo, koni było mało, wszystko musieli robić kopaczkami. Kopaczkami, to kopali i owies siali i żyto, najwięcej żyta. Potem dopiero mieli pszenicę, albo też jęczmień, też mieli. No to z tego żyli. [2] Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder h’wa der wos ziöen, yh kuz ok zöfuł, wi mjyr śrȧw der Biöeźnjok-Jȧśü. Fu, fon [fu] Holandja, z Amsterdamu, do ging’ȧ y dy kjyh, s’wiöe ȧn zuntag, ȧn’ȧ gejt ȧn’ȧ zit, ȧ wymysiöejer bow gejt, kymt’ȧ ziöen, „mȧj mama ej kuma gyfiöen uf Holand”. Bo ȧ höt gyśrejwa ȧn briw, ȧna ȧ liöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧ gejt oü y dy kjyh, ȧn’ȧ łiöeft [łjeft] dyhemd [byhend], ȧn’ȧ gejt, wi’ȧ ej ȧ piöer met [metyn], ȧ zit, ȧ höt śü fu hułc. Łódki. „O, dos ej mȧj mama ny”. Oder ȧ gejt ȧdiöh, zy ej ogycün wymysiöeryś. No. „Zy ej ogycün wymysiöeryś, yh gydöht, mȧj mama ej kuma”, niby dy Biöeźnjoćka, bo har hot śun kȧ mama ny, oder ȧ his zy „mama”. No. Ȧna dos ej..., dos śrȧw’ȧ mer ym briw. No. Dos hȧst, müsa fjyr... ynzer ełdyn fu diöt jynt rȧjnkuma, wen’ȧ diöt höt gyzan ȧ wymysiöejer bow. Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale coś ci opowiem, mówię tylko to, co mi napisał Boźniok-Jasiu. Z Holandii, z Amsterdamu, to szedł do kościoła, była niedziela, no i idzie i widzi, że idzie Wilamowianka. Podchodzi do niej i mówi: „Moja mama przyjechała do Holandii”. Bo pisał list, i leci, on też idzie do kościoła, i leci szybko, i jak jest parę metrów od niej, widzi, ona ma buty z drewna. Łódki. „O, to nie jest moja mama”. Ale on przechodzi, a ona �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jest ubrana po wilamowsku. No, „Ona jest ubrana po wilamowsku, ja myślałem, że to moja mama przyjechała”, niby Boźnioczka, bo on już nie miał swojej mamy, ale on do niej mówił „mama”. No. I to jest... to mi napisał w liście. No. To znaczy, że nasi rodzice musieli skądś stamtąd przyjść, skoro tam zobaczył Wilamowiankę (w stroju). [3] Dy Wymysiöejer wün ander łoüt Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr wün ander łoüt, kymt’s cy ziöen, myt ołum andyśt. Mytum ocug, mytum asa, myter at ȧna łöstik zȧjn. Wjyr zunga hefa y Wymysoü ȧn hefa błimła. Błimła wün y idum gatła. Dy Wymysdiöfyn, wi zy köma ufȧ opyłys, do wunda [wundyta] zy zih, do zy zöfuł błimła hon y Wymysoü. „My se też musimy posadzić”. Yhy gydenk, wi dy Polinskja-müm hakt di, di fiöenbłimła, wo wer hȧsa klapsy. Hakt zy „No ady se weź z tego i z tego”. Go zy yn Pöła, do zy zuła zeca dy błimła. No, y Wymysoü wün hefa błimła. Wilamowianie byli innymi ludźmi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. My byliśmy innymi ludźmi, przyjedzie powiedzieć. We wszystkim inni. W ubiorze, w jedzeniu, w pracy i w wesołości. Dużo śpiewaliśmy w Wilamowicach i dużo kwiatków. Kwiatki były w każdym ogrodzie. Starowsianie, jak przychodzili do nas na odpust, to dziwili się, że tyle kwiatków mają w Wilamowicach. „My se też musimy posadzić”. Pamiętam, jak ciotka Polinska kopała, te, te, floksy, co nazywamy klopsy. Kopała, „No ady se weź z tego i z tego”. Dała Polakom, żeby sobie posadzili kwiatki. No w Wilamowicach było dużo kwiatków. [4] Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Y Wymysoü diöft zih nimand ferwȧjwa. Fon [fun], nökwer, fun, no, diöfa [djyfyn]. – Ju, oder dy höst gyziöet, do fu dar zȧjt fu Wymysoü, fum End? Ju ju, oder di diöfta zih ny ferwȧjwa y Wymysoü, fu Śrȧjwadiöf, Ołddiöf, Denkendiöf [Denkjadiöf], Hecznarowice, djyft’ȧ zih... nok Wymysiöejer mytum Wymysiöejer. Ȧ dy hełwt y Wymysoü, yh wył dos 53 �54 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny zjyr ziöen, oder dö zȧjn zu wi inder, ander łoüt, ȧn fum Rynk diöt... wejder ganc ander. Ju. Fu dar zȧjt, dar hełwta, diöft’ȧ zih ny ferwȧjwa diöt. Ȧn diöt – dö ny. No ȧzu wiöe’s. Zy hon zih ferwejwa zu unter miteinand, verwandt und so weiter, so. Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. W Wilamowicach nikt nie mógł się żenić z... sąsiadów, no z wiosek. – Ale mówiłaś, że z tej strony Wilamowic... Tak, tak, ale oni nie mogli się żenić w Wilamowicach, z Pisarzowic, Starej Wsi, Dankowic, Hecznarowic, nie powinni... Tylko Wilamowianie z Wilamowianami. A ta połowa Wilamowic (zachodnia), nie chcę tego za bardzo powiedzieć, ale tu są tak jakby inni ludzie, a z rynku tam znowu całkiem inni. Tak. Z tej strony, z tej połowy, nie powinno się żenić tam. A z tamtej tu nie. Tak było. Oni się żenili tylko tak między sobą, z krewnymi i tak dalej. [5] Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Zejwa hundyt jür wi zy dö hon... N: Zejwa, dos ej śun mejer wi zejwa jür, (zejwa hundyt jür). H: No yta ys’s mejer. Fylȧjht aht. N: Yh ho niöencik jür ȧn byśtenik hjy’h zejwa ȧn zejwa. S’ej śun aht! Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. N: Anna Sznajder (Schneider), z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Siedemset lat minęło od czasu jak oni… N: Siedem, to już jest więcej niż siedem(set) lat. H: No teraz już jest więcej. Może osiemset. N: Ja już mam dziewięćdziesiąt lat i ciągle słyszę siedemset i siedemset. Jest osiemset! �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [6] Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dos wiöe ȧzu: dy Wymysiöejer hota myt dan Ełcnyn nist cy tün, bo dy Ełcnyn hota ȧbysła ander ryd, ȧn dy Ełcnyn hota zih mejer, do zy Doüćy zȧjn. Zy hota zih, do zy Doüćy zȧjn, no do, ȧ dy Wymysiöejyn, bo diöt, y Ałca hot, dos, dos der Latosiński śrȧw, do höt zih ȧ śiłer ferwejwa y Ałca, diöh dos zȧjn diöt Rosnern; Rosner his’ȧ. Dos śrȧjwt, do dü konst ju dos łaza. Do hot’ȧ, diöt zȧjn oü Rosnern gywast, y Ałca. No fu dam Wymysiöejer, wu zy diöt [höt] ferwejwa, bo Wymysiöejer hon zih oü ferwejwa, Foxa wün oü mȧłȧjhtwun y Pöłn, ȧna dö... No ȧna dos hota zy zih ferwejwa. Oder dy Ełcnyn wün ȧzu, zy hota kȧ, kȧ zyty güty cükunft cy ynzyn, cy ynzyn, cy ynzyn, dos. Bo zy hota mejer ȧzu, zy hota ȧ doüćy śül diöt y Ałca, ȧ pönyśy śül wiöe ȧn ȧ doüćy śül. Di kyndyn gingja y dy doüćy śül oba y dy pönyśy, wȧs yh, op nok, oder müsta oü pönyś (łjyn), wen zy dö, y Pöłn, wün. H’wȧ nist, cy gingja zy y di, y di, oba wi, wȧs yh ny, oder s’wün cwü śüln [śiln], dos wȧs yh. No ȧna di..., di łoüt wün ȧzu, ȧbysła ȧzu śtrytyś wün di łoüt. Dy wün ny zyty łoüt, zyty... wi hȧst zih, ȧzu... Dy Wymysiöejen wün ander łoüt. Fu andym [andum] pokolenie... Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie Józef Gara (1929–2013), 2012. To było tak: Wilamowianie nie mieli z Hałcnowianami nic wspólnego, bo Hałcnowianie mieli trochę inną mowę, i ci Hałcnowianie uważali się bardziej, że są Niemcami. Uważali siebie za Niemców. No to... a Wilamowianie, bo tam w Hałcnowie, to pisał Latosiński, tam się ożenił nauczyciel w Hałcnowie, dlatego tam jest teraz nazwisko Rosner. Rosner się nazywał. To pisze..., możesz o tym poczytać. Że tam też były Rosnery w Hałcnowie. No od tego Wilamowiana, co się tam ożenił, bo Wilamowianie też tam się żenili. Foxowie byli w wielu miejscach w Polsce, i tu... to się żenili. Ale Hałcnowianie byli tacy, nie mieli dobrego nastawienia do naszych, naszych, to. Bo oni się uważali raczej za.... oni mieli tam niemiecką szkołę w Hałcnowie, polska szkoła była i niemiecka. Dzieci chodziły do niemieckiej szkoły albo do polskiej, nie wiem czy tylko, ale musieli też po polsku, jak byli w Polsce. Nie wiem, czy chodzili do jednej i drugiej, czy jak, nie wiem. Ale były dwie szkoły, to wiem. No i... ci ludzie byli tacy, tacy trochę kłótliwi. Oni byli takimi ludźmi, jak to się nazywa, tacy... Wilamowianie to byli inni ludzie. Z innego pokolenia (fali osadniczej). 55 �56 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [7] Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. No, no. Oder, ȧ di wün zyty, di..., di, di kłopa, wu fün uf dy Bejł y dy at, ufa rydyn fün zy, ny? Bo s’wün kȧ, kȧ oütabüsa wün ny, ȧni oüta, do fün zy na rowerach. Fün zy ufa rydyn, ȧ dy ełcner bowa gingja wi der [dy] śtrös brȧt ej, gingja zy myta, mytum, myt dam, myt ȧm, myt puter, myt myłih, byłoda gingja zy, zyty taśa hota zy, gingja zy, ȧ di fün, ȧn di kłenglta, ȧn di cöwta zih ny. Di müsta rundergejn fum rod, di cöwta zih ny, do zy... Ȧ jyśter wün zyty śtrösa, dos wiöe hefa, hefa wiöe, dos, ufa... wi hȧst?... Śtoüb, hefa śtoüb wiöe ufer śtrös, bo s’wün zyty śtrösa fu śtȧn, ny? No do wün śtoüb, wen ȧ oüta fü, to wiöe fuł śtoüb, ȧna uf, hyndyn rydyn maht’s zih oü śtoüb, oder ny ȧzu hefa. Ȧna – ȧzu fercyłt mer ȧner – nöhta ziöet’ȧ, s’ander möł, no do hota zy ny diöhgyłön, oder wejder zȧjn zy gyfiöen, bo di, s’mügjys, bo di zȧjn s’mügjys ganga fu Ałca uf dy Byłc cy ferkiöefa dos. Ziöet’ȧ, hota zy uf dy rydyn gymaht zyty est, ȧn zyty kliny est gymaht, myt, myt błytyn, cügy..., cügy..., cügybunda bym rod, ȧna gyfiöen, do, fu dan est, to ging, ging, to s’riöehyt nok. Ȧzu hota zy... ȧ di hota gyfłüht uf zy nöhta. Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom Józef Gara (1929–2013), 2012. No no, ale oni byli tacy... ci mężczyźni, którzy jeździli do Białej na rowerach, nie? Bo nie było żadnych autobusów, ani samochodów, to jeździli na rowerach. Jeździli na rowerach, a Hałcnowianki chodziły tak jak ulica jest szeroka, szły z, z tym, z masłem, z mlekiem, obładowane szły, takie torby miały, szły, a ci jechali. I ci dzwonili na dzwonkach, a te się nie odsuwały. I oni musieli zejść z rowera, a one się nie przesuwały, żeby oni... a kiedyś były takie ulice, że było dużo, dużo, jak się nazywa, kurzu: dużo kurzu było na ulicy, bo były takie drogi kamieniste, nie? No to był kurz, a jak auto jechało, to było całkiem zakurzone, a za rowerami też się kurzyło, ale nie aż tak bardzo. I tak opowiadał mi jeden. Potem powiedział, na drugi raz, no to też ich nie przepuściły, ale znowu jechali, bo one, rano, one chodziły rano z Hałcnowa do Bielska sprzedawać to. Powiedział, że zrobili na rowery takie gałęzie, takie małe gałęzie z liśćmi, (worki z piaskiem) przywiązali przy kole i jechali, to z tych gałęzi się tylko kurzyło. Tak im zrobili, a te na nich klęły potem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [8] Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ, nȧ, nimand. Oły diöfyn [djyfyn] hota yns ny gan. Bo, do wer kuza ganc andyśt wi zej, do wer zȧjn ganc andyśt ogycün ȧna dos wiöe ołys ny güt. (...) No-no, bo, do dos ziöe’h der ju, bo zy ferśtinda nist, wu wjyr kuza. Nöhta ziöet... no s’höt ȧner gyziöet „hołdy-bołdy”, nöhta kuzta śun mejer, wejder mejer, no ȧn dos ej ȧzu uf dar wełt. Nikt nas nie lubił z powodu języka Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie, nie, nikt. Wszystkie wioski nas nie lubiły. Bo, że mówimy całkiem inaczej niż oni, że jesteśmy inaczej ubrani, i to wszystko się im nie podobało. (...) No to, mówię ci, bo nic nie rozumieli, co mówiliśmy. Potem mówili, no jeden powiedział „hołdy-bołdy”, potem mówili już więcej, coraz więcej, no i tak to już jest na tym świecie. [9] Dy śpröh wiöe ny derłiöet Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Wiöe’s, s’wiöe ny derłiöet. Do dos ej doüć, doüć, ȧn yta to, yt wyła zy oły kunst zȧjn, oły weła zy zyty, no. Bo dö, dö, ny dy fu, yhy kuz ny fun... dy łoüt fu, ynz... ym diöf, di diö... oba wȧ... fum dö, do di łoüt. Oder di łoüt dö, wu dö by yns ławta, no. Bo wün dy Pöła ȧn dy Wymysiöejyn. No to... no ȧzu kuzta zy, ny? Ȧzu wiöe’s, ȧzu kuzta... Język wilamowski był zakazany H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Nie było, nie było dozwolone. Że to jest niemiecki, a teraz to, to chcą wszystko wiedzieć, wszyscy chcą takie... no. Bo tu, tu, nie ci z, nie mówię tu o ludziach z wiosek, co byli, albo ci, że ci ludzie. Ale ci ludzie, którzy tu koło nas żyli. Bo byli Polakami, a my Wilamowianami. No to, tak mówili, nie? Tak było. 57 �58 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [10] Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Oder wȧst, wo ȧ bow ziöet, oder yh gydenk mer dos ny. „Hołdy-bołdy” hon zy gyrüfa, ȧ di bow ȧzu: „Wen dy ny wjest kyna pönyś kuza, wjesty müsa była wi ȧ hund”. I: No, do dos ziöet yh’ȧ oü śun wifuł möł. Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Ale wiesz, co jedna kobieta powiedziała? Ale ja tego już nie pamiętam. „Hołdy-bołdy” wołali, a ona tak: „Jakbyś nie umiała mówić po polsku, to byś musiała szczekać jak pies”. I: No, ja to też mówiłam wiele razy. [11] Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Dy bow kund wymysiöeryś, oder dy wułd ny, bo dy kyndyn wün ȧna wi dy kyndyn klin wün, do kundwer ny kuza wymysiöeryś, bo dö hotwer zyty, zyty, dö zyty, wi hȧst’ȧ, zyty komunist hotwer nönd, to kundwer ny kuza wymysiöeryś, müstwer zih uf, uf pönyś nok kuza. Zej kund wymysiöeryś, yh kund wymysiöeryś, ȧn wen... to wer müsta pönyś kuza. Ȧ dö wiöe nö der śwygjerfoter, har wiöe ȧ Pöła. Oder ȧ, fum andum diöf wiöe’ȧ, fu Hylćadiöf, oder har höt zih dö ferwejwa śun, wȧs yh, y wyłum jür, ym.. ahtȧncwencikjer. No do müst’ȧ zih wymysiöeryś łjyn. Ȧ kund wymysiöeryś. No ȧ, dos wiöe ȧzu: wen ȧner, wen zih ȧner dö ferwȧw uf Wymysoü, dos wiöe ȧzu, no ny ȧzu, oba wiöe’ȧ rȧjh, ȧ müst giełd hon, hefa giełd, oba ȧ zyty miöed nom’ȧ, wu nimyd ny wułd, oba mytum kynd, o, ȧ kynd wen zy hot. Ȧ mȧj śwygjermüter hot ȧ kynd. Dy kund zih ny oüsgan gryhta, no to hot’ȧ zih oüs... ferwejwa myter. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego Józef Gara (1929–2013), 2012. Moja żona umiała mówić po wilamowsku, ale nie chciała, bo dzieci były i jak dzieci były małe, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, bo tu mieliśmy takich, takich, jak się nazywa..., komunistów takich blisko, to nie mogliśmy mówić po wilamowsku, musieliśmy się na... mówić po polsku. Ona umiała mówić po wilamowsku, ja umiałem mówić po wilamowsku, a jak przyszło co do czego, to musieliśmy mówić po polsku. A tu był teść, on był Polakiem, ale... Z innej wsi był, z Hecznarowic, ale tu się ożenił, nie wiem już, w którym roku... w 1928. No to musiał się nauczyć po wilamowsku, umiał mówić po wilamowsku. No a to było tak, jak któryś, jak któryś się ożenił w Wilamowicach, to to było tak, no nie tak, albo był bogaty, musiał mieć pieniądze, dużo pieniędzy, albo taką dziewczynę wziął, co jej nikt nie chciał, albo z dzieckiem, o, dziecko jak miała. A moja teściowa miała dziecko. Nie mogła wyjść za mąż tak od razu, no to on się z nią ożenił. [12] Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Oder andyśt nö, wos ej dos do di, di ryd wymysiöeryśy, do dy łoüt yta zih interesjyn. No. Bo dos ej ny ȧzu, do... wu zy yns jata, wu zy yns, wu dö wiöe ym fynfȧnfjycikjer jür wi di, komunizm wiöe, ny? No, do wiöe’s ju ny derłiöet. Mȧryja, dö ȧn kłopa derśłögyn [derśłüga] zy ȧn wu zy dö ro... wu zy dö ata myt yns. Ȧn dos wöst nimyd ny, fu wu ynzer łoüt, bo dos ej ynzer, wu yhy bej roüs fu dan łoüt, ny? Wu zy dö zȧjn kuma. S’wiöe zejwa... zejwa hundyt jür, s’wyt śun zȧjn aht hundyt jür. Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ale jeszcze co innego, co to jest, że ta, ta mowa wilamowska, że ludzie teraz się tym interesują. No. Bo to nie jest tak, jak nas bili, co nam, co tu było w 1945 roku, jak komunizm był, nie? No to nie było wolno. Maryjo, tu jednego mężczyznę zabili i co tu... co tu robili z nami. A tego nikt nie wiedział, skąd nasi ludzie (pochodzą), bo to jest nasze, co ja pochodzę z tych ludzi, co tu przybyli. Było siedem, siedemset lat, to będzie już osiemset. 59 �60 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [13] Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ fylȧjht, bo yta kuzt mej nimyd ny wymysiöeryś, oły kuzwer pönyś. Ȧ mȧj kłop wiöe fu Błan, dar kuzt ok pönyś. Oder ȧ ferśtind ołys. Wjyr kunda nist ny kuza, bo: „Yhy wȧs ołys, wo jyr kuzt”. Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A może, bo teraz nikt już nie mówi po wilamowsku, wszyscy mówimy po polsku. A mój mąż był z Bielan, on mówił tylko po polsku. Ale rozumiał wszystko. My nie mogliśmy nic mówić, bo „Ja wszystko wiem, co wy mówicie”. [14] Der Poüermin ziöet, wos ej nojys Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do wen yhta wiöe nojys, no do ging’ȧ śun, ziöet’ȧ yn łoüta śun, byr kjyh, war wył yhta hjyn, do’ȧ zo kuma ufȧ Rynk, diöt wyt’ȧ kuza. – Wymysiöeryś cy pönyś? Wymysiöeryś. No s’wün łoüter Wymysiöejyn, do kunda zy. Ȧna dy andyn, wo wün, di wün wejder... Di wen zy heta gykund, heta zy yns gyśtoha. Bo wjyr kuzta wymysiöeryś, ȧ zej ferśtinda nist. No, dos wiöe ȧ zyta diöf, no ȧzu wi y Ałca, y Ałca kuza zy oü ȧbysła. Enłik, oder ny ganc ȧzu wi wjyr. Pauermin mówił o nowinach Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, no to jak było coś nowego, to szedł już, mówił ludziom już, przy kościele, że kto chce posłuchać, to powinien przyjść na rynek. Tam będzie mówił. – Po wilamowsku czy po polsku? Po wilamowsku. No byli sami Wilamowianie, to umieli. A ci inny, co byli, to znowu... Ci jakby mogli, to by nas zadźgali. Bo my mówiliśmy po wilamowsku, a oni nic nie rozumieli. No to to była taka wioska, tak jak Hałcnów. W Hałcnowie też mówią trochę. Podobnie, ale nie tak samo jak my. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [15] Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧ wymysiöeryś oü, no do dy ałda, di junga kyna ju nist, mȧj kyndyn kyna wymysiöeryś ny. Yhy, wen yh yhta kuz myt imanda, nöhta fren zy: „Wos ej dos? Wi hȧst dos? Wos ej dos?”. Zej wysa nist. Bo jyśter łisa zy, wjyr kund... wjyr, wȧł yh, wi yhy wiöe jung, do ziöeta zy nö nist ny. Nöhta wen wer wułda wymysiöeryś kuza, müstwer śtyłnik, ȧ wen zy imand dertrüg, do wer wymysiöeryś kuza, müstwer śtröf coła. Ȧzu wiöe’s jyśter. Ȧ yta wjyn zy weła, do oły zuła kuza, ȧna di ałda kyna, ȧ wifuł zȧjn dar ałdy. Wen śun dos ej ołys gyśtiörwa. Ȧna di junga kyna ju wymysiöeryś ny. Ȧni ferśtejn zy ny. Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. A po wilamowsku też, to ci starzy, młodzi już nic nie umieją, moje dzieci nie umieją po wilamowsku. Ja jak z kimś coś rozmawiam, to potem pytają: „A co to jest? Co to znaczy? Co to jest?”. Oni nic nie wiedzą. Bo kiedyś nie pozwolili, my... dopóki ja, jak byłam młoda, to nic jeszcze nie mówili. Potem, jak chcieliśmy mówić po wilamowsku, to musieliśmy po cichu, a jak ktoś doniósł, że mówimy po wilamowsku, to musieliśmy płacić kary. Tak było kiedyś. A teraz by chcieli, żeby wszyscy mówili po wilamowsku i ci starzy to umieją, a ile jest tych starych. Jak już wszyscy umarli. A ci młodzi to nie umieją po wilamowsku. Ani nie rozumieją. [16] Di, wo ferśtinda, łahta Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No oder dö kuztwer – denk yhy – miöehysmöł hota zy zyty... wi zyty ferȧjna, ny? No do diöt gingwer cyzoma, wünwer miöehysmöł drȧj, fjyr łoüt, miöehysmöł wiöe jynt ȧ kłop myt... ben yns. No do kuztwer. Ȧn di andyn, wo ny kunda, hühta. Miöehja, wu ferśtinda, no do di wösta, wo wer kuza. Ȧ di, wo „wer ny kuza”, ȧna di an... zej łahta: „Fu wos łaha zej?”. No bo zej ferśtinda nist, ȧna di ferśtinda, do łahta zy. Wymysiöeryś. 61 �62 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ci, co rozumieli, śmiali się Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No ale tu mówiliśmy, czasem mieli takie, takie towarzystwa, nie? No to tam szliśmy razem, byliśmy czasem trzech, czterech ludzi, czasami był z nami jeszcze jakiś mężczyzna. No to mówiliśmy (po wilamowsku). A ci inny, co nie umieli, słuchali. Niektórzy, co rozumieli, no to ci wiedzieli, co my mówimy. A ci, „o czym oni tam nie mówią”, a ci, ci się śmiali: „z czego oni się śmieją?”. No bo oni nic nie rozumieli, a ci rozumieli, to się śmiali. Po wilamowsku. [17] Wi dy Pöła ogycün gingja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder yh wȧ jok zöfuł, wen zy köma dö fu Wymysdiöf, fum rand, hota zy, oba fu Denkjadiöf, wi wiöe opyłys y Wymysoü, hota zy dy śü ufum... ny ogycün, zej köma biöewys ufer śtrös, ȧna nöhta fjyr kjyh cuga zy o dy śü ȧna köma zy ufȧ opyłys. No ȧn zy hota ȧn zyta rök, ȧzu wi świöeca rök, ȧn oü zy, ȧ zyty jak, ȧ zyty łangy, ȧn dö wün zyty pufa, zy wün ganc andyśt gynyt wi wymysiöejer zaha. Ȧna ȧ śjyctüh, no dos wiöe ołys. Stroje Polaków z okolicznych wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale ja wiem tyle, jak przychodziły tu ze Starej Wsi tu z kraja, miały... albo z Dankowic, jak był odpust w Wilamowicach. Miały buty na... nie ubrane, one chodziły na bosaka po ulicy, a potem przed kościołem ubierały buty i przychodziły na odpust. No i miały taką spódnicę, taką jakby czarną spódnicę i też taką jaklę, taką długą i tu były takie pufy. One były całkiem inaczej uszyte niż wilamowskie rzeczy. I fartuch, no to było wszystko. [18] Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No do frȧłik, dos zȧjn ju ganc andyśtyNo di łoüt zȧjn gywys kuma y dan kłȧdyn. Ȧ nöhta hon zy dos fylȧjht ȧbysła ferbesert [ferbesyt]. Bo fylȧjht, fylȧjht ny ołys, oder di fün ju do Turcji ȧn fu diöt hon zy oü yhta mytgybröht. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wilamowianie przybyli w strojach Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No to pewnie, to są całkiem inne (stroje). No ci ludzie pewnie przyszli w tych strojach. A potem je może trochę ulepszyli. Bo może, może nie wszystko, ale oni jeździli do Turcji i stamtąd też coś przywieźli. [19] Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Nimyd hot zyty ny, ymertihła zyty, zyty śjyctüh, wiöe ołys. Zjyr śejn. Mama, mȧj müter, zy hot zy. Korola [koroln] hota zy, ołys, ȧna s’jypła ȧna dy hoüa, ołys. Zy hota zy. Nikt nie miał takich strojów jak my Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Nikt nie miał takich, takich odziewaczek, takich fartuchów, wszystko było. Bardzo ładne. Mama, moja mama miała. Korale miały, jypły i czepce, wszystko miały. [20] Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Mhm, s’śynsty ymertihła. Oder wjyr łeta hejn cym nökwer, ym, yn köła, bo heta zy ołys gynuma. Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mhm, najładniejszą odziewaczkę. Ale schowaliśmy (inne rzeczy) u sąsiada, w węglu, bo w przeciwnym razie to wszystko by zabrali. 63 �64 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [21] Der śmjyrgüst fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi dy po śmjergüśćje jyśter gingja, to śun ym zȧhs s’mügjys. Do wjyr oły śtindwer uf, hiöertwer śun, wen dy śmjergüśnikja koma cym mȧkja, mȧj śwaster [śwastyn] wün ełder. No do köma zy, no do ȧbyselüćü bygusa zy yns myt, myt woser. Ider hot ym głaz ȧ hołwa liter woser ȧn ȧzu śprangta zy yns mytum woser. Dos wiöe der po śmjergüśćje. No do wjyr müsta gan ȧbyselüćü cy asa ȧn wjyr hota hefa wȧjn, bo der tȧta maht wȧjn, no do byśanktwer źy myt wȧjn, ȧn zy gingja wejder byhend weter, bo... do zy oły mȧkja kyna byzihja. No do dos toüyt ȧzu bocy, kymt’s cy ziöen, bocym can s’mügjys. Ȧ nöhta gingja zy y dy kjyh, ym can wiöe dy mas. S’mügjys ym zejwa, nöhta ym can wiöe dy ander mas. Ȧna nöhta ufum Rynk. No ufum Rynk wiöe wos cy zan, kymt’s cy ziöen. Do dy mȧkja wiöda ȧbyselüćü bygösa, do ȧner fü mytum wiöen ȧn’ȧ łot uf dy mȧkja ufȧ wiöen, dos wiöe ȧzu myta dȧjsyzȧl [dȧjsułzȧln], do cwej śmjergüśnikja cuga dan wiöen, ȧna cwej śtusa dan wiöen. Ȧn uf der heja zosa mȧkja myt śmjergüśnikja. S’wiöe łöstik ȧzu. No ȧna gyzunga, ȧna gytanct ȧna, wi hałt dy śmjergüśnikja. Ȧbyselüćü bygusa zy dih, to fotegrȧfjyta [fotogrȧfjyta] zy, no śejn wiöe’s cy zan ym Uster... möntag. Ym Ustermöntag gingja zy. Jyśter hȧltag ny, oder inda möntag wiöe dos. Śmiergust przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak chodzili po śmierguście, to już o szóstej rano. To wszyscy już wstaliśmy, czekaliśmy już, kiedy śmierguśnicy przyjdą do dziewczyn. Moje siostry były starsze. No to przyszli, trochę nas polali wodą. Każdy miał we flaszce pół litra wody i tak nas opryskiwali wodą. To było po śmierguście. To musieliśmy dać trochę jedzenia i miałyśmy dużo wina, bo tata robił wino, to częstowaliśmy ich winem, a oni szli znowu szybko dalej, żeby mogli odwiedzić wszystkie dziewczyny. No to trwało tak do, przyjdzie powiedzieć, do dziesiątej rano. A potem szli do kościoła, o dziesiątej była msza. Rano o siódmej, a potem o dziesiątej była msza. A potem na rynku. No na rynku było na co patrzeć, przyjdzie powiedzieć. Dziewczyny trochę polewali, to jeden jechał wozem i załadował dziewczynę na wóz, to było tak z tymi naszelnikami, że dwóch śmierguśników ciągło ten wóz, a dwóch pchało z tyłu ten wóz. A na górze siedziały dziewczyny ze śmierguśnikami. Było tak wesoło. No i śpiewali i tańczyli, no jak śmierguśnicy. Trochę polali cię, to robili zdjęcia, no ładnie to wyglądało, w Poniedziałek Wielkanocny. Chodzili w Poniedziałek Wielkanocny. W pierwsze święto nie, tylko zawsze w poniedziałek to było. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [22] Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010), 2009. No do gingwer uf dy friöed, wjyr cuga zih śejn o, wymysiöeryś. Nöhta ging’ȧ cym junkwer oba cyr junkweryn. Fu wyhjer zȧjt zȧjwer gybata, ny? No nöhta gingwer y dy kjyh, nöhta yn krȧćum, nöhta hower... gy... gyasa diöt, gytanct. Ȧ nöht s’öwyts, gingja zy oły yn ham (fur junkweryn), ȧ diöt gingja zy wejder ym can, ym ȧlf yn krȧćum, ȧn zu wejder gytanct bocȧ mügja. No, ȧzu wiöe dy friöed. Dos wiöe śun ojej... fjym krig, no. Ȧzu wiöe’s. Jak szli na wesele przed wojną Elżbieta Babiuch z d. Danek (1923–2010), 2009. No to szliśmy na wesele, ubieraliśmy się ładnie, po wilamowsku. Potem szło się do pana młodego albo do panny młodej. Zależy z której strony byliśmy zaproszeni, nie? No to potem szliśmy do kościoła, potem do karczmy, potem tam jedliśmy, tańczyliśmy. A potem wieczorem wszyscy szli do domu (panny młodej), a potem znowu szli o dziesiątej, jedenastej do karczmy i tam znowu tańczyli aż do rana. No takie było wesele. To było już... ojej, przed wojną no. Tak było. [23] Dy ślynćkja ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ, no to di wün ym krȧćum. No to diöt köma mȧkja, büwa, śtinda oły y dam zȧl [zol]. Ȧn di, di gest, dy łoüt, wu zy wün ufer friöed, di zösa. Ȧn di ślynćkja śtinda. Ȧna nöhta, wen dy hotst imanda ȧzu... kant yh cym bȧjśpil dejh güt, hułt yh dih ȧmöł cym tanca. Ȧn dy gingst wejder śtejn under dy wand. Ślęczki na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A, no to ci byli w karczmie. No to tam przychodziły dziewczyny, chłopcy, stali wszyscy w tej sali. A ci goście, ci ludzie, co byli na weselu, ci siedzieli. A ślęczki stały. A potem, jak miałeś kogoś takiego... na przykład znałam ciebie dobrze, to poszłam po ciebie raz do tańca. A ty szedłeś znowu stać pod ścianę. 65 �66 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [24] Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No no, zej ösa ȧna zy krigta ȧbysła bycołt, no, hefa byśtymt ny. Bo zy ösa ju. No ȧna. – Ȧ wu śłüfa zy? No y, yr śtuw. Do hota zy bet, ołys cücydekja ȧzu wi wjyr, no ȧn zy ösa, ȧn (...). Fylȧjht wösta zy oü ny, fu wu zy zȧjn. Bo cym foter koma oü bowa fun gybjygja. Oder dos wiöe fjym krig. Hułfa zy inda wen, wen wiöe, wen zy zecta arpułn, ȧ nöhta wejder wen wiöe... kün, wȧz ym fȧld, köma zy oü. Ȧn zy fün wejder yn ham. Ferdinta zy piöer giełd, ȧbysła giełd ȧn zy fün wejder. Ȧna nöhta köma zy wejder ym hjewyst. Bo jyśter mahtwer ju ołys myta henda, ny? No to hułfa zy ȧ woh ȧn zy fün wejder. Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No oni jedli i dostawali trochę zapłaty, no, na pewno nie dużo. Bo jedli też. No i... – A gdzie spali? No, w pokoju. Mieli łóżka, całą pościel tak, jak my i jedli i (...) możliwe, że nie wiedzieli sami, skąd pochodzą. Bo do ojca przychodziły też kobiety z gór. Ale to było przed wojną. Pomagały zawsze, jak było, jak sadzili ziemniaki. A potem znowu jak było żyto, pszenica w polu, to przychodzili też. I jechali znowu do domu. Zarobili parę groszy, trochę pieniędzy i jechali z powrotem. A potem przychodzili znowu na jesień. Bo kiedyś robiliśmy wszystko rękami, no nie? No to pomagali przez jeden tydzień, a potem jechali znowu z powrotem. [25] Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt Abda-Inga (1928–2016), 2009. Underum Bühhejwuł, wȧst, wu der Bühhejwuł ej? Diöt wiöe ȧ krȧćum unda [dunda], yta ej’ȧ śun ny. Diöt błyn zy inda śtejn ȧn diöt gingja zy ufȧ „kölȧś”, zy ziöeta ny „gülȧś”, ok ufȧ „kölȧś”. Ȧn dercün trunka zy śnops. Ȧn nöhta, wen zy śun byzöfa wün, fȧta zy zy nöhta ufȧ wiöen, ȧn s’fad wöst, wi cy fiöen yn ham, to – „wjo!”. Ȧn s’fad fjyt zy yn ham, byzöfa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Na Bühhejwuł (Kępa Hałcnowska), wiesz gdzie jest Bühhejwuł? Tam była na dole karczma, teraz już jej nie ma. Tam zawsze się zatrzymywali i szli na „kulaś”, nie mówili gulasz, tylko „kulaś”. I do tego pili wódkę. A potem, jak byli już pijani, to wrzucili ich na wóz, a koń wiedział już, jak jechać do domu. To „wio” i koń ich pijanych sam wiózł do domu. [26] Śüsterpop wiöe ym zuntag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ śüsterpop to wiöe oü ym zuntag hefa. Do śüsterpop, do yhy łjyt dos oü fur müter nöhta. No oder jyśter mahta zy ju ny zu güt wi yta. Yta gan zy wingjer mał ȧna ȧbysła myłih. Ȧna mejer ȧjyn. Ȧ jyśter wün hefa mał, hefa myłih ȧn cwe, drȧj ȧjyn, ȧn dos wiöe śüsterpop. Wȧsty, wi dos, śüsterpop dos ej, ȧ zyter... pop, wo dy śüstyn hon. Ȧzu his dos. (...) No, wȧsty’s. No oder dos, bo yhy maht dos inda, ny?... Yhy wȧnt ju nist ny, nom yh ys typła myłih ȧn ȧn łefuł mał ȧna cwej [cwe], drȧj ȧjyn, no bo h’hot hinyn, oder do wiöe’h śun oüsgan, maht yh dos y yns, y dyham. Hot yh ȧ kłopa ben mer, ȧ zjyr güta kłopa ȧn ȧ zun wiöe ełder, ȧ der ander wiöe nöhta y zȧhs, zȧhs jür, wiöe’ȧ jyngjer. No to mahtwer... ȧn dos ȧbysła, cym bȧjśpil, ȧ łefuł mał, ȧn ȧbysła myłih, fylȧjht wingjer wi ȧn hołwa liter, ȧna cwe ȧjyn, ȧna rejstwer dos inda ufum fet fum śwȧjn, ny uf kȧr puter, ny uf... margarin hotwer ny. Dos os yh ny, ȧ h’go dos oü y mem kłopa oü ny, koüft yh ny. Zyty margarin koüft yh ny. No wen yh maht puter, no to öswer ȧmöł, cwe möł. Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Śusterpop to był też często w niedzielę. To śusterpop, to ja się tego też nauczyłam potem od mamy. No ale kiedyś nie robili jej takiej dobrej jak teraz. Teraz dają mniej mąki i trochę mleka. I więcej jajek. A kiedyś było dużo mąki, dużo mleka i dwa, trzy jajka i to był śusterpop. A wiesz jak to, śusterpop to jest taka papka, co szewcy mają. Tak to się nazywało. (...) No wiesz. No ale to, bo ja to robiłam zawsze, nie? Ja nic nie ważyłam, brałam do garnczka mleko i łyżkę mąki i dwa, trzy jajka, no bo miałam kury, ale to już byłam zamężna, robiłam to dla nas, tu w domu. Miałam męża, bardzo dobrego męża i jeden syn był starszy, a drugi był potem za sześć [lat], sześć lat był młodszy. No to robiliśmy, i to troszeczkę, na przykład, 67 �68 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jedna łyżka mąki i trochę mleka, może mniej niż pół litra i dwa jajka i smażyliśmy to zawsze na tłuszczu ze świni, nie na maśle, nie na margarynie, tego nie mieliśmy. Tego nie jadłam (margaryny) i też tego nie dawałam mężowi, nie kupowałam. Takiej margaryny nie kupowałam. No jak robiłam masło, to jedliśmy raz, dwa. [27] S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ȧna uf Wymysdiöf ging yh wejder myter Polinskja-müm ufȧ opyłys. Bo zej hot diöt frynd yhta ym krȧćum. Diöt, wo yta dy kjyh śtejt, ȧn dunda, wo yta ej nist ny, ok no park jest, to diöt wiöe ȧ zyty łangy hyt, oü fu hułc, Krȧćmeryn. Krȧćmeryn his zih dos. Do diöt wiöe ȧ Wymysiöejeryn, dint zy diöt, ȧ nöhta go zy zih oüs myt dam wjyt. Bo dy, dy wün gyśtiörwa, ȧn di dinyn, di dineryn, ȧ Wymysiöejeryn wiöe’s, go zih oüs myt dam, z tym gospodarzem. Ȧn dy Polinskja-müm wiöe frynd myt dam menćła. Bo dos mü zȧjn oü ȧ öemer menć gywast, wo’ȧ ej ganga ufs dinst cym krȧćum diöt. Ȧ nöht wiöe zy, nöht gingwjyr ufȧ opyłys diöt myter Polinskja-müm, to inda oswer diöt s’mytagasa. Hoüt gydenk yh, wo wer diöt osa. Dos wiöe ȧ gülȧś. Dos ej... züp hotwer myt... myt ryź, ind myt ryź, bo’s wiöe kȧ cȧjt ny cy maha nüduł [nüdułn], oder myt ryź. Züp wiöe myt ryź, kroüt wiöe myt apuł [apułn] ȧn myt fłȧś, dos było drugie danie, ȧ nöhta śpyter ymȧ cwü oba ymȧ drȧj, do wiöe gülȧś, niby gülȧś. Dos wiöe gülȧś, ny yta zyta, wi yt ej gülȧś, ej. Dos wiöe, fo [fu] mytagsfłȧś, bo wiöe ryndera fłȧś ȧn hün oü, dos wiöe... yhy zoh dos cü, wi zy dos maht, śnȧd zy dos uf kliny śtykla ȧna nöht wiöe cwypuł ȧn puter, brant zy dos ȧbyselüćü myt... gał wiöd cwypuł. Ȧ nöht gus zy woser, ȧna nöht go zy s’fłȧś, dos, dos gy... dos fłȧś, wo śun wiöe gykoht. Go zy uf dos. Ȧ nöht güs [gus] zy roüm, dos bakt zih ȧzu, koht zih y dam roüm ȧbysła, no s’kymt cy ziöen, can, cwencik minüta, no, nie na gazie, ufum błȧh, no ny? Ȧ nöhta nom zy gydiöerty fłoüma. Gydjerty fłoüma. Ȧn gydjerty fłoüma, no, no ȧzu nom zy fum... ȧn zyta zȧkla hot zy fu... fu wiöer ȧ zyta zȧkla, nom zy ȧzu myter hand, ȧn y dos śöt zy nȧj. Ȧzu ȧ cwe möł go zy nȧj. Ȧn dos koht zih cyzoma. Ȧn wi zy wöst, wifuł łoüt höt zy, gus zy woser, nöht nom zy ȧn liter roüm, ȧna ȧbysła mał, maht zy zakłote, ȧn zy gus ȧn dos koht zy. To był gulaś śmietankowy, ze śliwkami. H’wa der ziöen, yhy hoüt wa’h nö gydenkja, wi dos güt wiöe. Ziöe’h, dos wiöe ȧzu zoüwylik, wi wen dy nö krigtst ȧ zyty fłoüm, wo ym roüm wiöd gykoht, dos wiöe beser wi dos fłȧś, wo diöt wiöe. Dos oswer myt brut. Cwe śysuł [śysułn] wün, s’wün mejer łoüt, wo hot frynd fu... �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jedzenie na odpuście w Starej Wsi Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No a do Starej Wsi chodziłam znowu z ciotką Polinską na odpust. Bo ona tam miała jakichś krewnych w karczmie. Tam, gdzie teraz stoi kościół i na dole, co teraz nic nie ma, tylko no park jest, to tam był taki długi dom, też z drewna. Krȧćmeryn (Karczmarka), Krȧćmeryn się to nazywało. To tam była Wilamowianka, służyła tam, a potem wyszła za mąż za tego gospodarza. Bo oni tam wymarli, a ta służąca, ta służąca Wilamowiana pobrała się z tym, z tym gospodarzem. I ciotka Polinska była krewna z tym człowiekiem. Bo to musiał być biedny człowiek, co poszedł na służbę tam do tej karczmy. A potem była, potem szłyśmy na odpust tam z ciotką Polinską, to zawsze jadłyśmy tam obiad. Dzisiaj jeszcze pamiętam, co tam jadłyśmy. To był gulasz. To jest... zupę miałyśmy z ryżem, zawsze z ryżem, bo nie było czasu zrobić makaronu, ale z ryżem. Zupa była z ryżem, kapusta była z ziemniakami i z mięsem, to było drugie danie, a potem później koło drugiej albo o trzeciej, to był gulasz, niby gulasz. To był taki gulasz, nie taki, jak teraz jest gulasz. To było, co mięso z obiadu, bo było mięso wołowe i drobiowe też, to było... ja się temu przyglądałam, jak ona to robiła. Kroiła to na takie małe kawałki, a potem była cebula i masło, okraszała to troszkę z... cebula robiła się żółta. A potem zalewała wodą, a potem dawała mięso, to to... to mięso, co było już ugotowane. Dawała na to. A potem zalewała śmietaną, to się tak piekło, gotowało się w tej śmietanie trochę, no przyjdzie powiedzieć, dziesięć, dwadzieścia minut, no nie na gazie, na blasze, no nie? A potem brała suszone śliwki. Suszone śliwki. I suszone śliwki, no tak, taki woreczek miała z... z materiału taki woreczek, tak brała ręką i do tego wsypywała. Tak ze dwa razy wsypywała. I to się tak gotowało razem. A jak wiedziała ilu ludzi ma, wlewała wodę, potem brała litr śmietany i trochę mąki, robiła zakłótę, i wlewała to i tak gotowała. To był gulaś śmietankowy ze śliwkami. Powiem ci, do dzisiaj jeszcze pamiętam, jak dobre to było. Powiem, to było takie kwaskowe, jak jeszcze dostałeś taką śliwkę, co była gotowana w śmietanie, to było lepsze niż to mięso, co tam było. To jedliśmy z chlebem. Dwie miski chleba, było więcej ludzi, bo miała też krewnych. [28] Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ȧzu wi dy Jüda, dy Jüda, di hota oü inda, ȧ dy Jüda, wen zy bata, do hota zy ȧ zyta, wi kon yh dos ziöen, ȧ zyta, zyty kliny komer, oder s’dah müsta zy cöwa. Zej hota inda zyta, zyta jes mahta zy, do zy dos dah kyna uf dy hej hywa ȧna do zy zȧjn underum hymuł. Zej kunda ny bata, wen, wen wiöe ȧ dah. Nok s’müst zȧjn głȧjh der hymuł. Ȧzu wiöe dos jyśter, oder ny ider wułd dos. 69 �70 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Tak, jak Żydzi, Żydzi też mieli (swoje święto), a Żydzi, jak się modlili, to mieli taką małą budowlę, ale z otwieranym dachem. Zawsze takie coś robili, żeby móc dach otwierać do góry, żeby byli pod dachem. Nie mogli się modlić, jak tam był dach. Musiało być od razu niebo. Tak było kiedyś, ale nie każdy tak chciał robić. [29] Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. S’wün ju zöfuł oüta... wün ny, jok ynzer straż, hiöer nok, fȧjerwer, fü mytum wiöen ȧn mytum, diöt, yr mejł brit, brit s’gytrȧd. No to müsta zy fiöen, no łiöeśa. Ȧn yhy ging, yhy ging, bo yhy füt mih, do’ȧ wyt łön ȧn mȧj putek, mȧj pot, kom ȧn’ȧ ziöet mer: „No, Helena” – bo yh hȧs Hela – „No wun höst dö dih gynuma? Fyrym ȧdkłüfsty ny, fyrym łest dih ny hejn?”. Ȧ y ȧr wȧjł, nöma zy, ȧ dos wiöe ȧ zyter śtank, ȧna świöec.... fon [fun], s’gytrȧd, ny? Wo’s brit. Fo [fu] dyhynda, yh mü jüh dos ziöen, fo [fu] dyhynda, ufum öeś. „Jezüs” – ziöet yh – „yt, yt wȧs yh śun, wu’h dö bej kuma”. Ȧna fjyr ȧn hołwa liter śnops, kiöefta... koüfta zy mih roüs fu dar mejł. Rüfa zy, bo yh his Figwer, ny? Za... wi’h jung wiöe, rüfa zy, do’h zo. Ȧ yhy gydöht, do dar höt mih diöt, ferśtejt dy froü? Do’ȧ diöt mih rift. Ȧ diöt wiöe, wo zy fün yn mejł. Te, Tymuś..., no, co pociąg jedzie, śyna, ejwer dy, no nöht wöst yh śun. Ym drȧj s’mügjys bröht... fün zy myt mer yn ham, yn drȧj s’mügjys. No ȧn dö wiöe nimyd ny, ziöet mer dy mama: „Zejh jok, dü, dü byst zu hałcśtiöek, do dy ny... dy głiöest ny y mjyr, ok y jyn”. Yhy cug mih oüs, cydyjyśt wüś yh mih, nöht cug yh mih oüs. Ȧmöł kymt dy mama gyfłün, ȧ s’wiöe dy tjyr ny cügymaht, ȧ mȧj tȧta wiöe y England. U Andersa, bo har ȧdkłüf fon [fun] doüća drowa ȧn’ȧ ging diöt, ȧ zy, y Belgja, y Belgja gingja zy cwej. Ȧ wen dy Doüća zy heta gyfanga, to derśłüga zy. Dos wiöe wojna, ny? Ȧn dy mama ziöet: „Ȧdkłoüfźe, gej ufȧ kjyhüf, gej ufȧ kjyhüf!”. Bo dy śoün hotwer ny, bo s’brit, zy ferbrant, dy jyśty. Ym noünȧndresik [noünȧndresikjer] jür (1945). Ging yh ufȧ kjyhüf ȧn cwyśa growa [grywyn], groby, no, łot yh mih nejder ym... yr... dos, ym hembła. Wȧst, ȧzu cötyt yh. Do’ȧ wyt kuma, oder ȧr wöst ni, ȧ hot mih... ȧ ziht byśtenik. Ȧ dy mama ziöet: „Ȧ wos wyłsty, der foter höt’s śun gynuma, ȧ dü kymst oü?”. Bo s’wiöe ȧzu. (...) Zy köma fo [fu] Śrȧjwadiöf, bo zy... na poniemieckie, no. Frasa, trynkja, ȧ nöht, „co moje – to twoje”. Ȧn zu wiöe’s, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian no. No to ging’ȧ, łis’ȧ mih. Hot yh nöhta rü. Oder wi s’Inga oü, do ziöet’s mer ȧzu: „Hela, wȧst? Yh mü der dos ziöen, dy Rüsa wün hundyt möł beser wi dy Pöła”. „Ȧ fyrym?”. „Zy gön yns cy, cy asa, s’mytagasa”. Zu trüga zy, do di hyhjer ny wysa. No güty łoüt, wo ejweron, y idum dos zȧjn. Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Nie było tyle samochodów, tylko nasza straż, poczekaj tylko, straż, jechali wozem i z nim, tam, bo w młynie był pożar, paliło się zboże. No to musieli jechać, no gasić. A ja szłam, ja się bałam, że mnie zostawią. A mój putek, przyszedł i powiedział mi „No Helena”, bo ja się nazywam Hela, „No skąd się tu wzięłaś? Czemu nie uciekłaś, czemu się nie schowałaś?”. Za chwilę brali, to był taki smród i czarno ze zboża, nie? Co się paliło. I z tyłu, muszę wam to powiedzieć, z tyłu, po tyłku (obmacywali). „Jezus”, powiedziałam, „teraz już wiem, na co tu przyszłam”. I za pół litra wódki mnie wykupili z tego młyna. Wołali, bo ja się nazywałam Figwer, nie? Jak młoda byłam, wołali, żebym... A ja myślałam, że ten mnie tam chce, rozumie pani? Że on mnie tam woła. A tam było, co jechali do młyna. Te, Tymuś, no co pociąg jedzie, szyny, przez te (szyny), no potem wiedziałam już. O trzeciej rano przywieźli... jechali ze mną do domu, o trzeciej w nocy. No a tu nikt nie przyszedł, powiedziała mama: „Popatrz tylko, ty jesteś taka uparta, nie wierzysz mi, tylko im”. Rozebrałam się, najpierw się umyłam, potem się rozebrałam. Naraz mama przylatuje, a drzwi nie były zamknięte, a mój tata był w Anglii. U Andersa, bo on uciekł z niemieckiego wojska i poszedł tam, a oni, w Belgii, w Belgii poszło dwóch. A jakby Niemcy ich chwycili, to by ich zabili. To była wojna, nie? A mama powiedziała: „Uciekaj, idź na cmentarz, idź na cmentarz!”. Bo stodoły nie mieliśmy, bo się spaliła, spaliła się pierwsza. W 1939 (1945) roku. Poszłam na cmentarz i pomiędzy groby, groby, no położyłam się w tym, w koszuli. Wiesz, tak się trzęsłam. Że on przyjdzie, ale on nie wiedział, on mnie szukał ciągle. A mama powiedziała: „A co chcesz, twój ojciec ją już wcześniej zabrał, a ty jeszcze też przychodzisz?”. Bo tak było, (...) przyszli (wysiedlający) z Pisarzowic, bo, na poniemieckie, no. Żreć, pić, a potem co moje, to twoje. I tak było, no. No to poszedł, zostawił mnie. Miałam potem spokój. Ale jak Inga też, to powiedziała mi tak: „Hela, wiesz? Muszę ci to powiedzieć, Ruscy byli sto razy lepszi niż Polacy”. „A czemu?”. „Bo oni dawali nam jeść, obiad”. Tak nosili, żeby ci wyżsi nie wiedzieli. No dobrzy ludzie, co wszędzie, w każdym tym (narodzie) są. 71 �72 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [30] S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧn dos wiöe ȧzu śejn, wi’s klin wiöe. Ȧn dö cy... wun der Kowalczyk ej, no do wün... bo dy, di köma, di di... ȧn dy oficjyn wün oü. Oficjyn wün cym jes... Köma zy, köma zy cy yns oü ȧn s’Hela hot ȧ jür. Ha ha, do bȧwjȧt’ȧ’s, ojej, bȧwjȧt’ȧ’s. Ȧ dos wiöe nöhta ȧzu... Yh wa ziöen, wi’s ej. Ejs... byzȧht’ȧ. Ȧ yhy ziöet’um, yhy ziöet: „Wos höt gymaht”. Ȧ, har ziöet: „Yhy ho oü zyty, y dyham”. Di oficjyn wün ȧbysła gyśȧjter. Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. I ona była taka ładna, jak była mała. I tu, gdzie jest Kowalczyk, no to byli... bo ci, ci przyszli, ci, a oficerowie też byli. Oficerowie byli u tego... Przyszli, przyszli do nas też, a Hela miała rok. Ha ha, to bawił ją, ojej, bawił ją. A ona była potem taka... powiem, jak jest. Ona go obsikała. A ja mu powiedziałam: „Co narobiła”. A on powiedział: „Ja też mam taką w domu”. Ci oficerowie byli trochę mądrzejsi. [31] Ȧ güter Rüsek hyłft Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Ȧ nöht hotwer ȧn... ynzer müter kant dan, mȧj müter. Bo wer hota kȧ rü ny. Ȧzu köma zy s’nahts ȧn ȧzu di, di... ȧn śisa, ȧn mȧłȧjhtwos maha. Ȧzu kunda zy cykrigata. No to hotwer ȧn oficer, ȧ dy müter, di kund’um śmȧjhln. Di maht’um inda arpuł [arpułn] ȧna ȧ e, śług’s, cwe e. E, wiesz co to jest e? – Ju. No maht’s’um inda s’öwyts. Ȧ dar wiöe ȧzu fruł, ȧzu śmekt’um dos. Hotwer rü. Nimanda łis’ȧ ny cü. Do imyd wje kuma ȧn yhta, yhta oüszeca. Nȧ, ȧ łis nimanda cü. Ȧzu fruł wiöe’ȧ. Ȧzu wiöe’ȧ ȧ ganca mönda, ȧ mönda wiöe’ȧ gywys. No do nöhta gingj’ȧ. Nöhta, oder nöhta wiöe dos ȧbysła beser, ym śłȧhsta wiöe der, dy... der ofang, wi zy köma. Wi zy köma wiöe’s ym śłȧhsta. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Dobry Rusek” pomaga Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. A potem mieliśmy jednego... nasza matka znała tego, moja matka. Bo nie mieliśmy spokoju. Tak przychodzili w nocy i strzelali i różne rzeczy wyrabiali. Tak umieli dokuczać. No to mieliśmy jednego oficera, a matka, ona mu umiała się podlizywać. Zawsze mu robiła ziemniaki i jajko, wbiła dwa jajka. Wiesz co to jest? – Tak. No, zawsze mu robiła wieczorem. On był taki zadowolony, tak mu to smakowało. Mieliśmy spokój. Nikogo nie dopuścił. Żeby ktoś przyszedł i coś narobił. Nikogo nie dopuścił. Taki był zadowolony. Tak był, cały miesiąc chyba był. No to potem poszedł. Potem, ale potem było już trochę lepiej. Najgorszy był początek, jak przyszli. Jak przyszli, to było najgorzej. [32] Dy Rüsa nama s’fad Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Mȧj foter, bo har śtiörw jung. Mȧj foter hot fynfȧnzȧhcik jür. Hotwer ȧn zyta jung fad, cwejürikja, ȧ zyta świöecys. Ȧ zej nöma ołys. Hotwer dos ym ołda, bo ȧ zyty ołdy, di, di hyt wiöe nö ny. Yr ołda, do diöt, der foter go jum diöt cy frasa, ołys, diöt wiöe’s cügymaht, no oder di, di Rüsa hota dos oüsgyjest, do diöt ȧ fad ej. Wi zy weter fün, hisa zy ufmaha ȧn s’fad nöma zy, ȧn s’wiöe fjetik. Ȧ zyta śejn świöec fad. Wo’s’ȧ gyfełt, dos noma zy. „Ruscy” biorą konia Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Mój ojciec, bo on umarł młodo. Mój ojciec miał sześćdziesiąt pięć lat. Mieliśmy takiego młodego konia, dwuletniego, takiego czarnego. A oni brali wszystko. Mieliśmy to w starym (domu), bo taki stary, tego domu jeszcze nie było. W starym domu, to tam ojciec dawał mu jeść, wszystko, tam było zamknięte, no ale ci, ci Ruscy to się wytegowali (dowiedzieli), że tam jest koń. Jak odjeżdżali, kazali otworzyć i konia wzięli i było po wszystkim. Taki piękny, czarny koń. Co się im podobało, to brali. 73 �74 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [33] Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Y dy mejł wi zy yns noma, ȧn diöt dar ubowjec, dar wułd diöhoüs, do yhy mytum gej yn zek diöt jynta. Ȧ yhy łaht’ȧ oüs, oder diöt wün oü büwa, di müsta gywast fum AK zȧjn. Di zosa dy gancy naht ben yns, ȧn zy fercyłta ȧn zy łahta ȧn wjyr oü myta. Ȧn fu dam cün, do yh ny ging mytum, do go’ȧ mih diöt, bo y zyta rün kom s’gytrȧd, wȧł dy mejł wiöe undercunda gywast. Ȧn wi zy gyłeśt hota, to kom dos hȧsy gytrȧd nöhta. Müstwer dos y dy zek nȧjłön ȧn dy zek hywa cym fanster roüs. Zyty gancy cetnan. Ȧn do go’ȧ mih cy dam łecta rür, wu zytys ganc hȧsys gytrȧd kom. Bocy mügja kund yh śun kȧ wüt ny ziöen. Fu dam śtoüb. Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Do młyna, jak nas wzięli i tam ten ubowiec. On chciał koniecznie, żebym z nim poszła do tych worków tam gdzieś. A ja go wyśmiałam, ale tam byli też chłopcy, oni musieli być z AK. Ci siedzieli całą noc przy nas i opowiadali i się śmiali, a my też z nimi. A z tej złości, że z nim nie poszłam, to dał mnie tam do takich rur, bo w takich rurach szło zboże, bo ten młyn był podpalony. I jak gasili, to przychodziło potem to gorące zboże. Musiałyśmy to wpuszczać do worków i te worki podnosić i przez okno. Takie całe cetnary. No to dał mnie do tej ostatniej rury, gdzie takie całkiem gorące zboże szło. Do rana nie mogłam już powiedzieć ani słowa. Z tego kurzu. [34] Der jyśty mȧj wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Gryhta nöm krig, wa’h der ziöen. Ym Rynk wiöe, bo dos wiöe der jyśty mȧj, höt, höta [hota] di fu komunizm, höt‘ȧ ym Rynk ȧ zyta erzemlung [trof], fu ciglȧj gingja oü dy łoüt uf dan Rynk. Ȧ wjyr, jungy Wymysiöejer, bo dos wün jok Wymysiöejer, ziöeta ȧzu: „Wȧsty wos” – no wjyr wün jung, ziöeta zy: „Wjyr, wjyr gejn yns yn Bibiöewjec, diöt hower ȧ ȧkordeon, diöt wawer ȧbysła zyca ȧn zyngja”. Ȧ s’höt dos imynd [imyd] gryhta gyziöet ufum Rynk. No, ny łang wiöe dos dö. Köma gyfłün zyty... no, zyty nygüty łoüt. Dos wün kȧ Wymysiöejer. Ȧna zy hon yns gyfanga, wȧsty. War wiöe ȧdkłoüfa, wiöe’ȧ güt, ȧ war, wan zy hon gyfunga [gyfanga], ging’ȧ dy gancy naht uf dy policȧj, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian diöt zösa zy yr, ym kałer pocy mügja. Ȧn s’mügjys füta zy di junga łoüt, bo y... ufer Byłc brant der... dy mejł. Füta zy diöt di łoüt y dy at. [...] S’höt dos imynd [imyd] gyziöet ufum Rynk ȧna, di nygüta łoüt zȧjn gryhta kuma ȧn zy hon yns gyfanga. Ȧ yhy wiöe... yhy ȧdkłüf, ȧna bym Mjeta, diöt wiöe ȧ zyty łȧter undum hoüz. Fjym hoüz. Yhy cug di łȧter uf mejh, ȧna h’zos under dar łȧter. Wen zy heta kuma, heta zy mih derwjygt [derwügt]. Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Zaraz po wojnie, to ci opowiem. W rynku, bo to był pierwszy maja, mieli ci komuniści, mieli w rynku takie zebranie, od cegielni szli też ludzie na ten rynek. A my, młodzi Wilamowianie, bo to byli tylko Wilamowianie, powiedzieliśmy tak: „Wiesz co”, no my byliśmy młodzi, powiedzieli: „Idźmy sobie do Bibowca, tam mamy akordeon, tam trochę posiedzimy i pośpiewamy”. A ktoś to zaraz powiedział na rynku. No niedługo to trwało. Przylecieli tacy... no tacy niedobrzy ludzie. To nie byli Wilamowianie. I oni nas łapali, wiesz. Kto uciekł, to dobrze, a kto, kogo złapali, poszedł na całą noc na policję. Tam siedzieli w piwnicy aż do rano. A rano wywozili tych, tych młodych ludzi, bo... w Bielsku palił się młyn. Wywozili tam tych ludzi do pracy. (...) Ktoś to powiedział na rynku i ci niedobrzy ludzie zaraz przylecieli i nas łapali. A ja byłam... ja uciekłam i u Mjety tam była taka długa drabina pod domem, przed domem. Pociągłam tą drabinę na siebie i siedziałam pod tą drabiną. Jakby nadeszli, to by mnie udusili. [35] Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wen zy köma y dy hyt, ȧn zy zöha, zuhta zy jok dy łod, wu dy łoda zȧjn. Ȧn wen’ȧ dos ny past, to freta zy: „Ȧ wun zȧjn dy korol?”. To dy nökweryn dö hot ȧ zyta grusa dibzak, ym rök, ȧn zy köma oü. No „dy korol” ȧn „dy korol”. Ȧn zej nom dan boütuł myt dan, myt dan korol cwyśa dy fis, ȧn zy hüłd dos. Ȧn zej bytofta zy ejweron. Gancy bytofta zy zy, ȧn dy korol funda zy ny, bo zy hot ȧ zyta twiöegzak. Ȧn zyta twiöegzak hot zy... ȧjgynyt, y dam rök, ȧ wen yhta kom, wen wer zaha, zyty fyngjela oba üryngla, zyty zaha hejnłeta, to nom zy jok dan dibzak cwyśa dy fis, ȧn mytum śjyctüh dakt zy zy cü ȧn zy zös... wösta śun nist. Ȧn zy bytofta zy ganc. 75 �76 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sprytna Wilamowianka ratuje korale Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak przyszli do domu, to widzieli, szukali tylko skrzyni, gdzie są skrzynie. A jak im to nie pasowało, to pytali: „A gdzie są korale?”. To ta sąsiadka tu, to miała taką dużą kieszenń w spódnicy, a oni przyszli też. No „korale i korale”. A ona wzięła ten worek z tymi koralami pomiędzy nogi i trzymała to. A oni ją obmacywali wszędzie. Całą obmacali, a korali nie znaleźli, bo miała taki worek jak na ser. Taki worek jak na ser miała zaszyty w tej spódnicy. A jak coś przyszło, takie rzeczy jak pierścionki albo kolczyki, takie rzeczy jak żeśmy chowali, to ona brała tylko tą kieszeń pomiędzy nogi i fartuchem przykryła i oni już nic nie wiedzieli. A całą ją obmacali. [36] Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Zy köma. To gingja zy ym dy hyta rym ȧn zy... zy zühta, dy mȧkja, dy mȧkja. Wi zy yns derfün, dy mȧkja, to łeta zy zih śun hejn, miöehja. Ȧ yhy wöst nist ny. Köma zy mih ȧna myt mjyr... „Zosty kuma” – ziöeta zy mer. No do ging yh hałt myta myt. „Bo wen ny, to wyt śłȧht myt’üh zȧjn” – ziöeta zy gryhta, ferhisa zy mer. Yhy füng o cy grenn, no oder zy noma mih uf dy Bejł, ȧn diöt müstwer łejgja ufum füsbödum. Ȧn, ȧn śłüfwer ufum füsbödum, bo wjyr wün dresik mȧkja. Mȧśjytwer fu Wymysoü bocy uf dy Byłc cyfüs. Füt yns nimyd ny. Ȧn wer grynn. Dy mama kund oü nist ny ziöen. „Bej śun śtył, yh wa kuma cy djyr, yh wa dih diöt byzihja” – kom zy. Kom zy zan, wo yhy diöt mah. Ȧna oba, wo wer ny maha nist. Miöehysmöł mahtwer nist, ȧ miöehysmöł gingwer, nöma zy yns, dy Rüsa derzȧnk wün ju dö. Do nöma zy yns, do wer yhta diöt ufroüma zuła, ejweron wu’s’ȧ ym śmüciksta wje... wiöe. To müstwjyr gejn ȧn wer müsta roüma. Zyty cȧjta hotwer, jungy cȧjta. Wos wiöe, ȧ jung mȧkja wiöe’h derzȧnk, oder h’müst śun... No do zöswer, cwü woha wiöe dos gywys, ȧn nöhta müsta zy yns cy asa gan, zöfuł mȧkja wi wün. Diöt nöma zy yns cyr at ufer Bejł, ȧ njen wośa ȧn öernung maha. Wȧs yh, nö wam dos wiöe? Bo dos wiöe łydik śun. Ȧna... ȧna wjyr müsta dos ołys ufroüma. Ȧ wi wer ufgyroümt hota, no do gön zy yns diöt yhta cy asa. Zyty plipzüp [pipzüp], mȧłȧjhtwosfer ȧny, wiöe dos ny güt. Oder hunger wiöe, do... wjyr hyngjyta, to öswer ołys uf. Wo wer grynn. Ȧ wi zy yns roüsłisa, cwü woha wiöe dos, zöswer diöt, mjyr śȧjnt’s, oder drȧj woha, śun gydenk śun ȧni ny gynoü. No do kömwer yn ham, ȧn wer köma diöt, myt jen fȧldyn oła fur Byłc. Myta fȧldyn, wi zy yns roüsłisa, bo wer głiöeta nö ny, do wer frȧj zȧjn. Do wer yn ham kyna gejn, do zy yns wejder ny wan huła. Fütwer yns okriöepnje. Oder zy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian köma ny. Oder dy mȧkja müsta ekstra zyca, ȧ dy ełdyn oü ekstra zyca. Tȧta nöma zy oü, oü zos’ȧ diöt ym lager, ufer, ufer Był... ufer Bejł wiöe dos. Ȧ zyta ława hotwer, dos junga ława ȧzu troürik, ȧzu śłymp, ȧzu... Wen yh hoüt fu dam ołum denk, wje’h ju nö hoüt grenn. Dos wiöe ju śreklik. Wjyr wün ju nimanda nist ny śyłik, zyty kyndyn, jungy mȧkja wüwer, y dy śül gingwer nö. Ȧna zu yns byhandułn? War höt dos... Do zy güt myt śejna wjytyn wjyn cy yns kuzta [kuza], oba heta zy gükja y dy at gynuma, cyr at, oder ȧzu łoütyś. Oder dos wiöe jok ołys ȧzu... mȧłȧjhtwi. Jako młoda dziewczyna w areszcie Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Przyszli. To chodzili po domach i szukali dziewcząt, dziewcząt. Jak się dowiedziały, dziewczyny, to już się chowały niektóre. A ja nic nie wiedziałam. Przyszli po mnie i ze mną: „Masz przyjść” powiedzieli mi. No to przecież z nimi poszłam. „Bo jak nie, to będzie z wami źle”, od razu mi powiedzieli, obiecali mi. Zaczęłam płakać, no ale wzięli mnie do Białej i tam musiałyśmy leżeć na podłodze. I i spałyśmy na podłodze, bo byłyśmy tam trzydzieści dziewcząt. Maszerowałyśmy z Wilamowic aż do Bielska na nogach. Nikt nas nie zawiózł. I płakałyśmy. Mama też nic nie mogła powiedzieć: „Bądź już cicho, przyjdę do ciebie, odwiedzę cię tam”. Przyszła. Przyszła patrzyć, co tam robię. I, albo że nic nie robimy. Czasem nic nie robiłyśmy, a czasem szłyśmy, brali nas, wtedy Ruscy tu byli. To brali nas, żebyśmy tam coś posprzątały, wszędzie, gdzie było brudno. To musiałyśmy iść i sprzątać. Takie czasy miałyśmy, taką młodość. Co było, byłam młodą dziewczyną wtedy, ale musiałam już... No to siedziałyśmy dwa tygodnie to było chyba. No i musieli nam coś jeść dać, tyle dziewczyn, co nas było. Stamtąd nas wzięli do pracy do Białej, podłogę myć i robić porządek. Czy ja wiem, po kim to było? Bo to było już puste. No i my musiałyśmy wszystko sprzątać. A jak już miałyśmy posprzątane, no to dali nam tam coś do zjedzenia. Taką pipę byle jaką, to było niedobre. Ale głód był, głodowałyśmy, to zjadłyśmy wszystko. Co my się upłakałyśmy. A jak nas wypuścili, dwa tygodnie to było, siedziałyśmy tam, tak mi się wydaje, albo trzy tygodnie. Już nawet nie pamiętam dokładnie. No to przyszłyśmy do domu i przyszłyśmy tam, tymi polami całymi z Bielska. Polami, jak nas wypuścili, bo jeszcze nie wierzyłyśmy, że jesteśmy wolne. Że możemy iść do domu, że po nas znowu nie przyjdą. Strasznie się bałyśmy. Ale nie przyszli. Ale dziewczyny musiały siedzieć osobno, a rodzice osobno. Tatę też wzięli, też siedział tam w lagrze. W Biel... w Białej to było. Takie miałyśmy życie, tą młodość taką smutną, taką złą. Jak dzisiaj o tym wszystkim myślę, to jeszcze bym dzisiaj płakała. To było straszne. Nikomu nic nie byliśmy winni, takie dzieci, młodymi dziewczynami byłyśmy, do szkoły jeszcze chodziłyśmy. I tak nas traktować? Kto to... Jakby mówili do nas ładnymi słowami, albo by nas wzięli chociaż do pracy, ale tak po ludzku. Ale to wszystko było tylko tak byle jak. 77 �78 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [37] Ȧ bejzer, doüćer śiłer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr wiöe oü ȧ, ȧ łjyt oü. No to wȧsty wos, har, mȧj kuzin, der Jüza wiöe ȧzu ołd wi yh. Ȧna wjyr gingja bȧdy y ȧ śül. Ȧ nöhta, har kund, no, ȧ łjyt zih śłȧhter wi yh. Bo wȧsty dy mȧkja wün inda beser. Nöhta ziöet’ȧ, ziöet’ȧ jum ȧzu: cyderjyśt jat’ȧ’an ȧzu mytum, myt ȧm, taką mioł loske, ȧ nöhta ziöet’ȧ: „Gej y dy aptyk ȧn kiöef mer hau blau!”. Ȧn dos wiöe ju nist jok „hau blau”, jat’ȧ’an ȧzu, do’ȧ wiöe ganc błöw. Zły niemiecki nauczyciel Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Stiehr, Stiehr był też, uczył też. No to wiesz co, on, mój kuzyn, Józek, on był w tym wieku, co ja. I my chodziliśmy razem do jednej szkoły. A potem, on umiał, no uczył się gorzej niż ja. Bo wiesz, dziewczynki były zawsze lepsze. Potem powiedział, powiedział mu tak, najpierw go bił tak z, taką, taką miał laskę a potem powiedział: „Idź do apteki i kup mi hau blau”. A to nie było nic, tylko „hau blau” (bij aż będzie niebieskie), tak go bił, że był cały niebieski. [38] Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Wi dy Doüća dö wün, wi zy köma dö nȧj, ȧn yh hot ȧ feter, ȧ feter y Frankrȧjh. Ȧn wjyr kunda ny śrȧjwa cünum. No to śrȧw yh ȧn briw wymysiöeryś, oder ȧn grusa briw, bo wer wułda jum gan cy wysa, wo dö zih... bo har śrȧw, wiöe... wiöe noügjyrik, wos zih dö maht. Bo dy Doüća diöt ferśidnikjy... zaha mahta zy. Wo dy Doüća dö maha, op wer ława, dos wszystki, dos ołys fret’ȧ. Ȧn yhy kund nist jum ny śrȧjwa, bo s’wiöe... dy cenzür wiöe. No to śrȧw yh wymysiöeryś. Yta wi’ȧ dyham wiöe, śprȧh yh ȧzu: „No, Frana-feter, wos wöster fu dam briw, wo yhy śrȧw [oüh?] wymysiöeryś?”. „Nist wöst yh, h’hot nö mejer strah ym oüh, wi’s y dam briw ołys wiöe gyśrejwa, bo’h wöst nist ny derfön”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian List napisany po wilamowsku Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Jak tu Niemcy byli, jak wkroczyli, a ja miałam wujka, wujka we Francji. A my nie mogliśmy do niego pisać. No to napisałam list po wilamowsku, ale duży list, bo chcieliśmy mu dać znać, co tu się dzieje. Bo on pisał, był ciekawy, co się tu dzieje. Bo Niemcy robili różne rzeczy. Co Niemcy tu robią, czy żyjemy, to wszystko, o wszystko pytał. A ja mu nie mogłam nic napisać, bo była cenzura. No to napisałam po wilamowsku. Teraz, jak był w domu (w Wilamowicach), powiedziałam tak: „No wujku Franku, coście wiedzieli z tego listu, co do was napisałam po wilamowsku”. „No nic nie wiedziałem, jeszcze bardziej się o was bałem, co w tym liście wszystko było napisane, bo nic z niego nie wiedziałem”. [39] Opyłys y Ałca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do yhy mytum Biöetuł-feter, füwer ju ufȧ, ufȧ, niby wen wiöe opyłys, do der Biöetuł-feter wiöe y bekjerȧj, har kund płacła baka zyty... Zyty płacła, wi dos śyseła ej, wün gybaka ufum... śjywa, no do wiöe’ȧ, drȧj oba fjyr zyty śjywa büh, no to wün s’kymt cy ziöen, zȧhs, cwełf zyty... uf ȧm śjywa, myt twiöeg ȧn myt cöker ȧn myt, myter posypka. Do ferkoüft’ȧ ufum opyłys, ferśtejsty? Ȧn wjyr, kyndyn, füwer ufȧ opyłys myt. Oder nöhta go’ȧ yns, wi’ȧ ołys ny hot ferkoüft, no do krigtwer oü, wer hota ju kȧ giełd ny. No gük dos wiöe dö der feter, dy Biöetuł-müm ȧn mȧj baba – dos wün śwastyn, no ny? Dos wiöe kuzynka, dy Tera-müm, wo ȧ fiöen hot ȧ zun. No do wüwer inda ufum, do denk yh, wi dy Ełcnyn gingja ogycün. Odpust w Hałcnowie Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Bo ja z Botuł-fetrem (wujkiem), jechaliśmy na, no jak był odpust, bo Botuł-feter był w piekarni, umiał piec takie ciastka. Takie ciastka, jak ta miseczka. Były pieczone w formie, to były trzy, albo cztery takie formy piekł. No to były, przyjdzie powiedzieć sześć, dwanaście takich, na jednej formie. Z serem, cukrem i posypką. To sprzedawał to na odpuście, rozumiesz? A my, dzieci, jechaliśmy na odpust z nim. Ale potem nam dawał, jak wszystkiego nie sprzedał, to dostawaliśmy też, no my nie mieliśmy pieniędzy. No chociaż to był wujek, bo ciotka Botłowa i moja babcia to były siostry, nie? To była kuzynka, ciotka Tera, co miała syna księdza. No to byłyśmy zawsze na..., pamiętam, jak Hałcnowianie chodzili ubrani. 79 �80 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [40] Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No wȧsty wos, ȧzu gynoü wösta zy ju oü ny. Jok oły ziöeta, wjyr zȧjn „hołdy-bołdy”. Bo nimyd ferśtand [ferśtind] di śpröh ny. No to müsta zy zȧjn fu jynt kuma, ny? Ȧn cyderjyśt wün zy y Wymysdiöf, oder diöt höt’s’ȧ ny gyfoła, dos hon fercyłt di ełder łoüt. Diöt höt’s’ȧ ny gyfołt, bo s’wün ȧbysła gybjygja. Ny grusy, oder zyty. Ȧn zy köma wejder dö, ȧn dö fełta zy, bo dö wiöe ejweron puś. Fełta zy di biöem, ȧna zy wönta wejder dö. No s’mü dos hon gytoüyt łang, do zöfuł nöhta... no, s’wün ju ny hefa. Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No wiesz co, tak dokładnie też nie wiedzieli (skąd pochodzą Wilamowianie). Wszyscy tylko mówili, że jesteśmy „hołdy-boldy”. Bo nikt nie rozumiał tego języka. No to musieli skądś przybyć, nie? I najpierw byli w Starej Wsi, ale tam im się nie podobało, to opowiadali ci starsi ludzie. Tam im się nie podobało, bo było trochę górek. Nie duże, ale takie. I przyszli znowu tu, a tu walili, bo tu był wszedzie las. Walili drzewa i mieszkali znowu tu. No musiało to trwać długo, że tyle później... no nie było ich dużo. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja przestrzeni i „naszego” miejsca w świecie Dy konceptuȧlizȧcyj fum fȧld ȧn fu „ynzum” płoc ufer wełt [41] Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wjyr hon ȧ śejny kjyh, yr kjyh zȧjn drȧj ełtyn, dy ełtyn zȧjn oüsgykrycułt ym łyndahułc ȧn der kroücwȧg ej oüsgykrycułt ym ȧhahułc. Wjyr hon... byr kjyh zȧjn oü nuna. Zy hyłfa yr kjyh, ȧny śpejłt ufer bejn, ufer ügl ȧna ȧny ej wejder yr dryskomer, zy ergjyt zih diöt myt dan büwa. Wjyr hon oü ȧ śejna Rynk. Ym Rynk zȧjn hefa gywełn, wjyr kyna yns ołys ȧjkiöefa, ławamytuł, ocycin. Ufer ek ej oü ȧ krȧćum, diöt kynwer yns oüstrynkja ȧn śnops ȧna ȧ mytagasa ufasa, ȧna zu ej der Rynk, ȧ grusy gymȧn ej, ȧ grusy śül, cy dar gymȧn gyhjyn dy djyfyn fu ynzy... ymsrod wu wün y Wymysoü. Błan gyhjyt ok fjym üwer, bo diöt ej ȧ fłus ȧna hynderum üwer gyhjyt zy śun y dy Śtot. No to gyhjyt cy dar [dam] ynzer Wymysoü Błan, Hylćadiöf, Śrȧjwadiöf, Wymysdiöf, Denkjadiöf. Zawyś gyhjyt śun uf Brejskja. Wjyr hon oü uf idum, idum mejtwoh ej y Wymysoü ȧ jümyt, ȧ kjymys. Do kon’ȧ yns, kynwer yns oü ołys kiöefa. Dy łoüt kuma gyfiöen fu wȧjt ȧna zy brengja dy wiöer, ȧn dy ander łoüt kuma wejder gyfiöen kiöefa. Ȧzu ejwer dos... oły mejtwoh ej, ej ȧ ben yns ȧ zyter jümyt. Wjyr hon oü śejny pȧhśtrösa. Grusy, brȧty śtrösa. Ȧn by dan śtrösa zȧjn śejny hyta gyboüyt. Śtekikjy hyta. Hułchyta zit mon [mȧ] oü, oder zjyr wing. Imyd [ind jynt] tryft zih nö fu hułc ȧ hyt, oder zjyr wing. S’ej ejweron ufgyroümt, zy, zy... s’zȧjn yn, yn gatła błimła ȧn puśbiöemła gyzoct. S’ej ejweron öernung, ufgyroümt. Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Wilamowice to piękne, małe miasto Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Wilamowice to piękne, małe miasto. Mamy piękny kościół, w kościele są trzy ołtarze. Ołtarze są wyrzeźbione w drewnie lipowym, a droga krzyżowa jest wyrzeźbiona w drewnie dębowym. Mamy... w kościele są też zakonnice. Pomagają 81 �82 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w kościele, jedna gra na chórze na organach, a jedna jest z kolei w zakrystii, zajmuje się tam ministrantami. Mamy też piękny rynek. Na rynku jest wiele sklepów, możemy sobie tam wszystko kupić: jedzenie i ubrania. Na rogu jest też karczma, tam możemy sobie wypić wódkę i zjeść obiad. Tak wygląda rynek. Jest też duża gmina, duża szkoła. Do tej gminy należą wioski dookoła Wilamowic. Bielany należą tylko przed brzegiem (Soły – Zasole Bielańskie), bo tam jest rzeka, a za rzeką należą już do Kęt. No to należą do tych naszych Wilamowic Bielany (Zasole Bielańskie), Hecznarowice, Pisarzowice, Wilamowice, Dankowice. Jawiszowice należą już do Brzeszcz. Mamy też w każdą środę targ. To możemy tam sobie też wszystko kupić. Ludzie przyjeżdżają z daleka i przywożą towar, a inni ludzie przyjeżdżają z kolei coś kupić. I tak każdej środy jest u nas taki targ. Mamy też piękne asfaltowe ulice, duże, szerokie ulice. A przy tych ulicach stoją piękne domy, piętrowe domy. Drewniane domy widać, jeszcze, ale bardzo rzadko. Czasem jeszcze się zdarza drewniany dom, ale już bardzo mało. Wszędzie jest posprzątane, w ogródkach są kwiaty i iglaki. Wszędzie jest porządek, posprzątane. Wilamowice to piękne, ładne miasto. [42] Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Fylȧjht, fylȧjht, water... water kuma uf dos, do, fu wu dy łoüt zȧjn, bo... Wen zy wün oü ȧzu, do zy... ny wułda diöt zȧjn, bo diöt zȧjn... wün zyty groble i takie se to, w Starej Wsi, no to köma zy uf Wymysoü dö, hota zy zih ȧjgyzidlt. Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Być może, być może dojdziecie do tego, skąd ci ludzie pochodzą. Jak byli też tacy, że... nie chcieli tam być, bo tam były takie groble i takie se to, w Starej Wsi (nierówny teren). No to przyszli do Wilamowic, tu się osiedlili. [43] Fyrym hȧsa zy Underum Puś Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), 2009. Wi dö wiöe Underum Puś? No güt, no dö wiöe ȧmöł gywast ȧ puś, wȧst? No. Oder di ołda łoüt hon dos ołys, dan puś likwidjyt, und zy hon hoüzyn ufgyśtełt. No. – Ȧn diöh dos ej dö gyhȧsa Underum Puś? �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Underum Puś, bo dö wiöe... yh denk dos ny, yh denk dos ny, oder mȧj, fylȧjht, dy baba, wje zy dos denkja, do dö wiöe ȧ puś. Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem Elżbieta Gandor z d. Fox (1930–2017), 2009. Jak tu było Pod Lasem? No dobrze, no tu był kiedyś las, wiesz? No. Ale ci starzy ludzie cały ten las zlikwidowali i postawili domy, no. – I przez to nazywało się tutaj Pod Lasem? Pod Lasem, bo tu był.... ja tego już nie pamiętam, ale moja, może moja babcia by to jeszcze pamiętała, że tu był las. [44] Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. – Der Jüdaśtȧjg ȧn Pöłaśtȧjg dos wiöe dosnymłikjy? Dosnymłikjy. Bo Jüdaśtȧjg... nöht wün śun kȧ Jüda ny, ȧ nöhta gingja dy Denkjadiöfyn, dy Wymysdiöfyn ȧna dos wün Pöła, ȧ wjyr wün Wymysiöejyn. Ȧn s’his dos Pöłaśtȧjg. No. Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków) Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. – Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg to to samo? To samo. Bo Jüdaśtȧjg, potem już nie było Żydów, a potem szli tam dankowianie, starowsianie, a to byli Polacy, a my byliśmy Wilamowianami. No i nazywało się to Ścieżka Polaków. [45] Der Bibiöewjec jyśter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ-nȧ, der Bibiöewjec wiöe ny gryser. Ȧ wiöe fylȧjht nö ȧbysła kliner, oder ȧ wiöe ȧ śejner, kliny puś. Diöt hota zy ym zumer, wün oü zyty... śpejłta dy, dy... müzik. Ȧ miöehysmöł kom ȧ junger myter ȧkordeon. Ȧna di junga łoüt, di mȧkja ȧn dy büwa, diöt wiöe ȧ zyter płoc, ȧbysła weter fu dȧjner hyt. Diöt wiöe ȧ zyter płoc, diöt wün kȧ biöem, jok ymsrod wün biöem. Diöt tanctwer, diöt... zöswer ȧn wer zunga ȧna... Oder ny inda, ny inda. 83 �84 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian O dawnym Bibowcu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie nie, Bibowiec nie był kiedyś większy. Był jeszcze może trochę mniejszy, ale był pięknym, małym lasem. Tam mieli, w lecie były takie... bawili się, no zabawa. A czasami przyszedł jakiś młody z akordeonem. A ci młodzi ludzie, dziewczyny i chłopcy, tam był taki plac, trochę dalej od twojego domu. Tam był taki plac, tam nie było drzew, tylko naokoło były drzewa. Tam tańczyliśmy, siedzieliśmy i śpiewaliśmy i... Nie zawsze, nie zawsze. [46] Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. – S’Biba-Jew oba wi? S’Biba-Jew. – S’Biba-Jew. Ȧ nöhta wiöe... No nöhta fu dam Biba-Jew, zy müsta hon dy, dy baba, no, di gru... – Di Prȧdźjada. No, müsta zy hon hefa fȧld, bo nöhta gön zy dos ym Biba-Jȧśkja, ym Biba-Jüza ȧn ym Zejma-Kȧśka, bo dos, di wiöe śun oüsgan. No to di drȧj wün uf dam jew. (...) Dos mü zȧjn jyśter gyhot ȧner ȧna, bo di fȧldyn zȧjn ȧzu, wi ȧs fȧld wiöe fum, fum... fum, no Hȧla-Frana, dos wiöe fum Mjeta, dos wiöe fum Biba-Jȧśkja, dos wiöe fum Biba-Jüza. Ȧn s’Zejma-Kȧśka, ejs hot fur ander zȧjt śtrös. Di śtrös, dar rȧja ging poca uf dy, pocam Barda. Dos wiöe ȧ hyt, no, śun ym end Wymysoü. Jak była podzielona Bibowa Rola Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No Bibowa Rola. A potem było... No potem z tej Bibowej Roli, musieli mieć ci, te babcie, ci pradziadkowie. No musieli mieć dużo pola, bo potem to dali Biba-Jaśkowi, Biba-Józkowi i Zejma-Kaśce, bo ona, ona była już wydana. No tych troje było na tej roli. (...) To musiało być kiedyś w posiadaniu jednego i, bo te pola są (leżą) tak, jak jest pole od Hala-Franków, to było od Mjety, to było od Biba-Jaśka, to było od Biba-Józka. A Zejma-Kaśka, ona miała po drugiej stronie ulicy. Ta ulica, ta miedza szła aż do Bardy. To był dom już na końcu Wilamowic. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [47] Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe ju njynt, h’wiöe jok y Wymysoü. No to diöt wiöe’h, ny? Ȧna zej gingja boda. Yhy hot oü ȧn śejna ocug cym boda, oder ziöeta zy: „Ku myt yns ys woser!”. Wi’h ging myta ys woser, zy hułda mih ȧbysła, bo wȧsty, yh kund ny śwyma, h’kon hoüt, bocy hoüt ny śwyma. No oder y dam woser, y dam mjer, ging yh ȧbysła rym. Oder nöhta wiöe zyty grusy zun, y piöer minüta wiöe’h ganc ferbrant. Ȧn di łoüt hon dos gyzan, nom’ȧ, fü’ȧ y dy śtot ȧn’ȧ koüft mer zoüwermyłih. Ȧn’ȧ kom wejder ȧn’ȧ go’m [ȧn’ȧ go mer] dos: „Dü müst dos byśtenik śmjen, bo wen ny, wysty ny oüshałda”. Jak uczyłam się pływać nad morzem Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Ja wcześniej nigdzie nie byłam, tylko w Wilamowicach. No to tam byłam, nie? I oni poszli się kąpać. Ja też miałam taki ładny strój do kąpania, ale oni powiedzieli: „Chodź z nami do wody”. Jak poszłam z nimi do wody, oni mnie trzymali trochę, bo wiesz, ja nie umiałam pływać, dzisiaj nie..., do dzisiaj nie umiem pływać. No ale w tej wodzie, w tym morzu tak trochę chodziłam. Ale potem było takie duże słońce, za parę minut byłam cała spalona. A ci ludzie to widzieli, wziął, pojechał do miasta i kupił mi kwaśne mleko. I przyjechał znowu i dał to: „Musisz to ciągle smarować, bo jak nie, to nie wytrzymasz”. [48] Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Zej hota dö ȧ zyta, ȧ zyta klin hytła, wjyr tancta diöt inda, bo s’wün hefa, hefa kyndyn ȧn mȧj foter, no dos wün, zy hota zih gan cyzoma. No ȧna di, di bow, dy, di ołdy, zy hot inda ȧ kysła ufum hiöet, bo zy hot... s’hiöet tut’er [tot’er] wej, hot zy inda dos kysła. Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. Oni tu mieli taki, taki mały domek, tam zawsze tańczyliśmy, było dużo, dużo dzieci i mój ojciec, no to byli, oni się lubili. No ta, ta kobieta, ta stara, ona miała zawsze na głowie poduszkę, bo miała... głowa ją bolała, zawsze miała tą poduszkę. 85 �86 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [49] Wo yh hoüt ho gymaht Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. Yhy ny, yhy... arpuł [arpułn] fȧt yh, mjen fȧt yh, ołys cym mytagasa. Nöht ging yh ufȧ rużanjec, grod ent’ȧ zih śun yta. No ȧn ho’h, ȧ nöht gej’h, gej’h łejgja, gej’h oły tag uf ȧ śtund. Co dziś robiłam Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. Ja nie, ja obierałam ziemniaki, marchewkę obierałam, wszystko do obiadu. Potem poszłam na różaniec, prawie się już teraz kończy. No i... a potem idę, idę się położyć, idę codziennie na godzinę. [50] Der büw mytum ruta hitła I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Do inda fercyłt zy fu dam łoühtnikja, ȧn fu dam büwa mytum ruta hitła. Ȧ ynzer wjytyn fercyłt dos oü. H: Ȧ mȧj mama ny. I: Bo byn tȧjhja, wu fejł tȧjhja wün, do, do miöehysmöł s’fad füng zih o ufcybiöema, ȧn s’wułd ny weter gejn. Ȧn dar jat’s, ȧn zu weter. Ȧn ołdyśt wi’ȧ nöhta zih gyzȧnt, fług ȧ büw mytum ruta hitła fu, fjym fad wȧg. Oba oü, wi zy hisa, topielec. Dos wiöe dar büw myt dam ruta hitła. Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: To zawsze opowiadała o tych błędnych ogniach i o tym chłopczyku z czerwonym kapelusikiem. A nasza gospodyni też to opowiadała. H: A moja mama nie. I: Bo przy stawach, tam gdzie było dużo stawów, to czasami koń stawał dęba i nie chciał iść dalej. A ten go bił i tak dalej. I dopiero jak się potem przeżegnał, spod konia wyleciał chłopczyk z czerwonym kapelusikiem. Albo też, jak nazywali, topielec. To był ten chłopiec z czerwonym kapelusikiem. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [51] Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Mȧj dźjada ȧna zȧj brüder, s’wönt cwej zyty kynstlihjy. Mȧj dźjada kund ołys maha. Ȧ maht ȧ kjywła, ȧ maht ȧ, ȧ, ȧ… ȧ śof, ȧ maht, ołys kund’ȧ maha. Ȧ maht oü ȧn hüt ufȧ, ufȧ zumer uf dy an, fu śtruw. Ȧn’ȧ fłoht dos śtruw uf aht, myt ahtyn, myt aht yjen. Ȧna nöhta prest’ȧ dos ȧn’ȧ nyt dos wejder cyzoma, ȧzu kunda zy ołys. Köma zy ym wynter cyzoma ȧn zy fercyłta. Ȧ dar ander brüder, dar wiöe wejder ȧ zyter, ȧ hołwy dökter. Ȧ ging cyn kija, wen zy hota s’kołp, wen zy zih zo okełwyn… oba ȧzu, wi yhta krank wiöe, ȧ kund, ȧ hüłf, no. No, no cy yns kom’ȧ… hiöer ok, mü’h ȧbysła denkja. Ȧna ȧmöł rüfa zy’ȧ uf Denkjadiöf dö, głȧjh ny, ny wȧjt. Ging’ȧ cyfüs, bo ȧzu do köma zy mytum fad gyfiöen. Ȧna diöt ej ȧ tȧjh, der tȧjh hȧst Świöecy Tȧjh. Ȧ hȧst nö yta Świöecer Tȧjh. Ȧn diöt wiöe, ȧ har wiöe zjyr tif, dar tȧjh. Diöt hot zih hałt imyd, wiöe diöt imyd derzöfa. Y jem Świöeca Tȧjh. No ȧ kymt fu dam Świöeca... fu dam okełwyn kymt’ȧ ȧbysła byzöfa, gejt ȧn’ȧ zyngt’um, ȧn’ȧ gejt ufer śtrös. Ȧmöł błȧjt’ȧ śtejn, zit’ȧ, ȧ śtrös gejt diöh ȧ tȧh, diöh ȧ tȧjh. „No wos ej dos yta? Wu ej dos yta? Wu ej yta dy śtrös?”. Ȧn’ȧ wył gejn, o, do ej woser. Ging weter. Wi’ȧ füt zih, dy śü hot’ȧ śun fuł woser, yn śüja. No, ȧ zos, ȧ zos, ȧ zos ȧn wi’ȧ füng cy fłüha, ufȧ toüwuł ȧzu fłüht’ȧ, dret’ȧ jum. Ȧna zu kekt’ȧ – „Dü, toüwuł ferwynćter, ferwynćter toüwuł, ga mer rü!” – bo har wöst do’s der toüwuł ej. Y dam łihtyt’ȧ oüs, y dam wynća, ȧn’ȧ kom cy zejh, ȧn’ȧ zit’ȧ ju, dos ej ju der mönd. Dos ej ju der mönd, dy śtrös ej diöt, ȧ kruh roüs ȧn’ȧ kom yn ham, no dy śü hot’ȧ ganc nos, oder ȧ dertrunk ny. No zyfuł wȧs yh. O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Mój dziadek i jego brat to było dwóch takich artystów. Mój dziadek umiał wszystko zrobić. Robił koszyki, robił szafliki, robił, wszystko umiał zrobić. Robił też kapelusze, na lato, na żniwa, ze słomy. I on plótł tą słomę z ośmiu, w ósemki, ośmioma. A potem to prasował i znowu zszywał, tak potrafili wszystko. Spotykali się w zimie razem i opowiadali. A ten drugi brat, ten był znowu takim pół lekarzem. Szedł do krów, jak miały mieć cielę, jak się miały ocielić, albo jak była coś chora, on umiał, pomagał no. No, no do nas przyszedł... poczekaj, muszę trochę pomyśleć. Raz zawołali go do Dankowic tu, od razu, niedaleko. Poszedł na nogach, bo tak, to przyjeżdżali konno. I tam jest staw, ten staw nazywa się Czarny Staw. Jeszcze do dzisiaj nazywa się Czarny Staw. I tam było..., on był bardzo głęboki ten staw. Podobno ktoś się tam, ktoś się tam utopił. W tamtym Czarnym Stawie. No on przychodzi z tego czarnego... z tego cielenia przychodzi trochę pijany, idzie sobie i śpiewa sobie, i idzie po ulicy. W pewnym momencie staje, patrzy, a ulica idzie przez staw. „No co to teraz jest? Co tu się dzieje? 87 �88 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gdzie teraz jest ulica”. No i chce ruszyć, o, a tu woda. Poszedł dalej. I jak się bał, buty miał już pełne wody, w butach. No siedział, siedział i jak zaczął kląć, na diabła tak klął, groził mu. I tak krzyczał: „Ty diable pieroński, pieroński diable, daj mi spokój”. Bo on wiedział, że to jest diabeł. W tym wytrzeźwiał, przy tym klęciu, przyszedł do siebie, patrzy, a tak, to jest księżyc. To jest księżyc, ulica jest tam. Wyszedł stamtąd i przyszedł do domu, no buty miał całkiem mokre, ale nie utonął. No tyle wiem. [52] Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Fun śiöehnikja wa’h der fercyła. C’yns wiöe fu... der nökwer, cy yns, dos wiöe öwyt śun. No, fylȧjht ymȧ zejwa, aht s’öwyts. Ȧn zy zosa, der Kwaka-Frana, der kuzyn, s’gyśwyster, der Kocożyk, der Jüza, ȧna nöhta kom dy nökweryn, di, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła ȧn zy, fercyłta ȧzu fu dam śiöehja. Ȧn s’Śmejd-Ruzła śpryht ȧzu: „Ȧ, jyr duła, yhy kum s’nahts yn ham, gej’h bym kjyhüf ferhejn, ȧ h’fjet mih ny!”. Ȧn der nökwer, dar ȧzu: „Wen ejs ȧzu ej, ȧzu śtełt zih fest, do’s zih ny fjet, yh wa jum yta maha”. Kymt’ȧ cün mer y dy kyh, ȧn’ȧ śpryht mer ȧzu: „Wiysz, wȧsty wos, Nüśa? Ga mer źe dö ȧ bazum” – no jak sie... – „Ga ȧ bazum, no mietłe, ga ȧ bazum i... bettüh ȧ wȧjsys, yh wa jum yta wȧjza, op zih ejs ny fjet. Oder yhy gej, oder ny łö’s gryhta roüs hynder mjyr kuma, ok hałd’s uf!”. Do’h ȧbysła zo fercyła mytum. Ȧn dar dö, cym nökwer wün zyty fłoüma, biöem. Ȧn dar śtełt undyn dan boüm [under dan boüm] ȧn, dan bazum ȧn uf dam bazum hot’ȧ dos wȧjsy bettüh. Ȧn dos kymt, s’gejt ȧzu kürȧź gejt’s ȧn dar myt dam boüm śytułt’ȧ, ȧn dan boüm myt dam tüh kłoüt’ȧ, ȧzu łet’ȧ poma... ȧmałik ufys. Wi dos kwićt, wi dos kekt. Füng’s zih s’fanster, füng’s kopyt, s’fanster füng ȧn uf mejh rüf’s: „Nüśa kuźe, Nüśa kuźe, Nüśa kuźe! Bo yh kon kȧn śrejt weter ny gejn!”. No kom’s nȧj, dy kłopa łahta zu fönum: „No Ruzła, ȧzu wiöesty, do dy dih ny fjetst ȧni bym kjyhüf ferhejngejn ym cwełf s’nahts”. No, nöht yn ham ging śun’s ny dö, ok’s ging myt dam, bo wjyr hota cwej droga... cwej wȧg: ȧn dö ȧn andyn diöt. Ging śun’s ny, ok dö. „Oder byłȧt mih źe, byłȧt mih źe”. (...) Byłȧt yh’s, ȧ’h byłȧt’s under dy lamp, wun dy lamp łiöeht. Ȧn yh śprȧh ȧzu: „Ȧ, yta wysty śun gejn ȧłȧn. Dy lamp łiöeht füt”. Ȧna, wi ejs ging diöt runder, yhy śprung ufer śtrös ȧzu, pöht yh myta fisa, do’h kłoüf, do’h fłig. Ȧn dos fług nö hater yn ham. O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. O straszydłach, to ci opowiem. U nas był z... sąsiad, u nas, to był już wieczór. No może koło siódmej, ósmej wieczorem. I siedzieli. Kwaka-Franek, mój kuzyn, Kacorzyk Józek i potem przyszła sąsiadka, ta, Śmejd-Ruzła. No, Śmejd-Ruzła i oni, no opowiadali �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian o tych strachach. A Śmejd-Ruzła mówi tak: „O wy głupcy, ja przychodzę w nocy do domu, idę koło cmentarza i się nie boję”. A ten sąsiad tak: „Jak ona taka jest, tak się chwali, to ja jej teraz pokażę”. Przychodzi do mnie do kuchni i mówi mi tak: „Wiesz co, Nusia? Dajże mi tu miotłę”. No jak się... „Daj miotłę i białe prześcieradło, ja jej teraz pokażę, czy ona się nie boi. Ale ja idę, ale ty jej nie pozwól iść od razu za mną, tylko ją zatrzymaj”. Żebym z nią trochę poopowiadała. A ten tu, u sąsiada były takie śliwki, drzewa. A ten postawił pod to drzewo tą miotłę i na tej miotle to białe prześcieradło. A ta nadchodzi, idzie tak odważnie, a ten tym drzewem trzęsie i to drzewo z tym prześcieradłem zbiera i tak powoli kładzie na nią. Jak ta kwiczała, jak ta wrzeszczała. Chwyciła się okna, chwyciła, kopyt, chwyciła się okna i na mnie woła: „Nusia chodźże, Nusia chodźże, Nusia chodźże! Bo już nie mogę zrobić kroku!”. No przyszła do środka, te chłopy z niej się śmiały: „No Ruzła, taka byłaś, że się nie boisz, ani przechodzić koło cmentarza o północy”. No, potem do domu nie szła już tędy, tylko szła tym, bo my mieliśmy dwie drogi: jedną tu, a drugą tam. To nie szła już, tylko tu: „Ale odprowadź mnie, odprowadź mnie”. (...) Odprowadziłam ją, a odprowadziłam ją do lampy, gdzie lampa się paliła. I powiedziałam tak: „A teraz już pójdziesz sama. Przecież lampa się świeci”. A jak ona tam szła na dół, ja tak wyskoczyłam na drodze, tak tupałam nogami, że uciekam, że biegnę. A ona jeszcze szybciej leciała do domu. [53] Dy wawyn fün uf Win Abda-Inga (1928–2016), 2009. Ejwerhoüpt dö wün fejł zyty, di wjykta. Ȧn nöhta ufa wȧn fün zy dermyt uf Win. Tkacze jeździli do Wiednia Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. W ogóle tu było dużo takich, co tkali. I potem na wozach jeździli z tym do Wiednia. [54] Dy śmyd łjyta zih y Win Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn der, der Tomaszczyk, dar kom, wi dö dar Puzoń, bo di śmyt wiöe dö. No to oü kom’ȧ, fu... har łjyt zih dy, dy śmyd łjyta zy y Win. Diöt łjyt’ȧ zih. Ȧ wiöe ȧ... wi dar hȧst, der śmyd? [śmejd]. Śmejd. No har wiöe ȧ śmejd. Bo dy, dy, dy, dy fad hota zy dö gymaht, ju. Nöhta oü koma zy, ȧ har koüft, fȧld koüft’ȧ y Denkjadiöf. Bo hot’ȧ dö, der Puzoń, hot dö kȧ 89 �90 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fȧld. Ȧ śtykla höt’ȧ dö, wo’ȧ dy hyt höt’ȧ śtejn, ȧ nöhta hot’ȧ dö nist. Diöt hot’ȧ y Denkjadiöf. Oü hot’ȧ cwe [cwü] ki, ȧna dö wiöe ȧ śmyt ȧ ołdy, dö ata zy. No to śun łang. Kowale uczyli się w Wiedniu Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. A ten Tomaszczyk, ten przyszedł, jak tu ten Puzoń, co była kuźnia. No to też przyszedł z... on się uczył, ci kowale uczyli się w Wiedniu. Tam się uczył. On był... jak się nazywa, der śmyt? Śmejd. No on był kowalem. Bo konie tu podkuwali, no. Potem też przychodzili, a on kupił pole w Dankowicach. Bo tu Puzoń nie miał pola. Kawałek miał tu, co ten dom stoi, a tak, to nie mieli nic. Tam miał, w Dankowicach. Miał dwie krowy i tu była stara kuźnia, tu pracowali. No to już dawno temu. [55] Der teper cy nökwyś Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Ȧn ȧ teper wiöe diöt, dos kliny hytła, di ej śun ny. Der dźjada śtełt uf, fu dam ałda, dö wiöe ȧ drzewiano chałpa, wiöe dö, do diöt śtełt’ȧ uf, ȧ hytła ȧna diöt der teper maht typa. Zu, yh gydenk nö nö, fjym krig. Zu myta fisa ȧn dö śejn, zyty myłihtypa mahta zy, no fur ad. No ȧna diöt, wu s’Nüśa höt dy śoün, diöt wiöe ȧ uwa. Ȧ w tym uwa, dym [dam] uwa diöt wypalali. Dy dy, dy, dy typa. No. Der dźjada hot dö. Garncarz po sąsiedzku Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. I garncarz tu był, tego małego domku już nie ma. Mój dziadek wystawił, z tego starego, tu była drzewiano chałpa, tu była, to tam postawił domek i tam garncarz robił garnki. Tak, ja pamiętam jeszcze, przed wojną. Tak nogami i tu ładnie, takie garnki na mleko robili, no z gliny. No a tam, gdzie Nusia ma stodołę, tam był piec. A w tym piecu, w tym piecu tam wypalali. Garnki. No, dziadek miał tu. [56] Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Der tȧta ging ni ny, oder dy mama ging ufȧ jümyt, oder müst inda y ȧm mȧkja yhta kiöefa, no ȧ wi wjyr wün yr śül, ferśtejsty... der jümyt wiöe diöt, wun dy śül höt, y dam rynk wiöe. Ȧn derheja wün dy fad wejder. Bo dy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fad hota oü yhta, mȧłȧjhtwos, cy ferkiöefa. Myta wȧn. Ȧn dö wiöe ȧ bün oü, ȧna dö wiöe der jümyt myta, gyś... ufum njen. – Dö fjyr pöst ȧzu, fjyr śül? No, dos wiöe der jümyt myta büda. Ȧn diöt wün dy fad derheja. – Diöt wu... bym krȧćum diöt? Ju, bym krȧćum. Dy wȧn śtinda, bo wün, śafła hot’ȧ cy ferkiöefa. Mama chodziła z nami na targ Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Tata nigdy nie chodził, ale mama chodziła na targ, ale musiała zawsze którejś córce coś kupić, a jak byłyśmy w szkole, rozumiesz... targ był tam, gdzie szkoła ma, na tym rynku była. Na górze z kolei były konie. Bo ci, co konie (co przyjeżdżali ma wozach) też mieli różne rzeczy do sprzedania. Wozami. A tu była też studnia, a tu był targ znowu z... na ziemi. – Tu przed pocztą tak, przed szkołą? No to był targ z budami. A tam były konie na górze. – Tam gdzie... przy gospodzie? Tak, przy gospodzie. Wozy stały, bo były, szafliki mieli na sprzedaż. [57] Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Zej fün myt dan typa y dy Śtot, yr Bejł, śtinda zy, dy ołys... ufs gyweł güt ferkiöefa zy, bo dö, y Wymysoü, wiöe cy wenig cy ferkiöefa. Garncarze jeździli z garnkami na targ Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Oni jeździli z tymi garnkami do Kęt, w Białej stali z tym wszystkim, mogli sprzedać, bo tu w Wilamowicach było za mało, żeby sprzedawać. [58] Ymcyg diöh dy at fum kłopa Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe, y Nowa Wieś wöntwer cyderjyśt. Ȧ at ufȧ nakaz y Katowic. Oder dy wönung krigtwer y Nowa Wieś. Dos ej nönd by... Ruda. Ȧna nöhta, wi’ȧ di jün 91 �92 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian fergingja, ging’ȧ uf dy köłagrüw y zȧj at, no. Ȧn nöht diöt wiöd’ȧ śtȧjgjer. No ȧ nöht füwer nö uf zahüd, bo diöt wiöe ȧ kolega, ȧn’ȧ bot’ȧ zjyr o. Ging’ȧ wejder hyhjer. No. Ȧ nöht kömwer dö, bo der foter wiöe śwah śun, dy müter oü. „Kumtźe” ȧn „kumtźe”, ȧn „kumtźe”, ȧn mȧj ełdyn oü „Kumtźe, kumtźe” – no to kömwer dö. Przeprowadzki ze względu na pracę męża Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam, w Nowej Wsi (koło Katowic) mieszkaliśmy najpierw. Pracował przez nakaz pracy w Katowicach. Ale mieszkanie dostaliśmy w Nowej Wsi. To jest niedaleko Rudy. I potem, jak te lata przeszły, poszedł na kopalnię, do swojej pracy, no. I potem tam został sztygarem. No a potem pojechaliśmy jeszcze na zachód, bo tam był kolega i on go bardzo prosił. A potem znowu awansował. No, a potem przyszliśmy tu, bo ojciec był już słaby, matka też, „Chodźcie” i „chodźcie” i „chodźcie”, a moi rodzice też „Chodźcie, chodźcie”, no to przyszliśmy tu. [59] Dy rȧz uf Win Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Yhy wiöe myter śwaster ȧn cwü gyśwystyn. Ȧny ławt śun ny. Mȧj śwaster ławt ny ȧn ȧ gyśwyster. Dy ełdsty ȧn dy jyngsty ławt ny ȧn s’Böba-Hȧla ȧn yhy ławwer nö. Oh, wjyr wün cwü woha y Win. Ȧ nöht wiöe’h ekstra oü nö. Oder wjyr wün dy kyndyn śun ny, wüwer śun ny cyzoma, ejs fü myt zȧj [zer] müter, yh fü myt mȧj [mer] müter, no to fü’h. Bo wȧsty, s’wiöe wo ȧmöł śtrengjer. Ȧn wen dy yht wyłst brengja, wjyn zy oły gryht hon byzoma. Ferśtejsty’s? Ȧzu hota zy’s ny byzoma. Zej fü ekstra ȧn wjyr fün ekstra. Podróż do Wiednia Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. Ja byłam z siostrą i dwoma kuzynkami. Jedna już nie żyje, moja siostra nie żyje i jedna kuzynka. Najstarsza i najmłosza nie żyją, a ja i Boba-Hala żyjemy jeszcze. O, my byłyśmy dwa tygodnie w Wiedniu. A potem byłam osobno też jeszcze. Ale my, dzieci nie byłyśmy już razem, ona jechała ze swoją matką, ja jechałam ze swoją matką, no to jechałam. Bo wiesz, było coraz bardziej rygorystycznie. A jak chcesz coś przewieźć, to by mieli wszystkie od razu razem. Rozumiesz? A tak, to nie mieli nas razem. Ona jechała osobna, a my osobno. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [60] Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Yh wa ziöen, cünum ging ȧ büw, ny? N: Yhy hot ju hefa frȧjłoüt. S: Ȧna har hot ȧn hołwa liter, wjyr zoha jum cü, wi’ȧ kom, hołwa liter śtekt’ȧ ym giöeta diöt hyndum boüm. Ging ny nȧj. Nöhta wjyr noma dos, trunka dos oüs, do woser guswer’um ȧj. Ȧn har kom nöhta roüs, nom dos roüs ȧn’ȧ ging nȧj. Żarty podczas zalotów S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2019. S: Ja opowiem, do niej chodził taki chłopak, nie? N: No do mnie się wielu zalecało. S: No i on miał pół litra, my się mu przyglądaliśmy. Jak przyszedł, pół litra schował w ogrodzie tam pod drzwem. Nie wszedł. Potem my to wzięliśmy, wypiliśmy, to wodę mu nalaliśmy. A on potem przyszedł, wyciągnął to i wszedł do środka. [61] Mȧj wymysiöejer friöed Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Wos wa’h fercyła, bo dos, s’mügjys wiöe dy troü, nöhta wün zy dyham asa, nöhta gingja zy yn krȧćum, diöt ej ȧ gruser jes (zol) uf der heja, ufum Rynk. Diöt śpejłta zy, diöt tanctwer, no... ȧzu frȧjyta zih dy łoüt. Ȧ nöht köma zy yn ham wejder asa ȧn wejder gingja zy cyryk. Jyśter wiöe dos ȧzu. Moje wilamowskie wesele Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Co będę opowiadać, bo to, rano był ślub, potem jedli w domu, potem szli do karczmy, tam jest duży ten (sala) na górze, na rynku. Tam grali, tam tańczyliśmy i tak się cieszyli ci ludzie. A potem przyszli znowu do domu jeść a potem znowu szli z powrotem. Tak to było kiedyś. 93 �94 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [62] Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Hotwer ȧ klina śwȧjn, ȧ kliny śwȧjn. Ȧn dy mama ziöet: „Wjyr wan śłahta, wawer (hon) yht cy asa” – bo s’wiöe ym gyśeft śun nist cy kiöefa, ny? „Wawer ȧbysła, cy bysła nama”. Ȧ güt. Ȧn c’yns wiöe ȧs, ȧ fo [fu] Rzeki [Rzyki], ȧ dinstmȧkja, wo’s ny hot diöt nist cy asa, do dy ki, do’s kom cyr mama hyłfa. Ȧn... ȧ zyter wiöe, no oü ȧ śwȧjn, hund, ȧ ruter hund, ging’ȧ uf... y Ałca ging’ȧ uf dy... fermygja. Ȧn ejs hot gy... „Zisty’s, cün... by yns hösty yht cy asa, ȧ by jyr y dam Wymysoü y..”, Bobowo, wyster, przezwisko. „Do wjesty nist ny hon”. Ȧ ejs ziöet: „No wjyr hota ju śwȧjn gyśłaht. Wjyr hota ju yht cy asa”. Dar lüder, dar, kom’ȧ gyfiöen dö yn gymȧn, ziöet’ȧ: „Der wat hon gryht ołys cy asa. Diöt ej ȧ śwȧjn gyśłaht”. Ȧn ȧner wiöe for [fur] fryndśoft, oder weter śun, for [fur] Pałośka. Jer wöst ny, ȧ hot gyhüt dos. Ȧ jer wöst ny, wi cy gejn. Ziöet’ȧ ȧzu: „Wyster, yhy ho mer fergasa s’mügjaasa cy nama. Yt mü’h fłigja”. „No to gejźe, gejźe”. Ȧ har ziöet yr mam, yr müter. Pałoś śryw’ȧ [śrȧw’ȧ] zih: „Gej gryht cym Nüśa” – bo mȧj mama Anna – „Do zy wan diöt gejn, bo zy zȧjn ogycejgja, do dy śwȧjn, s’śwȧjn höt”. Ȧn mȧj putek, mȧj pot, zyt c’ync s’gytrȧd, ȧna... – Bo dȧj foter wiöe ny dyham, no ny? Nȧ, der tȧta wiöe y England. Ȧn dy mama ziöet: „Wȧsty’s, fiöeźe” – funfcik kilo wȧs – „Ȧn wen zy wan dih fanga, ziöe, do dy höst hower” – bo der hower, do’ȧ zyt. No ging yh, bo het yh gywöst ołys, bo dy... yhy het zy gykant mejer. Har ziöet mer ȧzu, der pot: „Ȧ zycźe ȧbysła, ȧ nöht wysty gejn”. Yhy kum yn ham, aht kłopa köma dö, wo wer nist ny hota. Ȧbysła brut ȧn nist mej. Köma zy, ȧn yn köła zühta zy, ym gyhakys, bo der dźjada höt yns gyhakys gymaht, bo ȧ kü hotwer nö, diöt hakta zy. Ȧ nöht dy mama ging ufȧ Rynk, ziöeta zy jum ȧzu: „Wȧsty’s, wjyr hon ȧ śand, takie biedoczki, takie dwie biedoczki”, – no ȧn ȧ klin... der Staha wiöe jung, no, klin: „Jyr hot nist cy asa”. Ȧ fyrym ej der, fyrym kom’ȧ? Y dam, wo dos... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy małą świnię, małą świnię. I mama powiedziała: „Będziemy bić, będziemy mieli coś do jedzenia”, bo w sklepie już nic nie było do kupienia, nie? „Będziemy trochę, po trochu brać”. I dobrze. A u nas była jedna, z Rzyków, służąca. Co tam nie miała nic do jedzenia, że krowy, żeby przyszła mamie pomóc. I był taki, no, też taka świnia, pies, czerwony pies, co poszedł do Hałcnowa na majątek. I on �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian powiedział: „Widzisz, u nas masz co jeść, a u niej w tych Wilamowicach”, u Bobowej, wiecie, przezwisko, „To byś nic nie miała”. A ona powiedziała: „No my zabiliśmy świnię. Mieliśmy przecież coś do jedzenia”. Ten pieron, ten, przyjechał do gminy, powiedział: „Zaraz będziecie mieć wyżerkę. Tam zabili świnię”. I jeden był z krewnych, ale dalej już, od Pałoszki. On nie wiedział, on to usłyszał. A on nie wiedział, jak wyjść. Powiedział tak: „Wiecie co, zapomniałem wziąć śniadania. Muszę lecieć”. „No to idź, idź”. A on powiedział mam..., matce. Pałosz się pisał: „Idź zaraz do Nusi”, bo moja mama Anna, „Że tam pójdą, bo oni są oskarżeni, że świnię, że świnię mają”. A mój putek, mój chrzestny, siał u nas zboże. – Bo twojego ojcia nie było w domu, no nie? Nie, mój tata był w Anglii. I mama powiedziała: „Wiesz co, jedź”. Pięćdziesiąt kilo pszenicy, „a jak cię złapią, powiedz, że masz owies”, bo owies, żeby zasiał. No to poszłam, bo bym była wiedziała wszystko, bo... ja bym ich bardziej poznała. On mi powiedział tak, ten putek: „A siedź trochę, potem pójdziesz”. Ja przychodzę do domu, ośmiu mężczyzn przyszło, co nic nie mieliśmy. Trochę chleba i nic więcej. Przyszli i w węglu szukali, w sieczce, bo dziadek nam zrobił sieczkę, bo mieliśmy jeszcze jedną krowę. Tam kopali. A potem mama poszła na rynek, powiedzieli jej tak: „Wiesz co, wstyd nam jest, takie bedoczki, takie dwie biedoczki” no i mały (brat), bo Staszek był jeszcze młody, no mały. „Wy nie macie co jeść”. A dlaczego, a dlaczego przyszedł? Tego spytała, co... „No musiałem iść, bo mnie zmuszali”, no. [63] Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧdkłüfwer cym Kućmierczyk. Dy mama ufum, ufum ryk mejh (trüg), ȧn... wo ȧ śtykla wün śun, wo zy śusa. Zy kunda yns derśłön. Ȧ diöt zoswer ym kałer, cwej tag. Oder zy hota woser, brut ȧn gywys arpuł [arpułn], no to öswer. Ȧn y cwej tag gingwer dö, no grynn, dy mama grȧn, no bo dy kü wiöe, ȧ s’wiöe kȧ he ny, kȧ śtruw ny, nist. Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Uciekliśmy do Kućmierczyka. Mama na, na plecach mnie i... co kawałek byli już, co strzelali. Mogli nas zabić. A tam siedzieliśmy w piwnicy, dwa dni. Ale mieli wodę, chleb i chyba ziemniaki, no to jedliśmy. A po dwóch dniach poszliśmy tu, no płakaliśmy, mama płakała, bo krowa była, nie było siana, nie było słomy, nic (po spaleniu stodoły). 95 �96 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [64] Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Dö wiöe oü ȧ ołdy hyt. Oder dö wiöe der zun ȧner gyśtüdjyt pönyś. Ȧ nawet wiöe’ȧ y Doüćłand ym lagjer. Ȧn der foter dö, der Böba, fü der bocȧm Führer, diöt, ȧn hot ȧzu gylamyt, ȧn wȧsty’s, dö wün zy doüć gyśrejwa, ferśtejsty? Doüć, no. To łisa zy’ȧ nöhta, nö ȧm mönda łisa zy’ȧ roüs, dan Staha, dan gyłjyta. Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Tu był stary dom. Ale tu jeden syn był wykształcony po polsku (studiował na polskiej uczelni). A nawet był w Niemczech w obozie. I ten ojciec tu, Boba, pojechał aż do Führere, tam, i tak lamentował, i wiesz, tu byli zapisani jako Niemcy, no nie? Jako Niemcy, no (Volkslista). No to wypuścili go potem, po miesiącu go wypuścili, tego Staszka, tego wykształconego. [65] Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No, mȧj foter fü nöhta nö uf Warśaw, ȧna nom’ȧ myt s’Linküś-Nüśka, diöt, wȧsty, war dos ej, no no no. Bo ejs wiöe oü ȧ zyter gadać. No to gingja zy cy dan ganca oüsgyzidlta kłoün giełd, bo dos köst ołys di, di... Ȧn’ȧ hot diöt ȧn fu Kozy, hot’ȧ ȧn, fu Kiöez wiöe, fu dam diöf, ȧn bykanta. Y dam ganca... Ȧn diöt maht’ȧ dos oüs, do zy köma, y cwü woha wün zy cyryk. Y dam sejm diöt, y Warśaw. To dar maht dos ȧzu oüs, dar fu Kiöez. Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No, mój ojciec pojechał potem do Warszawy i wziął Linkusiową Nuśkę, tam, wiesz, kto to jest, no no. Bo ona była też taka wygadana. No to poszli do tych wszystkich wysiedlonych zbierać pieniądze, bo to wszystko kosztowało te, te. I on tam miał potem z Kóz jednego, z Kóz był, z tej wsi, znajomego. W tym całym... I tam to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian załatwił, że przyszli (odzyskali domy), za dwa tygodnie byli już z powrotem. W tym sejmie tam, w Warszawie. To ten to tak zrobił, ten z Kóz. [66] Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa N: Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. H: Taksła-Hȧla (1923–2020), 2009. H: Der Kennedy der Edward ej gyśtiörwa. Wȧsty fu dam? N: War? H: Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa. N: Der Edward ej gyśtiörwa? Har ej śun ołd. H: Zejwȧnzymfcik jür... Ny, zejwȧnzymfcik jür? Dü kenst, ny? N: Di Kennedy, der... H: Kennedy der John, Robert, wu zy derśusa zy, ny? N: John, Robert i Edward. H: Ȧn der Edward, der łecty. N: Ȧ, har wiöe śun ganc, ȧ gru... yhy zoh’ȧ ȧmöł oü. H: Har wułd ju ny zȧjn kȧ prezydent. N: Har wułd ny zȧjn. Bo oły bejdy derśisa zy. Śmierć Edwarda Kennedy’ego N: Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. H: Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2009. H: Edward Kennedy umarł. Wiesz o tym? N: Kto? H: Edward Kennedy umarł. N: Edward umarł? On był już stary. H: Siedemdziesiąt siedem lat. Nie? Siedemdziesiąt siedem, no nie? N: Ci Kennedy, ten... H: Kennedy John, Robert, co go zastrzelili, nie? N: John, Robert i Edward. H: No Edward, ten ostatni. N: A on był już całkiem... raz go też widziałam. H: On nie chciał być prezydentem. N: On nie chciał być, bo obydwóch zastrzelili. 97 �98 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Konceptualizacja czasu, opozycja dawniej–dziś Dy konceptuȧlizȧcyj fur cȧjt, dy opozycyj „jyśter” ȧn „hoüt [67] Dy śül fjym krig wiöe śtreng Linküś-Ruzła (1926–2009), 2008. Yr śül, wi yhy ging y dy śül, to wiöe’s zjyr ȧzu śtreng. Wjyr müsta zjyr gyhühja. Oder zy jata oü, dy śiłyn. Der śiłer kund s’kynd hoün, ȧn dy ełdyn ziöeta nist ny. Bo ejs müst zih ołys łjyn, zy müsta ołys kyna. Dy kyndyn müsta zjyr gyhühja. Ny ȧzu wi yta, maha zy, wo zy weła, yr śül. Jyśter wiöe dos ny. Jyśter wiöe der śiłer gyert. Dos wiöe der śiłer. Oły zumtag gingwer y dy kjyh. Cy fjyr wüwer y dar... ȧjgyśtełt ȧna wer gingja myta śiłyn y dy kjyh. Oły zumtag cyr jyśta mas. No ȧn ȧzu łjyta zy oü zyngja, ȧbysła fur wełt. No ołys łjyta zy. Zy łjyta oü wi... nyn, ȧn yh kon nö yta śtrykja ȧn... dy faś ym, yr zok. Dos łjyt yh mih yr śül. Dy śiłeryn łjyt yns. Oder s’wiöe güt yr śül. Yhy hot gan dy śül. Güty śiłyn wün oü. Mejer wȧs yh ny. Yr zejwda klas wüwer zȧhs mȧkja ȧn cwencik büwa. Ołys ging śun, dy büwa gingja śun weter y dy śül. No ȧn di mȧkja błyn hałt, bo zy wułda oü enda dy zejwdy klas ȧna, ȧna hyłfa y dyham. Müst’s śun dy ki hita, ołys y dyham maha. Wi byr wjytśoft. Przedwojenna szkoła była rygorystyczna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2008. Do szkoły, jak ja chodziłam do szkoły, to było bardzo rygorystycznie. Musieliśmy być bardzo posłuszni. Ale bili też, nauczyciele. Nauczyciel mógł zbić dziecko, a rodzice na to nic nie mówili. Bo ono musiało się wszystkiego uczyć, musieli wszystko umieć. Dzieci musiały być bardzo posłuszne. Nie tak jak teraz, że robią w szkole, co chcą. Kiedyś tego nie było. Kiedyś nauczyciel był szanowany. To był nauczyciel. Każdą niedzielę szliśmy do kościoła. Czwórkami byliśmy ustawieni i szliśmy z nauczycielami do kościoła. Każdą niedzielę na pierwszą mszę. No i uczyli nas i śpiewać, trochę o świecie. No wszystkiego uczyli. Uczyli też... szyć, a ja jeszcze teraz umiem robić na drutach piętę w pończosze. Tego się nauczyłam �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian w szkole. Nauczycielka nas uczyła. Ale było dobrze w szkole. Ja lubiłam szkołę. Dobrzy nauczyciele też byli. Więcej nie wiem. W siódmej klasie było nas sześć dziewczyn i dwudziestu chłopców. Wszystko już poszło..., chłopcy poszli już dalej do szkoły. No a te dziewczyny zostały, bo chciały też skończyć siódmą klasę i, i pomagać w domu. Musiała już paść krowy i wszystko robić w domu. Jak przy gospodarstwie. [68] Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. H: Der Bernstein to mi wytłumacz. I: Pönyś, wymysiöejer... bursztyn ej pönyś. Ȧ pönyś kon mȧ dos ny ziöen. H: No pönyś ny. I: S’zȧjn ju fejł wjytyn, wo nöhta koma, do hon zy zy ejwerata uf wymysoüś... uf wymysiöeryś, bo y Estrȧjh gingja zy ju y dy doüćy śül, ȧ ny y dy pönyśy. Pönyśy śül mahta zy ołdyśt uf, wi der Bilczewski dö dy śül ufboüt. Ȧn zu, to hota zy... koma dy kyndyn y dy śül, kuzt der śiłer myta wymysiöeryś, bo zy kunda ȧni ny doüć. Nöhta ołdyśt łjyta zy s’wymysiöeryśy... yyy, s’doüćy, bo s’wiöe jok doüć. Ȧn nöhta ołdyśt wi der arcybisküp Bilczewski di śül ufboüt, do ziöet’ȧ, zy zeła diöt ȧjfjyn dy pönyśy ryd, wȧjł zy... ȧ zit wi zjyr ferhast zȧjn dy Pöła uf dy, uf di, wo ȧjgyzidlt zih hota fjyr aht hundyt jür. Bo har wiöe ju y Lemberg. Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. H: Der Bernstein – to mi wytłumacz. I: Po polsku, po wilamowsku... Bursztyn jest po polsku. A po polsku tego nie można powiedzieć (w języku wilamowskim). H: No po polsku nie. I: Jest dużo słów, które później przyszły i je przerobili na wilamowski. Bo za Austrii chodzili do niemieckiej szkoły, nie do polskiej. Polską szkołę otworzyli, dopiero jak Bilczewski (arcybiskup) tu wybudował szkołę. A tak, to przychodziły dzieci do szkoły i rozmawiały z nauczycielem po wilamowsku, bo nie umiały nawet po niemiecku. Potem dopiero uczyły się niemieckiego, bo był tylko niemiecki. A potem, dopiero jak arcybiskup Bilczewski tą (obecną) szkołę wybudował, to powiedział, że powinni tam wprowadzić język polski, ponieważ Polacy tak nienawidzą tych ludzi, którzy się tu osiedlili przed 800 laty. Bo on był we Lwowie. 99 �100 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [69] Dy baba hoüt zih ym bet Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No frȧłik, zej zoct zih ym bet, zy śtind ny uf, oder gryhta hoüt zy zih ym bet. No. – No ȧ fyrym wiöe dos ȧzu, ziöeta zy? No wȧs yh? Zyfuł zoh yh dyham, no. Zy hoüt zih śun ym bet. Babcia czepiła się w łóżku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No pewnie, ona siadała w łóżku, nie wstawała, ale od razu czepiła się w łóżku. – A czemu to tak było? A czy ja wiem? Tyle widziałam w domu. Ona się czepiła już w łóżku. [70] Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dy kjyh – frȧłik! Oder nöhta, wi’s ȧzu śun wiöe ny erłiöet, no to gingja zy śun ony hoüa. Oder wymysiöeryś. Wün piöer zyty bowa, wiöe s’Wȧśkl-Kȧrolka, mȧj müter, ȧna nöhta wiöe fum, fum... no, Kasi Botuł-Mjyrkowej, dy müm ging oü pocy end wymysiöeryś. Bo dy jungsta, dy jyngsta bowa gingja śun ȧzu, wȧst, s’wiöe ny erłiöet, no to nyta zy śun ȧ rykla, ȧna gingja zy ȧzu śun. – Bo ojer śwygjermüter ging oü wymysiöeryś? Ȧ, di ging pocum tut wymysiöeryś. Zy hot oü cwe, cwe... cwej rek, zej wiöe ȧ öemy bow, ny? Bo der kłop śtiörw, zy ławt ju ȧni kȧ jür mytum kłopa, ȧn’ȧ śtiörw. Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Do kościoła, pewnie. A potem, jak już nie było dozwolone, to chodziły już bez czepców. Ale po wilamowsku. Było parę takich kobiet, była Wȧśkl-Karolka, moja matka, a potem była od od... no Kasi Botuł-Mjyrkowej ciotka chodziła do końca po wilamowsku. Bo te młodsze kobiety chodziły już tak (nie po wilamowsku), bo nie było wolno, no to szyły już sukienki i tak chodziły. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [71] Ȧ bow trüg koroln fu böśtan Abda-Inga (1928–2016), 2009. No ȧn dö wün, s’wün gynüg, dy ołda bowa s’mȧst trüga zy. Oder wȧsty, ȧ bow kant yh nö y Wymysoü, wo trüg koroln ny fu koroln, oder fu Bernstein. – Ju? Gynoü ȧzu gyśnyct wi dy ruta koroln, oder nö by... underwoh ging zy myt dan Bernstein. – Ju? Ju. – Ȧ wyłys wiöe dos? Dos wiöe fun Zejmyśa. Wu der Frana wiöe, der Böba-Frana ferwejwa. Dy śwygjermüter. Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. No a tu były, było dość trochę, najczęściej starsze kobiety je nosiły. Ale wiesz, jedną kobietę jeszcze znałam w Wilamowicach, która miała korale nie z korala, ale z bursztynu. – Tak? Dokładnie tak uformowane, jak te czerwone korale, ale jeszcze... w tygodniu chodziła w tych bursztynach. – Tak? Tak. – A która to była? To była od Zejmów. Gdzie Franek był, Boba-Franek gdzie się ożenił. Jego teściowa. [72] Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Cyjyśt höt zy s’hemb. Nöhta hot zy ȧ zyta, kymt’s cy ziöen, dos wiöe ȧ zyta r... niby podłüćka. Ȧ podłüćka, dos wiöe... wi’s wiöe wiöem[y], wiöe dos fu filc. Ȧ wi s’wiöe mȧja, śejn, no to wiöe’s ȧ wȧjsy. Ȧn ȧzu wiöe dos śtrimik, niby ȧ wiöemy podłüćka. Ȧ nöht wiöe ȧ rök, ȧn ȧ śjyctüh. Der rök wiöe inda, kymt’s cy ziöen, dyhynda wün fałda, ȧn dy wün dy... z przodu, fu föna wün zy fu wiöe... wiöer wiöe zöfuł ny, bo diöt wün 101 �102 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wejder hefa fałda ȧna dö wiöe der... s’śjyctüh dakt zy dos ołys cü. No ȧn ȧ jüpka. Ȧ śejny jüpka. Ȧn underwoh to wiöe zy ȧzu śejn ny, bo s’wiöe gywynłik jok. Ȧn ȧzu wiöe myt borta. Y dy kjyh ȧn ȧzu, zyty śejny borta. Ȧ... do dy jüpka śejn ej. Oder yn krȧćum oba underwoh y dy kjyh, to wiöe śun dos amer ȧbyselüćü. Myt ander zyty... kymt’s cy ziöen, wȧ nist, wi dos... ȧ hoft. – Oüsgynyt. Ju, jyśter. No do wün jüpka śejny, ȧn dos wiöe, ȧna ufs hiöet ȧ tihła wymysiöejer, dy müst gejn ym tihła. Wjyr, mȧkja, müstwer oü ȧ tihła hon. Oder nöhta, wi’s wiöe wamer, do gingwer śun ony tihła, mȧkja. Oder dy mama, to łang gingja zy yn ymyntihła [ymertihła] y dy kjyh. Oder nöhta wiöda zy gyśȧjter, by Doüćłand, nöhta dy Doüća ziöeta zu: „S’ej ȧbysła śod y di, niby dy ymyntihła [ymertihła] oüsbłȧha”. No do gingja zy y dy jüpka [yn jüpkja]. Ołdyśt by Doüćłand gingja zy ony ymyntihła [ymertihła]. – Ȧ ejer to inda wiöe? Inda müsta zy hon. Cy wiöem, cy kołd, wiöe’s... s’ymyntihła [s’ymertihła] müst zȧjn. Wen dy wiöest oüsgan śun. Oder ȧzu ȧ mȧkja wi wiöe, to ging zy yr jüpka y dy kjyh. No ȧ yn krȧćum, no do wiöe wejder ander ocug, amer. Płesnerrök, no to płesnerrök dos wiöe... z Pszczyny, płesner. No dos wiöe... dü wȧst, wosfer dos rek zȧjn. Zyty śtrimła, oder ny ȧzu... śejn, oder płesnerrök dos wiöe yn krȧćum ȧna underwoh y dy kjyh. Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Najpierw miała koszulę. Potem miała taką, przyjdzie powiedzieć, to była taka niby halka (podłüćka). Halka, to było jak była ciepła, to była z filcu (flaneli). A jak był maj, ładnie, to biała. A tak, to była w paski, niby ciepła halka. A potem była spódnica i fartuch. Spódnica była zawsze, przyjdzie powiedzieć, z tyłu były fałdy, a z przodu były z innego materiału, bo tam było znowu pełno fałd, to fartuch to wszystko zakrył. No i jupka. Ładna jupka. A w tygodniu to nie była taka ładna, bo była zwyczajna tylko. A tak, to była z bortami. Do kościoła i tak, takie ładne borty, żeby jupka była ładna. Ale w karczmie albo w tygodniu do kościoła, to to już było trochę biedniejsze. Z innymi takimi, przyjdzie powiedzieć... haftami. – Wyszyte. Tak, kiedyś. No to były ładne jupki, a to było... i na głowę chustka wilamowska, musiałaś iść w chustce. My, dziewczyny musiałyśmy mieć chustki. Ale potem, jak było cieplej, to chodziłyśmy już bez chustek, dziewczyny. Ale mama, to długo jeszcze chodziły w odziewaczkach do kościoła. Ale potem już zmądrzały, za Niemiec, potem Niemcy powiedzieli tak: „Trochę szkoda tych..., odziewaczki płowieją”. No to chodziły w jupkach. Dopiero za Niemiec chodziły bez odziewaczek. – A kiedyś to zawsze była? Zawsze musiały mieć. Czy ciepło, czy zimno, odziewaczka musiała być. Jak byłaś już wydana. Ale tak, panienka jak była, to szła w jupce do kościoła. No do karczmy �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian to był znowu inny strój, biedniejszy. Płesnerrök, płesnerrök to było z Pszczyny, pszczyńska. To było... ty wiesz, które to są spódnice. Takie paseczki, ale nie takie ładne. Ale płesnerrök to było do karczmy i w tygodniu do kościoła. [73] Wosfer hemb jyśter wün Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Nȧ, jyśter, dy mü[ter]... dy mama, do müsta, dy jemuł [jemułn] müsta zȧjn bocy dö. Oder nöhta wün zy śun gyśȧjter, s’ej śod ym dy wiöer ȧna kymt’s cy ziöen, zej müsta dos... wi kymt’s cy ziöen... obrócili to, ymłen, no do mahta zy dy jemuł [jemułn] kjycer. No do nytwer dö yns błimła oüs, owi wjyr, mȧkja. Nöhta hotwer s’hemb myt błimła, do wiöe’s fjyr ȧ blüzka gryhta ȧna... Oły wüwer öem ogycün. Oder wymysiöeryś, no. Wymysiöeryś, ym rykla, ym śjyctüh, oder nöhta wün śun rykla fjyr yns, mȧkja, gancy rykla, ny rek, bo dos wiöe cy wiöem, ys fȧld cy gejn ata. O tym, jakie dawniej były koszule Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Nie, kiedyś mama, to rękawy musiały być aż dotąd. Ale potem były już mądrzejsze, szkoda materiału i przyjdzie powiedzieć, musiały to... obróciły to, to zrobiły te rękawy krótsze. No to wyszywałyśmy sobie kwiatki, my panienki. Potem miałyśmy koszule z kwiatkami, to było od razu jako bluzka. Wszystkie byłyśmy biednie ubrane. Ale po wilamowsku, no. Po wilamowsku, w sukience, w fartuchu, ale potem były już sukienki dla nas, dziewczyn, całe sukienki, nie spódnice, bo to było za ciepło do pracy w polu. [74] Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Hota zy won, do fu hułc wiöe dy won. Cy boda, no do ȧbyselüćü woser, no oder ny cy fejł, do zu mȧkja wiöe, kymt’s cy ziöen, myta śü wiöd’s giöe ny nos, bo dos wiöe ju ołys cy śwjer, oder zy śunta jyr. Ȧ yta s’łen zy dih nejder y dy... ys woser, yta ys’s ganc andyśt, wi’s jyśter wiöe. Jyśter gusa zy zih ȧzu ny wi yta. 103 �104 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Mieli wannę, z drewna była wanna. Do kąpania, no to trochę wody, no ale nie za dużo, żeby dziewczyna była tak przyjdzie powiedzieć, nawet butów nie miała zmoczonych, bo to było wszystko za ciężkie, ale szanowali je. A teraz kładą je do wody, teraz jest całkiem inaczej, niż było kiedyś. Kiedyś tak nie lali, jak teraz. [75] Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oder mȧj tȧta fjyrcyłt [fercyłt], wi’ȧ ging cyr mama cym Hȧla-Mockja diöt, cym Tobyś, do śtełt’ȧ ȧn wiöen ufum... ufum dah, ufer śoün. Śtełta zy. Dy büwa kuzta myter [myta]... ełdyn, ȧn dy andyn śtełta ufum dah ufer śoün ȧ wiöen cyzoma, no. Konsty ziöen, wi zy jyśter cykrigata, dos wiöe ny cym ziöen. Jak złożyli wóz na dachu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Ale mój tata opowiadał, że jak chodził do mamy, tam do Hala-Mocka, do Tobysia, to postawili wóz na dachu, na stodole. Postawili. Chłopcy rozmawiali z rodzicami (dziewczyny), a ci drudzy składali na dachu stodoły wóz (drabiniasty). No powiedz, jak kiedyś robili na złość, to było nie do powiedzenia. [76] Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ȧ hot ahca jür Lüft-Staha (1926–2021), 2019. Wi’ȧ hot zymfca jür, kon’ȧ nö njynta ny gejn. Wen’ȧ höt ahca jür, müst’ȧ kiöefa brantwȧjn, di oły rüfa ȧn bjyr ȧjkiöefa, nöhta kon’ȧ rymgejn. Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. Jak miał siedemnaście lat, to nie mógł nigdzie iść. Jak miał osiemnaście lat, to musiał kupić wódkę, wszystkich zaprosić i kupić, to dopiero potem mógł chodzić. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [77] Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn Biöeźnjok-Helka (1924–2014), 2009. Es wiöe [s’wiöe] zjyr łöstik y Wymysoü jyśter. Wȧł, cym bȧjśpil, wjyr śłysa dy fadyn, cy yns, yn der kyh [yr kyh]. Koma oły nökweryn, oła mȧkja. Ȧna dy bowa oü. No ȧzu... wos kon yh ziöen mejer? Wjyr hon fejł mytgymaht dö, wȧsty? Wi di Rüsyn [Rüsa], wi koma dö, uf Wymysoü. Ȧ s’wiöe zjyr śejn, fadyn, für dym krig [fjym krig], dy nökwer hota zih zjyr gan. Zy gingja c’öwyts inda cyzoma. Uf der bank zasa [zösa] zy, bo jyśter wiöe kȧ radio, wiöe kȧ, kȧ te... fernzejer wiöe, wiöe nist. Ȧ ołys wiöe güt, s’wiöe łöstik. Ȧ yta, yta dy łoüt hon fernzejer, hon telefon, zy zȧjn fjyr zejh mejer. – Ju. Bo jyśter ida zuntag, koma dy bowa. Frȧłik, oły zuntag, oder undweroh oü. Underwoh s’öwyts. Koma zy oü, gingja zy cy nökwer. Zy hota zih jyśter zjyr gan. Yta oü, oder ider ej fjyr zejh mejer, wȧst? Wȧł ider höt, wi yh ziöet, fernzejer, und telefon, und so weiter. Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze Helena Gasidło z d. Zejma (1924–2014), 2009. Kiedyś było w Wilamowicach bardzo wesoło. Bo na przykład, my szkubałyśmy pierze, u nas w kuchni. Przyszły wszystkie sąsiadki, wszystkie dziewczyny. I mężatki też. No i tak, co mogę jeszcze powiedzieć. Dużo tu wycierpieliśmy, wiesz? Jak Ruscy, jak przyszli do Wilamowic. A było pięknie, pierze, przed wojną, sąsiedzi się bardzo lubili. Wieczorem się spotykali. Wysiadywali na ławce, bo kiedyś nie było radia, nie było telewizji, nic nie było. A wszystko było dobrze, było wesoło. A teraz, teraz ludzie mają telewizory, telefony, są tacy więcej dla siebie. – Tak, bo kiedyś w każdą niedzielę schodziły się kobiety. Pewnie, w każdą niedzielę, ale w tygodniu też. W tygodniu też, wieczorem. Przychodziły też, szli do sąsiadów. Kiedyś się wszyscy bardzo lubili. Teraz też, ale każdy jest, każdy jest więcej dla siebie, wiesz? Bo każdy ma, jak powiedziałam, telewizor, telefon i tak dalej. [78] Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wi wjyr by Pöłscȧjt, no to hotwer inda kroüt, kymt’s cy ziöen, cwencik cȧjł [cȧjłn], do zectwer kroüt y cwencik cȧjł. Ȧna s’gan- 105 �106 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian cy gywend höt funfcik cȧjł oba zȧhcik cȧjł, no ny? No do can cȧjł zȧjn kroüt gyzoct, ȧn s’łecty wiöe myt kwaka gyzoct. No do wen dy höst zöfuł kroüt, dü djefst ju zöfuł ny hon, fjyr dejh, y ȧ bytła, no do s’łecty konsty ferkiöefa. No. Oder jyśter, kymt’s cy ziöen, war handułt myt kroüt? Wen ider hot kroüt, ider zoct’um dyham, no, ym gyweł wiöe, yh wȧ nist ny... kymt’s cy ziöen, ufum jümyt. Na targu, jümyt, ny? – Ju, jümyt. Ju. No do ufum jümyt konsty kroüt ferkiöefa, s’bytła hotsty, no do ferkoüfsty uf dy typła. Fu liter oba ȧ hołp liter wiöd kroüt ferkoüft y Wymysoü, wi wiöe jümyt. Ȧna uf dy Bejł wi füt’ȧ, no do hota zy ym bytła s’kroüt. Zoüwerkroüt. Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci, jak my za polskich czasów (w okresie międzywojennym), no to mieliśmy zawsze kapusty, przyjdzie powiedzieć, dwadzieścia rządków. To sadziliśmy kapustę w dwadzieścia rządków. A całe stajanie (pole) miało pięćdziesiąt rządków, albo sześćdziesiąt rządków, no nie? No to dziesięć rządków było obsadzonych kapustą, a reszta była obsadzona kwakami (brukiew). No to jak masz tyle kapusty, nie potrzebujesz tyle dla ciebie, do jednej beczki, no to resztę możesz sprzedać. No. Ale kiedyś, przyjdzie powiedzieć, kto handlował kapustą? Jak każdy miał kapustę, każdy sobie sadził w domu, no. W sklepie była. Nie wiem, przyjdzie powiedzieć, na targu, nie? – Na targu. No. No to na targu możesz sprzedać kapustę, beczkę miałeś, no to sprzedawałeś na garczki. Na litr albo pół litra sprzedawano kapustę w Wilamowicach na targu. A do Białej jak jeździli, to mieli w beczce kapustę. Kiszoną kapustę. [79] Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa Abda-Inga (1928–2016), 2009. Yta hon zy ju dö ny, wos cy frasa. Ȧni dy śwoümła hon mej... jyśter ym śtoł wün fuł fłigja. Do wün cwe, drȧj nast [nest] zugiöe ym śtoł. To fługa zy nȧj ȧn roüs. Ȧn dy łoüt wün fruł, do zy’ȧ dy fłigja roüsfunga [roüsfünga]. (...) C’yns, dö by Nikls ufum Rynk, do ym fürhoüz hota zy gymaht ȧ zytys koüłikjys wos, ȧn dos wiöe diöt underum sufit, ȧn... do wün cwe nastła inda. Ȧ wjyr hota, als [oüz] kyndyn hotwer inda śejny bynzeła, do hot yh miöehysmöł ufum bynzeła oü ȧjgymyst. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jaskółki nie mają teraz co jeść Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Teraz nie mają tu czego jeść. Ani jaskółki, bo kiedyś w chlewie było pełno much. To były dwa, nawet trzy gniazda w chlewie. To wlatywały i wylatywały. A ludzie byli zadowoleni, że im wyłapywały muchy. (...) U nas tu, u Niklów na rynku, to w sieni zrobili takie coś okrągłego i to tam było pod sufitem. To były zawsze dwa gniazdka. A my miałyśmy, jako dzieci, miałyśmy zawsze ładne wstążeczki, to miałam czasem narobione na wstążeczce. [80] Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt wi yta. Jyśter wiöe’s zjyr śwjer. Ołys maht zih myta henda, ołys. S’droś zih myta henda, ȧ s’zyt zih myta henda, s’nom zih wȧg myta henda, dos wȧgnama, dos nama... Bundwer zyty giöewa ȧn wer śtełta zyty bowa, bo dos gytrȧd müst güt oüstroügja. Nöhta fütwer dos nȧj, nö myta fłygln dröśwer, no. Ołys maht zih myta henda, ołys. Yta maha ołys dy maśinn. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inaczej niż teraz. Kiedyś było bardzo ciężko. Wszystko robiło się ręcznie. Młóciło się ręcznie, a siało się ręcznie, odbierało się (snopki) ręcznie, to odbieranie. Wiązaliśmy takie snopki i stawialiśmy takie babki, bo to zboże musiało dobrze się wysuszyć. Potem to wwoziliśmy (do stodoły), jeszcze cepami młóciliśmy, no. Wszystko robiło się ręcznie, wszystko. Teraz wszystko robią maszyny. [81] Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2009. Güty cȧjt, zjyr güty cȧjt. Jyśter wiöe’s ȧzu güt ny, wi’s yta ej. Wi yhy jung wiöe, Mȧryja, wen wer gingja ufs fȧld, hoün oba wȧs, oba kün, no, no s’gytrȧd. Do ȧby… ȧ… ȧ bow, cwü hiwa zy, der, der kłop, ȧn yhy bund dos cü ȧna wer müsta nö byhend zih fjydyn, bo 107 �108 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian s’füng śun cy rȧnn. Ȧ yta ej zyty śejny cȧjt. Ȧ s’höt kȧ, nimand dö, ys [yms] rod kȧ kü. S’zȧjn kȧ ki, s’zȧjn kȧ, kȧ fad, nist ej mej ny. Yt zȧjn dy mȧśinn. Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No dobra pogoda, bardzo dobra pogoda. Kiedyś nie było takiej dobrej pogody, jak teraz jest. Jak byłam młoda, Maryjo, a szliśmy na pole, siec albo pszenicę, albo żyto, no zboże. To jedną babkę, dwie skosili, mąż, a ja to związałam i musieliśmy się bardzo spieszyć, bo już zaczynało lać. A teraz jest taka piękna pogoda. A nikt tu wkoło nie ma krowy. Nie ma krów, nie ma koni, nic nie ma. Teraz są maszyny. [82] Dy cökela fjym krig Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Do cökela wün – o matko! – dos wün zyty ander cökela. No, kymt’s cy ziöen, ny zyty, wi yta zȧjn. Ȧbyselüćü apuł, kymt’s cy ziöen, ȧna hung oba cöker gym... gybrant, dos wün, takie miodowe więcej, hisa zy, fu hung cökela, hungcökela. Ȧ nöhta wün śtolperki śun, śpyter, dos wün... zejwȧndresikjer jür oba nö ejer, kyndyn wüwer, wün, gingwer. Do dy mama kund kiöefa fjyr fynf groś, no do krigt zy fynf zyty cökela, no to idys hot ȧ cökela. Cukierki przed wojną Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Cukierki były, o matko, to były takie inne cukierki. No, przyjdzie powiedzieć, nie takie, jak teraz są. Trochę ziemniaków, przyjdzie powiedzieć i miód albo cukier pieczony, to były takie miodowe więcej, nazywali je, cukierki z miodu, miodowe cukierki. A potem były już śtolperki, później, to było... w 1937 roku albo jeszcze wcześniej, dziećmi byłyśmy, to chodziłyśmy. Mama mogła kupić za pięć groszy, to dostała pięć takich cukierków, to każda miała jeden cukierek. [83] Jyśter mahta zy cigln myta henda Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt mahta zy cigln myta henda. Mȧj hyt ej oü gyboüt fu cigln myta henda. Mȧj nökwer maht di cigln ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos troügta zy ufum płoc, ȧ nöhta ufer heja, dö, wu zȧjn di mȧlina, diöt mahta zy ȧn zyta, łe... Dos müsty kyna, ny? Di cigln ȧzu, ȧna zy underbranta undyn, ȧna di, dos fojer brant ȧzu łang, wȧjł di cigln ny zȧjn oüsgybrant. No s’wün nymiöeha wün cy zjyr gybrant, no to müsta zy dos wȧgwȧfa [wȧgwafa]. Ȧna di śejna boüta zy, boüt mȧj foter mȧj hoüz. Kiedyś robiono cegły ręcznie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw robili cegły rękami. Mój dom też jest wybudowany z ręcznie robionych cegieł. Mój sąsiad robił te cegły i to suszyli na placu, a potem na górze, tam, gdzie są te maliny, tam robili taki... To musisz umieć, nie? Cegły tak i podpalali pod tym, i ten, ten ogień się palił tak długo, aż te cegły się nie wypaliły. No były niektóre, co były za bardzo wypalone, no to musieli je wyrzucić. A te ładne to z nich budowali, mój ojciec wybudował mój dom. [84] Wi zy s’wejtünikjy kürjyta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, cym dökter gingja zy, ȧ zy kürjyta zih oü ȧłȧn dyham. No mahta zy... wen dy hotst... ȧ, cym bȧjśpil, ȧ füs wejtünik ȧzu wi yh, nöma zy fur łynd... kore, ȧna fu... fu ynwik śyłta zy dos mytum maser ȧn zy rejsta dos ufum roüm, ȧ nöhta łeta zy dos cü. Ȧn dos hułf [hüłf] ołys. Jak leczyli bolące miejsca Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, do lekarza chodzili, ale leczyli się też sami w domu. No robili, jak miałeś..., na przykład nogę bolącą, jak ja, to brali z lipy korę, i ze środka to tak obierali nożem i smażyli to na śmietanie, a potem to przykładali. I to wszystko pomagało. [85] Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj brüder wiöe zȧhs jür jyngjer fön mer, ȧna wi’ȧ ej gybün, no do wjyr wün cyderjyśt cwej [cwe] mȧkja. No wułd der foter hon ȧn zun. Nöhta hota zy, zȧhs jür wiöe’ȧ jyngjer fön mer, ȧ ej śun oü gyśtiörwa. Ȧn’ȧ 109 �110 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian krigt lungenencundung [płoücencindung]. Nöma zy śłykjermyłih ȧn zy łeta cü di śłykjermyłih. Dos denk yh, wiöe’ȧ ȧ klin kynd. Hot’ȧ fylȧjht ȧ hołp jür oba ȧ jür, bo ȧ klin kynd. Ȧn zy łeta di śłykjermyłih cü, do wen’ȧ höt hyc, do dos gejt dy hyc wȧg. Ȧn’ȧ wiöd gyzund. Jak kwaśne mleko wyleczyło brata Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój brat był sześć lat młodszy ode mnie i jak się urodził, no to my byłyśmy najpierw dwie dziewczynki. No ojciec chciał mieć syna. Potem mieli, sześć lat był młodszy ode mnie, też już umarł. No i on dostał zapalenie płuc. Wzięli kwaśne mleko i przykładali to kwaśne mleko. To pamiętam, byłam małym dzieckiem. Miał może pół roku albo rok, bo małe dziecko. I przykładali to kwaśne mleko, jak miał gorączkę, żeby ta gorączka odeszła. I wyzdrowiał. [86] Kürjyn myt kwaka Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kwaka, mȧj baba, zej hot zyty bykantśoft.... y dan łoüta, y zyta... weter nökwyn. Zej wönta diöt... bym woser (Zöł), ny wȧjt. Ȧ zȧj... mȧj müter wiöd krank, oder yhy wȧ ny, wi dos hȧst wymysiöeryś. Hemorojde. Ȧna... do wȧsty, dos ej... zyty krankhajt [krankyt], zyty krankyt ym, ym diöem, ny? Ȧna, oder... dos zȧjn grusy, dos tüt zjyr wej. Ȧ mȧj müter wiöd ȧzu krank ȧna dy, dy baba ziöet ȧzu: „Hiöer ok Helćü, yhy wa diöt gejn” – dos wiöe wȧjt, dos wiöe śun ym end Wymysoü – „h’wa fren wi har dos maht”. Ȧna kom zy yn ham, nom zy di kwaka, maht zy ganc rȧn, bo dos ej fu ad, ȧna śnȧd zyty śtykla y ȧn amper, ȧn nöhta gus zy kohnik woser uf dos, zy dekt dos ȧbysła cü, ȧ wen dos ej ȧzu... śun ny ganc wiöem, oder wiöem, to müsty dih... uf dos zeca. Müsty dih oüscin ȧna wȧsty wos. Dos wiöe jyr güt, ȧn zy wiöd gyzund. Leczenie kwakami (brukwią) Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Kwaki, moja babcia, ona miała takie znajomości, z takimi ludźmi, takimi dalszymi sąsiadami. Oni mieszkali tam... przy wodzie (Soła), niedaleko. A jego... moja matka zachorowała, ale nie wiem, jak to się nazywa po wilamowsku. Hemoroidy. I, to wiesz, to jest taka choroba, taka choroba jelita, nie? I to jest, to są duże, to bardzo boli. A moja matka tak zachorowała i babcia powiedziała tak: „Czekaj tylko Helciu, ja tam pójdę”, to było daleko, to był już koniec Wilamowic, „Ja zapytam, jak on to �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian robi”. I przyszła do domu, wzięła kwaki, całkiem je wyczyściła, bo to jest z ziemi, i kroiła takie kawałki do wiadra, a potem wlała na to gorącą wodę, przykryła to trochę i jak to jest takie... już nie całkiem ciepłe, ale ciepłe, to musisz na to siąść. Musisz się rozebrać i wiesz co. To było dla niej dobre i ona wyzdrowiała. [87] Gest fu Belgjen Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Di fu Belgjen, wo köma, wȧsty’s? Wo yhy diöt śłüf. Di hota mih ȧzu gan wi... di köma dö gyfiöen śtȧjd. Oły jün köma zy ym zumer gyfiöen, dö, byn [ben] mer, wȧsty’s? Yhy koht, yhy... zy śłüfa byn [ben] mer, ołys. Oder derzȧnk ławt nö mȧj kłop, ȧn mȧj mama wiöe oü łang nö, do hułf [hüłf] zy mer, wȧsty’s? Goście z Belgii Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Ci z Belgii, co przyjeżdżali, wiesz? Co ja u nich tam spałam. Oni mnie tak lubili, jak... oni przyjeżdżali tu ciągle. Każdego roku przyjeżdżali tu w lecie, tu, u mnie, wiesz? Ja gotowałam, oni u mnie spali, wszystko. Ale wtedy żył jeszcze mój mąż i moja mama była jeszcze długo, to pomagała mi, wiesz? [88] Wo wer byr müter zocta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, wjyr hon gyzoct byr müter jok kroüt, ȧn büroka fjy dy ki ȧn fylȧjht ruty büroka yhta. Ȧna zu hotwer ju nist mejer. S’wiöe kȧ sałot, s’wiöe kȧ... zyty griny zaha, cwypułn, no to cwypułn hower byśtymt gykoüft. Bo ym giöeta wiöe oü ny. Dos wiöe ołys nöhta śpyter. Co sadziliśmy u mamy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, my sadziliśmy u mamy tylko kapustę i buraki dla krów i może coś czerwonych buraków. A tak, to nie mieliśmy nic więcej. Nie było sałaty, nie było żadnych takich… takiej zieleniny, cebuli, no cebulę na pewno kupowaliśmy. Bo w ogrodzie też nie było. To wszystko było potem, później. 111 �112 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [89] Wos zih os bocȧ mytag Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wjyr jyśter, wi wer kyndyn wün nö, no do dy mama śtind inda ym fynf uf, der tȧta oü, bo ym fad ȧjśyta, ȧna ym hołp zȧhs fün zy śun ufs fȧld, ny? Ȧn dy mama, wi wjyr wün nö jyngjer, no do müst zy gejn yn śtoł, ki mȧlkja ȧn śwen ferryhta, ȧn ȧzu wiöe dos, ȧn nöhta wiöd dy Polinskja-müm, inda wiöe zy bym błȧh, no do brant zy myt śtȧkla, bo hułc hotwer hefa, bo hota ȧn puś, no do śtȧkla wiöd gybrant. Ȧna s’wiöd inda gymaht polyk, myt apuł [arpułn], s’mügjys, oba myt ćjyrkja, myt myłih ziser oba myt zoüwermyłih. Myt zoüwermyłih to wün gymaht dy ćjyrkja fu, fu künmał. Ȧna zisy ćjyrkja do wün myt wȧs. Mąki pszennej. – Wȧsamał. Ju, no do wün inda, oder kȧfy wiöe ufȧ, uf mügjaasa [ufs mügjaasa]. Nöhta ym noün konsty kȧfy asa myt brut. Ȧn ȧzu wiöe inda polyk ȧn apuł [arpułn] ogymaht myt śpyrkja, oba ufum andum tag [ufȧ andyn tag] gywjemty apuł ufum roüm, dos wiöe zjyr fȧjn. Ufum roüm, zoüwerroüm. Ȧna apuł [arpułn] fu gestyn, płacła gyśnyta. Ȧn dos wiöe... ȧzu ruh dos, wi myt puter, kymt’s cy ziöen. Dos wiöe s’besty asa, ufȧ mügjaasa, myt ćjyrkja. Myt wȧsa, myt ziser myłih. No ȧ nöhta wiöe ym noün, wi wer ny gingja y dy śül, no do ym noün wiöe nöhta kȧfy myt brut. Oder wjyr wułda beser apuł [arpułn] hon, myt ziser myłih, myt ćjyrkja, owi dos brut. No s’brut wiöe troüg, miöehysmöł wiöe’s byśmjet myt twiöeg, oder myt puter ganc wing, bo dy puter müsta zy ferkiöefa, do zy giełd mahta uf... śtȧjer, yns ocin, ȧ fu wos hota [zułda] zy s’giełd maha? Dos wiöe, kymt’s cy ziöen, yhy bej ganc byrysa, kymt’s cy ziöen, bo yhy müst ganc, fu oła mȧkja s’rykla hon. No dos wiöe śun gyfłykt, kymt’s cy ziöen, byrysa, wi’h śtej myter śoüfuł. Ołys ej byrysa, kymt’s cy ziöen. Co się jadło przed południem Helena Biba z d. Danek (ur. 1922). Kiedyś, jak byliśmy dziećmi, to mama wstawała zawsze o piątej, tata też, bo koniowi nasypać i o wpół do szóstej już jechali na pole, nie? I mama, jak byłyśmy jeszcze młodsze, no to musiała iść do chlewa, krowy doić i świnie odbywać. I tak to było. No a potem była ciotka Polinska, zawsze była przy blasze, no to paliła patykami, bo mieliśmy dużo drewna, bo mieliśmy las, no to paliła patykami. I zawsze była robiona polewka z ziemniakami rano, albo z zacierką, ze słodkim albo kwaśnym mlekiem. Z kwaśnym mlekiem to była zacierka z mąki żytniej. I słodka zacierka to była z pszenicą, z mąki pszennej. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Z mąki pszennej. Tak, no to była zawsze, albo kawa była na śniadanie. Potem o dziewiątej możesz jeść kawę z chlebem. A tak, to zawsze była polewka i omaszczone ziemniaki ze szpyrką, albo na drugie to odgrzane ziemniaki na śmietanie, to było bardzo fajne. Na śmietanie, kwaśnej śmietanie. I ziemniaki z wczoraj, pocięte na plasterki. I to było... tak to pachniało, jak z masłem przyjdzie powiedzieć. To było najlepsze jedzenie, na śniadanie, z zacierką. Z pszenną, ze słodkim mlekiem. No a potem było o dziewiątej, jak nie szłyśmy do szkoły, no to o dziewiątej była potem kawa z chlebem. Ale my wolałyśmy ziemniaki ze słodkim mlekiem, z zacierką, niż ten chleb. Bo chleb był suchy, czasem był posmarowany serem, albo masłem to tak bardzo rzadko, bo masło musieli sprzedać, żeby zarobić pieniądze na... podatki, żeby nas ubrać. A z czego mieli zrobić te pieniądze? To było, przyjdzie powiedzieć, ja jestem całkiem obdarta, przyjdzie powiedzieć, musiałam całkiem, od wszystkich sióstr mieć sukienki. No to było już połatane, przyjdzie powiedzieć, obdarte, jak stoję z łopatą. To wszystko jest obdarte, przyjdzie powiedzieć. [90] Fanküh gybröht ufs fȧld Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wen imyd hot cȧjt, owi dy mama, oba dy Polinskja-müm wiöe, no do maht zy inda fanküh, ferśtejsty? Do bröhta zy, no fynf ȧjyn, myłih ȧna cwej łefuł [łefułn] mał ȧn zy mahta, no śpyrkja wün. Fetys wiöe oü, bo s’śwȧjn wiöe gyśłaht, no do, dos wiöe ȧjgy... ym kosta ȧjgyzałca, dy śpyrkja, no do wün di śpyrkja, do mahta zy fanküh, do bröht dy mama ym noün s’mügjys, s’kymt cy ziöen fanküh ȧna ym bȧńka kȧfy, myt myłih, no do öswer ym fȧld śun, dos śmekt zjyr güt ym fȧld. Konst nö ȧmöł mejer ufasa. Jajecznica przynoszona na pole Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak ktoś miał czas, na przykład mama, albo ciotka Polinska była, to zawsze robiła jajecznicę, rozumiesz? To przynosili, no pięć jajek, mleko i dwie łyżki mąki i robili, no szpyrka była. Tłuszcz był też, bo świnia była zabita, no to, to było tak zasolone w skrzyni te szpyrki, no to były szpyrki, to robili jajecznicę. To przynosiła mama o dziewiątej rano, przyjdzie powiedzieć jajecznicę i w bańce kawę z mlekiem. No to jedliśmy już w polu, to smakowało dobrze w polu. Możesz jeszcze raz więcej zjeść. 113 �114 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [91] Pylyk ȧn woserpip Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Brȧj oü, pylyk kohtwer, pylyk fu śłykjermyłih kohtwer. Do... müstwer zy ufkoha, nöhta gytwiłer maha, ȧbysła mał, ȧbysła woser, ȧna zu öswer. Dos wiöe jyśter. – Ȧ woserpip oü? Oü kohtwer woserpip. Dy epuł [epułn] śnyta zy, cyśnydwer, oder zy śyłta zih ny. Myt dar fał, kohtwer zy, nok dy... di kanła, krötwer oüs, do zy ny śwyma, ȧna ȧzu kohtwer ȧna dos nöhta... rejsta zy śpyrkja, mahta zy dos o ȧn ȧzu ösa zy. Ȧzu wiöe’s jyśter. Polewka i woserpip (pipa na wodzie) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bryję też, polewkę gotowaliśmy, polewkę z kwaśnego mleka gotowaliśmy. To… musieliśmy ją zagotować, potem zrobić zacierkę, trochę mąki, trochę wody i tak to jedliśmy. Tak było dawniej. – A woserpip (nazwa zupy) też? Też gotowaliśmy woserpip. Jabłka kroili, kroiliśmy, ale ich się nie obierało. Z tą skórą gotowaliśmy je, tylko pestki wykrawaliśmy, żeby nie pływały i tak to gotowaliśmy, i to potem... smażyli szpyrkę, robili to i tak jedli. Tak było kiedyś. [92] S’Asa byr fȧldat Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wer nynder wün, komwer yn ham asa, oder wi wer wün śun hynder śtrös, do bröhta zy yns s’asa. Do müsta zy ym cygjer ȧn zy bröhta yns, do wjyr ny kuma yn ham, do wer yns ȧbysła rün, do bröhta zy yns s’asa ufs fȧld. No do wiöe ȧ śysuł, ȧn zȧhs oba wifuł, fynf wi wer wün, fynf łoüt oba zȧhs łoüt, oły oswer fu dar śysuł. S’wiöe ny, do dü höst ufum tełer ekstra. Do wiöd dos, ufum rȧja zocwer [zöswer] ȧna wer ösa ym fȧld. Dos wiöe zjyr fȧjn ȧzu cy asa. – Ȧ dos öwytasa oü, oba... Nȧ, öwytasa komwer śun yn ham. Oder s’öwytasa, wi wer wün śun ym fȧld, kymt’s cy ziöen, dy zun ej śun runderganga, ganc. No do derzȧnk wiöda myta hiöela... – Gykłopt. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „End dy at”, kymt’s cy ziöen, s’hiöela müsty owośa myta fisa, dy ad, bo dos ej ołys zu śejn, kymt’s cy ziöen, s’hiöela hot... hełt zih ju kȧ ad ny, bo ejs ej oüsgyat, no do gingwer yn ham ȧn s’wiöe śun cy... Ȧn ym tȧjh wüśwer dy fis, ȧn dy hend. (...) Dyham wiöd ok dy ad ȧbyselüću, bo dy mahst dy fis śenklik, ny? No oder wiöest śun ogywośa. Ȧ wifuł möł wiöe at, wi wer wȧgnöma, to wiöe śun ganc fynster, wen dy dy bowa śtełst, no do wüśwer zih ym tȧjh, botwer zih ym tȧjh, wiöem woser wiöe. No do ȧs ej dö, s’ander weter, bo dü mahst mer dö śenklik s’woser. Do wȧsty, wi wer wün fynf łoüt, to wüwer ym tȧjh. Oder do dy ny ymfełst. Wüśwer zih o ȧna wer wün śun ogybot. – Ȧna der zȧjt kuma yn ham, ju? Wjyr zȧjn kuma yn ham, hotwer s’öwytasa. (...) S’öwytasa hotwer, no inda wiöe, wi wer wułda brut myt kȧfy. Oder wjyr wułda inda hon apuł [arpułn] ym roüm gybakt. No do dy Polinskja-müm wöst śun fu dam, no do inda wiöd mejer apuł [arpułn] gykoht c’öw... mytag. Do wer c’öwyts hota ym roüm gyba... dy gywjemty apuł [arpułn]. No do, wȧsty, wen dy höst ym roüm gywjemty apuł [arpułn], dos roüht ȧzu wi puter. Bo dos wiöe güter roüm, no ny? No do myt ziser myłih, dos wiöe s’besty asa. Ȧ wen dy nöht nö wułdst hon brut, no to kundsty der nama brut, oder wiöest ogasa myt apuł [arpułn], kymt’s cy ziöen. No do... s’wiöe s’besty asa, ym roüm gywjemty apuł. Oder roüm zyter, ny wo yta ej, wen dy ȧ zyta roüm gyst, do dy puter kymt giöe runder, wȧsty? S’roüht ȧzu śejn, no to dy Polinskja-müm, inda fȧt zy mejer apuł [arpułn] ufȧ mytag, do zy nöhta wjemt yns apuł [arpułn] ufum roüm. Do inda ziöet zy: „Kȧśü, breng mer ȧn hołwa liter roüm” – no do wiöd cwe... wi wer wün mejer, no do wułdwer hon beser, no to y cwej rondl. Rondl? Y cwej rondl [rondln], wȧsty, bo wen wer zȧjn fynf łoüt, do wer hon beser apuł [arpułn] gywjemty. Dos wiöe s’besty asa. Ȧna miöehysmöł wiöe ȧ e ogykoht. Oder ym fȧld ym besta, wi wer s’mügjaasa osa, no do hotwer idys ȧ e. Jedzenie przy pracy w polu Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Jak byliśmy bliżej, to przychodziliśmy jeść do domu, ale jak już byliśmy za ulicą (Starowiejską), to przynosili nam jedzenie. To musieli w koszyku przynosić, żebyśmy nie szli do domu, żebyśmy sobie trochę odpoczęli, to przynosili nam jedzenie w pole. No to była miska i sześć albo ile, pięć jak nas było, pięciu ludzi albo sześciu ludzi, wszyscy jedliśmy z tej miski. Nie było, żebyś ty miał na talerzu osobno. To było to, na miedzy siedzieliśmy i jedliśmy w polu. To było bardzo fajnie tak jeść. – A kolację też, czy... Nie, na kolację przychodziliśmy już do domu. Albo kolację, jak już byłyśmy w polu, jak przyjdzie powiedzieć, jak słońce zaszło, całkiem, no to wtedy się kopaczkami... – Pukało. 115 �116 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian „Skończcie pracę”, przyjdzie powiedzieć. Kopaczkę musisz umyć nogami, ziemię, żeby to wszystko było ładnie, przyjdzie powiedzieć, kopaczka miała... nie trzyma się jej ziemia, bo jak jest wyrobiona, no to szliśmy do domu i było już... I w stawie myliśmy nogi i ręce. (...) W domu się tylko tą ziemię trochę, bo sobie zabrudziłeś nogi, nie? No ale byłeś już umyty. A ile razy była praca, jak odbieraliśmy (przy żniwach), to było już całkiem ciemno, jak stawiałeś babki. No to myliśmy się w stawie, kąpaliśmy się w stawie, ciepła woda była. No to jedna jest tu, druga dalej, bo ty mi tu zamulisz wodę. No to wiesz, jak byliśmy pięciu ludzi, to byliśmy w stawie. Ale żebyś się nie przewrócił. Myliśmy się i byliśmy już okąpani. Przyszliśmy do domu, to mieliśmy kolację. (...) Kolację mieliśmy, no zawsze był, jak chcieliśmy, chleb z kawą. Ale my chcieliśmy zawsze mieć ziemniaki pieczone w śmietanie. No to ciotka Polinska wiedziała już o tym, no to zawsze było nagotowanych więcej ziemniaków na obiad. Żebyśmy wieczorem mieli w śmietanie zagrzane ziemniaki. No to wiesz, jak masz ziemniaki zagrzane w śmietanie, to pachniało tak jak masło. Bo to była dobra śmietana, nie? No to ze słodkim mlekiem, to było najlepsze jedzenie. A jak potem jeszcze chciałeś chleb, to mogłeś sobie wziąć chleb, ale byłeś już pojedzony tymi ziemniakami, przyjdzie powiedzieć. No to to było najlepsze jedzenie, ziemniaki zagrzane w śmietanie. Ale śmietana taka, nie taka jak teraz, że jak taką śmietanę dajesz, to masło nawet nie schodzi, wiesz? Pachniało tak ładnie, no to ciotka Polinska zawsze obierała więcej ziemniaków na obiad, żeby potem nam zagrzała te ziemniaki w śmietanie. No to zawsze mówiła: „Kasiu, przynieś mi pół litra śmietany”. No to były dwa... jak nas było więcej, no to chcieliśmy mieć lepiej, no to w dwóch rondlach. Rondlach? W dwóch rondlach, wiesz, bo jak nas jest pięciu ludzi, że bardziej lubimy zagrzane ziemniaki. To było najlepsze jedzenie. A czasem było ugotowane jajko. Ale w polu najlepiej jak jedliśmy śniadanie, no to każda miała jajko. [93] Wjyr kohta oü ćjyrkja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Oder wjyr, wjyr kohta oü, di, di züp myt, myt gryc fu dan... wi wer hota kełwyn, no. Dos wiöe myt gryc. Ȧ wen ny, to ufȧ mügja wiöe oü zyta... ȧzu wi dy mahst ȧ tȧg uf dy nüdułn, ȧ dos wiöe nöhta ȧbysła ufum rejs gymaht ȧzu klin ȧna ufer myłih gykoht. – To dos wün dy ćjyrkja? No, ćjyrkja. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gotowaliśmy też zacierkę Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ale my, my gotowaliśmy też, tą zupę z kaszą z tego, jak mieliśmy cielęta, no. To było z kaszą. A jak nie, to na śniadanie był też taki... tak jak robisz ciasto na makaron, a to było potem trochę usmażone takie małe i na mleku ugotowane. – To to nazywali „ćjyrkja”? No, ćjyrkja. [94] Ym besta wün gywjemty arpułn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wułd dos zan yta. Wȧsty wos, wen dy dos wyst zan owi mȧj wjytśoft, niöencik jür y dam, ȧn yta, ej ołys ganc andyśt. Śyner, asa beser. Ȧn jyśter wos hotsty? S’mügjys wiöe kȧfy, na drugie danie. S’mügjys wiöe ćjyrkja ȧn apuł [arpułn]. Gywjemty apuł [arpułn] ufum roüm. Dos wiöe zjyr güt. Dos ruh ȧzu, bo der roüm wiöe, ȧbysła bekt zih, do puter gejt roüs, ny? Ȧn yta wjesty hon puter, twiöeg, śynka, nö, nö syry takie. Najlepsze były zagrzane ziemniaki Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Chciałam to teraz zobaczyć. Wiesz co, jakbyś zobaczył moje gospodarstwo dziewięćdziesiąt lat temu i teraz, wszystko się zmieniło. Ładniej, jedzenie lepsze. A kiedyś co miałeś? Rano była kawa, na drugie danie. Rano była zacierka i ziemniaki. Grzane ziemniaki na śmietanie. To było bardzo dobre. To tak pachniało, bo śmietana była, trochę się piekło, żeby masło wyszło, nie? A teraz byś miał masło, ser, jeszcze, jeszcze sery takie. [95] Ida tag ȧ śysuł kroüt Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. O Mȧryja. Ida tag ym mytagasa wiöe ȧ... ȧ śysuł kroüt. Ȧ ufȧ öwyt wejder ȧ töp kroüt ȧn brut, troüg brut ȧn kroüt. Ȧ wjyr, by mer müter, ösa ida tag, s’wiöe ȧ zyty grusy śysuł, bo wjyr wün can łoüt dyham, ȧ, ȧ śysuł 117 �118 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian myt arpułn, ȧn y andum tök [töp]... töp wiöe zoüwermyłih. Ȧna di myłih myt dan arpułn, oder ider ider łangt mytum łefuł y dan tełer. Wen dy dih ny fjedyst, wen dy dih... ȧmałik ast, wiöesty.... hungerik. No. Do dos wȧs yh. Codziennie miska kapusty Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. O Maryjo. Codziennie na obiad była miska kapusty. A na wieczór znowu garnek kapusty i chleb, suchy chleb i kapusta. A my u mojej mamy jedliśmy codziennie, była taka duża miska, bo my byliśmy dziesięciu ludzi w domu. A jedna miska była z ziemniakami, a w drugim garnku było kwaśne mleko. I to mleko z tymi ziemniakami, ale każdy, każdy sięgał łyżką do tego talerza. Jak się nie pospieszyłeś, jak pomału jadłeś, to byłeś głodny. No. To to wiem. [96] S’hemb Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty, zej hota zyty hemb gynyty myt jemułn ȧna dö wiöe’s jok cügy... cy, cy, myt kniöefułn, ȧn cü, mahsty der ȧzu cü, ȧn s’hemb wiöe łang. Koszula Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz, miały takie koszule uszyte z rękawami i to było zapinane na guziki, tak sobie zapinałaś i koszula była długa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wartości obowiązujące w naszym świecie Dy wata, wo zy y ynzer wełt zȧjn [97] Wi zy dy ciglȧj boüta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Mȧj foter höt dos ołys... był kierownik. No, ȧna zy nöma giełd fum Krzyżanowski, no zy bügta, zy łejn dos giełd, ȧ yhy wiöe ȧ zyta, ȧ gyśȧjt mȧkja, to inda, wen zy dos diöfta wȧg... cyrykgan, mȧj foter śökt mih inda. Diöt boüta zy di... cyderjyśt wiöe ȧ kliny ciglȧj, nöhta boüta zy dan, dan kumin uf dy hej. No oder yhy wiöe diöt ny, yhy wiöe inda byr müter dyham. Bo dy müter... wün kliny kyndyn, hułf yh yr müter. Jak budowano cegielnię Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Mój ojciec to wszystko... był kierownikiem. No i pożyczyli pieniądze od Krzyżanowskiego, no pożyczyli, pożyczyli te pieniądze, a ja byłam taką mądrą dziewczyną, to zawsze jak mieli oddać kolejną ratę, to mój ojciec mnie zawsze posyłał. Tam budowali... najpierw była mała cegielnia, potem wybudowali do góry ten komin. No ale ja tam nie byłam, ja byłam zawsze u mamy w domu. Bo mama, były małe dzieci, pomagałam mamie. [98] Fyrym hȧsa zy cym Taksła Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Ȧzu, wȧsty wos, dö wün, hon zy oły, bo s’zȧjn hefa Foxa, hefa Schneider, do... ȧ c’yns hȧsa zy cym Taksła. Ȧ wȧsty, wo dos wiöe? – Kynter fercyła. 119 �120 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian No, mȧj dźjada wiöe byr fȧjerwer komendant. Ȧna wen zy hota gymȧśjyt, no bo wiöe... andyśt wiöe’s, wi yhy wiöe ȧ kynd, oder yhy denk, wi zy mȧśjyta, wi zy wün ogycün śejn, ny? Ȧn hot, hot’ȧ gyziöet „hałt ȧ takt”. Do zy zuła, wen zy mȧśjyn, do zy zuła hałda ȧn takt. Ȧ fu dam ej cym Taksła. Skąd wziął się przydomek Taksła Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. No i tak, wiesz, bo tu było dużo Foxów, dużo Schneidrów, to... a do nas nazywali do Taksły. A wiesz, o co chodziło? – Może Pani opowiedzieć. Mój dziadek był przy straży, komendantem. I jak maszerowali, bo to było... inaczej było, jak byłam dzieckiem, ale pamiętam, jak maszerowali, jak byli ładnie ubrani, nie? I on powiedział: „trzymajcie takt”. Że oni mają, jak maszerowali, trzymać takt. (...) I z tego się wzięło „do Taksły”. [99] Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Kom, zej kuzt jok myt mer wymysiöeryś. Nöhta ziöet mer di śnjyh: „Wȧsty wos, müter, yhy gej cyryk cy mem, men ełdyn, bo dü kuzt, jyr kuzt fön mer ołys śłȧhty”. Yhy kuz ju: „Kyndła, wjyr kuza ju nist śłȧhtys, oder zej kuzt ny pönyś. Zy weł ny, zy wył ny kuza” – bo zej ziöet: „Yhy bej ȧ wymysiöejer bow, yhy kuz jok wymysiöeryś!”. No. Teściowa mówiła tylko po wilamowsku Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Przychodziła, to mówiła tylko po wilamowsku. Potem synowa mi powiedziała: „Wiesz co, mamo, pójdę z powrotem do moich rodziców, bo wy mnie obgadujecie”. Ja jej powiedziałam: „Dziecko, my nic złego nie mówimy, ale ona nie mówi, nie chce mówić po polsku”. Bo ona powiedziała: „Ja jestem Wilamowianką, ja mówię tylko po wilamowsku!”. No. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [100] Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn Holećkla-Helka (1928–2017), 2009. Dy mama mȧjny, wen zy fum grop wje ufśtejn, to wje zy ziöen: „Mȧkja! Mȧkja!” – wje zy dy hend cyzomałen – „No do łjysty dy kyndyn ny wymysiöeryś kuza? Dos ej ju ynzer śpröh! War wyt zy łjyn? Wan zy śun nymer ny łjyn, wan zy śun nymer nist ny kyna!” – ȧzu wje zy mer ziöen. Ojej, zy kuzt ok wymysiöeryś ejweron. Ȧn der tȧta oü, der tȧta oü, oły. Oder wer füta yns, bo zy ziöeta, do zy yns ys lager uf Oüswynca wan roüsfjyn. Wen wer wan wymysiöeryś kuza. Oder dy müstst nist śyłik ny zȧjn, ok kuza wymysiöeryś, to raus bedzie. Zyta ława hotwer, dy junga jün zyty hotwer. Dos głiöet ȧni nimyd ny. Do kom... wer grynn dyham, dy mama ȧn ołys. Ȧn ny... „Ny grȧjnt, kyndyn, ny grȧjnt, fylȧjht water nö beser cȧjta derława” – ziöet zy. No zisty’s, et gejter zihja dos ołys. Ȧn wen wer yhta kuza, do zȧjter oü fruł, bo, bo dy junga kyna ju mej nist ny. Ny, dos ny wegja yns, wjyr füta yns, zy wułda yns ys lager nama uf Oüswynca. Oh... wen yh dos ołys denk. Śod cy kuza fu dam ołum, beser ny, bo menć wjyd ganc troürik. Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu Helena Nowak z d. Nikiel (1928–2017), 2009. Moja mama, jakby wstała z grobu, to by powiedziała: „Dziewczyno!”, ręce by złożyła, „No to nie uczysz dzieci mówić po wilamowsku? To jest nasz język! Kto je nauczy, już się nigdy nie nauczą, już nigdy nie będą nic umieć”. Tak by mi powiedziała. Ojej, ona mówiła tylko po wilamowsku wszędzie. A tata też, tata też, wszyscy. Ale baliśmy się, bo powiedzieli, że nas wywiozą do obozu do Oświęcimia (po 1945), jak będziemy mówić po wilamowsku. Ale nie musiałeś być nic winny, tylko mówić po wilamowsku, to raus bedzie. Takie życie mieliśmy, taką młodość mieliśmy. W to nikt nawet nie uwierzy. To przyszliśmy i płakaliśmy w domu, mama i wszyscy: „Nie płaczcie dzieci, nie płaczcie, może jeszcze dożyjecie lepszych czasów”, mówiła. No widzisz, teraz chodzicie tego wszystkiego szukać. A jak coś mówimy, to jesteście zadowoleni, bo młodzi już nic nie umieją. Nie z powodu nas, my się baliśmy, chcieli nas wziąć do obozu w Oświęcimiu. Oh, jak to wspominam... Szkoda mówić o tym wszystkim, lepiej nie, bo człowiek się staje całkiem smutny. 121 �122 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [101] Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? Taksła-Nüśa (1920–2012), 2009. No ȧzu ej dos, ȧzu, wen wer wjyn kuma ȧzu... oły zyca dyham. Dos zyct dyham, yh dyham, no, s’SiöebaHȧla. Wen wer ȧzu wjyn gejn cyzoma, no do wje dos... do yh kuz yhta, ejs kuzt, ȧ zo’s źe dos cyzoma ȧjjesa. Ȧ ȧs... Ȧn der menć... Yhy, wi’h ging y dy śül, wiöe dö der Latosiński. Dy wyst oü wysa, bo dü wȧst hefa. Dar wiöe, der Latosiński wiöe kierownik, jer wiöe, wi hȧst ȧ kierownik? – No kierownik oü. Kierownik oü? No to... oder wjyr gingja y dy śül fu zȧhs jür. Do kundwer ju nist ny pönyś, ok wymysiöeryś. Yhy... dy ełdyn, myt yns wun, wan zy zih diöt jesa? Wjyr gingja y dy śül, oder nimyd ziöet nist ny. Diöt dopiyr... – Ołdyśt. O, no, kuztwer, łjytwer zih pönyś. Ȧzu kuztwer wymysiöeryś. I wi kon mȧ dos fergasa? Jak można zapomnieć matczyny język? Anna Sznajder (Schneider) z d. Danek (1920–2012), 2009. No tak to jest, jakbyśmy się tak zeszły razem... wszyscy siedzą w domu. Ta siedzi w domu, ja w domu, Soba-Hala. Jakbyśmy tak się razem zeszły, to by to było, że ja coś mówię, ona mówi, razem byśmy coś utegowały. A człowiek... Ja, jak szłam do szkoły, był tu Latosiński. Będziesz wiedzieć, kto to, bo ty wiesz dużo. Ten Latosiński był kierownikiem, on był... jak się nazywa kierownik? – No kierownik też. Kierownik też? No to... ale my chodziliśmy do szkoły od szóstego roku życia. To nie umieliśmy po polsku, tylko po wilamowsku. Ja... rodzice, z nami, oni się tam będą tegować? Szliśmy do szkoły, ale nikt niczego nie powiedział. Tam dopiero... – Dopiero. No, mówiliśmy, uczyliśmy się polskiego. A tak, to mówiliśmy po wilamowsku. I jak to można zapomnieć? [102] Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, Siöeboka wün hefa, wün. No do, di kanta zih, di... hüłda zih cyzoma inda, wen zy jynta gingja, do, do ȧner �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ny, do cwej, drȧj ȧna bowa oü, no do... Ȧ nöhta di andyn wejder fu dan djyfyn: „Wosfer łoüt zȧjn dos, fu wu zȧjn di?”. Wen wer kuzta wymysiöeryś, zy ferśtinda nist. Soboki mówiły po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No Soboków było dużo. Oni się znali, trzymali się razem, zawsze jak gdzieś szli, to jeden nie, dwóch, trzech i z żonami, no to... A potem ci inni z tych wiosek: „Co to za ludzie, skąd oni są?”. Bo jak mówiliśmy po wilamowsku, to oni nic nie rozumieli. [103] Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh Zejma-Staha (1931–2015), 2014. Medytjyn? No wymysiöeryś, oder wen dy wyst [wȧst], wi dos hȧst ołys, dos. Dos konsty. Oder dos, śun eta’s... fergasa hower dos. Dos wiöe ȧ śejny śpröh, wiöe’s. Wen dy konst zjyr güt, har kon güt. Har łjyt zih, bo dö wiöe ȧner, der Jüza Gara, dar kuzt, dar kon kuza. No ȧn’ȧ śtiörw oü. Ȧ h’wȧs ny, wos ej jum gyśan. Har wiöe ny ołd. Wilamowski to piękny język Stanisław Zejma (1931–2015), 2014. Myśleć? No myślę po wilamowsku, ale jak wiesz, jak to wszystko się nazywa, to możesz. Ale to, teraz już dużo tego zapomnieliśmy. To był piękny język, piękny język to był. Jak umiesz dobrze, on umie dobrze. On się uczył, bo tu był jeden, Józef Gara, ten mówił, ten umiał mówić. No i umarł już też. A nie wiem, co mu się stało. On nie był stary. [104] Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś Tobyś-Nüśka (1930–2022), 2014. Wjyr hota fu Wymysdiöf, ȧ śtiörw śun, hot fjyrȧnniöencik cy wifuł jür. Ȧn ȧner fu Denkjadiöf, śtiörw’ȧ oü śun, no. Zöfuł hotwer. – Oder wi zy śun dö łengjer wün, to ferśtinda zy wymysiöeryś? 123 �124 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojej, dar fu Denkjadiöf, dar kund wymysiöeryś ȧn doüć, ȧn ołys. Bo wymysiöeryś łjyt’ȧ, bo wjyr kuzta wymysiöeryś ȧn pönyś cünum, ny? Bo har ferśtind ju nist ny. Cünum pönyś. Ȧn cy dam y Wymysdiöf oü pönyś. Dos wiöe ȧ ołder kłop, oder zy wułda’n roüsfjyn. No to, der foter nom’ȧ uf. No. No ȧn dan wułda zy oü roüsfjyn, oü nom’ȧ der foter uf. Bo zyst heta zy roüsgyfüt, Göt wȧs, wun. No. Oder s’wün güty kłopa. Ȧn dar y Denkjadiöf wiöe yht ełder wi yhy. Gywys cwe jür wiöe’ȧ ełder wi yhy. Oder dar... zjyr güt hiöet hot’ȧ. Ȧ zjyr ȧ güt hiöet. Har łjyt wymysiöeryś ȧn doüć. Bo yhy ging y dy doüćy śül, yhy müst śrȧjwa, yhy müst łaza. Ȧn wen yh jum ny ziöet – „Fyrym wyłsty mer ny ziöen?”. „No bo yh mü ju dos diöhłaza!” – ȧ yhy kund oü nö ny güt. Oder h’kund śun beser. Oder har, ołys kund’ȧ. Zjyr ȧ güt hiöet hot’ȧ. Ȧ śtiörw y Denkjadiöf ufȧ zawał. (...) Cym Hȧla-Mockja wiöe ju oü dy Magda. No, zy hot ȧ mȧkja. No to zej, dy ołdy kuzt ny (wymysiöeryś), oder zy ferśtind. Oder kuza kund zy ny. Oder s’mȧkja kund śun ołys. Ejs kund pönyś ȧn doüć ȧn wymysiöeryś. Ȧzu wi wjyr. Ju, no bo ȧ klin kynd ȧn wen dy höst ȧ gydyhtnys hołp ȧ... hołp ȧcwe, no to łjysty. Bo ȧ kynd łjyt zjyr byhend. No. Robotnicy uczyli się wilamowskiego Anna Kowalczyk z d. Fox (1930–2022), 2014. My mieliśmy ze Starej Wsi, on już umarł, miał dziewięćdziesiąt cztery czy ile lat. A jeden umarł już też w Dankowicach. Tylu mieliśmy. – Ale jak tu już byli dłużej, to rozumieli wilamowski? Ojej, ten z Dankowic, ten umiał i po wilamowsku, i po niemiecku, i wszystko. Bo wilamowskiego się uczył, bo my mówiliśmy po wilamowsku, a do niego po polsku, nie? Bo on nie rozumiał nic. Do niego po polsku. A do tego ze Starej Wsi też po polsku. To był starszy mężczyzna, ale oni go chcieli wywieźć. No to tata go przyjął. No. No a tego też chcieli wywieźć, jego też tata przyjął. Bo w przeciwnym razie by ich wywieźli. Bóg wie gdzie. No. Ale to byli dobrzy mężczyźni. A ten w Dankowicach był trochę starszy ode mnie. Chyba dwa lata był ode mnie starszy. Ale on... miał bardzo dobrą głowę. On się uczył po wilamowsku i po niemiecku. Bo ja chodziłam do niemieckiej szkoły, musiałam pisać, musiałam czytać. A jak jemu nie mówiłam, to „Czemu mi nie chcesz powiedzieć?”. „No bo sama to muszę jeszcze przeczytać”. A ja jeszcze też nie umiałam dobrze. Ale umiałam już lepiej. Ale on wszystko umiał. Miał bardzo dobrą głowę. Umarł w Dankowicach na zawał. (...) U Hala-Mocka była też (służąca) Magda. No ona miała córkę. No to ona, stara, nie mówiła po wilamowsku, ale rozumiała. Ale mówić nie umiała. Ale ta córka umiała już wszystko. Umiała po polsku, po niemiecku i po wilamowsku. Tak jak my. Tak, bo małe dziecko, a jak masz jeszcze pamięć pół na pół, to się nauczysz. Bo dziecko uczy się bardzo szybko, no. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [105] Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Yhy wiöe krank, yh wiöe ym śpytuł, ym śpytuł wiöe’h, h’wiöe zjyr krank, ufs hac. Yh wiöe ym śpytuł y Ochojec, wiöe’h. Diöt hon zy mih operjyt. Ym śpytuł hon zy mih operjyt ȧn y... diöt wiöe’h ȧ mönda, ym śpytuł, bo yh wiöe zjyr krank, yh wöst ny, op yhy wa der... ejwerława dos, no. Ȧn kom yh yn ham, nöhta, y dyham, ȧzu ȧ hołp jür maht yh nist, ok ȧzu zos yh, ȧna ȧ telewizor śoüt yh o, ȧn nöhta kom’s mer ȧj, ȧ djyft yhta wymysiöeryś śrȧjwa. No ȧna nöhta füng yh o cy śrȧjwa, zyty ferśidnikjy... wi hȧst dos, łidła, ȧna zyty, ȧ łidła nöhta śpyter. Ȧn ȧzu... no śrȧw yh ȧzu, wu mer uf, ufs hiöet kom, no. Zu śrȧw yh. No ȧ nöhta, nöhta, wȧs yh, nöhta go’h ȧ zyta bihła roüs, dos bihła hoter, ny? No. Ȧ zyta bihła go’h roüs, diöt ej oü ȧ dos... ȧ wjyrterbüh [wjytynbihła] ej oü diöt. Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku Józef Gara (1929–2013), 2012. Zachorowałem, byłem w szpitalu, byłem w szpitalu, byłem bardzo chory na serce. Byłem w szpitalu w Ochojcu. Tam mnie operowali. W szpitalu mnie operowali i tam byłem miesiąc w szpitalu, bo byłem bardzo chory. Nie wiedziałem, czy jeszcze to przeżyję. I potem przyszedłem do domu, w domu tak przez pół roku nic nie robiłem, tylko tak siedziałem i oglądałem telewizor. No i potem przyszło mi do głowy, że powinno się coś napisać po wilamowsku. No i potem zacząłem pisać takie różne, jak to się nazywa, piosenki i takie..., piosenki potem później. I tak, no pisałem, co mi przyszło do głowy. No a potem, potem, czy ja wiem, wydałem taką książkę, macie ją, no nie? No taką książkę wydałem, tam też jest słownik. [106] Der foter kund ny pönyś kuza H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: No wiöd jyśter, no do war kuzt… mȧj, mȧj foter… y… wiöe y Win, no, nöht kom’ȧ fu Win… J: Nöhta ferwȧw’ȧ zih. H: Ferwȧw’ȧ zih dö, no do kund’ȧ ju ny pönyś kuza. Jo, jok wymysiöeryś. J: Oba doüć. H: Oba doüć, no. 125 �126 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ojciec nie umiał mówić po polsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: No kiedyś, to kto mówił... mój, mój ojciec był w Wiedniu, no to przyjechał z Wiednia. J: Potem się ożenił. H: Ożenił się tu, no to nie umiał mówić po polsku. Tylko po wilamowsku. J: Albo po niemiecku. H: Albo po niemiecku, no. [107] Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś H: Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022), 2009. J: Tołer-Jüza (1929–2013), 2009. H: Ȧ fum, fu mȧjner śwaster… der… zun, ȧ do’ȧ kund ju nist… pönyś ny kuza. Dy Rüsa koma nȧj, ȧ dar, jok wymysiöeryś kuzt’ȧ. Ȧn mȧj foter maht’um ȧzu, do’ȧ nist ny zo kuza, bo zy… „Germany, Germany, Germany”. J: Wjyn zy’ȧ ȧjśpjera. H: No, no do kuzt’ȧ ni, nöhta, ging’ȧ diöt cyr baba, diöt, dö, ȧn’ȧ ziöet ȧzu: „yh śȧjs cü zyta ława” – wymysiöeryś kuzt’ȧ – „yhy wa ȧmöł yn bün śpryngja”. J: Der bün wiöe dö ym płoc. H: Nöht kom’ȧ, nöht kom di baba cy mem foter ziöen dos, no do ziöet’ȧ: „Kuzźe, wi dy wyłst, s’zo zȧjn, wo wył. Kuz ȧn s’ej”. – Kon’ȧ wymysiöeryś? H: Ȧ yta, ȧ nist, ȧ ferśtejt ju giöe nist! Ȧ wiöe klin wi, wi, wifuł jür kund’ȧ hon, Jüza? J: No wifuł, zȧhs jür. H: No. Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku H: Elżbieta Kacorzyk z d. Fox (1923–2022), 2009. J: Józef Gara (1929–2013), 2009. H: A od mojej siostry syn, to nic nie umiał mówić po polsku. Ruscy tu wkroczyli, a ten mówił tylko po wilamowsku. A mój ojciec zrobił mu tak (pogroził palcem), żeby nic nie mówił, bo oni: „Germany, Germany, Germany”. No to potem już nic nie mówił, potem, poszedł tam do babki i powiedział tak: „Mam dość takiego życia”, po wilamowsku mówił „wskoczę do studni”. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian J: Studnia była tu, na placu. H: Potem przyszedł, przyszła ta babka do mojego ojca, powiedzieć mu to. No to powiedział: „Mów, jak chcesz, niech się dzieje, co chce. Mów i gotowe”. – A on umie po wilamowsku? H: A teraz, nic, on nic nawet nie rozumie. On był mały jak, jak... ile mógł mieć lat, Józek? J: No ile, sześć lat. H: No. [108] Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Dü, Wymysiöejeryn, wysty gryhta wymysiöeryś kuza? H: Yhy wȧ nist, wi’h zo ziöen uf zy... I: Do ȧbysła nöhdenkja ȧn kuza wymysiöeryś. H: S’wył zih mer ny. I: No, „wył zih mer ny”. Byst cy bykwym. Dü, wo dy fum klina kynd jok wymysiöeryś gykuzt höst. H: To ziöe, dü gyśȧjty, wi granatowy, wi hȧsa zy? I: Di dunkułbłöwa. H: Dunkułbüwa. I: Błöwa! H: Ejs wȧs, wo’h kuz, ȧ dy... Tymüś, dü wȧst? Zaczniesz mówić po wilamowsku? I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: Ty Wilamowianko, zaczniesz w końcu mówić po wilamowsku? H: Ja nie wiem, jak to powiedzieć. I: To trochę pomyśl i mów po wilamowsku. H: Nie chce mi się. I: No, „nie chce mi się”. Jesteś za wygodna. Ty, co od dziecka u was mówiło się tylko po wilamowsku. H: To powiedz, jak jesteś taka mądra, jak jest granatowy, jak mówią? I: Dunkułbłöwa (granatowe). H: Dunkułbüwa (chłopcy o ciemnej karnacji). I: Błöwa! H: Ona wie, co mówię. A ty, Tymuś, wiesz? 127 �128 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [109] Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos ho’h ȧłȧn gyłjyt. Bo zy kuzta mer: „Wi wysty dos wośa di, di... farby, fiöerwa wan ju gejn ganc wȧg!”. Ziöet yh: „Wi wa’h dos wośa?”. Nom yh cyderjyśt ȧn rök, ȧn s’wün śun di mȧśinn cy wośa. Zyty kliny mȧśin. Ziöet yh ȧzu: „Yta wa’h probjyn cyderjyśt dan ȧn rök”. Ziöet yh: „Wos kon yh dö gan y dos wo...” – yhy łjyt dos, yhy maht dos ȧłȧn. Nom yh ȧbysła załc, ȧn esig ȧn ny ganc wiöemys woser, bo diöt gistwer [guswer] y di mȧśin, wün zyty mȧśinn, wu dy müst nȧjgisa woser, ny? No to ȧ zyta woser... wiöem, oder ny hȧs. Wüś yh oüs, dyn [ȧ] rök, har wiöe ȧzu śejn. Ziöet yh: „Yta wa’h śun cwej nama!” – nöhta drȧj, ȧ nöhta can. Ȧna wüś yh ołys. Dy höst ju gyzan wifuł h’ho gywośa. Jak prać wilamowskie stroje Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tego się sama nauczyłam. Bo mówili mi: „Jak to wypierzesz? Te kolory całkiem znikną”. Powiedziałam: „Jak to wypiorę?”. Wzięłam, najpierw jedną spódnicę, były już takie maszyny do prania. Taka mała pralka. Powiedziałam tak: „Teraz spróbuję najpierw tą jedną spódnicę”, powiedziałam, „co mogę tu do tego dać?”, uczyłam się, robiłam to sama. Wzięłam trochę soli, ocet i taką letnią wodę, bo tam wlewaliśmy do pralki, były takie pralki, co musiałeś nalać wody, nie? No to taką wodę, ciepłą, ale nie gorącą. Wyprałam tą spódnicę, a ona była taka ładna. Powiedziałam: „Teraz wezmę już dwie”, potem trzy, a potem dziesięć. I wyprałam wszystko. Widziałeś przecież, ile prałam. [110] Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Bo di junga ny, dy junga kunda ny. Zej, wen zy kuzta wymysiöeryś, di, dy kyndyn, do wün zy bejz, bo zy ferśtinda nist. Bo zy wün... bo s’wiöe ȧ cȧjt ȧ zyty, wo zy ny łisa wymysiöeryś kuza. No do di kyndyn kunda nist. Ȧ wen wer kuzta yhta wymysiöeryś, do ziöeta zy, „Zy kuza fön yns yhta. Bo wjyr ferśtejn ny, do kuza zy fön yns!”. Zej wün uf (yns?) bejz, dy kyndyn. Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. Bo ci młodzi, ci młodzi nie umieli. Oni, jak się mówiło po wilamowsku, te dzieci, to były złe, bo nic nie rozumiały. Bo oni byli... bo był taki czas, co nie pozwolili �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówić po wilamowsku. No to te dzieci nie umiały nic. A jak coś mówiliśmy po wilamowsku, to powiedzieli: „Oni mówią coś o nas. Bo my nie rozumiemy, to oni mówią o nas”. One były złe, te dzieci. [111] Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ejs wiöe fo [fu] mȧj [mem] jür, oder ejs kuzt mejer doüć. Ȧ dy mama, zȧj mama kund wog... pönyś ny. S’wułd ny kuza pönyś. Ȧn s’go zih ny oüs, bo ejs ziöet mer: „Hela, wo ȧner kom, ȧn’ȧ hüt, do’s kuzt doüć” – no derzȧnk wiöe’s ȧzu – „kom’ȧ śun s’ander möł ny”. Matka sąsiadki nie umiała mówić po polsku Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Ona była z mojego roku, ale mówiła więcej po niemiecku. A matka, jej matka nie umiała w ogóle po polsku. Nie chciała mówić po polsku. A ona nie wyszła za mąż, bo powiedziała: „Hela, co który przyszedł, a słyszał, że mówi się u nas po niemiecku”, no wtedy tak było, „to na drugi raz już nie przyszedł”. [112] Yhy nyt śwjerery zaha Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, ȧ yhy nyt oü, oder inda zyty śwejerery zaha, wi dy rek, dos nyt yhy. Bo, wȧsty, dos, dos, wu dy, di fałda wu zȧjn, dos ej ju... śwjer cy, cy nyn. Müstwer dos oü łjyn, oder nöhta ging dos ołys. Yhy maht oü zoha, zoka. No to wȧsty, di wu’h ho dö, ho’h mer ȧłȧn gymaht, kon yh der dos wȧjza. Szyłam cięższe rzeczy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No a ja też szyłam, ale zawsze takie cięższe rzeczy, jak spódnice, to szyłam ja. Bo wiesz, te fałdy, co są, to jest ciężkie do szycia. Musiałyśmy się też tego uczyć, ale potem to już szło. Robiłam też pończochy. No to wiesz, te, co mam, zrobiłam sobie sama, mogę ci pokazać. 129 �130 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [113] Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy müst inda śejn nyn, di blüza wu zy hota, oba di rek, yh ho ju hefa rek gynyt. – Ȧna oü śjyctihjyn ȧn zyty zaha. Ȧ do śjyctih... dos wiöe, zyty at – kliny at. Ym śłȧhsta wiöe’s cy nyn di rek. Bo di gyśtałt, wiöe’s, yh wa der, yh wa dos nama, diöt ho’h zöfuł, wo’h nyt di lȧlka. Ȧ yhy nyt dos ȧzu gan, ȧ di bowa, wu yta nyn, ziöen, hon zy mer dö ym jes gyziöet, ziöeta zy: „Wjyr weła beser nyn grusy zaha”. Ȧ yhy ziöet ȧzu, „Bowy, ȧ yhy wiöe ȧzu gan, wi’h nyt, yhy nyt miöehysmöł can lȧlkja”. Dy ocyg. Bo dy lȧlka koüftwer. Szyłam piękne lalki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Musiałam zawsze pięknie szyć, te bluzki, co miały, albo spódnice, szyłam przecież dużo spódnic. – I też fartuchy i takie rzeczy. A fartuchy to była taka praca, mała praca. Najgorsze było szycie tych spódnic. Bo te oplecki były... ja je wezmę, tam mam tyle, co szyłam dla lalek. A ja to tak lubiłam szyć, a te kobiety, co teraz szyją, mówią, kiedyś mi tu powiedziały: „My wolimy szyć duże rzeczy (dla dorosłych)”. A ja powiedziałam tak: „Kobiety, a ja tak lubiłam szyć, czasem szyłam dziesięć lalek”. Stroje, bo lalki kupowałyśmy. [114] Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. To, wȧsty wos, yhy ȧn s’Helka, hotwer zyty łangy rek, ale plisowane. Wün błöwy rek, ȧn ȧ blüzka. Dos wiöe fynf jür. Ȧ nist mejer. Inda yr... y dy kjyh ȧn fur kjyh, byhemd oüscin. Ȧ dyham gingwer ferśidnik ogycün. Inda yhy myter śwaster, zej wiöe drȧj jür jyngjer, oder zy wiöe ȧbysła gryser wi yhy. Yhy wiöe inda ȧzu kliner ȧn mager. Ȧn ejs wiöe ȧbysła gryser, ȧn wer hota inda ȧnikjy rek ȧna dos, ȧn... Ȧzu gingwer fynf jür, bo dos wiöe ȧzu łang, fun fisa wiöe jok dö ȧbysła zöfuł, ȧ nöhta wen dy wiöest immer, inda [wo ȧmöł] ełder, no to wiöe dos kjycer, kjycer, kjycer. Piöer jür. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To wiesz co, ja i Helka miałyśmy takie długie spódnice, ale plisowane. To były niebieskie spódnice i bluzka. To było na pięć lat. I nic więcej. Zawsze do kościoła i z kościoła, a potem szybko rozebrać. W domu chodziłyśmy różnie ubrane. Zawsze ja z siostrą, ona była trzy lata młodsza, ale była trochę większa ode mnie. Ja byłam zawsze taka mniejsza i chudsza. A ona była trochę większa i miałyśmy zawsze takie same spódnice. I tak chodziłyśmy pięć lat, bo to było takie długie, od stóp było tylko trochę, a potem jak byłaś coraz starsza, to to było coraz krótsze i krótsze. Parę lat. [115] Dy gywynłikja rek fur müter Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dos, ȧn zyta rök, hot zy cwej rek, mejer ny. Oba ym mȧsta drȧj. Ȧn dos wüś zy inda ȧna... yr woh ging zy ȧzu ogycün. No ȧn... ym zuntag, wi zy kom fur kjyh, cüg’s... cug zy dos oü o. Bo di śejna fłȧk gingja y dy o[mer], yn... – Y dy łod. Y dy łod. Spódnice codzienne od matki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To taką spódnicę (codzienną), miała może dwie, więcej nie. Albo najwięcej trzy. I to zawsze prała i tak chodziła ubrana w tygodniu. No a w niedzielę, jak przychodziła z kościoła, to też to ubierała. Bo te ładne stroje szły do... – Do skrzyni. Do skrzyni. [116] Wi’h wymysiöejer blüza wüś Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧmöł ho’h, go’h yn töp di, di blüz [jypła], ny? Ȧ h’wułd zy oüskoha. Ho’h mer fergasa woser cy gisa. Wiöe zy ferbrant ym typa. Oder yh kund nyn, byhemd wiöer ȧn yh nyt śun wejder. 131 �132 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian – Ȧna wi, bo jyr hot oü gykoht, no ny? Di hoüaśtykla cym bȧjśpil. No no. No to dos, yn töp, yn töp. Ȧn zaf, ȧn pü... püwer. Proszek, püwer ȧna cyderjyśt kołd woser ȧna ufs błȧh, bo dos hotwer ju [s’]błȧh jok. Ȧna müst yh gan hefa woser, do dos ny ferbrit. Nöhta kohtwer dos, nöhta müsty dos hefa möł, cwe möł wejder śpjy... – Śwafa ju? No, do dy zaf, ołys wȧggejt, ȧ nöhta wejder yyy... gykoht śtiöek [śtjek]. Ȧn ołys gyśtiöekt, no dy zühst [zohst] ju, yta ho’h ju oü śejny zaha, konsty nö yta ośoün. Jak prałam wilamowskie bluzki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Raz dałam do garnka tą bluzkę (jypłę?), nie? I chciałam ją wygotować. Zapomniałam sobie wlać wodę. Spaliła się w garnku. Ale umiałam szyć, szybko materiał i już znowu szyłam. – I jak, bo Pani też gotowała, nie? Te hoüaśtykla na przykład. No, no. No to do garnka, do garnka. I mydło, i proszek. I najpierw zimna woda, a potem na blachę, bo mieliśmy tylko blachę. I musiałam dać dużo wody, żeby się nie spaliło. Potem to gotowaliśmy, potem musisz to wiele razy, dwa razy... – Płukać? – No, żeby to mydło wszystko zniknęło. A potem znowu gotować krochmal. I wszystko wykrochmalone, widziałeś, ja do dzisiaj mam piękne rzeczy, możesz oglądać. [117] Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök Abda-Inga (1928–2016), 2009. Oder cym bȧjśpil fu Płes koüfta zy oü dy płesnerrek. Dos wün dy śenkliksty, s’mȧst uf oły tag cuga zy zy o, zyty gryśtrimty. – Ju, płesnerrek. Ȧn der kȧljytarök dos wiöe y Wymysoü myt dan brȧta gałaśtrima. Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Ale na przykład w Pszczynie kupowali też płesnerrök (rodzaj spódnicy). To były te najgorsze, przeważnie na co dzień nosiły je, takie pasiaste. – Tak, płesnerrök. I spódnica kaljytarök to była w Wilamowicach z tymi żółtymi, szerokimi paskami. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [118] S’kroücła fur müter Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Dy mama hot ufum kroücła ȧ noma, oüsgygrycułt [oüsgykrycułt], gygrycułt [gykrycułt] – Emilia Mika. Idy hot zȧj... zen noma, ufum kroücła. – Ȧ war höt dos gymaht ufum kroücła? No dos koüfta zy śun zyty. No dos... di rek, di tihła, dos koüfta zy y... fu Win wiöe dos. Fu diöt bröhta zy dos. Krzyżyk od matki Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. Mama miała na krzyżyku imię wygrawerowane, Emilia Mika. Każda miała swoje imię na krzyżyku. – A kto to robił na tych krzyżykach? No to kupowali już takie. No to, te spódnice, chustki, to kupowali... z Wiednia to było. Stamtąd to przywozili. [119] Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün Lüft-Nüśka (1923–2010), 2007. Ȧ, dos wün, s’wün ferśidnikjy zuntag. Wen wiöe der jyśty zuntag, s’wiöe der jyśty zuntag, der jyśty zuntag wiöe ind, der jyśty zuntag wiöe ofang. Ofang ym mönda, der jyśty, jyśty zuntag. No to gingja zy śyner ogycün. Ȧ nöhta gingja zy śun wejder śłȧhter ogycün. No do zöfuł ociwerik, wi dö hot idy wymysiöejer bow, dos wiöe füt, dos ej ny mejglih. Do zyty öemy łoüt zöfuł ociwerik hota. W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej Anna Zejma z d. Fox (1923–2010), 2007. A, to były, były różne niedziele. Jak była pierwsza niedziela, pierwsza niedziela to był początek miesiąca. Pierwsza niedziela. No to chodziły ładniej ubrane. A potem chodziły już gorzej ubrane. No to tyle ubrań, co miała każda Wilamowianka, to to było przecież, to jest niemożliwe. Że tacy biedni ludzie mieli tyle strojów. 133 �134 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [120] Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No, dy śynsty traht. Boże Ciało, Łȧjt... wi hȧst dos, Łȧjtnysdunyśtag? No to gingja zy śejn ogycün. No nöhta śun underwoh ȧbysła andyśt, oder oü ny ym płesnerrök. Ym płesnerrök gingja zy jok wi wiöe... bygrytnys. No. Oba yr fost. Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No, najpiękniejszy strój. Boże Ciało, jak to się nazywa, Łȧjtnysdunyśtag. No to szły pięknie ubrane. Potem w tygodniu już trochę inaczej, ale też nie w płesnerrök. W płesnerrök to szły, jak był pogrzeb. No. Albo w poście. [121] Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła) Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧ mȧj foter maht’um ym fȧld dy at, bo har hot fad, ȧna... No to ejs kom wejder c’yns, cym foter oü yhta maha, do’s ny mü zöfuł coła. Nöhta kentwer [kantwer] yns. Gingwer inda bȧdy cyr tancgrüp ȧn cyryk kömwer wejder cyfüs, bo wjyr hota ju nist ny, jok ȧ rod cym fiöen. Oder wjyr gingja inda cyfüs. Ȧ nöhta, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, ȧn dy ynzer, dy kjerownićka ziöet... ziöet zy inda: „Błȧjt nö, błȧjt nö” – fercyłt zy, jok yn bowa, ny? Ferśidnikjy zaha cym łaha ȧn wer zunga, miöehysmöł wiöe’s ȧlf yr naht, kom yh yn ham. Ziöet yh: „Rüźü, śtej yta dö” – bo yhy müst fłigja fum Gawlik, ejs ging diöt uf dy hej, ȧ yhy dö. Ziöet yh: „Yhy fjet mih, rüf uf mih!”. Ȧ yhy fług ȧzu wi ȧ wynd yn ham. Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła Anna Foks (Fox) (ur. 1927), 2022. A mój ojciec robił jej w polu pracę, bo on miał konia, no to ona znowu przychodziła do nas, ojcu też odrabiać, żeby nie musiała tyle płacić. Potem się znałyśmy. Zawsze chodziłyśmy we dwójkę do zespołu i z powrotem przychodziłyśmy znowu na nogach, bo nie miałyśmy nic, tylko rower do jazdy. Ale chodziłyśmy zawsze na nogach. A potem, czasami była dwunasta w nocy, i ta nasza, ta kierowniczka mówiła, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian mówiła zawsze: „Zostańcie jeszcze, zostańcie jeszcze”, mówiła, tylko kobietom, nie? Różne rzeczy do śmiechu i śpiewałyśmy, czasami była jedenasta w nocy, przychodziłam do domu. Powiedziałam: „Róziu, stój teraz tu”, bo ja musiałam lecieć od Gawlika, a ona szła tu na górę, a ja tu. Powiedziałam: „Ja się boję, wołaj na mnie”. A ja biegłam szybko jak wiatr do domu. [122] Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Ejs wiöe okriöepnyś, ejs łjyt, s’jyśty łjyt ejs tanca. Ejs, s’Hȧla. Bo yhy wiöe nö ȧ zyta mȧkja, junkuśik, no to nom’s mih śun diöt uf dy hej, uf dy sala, ȧn diöt śun myt dan piöer mȧkja, dos Hȧla. Ȧzu wiöe’s hynder dam wymysiöeryśa. Dü wȧst, wi ejs kund zyngja wymysiöeryś ȧn... ȧn tanca ȧn... Nöhta hot’s oü ȧ zyty śejny bygrytnys, bo ejs s’jyśty maht dos ȧzu cyzoma. Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak) Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ona była bardzo..., ona uczyła, ona pierwsza uczyła tańczyć. Ona, Hala. Bo byłam jeszcze taką dziewczyną, młodziutką, to wzięła mnie już tam do góry, na salę i tam już z tymi kilkoma dziewczynami, ta Hala. Taka była za tym wilamowskim. Ty wiesz, jak ona umiała śpiewać po wilamowsku i, i tańczyć i... Potem miała też ładny pogrzeb, bo ona pierwsza tak działała. [123] Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yh wa der wos ziöen, wjyr jyśter, wi wer apuł zocta, ȧzu myta, mytum hiöela oba myter ko... myt dar... H’wȧ nist ny, wi’s zih his. – Föł. Föł. Do wi wer zocta, nöhta zoctwer śun ym mejst, ferśtejsty, do ging’s nö dyhemderer [byhenderer]. Do nöhta, wi zy dos hota śun ufgyśöt, ny... wiöe kȧ mejst, ny, ok s’wün śun dy cȧjł, no do müstwer zih külȧn, do dy apuł ȧzu grus wahsa wi wjyr zȧjn. Ny? No. Musimy się pokulać. No to ȧmöł nom dy śwaster, s’Hȧla, ȧ Łycki. Mȧreja śwjynty, wi zih dar wiöe... byłȧjdikt, wi dar wiöe bejz, do wer’ȧ hon... 135 �136 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Powiem ci coś, my kiedyś, jak sadziliśmy ziemniaki, kopaczką, albo... nie wiem, jak to się nazywało... – Kół. – Kołem. To jak sadziliśmy, potem sadziliśmy już w gnoju, rozumiesz? To to szło szybciej. To potem, jak to już mieli nasypane, jeszcze nie było gnoju, tylko były już rządki, to musieliśmy się kulać, żeby ziemniaki urosły takie duże, jak my. Nie? Musimy się pokulać. No to raz siostra Hala wzięła Łyckiego. Maryja święto, jaki ten był obrażony, jaki ten był zły, żeśmy go (chwyciły). [124] Oły śtunda wün gycyłt cyr at Płacnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No ju, wi wjyr, wi wer gingja ufs fȧld ym zȧhs s’mügjys, no do nom, hotwer śnytła byśmjet myt śmolc ȧn dy ost dyham ny. Ufs fȧld wi dy gingst. Dy gejst ȧn dy yst dos śnytła uf bocy dy kymst ufs gywend. Ȧ nöht wiöe ołdyśt s’mügjaasa, do wer ny ganc hungerik gejn ufs fȧld, dy konst śun asa ym wȧg, wen dy gejst. Do, dos kymt cy ziöen, oły śtunda wün gycyłt cyr at. Oły śtunda. Ym zȧhs s’mügjys śtejsty uf, oba ejer, dy mama müst yn śtoł, ȧ wjyr, mȧkja, müstwer śun gejn ufs fȧld, no. Dy wȧst ju, wun s’gywend ej ȧn s’ełder mȧkja wȧs, wo cy maha. Ȧn wifuł mȧkja wün, zöfuł hiöela wün. No. Ȧn zöfuł rȧhja wün ȧn zöfuł, zöfuł gowuł [gowułn] wün. Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No tak, jak my, jak szliśmy w pole o szóstej rano, to braliśmy, mieliśmy kromki posmarowane smalcem. I nie jadłeś w domu, jak szedłeś w pole. Idziesz i jesz tą kromkę, aż przyjdziesz na stajanie. A potem dopiero było śniadanie. Żebyśmy całkiem głodni nie szli w pole, możesz już jeść w drodze, jak idziesz. To, przyjdzie powiedzieć, wszystkie godziny były policzone, do pracy. Wszystkie godziny. O szóstej rano wstajesz, albo wcześniej, mama musiała do chlewa, a my dziewczyny musiałyśmy już iść w pole. No, ty wiesz, gdzie jest stajanie a starsza dziewczyna (siostra) wie, co trzeba robić. I ile było córek, tyle mieliśmy kopaczek. No. I tyle grabi było, tyle i tyle było wideł. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [125] Wi zy dy kjywła y Błan mahta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Dy kjywła mahta zy y Błan. Ȧ mȧj tȧta kund oü maha. Oder wer hota ni di, wi hȧst, wiklin. Bo dy müst kiöefa fu Błan. No do zułsty kiöefa? No do ȧ nöhta hösty ny kȧ cȧjt, bo dy höst s’fad, müst ata, no do koüftwer inda di kjywła y Błan. Fum Ligęza, hynder kjyh wiöe ȧ zyty ałdy hyt, yh gydenk dos, wi wjyr gingja myter mama, no do derzȧnk wiöe kȧ rod, nö nist ny. No do dy mama trüg ȧ grus kjywła, bo cym he oba cym... gyhakys. Ȧ wjyr trüga cwe kjywła cy apuł [apułn] cy haka. Do inda y Błan koüftwer. Jak robili kosze w Bielanach Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Kosze robili w Bielanach. A mój tata też umiał robić. Ale nigdy nie mieliśmy tej..., jak to się nazywa... wikliny. Bo musisz kupić w Bielanach. No to masz kupować? No to potem nigdy nie masz czasu, bo masz konia, musisz robić, no to kupowaliśmy te koszyki zawsze w Bielanach. Od Ligęzy, za kościołem był taki stary dom, pamiętam to, jak chodziłyśmy tam z mamą, no to wtedy nie było jeszcze roweru ani niczego. No mama niosła duży koszyk, bo do siana albo do... sieczki. A my niosłyśmy dwa koszyki na ziemniaki do kopania. To zawsze w Bielanach to kupowaliśmy. [126] Dy ołda łoüt zöha jok fȧld Taksła-Hȧla (1923–2020), 2014. Yhy wa jüh ziöen, ołdy łoüt wün andyśt, di zöha ju nist, ok tego (fȧld). Ȧn dos ej ołys ny... dos gyhjyt ołys ny yns. Bo wjyr zȧjn jok dö, ȧzu, wi der hot dö... namt y dy hyt ȧn lokator. Wjyr zȧjn dos nymłikjy. Bo wjyr müsa gejn ȧn ołys łön. Ȧn dos djyft’ȧ zih, dos djyft’ȧ zih zȧstȧnȧwjȧn, wi ufum tut, ufer ander wełt nöhta fjyr dos dy łoüt, op diöt yht ej, do fjyr dos müsty bys... – Yht gütys wyt zȧjn. Zȧjn güty łoüt ȧn śłȧhty łoüt. Dos ej zȧstȧnȧwjȧn. Dos ej ny mȧłȧjhtwos. Starzy ludzie widzieli tylko pole Elżbieta Sznajder (Schneider) z d. Danek (1923–2020), 2014. Ja wam powiem, starzy ludzie byli inni, oni nie widzieli nic, tylko tego (pole). A to wszystko nie jest... to wszystko nie należy do nas. Bo my jesteśmy tutaj tylko tak, 137 �138 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian jakbyście wzięli do domu lokatora. My jesteśmy tak samo. Bo my musimy odejść i wszystko tu zostawić. A to się powinno, to się powinno zastanowić, jak na łożu śmierci, na tamtym świecie później ci ludzie będą za to... czy tam coś jest, za to musisz... czy coś dobrego tam będzie. Są dobrzy i źli ludzie. Nad tym się trzeba zastanowić. To nie jest takie byle co. [127] Śwjery at ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Do der kłop, cyderjyśt at’ȧ ufer Bejł, nöhta at’ȧ y ynzer fabryk. Ȧn diöt wün śłȧhty bycołung. Ȧ fum fȧld hot yh oü ny hefa. Ȧ nöhta, wi’s ging śun ȧbysła beser, mahtwer nȧmjot. Ȧna diöt zosw... zoctwer sałot, wjyr hota zyta güta sałot, no to hot yh śun mejer giełd, no to müst yh s’nahts nyn wejder. Bo ȧ diöft dö maha, h’hot cwü ki, ferkoüft yh myłih ȧn puter, ȧn roüm, no ȧzu, ȧzu ho’h hefa gyat. Ȧna zu łang ław yh. – Ȧ wen hoter gyśłöfa? No miöehysmöł, wȧsty wos, ȧ śand cy ziöen. Kom mȧj kłop, s’wiöe ȧny s’nahts, nom’ȧ mih uf dy hend. Ȧn’ȧ ziöet: „Kuźe, bowy, śłöfa”. Ziöet yh: „H’kon ju ny kuma, bo’h mü dos hon” – „Nȧ!”. Do nom’ȧ mih uf dy hend ȧn ys bet. Śłüf yh cwü, drȧj śtunda ȧn wejder um, ym fjyr ufgyśtanda ȧn wejder, wjeder yn śtoł, wejder myta kija wejder. Miöehysmöł ging yh ym drȧj s’nahts ufs fȧld. Ȧna ziöet yh: „Mareja, wen dö imynd [imyd] kymt, ȧna fyngt mih dö ȧ kłop”. Ȧmöł wiöe’h ym fȧld, oder dos wiöe śun śpyter, fylȧjht fynf s’mügjys. Oder kȧ menć ym fȧld, yhy ȧłȧn. Uf ȧmöł ȧ, ȧ hoza – „Mȧreja, Mȧreja!”. Gydöht yh der... ȧ kłop kymt uf mejh. Za’h, s’ej der hoza – „No Göt zȧj dank, do jok der höza [hoza], der hoza!”. No, ho’h hefa gyat. Ciężka praca na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. To mój mąż, najpierw pracował w Białej, potem pracował w naszej fabryce. A tam były kiepskie pensje. A z pola też nie miałam dużo. A potem jak już szło trochę lepiej, zrobiliśmy tunel foliowy. I tam sadziliśmy sałatę, mieliśmy taką dobrą sałatę, no to miałam już więcej pieniędzy, no i musiałam w nocy znowu szyć. Bo trzeba było tu robić, miałam dwie krowy, sprzedawałam mleko i masło, i śmietanę, no tak, tak dużo pracowałam. I tak długo żyję. – A kiedy pani spała? No czasami, wiesz, aż wstyd mówić. Przychodził mój mąż, była pierwsza w nocy, brał mnie na ręce i mówił: „Kobieto, chodź spać”. Odpowiedziałam: „Nie mogę �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian przyjść, bo muszę to mieć zrobione”. Nie. Wziął mnie na ręce i do łóżka. Spałam dwie, trzy godziny i znowu o czwartej wstawałam i znowu, znowu do chlewa, znowu z krowami. Czasami szłam o trzeciej w nocy na pole. I mówiłam: „Maryjo, jak tu ktoś przyjdzie i mi coś zrobi, jakiś mężczyzna”. Raz byłam w polu, ale to było już później, może o piątej rano. Ale nie było w polu żadnego człowieka, ja sama. Naraz zając (wyskoczył). „Maryjo, Maryjo”, myślałam, że jakiś mężczyzna mnie atakuje. Patrzę, to zając. No, „dzięki Bogu”, że to tylko zając. No, dużo się napracowałam. [128] Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Ȧ wjyr mytum kłopa, dö wiöe der śtoł. Dö wün dy ki. Dö wiöe ȧ zyty ałdy komer, wȧsty’s? Wi jyśter... s’kroüt s’gyzoüwyty śtind, dy zek. Dos wiöe dy komer. Ȧn der... ȧn nö fjyr, yhy myt mem kłopa, ejwerboüywer [ejwerboüytwer] dos, dö mahtwer śtuwa ȧn dy śtołn moüytwer diöt dunda, wȧsty’s? Dernawa ej gryhta. Cwü ki, cwü śwen, cwe śwen, ȧn hinyn. Yhy fü inda uf dy Byłc mytum twiöeg, kyz, wȧsty, myt rom [roüm], myt ȧjyn. Ys bankn [yn bank], y dy aptyk, diöt hota zy mih ejweron [gan]. Ym bankn [ym bank], wen yh... Jyśter y Pöłn, wen dy füst hynder dy granc, toüśta zy der ȧbyselüćü giełd oüs, wȧsty’s? Mark oba diöt... no, zyty s’wün ju... To yhy diöft ni ny śtejn, mjyr erłydikta zy ołys, oder yhy trüg’ȧ. Ȧna mȧj, mȧj kuzynk hot ȧ grusy wjytśoft, di śłahta śwen, wȧsty’s? Zy mahta brötwjyśt, wjyśt, leberwüśt. Fün zy myt mjyr diöt ȧn zy ferkoüfta dos. Ȧ jena wün fruw, bo s’wiöe ȧbyselüćü to... biligjer [wyłwer]. Ȧna s’wiöe beser. Do hamyśy brötwjyśt ej ju beser wi zyty. Jak jeździłam z nabiałem do Bielska Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. A my z mężem, tu był chlew. Tu były krowy. Tu była taka mała komora, wiesz? Jak to kiedyś... stała kapusta kiszona, worki. To była komora. I kiedyś, ja z mężem przebudowaliśmy to, tu zrobiliśmy pokoje, a chlewy wymurowaliśmy tam na dole, wiesz? Obok jest zaraz. Dwie krowy, dwie świnie i kury. Ja jeździłam zawsze do Bielska z twarogiem, serem, wiesz, ze śmietaną, z jajkami. Do banku, do apteki, tam mnie wszędzie lubili. W banku jak.... kiedyś w Polsce, jak chciałeś jechać za granicę, to ci wymieniali trochę pieniędzy, wiesz? Marki albo, no takie były. To ja nie musiałam nigdy stać w kolejce, mi załatwili wszystko, ale ja im woziłam. A moja kuzynka miała duże gospodarstwo, oni bili świnie, wiesz? Robili kiełbasy, kiszki, pasztetówkę. Jeździli tam ze mną i sprzedawali to. A oni byli zadowoleni, bo było trochę taniej. I było lepsze. Bo domowa kiełbasa jest lepsza niż taka. 139 �140 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [129] Der gymahty traktor S: Lüft-Staha (1926–2021), 2019. N: Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2019. S: Myt dam maht yh ołys. – Derging’ȧ zih nöhta, ju? S: Ojej. N: Dos wiöe ȧ zyter kliny traktor, ȧzu ufs fȧld cy fiöen. S: Ȧ, ufs fȧld cy fiöen. N: Yn kija brengja groz, oba büroka nöhta. Nöhta hot’ȧ... S: Ȧ zyt ym fȧld, ołys maht yh mytum. Tylko w jesieni, dos ej śwjer. Oder zu maht yh ołys, dy cȧjł [cȧjłn] ȧn ołys mytum. Robiony traktor S: Stanisław Foks (Fox) (1926–2021), 2019. N: Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. S: Nim robiłem wszystko. – Przydał się później, tak? S: Ojej. N: No to był taki mały traktor, żeby pojechać na pole. S: A, pojechać na pole. N: Krowom przywieźć trawę, albo buraki potem. S: Siał w polu, wszystko nim robiłem. Tylko w jesieni, to było ciężko. Ale tak, to robiłem nim wszystko, rządki i wszystko. [130] Mjyr gyfuł dy at ym gatła Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No do dos... do cyjyśt müstwer zyn, do dos ufgejt, ȧ nöhta ryswer, ȧ nöhta gingwer ufs fȧld ȧna wer zocta. Ym, yn arpuł [arpułn], wo ȧ grȧć wejder. No do arpuł [arpułn] wün ȧna dos wiöe oü, kroüt. Dos wiöe kroüt. – Gatła hoter oü, no ny? No. – Ȧn dö, wosfer biöem hoter dö? Woser [wosfer] biöem? No bjyn ho’h, epuł [epułn] ho’h, ȧzu ander ho’h ny. No bjyn zȧjn cwelȧ. Di dryta, dos biöemła derhułd [derhüłd] ny, h’wȧ nist, oba underfros der... dy moüz jynta, wȧs yh. Bo s’ferdiöert. Bo yhy, yhy zoct, yhy koüft... y dyham wi’h wiöe, byn ełdyn, hot yhy ȧ zyta gatła, mahtwer. Ȧn der brüder, dar wiöe jyngjer ȧna �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian har wiöe śtiöek, har koht [maht] oü. Yhy hot ȧ śtykla ȧn har oü, ziöewer ȧ zyta śtykla wi der tejś. Y dam mah... zoctwer biöemła ufum rȧja, bo wen’s zih hüt dy ki, no do nom zih yn dibzak epuł [epułn] ȧn mȧłȧjhtwos oswer. No ȧ nöhta fu dan kjenła wühs zy roüs. Wo dy ki ny byfrösa, no do wen zy wühsa, do ging yh ȧna ym, mytum maser ysrod ymkrȧjat? [ymśnȧd] yh, ȧna h’kom, yhy bröht dos yn ham, ȧn y dyham zoct yh. No do dos wühs nöhta, nöhta wün śejny biöemła, bo yhy trȧ zy y dy hej, yhy... Y mjyr gyfuł dos, yhy at ȧn der brüder, der brüder wiöe jyngjer, der Jüza, wiöe fun cwejnłik, der Jüza ȧna s’Nüśa, wün cwe kyndyn. Je Nüśa wiöe śwah, oder der büw ej śtȧkjer. No do dar ȧn yhy, har wiöe jyngjer wi yhy, oder har, ȧ kłop, har hot ȧ gatła, ȧ jes... ȧn yhy oü. Ȧner ejwyn andyn. Wułdwer... yhy wułd hon beser, ȧ har wułd oü. No müstwer zeca, ufum rȧja kłoütwer zyty, bo wen’s zih os, wjyft zih ȧ, ȧ opuł, no do fun kjenła wühsa roüs. Do gingwer ȧna wer ymśnyda, ȧna wer bröhta dos yn ham, ȧna y dyham zoctwer, yhy hot ȧ zyta płoc, no ȧbysła gryser wi dar tejś. Ȧn der brüder oü, har wiöe jyngjer. Oder s’wiöe ȧ büw, har wiöe śtiöek. Yhy, yhy fu klinum. Gyfüł mer dos, no. Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No to, najpierw musieliśmy siać, żeby to wzeszło, a potem wyrywaliśmy i potem szliśmy na pole i sadziliśmy. W ziemniakach, co krok znowu. No to ziemniaki były i to było też, kapusta. – Rozsadnik też pani miała, no nie? No. – A tu, jakie drzewa pani ma tutaj? Jakie drzewa? No gruszki mam, jabłonie mam, a tak innych to nie mam. No gruszek są dwa rodzaje. Te trzecie, to drzewko nie dotrzymało, nie wiem, albo je podżarła jakaś mysz, czy ja wiem? Bo uschło. Bo ja, ja sadziłam, kupowałam. W domu (jako panna) jak byłam, u rodziców, miałam taki ogródek, zrobiliśmy. I brat, on był młodszy i był silny, to też robił. Ja miałam kawałek i on też, powiedzmy, taki kawałek jak ten stół. W tym robiliśmy, sadziliśmy drzewka na miedzy, bo jak się pasło krowy, to brało się do kieszeni jabłka i byle co jedliśmy. No a potem z tych ziarenek wyrastało. Czego krowy nie zeżarły, to jak rosło, to szłam i nożem wykroiłam i przychodziłam, przynosiłam to do domu i w domu sadziłam. No to to potem rosło, potem były ładne drzewka, bo ja je prowadziłam do góry. Mi się to podobało, ja pracowałam i brat, brat był młodszy, Józek, on był z bliźniąt, Józek i Nusia, były bliźnięta. Nusia była słabsza, ale chłopiec był silniejszy. No to on i ja, on był młodszy ode mnie, ale on, chłop, on miał ogródek i ja też. I jeden przez drugiego: chcieliśmy... ja chciałam mieć lepiej, a on też. No to musieliśmy sadzić, na miedzy zbieraliśmy takie, bo jak się jadło, wyrzuciło się jabłko, no to z ziarenek potem wyrastało. No to szliśmy i wykrawaliśmy i przynosiliśmy to do domu, a w domu to sadziliśmy. Ja miałam taki plac, no trochę większy niż ten stół. A brat też, on był młodszy. Ale był chłopcem, był silny. A ja, ja od dziecka. Podobało mi się to, no. 141 �142 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [131] Gatła köst at Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Dos ej, dos köst at. Yhy müst ym... s’wiöe, yhy hot ju kȧ gatła ny, h’hot kȧ, kȧ jes. No ȧ śtykla fu... nom yh, roza, ȧ roza byśipt yh fur heja, ȧ nöhta growt yh, h’ferdryt dos ȧna maht ad, do’h kon zeca yhta. Bo yhy hot ju kȧ gatła ny. Oder mjyr gyfuł [gyfüł] dos, yhy at. Ogródek kosztuje dużo pracy Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. To kosztuje dużo pracy. Ja musiałam, ja nie miałam ogródka, nie miałam żadnych tych. No kawałek wzięłam, darni, darń obcięłam z góry, a potem ryłam. Obracałam to i przygotowywałam ziemię, żebym potem mogła coś sadzić. Bo ja nie miałam ogródka. Ale mi się to podobało, pracowałam. [132] Wi’h wiöe jung, müst yh ata Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012 No wi yhy wiöe jung, nö ganc jung. Śwjer kom mer dos, oder yhy müst, yh go mer kȧ rü ny – „Yhy müs!”. Yhy growt, yhy... ȧna h’zoct, cyhakt, do ad mah yh güty, gus yh diöt kanał, do, do dy ad güt ej, ȧ nöhta zoct yh, cyhakt yh dos, zoct yh biöemła, ȧ nöhta di biöemła cyzoct yh mȧłȧjhtwun. Ym giöeta. Yh müst ny kiöefa, yh hot mȧjna. Jak byłam młoda, musiałam pracować Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja byłam młoda, jeszcze całkiem młoda. Ciężko mi to przychodziło, ale ja musiałam, nie dawałam sobie spokoju – „Ja muszę”. Ja ryłam, ja... i sadziłam, rozkopywałam, ziemię robiłam dobrą, lałam tam gnojówkę, żeby ziemia była dobra, a potem sadziłam, rozkopywałam, sadziłam drzewka, a potem te drzewka rozsadzałam w różne miejsca. W ogrodzie. Nie musiałam kupować, miałam swoje. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [133] Yhy maht ołys ym fȧld Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No yhy, yhy, yhy cyat mih gynüg. Y dyham hota zy fȧld, bo diöt wün noün miöergja fȧld, ȧ yhy wiöe s’ełdsty. No to myt mjyr jeta zy ȧzu wi mytum fad. Oder yhy, yhy wiöe śtiöek, yhy maht ołys. Yhy hiw, yhy kund ołys. Robiłam wszystko w polu Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. No ja, ja, ja się dość napracowałam. W domu (rodzice) mieli pole, bo tam było dziewięć morgów pola, a ja byłam najstarsza. No to mną orali tak, jak koniem. Ale ja, ja byłam silna, robiłam wszystko. Siekłam, umiałam wszystko. [134] Wi der foter züht ȧ gyśpon Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. Ju, no do di, di ełdyn, do ju, di śponta zih. Har hot ȧ fad ȧn der foter hot ȧ fad. Der foter züht, mȧj foter züht inda ȧn zyta, wo höt ȧ güt fad. Bo höt’ȧ ȧ śłȧht fad, ȧ zyta dyrys, do jes cug ny fejł, do müst dos dos ander cin. Do züht har inda ȧ zyta, wo oü güt oüsśoüt. Ȧ ny ider, s’wün miöehja wjyt, hefa, grusy wjyt. Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się) Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2009. Tak tak, no to ci, rodzice, to tak, ci się sprzągali. On miał konia a mój ojciec też miał konia. Ojciec szukał, mój ojciec szukał zawsze takiego, co ma dobrego konia. Bo jak ma złego konia, takiego chudego, to tamten nie ciągnął dużo, to musiał ten drugi ciągnąć. To zawsze szukał takiego, co dobrze wygląda. A nie każdy, a byli niektórzy gospodarze, dużo, duzi gospodarze. [135] Dy at ufer köłagrüw Tołer-Jüza (1929–2013), 2012. Ju, yh kon fercyła, yh ging y dy köłagrüw ym noünȧnfjycikjer jür. Uf Brejskja, uf Brejskja ging yh, 143 �144 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ȧna diöt, ȧ yh wiöe, yh łjyt śun, yh wiöe, elektromonter wiöe’h śun dö, y Kęty łjyt yh. No uczyłem się zawodu, no i potem poszedłem, nöhta ging yh uf dy köłagrüw, ufer köłagrüw at yh, no at yh, wiöe’h ȧ zyter, wi hȧst’ȧ, ȧ dyżurny, dunda. No ȧna diöt wiöe’h dyżurny, wiöe’h, no ȧ fynf jür ging yh diöt jynt uf di wend ȧna nöhta, nöhta hot yh śun beser at, warśtat, ȧna nöhta ander at oü, ȧzu do ho’h, gyłyklik ho’h diöhgyat dos ołys, bo oü wiöe’s ferśidnik. Oü kund yh diöt błȧjn wi ufer köłagrüw oü. Oü wiöe dos ȧzu. Yhy ziöet, diöt cwe möł wiöe’h śun ȧzu, do, do, yh zułd ny śtarwa, ȧn ȧzu ys’s. Yh zuł ława, no. No Jezu, ys’s dos. No ȧ nöhta, fur köła... wi’h at ufer köłagrüw nöhta, wȧs yh, drȧj jür, to ferwȧw, h’ho mih ferwejwa nöhta, no to cwe kyndyn hot yh ȧna... Praca na kopalni Józef Gara (1929–2013), 2012. Tak, mogę opowiedzieć. Poszedłem na kopalnię w 1949 roku. Do Brzeszcz poszedłem i tam, a ja byłem, uczyłem się już, byłem elektromonterem już tutaj, w Kętach się uczyłem. No uczyłem się zawodu, no potem poszedłem, potem poszedłem na kopalnię, na kopalni pracowałem, no pracowałem, byłem takim, jak to się nazywa, dyżurnym na dole. No i tam byłem dyżurnym, no pięć lat jakoś chodziłem tam na te ściany, a potem, potem miałem już lepszą pracę, warsztat i potem inną pracę też, tak że przepracowałem to wszystko szczęśliwie, bo też różnie było. Też mogłem tam zostać (zginąć), jak to też na kopalni. Też tak bywało. Powiedziałem, że tam już dwa razy było tak, że nie miałem zginąć, i tak było. Mam żyć, no. No Jezu, tak to już jest, no. A potem z kopal... jak pracowałem potem na kopalni, czy ja wiem, trzy lata, to się ożeniłem, ożeniłem się potem, no to miałem dwójkę dzieci i... [136] Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Ȧn der dźjada nymt’s cyryk: „Kȧśü” – bo his’s oü Kȧśü – „Kȧśü, ȧ hösty śun gasa? Ny? Zec dih nejder gryhta”. Ȧn der dźjada ziöet yr bow: „Ziöeśü, hösty śun gykoht dy ćjyrkja?”. Ȧ wen zy ny höt gykoht, to der dźjada koht. „Ȧn dü zec dih nejder” – ȧna śun gist’ȧ [goüst’ȧ] dy ćjyrkja ȧn dy myłih: „Ejs dih cyjyśt o”. Ȧn’ȧ śnet brut ȧna gyt, ȧn dy baba maht dos ny. Dos fercyłt ind dy Polinskja-müm, wi dy baba gȧjcik wiöe: „Der dźjada, wi’ȧ kom, go’ȧ oły, oły y yns” – wi zej ziöet zoüwer fjyr zejh – „go’ȧ yns cy asa. Ȧn dy baba het yns ny gan. Ȧ der dźjada go yns”. Do inda s’Kȧśka kom ȧzu, wen der dźjada kymt fur kjyh, to wȧ’s fu dam, do’s wyt asa. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. A dziadek jej kazał zawrócić: „Kasiu”, bo też się nazywała Kasia, „Kasiu, a jadłaś już? Nie? To zaraz sobie usiądź”. I dziadek powiedział żonie: „Zosiu, ugotowałaś już zacierkę?”. A jak nie miała ugotowane, to dziadek gotował. „A ty sobie usiądź” i już wlewa jej zacierkę i mleko: „Najpierw się najedz”. I kroi jej chleb i daje, a babcia tego nie robiła. To opowiadała zawsze ciotka Polinska, jaka babcia była skąpa: „Dziadek, jak przyszedł, dawał wszystkim (robotnikom), nam wszystkim”, jak ona mówiła sama za siebie, „dawał nam jedzenie. A babcia by nam nie dała. A dziadek nam dawał”. To zawsze Kaśka przychodziła tak, jak dziadek przychodził z kościoła, to wiedziała, że będzie jadła. [137] Yhy interesjyt mih jok myt at Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Yhy wiöe jung, mȧj foter wiöe y Rüsland. Ȧ nöhta, wi’h mih oüsgo: kyndyn ȧn at, ȧn ym fȧld, ȧn wjyr hota jok dy hyt ȧzu w surowym stanie. Yhy at tag ȧn naht. S’nahts nyt yh dö cym, cym... nökwer, har wiöe śnȧjder, yhy nyt wejder fjyr di bowa rek, rek jok. No to wȧsty, mejh, no s’interesjyt mih dos nist, jok di at, di at ȧn di at. Yhy wułd hon ȧ śejny hyt. Ja interesowałam się tylko pracą Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Byłam młoda, mój ojciec był w Rosji (został wywieziony na Ural). A potem, jak wyszłam za mąż: dzieci i praca i w polu i mieliśmy dom tylko w surowym stanie. Pracowałam dzień i noc. W nocy szyłam tu u sąsiada, on był krawcem, ja szyłam znowu dla tych kobiet spódnice, spódnice tylko. No to wiesz, mnie nic nie interesowało, tylko ta praca, ta praca i ta praca. Chciałam mieć ładny dom. [138] Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Yhy wiöe ȧzu duł, ȧzu hüw yh inda, wi’h wiöe jung, bo’h füt drȧj gywełn. Dy cukjernia, dy bakśtuw ȧna nö loda hot yh dö. Ȧn yhy wiöe ȧłȧn. Ȧn ym kłopa gyfüł 145 �146 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian dos ny, der kłop hot zȧhs hektan fȧld, ȧn jok ym fȧld. Dos gyfuł [gyfüł] jum. Ȧ mjyr gyfüł s’fȧld ny, ok dos. Ȧn yhy hüw ym bek inda zyty, zyty śwjery zek. Di zek hota zymfcik kilo, ahcik kilo wiöe diöt mał, bo dy łoüt nöma mjyr... mał bröhta zy ȧna brut nöma zy. Ȧn zy bycołta mer ok fjyr s’baka. Ȧn yta ej śun’s... di ny, bo yta dy łoüta, yta zyt śun nimyd kȧ kün. Yta zyn zy jok zytys... ander zaha, ȧzu kün ny. (...) No oder wȧsty’s, bo fȧlȧjht [fylȧjht] di grusa wjytśoft, di grusa fȧlȧjht [fylȧjht]. Bo dö, ym diöf, ȧni hjy’h ny fu kȧm kün, hyhstyns wu andyśt. Bo dö zȧjn łoüter hȧndlyża y Wymysoü. Dö handułn zy oły, ȧ s’fȧld dos... Wjyr gön zoüwer zȧhs hektan fȧld ym... dö, ym nökwer. Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. Ja byłam taka głupia, podnosiłam zawsze (ciężkie rzeczy), jak byłam młoda, bo prowadziłam trzy sklepy. Cukiernię, piekarnię i jeszcze lody tu miałam. I byłam sama. A mojemu mężowi się to nie podobało, mój mąż miał sześć hektarów pola i tylko w polu. To mu się podobało, a mi się nie podobało pole, tylko to. I zawsze podnosiłam piekarzowi takie, takie ciężkie worki. Te worki miały po siedemdziesiąt kilo, osiemdziesiąt kilo mąki tam było, bo ludzie brali... mąkę przynosili, a chleb brali. I płacili mi tylko za pieczenie. A teraz już tego nie ma, bo teraz ludzie, teraz nikt już nie sieje żyta. Teraz sieją tylko inne rzeczy, a żyta nie (...). Ale wiesz, może te duże gospodarstwa, te duże może. Bo tu na wsi ani nie słyszę o życie, może gdzie indziej. Bo tu są sami handlarze w Wilamowicach. Tu wszyscy handlują, a pole to... Sami daliśmy (wynajęliśmy) sześć hektarów pola sąsiadowi. [139] Der foter handułt oüz knȧht Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. No do der foter handułt, no to hot’ȧ giełd. Har wiöe... dö wiöe y Zawyś, dö wiöe dos ȧ zyta gruser, ȧzu wi dö Zöł. No to diöt... cöker füt’ȧ diöt, ȧn he – cyryk, y dan, y dan, wo zy ferkoüfta, wȧsty’s? Wo zy niby śmügljyn dos hȧsa. Okriöepnje güt ferdint’ȧ, wiöe nö knȧht. Mój ojciec handlował jako kawaler Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. No ojciec handlował, no to miał pieniądze. On był... tu był w Jawiszowicach taki duży, jak tutaj Soła (rzeka). No to tam cukier woził, a siano z powrotem, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian tym, tym, co sprzedawali, wiesz? Co to niby nazywają „szmuglowanie”. Bardzo dobrze zarabiał, był jeszcze kawalerem. [140] Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. No cy yns wiöe ȧ mȧkja, ȧ dinstmiöed ȧn zy hot ȧ kynd, ȧ kynd. Ȧn dos kynd his Kȧśü. Oder by dam, by dam wjyta, do müst’s gejn y dy śül, bo s’kund łaza ȧn śrȧjwa ȧn śejn zyngja. S’zung zjyr śejn. Dos wiöe diöt cym Bilczewskja. Wi’s diöt wiöe uf der heja ufum rȧja, wi’s dy ki hüt, do hütwyś zyngja dö uf ynzum rȧja, dos mȧkja. Ȧzu śejn zung’s. Ȧna wjyr y by, dy, dy, by Pöłnscȧjta gingwer oły, oły zuntag uf dy gorzkie żale y dy kjyh. Dy kjyh wiöe fuł, bo dos wiöe ka, s’wiöe ny wiöem, oder dy łoüt gingja ȧn zy bata. No ȧna dos mȧkja oü. Ȧn der... s’wiöe ju kȧ elektryśys ny ȧni s’wün kȧ, kȧ planśa ny, ȧzu wi yta, ok ołys fum bihła. No do łüzwer fun bihła ȧna zy, dy łoüt zunga. Ȧn dos wiöe, dos mȧkja wiöe nö ȧzu ny, ny ganc, no jung wiöe’s, s’wöst nö ołys ny, no ȧn diöt wiöe’s ufgyśrejwa: „Gorzkie żale przybywajcie – dwa razy”. Ȧzu, wiöe dos gyśrejwa, do cwe möł diöef’ȧ zyngja. Ȧna ejs ȧzu: „Gorzkie żale dwa razy!”. Uf dy gancy kjyh. Dy łoüt łahta oły, oder der orgȧnista, ȧ zos jyśter yr ołda kjyh mytum ryk kȧm ełter, bo ȧzu wiöe’s gyboüyt. Dar wiöe ȧbysła głüh, no do nom’ȧ ȧn’ȧ śpejłt weter, ȧn dy łoüt zunga wejder weter, oder, wi zy gingja fur kjyh, łahta zy nö. Fu dam „...dwa razy”. Zabawna historia o służącej Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. No u nas tu była dziewczyna i miała dziecko, dziecko. A to dziecko nazywało się Kasia. Ale przy tym, przy tym gospodarzu, to musiała chodzić do szkoły, bo umiała czytać i pisać i pięknie śpiewać. Bardzo pięknie śpiewała. To było tam u Bilczewskiego. Jak tam była na górce na miedzy, jak pasła krowy, to słyszeliśmy ją, jak śpiewała tu na naszej miedzy. Ta dziewczyna, tak pięknie śpiewała. A my, za polskich czasów chodziliśmy każdą, każdą niedzielę na Gorzkie żale do kościoła. Kościół był pełny, bo to nie było... nie było ciepło, ale ludzie chodzili i się modlili. No i ta dziewczyna też. I nie było jeszcze prądu ani nie było żadnych plansz, jak teraz, tylko wszystko z książeczki. No to czytaliśmy z książeczek i ludzie śpiewali. A ta dziewczyna, nie była jeszcze tak całkiem, no młoda była, nie wiedziała jeszcze wszystkiego, no a tam było napisane „Gorzkie żale przybywajcie dwa razy”, Tak to było napisane, że trzeba dwa razy śpiewać. A ona zaśpiewała tak: „Gorzkie żale dwa razy!”. Na cały kościół. Wszyscy ludzie się zaśmiali, ale organista, on siedział 147 �148 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian kiedyś w starym kościele tyłem do ołtarza, bo tak było zbudowane. On był trochę głuchy, to wziął i grał dalej, a ludzie śpiewali znowu dalej, ale jak wychodzili z kościoła, to jeszcze się śmiali z tego „dwa razy”. [141] Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn Linküś-Ruzła (1926–2009), 2009. Jyśter, wi der fiöer ging ym koland, no do füng’ȧ o cym Mözłer ym wynter ȧn’ȧ ent dö, by yns, dö, by ȧm grusa wjyt, dö wiöe cwencik miöergja fȧld, diöt os’ȧ inda. Ȧna jyśter gingja ju dy, dy büwa ȧzu ny y dy śül wi yta, ok zy, zy nöma ȧ, ȧ tüh ȧn ȧ kłengjeła ȧn zy gingja dy łoüt śiöeha. Do’ȧ śun kymt, der fiöer. Bo wen der fiöer kom, dos wiöe der fiöer, no dos wiöe, wo ny wiöe. No, cy yns kom oü ȧner, ȧ zyter kolega fu yn... fu mem brüder. No to kom’ȧ ȧn’ȧ błȧ… ȧ, ȧ maht yns dułyt ȧna... oder ȧ błȧ. Ȧn dy mama, di bröht runder, der dźjada maht ȧ zyty grusy dźjyź, wu zih brut bekt. Ȧn dy mama bröht di dźjyź runder, dos his dźjyź. Ȧna zy śöt diöt s’moł, do’s zih derwjemt, do wer kyna brut baka. Ȧn dos śtind gryhta byr tjyr ȧna dy tjyr wiöe fu, hot ȧ fanster, ȧ, ȧ… głyzera tjyr wiöe dos. Ȧn der büw wiöe nȧjgjerik ȧn’ȧ kükt, ȧ kükt nȧj, wi dar fiöer kom, ȧn der kjyhabytner zoh’ȧ. Ȧna nöhta der fiöer śtind uf, har gydöht der fiöer kymt y dy kyh, wułd’ȧ zih cöwa, fuł’ȧ [füł’ȧ] nȧj y dos moł! S’maht ok – „fu”! Der kjyhabytner zoh dos, dar łaht ȧzu ȧn der fiöer byśtenik fret’ȧ, fu wo’ȧ łaht. Wjyr wösta oü ny, fu wo’ȧ łaht. No oder ȧ nom zih nöhta, der kjyhabytner, ȧ ging ȧn der fiöer oü, wyt’ȧ jum dos underwȧgs hon fercyłt ȧn wjyr köma y dy kyh, no do łahtwer oü. (...) Cyjyśt łahtwer. Wi wer köma y dy kyh, oder nöhta hetwer bałd gygrynn, bo wer müsta ołys ufs noüy wejder ufroüma. Dy bet ejwercin, ołys, bo ejweron wiöe ȧ moł. Ȧ moł. Wesoła historia o kolędzie Rozalia Hanusz z d. Nowak (1926–2009), 2009. Kiedyś, jak ksiądz chodził po kolędzie, to zaczynał u Moslera, w zimie, i kończył tu koło nas, tu u dużego gospodarza, bo tu było dwadzieścia morgów pola, tam jadł zawsze. A kiedyś chłopcy nie chodzili tak do szkoły, jak teraz, tylko brali prześcieradło, dzwonek i chodzili straszyć ludzi. Że już ksiądz przychodzi. Bo jak ksiądz przychodził, to był ksiądz, no to było, co to nie było. No do nas też przyszedł jeden, taki kolega mojego brata. No to przyszedł i został, zrobił nam psoty, ale został. A mama, ona przyniosła na dół, dziadek robił taką dużą dzieżę, co się piecze chleb. I ona nasypała tam mąki, żeby się zagrzało, żebyśmy mogli upiec chleb. I to stało zaraz przy drzwiach i drzwi były z…, miały okno, to były szklane drzwi. I ten chłopiec był ciekawy i tak zerkał i zerkał do środka, jak ten ksiądz przyszedł, a kościelny go widział. I potem ksiądz �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian wstał, a on myślał, że ksiądz idzie do kuchni, chciał się cofnąć i wpadł do tej mąki. Zrobiło się tylko fu. Kościelny to widział i tak się śmiał, a ksiądz ciągle go pytał, z czego się śmieje. My też nie wiedzieliśmy, z czego się śmieje. No ale potem kościelny zabrał się i poszedł, i ksiądz też, na pewno mu to po drodze opowiedział. A my przyszliśmy do kuchni, to też się śmialiśmy. (...) Najpierw się śmialiśmy. Jak przyszliśmy do kuchni, ale potem to byśmy nawet płakali, bo musieliśmy wszystko na nowo znowu sprzątać. Przebierać łóżka, wszystko, bo wszędzie była sama mąka. Sama mąka. [142] Yhy fiöe śun ny ym rod Siöeba-Hȧla (1921–2014), 2012. No, wi’h wiöe jyngjer, ging yh nö diöt, mytum rod fü’h. Oder yta fjet yh mih śun mytum rod. S’rod śtejt, oder yhy fjet mih ufzeca yta, bo’h kon ufum rod, wen yh ymfoł, to kon yh mih derśłön oü. Do gej’h cyfüs, oder dos ej cy wȧjt. Yhy gej śun njynt, y dy ander hyt, weter gej’h ju ny. Ufȧ Rynk ys’s mer śun śwjer gejn. No’h ho ju śun dy jün, ȧ yhy bej ȧjgykȧmȧt wi ȧ zyta ałd fad. Yhy, y mjyr wiöe dos ny, dos mah, jes mah. Ȧ, ȧ’tȧ ander: „Yhy kon dos ny”. Yh ferśtej dos ny, wi, wi kon’ȧ dos ny kyna? Wen yh wył, kon yh ołys. Ȧ wen yh ny wył, kon yh nist. Już nie jeżdżę na rowerze Elżbieta Mynarska z d. Balcarczyk (1921–2014), 2012. No jak byłam młodsza, to jeszcze tam chodziłam, jeździłam na rowerze. Ale teraz boję się już na rowerze. Rower stoi, ale ja się boję wsiąść, bo mogę, na rowerze jak się przewrócę, to mogę się zabić też. To chodzę na nogach, ale to jest za daleko, ja już nigdzie nie chodzę, do następnego domu, dalej nie chodzę. Na rynek już mi ciężko iść. No mam już lata, a jestem spracowana jak taki stary koń. Ja, mi to nic nie robiło, zrób to czy tamto. A ktoś inny, to „ja tego nie umiem”. Ja tego nie rozumiem, jak można tego nie umieć? Jak chcę, umiem wszystko. A jak nie chcę, to nie umiem nic. [143] Wi wer dy hyt mojyta Böba-Hȧla (1927–2018), 2014. Wjyr hota oü ȧ ołdy hyt. Oder der foter mojyt śun nöhta. No. Jyśter wün zyty hyta, zyty kliny fȧnstela wün dö, dö oü. Ojej, ołys ging śun, ołys ging śun, füng śun cy foła. 149 �150 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’ej güt, do dy baba, no mȧj, dy... śwygjermüter. Zos dy by [bym] uwa, wjemt zih ȧ ryk, ȧn dö (füł), ȧ zyter plaster fług der ro. Dos wiöe ȧ gyłyk, do zy diöt ny zos. Wȧsty’s, ołys ging śun ȧzu. Nöhta, wi’h dö kom, der foter mȧjner gryhta go zih cym, cym mojyn. Mojytwer oły, cydyjyśt ȧ hołwy śtuw, ȧ hołwy hyt, do wer hota, wu cy łejgja dö, ȧ nöhta gingwer wejder ufs nojy, ȧn wer köma wejder cyryk dö, y dy ander hełwt. Jak budowaliśmy dom Elżbieta Figwer z d. Rosner (1927–2018), 2014. My też mieliśmy stary dom. Ale ojciec już potem murował. No. Kiedyś były takie domy, takie małe okienka były tu, tu też. Ojej, wszystko już szło, wszystko już szło, już zaczynało się walić. Dobrze, że babka, no moja teściowa. Siedziała przy piecu, grzała sobie plecy i tu spadł, taki plaster ci spadł (z sufitu). To było szczęście, że ona tam nie siedziała. Wiesz, wszystko już tak szło. Potem, jak przyszłam, mój ojciec był zawsze od razu, że trzeba murować. Murowaliśmy wszys..., najpierw pół izby, pół domu, żebyśmy mieli gdzie leżeć, tu, a potem szliśmy do nowego, i wróciliśmy znowu tu, do drugiej połowy. [144] S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Yhy wa der wos ziöen: dos wiöe grod, wer hota wȧs cy fjyn. S’kymt cy ziöen, wi kon mȧ dos ziöen, s’łecty gytrȧd nöm wȧs. No myt cwü... ȧ fad hotwer jok, ȧn cwej wȧn. Ȧ wȧn [wiöen] wiöe rundercyłoda, no do wiöe dy mama, s’Rüźü ȧn der tȧta yr śoün, ȧn yhy wiöe kućeryn. No do śpung yh ȧj yn andyn wiöen, ȧn der tȧta ziöet ȧzu: „S’gywylk ej śun ny wȧjt, oder dy wyst nö fiöen hyndyn tȧjhja” – dos ej, wi’s zih s’gywend hȧst – „Hyndyn Tȧjhja”. „S’Hȧlüś ej diöt, to nejm ȧn rȧha myt, s’zȧjn diöt can bowa nö ȧna do der wat gryhta nama s’gynys. Nejm ȧ rȧha myt”. No do yhy zoct mih nejder, dö hösty s’łȧtsuł, ȧ gȧsuł, ȧn ȧ rȧha. No to zos yh ym wiöen. Ȧn s’gywylk kymt śun, hynder śoün wiöe śun s’gywylk. S’dunyt śun, oder s’wiöe śun nö wȧjt, kymt’s cy ziöen. Ȧn yhy bej grod, ym Ospik runder fiöe’h, dö ufum rȧja, gejt dy elektryk. Dy śiła. S’water śług cym Śmejd. Diöt wiöe s’water ȧn dos, dos fojer ym dröt fług diöh mȧj fad, yhy wiöe grod undyn dan dröta. S’fad derśrok ȧn s’füng cy śpryngja. Yhy łüs ȧ... rȧha, ȧ h’müst dy łȧtsułn hałda fest, bo s’fad śprung, no gapolym. Yh za mih ym, ym wiöen zyc yh, op der wiöen ny brit. Bo ȧ fojer wiöe. H’za mih ym, ȧn der rȧha śtełt zih uf ym... ym brat ȧna łater [łȧter], ej ȧ zyty, ej... kymt’s cy ziöen, wolne miejsce, yh wȧ nist ny. – Ȧ łöh, frȧj. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Ȧn der rȧha śtełt zih uf, wi yhy mih ymzoh, krigt yh mytum rȧha dö. No krigt yh dö, hot yh dö dö nöhta, no yhy wöst nist ny, wos, oder dy cyn tota mer wej ȧn błüt hot yh fuł. Ȧn yh hałd s’fad, bocum Pöłaśtȧjg uf dy hej śprung dos fad ȧzu. No diöt wiöe śun’s ȧbyselüćü beser, śun s’fad wiöe śtyłer, no do müst yh nama, h’hot ju nist ny, s’rykla, ȧna h’wułd mer dos, bo’h hot fuł błüt ym moüł. Ȧn yh fiöe bocum gywend. Ȧna h’gej, s’fad, wo śtejt ufum gywend, s’Hȧla łot śun, ȧn yhy gej yn tȧjh ȧna’h, wo mytum woser wułd yh dos oüsśwafa. Bo fuł błüt hot yh ym moüł. Ȧn der tȧta wöst fu dam, do s’water höt dö gyśłön, kom’ȧ śun ufs fȧld. Ȧn’ȧ ej śun ufum hejwuł derheja, ȧn yhy bej ym tȧjh dunda śun. Ȧn’ȧ rift mih ȧn’ȧ dret mer myter hand, do’h dos ny zuł maha, myt woser dö fum tȧjh śwafa, bo... der tȧta wiöe ȧbyselüćü... ym Ruta Kroüc byn drowa. (...) No to ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wos hösty yta gymaht? Dos wiöe ju ny śejn woser fum tȧjh”. Oder wjyr koma yn ham, ufgyłod hotwer ołys, no s’wiöe fejł... s’wiöe kȧ fejł rȧn ny. Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Coś ci opowiem, to było prawie, prawie mieliśmy pszenicę do wożenia. Przyjdzie powiedzieć, jak można to powiedzieć, ostatnie zboże po pszenicy. No dwoma... jednego konia mieliśmy tylko i dwa wozy. Jeden wóz był do rozładowania, no to była mama, Rózia i tata w stodole, a ja byłam woźnicą. No to zaprzągłam drugi wóz i tata powiedział tak: „Chmura jest już niedaleko, ale jeszcze zajedziesz za stawy”, to jest, tak się nazywało „stajanie za stawami”, „Halusia tam jest, to weź ze sobą grabie, tam jest jeszcze dziesięć babek, no i zaraz weźmiecie mierzwę. Weź grabie ze sobą”. No to ja siadłam, tu masz lejce, tu masz bat, a tu grabie. No to siedziałam w wozie. A chmura już przychodzi, za stodołą była już chmura. Grzmiało już, ale była jeszcze daleko, przyjdzie powiedzieć. A ja jestem prawie (akurat) w Ospiku, jadę na dół tu na miedzy, idzie elektryka. Siła. Piorun uderzył u Kowola. Tam był piorun i ten ogień na drutach leciał przez mojego konia, prawie byłam pod tymi drutami. Koń się wystraszył i zaczął skakać, no galopem. Ja się oglądam, na wozie siedzę, czy wóz się nie pali. Bo był jeden wielki ogień. Oglądam się, a grabie się postawiły... w deskach i drabinach jest takie, przyjdzie powiedzieć, wolne miejsce. Nie wiem... – Dziura, wolne. I te grabie się postawiły, jak ja się obejrzałam, to dostałam grabiami tu. No dostałam tu, potem tu miałam, no nie wiedziałam, co, ale zęby mnie bolały i miałam pełno krwi. A ja trzymam konia, aż do Pöłaśtȧjg (Ścieżka Polaków) na górę skakał tak. No tam było już trochę lepiej, koń już był spokojniejszy, to musiałam wziąć, nie miałam nic, sukienkę i chciałam to sobie, bo miałam pełno krwi w buzi. A ja jadę aż do stajania. I idę, koń, co stoi na stajaniu, Hala już ładuje, a ja idę do stawu i wodą chciałam to wypłukać. Bo miałam pełno krwi w buzi. A tata wiedział o tym, że piorun tu uderzył, przyszedł już na pole. I on już jest na górce na górze, a ja jestem już w stawie na dole. A on mnie woła i grozi mi ręką, żebym tego nie robiła, nie płukała tu wodą ze 151 �152 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian stawu, bo tata był trochę... przy Czerwonym Krzyżu był przy wojsku (...) No to powiedział mi tak: „Co teraz narobiłaś? To była niedobra woda ze stawu”. Ale przyszliśmy do domu, naładowane mieliśmy wszystko. No nie było, nie było dużo deszczu. [145] Yhy kund śejn zyngja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, ufa friöeda, do mȧj łiwer foter, mȧj foter, yhy wiöe śun oüsgan, ziöet’ȧ mjyr inda: „Dü müst ben yns zyca, bo dü konst śejn zyngja”. Oder wjyr zunga pönyś. Bo, wȧsty, dy łoüt, gükja dy Wymysiöejyn, ȧ di łidła, dos zungwer, do zunga zy jok yr tancgrüp. Ȧna zu „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to dos fylȧjht, wi wün kliny kyndyn: „Śłöf mȧj kyndła fest, s’kuma fremdy gest, s’kuma müma ȧna fetyn”. No dü kenst ju dos łidła. Ȧ mȧjner, har wiöe, no wi, wȧst, wi ȧ junger büw. No to... (ym koland). Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Do wer dö śtejn undrum hejwuł Cy oüh müstwer oü ȧjtrata Ym dos hytła śnej cy knata S’mȧkja mytnama. Dos łjyt yhy ju ołys yr tancgrüp. No, bo wȧsty, wi dy Stanecka mih rüf y dy tancgrüp, no to nöhta zungwer diöt di łidła. Ho’h oü ȧbysła diöt gyłjyt. Zawsze umiałam ładnie śpiewać Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, na weselach, to mój kochany ojciec, ja byłam już mężatką, to mówił mi zawsze: „Musisz siedzieć koło nas, bo ty umiesz ładnie śpiewać”. Ale śpiewaliśmy po polsku. Bo wiesz, ci ludzie, chociaż Wilamowianie, a te piosenki co śpiewamy, to śpiewali już tylko w zespole. A tak „Śłöf mȧj kyndła fest”, no to to może jak były małe dzieci: „Śpij dziecko mocno, przychodzą obcy goście, przychodzą ciotki i wujkowie”. No ty znasz tą piosenkę. A mój mąż, on był, no wiesz, jako młody chłopak, no to (po kolędzie). Prosimy was, nie miejcie pretensji Że tu stoimy pod górką Do was musimy też wstąpić Wokół tego domku śnieg podeptać I dziewczynę wziąć ze sobą. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tego wszystkiego uczyłam w zespole. No bo wiesz, jak Stanecka mnie zawołała do zespołu, to potem śpiewaliśmy tam piosenki. To sama też się tam nauczyłam. [146] At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. No zy fełta oü hułc, ȧna nöhta müsta zy wejder zeca biöem, ȧn dö wiöe ȧ wejz, gingja oły, fu oła dan hyta, wu zy hota dan tȧl, gingja zy wejder dos he djera, ȧna nöhta mahta zy zyty hefła, ȧn zy tȧlta dos. No yta ej diöt łoüter... biöem zȧjn. Praca w Bibowcu i na łące Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. No walili też drzewa, a potem musieli znowu sadzić drzewa. A tu była łąka, to szli wszyscy z tych, z tych domów, co mieli część. Szli znowu suszyć to siano i potem robili takie kupki i to dzielili. No a teraz tam jest, same drzewa są. [147] Wi der kłop mulk dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Nȧ. Ȧ wiöe ȧ zyter güter kłop, do’ȧ... No h’müst’ȧ, yh fret’ȧ inda: „Kon yh gejn?”. Cym tanca ȧzu dos wiöe ny śłȧht, oder ym śłȧhsta wiöe’s, wi wer roüsfün uf ȧ woh. No to müst yh’ȧ fren: „Kon yh fiöen?” – „No fiöe, fiöe” – ȧ mȧj müter kom mȧlkja dy ki, bo’h hot cwü ki. Ȧna nöhta ziöet’ȧ mer, dy müter wiöd krank, zy kund mej ny kuma, bo zy hot dy henda ȧzu, do zy ny kon wośa myt, myt woser. Nöhta kom, dy kuzinka, dos Kliny Helka, ȧ mȧj kłop ging y dy at, ny? Ȧna ejs zułd kuma inda, bo har fü ym zejwa y dy at. Ejs zułd kuma mȧlkja ȧzu, wen der kłop ej dyham. Ȧ nöhta kom’s ȧbysła śpyter, ȧ mȧjner ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, ny hȧs’s kuma, yhy wa gejn mȧlkja!”. Ȧn’ȧ ging yn śtoł mȧlkja, oder do, yhy wiöe śun oü jynt roüsgyfiöen, mytum... myter tancgrüp. Hot’ȧ dy myłih ny ym amper, jok ołys wiöe ufa höza. Ziöet’ȧ mer ȧzu, wi’h nöhta kom cyryk, ziöet’ȧ mer ȧzu: „Wȧsty wos? Dy myłih wiöe dy gancy ufa höza. Oder s’ander möł wiöe śun ȧbysła ym typa. Ȧ s’dryty möł wiöe śun güt”. Nöhta ziöet’ȧ: „Yhy wył dö nimanda. Yhy wa mer ufśtejn, ȧ h’wa gejn mȧlkja”. Oder ȧ wiöe ȧ zyter güty, do’ȧ mih ejweron łis. No ȧn wȧsty’s, ławtwer cyzoma drȧjȧnzymfcik jün ony cwej mönda. 153 �154 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak mój mąż doił krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Nie. On był takim dobrym mężem, że... No musiałam go, pytałam go zawsze, „mogę iść?”. Na próby zespołu to nie było tak źle, ale najgorzej było, jak wyjeżdżaliśmy na tydzień. No to musiałam go pytać: „Mogę jechać?”. „No jedź, jedź”, a moja mama przychodziła doić krowy, bo miałam dwie krowy. A potem powiedział mi, mama zachorowała, nie mogła już przychodzić, bo miała takie ręce, że nie mogła ich myć wodą. Potem przyszła kuzynka, a mój mąż chodził do pracy, nie? A ona miała przychodzić zawsze, bo on jechał o siódmej do pracy. Ona miała przychodzić doić tak, żeby on był jeszcze w domu. A potem przyszła trochę później, a mój mąż powiedział: „Wiesz co, nie każ jej przychodzić, ja pójdę doić”. I poszedł doić do chlewa, ale to, ja już gdzieś pojechałam z zespołem. Miał mleko nie we wiadrze, tylko wszystko było na spodniach. Powiedział mi tak, jak potem wróciłam, powiedział mi tak: „Wiesz co? Całe mleko było na spodniach. Ale na drugi raz już było trochę we wiadrze. A za trzecim razem było już dobrze”. Potem powiedział: „Nie chcę tu nikogo, wstanę sobie, a pójdę doić”. Ale był taki dobry, że mnie wszędzie puścił. No i wiesz, przeżyliśmy razem siedemdziesiąt trzy lata bez dwóch miesięcy. [148] Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wi’h wiöe... yhy wiöe śun oüsgan, oder ejer mulk yh oü, bo dy mȧkja... dy ki hüt yh ny, do hüt mȧj śwaster, s’Helka. Bo ejs wiöe, wȧsty’s, ȧ zyta, ȧbysła gryser, ȧbysła śtȧkjer mȧkja. Ejs mu... ejs hüt dy ki. Ȧ yhy ging wejder yn śtoł mȧlkja, ȧn dy müter ziöet ȧzu: „Wȧsty wos, gej dih ȧbysła łjyn nyn”. Ȧna ging yh cy ȧr zyta nö... ejs wönt hynterum [hynderum] Rynk, ging yh diöt, ȧbysła łjyt yh nyn. Ȧna yhy kund zjyr śejn nyn, ejs wiöe zjyr fruw, do yhy, no ȧ nöhta, wi, wi śun wiöe krig, ziöet dy müter: „Yta müsty błȧjn dyham, bo... yh ga mer kȧn röt”. Bo der foter, wȧsty, ȧ ging ny cyn drowa, jok ȧ łet zih hejn, no do wiöe’h śun dyham. Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Jak byłam, jak już wyszłam za mąż, ale wcześniej też doiłam, bo dziewczyny... krów nie pasłam, to pasła moja siostra, Helka. Bo ona była, wiesz, taka, trochę większą, trochę silniejszą dziewczyną. Ona doiła krowy. A ja szłam znowu do chlewa doić, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian a mama powiedziała tak: „Wiesz co, idź się trochę nauczyć szyć”. No i poszłam do takiej jeszcze, ona mieszkała za rynkiem, poszłam się tam trochę uczyć szyć. I umiałam bardzo pięknie szyć, ona była bardzo zadowolona, że ja, no a potem, jak już była wojna, to mama powiedziała: „Teraz musisz zostać w domu, bo... nie daję sobie rady”. Bo ojciec, wiesz, nie poszedł do wojska, tylko się ukrył, to byłam już w domu. [149] Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Cyderjyśt gö’h [go’h] dos yr müter, oba yr śwaster, ȧ wen zej wejder śłaht, to gön zy mer wejder cyryk. Hower dos ȧzu fertȧlt ȧbysła, ȧn s’łecty, no ny hefa, gingja y dy, yn bün runder. Y ȧr śysuł ȧna müsty dos maha, oba y ȧm tiöerba. Ȧna dos wiöe gy... gyłön ym bün. No diöt wiöe’s kołd. Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Najpierw dawałam to (część) mamie, albo siostrze, a jak ona znowu biła, to znowu mi oddali. Tak to trochę podzieliliśmy, a resztę, no nie dużo, to szło do studni na dół. W misce i musisz to tak zrobić, albo w torbie. I to było spuszczone do studni. No tam było zimno. [150] Awys güt uf dy kroft Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do ufȧ mytag, apuł [arpułn] ȧna züp, oba awys myt kroüt, inda. Awys ȧn kroüt wiöe oły tag, ȧn awys maht hefa siłe. – Kroft No, kroft, konsty... awys wiöda inda gykoht. Oba myt kroüt, oba myt... ȧzu wün awys myt züp, myt pjyćkja, di zjyr fȧjn zȧjn. Awys müsty okoha, wen zy śun wȧh zȧjn, gysty pjyćkja. Bjyn, epuł [epułn], oba fłoüma oü. Ȧ nöhta kohsty dos myt dam myt, ȧ nöhta mahsty ȧjbri, myt śmolc ȧna mał gysty ȧbyselüćü, s’rejst ȧzu. Ny uf świöec, ok zu ȧbyselüćü, wi ȧ fyngjela gał ej. Nöht gisty woser y dos ȧn dy cytwiłyst dos, ȧn dy gist dos y dy züp nȧj, dos ej zyty güty züp, h’wa der ziöen, diöt zȧjn fłoüma, dö zȧjn epuł [epułn] ȧn awys, dos wiöe dy besty züp, wen zy bröhta ufs fȧld. Ȧzu, kymt’s cy ziöen, zis, zoüwer, ferśtejsty, ȧn by dam wün awys. 155 �156 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Groch dobry na siłę Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to na obiad ziemniaki i zupa, albo groch z kapustą. Zawsze. Groch i kapusta były codziennie, a groch robi dużo siły. No siły, możesz... groch zawsze był gotowany. Albo z kapustą, albo był taki groch z zupą, z pieczkami, to jest bardzo fajne. Groch musisz ugotować, jak już jest miękki, dajesz pieczki (suszone owoce). Gruszki, jabłka albo śliwki też. A potem gotujesz to z tym, a potem robisz ȧjbri (wkładkę), ze smalcem i dajesz troszeczkę mąki, tak się smaży. Nie na czarno, tylko tak troszeczkę, żeby był złoty jak pierścionek. A potem lejesz do tego wodę i to rozdrabniasz rogolką (mątewką) i wlewasz to do zupy, to jest taka dobra zupa. Powiem ci, tam są śliwki, tu są jabłka i groch, to była najlepsza zupa, jak to przynieśli na pole. Taka, przyjdzie powiedzieć, słodko-kwaśna, rozumiesz, i przy tym był groch. [151] Jyśter zösa oły ufa śymułn I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: Y Wymysoü jyśter, wen zy osa bym tejś, bo zy hota ȧn grusa śymuł, ȧzu huh, ȧn zosa oły uf zyta śymułn uf, myt fjyn fisa. Ȧn do osa zy oły fu ȧr śysuł kroüt, fur andyn śysuł arpułn. H: Züp. I: Oba, oba züp. Ȧn wen imyd nȧjkom… do, wi ziöeta zy? – Śnȧjt der ȧbysła brut, ny? I: Nȧ, nȧ, nȧ. Oder… – Kumt, ast myt. I: Nȧ. Nöhta di, cy dam’ȧ kom, do ziöet: „Kumt, ast myt”. Ȧn dar, wo nȧjkom ziöet: „Ast ym Göts noma!”. Bo yhy ken dos, wi wer uf dy Granc gingja cyn Hȧdȧśikja. Diöt oswer inda fu ȧr śysuł, fu cwü śysułn, ny? No, wen dy müma wün fu Krök to mahta zy kanapkja. Kanapkja dos ej pönyś. – Śnytła. I: No śnytła oü ny, sendwić. Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) (1928–2015), 2009. I: W Wilamowicach kiedyś, jak jedli przy stole, bo mieli duży stołek i taki wysoki, i zawsze siedzieli wszyscy na takich stołkach, przy nogach. I jedli wszyscy z jednej miski kapustę, z drugiej ziemniaki. H: Zupę. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian I: Albo, albo zupę. A jak ktoś wchodził... to jak mówili? – Ukrójcie sobie trochę chleba, nie? I: Nie, nie, nie, ale... – Chodźcie jeść z nami. I: Nie. Potem ci, do których się przyszło, to mówili „chodźcie jeść z nami”. A ten, co wszedł, mówił: „jedzcie w imię Boga”. Bo ja to znam, jak chodziliśmy na Granicę do Hadasików. Tam zawsze jedliśmy z jednej miski, z dwóch misek, nie? No jak ciotki były z Krakowa, to robiły kanapki. Kanapkja to jest po polsku. – Śnytła. I: No śnytła też nie, sendwić. [152] Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj... dö mȧj nökweryn, hot cwü oü, fo mej [fu mem], zu ołd wi yhy ȧna ȧny wiöe ełder. Wi zy łȧta, wi dy... wi dy złodzieje, bandyci. Wi diw. Ufer śtrös, ging zy cyr kjyh ȧn zy knit wejder fjy dam, wo’ȧ ging myt yns. Yyy... myt jyn, bo yhy wiöe diöt ny. Do bot’s’ȧ: „No łöźe gükja ȧny. Do nam śun ȧ tohter, oder dy ander łö mer!”. To hakt’ȧ’s. To gryht fług’s, ȧn dy noz cyjat’s’um. Zyty śürpeta, zyty nygüty łoüt wün dö. Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja, tu moja sąsiadka, miała dwie (córki) też, z mojego, w tym wieku, co ja, a jedna była starsza. Jak je prowadzili, jak złodziei, bandytów. Jak złodziei. Na ulicy, to szła pod kościół i klękła przed tym, co z nami szedł. Yy... z nimi, bo ja tam nie byłam. To prosiła go: „No zostaw chociaż jedną. Weź już jedną córkę, ale drugą mi zostaw”. To ją kopnął. To zaraz się przewróciła i sobie nos rozbiła. Takie szurpety, tacy niedobrzy ludzie tu byli. [153] Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Wjyr hota ȧ śiłer, kierownik. Kierownik... No zu wi ȧ śiłer, oder kierownik, wo’ȧ... – Direktor. 157 �158 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Dyrektor, no. Ȧn har kom ȧn’ȧ derfü zih, do zy łoüter kyndyn hon... Fjyca jür, funfca jür, zȧhca jür. Gingj’ȧ y dy gymȧn. Wi jer hot, zu höt’ȧ’ȧ ȧjgykuzt: „Jyr diw, jyr bandyta, dy kyndyn hoter gynuma? Wen jüh imyd höt gymaht yht cwyśa Doüća, do nam di, to ziöet yh nist, oder ny zyty kyndyn!”. No to nöht krigta zy ȧ, do cy cwe, drȧj mȧkja łisa zy, müsa zy, müsta zy yn ham kuma. Bo zy wün zu wi fo [fu] Ałca. Fo [fu] Ałca fün zy uf Rüs... na Ural. Oder yhy wȧ nist, op diöt ej imyd, to (gyśtiörwa). Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. Mieliśmy nauczyciela, kierownika. Kierownik... no tak, jak nauczyciel, ale kierownik, co... – Dyrektor. Dyrektor, no. I on przyszedł i dowiedział się, że same dzieci wzięli. Czternaście lat, piętnaście lat, szesnaście lat. Poszedł do gminy. Jak on, jak on im tam nagadał: „Wy złodzieje, wy bandyci, dzieci żeście zabrali? Jak wam ktoś coś zrobił za Niemca, to weźcie tych, to nic nie mówię, ale takie dzieci”. No to potem wydostali ich, to po dwie, trzy dziewczyny wypuszczali, musiały, musiały przyjść do domu. Bo one były tak jak z Hałcnowa. Z Hałcnowa pojechały na Ural. Ale nie wiem, czy ktoś tam, to (zginął). [154] Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2012. Ȧn mȧj mama koht fu... kłejzła myt fłoüma. Ȧn zy bot: „Łöt’s, ejs ej... ejs höt nö ny gasa s’mytagasa. Wen’s wyt kuma... wen’s wyt asa, wyt’s kuma ȧłȧn”. Ȧ dy mama mȧj wiöe gyśȧjter wi yhy, ȧ yhy wiöe ȧ duł nast nö. Ȧ zyta jung mȧkja, ny? Yhy füt mih, do zy wan dy mama nama mytum brüder ufȧ Ural. Yh ziöet: „Nȧ, yhy wa gejn, oder yhy ho ju nist nimanda ny gymaht, to wan zy...”. No ging yh. Wi’h ging, gryht yn kałer, yn rest śpjerta zy mih ȧj. Ȧn diöt wün śun drȧj łoüt: „Dü byst oü dö?” – „No, h’bej oü dö” – kuz yh. No, nöht wöst yh ołdyśt, ziöet yh mer, dy mama hot rȧht, ȧ yhy łis mih zu duł maha. Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2012. A moja mama gotowała z... kluski ze śliwkami. I prosiła: „Zostawcie ją, ona jeszcze nie, ona jeszcze nie jadła obiadu. Jak przyjdzie... jak zje, to przyjdzie sama”. A mama była mądrzejsza niż ja, ja jeszcze byłam głupiutka. Taka młoda dziewczy- �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian na, nie? Ja się bałam, że oni wezmą mamę z bratem na Ural. Powiedziałam: „Nie, ja pójdę, ale ja nikomu nic złego nie zrobiłam, to nie zrobią...”. No poszłam. Jak poszłam, to zaraz do piwnicy, do aresztu, zamknęli mnie. I tam było już trzech ludzi: „Ty też tu jesteś?”. „No też tu jestem”, mówię. No, potem dopiero wiedziałam, powiedziałam sobie, mama miała rację, a ja się tak dałam ogłupić. [155] Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wȧsty wos, dos wiöe ȧzu, zy höt ȧjgyłoda hefa bowa, fylȧjht wün funfcik, no dos ej ju ny ȧzu gynoü cy ziöen, oder hefa. Ȧna wer zȧjn kuma, cwełf bowa. Wȧsty’s, cwełf, ȧ di łecta wün ny kuma. Ȧna di cwełf bowa, no uf dos, uf dos jyśty... – Pröb. No. Ny pröb, jok... no, uf dy, ziöewer, uf dy pröb. Köma mejer bowa. Oder nöhta ufs jyśty tanca wüwer jok cwełf bowa. No ȧna mjyr hot dos gyfoła, no oder s’müst mih nö der kłop łön. Ȧ yhy hot ȧn güta kłopa, ȧn’ȧ ziöet: „Gej!”, ȧna tanct, tanct’ȧ, yh ho oü gan gytanct ȧn gyzunga. Yta kon yh śun ny, bo der hołc ej krank ȧna kon yh śun ny zyngja. Ȧna nöhta cwełf bowa, dos wȧs yh bocy hoüt, wyhja bowa wün: wiöe oü s’Rüźü fum Tiöma-Jȧśkja ȧna mejer, oder dos gejt dih ny o fylȧjht ȧzu. Ȧna wjyr wün uf ȧner, uf der ander pröb, uf der dryta, ȧn wjyr zȧjn gybłejn. Oły cwełf bowa wün, wjyr cuga zih śejn o, wi wiöe cym tanca. Ȧna... ȧ nöhta wȧsty’s, oder łang gingwer, cwełf bowa. Oder nöhta... ȧs, ȧny wiöd krank, ȧny wiöe yr śwang, y Oüswynca ys’s’er ny güt gymaht, ufer, śun, wi wer hon gytanct. Ȧn wjyr wösta ny, fyrym, ȧ ejs wiöe gröp. Ziöe’h der dos, wȧsty, wo dos ej. No yr śwange. No ȧ nöhta gingja aht bowa. Di gingja zjyr, zjyr łang, s’Matyśoćka, di kund zjyr śejn zyngja, s’Linküś-Rüźa, yhy kund oü, yhy tanct inda s’jyśty. Ȧna oły jün pocy dam jür, wu’h ho gyent cy tanca, tanct yh ino, inda za... inda s’jyśty. No, dy Stanecka ziöet: „Dü konst güt fjyn di bowa” – no to tanctwer. Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Wiesz co, to było tak. Ona zaprosiła dużo kobiet, może było pięćdziesiąt, no tego się nie da dokładnie powiedzieć, ale dużo. I my przyszłyśmy, dwanaście kobiet. Wiesz, dwanaście, a ta reszta nie przyszła. I te dwanaście kobiet, no na to, na tą piewszą... – Próbę. Nie, nie próbę, tylko... no na... powiedzmy, że na próbę. Przyszło więcej kobiet. Ale potem na pierwszym tańczeniu byłyśmy tylko dwanaście kobiet. No i mi to 159 �160 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian się podobało, ale musiał mi jeszcze pozwolić mąż. A ja miałam dobrego męża, powiedział mi: „idź”, i tańczyłam, lubiłam też tańczyć i śpiewać. Teraz już nie mogę, bo mam chore gardło i nie mogę już śpiewać. I potem dwanaście kobiet, to wiem do dzisiaj, które kobiety były: była też Rózia od Tuma-Jaśka i więcej, ale to może cię tak nie interesuje. I my byłyśmy na jednej, na drugiej próbie, na trzeciej i tak zostałyśmy. Wszystkie dwanaście kobiet było, ładnie się ubierałyśmy, jak były występy. I... a potem, wiesz, ale długo chodziłyśmy dwanaście kobiet. Ale potem... jedna, jedna zachorowała, jedna była w ciąży, w Oświęcimiu na występie się jej zrobiło niedobrze, na..., jak już tańczyłyśmy. A my nie wiedziałyśmy czemu, a ona była w ciąży. Powiem ci, wiesz, wiesz co to jest, w ciąży. No a potem chodziło osiem kobiet. Te chodziły bardzo, bardzo długo. Matysioczka, ta umiała bardzo ładnie śpiewać, Rózka Linkusiowa, ja też umiałam, ja zawsze tańczyłam pierwsza. I wszystkie lata aż do tego roku, kiedy zakończyłam tańczenie, tańczyłam zawsze pierwsza. No Stanecka powiedziała: „Ty umiesz dobrze prowadzić te kobiety”, no to tańczyłyśmy. [156] Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Wifuł hot yh? Yhy hot ju cwełf jür, wi der krig ej oüsgyfoła. Do hüt yh dy ki, dö hynderum puś. Ȧn mȧj müter kom ȧn zy ziöet: „Ku myta kija, kum yn ham, bo s’ej krig!”. Ȧ cy wjyr wösta, wu dos ej krig? Ȧna y dyham wiöe, wu zy młócili, wu zy dröśa s’gytrȧd. Ȧ zyta... kjerot, to yh wȧ ny, wi dos hȧst. Ȧna uf ȧmöł hühtwer, s’fjet yhta. Ziöetwer: „Ȧ wos ej dos, ȧ wos ej dos?”. Dos hower ju s’jyśty möł gyhüt. „No, europlan” – ziöeta zy – „s’ej krig”. No to wi krig. Ȧna y cwe jür nöma zy śun, wułda, nöma zy śun ȧ foter cyn drowa. Bo zy ziöeta, do wjyr zȧjn fu Doüćłand, ny flymiśy łoüt. No to, ȧ der foter wułd ny gejn y dan krig, łet’ȧ zih hejn. No to wȧsty, wifuł yhy, wifuł yhy müst erława oły zaha. Wifuł möł myter müter fü... bo s’kom der nökwer ȧn’ȧ ziöet: „Wȧsty wos, hoüt wan zy, wan zy, hoüt wan kuma hefa policȧj, ȧn zy wan zihja di łoüt”. (...) No to yhy myter müter, yhy wiöe dy ełdsty, ziöet zy mer ȧzu: „Dü gej s’jyśty” – ȧn ȧ foter cugwer o wi ȧ bow, har ging der ander ȧn dy müter dy łecty. „Ȧ wen imand wyt kuma, to kek ȧzu: „Mȧryja, yhy ho mih ȧ, yhy ho mih, war ej dos, ȧ war ej dos?”. Ȧzu do der foter hjyt ȧn’ȧ gejt ȧbysła uf dy zȧjt. Uf Wymysdiöf. Dos wiöe oü der, der feter dö. Ȧna, s’wiöe zyta fryś he. Ȧna har zos gryhta y dar śoün. Y dam fryśa he. Wiöd’ȧ krank, ony ferśtand. Wejder dy müm, dy Zejma-müm, zej hot wejder bykantśoft mytum dökter fu, fur, fu Brejskja. Kom wejder der dökter, ȧn’ȧ ferśrȧw’um wejder... no, ferśidnikjy zaha. No ȧn, to wȧsty, wi dos wiöe. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Jak wybuchła wojna, pasłam krowy Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ile miałam? Miałam dwanaście lat, jak wybuchła wojna. To pasłam krowy, tu za lasem. A moja mama przyszła i powiedziała: „Chodź z krowami, chodź do domu, bo jest wojna”. A czy my wiedzieliśmy, co to jest wojna? I w domu była, co młócili, co młócili zboże. Taki kierat, to nie wiem, jak to się nazywa. I naraz usłyszeliśmy, że coś jedzie. Powiedzieliśmy: „A co to jest, co to jest?”. Pierwszy raz to słyszeliśmy. „No, samolot”, mówili, „jest wojna”. No to jak wojna. I za dwa lata brali już, chcieli, wzięli już ojca na wojnę. Bo mówili, że jesteśmy z Niemiec, a nie Flamandami. No to, a ojciec nie chciał iść na tę wojnę, to się schował. No to wiesz, ile ja, ile ja musiałam przeżyć różnych rzeczy. Ile razy z mamą... bo przyszedł sąsiad i powiedział: „Wiesz co, bo dzisiaj będą, dzisiaj będą, dzisiaj przyjedzie dużo policji i będą szukać tych ludzi”. (...) No to ja z matką, ja byłam najstarsza, to powiedziała mi tak: „Ty idź pierwsza” i ojca ubrałyśmy jak kobietę, on szedł drugi, a matka ostatnia. „A jak ktoś będzie szedł, to krzycz tak, Maryjo, jak się zlękłam, jak się zlękłam, kto to jest, kto to jest?”. Tak, żeby ojciec usłyszał i żeby zszedł trochę na bok. Do Starej Wsi. To był też wujek tam. I, było takie świeże siano. I on siedział od razu w tej stodole. Na tym świeżym sianie. Zachorował, stracił rozum. Znowu ciotka, ciotka Zejmina, ona miała znowu taką znajomość z takim lekarzem z Brzeszcz. Przyjechał znowu ten lekarz, i przepisał mu znowu. No różne rzeczy. No to wiesz, jak to było. [157] Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Dy müter ziöet: „Mȧj Jȧśü, wu zo’h dih śtekja? Yhy ho śun ȧ kłopa, mü’h’ȧ hejnśtekja. Nö dejh”. Ȧn’ȧ fü, har hot kȧ fyngjyn. Ȧn’ȧ fü yn krig, y Stalingrad, oder [oba] y Leningrad, y dan cwü... Fuł’ȧ [füł’ȧ]. Har wiöe byr kyh, wȧsty, ȧ fü [füt] inda s’asa yn drowa. Nöhta kom’ȧ ym troüm cyr müter, ziöet’ȧ, ȧ mȧj müter ziöet’um ȧzu: „Jȧśü, Jȧśü, bysty kuma?”. Ȧ har ziöet: „Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, Jȧśü, oder dy höst mih ny hejngyśtekt. Yhy łejg ym rȧna fȧld underum rȧla”. Zöfuł kon yh der ziöen. No, ȧn’ȧ kom mej ny. Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Matka powiedziała: „Mój Jasiu, gdzie cię mam schować? Mam już męża, muszę go schować. Jeszcze ciebie”. I pojechał, on nie miał palców. I pojechał na wojnę. 161 �162 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian W Stalingradzie albo w Leningradzie, w tych dwóch. Zginął. On był przy kuchni, wiesz, woził zawsze jedzenie tym żołnierzom. Potem przyszedł do mojej matki na sen, powiedział, a moja mama mu powiedziała tak: „Jasiu, Jasiu, przyszedłeś?”. A on odpowiedział: „Jasiu Jasiu, Jasiu Jasiu, ale mnie nie schowałaś. Leżę w szczerym polu pod miedzycką”. Tyle mogę ci powiedzieć. No i nigdy już nie wrócił. [158] Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Oü, frȧłih. Wen yh... yh wa der ziöen. Har wyt cy... dü wyst cy mjyr kuma, no ny? Yhy wył dih ny. „Yh wa der śun dos wȧjza, yh wa der śteła ȧn batłer. Yh wa der dos cykrigata” – no ny? Dos wiöe ȧzu na złość, ȧna mȧja, ȧ mȧja śtełt zih oü. Wen dü dih wyst ferwȧjwa, cy höst ȧ frȧj... [frȧjerka], ȧ mȧkja, dy wyst dih ferwȧjwa, no do śtełststy ȧ mȧja. Mȧj tȧta śtełt ȧ mȧja cym Biba-Jüza. Ȧ wułd zih diöt ferwȧjwa, oder diöt wiöe śun ȧ mȧkja fu w... dö, fum Płaćnik diöt. No do dy ełdyn wułda zjyr ny, no do nöhta ging’ȧ cym Tobyś, der tȧta, no do wiöe’ȧ diöt ny, oder ȧ mȧja śtełt’ȧ, ȧ wyt zih diöt ferwȧjwa, ȧ nöhta... der dźjada wułd ny, do diöt yhta wȧ... ȧ konflikt, diöt wiöe yhta. Jak stawiali dziada i maja Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. Też, pewnie. Opowiem ci... On przyjdzie... ty będziesz do mnie chodził, nie? Ja ciebie nie chcę. „Ja ci już pokażę, postawię ci dziada. Zrobię ci na złość”, no nie? To było tak na złość. A maja, maja się też stawia. Jak ty się będziesz żenił, czy masz dziewczynę, będziesz się żenił, to stawiasz maja. Mój tata stawiał maja u Biba-Józka. Chciał się tam ożenić, ale tam była już dziewczyna... stąd, od Płaćnika. No to rodzice za bardzo nie chcieli, no to potem tata poszedł do Tobysia, to już tam nie był. Ale maja postawił, że się tam ożeni. A potem... dziadek nie chciał, że tam był jakiś konflikt, coś było. [159] Faderśłȧjsa Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. Wi wjyr hota dö, c’yns, hefa śłyswer ganz. Do dy müsta, dy mȧkja kuma, ȧn dos füng ȧzu ym zȧhs nömytag, bocum noün c’öwyts śłyswer fadyn. No do wi wer śłysa fadyn, no do müst inda dy mama gan �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian nöhta cy asa. No do wiöe twiöeg ȧna puter, oba płoc gybaka. Ȧ wen ent ȧna wen wer śłysa ym zynwyt, no ny? Bo wer śłysa ju oły tag, kymt’s cy ziöen. Do ym zynwyt köma dy büwa, dy knȧht, knȧht, köma nöhta myter hȧrmeni [hȧrmoni], nöhta hefa dyhemd [byhend], derzȧnk inda ym zynwyt, wen dy mama wöst, do zy wan kuma, dy büwa myter hȧrmeni [hȧrmoni], go zy wingjer fadyn, do wer hefa dos dyhemd [byhend] śłȧjsa. Bo nöhta wawer tanca, ny? No do nöhta müsa dy tyś kuma wȧg ȧn dy brat, bo dy höst ju zöfuł ny śtil [śtiln]. Dos wiöe ȧ, kymt’s cy ziöen, uf ȧn śtül, ȧ nöht wiöe ȧ brat under gyzoct, do höst ju zöfuł ny, no bank wiöe, ȧ bank, ławka, bank. Miöehysmöł gydenk yh. – No ȧ bank, ȧ bȧnkla. Wiöd dos ołys nöhta ys hoüz gytriöen ȧn do dy śtuw łydik ej cym tanca. Pierzowiec Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No my mieliśmy tu u nas, dużo gęsi szkubaliśmy. To musiały przyjść dziewczyny i to się tak zaczynało o szóstej wieczór, do dziewiątej wieczór szkubałyśmy pierze. No to jak szkubałyśmy pierze, to mama zawsze musiała dać coś do jedzenia. No to był ser i masło i placek upieczony. A jak się kończyło i jak szkubaliśmy w sobotę, nie? Bo szkubałyśmy codziennie, przyjdzie powiedzieć. To w sobotę przychodzili chłopcy, kawalerowie przychodzili potem z harmonią, potem szybko, wtedy zawsze w sobotę, jak mama wiedziała, że przyjdą chłopcy z harmonią, to dała mniej pierzy, żebyśmy szybko to uszkubały. Bo potem będziemy tańczyć, nie? No to potem stoły musiały zostać usunięte i deski, bo nie masz tyle krzeseł. To było, przyjdzie powiedzieć, na jednym krześle, a potem była podłożona deska, bo nie masz tylu, no ławka była, ławka. Czasem pamiętam. – No ławka. Wszystko to było potem wyniesione do sieni, żeby izba była pusta do tańczenia. [160] Der köh ufer friöed Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ȧna wi yhy hot friöed, do der Siöejka-Jaküb, ȧ kłop, koht. Oder zy kohta ołys dyham, ȧ yn krȧćum gingja zy jok ȧzu uf cwü, drȧj śtunda ȧbysła tanca ȧna diöt, wen imand hot fu, wu maht friöed, to bröhta zy yn krȧćum, oder ȧbysła kanapki, wȧsty, nist wiöemys, nöhta gingja zy śun yn ham, ösa zy śun dyham. 163 �164 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Kucharz na weselu Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. A jak ja miałam wesele, do Sojka Jakub, mężczyzna gotował. Ale oni gotowali wszystko w domu, a do karczmy chodzili tylko tak na dwie godziny, trzy, trochę potańczyć. I tam, jak ktoś miał, z tych co robili wesele, to przynosili do karczmy coś albo trochę kanapek, wiesz, nic ciepłego. Potem szli już do domu, jedli w domu. [161] Der friöedaśmjyrgüst Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Ym möntag, dos wiöe der dryty tag. No to, oder wȧsty, wos... dos wün ołys di łoüt fur friöed. No to cuga zy zih o ȧzu, wi imand wułd. Ȧna fün zy mytum... dos wün piöer, piöer par [piöen] ȧn zy fün cy idum, cy idum gast ȧna diöt krigta zy ȧ fłoś myt brantwȧjn oba fylȧjht wȧjn, wu imynd [imyd] hot. Ȧna di nöma dos ołys nöhta uf dy friöed ȧna diöt hota zy ołys, wu ej gybłejn, ösa zy ȧna dan brantwȧjn trunka zy, dos, wu zy hon mytgybröht. Śmiergust weselny Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W poniedziałek, to był trzeci dzień. No to, wiesz co, to byli wszystko ludzie z wesela. No to ubierali się, jak kto chciał. I jechali... było kilka par, kilka par i oni jeździli do każdego gościa weselnego i tam dostali flaszkę wódki albo może i wina, co kto miał. I ci wzięli to potem na wesele i tam mieli wszystko, co zostało. Jedli i tą wódkę pili, którą ze sobą przywieźli. [162] Zy wułda yn hund ny kłengln Płaćnik-Helka (gyb. 1922), 2022. No do zej hot fȧld. Dos fȧld Kalinowska, dö, wo höt, der Grabowski śtejt, dos fȧld wiöe bocym... Pöła... bocyr, pocȧr granc. No do... krepjyta dy hund ȧna zy wiöe kȧ kȧtöłyśy ny. No do wułd zy, do zy zuła kłengln, y dy hund. No oder dy łoüt wułda dos fȧld, �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian do zy gyt uf dy kjyh, no ny? Ȧna – „wi wer dos zuła maha?” – no to di wjytśoft, di wjyt, wo mejer by dam wün, by dar kjyh mejer, do: „Wawer dy głoka ȧjpaka, wen zy hoün, s’wyt ny gejn”. Nie będzie głośno. – Der kłang wyt ny gejn. No, s’wyt dos śtył łoüfa. No, „Widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Oder s’fȧld go zy, ferśtejsty? No. Uf dy kjyh. Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom Helena Biba z d. Danek (ur. 1922), 2022. No to ona miała pole. To pole Kalinowskiej, tu, co ma, co Grabowski ma dom, to pole było aż do polskiej... aż do granicy. No to umarły jej psy i ona nie była katoliczką. No to chciała, żeby dzwonili psom (dzwonami). No ale ludzie chcieli to pole, żeby dała na kościół, no nie? No i „jak to mamy zrobić”, myśleli ci gospodarze, co więcej przy tym byli, przy tym kościele więcej, to „zapakujemy dzwony, że jak będą biły, to nie pójdzie”. Nie będzie głośno. – Dźwięk nie pójdzie. No, będzie cicho szło. No, „widzicie, no dzwonimy, no dzwonią, no nie? No ale nie bije”. No. Ale pole dała, rozumiesz? No. Na kościół. 165 �166 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Pieśni Dy łidyn [163] Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. (Fu ynzyn) rȧjhja fȧldyn Wo der Göt höt gygan Brengwjyr oüh hoüt dy giöewa Nör śun ferenta an Ȧn grusa kranc fu yjyn Wȧs, hower ȧna kün Ȧn błimła fuły śtyjyn Fu ynzyn wejza wün Wȧjł ynzer kłopa ata Ej ju ym łand kȧ nut Wo ej fu Göt gybata Fałt ju ym łand kȧ brut. Z naszych bogatych pól Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. (Z naszych) bogatych pól Które nam Bóg dał Przynosimy wam dzisiaj snopki Po zakończonych żniwach I duży wieniec z kłosów Pszenicy, owsa i żyta I pełne kwiaty stoją Gdzie były nasze miedze �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tak długo, jak nasi mężczyźni pracują Nie ma w kraju biedy Co od Boga wyproszone To że nie brakuje w kraju chleba. [164] Wymysiöejer śejny mȧkja Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2009. Wymysiöejer śejny mȧkja Di kyna zih ju śejn brȧta Y dy kjyh gejn zy śejn ogycün Ym krȧćum śtejn zy ind byfür Dy pobütkla müsa glanca Do zy beser kyna tanca S’miöela mü ju zȧjn gyśłosa Do zy beser kyna pösa Ufum gyśtałtła śejny ruza Do zy beser kyna kuza Ufum hacła zyłwer kroücła Do zy s’giełd hon śtejn ym macła Mytum drüźba kumt ȧhynder Bo wer tanca wi der śynder Kumt mer ȧ drüźba byśenkja Do wer yns kyna bydenkja. Oder: Kuźe mȧkja, kuźe mȧkja Dü cy mjyr, dü cy mjyr Yh wył kuza, yh wył kuza Yh myt djyr, yh myt djyr Ynzer müter, ynzer müter Zoh yns cü, zoh yns cü Wi wer hüta, wi wer hüta Ynzer śejny ruty kü. 167 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 168 Wilamowianki to piękne dziewczyny Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Wilamowianki to piękne dziewczyny One umieją się ładnie wystroić Do kościoła chodzą pięknie ubrane A w karczmie stoją zawsze na przedzie Półbuty muszą się błyszczeć Żeby lepiej umiały tańczyć Buzia musi być zamknięta Żeby lepiej umiały całować Na gorsecie piękne róże Żeby lepiej mogły mówić Na serduszku srebrny krzyżyk Świadczący o tym, że mają pieniądze w miarce Chodźcie za drużbą Bo tańczymy jak diabli Chodźcie mojego drużbę poczęstować Żebyśmy mogli wytrzeźwieć. Ale: Przyjdź, dziewczyno, przyjdź Ty do mnie, ty do mnie Chcę mówić, chcę mówić Ja z tobą, ja z tobą Nasza matka, masza matka Nas widziała, nas widziała Gdyśmy paśli, gdyśmy paśli Naszą ładną rudą krowę. [165] O dü mȧj łiwy puterbow I: Abda-Inga (1928–2016), 2009. H: Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), 2009. I: O dü mȧj łiwy puterbow, jupȧjdi, jupȧjda Wos mahsty diöt bym śof jupȧjdijȧda �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh woś dy puter ju śejn rȧn, jupȧjdijajupȧjda Ȧn tengl mer fu ȧm ufs ander bȧn, jupȧjdijȧda H: Dos kon nimyd ny. I: Dos kon nimyd, bo dos ho yhy ejwerłet fu dam byłcer łid. H: Ȧha, ufs wymysiöeryś. I: Ufs wymysiöeryś. O ty kochana maślarko I: Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. H: Helena Rozner (Rosner) z d. Figwer (1928–2015), 2009. I: O ty moja kochana maślarko, jupȧjdi, jupȧjda Co robisz tam przy szafliku? jupȧjdijȧda Myję masło, żeby było czyste, jupȧjdijajupȧjda I dreptam z jednej nogi na drugą, jupȧjdijȧda H: Tego nikt nie umie. I: Tego nikt nie umie, bo ja to przełożyłam z tej bielskiej piosenki. H: Aha, na wilamowski. I: Na wilamowski. [166] Zȧjt gybata, ny hot frejwuł Abda-Inga (1928–2016), 2009. Zȧjt gybata, ny hot frejwułn Do wer’üh śtejn undrum gejwuł Wjyr zȧjn ju śun jungy knȧhtła Ołys jungys mü rymłoüfa Ym dy Wȧjnahta Dü byst ȧ jungys knȧhtła. Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy) Ingeborg Matzner-Danek (1928–2016), 2009. Prosimy was, nie miejcie pretensji Że wam stoimy pod szczytem domu Jesteśmy już młodymi kawalerami 169 �170 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Starzy, młodzi muszą biegać W okresie bożonarodzeniowym Ty jesteś młodym kawalerem. [167] Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Mȧj mȧkja, ku cy mjyr Yh wył kuza myt djyr Nöht wawer yns pösa Dy müter wyt nist ny wysa. Moja dziewczyno, chodź do mnie Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Moja dziewczyno, chodź do mnie Chcę z tobą mówić (chodzić do ciebie) Potem się pocałujemy Mama nie będzie nic wiedzieć. [168] Der ołdy Kesuł Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Der ołdy Kesuł hot zih byzöfa Cym Hȧla-Mockja undys bejnła gykroha Dos wiöe ju ȧ zyter kalüś, dar wułd śłöfa mytum Hȧlüś Underum bejnła. Stary Kesuł Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Stary Kesuł się upił Wlazł do u Hala-Mocka pod ławkę przy piecu To był taki gagatek, że chciał spać z Halusią Pod tą ławką. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [169] Ȧn śrejt weter Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt błȧjwer śtejn Ȧn śrejt weter, ȧn śrejt weter, yt kynwer gejn Yt mah ȧ rod, zu past yns grod. Jeden krok w przód Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2007. Jeden krok w przód, teraz stoimy Jeden krok w przód, teraz idziemy Teraz zrób koło, tak nam pasuje. [170] Ny śyk mih ys pyśła Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Ny śyk mih ys pyśła, nȧ! lȧlȧlȧlȧlȧ Biöemła feła wył yh ny, lȧlȧlȧlȧlȧ S’biöemła wje mih ju derśłön Wos wje nöht mȧj mȧkja ziöen, lȧlȧlȧ-lȧlȧlȧlȧlȧ. Nie posyłaj mnie do lasu Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Nie posyłaj mnie do lasu, nie! lalalalala Drzewka walił nie będę, lalalalala Drzewko by mnie zabiło Co by potem powiedziała moja dziewczyna, lalala-lalalalala. [171] S’möndła śȧjnt Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. S’möndła śȧjnt, s’wjyft ȧn śȧjn S’rumpułt undyn brykja 171 �172 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Yh gydöht, yh gydöht Der Jȧśü kymt gyryta. Księżyc świeci Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Księżyc świeci, rzuca blask Coś dudni pod mostami Ja myślałam, ja myślałam Że to Jasiu przyjeżdża na koniu. [172] Śpacerpolka Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), 2007. Śpacerpolka śejner tanc War’ȧ ny kon mytśpryngja Dar zuł zyca ufum bȧnkla Ȧn ym wynkl mytzyngja. Śpacerpolka Elżbieta Matysiak z d. Rosner (1924–2014), 2009. Śpacerpolka ładny taniec Kto go nie umie tańczyć Niech sobie siądzie na ławce I w kącie śpiewa razem z nami. [173] Śłöf mȧj kyndła fest Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Y dyham zungwer dos łidła, byn kyndyn wen wer wułda, do zy zuła śłöfa. Śłöf mȧj kyndła fest S’kuma fremdy gest S’kuma müma ȧna fetyn Brengja’m kyndła, nysła, epułn Śłöf mȧj kyndła fest �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian S’kuma fremdy gest Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf Ojyś myt fjyr wȧjsa fisła Brengja’m kyndła, epuł, nysła Śłöf mȧj kyndła, śłöf S’wȧt ym gatła ȧ śöf. Śpij moje dziecko mocno Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. W domu śpiewaliśmy tą piosenkę, przy dzieciach, jak chcieliśmy, żeby spały. Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Przychodzą ciotki i wujkowie Przynoszą dziecku orzechy i jabłka Śpij moje dziecko mocno Przychodzą obcy goście Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka Wasza z czterema białymi nóżkami Przynoszą dziecku jabłka i orzechy Śpij moje dziecko śpij W ogródku pasie się owieczka. [174] Diöt fum hejwuł Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Diöt fum hejwuł kymt mȧj Jȧśü śun gyryta, ryta Ejwer ynzer śweła, kliny hoüzła tryt’ȧ, tryt’ȧ Yh fur frȧjd, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs, śpryng yh roüs H’łö dih śun fu mjyr ny roüs, łö dih śun ny roüs. 173 �174 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tam z górki Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Tam z górki jedzie mój Jasiu konno Przez próg naszego małego domu wkracza Ja z radości wyskakuję Już cię nigdy ode mnie nie wypuszczę. [175] Zȧgja, nȧgja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. Hü cyn uwa Hü cyn uwa! Zȧgja, nȧgja Küśü baka Mała, zaka S’ej kȧ mał S’ej njynt nist No, wȧsty, dos maht yh, wi mȧj kłop wiöe ȧzu krank. No to ida tag mahtwer dos, bo dos wiöe ȧzu ȧbysła, do’ȧ myta henda rjyt ȧn do’ȧ zih ȧbysła rjyt, bo ȧzu wułd’ȧ śun zyca. Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja” Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Ciąć, zginać Słodycze piec Mąki, worki Nie ma mąki Nie ma nic Hü do pieca Hü do pieca! No wiesz, to robiłam, jak mój mąż był taki chory. To każdego dnia robiliśmy to, bo to było tak trochę, żeby ruszał rękami, żeby się trochę ruszał, bo tak, to już tylko chciał siedzieć. �Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian [176] S’wün ȧmöł cwü mykja Lüft-Nüśka (gyb. 1927), 2022. S’wün ȧmöł cwü mykja Ufum kjyhüf fłykja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di mykja fłykja S’wün ȧmöł cwej hoza Ufum kjyhüf groza S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di hoza groza S’wün ȧmöł cwü fłigja Ufum kjyhüf wigja S’hot mih wunder, ejwerwunder Wi di fłigja wigja. Były raz dwa komary Anna Foks (Fox) z d. Nowak (ur. 1927), 2022. Były raz dwa komary Które na cmentarzu łatały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak komary łatają Były raz dwa zające Które na cmentarzu jadły trawę Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak zające jedzą trawę Były raz dwie muchy Które na cmentarzu się kołysały Dziwiłem się, bardzo dziwiłem Jak muchy się kołysają. 175 �Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian 176 ZAKOŃCZENIE Publikacja powstała jako efekt projektu „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland”, finansowanego w ramach programu Language Revitalization Accelerator 2022–2023 przez amerykańską organizację Wikitongues, wspierającą rewitalizację i dokumentację zagrożonych języków. To w ramach tego projektu zrealizowano wszystkie nagrania datowane na rok 2022. Aby w publikacji – zarówno w jej wersji internetowej, jak i papierowej – znalazły się głosy jak największej liczby osób, korzystałem również z nagrań powstałych w ramach innych projektów, w tworzeniu których uczestniczyłem. W tym miejscu chciałbym podziękować: Dr. Alexowi Andrasonowi za udostępnienie nagrań, które powstały w ramach naszych badań nad wilamowską gramatyką. Są to wszystkie nagrania z 2009 r. Prof. Tomaszowi Wicherkiewiczowi za udostępnienie nagrań z jego projektu „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków” (NPRH, 2011–2014). Były to nagrania z moją Babcią Heleną Rozner (Böba-Loüzkja), Elżbietą Mynarską (Siöeba-Siöeba) i Józefem Garą (Tołer), wszystkie z 2012 r. W ich powstaniu uczestniczyli: prof. Beata Mikołajczyk, prof. Alfred Majewicz, prof. Tomasz Wicherkiewicz i dr Marek Dolatowski. Dziekuję prof. Justynie Olko za udostępnienie nagrań z jej projektu „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Są to wszystkie nagrania z 2014 r. W ich tworzeniu uczestniczył również dr Bartłomiej Chromik. Wszystkie inne nagrania powstały w ramach mojej pracy dokumentacyjnej prowadzonej od 2004 r.16 W tym miejscu chciałbym podziękować wszystkim Wilamowianom i Wilamowiankom, którzy poświęcili czas i energię, by wspomóc dokumentację językową, ale również mnie osobiście, długimi rozmowami i dobrym słowem. Większość z nich już nie żyje. Byli to: Franciszka Bilczewska fum Frycki (1913–2012), Kazimierz Grygierczyk fum Bjerünjok (1913–2010), Anna Danek fum Pejtela (1916–2015), Zofia Danek fum Stȧnćü (1917–2012), Anna Bilczewska fum Karol (1918–2012), Franciszek Mosler fum Mözłer (1918–2011), Helena Danek fum Kwaka (1919–2012), Anna Sznajder (Schneider) fum Taksła (1920–2012), Jan Biba fum Tiöma-Jȧśkja (1920–2011), Elżbieta Nowak fum Blaśany (1920–2012), Elżbieta Mynarska fum Siöeba-Siöeba (1921–2014), Elżbieta Korczowska fum Kesuł (1922–2015), Matylda Danek Część nagrań jest efektem pracy naukowej finansowanej przez Ministerstwo Nauki i Edukacji ze środków budżetowych na naukę w latach 2016–2022 jako projekt badawczy w ramach programu „Diamentowy Grant” pod nazwą „Góry, pagórki, przykryjcie nas – Wilamowianie wobec powojennych prześladowań”, afiliowany przy Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. 16 �Zakończenie (1922–2022), Anna Foks (Fox) fum Priöeriöek (1923–2011), Elżbieta Kacorzyk fum Bek-Bȧlcer (1923–2022), Elżbieta Bies fum Ćertok (1923–2014), Anna Zejma fum Lüft (1923–2010), Elżbieta Babiuch fum Poükner/Küpsok (1923–2010), Elżbieta Sznajder (Schneider) fum Taksła (1923–2020), Stanisław Szubert (Schubert) fum Śübert (1923–2016), Elżbieta Matysiak fum Hȧla-Mockja (1924–2014), Helena Gasidło fum Biöeźnjok (1924–2014), Anna Danek fum Küpsela (1924–2021), Józef Sznajder (Schneider) fum Pejter (1924–2013), Rozalia Kowalik fum Poüermin (1925–2016), Waleria Brzezina fum Cepok (1925–2013), Anna Schilder fum Psyk (1925–2017), Katarzyna Balcarczyk fum Karol (1925–2013), Jan Formas fum Kürek (1925–2015), Elżbieta Formas fum Mözłer (1926–2019), Katarzyna Nowak fum Tobyś (1926–2010), Emilia Mika fum Witła (1926–2022), Maria Nycz fum Wȧligüra (1926–2022), Stanisław Rak fum Raćek (1926–2014), Anna Mika fum Biöetuł (1927–2021), Anna Korczyk fum Kołodźej (1927–2015), Anna Janosz fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Helena Danek fum Małata (1927–2020), Elżbieta Figwer fum Böba (1927–2018), Elżbieta Gąsiorek fum Anta (1927–2021), Janina Tempińska fum Böba (1927–2021), Józef Janosz fum Łycki (1927–2014), Franciszek Biesik fum Pinder (1927–2016), Bronisława Pyka (1928–2017), Helena Nowak fum Holećkla (1928–2017), Ingeborg Matzner-Danek fum Abda (1928–2016), Helena Rozner (Rosner) fum Böba-Loüzkja (1928–2015), Stanisław Danek fum Poükner/Küpsok (1928–2015), Jan Balcarczyk fum Amerykon (1928–2013), Elżbieta Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja (1929–2014), Emilia Biesik fum Raćek (1929–2013), Katarzyna Nowak fum Pejtela (1929–2019), Elżbieta Nycz fum Śleźok (1929–2007), Józef Gara fum Tołer (1929–2013), Eugenia Foks (Fox) fum Bröda (1930–2022), Elżbieta Koch fum Mjeta-Jȧś (1930–2013), Elżbieta Gandor fum Puś-Pejter (1930–2017), Hilda Kasperczyk fum Ćiöe (1930–2005), Emilia Zejma fum Mözłer (ur. 1930), Anna Biba fum Küćłik (1930–2009), Helena Foks (Fox) fum Fröst (1930–2020), Anna Kowalczyk fum Tobyś (1930–2022), Zofia Kozieł fum Śübert (1930–2016), Stanisław Kuczmierczyk fum Śymek (1930– 2019), Rozalia Danek fum Mjyra-Winca (1931–2021), Rozalia Węgrodzka fum Gȧda (ur. 1931), Elżbieta Nikiel fum Linküś (ur. 1931), Helena Gacek fum Pȧloż (1931–2020), Stanisław Zejma fum Zejma (1931–2015), Franciszek Danek fum Pȧća (1931–2020), Elżbieta Styskała fum Kaspela (1932–2017), Stefania Kuczmierczyk fum Ćiöe (ur. 1932), Anna Nowak fum Hȧla-Mockja (1932–2011), Emilia Danek fum Biöeźnjok (1933–2020), Kazimierz Foks (Fox) fum Baranła (1933–2020), Eugeniusz Zejma fum Mözłer (1934–2023), Anna Kuczmierczyk fum Zelbst (1934–2018), Anna Sznajder (Schneider) fum Gȧda (1934–2014), Józef Sznajder (Schneider) fum Hermon (1936–2022), Bernardyna Zbierowska fum Holećkla (1949–2021), Stanisław Merta fum Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1954–2011). Szczególne podziękowania kieruję do dwóch Wilamowianek – Heleny Bibowej (Płaćnik-Helka) i Anny Foksowej (Lüft-Nüśka), za to że poświęciły mi w 2022 r. wiele godzin i cierpliwie odpowiadały na nawet najdziwniejsze moje pytania. Gdyby nie ich zapał i poświęcenie, nie byłbym w stanie zrealizować tego i wielu innych projektów. 177 �178 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian DY ENDRYD Dy publikȧcyj ej ȧdśtanda fum „Reawakening the Wymysorys language in Wilamowice, Poland” projekt, gyfinansjyt fum Language Revitalization Accelerator 2022– 2023 program diöh dy amerykȧnyśy orgȧnizȧcyj Wikitongues, wo zy underśtyct dy rewitȧlizȧcyj ȧn dokumentȧcyj fun śpröha, wo zy zȧjn bydret fum oüsśtarwa. Y dam projekt ȧdśtinda oły ufśpejłnana ym 2022 jür. Do’s y di publikȧcyj (ym internet wi oü ym bihła) śtyma fu wi ym mȧsta łoüt kuma, at yh oü myta ufśpejłnana, wo zy zȧjn ȧdśtanda fun andyn projekta, wu’h zoüwer bej gywast. Y dam üt wje’h weła danka: Ym dr Andrason-Alex, do’ȧ go dy ufśpejłnana, wo wer zy cyzoma mahta, wi wer badȧta dy wymysiöeryśy gramatyk. Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2009 jür. Ym profesiöer Wicherkiewicz-Tomasz, do’ȧ go dy ufśpejłnana fu zem projekt „Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej. Baza dokumentacji zagrożonych języków”, (NPRH, 2011–2014). Dos zȧjn dy ufśpejłnana myt mer Baba – Böba-Loüzkja-Helka, wi oü mytum Siöeba-Hȧla ȧn Tołer-Jüza, oły fum 2012 jür. Bym ufśpejła wün prof. Mikołajczyk-Beata, prof. Majewicz-Alfred, prof. Wicherkiewicz-Tomasz ȧn dr Dolatowski-Marek. Yhy dank yr profesiöeryn Olko-Justyna, do zy go dy ufśpejłnana fu jym projekt „Endangered languages. Comprehensive models of language revitalization” (NPRH, 2013–2016). Dos zȧjn oły ufśpejłnana fum 2014 jür. Myta hot oü cy tün der dökter Chromik-Biöetuł. Oły ander ufśpejłnana ho yhy gymaht oüz dokumentȧcyj, wo’h zy mah fum 2004 jür. Y dam üt wje’h weła y oła Wymysiöejeryna ȧn Wymysiöejyn danka, wo zy hon mer gyśankt jyr cȧjt ȧn kroft, do zy hüłfa byr dokumentȧcyj fur wymysiöeryśa śpröh ȧn oü y mjyr, myta łanga gykuza ȧn myt gütum wüt. Dy mȧsta föna ława śun mej ny. Dos wün: Frycki-Francka (1913–2012), Bjerünjok-Mjyra (1913–2010), Pejtela-Nüśka (1916–2015), Stȧnćü-Ziöeśka (1917–2012), Karol-Nüśa (1918–2012), MözłerFrana (1918–2011), Kwaka-Helka (1919–2012), Taksła-Nüśa (1920–2012), Tiöma-Jȧśkja-Jȧśki (1920–2011), Blaśany-Hȧla (1920–2012), Siöeba-Siöeba-Hȧla (1921–2014), Kesuł-Hȧla (1922–2015), Danek-Mȧtylda (1922–2022), PriöeriöekNüśa (1923–2011), Ćertok-Hȧla (1923–2014), Lüft-Nüśka (1923–2010), Poükner/ Küpsok-Hȧla (1923–2010), Taksła-Hȧla (1923–2020), Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923– 2022) Śübert-Staha (1923–2016), Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014), BiöeźnjokHelka (1924–2014), Küpsela-Nüśa (1924–2021), Pejter-Jüza (1924–2013), �Dy endryd Poüermin-Ruzła (1925–2016), Cepok-Wȧlerka (1925–2013), Psyk-Nüśa (1925– 2017), Karol-Kȧśka (1925–2013), Kürek-Jȧśki (1925–2015), Mözłer-Hȧla (1926– 2019), Tobyś-Kȧśka (1926–2010), Witła-Milka (1926–2022), Wȧligüra-Mȧryśka (1926–2022), Raćek-Staha (1926–2014), Biöetuł-Nüśka (1927–2021), KołodźejNüśka (1927–2015), Hȧla-Frana-Jȧśkja (1927–2015), Małata-Helka (1927–2020), Böba-Hȧla (1927–2018), Anta-Hȧla (1927–2021), Böba-Janka (1927–2021), Łycki-Jüza (1927–2014), Pinder-Frana (1927–2016), Pyka-Bronka (1928–2017), Holećkla-Helka (1928–2017), Abda-Inga (1928–2016), Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015), Poükner/Küpsok-Staha (1928–2015), Amerykon-Jȧśki (1928–2013), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla (1929–2014), Raćek-Milka (1929–2013), Pejtela-Kȧśka (1929–2019), Śleźok-Hȧla (1929–2007), Tołer-Jüza (1929–2013), Bröda-Genjü (1930–2022), Mjeta-Jȧś-Hȧla (1930–2013), Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017), ĆiöeHilda (1930–2005), Mözłer-Milka (gyb. 1930), Küćłik-Nüśa (1930–2009), FröstHelka (1930–2020), Tobyś-Nüśa (1930–2022), Śübert-Ziöeśka (1930–2016), Śymek-Staha (1930–2019), Mjyra-Winca-Ruzła (1931–2021), Gȧda-Ruzła (gyb. 1931), Linküś-Hȧla (gyb. 1931), Pȧloż-Helka (1931–2020), Zejma-Staha (1931– 2015), Pȧća-Frana (1931–2020), Maksek/Kaspela-Hȧla (1932–2017), Ćiöe-Stefka (gyb. 1932), Hȧla-Mockja-Nüśka (1932–2011), Biöeźnjok-Milka (1933–2020), Baranła-Mjyra (1933–2020), Mözłer-Genek (1934–2023), Zelbst-Nüśka (1934– 2018), Gȧda-Nüśka (1934–2014), Hermon-Jüza (1936–2022), Holećkla-Beni (1949–2021), Hȧla-Frana-Jȧśkja-Hȧla-Staha (1954–2011). Ym hacta wje’h weła y cwü Wymysiöejeryna danka – ym Płaćnik-Helka ȧn ym Lüft-Nüśka, fjyr dos, do zy mer hon ym 2022 jür hefa śtunda gan ȧn do zy mer gydyłdik uf mȧj nawet wyndeliksta fröga hon cyrykgyziöet. Wen ny jyr łöst ȧn wyła fum śenkja, wje yh dan projekt, wi oü oły ander projekta ny kyna hon gymaht. 179 �180 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian ROZMÓWCZYNIE I ROZMÓWCY, KTÓRYCH WYPOWIEDZI ZNAJDUJĄ SIĘ W TEJ KSIĄŻCE DY KUZERYNA ȦN DY KUZYN, WO ZY Y DAM BIHŁA KUZA Anna Sznajder (Schneider) Taksła-Nüśa (1920–2012) Elżbieta Mynarska Siöeba-Hȧla (1921–2014) Fot. z cyfrowego archiwum Stowarzyszenia „Wilamowianie” Fot. Alfred Majewicz Helena Biba Płaćnik-Helka (ur. 1922) Elżbieta Kacorzyk Bek-Bȧlcer-Hȧla (1923–2022) Fot. Justyna Majerska-Sznajder Fot. Alex Andrason �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Sznajder (Schneider) Taksła-Hȧla (1923–2020) Anna Zejma Lüft-Nüśka (1923–2010) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Elżbieta Babiuch Küpsok/Poükner-Hȧla (1923–2010) Helena Gasidło Biöeźnjok-Helka (1924–2014) Fot. Alex Andrason Fot. Tymoteusz Król 181 �182 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Elżbieta Matysiak Hȧla-Mockja-Hȧla (1924–2014) Stanisław Foks (Fox) Lüft-Staha (1926–2021) Fot. Alex Andrason Fot. Alfred Majewicz Rozalia Hanusz Linküś-Ruzła (1926–2009) Anna Foks (Fox) Lüft-Nüśka (ur. 1927) Fot. Alex Andrason Fot. Justyna Majerska �Rozmówczynie i rozmówcy, których wypowiedzi znajdują się w tej książce Elżbieta Figwer Böba-Hȧla (1927–2018) Ingeborg Matzner-Danek Abda-Inga (1928–2016) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król Helena Rozner (Rosner) Böba-Loüzkja-Helka (1928–2015) Helena Nowak Holećkla-Helka (1928–2017) Fot. Alfred Majewicz Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz 183 �184 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Józef Gara Tołer-Jüza (1929–2013) Elżbieta Gandor Puś-Pejter-Hȧla (1930–2017) Fot. EDYTOR Rafał Klimkiewicz Fot. Tymoteusz Król Anna Kowalczyk Tobyś-Nuśka (1930–2022) Stanisław Zejma Zejma-Staha (1931–2015) Fot. Tymoteusz Król Fot. Tymoteusz Król �BIBLIOGRAFIA BIBLIOGRȦFYJ Ahearn, L. M. (2013). Antropologia lingwistyczna. Wprowadzenie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Andrason, A., Król, T. (2016). A grammar of Wymysorys. Duke: Duke University. Barciak, A. (red.) (2001). Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy Wilamowice. Bartmiński, J. (2007). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Bogatyriew, P., Jakobson, R. (1975). Folklor jako swoista forma twórczości. W: P. Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 168–182. Borges, R. (2019). Rapid Automatized Picture Naming as a Proficiency Assessment for Endangered Language Contexts: Results from Wilamowice. Journal of Communication and Cultural Trends, 1, 1–25. Borges, R., Król, T. (2019). The Relationship between Literature and Language Revitalization: „RewiTEATRalizacja” in Wilamowice. Multiethnica, 39, 25–38. Burszta, J., Grębecka, Z. (2015). Mówiono „druga Moskwa”. Wspomnienia legniczan o stacjonowaniu wojsk radzieckich w latach 1945–1993. Kraków: Libron. Chromik, B. (2019). Mikro- i makroideologie językowe. Przykład języka wilamowskiego. Praca doktorska. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Clifford, J. (2000). O autorytecie etnograficznym. W: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka. Warszawa: Wydawnictwo KR, 29–63. Connerton, P. (2012). Jak społeczeństwa pamiętają. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Crystal, D. (2000). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press. Czubala, D. (1999). „Legendy miejskie” czy „legendy końca XX wieku”?. W: K. D. Kadłubiec (red.), Folklorystyka na przełomie wieków. Cieszyn: Stowarzyszenie „Pro Filia”, 190–196. Dołowy-Rybińska, N. (2011). Języki i kultury mniejszościowe w Europie: Bretończycy, Łużyczanie, Kaszubi. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Dołowy-Rybińska, N. (2017). „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe i kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy. Toruń: Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Dybczyński, W. (2002). Śpiewnik gminy Wilamowice. Wilamowice: Urząd Gminy. �186 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Gara, J. (2004). Zbiór wierszy o wilamowskich zwyczajach i obrzędach oraz słownik języka wilamowskiego. Wilamowice–Bielsko-Biała: Stowarzyszenie za rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie”. Gara, J. (2007). „Wymysöjer śtytła”: Miasteczko Wilamowice oraz jego osobliwości w zbiorze piosenek Józefa Gary. Wilamowice: Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Wilamowicach. Grenoble, L. A. (2021). What do we revitalise. W: J. Olko, J. Sallabank (eds.), Revitalizing Endangered Languages. A practical guide. Cambridge: Cambridge University Press, 9–22. Grochowski, P. (2017). Od strzygoni do wampirów energetycznych. Folklor jako system praktyk interpretacyjnych. Przegląd Kulturoznawczy, 2(32), 223–242. Grochowski, P. (2019). Ustne narracje o Holokauście. Między folklorem a historią mówioną. W: P. Grochowski, D. Czubala (red.), O tym nie wolno mówić… Zagłada Żydów w opowieściach wspomnieniowych ze zbiorów Dionizjusza Czubali. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 7–36. Hajduk-Nijakowska, J. (2016). Doświadczanie pamięci. Folklorystyczny kontekst opowieści wspomnieniowych. Opole: Uniwersytet Opolski. Jones, S. H. (2014). Autoetnografia. Polityka tego, co osobiste. W: N. K. Denzin, Y. S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 175–218. Kadłubiec, K. D. (1999). Między memoratem a fabulatem. W: T. Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 63–70. Kajfosz, J. (2009). Magia w potocznej narracji. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Kajfosz, J. (2011). Folklor jako tekst w obiegu i jego potencjał konstruowania rzeczywistości. W: J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska (red.), Nowe konteksty badań folklorystycznych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 53–78. Karasek-Langer, A., Strzygowski, E. (1930). Sagen der Beskidendeutschen. Plauen: Verlag von Günther Wolff zu Plauen im Vogtland. Kleczkowski, A. (1920). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: Fonetyka i fleksja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Kleczkowski, A. (1921). Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji: składnia (szyk wyrazów). Poznań: Gebethner i Wolff. Krawczyk-Wasilewska, V. (1986). Współczesna wiedza o folklorze. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Król, T. (2015). Soziolinguistische Analyse des heutigen Wilmesaurischen. Praca licencjacka obroniona w Instytucie Filologii Germańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Bibliografia Król, T. (2019a). Zbiór pieśni wilamowskojęzycznych z Sammlung Horak w Volksmusikarchiv des Bezirks Oberbayern w świetle najnowszych badań nad muzyką w Wilamowicach. Literatura Ludowa, 3, 47–66. Król, T. (2019b). Aneks – zbiór pieśni w języku wilamowskim. W: M. Małanicz-Przybylska, Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, 169–228. Król, T. (2020). Słownik języka wilamowskiego. Maszynopis w archiwum projektu „Dokumentacja językowego i kulturowego dziedzictwa Wilamowic”. Król, T. (2021). Ynzer łidła – nasze pieśni. Wilamowskojęzyczne pieśni, kołysanki i wyliczanki. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Król, T., Olko, J., Wicherkiewicz, T. (2017). Awakening the Language and Speakers Community of Wymysiöeryś. European Review, 26(1), 179–191. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2020). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 2001–2020. Adeptus, 16. Król, T., Mętrak, M., Żak, A. (2022). Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących kultury Wilamowic i języka wilamowskiego z lat 1945–2000 i 2020–2022. Adeptus, 19. Latosiński, J. (1909). Monografia miasteczka Wilamowic: na podstawie źródeł autentycznych. Kraków: Drukarnia Literacka pod zarządem L. K. Górskiego. Lehmann, A. (2007). Reden über Erfahrung. Kulturwissenschaftliche Bewusstseinsanalyse des Erzählens. Berlin: Dietrich Reimar Verlag. Macdonald, S. (2021). Krainy pamięci. O dziedzictwie i tożsamości we współczesnej Europie. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Małanicz-Przybylska, M. (2019). Bez muzyki, bez śpiewu nie ma świata. Muzyka w Wilamowicach. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Marcol, K. (2020). Toutowie. Język i pamięć w ustanawianiu wspólnoty Wiślan w Banacie. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Młynek, L. (1907). Narzecze wilamowickie. Tarnów: J. Pisz. Mojmir, H. (1930). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 1, A–R. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Mojmir, H. (1936). Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice, t. 2, S–Z. Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Neels, R. (2012). De nakende taaldood van het Wymysojer, een Germaans taaleiland in Zuid-Polen. Een socuilinguïstische analyse. Praca doktorska. Leuven: Katolieke Universiteit Leuven. Simonides, D. (1969). Współczesna śląska proza ludowa. Opole: Powiatowy Instytut Śląski. Simonides, D. (1981). Memorat i fabulat we współczesnej folklorystyce. W: W. Nawrocki, M. Waliński (red.), Literatura popularna – folklor – język, t. 2. Katowice: Uniwersytet Śląski. 187 �188 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Sydow (von Sydow), C. (1934). Kategorien der Prosa-Volksdichtung. In: Volkskundliche Gaben. John Meier zum 70 Geburtstage dargebracht. Berlin: de Gruyter, 253–268. Szlachta-Ignatowicz, J., Wicherkiewicz, T. (2019). O teatrze wilamowskim. Postscriptum Polonistyczne, 23(1), 89–103. Tokarska-Bakir, J. (2009). Skaz antysemityzmu. Teksty drugie, 1–2, 302–317. Wicherkiewicz, T. (2001). Piśmiennictwo w etnolekcie wilamowskim. W: A. Barciak (red.), Wilamowice. Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 520–538. Wicherkiewicz, T., Zieniukowa, J. (2001). Język i piśmiennictwo. W: A. Barciak. (red.), Wilamowice: Przyroda, historia, język, kultura oraz społeczeństwo miasta i gminy. Wilamowice: Urząd Gminy, 487–578. Zhelyazkova, A. (2003). Urgent Anthropology: Methods of Crisis Research. International Centre for Minority Studies and Intercultural Relations (IMIR). https://core.ac.uk/ download/pdf/11872397.pdf [dostęp: 1.10.2022]. Zielińska, A. (2013). Mowa pogranicza. Studium o językach i tożsamościach w regionie lubuskim. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. Żak, A. (2017). Wpływ języka większości w procesie standaryzacji języka: przykład obecności polonizmów w materiałach edukacyjnych do nauki wilamowskiego. W: S. Cygan (red.), Język jako świadectwo kultury. Język. Kultura. Społeczeństwo. Kielce: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, 269–277. Instrukcja otwierania filmów Należy zeskanować kod QR, a następnie po otwarciu strony Wikitongues kliknąć „Dropbox.mp4”. Wtedy nastąpi odtworzenie filmu. W razie problemów prosimy o kontakt na adres e-mailowy stow.wilamowianie@gmail.com. Instrukcyj fum łön fun filma Cyderjyśt diöef’ȧ ȧ QR-kod skȧnowȧn, ȧ nöhta wen dy „Wikitongues”-zȧjt ej śun ufgymaht, diöef’ȧ „Dropbox.mp4”, to wyt der film gejn. Wen’s ny wje głyngja, to śrȧjwt ufa e-mail stow.wilamowianie@gmail.com. �Spis treści TEMATYCZNY SPIS TREŚCI TEMATYŚER RȦJSTER Wymysoü ȧn Wymysiöejer Wilamowice i Wilamowianie Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot��������������� 81 Wilamowice to piękne, małe miasto������� 81 Dy Wymysiöejyn kuma fum mjer����������� 51 Wilamowianie pochodzą znad morza����� 51 Ȧ Wymysiöejer tryft zȧj müter y Amsterdam����������������������������������� 52 Wilamowianin spotyka swoją matkę w Amsterdamie������������������������������� 52 Dy Wymysiöejer wün ander łoüt ����������� 53 Wilamowianie byli innymi ludźmi��������� 53 Uf Wymysoü diöft zih nimyd ny ferwȧjwa ����������������������������������� 53 Do Wilamowic nikt nie mógł się przyżenić ���������������������������������������� 54 Fyrym hȧsa zy Underum Puś ����������������� 82 Dlaczego jedna z dzielnic Wilamowic nazywa się Pod Lasem������������������� 83 Der Jüdaśtȧjg ȧn der Pöłaśtȧjg ��������������� 83 Jüdaśtȧjg i Pöłaśtȧjg (ścieżka Żydów i Polaków)��������������������������������������� 83 Wi zy dy ciglȧj boüta ���������������������������� 119 Jak budowano cegielnię ������������������������ 119 Der Bibiöewjec jyśter����������������������������� 83 O dawnym Bibowcu������������������������������� 84 Dy jyśta Wymysiöejyn wułda ny błȧjn y Wymysdiöf����������������������������������� 82 Pierwsi Wilamowianie nie chcieli zostać w Starej Wsi ����������������������� 82 Fyrym hȧsa zy cym Taksła�������������������� 119 Skąd wziął się przydomek Taksła���������� 120 Dy śül fjym krig wiöe śtreng ������������������ 98 Przedwojenna szkoła była rygorystyczna���������������������������������� 98 Dy Wymysiöejyn köma mejer wi zejwa hundyt jür y dam������������������������������ 54 Wilamowianie przybyli ponad siedemset lat temu��������������������������� 54 Dy Wymysiöejyn wün ander łoüt wi dy Ełcnyn������������������������������������ 55 Wilamowianie byli inni niż Hałcnowianie ���������������������������������� 55 Dy Ełcnyn ferhyndyn yn Wymysiöejyn��� � 56 Hałcnowianie przeszkadzają Wilamowianom�������������������������������� 56 Dy wymysiöeryśy śpröh Język wilamowski Dy śwygjermüter kuzt jok wymysiöeryś���������������������������������� 120 Teściowa mówiła tylko po wilamowsku������������������������������ 120 Dy jyśta Wymysiöejyn wün y Wymysdiöf������������������������������������ 82 Pierwsi Wilamowianie osiedlili się w Starej Wsi������������������������������������ 82 Nimand hot yns ny gan diöh dy śpröh ���� 57 Nikt nas nie lubił z powodu języka���������� 57 Dy śpröh wiöe ny derłiöet������������������������ 57 Język wilamowski był zakazany�������������� 57 Wo dy mama wje ziöen, wen zy fum grop wje ufśtejn ���������������������������� 121 Co powiedziałaby mama, jakby wstała z grobu ������������������������������������������ 121 Wi kon mȧ dy müterśpröh fergasa? ������ 122 Jak można zapomnieć matczyny język?�������������������������������������������� 122 Dy Siöeboka kuzta wymysiöeryś���������� 122 Soboki mówiły po wilamowsku������������ 123 Ȧ Wymysiöejeryn ziöet uf „hołdy-bołdy” o ������������������������������ 58 Jak jedna Wilamowianka odpowiedziała na „hołdy-bołdy” ���������������������������� 58 Wymysiöeryś ej ȧ śejny śpröh���������������� 123 Wilamowski to piękny język������������������ 123 Dy atyn łjyn zih wymysiöeryś �������������� 123 Robotnicy uczyli się wilamowskiego���� 124 189 �190 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Fyrym yh ho ogyfanga cy śrȧjwa wymysiöeryś���������������������������������� 125 Dlaczego zacząłem pisać po wilamowsku������������������������������ 125 Der śwygjerfoter wiöe ȧ Pöła, oder ȧ łjyt zih wymysiöeryś�������������������� 58 Mój teść był Polakiem, ale uczył się wilamowskiego�������������������������������� 59 Fyrym zih dy łoüt interesjyn myter wymysiöeryśa śpröh������������������������ 59 Dlaczego jest teraz takie zainteresowanie językiem wilamowskim������������������ 59 Der foter kund ny pönyś kuza���������������� 125 Ojciec nie umiał mówić po polsku�������� 126 Ym kynd wiöe’s ny derłiöet cy kuza wymysiöeryś���������������������������������� 126 Jak zabroniono dziecku mówić po wilamowsku������������������������������ 126 Wysty gryhta wymysiöeryś kuza? �������� 127 Zaczniesz mówić po wilamowsku? ������ 127 Ȧ briw wymysiöeryś gyśrejwa���������������� 60 List napisany po wilamowsku������������������ 60 Der kłop fu Błan ferśtind wymysiöeryś������ 78 Mąż z Bielan rozumiał po wilamowsku������ 79 Der Poüermin ziöet, wos ej nojys������������ 60 Pauermin mówił o nowinach ������������������ 60 Wen wer kuzta wymysiöeryś, müstwer śtröf coła������������������������������������������ 61 Za mówienie po wilamowsku trzeba było płacić kary������������������������������� 61 Di, wo ferśtinda, łahta������������������������������ 61 Ci, co rozumieli, śmiali się���������������������� 62 Dy kyndyn wün bejz, do wer kuzta wymysiöeryś���������������������������������� 128 Dzieci były złe, jak mówiliśmy po wilamowsku������������������������������ 128 Dy müter fur nökweryn kund ny pönyś��������������������������������������� 129 Matka sasiadki nie umiała mówić po polsku���������������������������������������� 129 Fyrym wiöd y Wymysoü dy pönyśy śpröh ȧjgyfüt������������������������������������ 99 Dlaczego w Wilamowicach wprowadzono język polski�������������� 99 Wymysiöejer kłȧdyn Wilamowskie stroje Yhy nyt śwjerery zaha �������������������������� 129 Szyłam cięższe rzeczy���������������������������� 129 Yhy nyt śejny lȧlka (tȧkla)�������������������� 130 Szyłam piękne lalki�������������������������������� 130 Wi dy Pöła ogycün gingja������������������������ 62 Stroje Polaków z okolicznych wsi ���������� 62 Wer hota myter śwaster zyty nymłikjy rek���������������������������������� 130 Miałyśmy z siostrą takie same spódniczki�������������������������������������� 131 Dy gywynłikja rek fur müter����������������� 131 Spódnice codzienne od matki��������������� 131 Dy baba hoüt zih ym bet����������������������� 100 Babcia czepiła się w łóżku������������������� 100 Dy bowa, wo gingja bocȧm end wymysiöeryś��������������������������������� 100 Kobiety, które do końca życia chodziły po wilamowsku ������������� 100 S’hemb ��������������������������������������������������118 Koszula��������������������������������������������������118 Dy śynsty traht uf Hȧlikjałȧjtnysdunyśtag����������������� 134 Najpiękniejszy strój był na Boże Ciało������������������������������� 134 Wi mȧ dy wymysiöejer fłȧk zo wośa����������������������������������������� 128 Jak prać wilamowskie stroje����������������� 128 Ȧ bow trüg koroln fu böśtan����������������� 101 Jedna kobieta nosiła korale z bursztynu����������������������������������� 101 Dy Wymysiöejyn zȧjn kuma yn kłȧdyn ��������������������������������������� 62 Wilamowianie przybyli w strojach��������� 63 Wi’h wymysiöejer blüza wüś��������������� 131 Jak prałam wilamowskie bluzki����������� 132 Dy śłȧhsta rek wün płesnerrök ȧn kȧljytarök��������������������������������� 132 Najgorsze (najmniej odświętne) były spódnice płesnerrök i kȧljytarök ������������������������������������ 132 S’kroücła fur müter�������������������������������� 133 Krzyżyk od matki���������������������������������� 133 �Tematyczny spis treści Ym jyśta zuntag gingja zy śyner ogycün ������������������������������������������ 133 W pierwszą niedzielę miesiąca ubierały się ładniej������������������������ 133 Wi zih ȧ Wymysiöejeryn fjym krig zułd ocin���������������������������������������� 101 Jak przedwojenne Wilamowianki się ubierały������������������������������������������ 102 Wosfer hemb jyśter wün������������������������ 103 O tym, jakie dawniej były koszule�������� 103 Nimyd hot zyty fłȧk, wi wjyr������������������ 63 Nikt nie miał takich strojów jak my�������� 63 Wi zy nöm krig hon ȧ ymertihła gyśtöła������ 63 Jak nam ukradli po wojnie najładniejszą odziewaczkę�������������� 63 Trȧdycyja Tradycje Der śmjyrgüst fjym krig�������������������������� 64 Śmiergust przed wojną���������������������������� 64 Jyśter gusa zy ym śmjyrgüst ny ȧzu wi yta �������������������������������������������� 103 Kiedyś nie lali po śmierguście tak mocno jak teraz������������������������ 104 Zy śtełta ufum dah ȧ wiöen cyzoma������ 104 Jak złożyli wóz na dachu ���������������������� 104 Wi zy ȧ batłer ȧn ȧ mȧja śtełta �������������� 162 Jak stawiali dziada i maja���������������������� 162 Ym śmjyrgüst kund’ȧ ny gejn, wi’ ȧ hot ahca jür���������������������������������� 104 Po śmierguście nie można było iść, jak się nie miało osiemnastu lat���� 104 Faderśłȧjsa���������������������������������������������� 162 Pierzowiec �������������������������������������������� 163 Wi zy uf dy friöed gingja fjym krig �������� 65 Jak szli na wesele przed wojną���������������� 65 Jyśter wiöe łöstikjer, wer śłysa dy fadyn ���������������������������������������� 105 Kiedyś było weselej, szkubałyśmy pierze��������������������������������������������� 105 Dy ślynćkja ufer friöed���������������������������� 65 Ślęczki na weselu������������������������������������ 65 Opyłys y Ałca������������������������������������������ 79 Odpust w Hałcnowie�������������������������������� 79 Der friöedaśmjyrgüst����������������������������� 164 Śmiergust weselny �������������������������������� 164 Der köh ufer friöed�������������������������������� 163 Kucharz na weselu �������������������������������� 164 Mȧj wymysiöejer friöed�������������������������� 93 Moje wilamowskie wesele���������������������� 93 Wi dy wymysiöejer Jüda fȧjyta sukkot������ 69 Jak wilamowscy Żydzi świętowali Sukkot���������������������������������������������� 70 Łidła Pieśni Yhy kund śejn zyngja���������������������������� 152 Zawsze umiałam ładnie śpiewać������������ 152 Fu ynzyn rȧjhja fȧldyn �������������������������� 166 Z naszych bogatych pól ������������������������ 166 Wymysiöejer śejny mȧkja���������������������� 167 Wilamowianki to piękne dziewczyny��� � 168 O dü mȧj łiwy puterbow������������������������ 168 O ty kochana maślarko�������������������������� 169 Zȧjt gybata, ny hot frejwuł�������������������� 169 Prosimy was, nie miejcie pretensji (za kolędę dziękujemy)������������������ 169 Ȧ müzykȧlyśy gyśwyster Hȧla-Mockja-Hȧla ������������������������ 135 Muzykalna kuzynka Hala-Mockja-Hala (Elżbieta Matysiak)������������������������ 135 Mȧj mȧkja, ku cy mjyr �������������������������� 170 Moja dziewczyno, chodź do mnie �������� 170 Der ołdy Kesuł �������������������������������������� 170 Stary Kesuł�������������������������������������������� 170 Ȧn śrejt weter���������������������������������������� 171 Jeden krok w przód�������������������������������� 171 Ny śyk mih ys pyśła������������������������������ 171 Nie posyłaj mnie do lasu������������������������ 171 S’möndła śȧjnt �������������������������������������� 171 Księżyc świeci �������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śpacerpolka�������������������������������������������� 172 Śłöf mȧj kyndła fest ������������������������������ 172 Śpij moje dziecko mocno���������������������� 173 Diöt fum hejwuł ������������������������������������ 173 Tam z górki�������������������������������������������� 174 Zȧgja, nȧgja�������������������������������������������� 174 191 �192 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Wyliczanka „Zȧgja, nȧgja”������������������� 174 S’wün ȧmöł cwü mykja ����������������������� 175 Były raz dwa komary ��������������������������� 175 Ufer wjytśoft Na gospodarstwie Fjym krig go’s ny hefa kroüt y Wymysoü����������������������������������� 105 Przed wojną w Wilamowicach nie było dużo kapusty ����������������� 106 Wer müsta zih külȧn nöm apułzeca������� 135 Po zasadzeniu ziemniaków musieliśmy się kulać��������������������� 136 Oły śtunda wün gycyłt cyr at ��������������� 136 Wszystkie godziny pracy na gospodarstwie były policzone��������������������������������������� 136 Dy dinstłoüt ȧn atyn ufer wjytśoft fum foter����������������������������������������� 66 Służący i robotnicy na gospodarstwie ojca������������������������������������������������� 66 At ym Bibiöewjec ȧn ufer wejz ����������� 153 Praca w Bibowcu i na łące ������������������� 153 Wi wiöe s’Biba-Jew cytȧlt ��������������������� 84 Jak była podzielona Bibowa Rola����������� 84 Wi der kłop mulk dy ki������������������������� 153 Jak mój mąż doił krowy����������������������� 154 Yhy müst błȧjn byr müter ufer wjytśoft����������������������������������������� 154 Musiałam zostać przy matce na gospodarstwie ������������������������� 154 Dy śwoümła hon yta ny wos cy frasa����� 106 Jaskółki nie mają teraz co jeść ������������� 107 Wo wer byr müter zocta ������������������������111 Co sadziliśmy u mamy��������������������������111 Wi wer s’fłȧś nöm śwȧjnśłahta cytȧlta������������������������������������������� 155 Jak dzieliliśmy mięso po świniobiciu������������������������������� 155 Jyśter wiöe dy wjytśoft ganc andyśt����� 107 Kiedyś praca na gospodarstwie była całkiem inna��������������������������������� 107 Śwjery at ufer wjytśoft������������������������� 138 Ciężka praca na gospodarstwie������������� 138 Yta ej ȧ beser cȧjt wi jyśter������������������� 107 Teraz jest lepsza pogoda niż dawniej����������������������������������� 108 Wi’h myta myłihzaha uf dy Byłc fü ����������������������������������������� 139 Jak jeździłam z nabiałem do Bielska ��� 139 Dy ołda łoüt zöha jok fȧld��������������������� 137 Starzy ludzie widzieli tylko pole����������� 137 Der gymahty traktor����������������������������� 140 Robiony traktor������������������������������������� 140 Mjyr gyfuł dy at ym gatła��������������������� 140 Podobała mi się praca w ogródku (rozsadniku) ��������������������������������� 141 Gatła köst at ����������������������������������������� 142 Ogródek kosztuje dużo pracy��������������� 142 Wi’h wiöe jung, müst yh ata����������������� 142 Jak byłam młoda, musiałam pracować��������������������������������������� 142 Yhy maht ołys ym fȧld������������������������� 143 Robiłam wszystko w polu��������������������� 143 Wi der foter züht ȧ gyśpon������������������� 143 Jak ojciec szukał gyśpon (kogoś do sprzęgania się)������������� 143 Śiöehnikjys Straszydła Der büw mytum ruta hitła����������������������� 86 Chłopczyk z czerwonym kapelusikiem����������������������������������� 86 Der toüwuł höt ȧ feter gyfüt yn Świöeca Tȧjh����������������������������� 87 O tym, jak diabeł zwodził wujka do Czarnego Stawu������������������������� 87 Fum Ruzła, wo ziöet, do’s zih fu nist ny fjet��������������������������������������� 88 O Ruźle, co mówiła, że się niczego nie boi��������������������������������������������� 88 Handwerk ȧn handuł Rękodzieło i handel Wi zy dy kjywła y Błan mahta������������� 137 Jak robili kosze w Bielanach����������������� 137 Jyśter mahta zy cigln myta henda��������� 108 Kiedyś robiono cegły ręcznie��������������� 109 �Tematyczny spis treści Dy wawyn fün uf Win����������������������������� 89 Tkacze jeździli do Wiednia��������������������� 89 Dy śmyd łjyta zih y Win������������������������� 89 Kowale uczyli się w Wiedniu����������������� 90 Der teper cy nökwyś������������������������������� 90 Garncarz po sąsiedzku ��������������������������� 90 Dy tepyn fün myta typa ufȧ jümyt ��������� 91 Garncarze jeździli z garnkami na targ��������������������������������������������� 91 Mjyr gyfüł inda s’handułn, ȧ ny s’fȧld������������������������������������� 145 Mnie podobał się zawsze handel, a nie pole��������������������������������������� 146 Der foter handułt oüz knȧht ����������������� 146 Mój ojciec handlował jako kawaler ����� 146 Dy mama ging ufȧ jümyt myt yns����������� 90 Mama chodziła z nami na targ ��������������� 91 Dy cökela fjym krig ����������������������������� 108 Cukierki przed wojną��������������������������� 108 Ȧ łöstikjy kistiöeryj fu wymysiöejer handułłoüt��������������������������������������� 66 Humorystyczna historia o wilamowskich handlarzach������������������������������������� 67 S’Asa Jedzenie Wos zih os bocȧ mytag��������������������������112 Co się jadło przed południem����������������112 Pylyk ȧn woserpip����������������������������������114 Polewka i woserpip (pipa na wodzie)��� �114 Fanküh gybröht ufs fȧld ������������������������113 Jajecznica przynoszona na pole ������������113 Awys güt uf dy kroft����������������������������� 155 Groch dobry na siłę������������������������������� 156 S’Asa byr fȧldat ������������������������������������114 Jedzenie przy pracy w polu��������������������115 Śüsterpop wiöe ym zuntag ��������������������� 67 Śusterpop (jajecznica po wilamowsku) była w niedzielę ����������������������������� 67 Wjyr kohta oü ćjyrkja����������������������������116 Gotowaliśmy też zacierkę����������������������117 S’asa ufum opyłys y Wymysdiöf ����������� 68 Jedzenie na odpuście w Starej Wsi��������� 69 Ym besta wün gywjemty arpułn������������117 Najlepsze były zagrzane ziemniaki��������117 Ida tag ȧ śysuł kroüt ������������������������������117 Codziennie miska kapusty ��������������������118 Jyśter zösa oły ufa śymułn ������������������� 156 Kiedyś wszyscy siedzieli na stołkach ����������������������������������� 156 Gyśihtkistiöeryja Opowieści historyczne Zy wułda yn hund ny kłengln��������������� 164 Jak nie chcieli dzwonić dzwonami psom��������������������������������������������� 165 Wi dy Stanecka bowa y dy tancgrüp ȧjłot����������������������������������������������� 159 Jak Stanecka zaprosiła kobiety do zespołu ����������������������������������� 159 Wi der krig oüsbroh, hüt yh dy ki��������� 160 Jak wybuchła wojna, pasłam krowy����� 161 Ȧ bejzer, doüćer śiłer ��������������������� 79 Zły niemiecki nauczyciel ����������������������� 79 Der gyfoła gyśwyster kymt ufȧ troüm��������������������������������������������� 161 Kuzyn, który zginął na wojnie, przyszedł na sen��������������������������� 161 Der jyśty mȧj wymysiöeryś ������������������� 74 Świętowanie Pierwszego Maja po wilamowsku������������������������������� 75 Ȧ gyśȧjty Wymysiöejeryn bywjet koroln��������������������������������������������� 75 Sprytna Wilamowianka ratuje korale����� 76 Oüz ȧ jung mȧkja ym pikus ������������������� 76 Jako młoda dziewczyna w areszcie��������� 77 S’kynd bypiśt ȧ sowjetyśa drowa����������� 72 Dziecko obsikało radzieckiego żołnierza����������������������������������������� 72 Ȧ güter Rüsek hyłft ������������������������������� 72 „Dobry Rusek” pomaga ������������������������� 73 Dy Rüsa nama s’fad ������������������������������� 73 „Ruscy” biorą konia������������������������������� 73 Wi zy yns noma, dy Neuman-Mejł cy feleśa����������������������������������������������� 74 Jak nas wzięli do gaszenia młyna Neumanna��������������������������������������� 74 Der Edward Kennedy ej gyśtiörwa��������� 97 193 �194 Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Śmierć Edwarda Kennedy’ego��������������� 97 Wi zy mih ȧreśtjyta, koht dy mama kłejzła myt fłoüma ����������������������� 158 Jak mnie aresztowali, to mama gotowała kluski ze śliwkami��������� 158 Wi mih der pot fjyr hołwa liter brantwȧjn oüsgykoüft höt��������������� 70 Jak mnie putek (ojciec chrzestny) wykupił za pół litra wódki ������������� 71 Wi zy dy tehtyn fur nökweryn wułda nama ufȧ Üral��������������������� 157 Jak córki sąsiadki miały zostać zabrane na Ural����������������������������� 157 Der direktor fur śül höt Wymysiöejer mȧkja fjym Üral bywjet ��������������� 157 Jak dyrektor szkoły obronił wilamowskie dziewczęta przed wywózką na Ural ��������������� 158 Wi dy dinstmiöed nöm krig cüfełik ziöet, do wer hon ȧ śwȧjn gyśłaht������������������������������� 94 Jak służąca po wojnie przez przypadek się wygadała, że było u nas świniobicie������������������������������������� 94 Wi dy Rüsa ynzer hyt byśosa����������������� 95 Jak „Ruscy” ostrzeliwali nasz dom��������� 95 Wi zy ȧ śwöger nöma ys lager by Doüćłand����������������������������������������� 96 Jak szwagra zabrali do obozu za Niemca��������������������������������������� 96 Wi ȧ bykanter fum foter yn oüsgyzidlta Wymysiöejyn hüłf (ym 1956 jür) ��������������������������������� 96 Jak znajomy ojca pomógł wysiedlonym Wilamowianom (w 1956 r.)��������������������������������������� 96 Ławakistiöeryja Opowieści z życia Yhy fiöe śun ny ym rod������������������������� 149 Już nie jeżdżę na rowerze��������������������� 149 Wi wer dy hyt mojyta��������������������������� 149 Jak budowaliśmy dom��������������������������� 150 Wi yh mih łjyt śwyma bym mjer ����������� 85 Jak uczyłam się pływać nad morzem ����������������������������������� 85 Wi wer zih bym nökwer oüz kyndyn bawjȧta������������������������������������������� 85 Jak bawiliśmy się u sąsiada jako dzieci��������������������������������������� 85 Wo yh hoüt ho gymaht ��������������������������� 86 Co dziś robiłam��������������������������������������� 86 Mȧj koleżanka fur tancgrüp (Linküś-Ruzła)����������������������������� 134 Moja koleżanka Linkusiowa Ruzła������� 134 S’water śług y dy zoüł ȧn s’fad derśrok ����������������������������������������� 150 Jak piorun uderzył w słup i przestraszył konia����������������������� 151 Gest fu Belgjen��������������������������������������111 Goście z Belgii��������������������������������������111 Dy rȧz uf Win����������������������������������������� 92 Podróż do Wiednia��������������������������������� 92 Fyfikjy śtykla ufer frȧjyt������������������������� 93 Żarty podczas zalotów ��������������������������� 93 Dy at ufer köłagrüw ����������������������������� 143 Praca na kopalni����������������������������������� 144 Der dźjada gyt cy asa yr öema nökweryn ������������������������������������� 144 Jak dziadek dawał jeść biednej sąsiadce ��������������������������������������� 145 Yhy interesjyt mih jok myt at��������������� 145 Ja interesowałam się tylko pracą����������� 145 Wi zy s’wejtünikjy kürjyta������������������� 109 Jak leczyli bolące miejsca��������������������� 109 Dy śłykjermyłih kürjyt ȧ brüder����������� 109 Jak kwaśne mleko wyleczyło brata��������110 Kürjyn myt kwaka����������������������������������110 Leczenie kwakami (brukwią)����������������110 Łöstikjy gyśiht fu ȧr dinstmiöed����������� 147 Zabawna historia o służącej ����������������� 147 Ymcyg diöh dy at fum kłopa ����������������� 91 Przeprowadzki ze względu na pracę męża��������������������������������� 92 Łöstikjy gyśiht fum kolandgejn ����������� 148 Wesoła historia o kolędzie ������������������� 148 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 67 Z recenzji dr hab. Henryk Jaroszewicz Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filologii Słowiańskiej Książka Tymoteusza Króla nie jest zwyczajnym zbiorem tekstów zapisanych podczas badań terenowych, w rzeczywistości bowiem stanowi swego rodzaju świadectwo pamięci zbiorowej Wilamowian, zawartej w ich języku. Tom ukazuje barwny, niejednorodny obraz świata utrwalony w materii językowej, ujawnia interpretacje rzeczywistości, sądy o świecie oraz społeczne przekonania użytkowników wymysiöeryś, których kres nadchodzi stopniowo wraz z przemijaniem pokoleń. Nie jest to jednak epitafium. Podjęta dokumentacja jest istotnym działaniem stanowiącym podstawę rewitalizacji wymierającego języka i zanikającej kultury. Warunkiem istnienia pamięci, a wraz z nią zachowania tożsamości małej grupy etnicznej, jest komunikacja, która pozwala na transmisję wzorów kultury i decyduje o określaniu granic tej grupy względem innych wspólnot. dr hab. Katarzyna Marcol Uniwersytet Śląski, Wydział Nauk o Kulturze Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian To bez wątpienia niezwykle wartościowa pozycja, która prócz walorów czysto naukowych pełni także bardzo ważną funkcję społeczną, dokumentując kształt skrajnie zagrożonego w swoim bycie języka. Nie ulega wątpliwości, że wnikliwe rejestrowanie języka wilamowskiego, pośrednio zaś dokumentowanie dorobku kulturowego Wilamowian, może podnieść skuteczność prowadzonych w jego obrębie działań rewitalizacyjnych. Nie trzeba zaś przekonywać, że wszystkie aktywności, których celem jest ochrona i zachowanie dla przyszłych pokoleń językowego bogactwa dzisiejszej Polski, są wyjątkowo cenne. Archiwum Etnograficzne Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Tymoteusz Król Tymoteusz Król � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wymysoü ej ȧ śejny, kliny śtot. Gyśihta fu Wymysiöejyn yr wymysiöeryśa śpröh = Wilamowice to piękne, małe miasto. Wilamowskojęzyczne opowieści Wilamowian Description An account of the resource 194 strony : fotografie, ilustracje, portrety ; 24 cm Archiwum Etnograficzne, t. 67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Król, Tymoteusz Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource wilamowski, polski Type The nature or genre of the resource kisążka Subject The topic of the resource pamięć zbiorowa, grupy etniczne, folklor, mniejszość językowa, język wilamowski , Wilamowianie, Wilamowice (woj.śląskie) folklor grupy etniczne język język wilamowski mniejszość językowa pamięć zbiorowa Wilamowianie Wilamowice (woj.śląskie) https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41b3716f62e044d8ed778dd0ff5f1956.pdf 378ac1eb7bfde5d4ec37db1b77fbbd24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5608 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia refleksyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5214 Title A name given to the resource Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.64-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kruszelnicki, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Ur. w I 979 r. Ukończy) anglistykę ( 2 0 0 3 ) i kulturoznawstwo ( 2 0 0 6 ) na Uniwersytecie Wrocławskim. Zajmuje się filozofią współczesną i najnowszymi KrilSZelnicki dyskursami w antropologii kultury. Nauczyciel języka angielskiego, autor artykułów z zakresu współczesnej filozofii francuskiej, pedagogiki i kulturoznawstwa. Redaktor (wraz z Michałem Kruszelnickim) n u m e r u specjalnego „Forum Oświatowego" pt. Studia z posthumanistycznej filozofii podmiotu (Warszawa-Wrocław 2008). Członek redakcji kwartalnika „Kultura - Historia - Globalizacja" przy Instytucie Kulturoznawstwa U W r . Przygotowuje pracę doktorską poświęconą idei refleksyjności w e współczesnej teorii antropologicznej. Pracuje w Dolnośląskiej Szkole Wyższej w e Wrocławiu. Pojęcie refleksyjności we współczesnej teorii antropologicznej W coraz obszerniejszej literaturze, która dotyczy zagadnienia refleksyjności w naukach społecznych, zazwyczaj panuje zgoda, ż e zwrot refleksyjny (reflexive turn) w antropologii nastał w późnych latach sześćdziesiątych, w z g l ę d n i e na początku lat siedemdziesiątych . W wielu pracach zwraca 1 1 się uwagę na ten właśnie okres jako na właści­ wy kontekst historyczno-polityczny narodzin idei antropologicznej refleksyjności. W okre­ sie tym antropologię zaczął obejmować pro­ ces samokrytyki inspirowany zdemaskowaniem dyscypliny zarówno jako produktu, jak i głów­ nego beneficjenta kolonialnej ekspansji społe- N . Rapport, J. Overing, haslo: „Autoanthropology", [w:] N . Rapport, J. Overing (red.), Social and Cultural Anthropology: The Key Concepts, Routledge, London-New York 2000, s. 19. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j czeństw zachodnich . Jak twierdzą niektórzy autorzy, początków nurtu refleksyjnego można by także upatrywać w okresie nieco później­ szym, w latach osiemdziesiątych, znaczonych w antropologii innowacyjnymi publikacjami teoretyków związanych z postmodernistyczną formacją intelektualną . James Clifford i Geor¬ ge Marcus - postaci emblematyczne dla wspo­ mnianej formacji - w tomie zbiorowym Writing 2 3 Culture: The Poetics and Politics ofEthnography zwrócili uwagę na fakt, iż autorytet etnografa, prezentowane przez niego dane oraz propo¬ nowane wnioski są częściowo determinowane przez stosowane przezeń techniki pisarskie czym zapoczątkowali w a ż n a debatę w ramach nurtu refleksyjnego znana iako the writine cul¬ ture debatę* Czego dokładnie refleksyjność w obszarze an­ tropologii dotyczy, co czyni swym przedmiotem, co ma sobą obejmować? Według Charlotte Auli Davies, refleksyjność to „spoglądanie na samego siebie, to proces, w którym badacz odnosi się do siebie samego" . Tak pojęta idea refleksyjności szczególnego znaczenia nabiera dla antropolo­ gii, a raczej dla jej praktycznego wymiaru, jakim jest etnografia, gdyż to właśnie w etnografii zwią­ zek badacza z „obiektem" jego badania pozostaje związkiem najbliższym. Podążając za ogólną definicją podaną przez Auli Davies, możemy zatem nieco i a rozwinąć Refleksyiność czy też auto-antropologiczna świadomość oznaczałaby tedy próbę zrozumienia roli iaka presupozycie uprzedzenia i milcząco przyjmowane przez 5 2 Zob. D . Hymes (red.), Reinventing Anthropology, 65 podmiot dane (historyczne, socjokulturowe, personalne) grają w jego procesie poznawczym, a ostatecznie w finalnym efekcie jego badania, jakim jest tekst etnograficzny. Odniesienie do podmiotu poznaj ącego, wezwa­ nie go do autokrytyki i próba zdania sprawy z roz­ licznych zapośredniczeń i uwarunkowań, jakich jest on sprawcą w konstrukcji wiedzy antropolo­ gicznej, nie jest jedynym wymiarem refleksyjności. Podnosi tę kwestię Michael Herzfeld, zauważając, iż „najbardziej przydatny rodzaj refleksyjności to nie czyste autobadanie, lecz refleksyjność poda­ jąca w wątpliwość założenia kulturowe etnografa - refleksyjność wyjaśniająca etnograficzne spot­ kanie wraz z jego ograniczeniami, jako istnieją¬ ce na podstawie niedoskonałego zazębiania się dwóch różnych kodów z wielością przeróżnych tożsamości i domysłów'" Występując przeciwko refleksyjności bedacei iuż to pobłażliwym solip syzmem" juz to nieprzviemnvm zaieciem sie sa mym sobą'" Herzfeld upomina sie o refleksyiność prawdziwie empiryczna" a wiec ten iei rodzai który mógłby być używany w celu intensyfika c i analLy" Rozwińmy ten temat. " 6 8 Herzfeld proponuje bardzo użyteczne roz­ różnienie na dwa rodzaje refleksyjności: osobistą i społeczno-kulturową. Podczas gdy pierwsza z nich dotyczy jedynie osobowości pojedynczego antropologa, druga czyni swym przedmiotem całą empirycznie dostępną „hybrydyczną kul­ turę zawodową" , z jakiej wywodzą się badacze, umożliwiając „dostrzeżenie własnych praktyk kulturowych, z uprawianiem antropologii na 9 4 Zob. J. Clifford, G. Marcus, Writing Culture. The Poetics Pantheon Books, New York 1972; T. Asad (red.), and Politics ofEthnography, University of California Press, Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press, Berkeley 1986. London 1973. 3 5 M . Herzfeld, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, dum. M . M . Piechaczek, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004, s. 76. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA C.A. Davies, Reflexive Etnography, Routledge, London 2002, s. 4. 6 M . Herzfeld, op. cit., s. 77. 7 Ibid, s. 81. 8 Ibid, s. 77. 9 Ibid, s. 81. �66 W o j c i e c h Kruszelnicki czele, w kontekście porównawczym" , a tym samym stając się istotną częścią składową histo­ rycznej samoświadomości dyscypliny. W eseju tym spróbujemy podążyć w s k a z a n ą ścieżką, przyjmując do wiadomości, że wymiarów refleksyjności jest wiele. M . Whitaker na przykład rozszerza spektrum krytycznej refleksji z pola epistemologicznego na równie wedle niego w a ż ­ ne pole sił politycznych, warunkujących tworze­ nie opowieści etnograficznej . Idąc tym tropem, możemy jeszcze bardziej powiększyć ów „zbiór sił" o zewnętrzne czynniki historyczne i społecz­ ne. Zgodnie więc z sugestią Herzfelda, będziemy twierdzić, że refleksyjność w antropologii doty­ czy nie tylko podmiotu poznającego i nie odsyła jedynie do jego prywatnej autokrytycznej ak10 11 I 1 Y I B 1 )> 11 I tywności intelektualnej lecz stanowi krytyczny działający w wielu wymiarach teorii i praktyki metadyskurs którego celem staje się badanie umwersahstycznych twierdzeń zdrowego rozsadku - n i e wyłączając zdrowego i-ozsądku ja kim kierują się zachodnie teorie społeczne" . Wyróżniliśmy dwa typy refleksyjności obecne we współczesnej teorii antropologicznej. Pierw­ szy z nich skupia się na podmiocie antropolo­ gicznego poznania, pragnąc poddać pod dyskusję „wzajemny wpływ, jaki mają na siebie jednostka oraz proces badania, a także proces pisania" . Podejście to można by nazwać refleksyjnością w węższym znaczeniu. Drugi, znacznie sze­ rzej rozumiany typ refleksyjności, postulowany współcześnie, polega na „skierowaniu na samych 12 13 siebie tych szkiełek, przez które interpretujemy świat" , proponuje refleksyjne spojrzenie na całość dyscypliny antropologicznej, czyli zwró­ cenie się antropologii ku samej sobie w celu zapytania o prawomocność i słuszność zarów­ no metodologicznych, jak i epistemologicznych założeń i ideałów, na jakich wspierał się gmach tradycyjnej antropologicznej wiedzy. Zamysł tej szerzej pojętej refleksyjności po­ wstawał w burzliwych latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, a stanowił odpowiedź na po­ wtarzające się wówczas wezwanie do „wymyśle­ nia antropologii na nowo" (reinventinganthropo­ logy) , a także teoretyczną reakcję na narastający w antropologii oraz w innych naukach społecz­ nych kryzys reprezentacji, nękający humanistykę wątpliwościami co do możliwości adekwatnego, „obiektywnego" przedstawienia rzeczywistości kulturowej w dyskursie. Jak pisze Marian Kempny, dla wzrastającej w aurze kryzysu nowej świa­ domości dyscypliny refleksyjność „zaczęła być hasłem, które czyniło problematycznym nie tylko metodologiczne schematy niebędące w stanie od­ zwierciedlić nieusuwalnego napięcia pomiędzy «obserwacją» a «uczestniczeniem» tkwiącego w terenowych badaniach antropologicznych lecz wręcz racje istnienia antropologu jako odrębnej nauki takiej mianowicie która bada «inność»" . Ten sam autor podkreśla w innym fragmen­ cie że debata wokół problemu reprezentacji stanowi'ważna cześć wsnółczesnei antronolo gicznej samorefleksji" a zagadnienie próbie 14 15 16 10 Ibid., s. 78. 14 11 M . Whitaker, haste: „Reflexivity", [w:] A. Barnard and Press, Walnut Creek 2000, s. 137. J. Spencer (red.), Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology, Routledge, London 1997, s. 470. 12 M . Herzfeld, op. cit., s. 25. 13 P. Chapman-Sanger, Living and Writing Feminist Ethnographies: Threads in a Quilt Stitched from the Heart, 15 H . L . Goodall, Writing the new ethnography, AltaMira Zob. D . Hymes, Reinventing Anthropology, Pantheon Books, New York 1972. 16 M . Kempny, Antropologia bez dogmatów społeczna - teoria bez iluzji, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1994, s. 89. [w:] R.P. Clair (red.), Expressions of Ethnography: Novel Approaches to Qualitative Methods, State University of New York P r e s s . N e w Y o r k 2003, s. 36. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j matyzowania zależności, zachodzącej pomię­ dzy wiedzą antropologiczną a rzeczywistością, przeniesione zostało ostatecznie w obszar samej antropologicznej praxis' . Przytoczone wypowiedzi pozwalają wejść j u ż w samo centrum interesujących nas pytań doty­ czących przedmiotu szeroko pojętej refleksyjno­ ści. Zauważamy teraz, że zagadnieniem, w któ­ rym ogniskują się wszelkie pytania o praktykę refleksyjności, jest kwestia reprezentacji, będąca źródłem twórczego kryzysu w naukach spo­ łecznych. Kryzys ten uzmysławia antropologii mityczność wiary w „obiektywne" reprezentacje kultur. Reprezentacje etnograficzne - jak wyka­ zują w swych wywodach refleksyjni krytycy dys­ cypliny - okazują się wsparte na „dość niepew11 y 111 gruncie społecznych odczuć, doraźnych praktycznych interesów, opacznie interpretowa­ nych humanitarnych nakazów niepodwa­ żalnego autorytetu «obiektywnego» naukowego poznania tworzących społeczno-kulturowy kon¬ tekst funkcjonowania tei Par excellence europei skiej (zachodniej) nauki""'. 11 Tezę głoszącą, iż to właśnie problem repre­ zentacji „przyzywa" do siebie namysł reflek­ syjny, zdaje się potwierdzać Waldemar Kuligowski. W pracy Antropologia refleksyjna autor wychodzi od zaproponowanego przez Martyna Hammersleya rozróżnienia na dwa dominujące współcześnie nurty krytyczne w antropologii: nurt reinterpretujący i rekonstruujący etnografię „konwencjonalną". Pierwszy z nich w centrum zainteresowania umieszcza splot relacji między teorią a praktyką badawczą. Drugi nurt nato­ miast skupia się wokół kwestii reprezentacji . Kuligowski sytuuje nurt refleksyjny w antropo­ logii właśnie w tym drugim polu, w „korytarzu 19 reprezentacji", argumentując, iż jest on nową, stojącą w opozycji do pozytywistycznie zorien­ towanej antropologii orientacją właściwą nauce doby postmodernizmu, albowiem to właśnie ją charakteryzuje gotowość do dyskusji nad regu­ łami ją uprawomocniającymi. Najbardziej spektakularnym frontem debat toczących się wokół problemu reprezentacji jest wspominana j u ż wcześniej wnting culture deba­ tę (rozgrywająca się skądinąd w ramach jeszcze szerszego nurtu, jakim stał się w antropologii tzw liter aryllinguistic tum). Ogniskuje się ona wokół problemu tekstu jako medium etnogra­ ficznej opowieści. Wedle Kempnego „reflek­ syjne podejście może oznaczać reinterpretację pewnych obiektywizujących ujęć teoretycznych ujawniającą ich tekstualny czy interpretatywny charakter" . Kuligowski także zauważa, że przedmiotem refleksyjnego namysłu stają się nade wszystko teksty etnograficzne jako „nie tylko przekaźniki prawdy, ale także mechanizmy jej wytwarzania" . Na tekstualny aspekt obej­ mującego antropologię kryzysu przedstawienia (z którego nurt refleksyiny wyrasta) zwracaia tez uwagę Michał Buchowski i Marian Kempny pisząc ze kryzysowi przedstawienia - 1 liniowa nemu w terminach relacii istmeiacei pomiędzy rzeczywistością a tekstem etnograficznym lub inaczei doświadczanym przez badacza życiem a tekstem reprezentu acym te rzeczywistość towarzyszy odrzucenie ideału noznaiace.ro nod miotu W nrocesie tekstu al izacii rzeczywistości dochodzi raczę, do tworzenia sensów w wyniku intersnhiektvwnvrh nroresów takich iak dialoa nrzekład i nroiekria niz ich iednostronnean 20 21 n d r z ^ n i . nrziz z ^ n e t r z n J n Ibid. s. 179. s. 2; [za:] W. Kuligowski, Antropologia refleksyjna, 18 Ibid, s. 96. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s. 13. 19 M . Hammersley, What's Wrong With Ethnography? 20 M . Kempny, op. cit., s. 179. 21 W Kuligowski, op. cit., s. 16. Methodological Explorations, Routledge, London 1992, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA r,r^\uL odczytania przez zewnętrznego, racjonalnego 17 y 67 �68 W o j c i e c h Kruszelnicki wówczas fundamentalne kategorie epistemologiczne obiektywności i subiektywności, pod­ miotu i przedmiotu poznania, faktu i fikcji, metody i surowych danych, a wreszcie logiki i retoryki" . Jest faktem, że debata wokół problemu tekstu jako ambiwalentnego medium podkopującego antropologiczne roszczenia do obiektywnej re­ prezentacji rzeczywistości stanowi jedną z naj­ ważniejszych i najpopularniejszych dyskusji toczących się współcześnie w antropologii. Po­ dobnie faktem pozostaje to, iż nurt antropologii refleksyjnej przez wielu badaczy kojarzony jest najczęściej z praktyką analizy owego „nieredukowalnego napięcia między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji. Samej istoty antropologii, jako wiedzy, upatruje się w oryginalnym przejściu od doświadczenia do tekstu" . Jednakże, jak się zdaje, dyskusja nad zjawiskiem, a raczej postulatem refleksyjności w antropologii, nie musi się skupiać jedy­ nie na problemie tekstu. Nie jest prawdą, jako­ by praktyka refleksyjności czynić miała swym przedmiotem tylko i wyłącznie problem tekstualnej reprezentacji. Nic nie ujmując wadze tekstualnego wątku w krytyce konwencjonalnej antropologii, warto znacznie szerzej pomyśleć o pojęciu refleksyjności, a przede wszystkim o jej przedmiocie w teorii antropologicznej. Intrygujące w książce Kuligowskiego jest to, że autor upatruje w znamiennym dla post­ modernizmu zainteresowaniu literackością czy też tekstualnością antropologii jedynego ż y ­ wiołu namysłu refleksyjnego. Zamysł ten staje się czytelny w trakcie lektury pierwszych stron pracy, której konstrukcja także zdaje się być 22 23 22 M . Buchowski, M . Kempny, Czy istnieje antropologia podporządkowana wykazaniu związku pomię­ dzy refleksyjnością a „literaturyzacją antropolo­ gii" . W przekonaniu autora tych słów manewr ten niepotrzebnie umniejsza w a g ę praktyki refleksyjności poprzez przypisanie jej zadania „określenia relacji między różnymi odmianami rzeczywistości (zewnętrzną i wewnętrzną) a ich reprezentacjami w postaci tekstów etnograficz­ nych oraz produktem pośrednim, jakim jest wiedza antropologiczna" . Można by argumen­ tować, że wskazując z emfazą na wymiar tekstualny zarówno antropologicznego doświadcze­ nia, jak i późniejszej jego reprezentacji, autor Antropologu refleksyjnej w y ś w i a d c z a pojęciu refleksyjności niedźwiedzią przysługę o tyle, 0 ile pojęcie znacznie bardziej uniwersalne 1 wielopoziomowe, domagające się uhistorycznienia, rezerwuje dla filozofii postmodernizmu, a czyni to skądinąd dość redukcyjnie, albowiem do liczących się propozycji teoretycznych, jakie krytyka postmodernistyczna przedstawiła na­ ukom społecznym (zmuszając je w ten czy inny sposób do powzięcia większej refleksyjności), zdaje się zaliczać jedynie owo rozumienie tekstu jako omnipotentnej metafory całej rzeczywisto­ ści, którą to metaforę wyjaśniać mają na okrągło praktyki refleksyjne. Tymczasem w rozważaniach Kempnego od­ najdujemy ważny fragment, tak oto definiujący misję refleksyjności: „Obecnie wymóg reflek­ syjności narzuca konieczność zbadania relacji istniejącej pomiędzy antropologiem i obiektem jego studiów, patrzenia na «Innych», ale i obser­ wowania (niejako w dodatkowym lustrze) sa­ mych siebie patrzących na przedstawicieli innych kultur" . To obserwowanie siebie - odnotujmy 24 25 26 2 4 A. Zeidler-Janiszewska, O postmodernistyczna?, [w:] M . Buchowski, M . Kempy i „literaturyzacji" {kA.), Współczesna", 1:1994, s. 53. Amerykańska antropologia postmodernistyczna, Instytut Kultury, Warszawa 1999, s. 12. 23 W Kuligowski, op. cit., s. 17. współczesnej „antropologizacji" humanistyki, [w:] „Kultura 25 W Kuligowski, op. cit., s. 17. 2 6 M . Kempny, op cit., s. 181. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �69 Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j wcale nie oznacza narcystycznego wsłuchiwania się podmiotu w swe własne odczucia. Obserwo­ wanie siebie to w rzeczywistości antropologiczne przyglądanie się samej antropologii, traktowanie wiedzy antropologicznej jako „pewnej formy symbolicznej stanowiącej w poważnej mierze produkt społeczeństwa, do którego należy antro­ polog" . Wezwanie do refleksyjnego uczynienia z samej antropologii przedmiotu badania opiera się na kluczowym dla współczesnej samoświado­ mości antropologii spostrzeżeniu, iż „wszelkie formy wiedzy [społecznej] są zawsze kulturowo specyficzne, historycznie umiejscowione, gene­ rowane społecznie oraz zdefiniowane filozoficz­ nie" , nade wszystko jednak - zdeterminowane kulturowo. Owo kulturowe uwikłanie poznania - jak przypomina Jerzy Kmita - każe również w klasycznie epistemologicznej kategorii pozna­ nia prawomocnego ujrzeć kategorię kulturową . Widziana od tej strony, refleksyjność miałaby tedy do zaoferowania antropologii filozoficz­ ny namysł nad kulturowym uwarunkowaniem wiedzy antropologicznej oraz nad sposobem, w jaki antropologia konstruuje przedmiot swoje­ go poznania w ramach własnych praktyk kultu­ rowych. Mówiąc precyzyjniej, praktyka szeroko pojętej refleksyjności miałaby za zadanie badać wpływ, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy tudzież jednost­ kowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, często nieświadomi swojego uwikłania. Dyskurs zajmujący się refleksją nad kulturową kondycją antropologii Kempny nazwał metaantropologią . Można stąd wnosić, że postawienie znaku równości między refleksyjnością a namysłem metaantropologicznym nie powinno razić jako nadużycie. 27 28 29 30 Wracamy w ten sposób do obserwacji po­ czynionej wcześniej za Herzfeldem. Autor ten optował za takim rodzajem refleksyjności, który swym przedmiotem uczyni praktyki „hybrydycznej kultury zawodowej", z jakiej wywodzą się badacze. Widzimy u Herzfelda ten sam postulat, jaki odnajdujemy u Kempnego, mia­ nowicie wezwanie do uczynienia przedmiotem refleksyjnego (metateoretycznego) namysłu sa­ mego procesu (wraz z jego efektami) antropolo­ gicznego poznania jako praktyki zdeterminowa­ nej kulturowo. Oba te stanowiska w przewrotny sposób korespondują z podejściem do zagadnie­ nia refleksyjności, jakie odnajdujemy w pracach Pierrea Bourdieu. Mówimy o „przewrotnym związku" pomiędzy dyskutowanymi stanowi­ skami, albowiem Bourdieu, postulujący uzupeł­ nienie szeroko pojętego dyskursu socjologiczne­ go o „socjologię socjologii", w której widział on „fundamentalny wymiar epistemologii socjolo­ gii" , zdecydowanie odżegnywał się nie tylko od refleksyjności pojętej jako „intymne i pobłażliwe wejrzenie w prywatną osobę socjologa" , lecz również nie rozpoznawał siebie w refleksyjności rozumianej jako „obserwowanie obserwatora", proponowanej przez Marcusa i Fishera, a także Geertza i Rosaldo. Pojmowanie refleksyjności przez Bourdieu o tyle jednak zgadza się ze sta­ nowiskami omawianymi wcześniej, o ile fran­ cuski badacz również wskazuje na konieczność większej uniwersalizacji praktyki refleksyjnej, z tym że w jego podejściu „jurysdykcja" reflek­ syjności winna obejmować nie tylko antropolo­ gię. Wedle słów jednego z komentatorów, Bo­ urdieu od badaczy świata społecznego wymaga „stałej kontroli własnej socjologicznej praktyki badawczej, systematycznej eksploracji zbiorowej 31 32 17 Ibid., s. 182. 3 0 M . Kempny, op. cit., s. 181. 28 Ibid., s. 8. 31 P. Bourdieu, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, 2 9 J. Kmita, Kultura i poznanie, P W N , Warszawa 1985, s. 6. 1 (14) P009 Oficyna Naukowa, Warszawa 2001, s. 48. 32 BARBARZYŃCA Ibid., s. 53. �W o j c i e c h Kruszelnicki 70 podświadomości naukowej, w ostatniej instancji czyniącej przedmiotem analizy samo pole nauk społecznych" . Według Bourdieu, socjologiczna refleksyjność powinna dotyczyć „niewidzialnych uwa­ r u n k o w a ń wpisanych w pozycję uczonego", skłaniających go do bezwiednego popadania w epistemocentryzm absolutyzujący i deifikujący własne spojrzenie naukowe i niedostrzegający własnego uwikłania w obiektywizowaną rze­ czywistość. „Socjologia naprawdę refleksyjna przypomina autor - musi się ciągle mieć na bacz­ ności w obliczu takiego epistemocentryzmu, tego etnocentryzmu uczonych, który polega na lekceważeniu wszystkiego, co analityk projektu­ je w swoją percepcję przedmiotu z daleka i z wy­ soka" . W Medytacjach pascaliańskich Bourdieu zawrze twierdzenie o nadzwyczajnej wadze dla współczesnej humanistyki podejmującej się zadania metateoretyzowania: „najbardziej skuteczna refleksja polega na obiektywizacji podmiotu obiektywizacji" , czyli obejmowaniu przez badacza namysłem swej własnej pozycji i perspektywy, z jakiej występuje. Oprócz „obiektywizacji podmiotu obiektywi­ zacji" Bourdieu upomina się również o zabieg nazywany przezeń „obiektywizowaniem obiek­ tywizacji" . Polega on na krytycznej refleksji nad fundamentem socjologii, w tym antropologii, jakim jest proces obiektywizowania przedmiotu badań dokonywany przez badacza w trybie jego niedającej się w żaden sposób znieść „outsider-owości", czy może raczej odwrotnie: „insider- -owości", pojętej jako jego totalne zanurzenie w kulturze własnej. Według Bourdieu, „status 33 34 35 36 33 L . Wacquant, Wprowadzenie, [w:] P. Bourdieu, op. cit., s. 33. 34 P. Bourdieu, op. cit., s. 50. 35 P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, 37 38 39 Aby z r e a s u m o w a ć zawarte w tym szkicu rozważania, wyjdźmy od obserwacji, iż nurt refleksyjny daje się wyraźnie wyodrębnić spo­ śród rozlicznych we współczesnej antropologii propozycji teoretycznych. Jego początki datować Moore, T. Sanders (red.), Anthropology in Theory: Issues in Epistemology, Blackwell Publishing, London 2006. Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s. 20. 3 6 outsidera, który wyabstrahowuje się z sytuacji, aby móc ją obserwować, implikuje epistemologiczny, lecz także i społeczny rozbrat {break), subtelnie kierujący aktywnością naukową, która w momencie, gdy przestaje się ją widzieć właśnie w tym aspekcie, prowadzi do tworzenia teorii zapominających o społecznych uwarunkowa­ niach aktywności naukowej" . Znowu wypada przypomnieć, że demaskacja zachwalanej przez socjologów/antropologów metody „uczestni­ czącej" z marzeniem o „przylgnięciu" do ba­ danej społeczności w tle nie oznacza destrukcji idei empirycznego i obiektywnego badania oraz opisywania danych praktyk. Jak autor pisze da­ lej, „[odwoływanie się] do opcji uczestniczącej stanowi po prostu kolejny sposób, w jaki unika się pytania o związek obserwującego z obser­ wowanym oraz jego krytycznych konsekwencji dla praktyki naukowej" . Konieczny moment refleksyjności w badaniu socjologicznym musi wychodzić od uznania tej „nieprzekraczalnej przepaści", jaka dzieli obserwatora od badanej rzeczywistości z racji jego wykluczenia z „praw­ dziwej gry praktyk społecznych" i „nieposiadania miejsca w obserwowanej przestrzeni" , następ­ nie zaś próbować odsłaniać warunki, możliwo­ ści i me-możliwości, jakie ta sytuacja zwrotnie narzuca prowadzonemu badaniu. 37 Ibid.,s. 171. 38 Ibid, s. 172. }9 Ibid., s. 171. P. Bourdieu, Objectification Objectified, [w:] H . L . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Pojęcie refleksyjności w e współczesnej t e o r i i a n t r o p o l o g i c z n e j można na lata sześćdziesiąte czy siedemdziesią­ te, będące okresem wstrząsów postkolonialnych, wraz z którymi w antropologii kulturowej roz­ począł się trwały i do dziś zauważalny proces samokrytyki. Era postkolonialna, stanowiąca dla naro­ dzin współczesnej idei refleksyjności właści­ wy kontekst historyczno-polityczny, przyniosła antropologii bardzo gorzkie i krytyczne oceny wysiłków poprzednich pokoleń antropologów pewnych tego, że uprawiana przez nich nauka angażuje się etycznie i politycznie na rzecz ba­ danych kultur. Dlatego też bezpośrednią kon­ sekwencją politycznych turbulencji tego okre­ su, zmuszających antropologię do zarzucenia pozytywistycznych ideałów naukowych, było swoiste odkłamanie jej tradycyjnej metodolo­ gii. W tym celu krytycy podejść bezrefleksyjnie obiektywizujących zalecali antropologii „negację wzorców metodologicznych utożsamiających badania antropologiczne z postawą bezstronne­ go obserwatora, które zastąpiła wizja «antropologii zaangażowanej*" . Na tym podatnym na zmianę i reorientację gruncie rodziła się idea refleksyjności jako pożądanej cechy oraz istotnej strategii etnografii postpozytywistycznej. Na temat tego, jak należy refleksyjność poj­ mować i jaki wymiar antropologicznego pozna­ nia czynić jej przedmiotem, zdania są podzielo­ ne. Jedni komentatorzy widzą w refleksyjności jedynie prywatną autorefleksję badacza, na dro­ dze introspekcji zdającego sprawę z własnej po­ stawy i z własnych odczuć podczas etnograficz­ nych poszukiwań oraz starającego się pozyskać dzięki tej aktywności nowe, intrygujące dane. Dominującym podejściem do zagadnienia re­ fleksyjności jest podejście szerokie, całościowe, 40 4 0 M . Kempny, op. cit., s. 188. 41 S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue and Rhetoric in the Postmodern World, University of Wisconsin Press, Madison 1987, s. 171. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 71 widzące w niej nie tylko introspekcję, lecz ogól­ ny metadyskurs przyglądający się wpływowi, jaki na kształt wiedzy antropologicznej wywiera społeczno-kulturowy i jednostkowy kontekst, w którym osadzeni są jej twórcy, a zatem wszyst­ kie determinowane kulturowo presupozycje, uprzedzenia i milcząco przyjmowane dane, jakie do badania wnosi wraz ze sobą j u ż nie po­ jedynczy badacz, lecz cała społeczność - kultura antropologiczna. Przykład W Kuligowskiego pokazuje, że możliwe jest - choć ceną za to jest zgoda na redukcję złożoności zagadnienia - utożsamie­ nie nurtu refleksyjnego z postmodernistycznym nurtem tekstualnym spod znaku Jamesa Clifforda i Stephena Tylera. Autorzy ci postulują uczynienie z krytyki tekstu głównego narzędzia dyskursu metaantropologii. Przy takim podej­ ściu, sprowadzającym antropologię - wedle słów Tylera - do „studium mówienia i pisania" , praktyka refleksyjności oznacza zapytywanie o „prawomocność tekstów etnograficznych, o ich zależność od dyskursów naukowych, ideologii czy dominującej retoryki", a także zastanawianie się nad „szansami odciśnięcia w tekście rzeczy­ wistości, nad możliwością przedstawienia dialogiczności świata, nad sposobami przekazania osobistych doświadczeń, nad pełnoprawnym w ł ą c z e n i e m w tok narracji innych podmio­ tów" . Refleksyjność, pojęta jako przyglądanie się procesowi tworzenia etnograficznego tekstu, stanowi trzeci wyodrębniony przez nas sposób rozumienia refleksyjności. Czytając wypowiedzi zarówno zagranicz­ nych, jak i naszych lokalnych komentatorów, można odnieść wrażenie, że najczęściej tylko jeden model refleksyjności podlega u nich pro41 42 42 W. Kuligowski, op. cit., s. 25. �72 mocji, podczas gdy pozostałe jej typy nierzad­ ko ulegają dewaluacji. Zalecałbym badaczom zainteresowanym eksploracją kategorii refleksyjności w naukach społecznych oraz antropo­ logom pochylającym się nad teoretyczną ofertą współczesnego dyskursu antropologii refleksyj­ nej unikanie jednostronnej adoracji jednej wy­ branej strategii refleksyjności i przyglądanie się jej zjawisku równorzędnie we wszystkich trzech typach. Podejście takie wydaje się uzasadnione, albowiem te trzy - z pozoru odmienne - spo­ soby pojmowania refleksyjności łączy pewien wspólny mianownik, jakim jest kwestia repre­ zentacji oraz pytanie o możliwość adekwatnego opisu zjawisk kulturowych. Uznając istnienie trzech typów praktyk refleksyjnych, zauważyć wypada, iż w rzeczywistości wszystkie one, na najogólniejszym poziomie, uzmysławiają antro­ pologii kulturowej zdeterminowanie poznania naukowego, a w wymiarze szczegółowym wska­ zują w ten lub inny sposób na różnorakie dyskursywne, podmiotowe i społeczno-kulturowe przeszkody i ograniczenia stojące na drodze do wiernej reprezentacji rzeczywistości kulturowej, na jaką liczono w ramach tradycyjnie w antro­ W o j c i e c h Kruszelnicki pologii przyjętej epistemologii naturalistycznej i obiektywistycznej. Antropologię inkorporującą do swej praktyki refleksyjność w postaci trzech omówionych tu typów oraz świadomie czyniącą z niej narzędzie metodologiczne nazywać mo­ żemy antropologią refleksyjną. Można całkiem zasadnie twierdzić, iż antropologia refleksyjna - zarówno jako dyskurs teoretyczno-krytyczny, jak i alternatywna i eksperymentalna praktyka pisarstwa etnograficznego - stanowi emanację historycznego procesu refleksywizacji wiedzy antropologicznej. Refleksywizacja, którą mam na myśli, jest o tyle zjawiskiem uniwersalnym, a więc doty­ czącym teorii i praktyki tejże dyscypliny in toto, o ile nie stanowi przejściowej „mody" związanej z wciąż silnymi wpływami postmodernizmu w antropologii, lecz jawi się jako zjawisko za­ gruntowane historycznie, nasilające się w histo­ rii dyscypliny i odzwierciedlające jej długi, choć w swej najnowszej historii niezwykle dynamicz­ ny, proces krytycznego dojrzewania antropologii jako nauki społecznej i zyskiwania przez nią pełnej epistemologicznej i metodologicznej sa­ moświadomości oraz pewności siebie. The aim of this paper is to explain and situate the discourse of "reflexive anthropology" in the panorama of the most recent anthropological and sociological theories. I suggest to understand the term "reflexivity" broadly, in epistemological sense, as an intellectual strategy purpose of which is to account for manifold cultural factors that govern, determine and limit anthropological cognition of other cultures. I also try to link reflexivity with the historical process of anthropology's growing epistemological self-awareness as a human science ("reflexivization") - a science which invents and constructs its object, situating itself not above, but within cultural processes. Reflexivity is thus posited here as a necessary procedural step in doing all kinds of sociological/ethnographic research. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e0a17bf19a19176fa5b96f543953388.pdf e3c86cd8e0375de2b8dc7e383d7d7c0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1586 Title A name given to the resource Wobec "inności" - Europejczycy i Indianie / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.51-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA* Konin WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE Ludzie boją się władców, władcy boją się obcych diabłów, obce diabły boją się ludzi. (powiedzenie przypisywane dynastii Quing) Proces kontaktu kulturowego nie jest „bezosobowym" „kontaktem kultur", lecz spotkaniem żywych ludzi, którzy w swych działaniach kierują się różnego rodzaju motywacjami i przesłankami. Przeświadczenie o tym, kim jest inny, stosu­ nek do niego p o p r z e d z a j ą c y „poznanie" go, ma bardzo istotne znaczenie dla przebiegu spotkania „różnych światów", jakimi są kultura izolowanej społecz­ ności indiańskiej i zaawansowanej technologicznie społeczności Zachodu. Takie spotkania, rozpoczynające proces kontaktu kulturowego, wciąż mają miejsce w Amazonii. Stosunek do innego jest w tym procesie tłem, jednakże tłem determinującym jego przebieg. Zadaniem niniejszego artykułu jest wska­ zanie na przesłanki kierujące postępowaniem zachodnich społeczności, a także tych, które wyrosły na wartościach Zachodu, w ich kontaktach z innym i na źródła przyjmowanych postaw kształtujących się od czasów Wielkich Odkryć, kiedy to Europa rozpoczęła projekt podporządkowania sobie świata. W Ama­ zonii to przedstawiciele społeczeństw narodowych są zwykle stroną aktywną, inicjującą nawiązanie kontaktu i skutecznie kontrolującą jego przebieg, jednak, oczywiście, istotna jest również postawa przyjmowana przez drugą stronę. Chcia­ łabym więc również przedstawić wyobrażenia dotyczące obcego i innego w wybranych kulturach amazońskich. W przypadku grup indiańskich, o których będę pisać, w procesie akulturacji następuje „przyciąganie" przez innego (kul­ turę dominującą) całych społeczności, które tym samym oddalają się od po­ zostających bez kontaktu ze społeczeństwem narodowym współplemieńców. Te - żyjące w izolacji grupy - stają się dla Indian, mówiących tym samym językiem, innym ze wszystkimi wynikającymi z tego konsekwencjami. Swego rodzaju łącznikiem i narzędziem, które może nam pozwolić zinter­ pretować odmienne postawy wobec obcości i zrozumieć procesy zachodzące * Artykuł ten jest częścią pracy doktorskiej pt. „Proces kontaktu a przetrwanie kultur indiań­ skich w Amazonii", przygotowywanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Janusza Muchy. �52 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA podczas kontaktu kulturowego jest antropologia. Z drugiej strony, jest ona także efektem rozwoju właśnie specyficznie europejskiej postawy wobec innego. Antropologiczne badanie kontaktu jest oczywiście uwarunkowane kulturowo i zależne m.in. od stosunku badacza do innego. Działanie naukowe jest procesem zwrotnym - interpretacja ogłoszona przez badacza wpływa na dalszy przebieg procesów zmiany kulturowej. O tym również będzie traktował ten artykuł. Publikacje dotyczące problematyki innego, czy też obcego są bardzo liczne (zarówno w literaturze obcojęzycznej, jak i polskiej) i w tekście stawiającym sobie za cel przedstawienie wybranych postaw wobec innego nie sposób byłoby ich rzetelnie przypomnieć. Chciałabym jednak - oprócz prac, do których będę odwoływać się w dalszej części artykułu - przywołać tutaj znany szkic o obcym Georga Simmla. Potrzebne wydaje mi się bowiem dokonanie rozróżnienia pomiędzy innym, o którym piszę, a obcym, którego definicja odpowiadałaby kategorii wyróżnionej przez niemieckiego socjologa. Dla Simmla obcy oznaczał członka grupy różniącego się od niej w sposób znaczący, np. obcokrajowca. Mnie zaś interesuje taka wersja „obcości", w której inny nie został (jeszcze) członkiem grupy, a o której Simmel pisze: „Z drugiej strony, istnieje pewien rodzaj «obcości», który z góry wyklucza właśnie wspólnotę na gruncie tego, co ogólne, co łączy różne kategorie. Typowym jej przykładem jest stosunek Greków do barbarzyńców oraz wszystkie te przypadki, kiedy odmawia się innym właśnie tych ogólnych właściwości, które uważa się za specyficznie ludzkie. Wówczas jednak określenie «obcy» pozbawione jest wszelkiego znaczenia pozytywnego, stosunek do innych polega właśnie na braku stosunku, obcy nie jest tu zatem członkiem grupy - taka sytuacja wykracza zaś poza przedmiot naszych rozważań" (Simmel 1975, s. 510-511). W dalszej części pracy będę posługiwać się terminem inny dla określenia interesującej mnie kategorii obcości, którą przyjęłam za przedmiot roz­ ważań zakładając, iż stosunek do innego nie jest jedynie „brakiem stosunku". INNY- RÓŻNE ŚWIATY Pojęcie „kontakt kulturowy" implikuje spotkanie z innym. Z kimś, z kim nie możemy/nie chcemy się utożsamiać. Determinanty tej odmienności mogą być różnie określane (postrzegane) w obrębie tej samej kultury, a nawet w obrębie jednej jej dziedziny, np. nauki. I tak antropologia może w różnicach kulturowych widzieć granice nie do pokonania lub - w zależności od przyjętej teorii - uzna­ wać je za stosunkowo proste do rozszyfrowania wersje tego samego systemu myślenia. Bez względu na to, jak bardzo (lub jak niewiele) wyodrębnione różnice dzielą nas od innego, można powiedzieć, iż inność rozpoczyna się od każdego, kto nie jest mną i wynika zapewne z egocentrycznego nastawienia każdego człowieka. Rozchodzi się ono jak kręgi na wodzie - im dalej od centrum, tym słabiej obejmuje daną wspólnotę (rodzinę, klan, naród). Co więcej, obszar, którego kręgi nie obejmują może być uznany za zamieszkały przez istoty, które różnią się od nas stopniem człowieczeństwa. Wydawać by się mogło, iż tego typu �53 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE podział na my - ludzie i oni - nie-ludzie był typowy dla kultur tradycyjnych, a dziś można go spotkać jedynie wśród tych ludów, które nie mają kontaktu z kulturami narodowymi lub mają go od niedawna. W sprzeczności z takim wyobrażeniem stoją jednak fakty. Przykładem może być zdziwienie, jakie wyra­ ziło w roku 1989 kilku brazylijskich osadników, gdy odkryli, iż zabici przez nich Indianie Korubo są takimi samymi ludźmi jak i oni (Humań Rights... 1992, s. 63). Pisząc o inności stojącej za wszelkim kontaktem kulturowym, a szczególnie za „pierwszym kontaktem", za spotkaniem z tymi Indianami, którzy dla nas są „izolowaną grupą", a dla których my jesteśmy nieznanymi istotami, nie-ludźmi, kanibalami, etc, chciałabym zwrócić uwagę na wspólne źródła postaw wobec innego wyrosłych na gruncie kultury europejskiej, a także - na podstawie relacji antropologów - spróbować opisać analogiczne postawy w wybranych kulturach indiańskich. Niezwykle trudno byłoby opracować szczegółową typologię postaw wobec innego w kulturze, czy raczej kulturach europejskich i w tych, które rozwi­ nęły się i rozwijają się pod wpływem „świata Zachodniego". Odmienny będzie stosunek do obcej kultury reprezentowany przez antropologa, przez osadnika, żołnierza, przedsiębiorcę, turystę. Inaczej - w zależności np. od Kościoła, którego jest członkiem - będzie do obcego odnosił się misjonarz. A każdy z tych ludzi, uczestnicząc w procesie kontaktu kulturowego, może mieć istotny wpływ na losy niewielkich grup indiańskich, z którymi nawiązano kontakt lub które dotychczas zdołały go uniknąć. Sądzę jednak, że dla dalszych rozważań na temat losów tychże grup istotne będzie wskazanie na pewne ogólne aspekty europejskiego myślenia 0 innym, które stanowi część generalnie akceptowanych na Zachodzie (przy­ najmniej oficjalnie) wartości, a także na te, które akceptowane - oficjalnie - nie są. INNY W OCZACH EUROPEJCZYKA Doszukując się źródeł dzisiejszych postaw i wartości Europejczyków warto cofnąć się aż do czasów konkwisty, kiedy to Europa zetknęła się z innością, której istnienia nie przewidywała i wobec której musiała zająć określoną postawę 1 kiedy to prowadzono dyskusje, mające rozstrzygnąć, czy inni - barbarzyńscy Indianie - są prawdziwymi ludźmi, czy też nimi nie są. Dokonane wówczas roz­ strzygnięcia w istotny sposób wpłynęły na kształtowanie się europejskiej myśli społecznej. Poza tym: „To właśnie przed 500 laty - pisze Michał Chmara w przedmowie do Roku 501 Noama Chomsky'ego - położone zostały podwaliny współczesnego światowego systemu kapitalistycznego z jego podziałem na spo­ łeczeństwa rdzenia - centrum oraz peryferii" (Chmara 1999 s. I I ) . Według Tzvetana Todorova - którego szczególnie zainteresował okres pod­ boju Nowego Świata właśnie w kontekście stosunku do odmiennej kultury 1 1 Nacisk na fakt, iż to właśnie w X V I w., wraz z powstaniem rynku światowego, rozpo­ częły się zasadnicze zmiany w dynamice rozwojowej poszczególnych krajów, kładą - oprócz Chomsky'ego i Chmary - m. in. badacze z kręgu skupionego wokół amerykańskiego socjologa Immanuela Wallersteina i jego „teorii systemu światowego" (world-system theory). �54 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA - rozważania problematyki inności mogą skupiać się wokół przynajmniej trzech możliwych osi, tworzonych przez: 1. Sądy wartościujące (plan aksjologiczny - inny jest dobry lub nie, szanuję go lub nie); 2. Zbliżanie się lub oddalanie od innego (plan prakseologiczny - upodab­ niam się i przejmuję wartości innego lub dostosowuję go do siebie, projek­ tuję na niego mój własny obraz albo też pozostaję obojętny); 3. Znajomość tożsamości innego (plan epistemiczny); (Todorov 1996, s. 205). Todorov, który analizował postawę Kolumba wobec Indian, stwierdził, że po­ sługując się tym modelem można opisać ją tylko w kategoriach całkowicie nega­ tywnych - nie kocha, nie zna i nie utożsamia się. Tak samo można by określić postawę wspomnianych brazylijskich osadników. Jednak stwierdzenie, iż nic się pod tym względem nie zmieniło przez 500 lat, nie byłoby słusznym wnioskiem, ponieważ zarówno w XVI-wiecznej kulturze europejskiej, jak i w dzisiejszej latynoskiej, nie można mówić o jednolitości postaw wobec innego. Tak bliskie Kolumbowi kulturowo i historycznie postacie, jak Kortez i obrońca Indian, biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, znacznie się od niego różniły swoimi sądami i stosunkiem do Indian. W sposób oczywisty różniły się także między sobą. „Las Casas zna Indian gorzej niż Kortez i bardziej ich kocha, ale polityka asymilacyjna tych dwóch Hiszpanów jest zbieżna. Poznanie nie oznacza miłości ani na odwrót. Wynikiem żadnego z nich nie jest utożsamienie się z innym, ani żadne z nich nie jest wynikiem owego utożsamienia" (Todorov 1996, s. 205). Można powiedzieć, iż Krzysztof Kolumb był typowym przedstawicielem średniowiecza, nastawionym na interpretowanie przepowiedni i odczytywanie znaków boskiej Opatrzności (za taki uznał m.in. zatopienie swojej karaweli w wigilijny wieczór). Był on człowiekiem głęboko wierzącym i pobożnym - nigdy nie żeglował w niedzielę. Celem jego wypraw oraz kolonizacji Nowego Świata miało być ostateczne zwycięstwo chrześcijaństwa, nie tylko poprzez jego szerzenie wśród tubylców, ale także dzięki odnalezieniu wielkich ilości złota i innych bogactw, które Kolumb zamierzał przeznaczyć na zorganizowanie wy­ prawy krzyżowej i wyzwolenie Jerozolimy. Kolumb znalazł się w Nowym Świecie w bardzo konkretnym celu. Indianie interesowali go o tyle, o ile byli istotni dla realizacji jego zamierzeń i pasowali do jego interpretacji boskich planów. Szczególnie znaczący dla wyobrażenia sobie, jak Kolumb postrzegał innego wydaje się fakt, iż uważał, że napotkani przez niego tubylcy nie potrafią mówić. Mowa, którą słyszał była dla niego tak odmienna, iż odrzucał uznanie jej za język. Wreszcie doszedł do wniosku, iż mowa, jaką posługują się Indianie, to bardzo zdeformowana wymowa jakie­ goś europejskiego języka. „Kolumb wdaje się w zabawne i urojone dialogi, z których najczęściej prowadzony dotyczy Wielkiego Chana, celu jego podróży" (Todorov 1996, s. 38) . 2 2 Szerzej o powiązaniu oceny „innego" z niezrozumiałością jego mowy pisze m.in. Zbigniew Benedyktowicz (2000). �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 55 Jakże odmienną postawę przyjął Kortez, który rozpoczął podbój od poszu­ kania sobie tłumaczy i zdobywania informacji (tamże; Diaz del Castillo 1986). Był on typowym konkwistadorem, przedstawicielem nowoczesnego państwa, wykorzystującym religię dla legitymizacji swoich poczynań, działającym ze świadomością, iż bogactwo może otworzyć mu każde drzwi. Działanie Korteza nastawione było jedynie na skuteczną realizację celu, a nie na wypełnianie prze­ znaczenia. Znał on Indian lepiej niż Kolumb, ale traktował ich znacznie gorzej. Jeśli odkrywca Ameryk traktował Indian przedmiotowo, to dlatego, iż naprawdę uważał, że te „chodzące nago istoty" pozbawione są kultury. Można powiedzieć, iż tubylcy byli dla niego elementem krajobrazu. Kortez natomiast chciał Indian zrozumieć i podporządkować, reprezentując jakże pragmatyczne i zgoła współ­ czesne podejście do sprawy. Postawy pierwszych zdobywców determinowane były w sposób oczywisty przez poglądy panujące w ówczesnej Europie i dominujący na jej obszarze stosunek do innego. Szczególną rolę odgrywa tu Hiszpania, która w 1492 roku pozbywa się „wewnętrznego innego", pokonując Maurów i wypędzając Żydów, a jednocześnie odkrywa „nowego innego" (Parry 1983). Oceniani w tym planie pierwsi odkrywcy i konkwistadorzy przynależą do „starej Europy", której miesz­ kańcy - podobnie jak inne ludy i kultury - uznają innego za istotę od siebie gorszą. Dla hiszpańskich zdobywców - i nie tylko dla nich - Indianie właściwie nie byli istotami ludzkimi: karmiono nimi psy, tłuszcz sporządzony z ich ciał miał leczyć rany, eksploatowano ich bez opamiętania (Las Casas 1988). Drugi plan dotyczyłby sposobów komunikowania się ze światem i ludźmi. Europej­ czycy stają się pragmatyczni. Cel może uświęcać środki - podbój zajmuje więc szybko miejsce przysługujące uprzednio szerzeniu wiary chrześcijańskiej. Na tej płaszczyźnie konkwistadorzy są już „nowymi Europejczykami". Miejsce, w którym płaszczyzny te się przecięły było źródłem największych nieszczęść dla nowo odkrytych ludów, czy też - uogólniając - dla wszystkich innych podbija­ nych przez Europejczyków i to niekoniecznie w czasach konkwisty. Lecz Europa to nie tylko kontynent, który starał się - z sukcesem - zdomi­ nować i podbić innych. To także obszar, na którym głoszone są idee tolerancji i braterstwa, miłości bliźniego. Symbolem takiej postawy z czasów konkwisty jest biskup Chiapas, Bartolome de Las Casas, który przez kilkadziesiąt lat walczył o poprawę losu Indian i - co istotne dla naszych rozważań - bronił ich inności przeciwko tym, dla których była ona dostatecznym powodem do zniewolenia rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Las Casas, antycypując poglądy niektórych relatywistów kulturowych, starał się nawet usprawiedli­ wiać kanibalizm i ofiary z ludzi czynione przez Indian. Uważał, że nie mogą one być powodem do interwencji zbrojnej chrześcijan, ponieważ są dowodem głębokiej religijności tubylców, a ponadto przypominają niektóre wątki zawar­ te w religii chrześcijańskiej (Las Casas 1985, s. 248-250). W dyspucie prze­ prowadzonej w Valladolid w 1550 roku z teologiem i kronikarzem cesarza Karola V, Juanem Ginesem de Sepulvedą, Las Casas przez „pięć dni nieprzer­ wanie" czytał swą „Apologię" broniąc twierdzenia, iż prowadzenie „wojen �56 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA sprawiedliwych" przeciw Indianom, zwanych conquistas, nie jest przedsięwzię­ ciem słusznym (tamże). Kortez i Las Casas mogą reprezentować - obecne również współcześnie - ste­ reotypowe postacie zachodniej kultury: zdobywcy oraz misjonarza (dla porówna­ nia różnych postaw współczesnych misjonarzy zob. np. Krysińska-Kałużna 2000). Z drugiej strony Sepúlveda, dla którego zbawienie jednego „dzikiego" jest uspra­ wiedliwieniem dla zabicia wielu z nich (Sepúlveda 1986, s. 210) - i jego poglądy na innych, to postawa także niezbyt odległa od tej, jaką zajmowali niektórzy XX-wieczni misjonarze - fundamentaliści (Lewis 1988). Zdaniem Leszka Kołakowskiego, konkwistadorzy byli może ostatnimi praw­ dziwymi Europejczykami, którzy „brali na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację i z tej właśnie racji nie mieli żadnych powodów, aby ochraniać przed zniszczeniem pogańskie bożki, czy też odnosić się z estetycznym dystansem albo z ciekawością muzeologów do obiektów, które nosiły inny, a więc wrogi sens reli­ gijny" (Kołakowski 1990, s. 11). Jeśli jednak przyjąć - również za Kołakowskim (tamże; Flis 1994) - iż cechą immanentną kultury europejskiej i jej siłą, jak pisze Ryszard Kapuściński (2001), była także (i jest) jej zdolność do samokrytyki, a co za tym idzie otwartość na obce wpływy i idee, to okaże się, iż spektrum postaw „typowego Europejczyka" wobec innego jest już od dawna bardzo szerokie. Sym­ bolicznymi przykładami takich różnorodnych postaw mogą być trzej niezwykli bohaterowie, którzy znaleźli się w Nowym Świecie w pierwszej połowie X V I w. Pierwszym z nich jest Gonzalo Guerrero, który po rozbiciu statku u wybrzeży Jukatanu w 1511 roku został wzięty do niewoli, nauczył się miejscowego języka, został ekspertem i doradcą Indian w sprawach wojny, sposobów walki i budowy umocnień. Ożeniony z Indianką wyższego stanu, z którą miał dzieci, nigdy nie próbował uciec, a wprost przeciwnie, odmówił przyłączenia się do wojsk Korteza, kiedy te wylądowały u wybrzeży Jukatanu. „On to przed niespełna rokiem [...] namówił Indian, aby nas zaatakowali, sam nawet był tam razem z kacykiem owej wielkiej wsi" (Diaz del Castillo 1986, s. 47). Jego postawa kojarzyć może się z bohaterem Gawędziarza Mario Vargasa Llosy (Vargas Llosa 1998) i być symbolem poszukiwań tych Europejczyków, którym odpowiedzi dawane przez własną kulturę nie wystarczają i bardziej cenią te, które udzielane są przez inne ludy. Choć Guerrero zapewne nie wyruszył do Nowego Świata z myślą o tym, by zostać Indianinem, to ostatecznie - gdy poznał innego - w pełni się z obcą kulturą zidentyfikował, walcząc prawdopodobnie na czele indiańskich jednostek przeciwko konkwistadorom. Niezwykłe były też losy Álvara Núñeza Cabeza de Vaca. W 1528 roku wylądował on jako skarbnik królewski w dzisiejszej zatoce Tampa. Jego marsz w głąb lądu zamienił się wkrótce w ośmioletnią tułaczkę po przedwczesnym od­ płynięciu flotylli. Wraz z trzema innymi towarzyszami dostał się do indiańskiej niewoli. Cierpiał z powodu głodu i zimna uciekając od jednej grupy indiańskiej do innej, wreszcie podjął się zawodu hadlarza krążącego pomiędzy plemio­ nami. W pewnym okresie pełnił nawet rolę uzdrowiciela. Wiele lat spędzonych z Indianami z pewnością wpłynęło na jego politykę wobec nich, gdy wreszcie po �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 57 powrocie do Hiszpanii nominowany został gubernatorem Rio de la Plata. Jego łagodny stosunek wobec tubylców sprawił, iż stał się ofiarą buntu podwładnych. Został uwięziony i odesłany do metropolii. Cabeza de Vaca nigdy w pełni nie zidentyfikował się z obcą kulturą. Czytając jego wspomnienia odnosi się wraże­ nie, iż z kulturą chrześcijańską, z którą przez tak długi okres nie miał kontaktu, również nie zawsze się utożsamiał. Z jednej strony chciał pomóc Indianom w utrzymaniu wolności, z drugiej, w swojej relacji z wyprawy na Florydę, pisze: ,Chciałem tu o tym opowiedzieć, bo niezależnie od tego, że wszyscy ludzie są ciekawi, jak polują i jak walczą inni ludzie, gdyby ktoś kiedyś na nich się natknął, będzie powiadomiony o ich zwyczajach i podstępach, które nierzadko w podobnych przypadkach stosują" (Cabeza de Vaca 1988, s. 102). To pragma­ tyczne podejście, które - pomimo całej sympatii dla Indian - uznaje za normalne próby ich podporządkowania Hiszpanom, może odpowiadać wielu bardziej współczesnym postawom: świetnie znającego obcą kulturę antropologa działają­ cego (niekoniecznie świadomie ) w interesie własnego rządu lub tzw. „global­ nych agentów", a nie „badanego" ludu, misjonarza, czy też jakiejkolwiek innej działającej z jakąś „misją" osoby, która mimo wielu lat spędzonych wśród Indian własną kulturę uznaje za bardziej wartościową, a indoktrynację (choć metodami łagodnej perswazji) za naturalną. Ostatnią postacią - modelem, którym chciałabym się posłużyć, jest Geronimo de Aguilar. Wraz z Gonzalo Guerrero przeżył on po rozbiciu się statku u wy­ brzeży Meksyku i został sprzedany w głąb kraju jako niewolnik. Po ośmiu latach udało mu się przyłączyć do wojsk Korteza, gdy ten poszukiwał tłumacza. Jeden z konkwistadorów, Bernal Diaz de Castillo, tak go opisuje: „Z natury był smagły, ogolony jak indiański niewolnik, niósł wiosło na ramieniu, stary chodak miał na nodze, drugi, uczepiony do pasa, okryty był podartą opończą, a jeszcze bardziej podarte spodenki okrywały jego wstyd. W róg opończy zawinięta była książka do nabożeństwa [podkreślenie - M . K.-K.], bardzo stara" (Diaz del Castillo 1986, s. 46). Aguilar został oficjalnym tłumaczem Korteza i oddał mu nieocenione usługi. Był wojownikiem, który wykorzystał swoją wiedzę o innym, by z nim walczyć. Tę postawę reprezentują dziś wszyscy, którzy po nawiązaniu kontaktu z ludnością tubylczą wiedzę, jaką zdobędą na jej temat świadomie wykorzystują przeciwko niej (choć układ sił oczywiście się zmienił i to raczej Indianie niejedno­ krotnie muszą uciekać z niewoli). Przykładów można by szukać wśród biznes­ menów, wojskowych, polityków, pracowników rządowych agend. O ile Guerrero należał, być może, jeszcze do pokolenia „ostatnich prawdziwych Europejczy­ ków", o tyle jego naśladowcy kierują się już tym samym pragmatycznym po­ dejściem, które rosło w siłę wraz ze zwycięstwami Korteza, niekoniecznie już „biorąc na serio swoją chrześcijańską i łacińską cywilizację". Podsumowując, w okresie wielkich odkryć geograficznych Europa przestała być egocentryczna, a stała s i ę - j a k pisze Todorov - allocentryczna. Skupienie na własnej kulturze i jej wartościach, ignorowanie innego, reprezentowane przez Kolumba, zostało zastąpione przez pragmatyzm konkwistadorów, zainteresowa­ nych innością na tyle, na ile wiedza o niej może być użyteczna. Z drugiej strony, ? �58 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA rozwinął się nurt tolerancji reprezentowany przez takie postacie jak Las Casas, czy też jego nauczyciel, Antonio de Montesinos. Problemem uzasadnienia prawa Hiszpanii do Indii zajęły się najtęższe umysły Imperium, a próby sformułowania norm rządzących postępowaniem cywilizowanych państw, zarówno wzajemnie wobec siebie, jak i w stosunku do słabszych ludów, przyczyniły się do powstania studiów prawa międzynarodowego. Choć dysputa w Valladolid (uważana przez niektórych za początek drogi, która doprowadziła społeczną myśl europejską do Deklaracji Praw Człowieka) nie została nigdy oficjalnie rozstrzygnięta - sędziowie nie przedstawili bowiem końcowego sprawozdania - można jednak sądzić, iż przegrał w niej Sepúlveda, który nigdy nie otrzymał zezwolenia na publikację swej pracy, głoszącej słuszność wojen przeciwko Indianom. Odkrycia i podboje zawsze rodzą cierpienie podbijanych ludów i bogactwo silniejszych. W przypadku tej konkretnej konkwisty przyczyniły się też jednak do powstania pewnej nowej myśli w społeczeństwie najeźdźców - refleksji doty­ czącej natury prawa zezwalającego nam na prowadzenie wojny z innymi. Wizja Chrystusa jako supersuwerena, w którego imieniu można zawładnąć poganami i ich ziemią, przestała wystarczać. Stało się tak paradoksalnie właśnie głównie za przyczyną myśli chrześcijańskiej, traktującej każdego człowieka - również innego - jako osobę, a „my", jako zbiór ogarniający cały świat. Zbawiciel bowiem zmarł za wszystkich (de Rougemont 1991). Idee chrześcijańskie doprowadziły do rozwoju poglądów opartych na tolerancji i równości wszystkich - również innych - ludzi wobec Boga, lecz sposób myślenia, który dawał siłę i legitymi­ zację działaniom i metodom konkwistadorów jest w życiu publicznym obecny, tak jak i oni sami (Jacórzyński, Krysińska-Kałużna 2001). Jest to szczególnie widoczne w rejonach świata, gdzie kultura „europejska" zderza się z obcą. Z czasem trójca złożona z uczonego (etnologa), zakonnika i handlarza, reprezen­ tująca interesy kolonii, zepchnęła konkwistadora - żołnierza na drugi plan. INNY W OCZACH INDIANINA Posługując się interpretacjami antropologicznymi, chciałabym teraz przed­ stawić konkretne rekonstrukcje tego, w jaki sposób innych, czyli nie-Indian, a w szczególności przedstawicieli zachodniej cywilizacji, postrzega druga strona uczestnicząca w procesie kontaktu - Indianie. Słowo „Indianin" określa tubylczego mieszkańca Ameryk, który może być członkiem jednej z setek odmiennych kultur. O ile więc pisząc o innym w oczach Europejczyka można spróbować odnaleźć wspólne źródła i wspólne cechy po­ staw ludzi Zachodu, o tyle pisząc o Indianach konieczne jest sprecyzowanie, o jakiej grupie (kulturze) jest mowa. Chciałabym przedstawić koncepcje innego obecne w dwóch kulturach amazońskich - Cashinahua i Huaorani. Obydwa ludy zaczęły wchodzić w stałe kontakty ze światem nie-indiańskim w drugiej połowie X X wieku i istotna (jak można sądzić) część atrybutów przypisywanych innemu w okresie poprzedzającym kontakt wciąż funkcjonuje w ich kulturach. �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 59 Dla przedstawienia stosunku do innego u Cashinahua i Huaorani posłużę się rekonstrukcjami antropologicznymi dokonanymi przede wszystkim przez Barbarę Keifenheim (Keifenheim 1997) oraz Laurę Rival (Rival 1996). Cashinahua zamieszkują strefę przygraniczną Peru i Brazylii. Huaorani miesz­ kają we wschodnim Ekwadorze. Obydwie grupy zostały zepchnięte na obszary marginalne i żyły w izolacji do połowy X X w. (Pierwsze pokojowe kontakty z nie-Indianami Huaorani mieli w roku 1956, a Cashinahua w 1947, a praktycz­ nie rozpoczęły się one w 1955 roku, gdy po epidemii ospy przeżyła już tylko 1/5 dorosłej populacji.) W przypadku obydwóch ludów niewielkie ich grupy wciąż żyją w izolacji, unikając kontaktu ze światem zewnętrznym. Cashinahua należą do rodziny językowej pano, liczą ok. 3,5 tysiąca osób i zamieszkują górny bieg rzeki Purus oraz jej dopływy. Część grupy zamieszkująca Peru nie miała wielu kontaktów z narodowym społeczeństwem metyskim. Wyeksponowani na obce wpływy byli raczej Cashinahua z Brazylii. U grupy peru­ wiańskiej, w której przebywała Barbara Keifenheim, decydujący okres kontaktów ze światem zewnętrznym rozpoczął się w 1955 roku od przybycia misjonarzy z Letniego Instytutu Lingwistycznego (SIL) - niedenominacyjnej organizacji pro­ testanckiej o charakterze misyjnym. W jednej ze wsi zbudowano wówczas pas startowy, stację sanitarną i założono szkołę dwujęzyczną. Misjonarze pośredniczy­ li również w handlu, ograniczając monopol miejscowych handlarzy, ale i kontakty Indian ze światem zewnętrznym, których zresztą Cashinahua sami konsekwentnie unikali. Udawało im się to do lat 80., kiedy wprowadzono państwowy system szkol­ nictwa i na obszary zamieszkałe przez Cashinahua przybyło wielu metysów. W kulturze Cashinahua istnieje, według Keifenheim, model strukturalny, obej­ mujący zarówno sfery duchowości, relacji społecznych, jak i spraw material­ nych. Model ten zakłada istnienie trzech obszarów: jeden odnosi się do „ja", drugi do „innego" i trzeci do „strefy pośredniej". „Inni" to dla Cashinahua m.in. duchy zmarłych, Inkowie i - ich następcy - biali. Zarówno Inkowie, jak i biali, uważani są przez Cashinahua za „właścicieli metalu". Należy unikać kontaktów z jednymi i z drugimi. Zbliżyć się do nich można jedynie za pomocą strefy po­ średniej, a tę stanowią wszyscy pozostali Indianie mówiący językami pano. Strefa pośrednia spełniała bardzo ważną rolę umożliwiając zaopatrywanie się w meta­ lowe narzędzia, niegdyś poprzez napady na grupy pozostające w bezpośrednim kontakcie ze społeczeństwem narodowym, na przykład na Marinahua, a później - poprzez wymianę. Wszystkie grupy należące do sfery pośredniej i umożliwia­ jące Cashinahua dostęp do atrybutów innego nazywane są przez nich Yaminahua, co dosłownie oznacza: „ludzie - siekiery z metalu". Jeden z Indian Cashinahua zetknął się w 1994 roku z izolowaną grupą swoich pobratymców . To pierwsze spotkanie zakończyło się wzajemnym ostrzeliwa­ niem. W dwa lata później członkowie tej izolowanej grupy rozbili obóz w pobliżu 3 3 Według różnych źródeł, izolowana grupa, o której Cashinahua sądzą, że to ich dalecy krew­ ni, może być jakąś inną grupą mówiącą także językiem pano. Przede wszystkim wymienia się Amahuaca lub Maxonahua (Cujarenos). Niektórzy sądzą, że są to Mashco-Piro. �60 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA jednej ze wsi i łupili okolicę. Cashinahua stanęli wówczas przed problemem okre­ ślenia kim są ci ludzie i kim w tej sytuacji są oni sami. Obcych uznali za dziki lud i nazwali ich Mashiku. Mashiku byli postrzegani przez Cashinahua jako żyjący przodkowie. O sobie samych natomiast Cashinahua sądzili, iż różnią się od obcych głównie dzięki przedmiotom, które w zasadzie są atrybutem innego. Obawiali się, iż w związku z tym mogą być przez Mashiku brani za białych i zalecali młodzieży chodzenie nago z ciałem pokrytym tradycyjnymi malunkami. Podczas dyskusji nad tym, jak należy postąpić z Mashiku, młodzi byli zdania, by walczyć przeciwko „dzikim" razem z wojskiem i policją, a najstarsi się temu sprzeciwiali. Rozważano, czy należy - postępując tak jak misjonarze - „cywilizo­ wać dzikich" dając im prezenty, czy też raczej pozostawić ich własnej „dzikości". Prowadząc te wszystkie rozważania Cashinahua uświadomili sobie zmiany, jakie dokonały się w ich własnym społeczeństwie i zaczęli zastanawiać się, czy nie przekształcają się w tworzących strefę pośrednią Yaminahua. Barbara Keifenheim uważa, iż koncepcja strefy pośredniej w kulturze Cashinahua ozna­ cza w praktyce dążenie do oddzielenia innego od jego atrybutów. Świat zewnętrz­ ny może więc wnikać w sferę wewnętrzną poprzez przepływ przedmiotów. Gdy pojawili się Mashiku, przedmioty białych zaczęły przepływać do nich za pośrednictwem pozostałych Cashinahua, których Mashiku po prostu okradali (tak jak to wcześniej czynili Cashinahua z innymi Pano). Ostatecznie Cashinahua zdecydowali się sami spacyfikować Mashiku. Roz­ ważali dwie koncepcje: Pierwsza z nich zakładała, że „dzicy przodkowie" zosta­ ną „przysposobieni" do bycia szwagrami, a druga - niewolnikami. W pierwszym przypadku Mashiku mieli zostać włączeni do systemu zawierania małżeństw jako strona dostarczająca żony. Choć pomysł ten nie zakładał równorzędnego partner­ stwa, był jednak niezwykły, jako że Cashinahua kultywują endogamię lokalną, w której śluby z osobami z innych osad są źle widziane, a jak pisze Andre Marcel d'Ans, „w kwestiach rodzinnych można powiedzieć, iż ideologia Cashinahua sytuuje się na antypodach indywidualizmu" (d'Ans 1975 s. 28). Nowe więzi pokrewieństwa udostępniłyby jednak nowe terytoria, umożliwiły lepszą obronę przed Peruwiańczykami i świętowanie zapomnianych rytuałów. Część społecz­ ności opowiadała się jednakże za zbliżeniem ze społeczeństwem narodowym i uważała, iż „prymitywni dzicy" powinni zostać ucywilizowani. Ich koncepcja zakładała, że Mashiku będą produkować, a Cashinahua zajmą się resztą. W tym drugim przypadku związki małżeńskie nie wchodziły w rachubę. Brano nato­ miast pod uwagę zbrojną pacyfikację Mashiku. W obydwóch koncepcjach koszty pacyfikacji ponosiliby właśnie ci drudzy. W tej niezwykłej autorefleksji Cashinahua, dotyczącej ich zmieniającej się pozycji wobec innego w stworzonym przez ich kulturę modelu, wyraża się posta­ wa dwóch grup, które odmiennie reagują na procesy akulturacyjne. Jedna z grup zbliża się mentalnie do innego, jakim jest biały - „władca metalu". Prawdziwym innym stają się żyjący w izolacji i „dzikości" współplemieńcy. Dla drugiej grupy - a są to głównie ludzie starsi - innym jest wciąż biały człowiek, natomiast Mashiku są na tyle bliscy, iż mogliby zostać krewnymi. �61 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE Z wyobrażeniem innego reprezentowanym przez Cashinahua chciałabym po­ równać - j e ś l i czynienie porównań jest tu w ogóle zasadne - koncepcje i posta­ wy wobec innego zajmowane przez Indian Huaorani. Obydwu grupom, które uciekały przed obcymi niosącymi choroby i niewolnictwo (szczególnie w czasie boomu kauczukowego trwającego od ok. 1860 do 1915 roku) na niedostępne obszary, stosunkowo długo udało się uniknąć kontaktu ze społeczeństwem naro­ dowym. Poza tym - jak już wspominałam - część Huorani także żyje nadal w izolacji, a ich wzorzec kulturowy zakładał endogamię lokalną, podobnie jak miało to miejsce u Cashinahua. Pokryte lasem deszczowym obszary zamieszkałe przez Huaorani we wschod­ nim Ekwadorze obejmowały jeszcze na początku lat 1960. ok. 20000 ha. India­ nom Huaorani, mówiącym językiem izolowanym i liczącym obecnie ok. 1200 osób, długo udawało się bronić swojej niezależności. Jedną z przyczyn tego „zatwardziałego izolacjonizmu", bronionego bezwzględnie z pomocą włóczni, było z pewnością przekonanie, iż wszyscy nie-Huaorani (nie tylko Indianie Keczua, czy biali osadnicy, lecz także ich dawni sąsiedzi, Indianie Zaparo ) są kanibalami o antropomorficznych cechach (cohuori) polującymi i pożerającymi ludzi z ich plemienia. W przeciwieństwie do nich Huaorani napadali tylko dla obrony oraz w celu pozyskania maczet i siekier. Uważali się za prawdziwych ludzi, ponieważ: po pierwsze, polują i zjadają zwierzęta nadrzewne, a po drugie, nie jedzą innych ludzi, kanibali, ani też niebezpiecznych zwierząt, które zabiją. Huaorani przez dziesięciolecia byli w stanie permanentnej wojny - nie tylko z cohuori, lecz także pomiędzy sobą, a więc pomiędzy wrogimi grupami zwanymi huarani. Huarani był każdy, z kim więzi pokrewieństwa były zagubione i nie można było odnaleźć wspólnego przodka: „Jesteś moim najgorszym wrogiem. Nie jesteś moją rodziną, nie jesteś taki sam jak ja. Musisz umrzeć" - mówią słowa starej wojennej pieśni Huao (Rival 1996, s. 54). Wszyscy, którzy nie nale­ żeli do grupy wspólnotowej polującej na tym samym terenie i składającej się z 2-3 chat komunalnych byli obcy (choć nie w takim samym stopniu, jak cohuori, którzy byli obcymi nie-Huaorani ) i należało ich wyeliminować. Akt zabicia obcych definiował, według Laury Rival, ko-rezydencję i pokrewieństwo, odtwa­ rzając związki pomiędzy ofiarami (ci, którzy przeżyli zobowiązani byli dokonać zemsty) oraz pomiędzy atakującymi. Huaorani wierzyli, iż zmarli odchodzą za rzekę Napo, by tam kontynuować życie będące lustrzanym odbiciem życia wiedzionego po drugiej stronie rzeki, łącznie z ponownym umieraniem. Można 4 4 Norman E. Whitten, w artykule „La Amazonia actual en la base de los Andes: una confluen­ cia étnica en la perspectiva ecológica, social e ideológica", zamieszczonym w opublikowanej przez ekwadorskie wydawnictwo Abya-Yala książce Amazonia ecuatoriana, podaje na str. 36: „Aktualna liczba mieszkańców Orientu, którzy mówią językiem zaparo, jest trudna do określenia. Mówi się, że nie ma ich więcej niż siedmiu, lecz ja jestem pewien, że liczba ta jest znaczniejsza. Jednakże większość lub wszyscy są dwujęzyczni posługując się quichua z Orientu, huaorani lub achuar". W październiku 2001 roku odnaleziono ok. 200-osobową grupę Indian Zaparo, którym udało się przetrwać żyjąc w izolacji. Informacje o aktualnej kulturze Zaparo można znaleźć w Internecie pod adresem: http://abyayala.nativeweb.org/ecuador/zaparo/zaparal.php. �62 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Rye. 1. Menieua wyrusza na polowanie (Huaorani), Cononaco, 1991 Fot. M . Krysińska-Kałużna by więc powiedzieć, iż umarli byli traktowani jako „żywi gdzie indziej", a powra­ cające duchy nie były mile widziane (one też są kanibalami: przychodzą wyssać krew i zjeść swe ofiary). Jako martwy traktowany był też każdy, kto opuszczał terytorium wspólnoty. W kulturze Huao, w której małżeństwa były uxorilokalne, gdy brakowało żon we wspólnocie, zdarzały się małżeństwa z odległymi grupa­ mi. Ci, którzy odeszli, stawali się obcy, a powracając powinni się spodziewać, iż mogą zostać zabici. Nieobecność i jej ekstremalna forma - śmierć - były więc także elementami tworzącymi innego. Inny był zawsze związany z agresją fizyczną, z potencjalnym niebezpieczeństwem wynikającym z relacji z istotami spoza chaty komunalnej: huarani, cohuori, duchami i zwierzętami. Koncepcja Huaorani, dzieląca świat na „nas, prawdziwych ludzi", i innych - „kanibali", należy z całą pewnością do tego obrazu świata, który systematycz­ nie ulega zmianie. Jednak Laura Rival, która prowadziła badania wśród Huaorani na początku lat 90., pisze: „Młodzi wciąż mają się na baczności przed cohuori, a w szczególności przed niektórymi z nich. Nie przejmują się tak bardzo Indianami Quichua, którzy tworzą teraz część ich świata, lecz europejskimi dyrektorami kompani naftowych. W czasie, gdy realizowałam pracę w terenie krążyły plotki, �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 63 że europejscy inżynierowie schwytali i zamordowali kilkoro młodych Huaorani, po czym wysłali ich mięso na inny kontynent, do przerobienia na konserwy dla domowych ulubieńców" (Rival 1996, s. 72). Niektórzy starcy twierdzą, że dziś jest po prostu zbyt wielu cohuori - nie da się wszystkich zabić, więc lepiej żyć w pokoju. Można więc przyjąć, iż tradycyjne widzenie innego w kulturze Huao jest wciąż obecne. Ma ono wpływ również na stosunek do współplemieńców, którzy nie są krewnymi (huarani), a szczególnie na stosunek do tych, którzy nadal żyją w izolacji. Takich unikających wszelkiego kontaktu podgrup Huaorani jest prawdopodobnie pięć (Smith 1996). Pozostali obawiają się spotkania z nimi, zawsze bowiem kończy się ono krwawo. Z drugiej strony, „największe niebezpie­ czeństwo dla Taromenga [jedna z izolowanych grup Huaorani - przyp. M.K.-K.] pochodzi ze strony samych Huaorani, szczególnie od Bebe [jeden z lokalnych liderów - przyp. M . K.-K.], który próbował już nawiązania z nimi kontaktu z różnych powodów" (tamże, s. X X V ) . Grupa Bebe starała się przekonać woj­ skowych, by zrzucili bomby na obozowisko Taromenga w 1993 roku. Myślenie o zbrojnej pacyfikacji żyjących w izolacji członków tej samej grupy kulturowej pojawia się więc zarówno wśród Huaorani, jak i Cashinahua. W pierw­ szym przypadku wydaje się to być spowodowane tradycyjnie wrogim stosunkiem do huarani, świeżą wciąż pamięcią o tym, kto i z której grupy był niegdyś sprawcą śmierci krewnych i na kim w związku z tym należałby wywrzeć zemstę. Młodzi Huaorani, podobnie jak młodzi Cashinahua, są pod coraz większym wpływem szkoły i narzucanych przez nią wzorców. Zgodnie z nimi, „dzikich" należy cywili­ zować. Huaorani nie chcą już być Auca - „dzicy", jak nazywali ich sąsiadujący z nimi Quichua. „Dzikimi" nie chcą też być młodzi Cashinahua. „Dzikim" jest kto inny - „żyjący przodkowie" Mashiku u Cashinahua, Taromenga, Taromenane i inne izolowane grupy u Huaorani. Dawny inny - biały, Quichua, Inka, staje się coraz bliższy, staje się wzorcem dla młodzieży szukającej nowych ścieżek zapew­ niających dostęp do dóbr tego coraz bliższego innego, posiadacza metalu. Wojna, która kiedyś mogła zastąpić handel nie ma już racji bytu. W tej sytuacji można zakładać, że dla żyjących w izolacji Huaorani i Cashinahua innymi są zarówno biali pracownicy firm wydobywających surowce, metyscy osad­ nicy, Quichua, jak i żyjący w kontakcie z tym obcym światem pozostali Huaorani i Cashinahua. Czy w sytuacji, która wymusiłaby na izolowanych grupach kontakt ze społeczeństwem narodowym mogliby oni liczyć na pomoc funkcjonujących już od jakiegoś czasu w tym systemie i społeczeństwie współplemieńców? Z powyżej przedstawionych postaw wynikałoby, iż pomoc taka nie byłaby sama przez się oczywista, a w każdym bądź razie, nie bezinteresowna. Tak, czy inaczej - jak mówi Keifenheim - „to Mashiku ponoszą koszty pacyfikacji". Nie wszyscy Huaorani i Cashinahua chcą pacyfikować unikające kontaktu grupy. Są też Indianie, którzy - jak na przykład Matis, sąsiadujący z żyjącymi w izolacji w Vale do Javarí (dolinie rzeki Javarí) w Brazylii Indianami Korubo - mówią wprost, iż chcieliby, aby ich sąsiadom udało się uniknąć kontaktu jak najdłużej. Jedna z peruwiańskich organizacji tubylczych, Federación de los Nativos de Madre de Dios (FENAMAD) otrzymała w 1996 roku nagrodę �64 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA - Bartolomé de Las Casas Award za „ nieustające wysiłki w celu obrony swych indiańskich braci żyjących «bez kontaktu» lub w «dobrowolnej izolacji»" (Indigenous Affairs 1997, s. 6) . Podsumowując, procesy akulturacyjne trwające wśród Indian żyjących w Ama­ zonii powodują, iż dawny inny - „kanibal" i „władca metalu" - staje im się coraz bliższy i często łatwiej utożsamiać się z nim, niż z żyjącymi w izolacji Indianami z ich własnych grup. Z drugiej strony, zaufanie do tychże „kanibali" jest - na co wskazuje plotka o mięsie w puszkach - żadne. Grupy te stają się - jak explicite wyrażają to Cashinahua - „strefą pośrednią" pomiędzy innym, a tym kim byli uprzednio. W zależności od stopnia akulturacji, dawna tożsamość - reprezento­ wana obecnie przez grupy nadal żyjące w izolacji - staje się im coraz bardziej obca. Kimkolwiek natomiast nie byłby inny - ufać mu nie należy. Posługując się trzema płaszczyznami służącymi do analizy problemu inności, które proponuje Todorov, można powiedzieć, iż Indianie, o których mowa, nie kochają innego, słabo go znają, lecz - w części przynajmniej - się z nim utożsamiają. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kultur mających swe źródła w Europie. Zachodnie - oparte na etyce chrześcijańskiej - sądy wartościujące, są „poprawne politycznie". Wszyscy są równi, inny ma takie same prawa jak my, nawet będąc kanibalem (oczywiście tylko wówczas, gdy jego kanibalizm jest uwarunkowany kulturowo). Jednak w sytuacji wciąż trwającego podboju, przeważa pragmatyzm. Ludzie Zachodu od czasów Korteza poznają innego, ponieważ zdają sobie spra­ wę, iż wiedza taka jest w trakcie podboju bezcenna. Zadziwienie brazylijskich osadników, o którym pisałam na początku artykułu, świadczyć może, iż bliższa jest im postawa Indian, o której Claude Lévi-Strauss orzekł, że w porównaniu z zachowaniami białych, bardziej była godna człowieka: Gdy w X V I wieku mnisi z zakonu św. Hieronima zadawali kolonizatorom pytanie, czy ich zdaniem „Indianie byliby zdolni żyć samodzielnie na poziomie wieśniaków w Kastylii", usłyszeli jedynie odpowiedzi negatywne, z których wyciągnięto wniosek, iż dla Indian lepiej, by stali się „niewolnikami, niż pozostali zwierzętami na wolności [...]. W tym samym zresztą czasie na sąsiedniej wyspie [...] Indianie zajmowali się chwytaniem białych i topieniem ich; następnie tygodniami stawiali straż przy topielcach, żeby przekonać się, czy ciała ich nie podlegają gniciu. Z tego porównania ankiet wynikają dwa wnioski: biali powoływali się na nauki społeczne, podczas gdy Indianie mieli raczej zaufanie do nauk przyrodniczych i gdy biali głosili że Indianie są zwierzętami, ci ostatni ograniczali się do podejrzenia, że biali są bogami. Biorąc pod uwagę jednakową niewiedzę, postępowanie Indian było na pewno bardziej godne ludzi" (Lévi-Strauss 1964, s. 69). Myślę, iż z kilku powodów warto przyjrzeć się postawie wobec innego właś­ nie w koncepcjach antropologicznych. Pierwszą z przyczyn jest fakt, iż to rozwój - typowej dla Europy - samokrytycznej wobec innego refleksji, który „zrodził wysiłek łamania własnego «etnocentrycznego» zamknięcia" (Kołakowski 1984, 5 5 Na temat stosunku Indian do ich izolowanych współbraci zob. też teksty Lva Michaela, Kacpra Świerka i mój w Tawacine, nr 1 [57], 2002. �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 65 s. 15) doprowadził do rozwoju antropologii kulturowej, której przedmiotem stało się właśnie badanie innego i której historia jest „katalogiem ukazującym różne sposoby przedstawiania Innego" (de Wolf 1995, s. 52). Po drugie, artykuł ten pisany jest z punktu widzenia antropologa właśnie i - po trzecie - antropolog jest jednym z agentów kontaktu , a więc postacią, której poglądy i postawa wobec innego mają wpływ na jego dalsze losy. 6 B A D A N I A N A D KONTAKTEM KULTUROWYM I ZMIENIAJĄCE SIĘ PODEJŚCIA BADAWCZE „Antropologowie, jak dotąd, koncentrowali swoje zainteresowania głównie na tych procesach akulturacji, które następowały w wypadku impaktu kultury europejskiej na tereny zamieszkałe przez ludy prymitywne. Dla określenia tych procesów przyjęło się w antropologii używać wygodnego terminu «kontakt kulturowy», jakkolwiek istnieje współcześnie tendencja do zastępowania go termi­ nami «zmiana społeczna» czy «zmiana kulturowa»" (Olszewska-Dyoniziak 2001, s. 50). Przyjmując powyższe stwierdzenie musimy jednak uznać, iż nie każda zmiana w kulturze jest wynikiem kontaktu z inną kulturą, choć przyjąć można, iż każdy kontakt prowadzi do zmiany. Definicja kontaktu kulturowego sformuło­ wana przez Krzysztofa Kwaśniewskiego, znajdująca się w Słowniku etnologicznym, określa ten rodzaj kontaktu jako „zespół stosunków pośrednich lub bezpo­ średnich, fizycznych lub psychicznych, ciągłych lub okresowych, świadomych lub nieświadomych zachodzących między kulturami. Może on być jednostronny, ale często bywa dwustronny W wyniku kontaktu kulturowego zanika zjawisko izolacji kulturowe/' (Kwaśniewski 1987a, s. 177; podkreślenie - M.K.-K.) Ten sam autor za zmianę kulturową uważa „proces pojawienia się, zaniku lub restrukturalizacji elementów kultury oraz powstawania i zaniku poszczególnych, konkretnych kultur" (Kwaśniewski 1987b, s. 381). Można więc uznać, iż „zmia­ na kulturowa" jest pojęciem szerszym, a „kontakt kulturowy" odpowiadałby jej szczególnemu przypadkowi, a mianowicie „zmianie kulturowej egzogennej". Terminem o podobnym znaczeniu do zmiany i kontaktu kulturowego jest akulturacja, która oznacza „proces zmian spowodowanych międzykulturową wymianą lub przepływem treści" (Posern-Zieliński 1987, s. 17). Termin „akulturacja" bywa używany zamiennie z terminem „kontakt kulturowy", jak i z określe­ niem „transkulturacja". Jednak zdaniem Janusza Muchy, kontakt kulturowy jest jedynie początkową fazą dłuższego procesu akulturacji, który prowadzi do stanu 6 Wyrażenie „agent kontaktu" używane jest powszechnie w anglo- i hispanojęzycznej lite­ raturze przedmiotu dla oznaczenia osób biorących bezpośrednio udział w procesie kontaktu, szczególnie w jego fazie inicjalnej, i mających istotny wpływ na przekształcenia dokonujące się w społeczeństwie (społeczeństwach) będących stroną kontaktu. W literaturze polskiej funkcjo­ nuje też wyrażenie „agent zmiany"; por np. Posern-Zieliński 1987. Używam określenia „agent kontaktu" dla podkreślenia roli tych osób, które wpływają na zmiany poprzez sposób nawiązy­ wania kontaktu. �66 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA akulturacji, będącego właściwie zanikiem jednej z kultur. Etap kontaktu kulturo­ wego charakteryzują konflikty społeczne, będące następstwem „spotkania" grup kulturowych (informacja ustna J. Muchy). Spośród terminów o zbliżonym lub pokrywającym się znaczeniu wybrałam i umieściłam w tytule tej części artykułu termin „kontakt kulturowy", ze względu na fakt, iż „kontakt" jest przeciwień­ stwem „izolacji", a właśnie to, co niesie wyjście ze stanu izolacji jest dla mnie w prześledzeniu procesów zachodzących w Amazonii najistotniejsze. Jednak ze względu na podobne znaczenie wyżej wymienionych określeń są one często używane przez antropologów zamiennie, co będzie widoczne w rozważaniach na temat zmieniających się podejść do badania kontaktu kulturowego, które chciałabym przedstawić poniżej. Jak pisze Janusz Mucha: „Zmiana społeczna (czy kulturowa; dalej będę zasad­ niczo używał tych terminów zamiennie) uchodzi za podstawowe pojęcie antropo­ logii społecznej. Lektura uniwersyteckich podręczników antropologii społecznej i kulturowej, a także wybitnych dzieł reprezentantów tej dyscypliny, nie potwier­ dza wspomnianej tezy, explicite deklarowanej w tych właśnie książkach. Antropo­ logia wydaje się raczej dyscypliną zajmującą się trwaniem niż zmianą" (Mucha 1995, s. 30). Ten sam autor proponuje dokonanie porządkującego rozróżnienia w obrębie antropologicznej tradycji badawczej poprzez wydzielenie trzech obsza­ rów w ramach zainteresowań antropologii, mianowicie: analizy społeczności trady­ cyjnych, nowoczesnych oraz analizy kontaktu kulturowego. To właśnie ten ostatni obszar interesowałby nas szczególnie. Badając kontakt kulturowy - twierdzi Janusz Mucha - znajdujemy się w centrum problematyki zmiany społecznej. „Współczesne, prowadzone również obecnie, analizy kontaktu kulturowego są na ogół badaniem zaniku tubylczych kultur pod wpływem społeczeństw nowo­ czesnych. Jest to więc ważna, dramatyczna zmiana społeczna. [...] Analiza kon­ taktu kulturowego i rozmaitych jego konsekwencji ma wielkie znaczenie dla teorii społecznej. Kontakt kulturowy jest zjawiskiem dotyczącym nie tylko słabszych, zanikających pod jego wpływem społeczeństw tradycyjnych, ale i silniejszych społeczeństw nowoczesnych - tych, które są stroną aktywną" (tamże, s. 32). Nie jest moim zamiarem prześledzenie kolejnych nurtów w antropologii, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji badania kontaktu kulturowego (takie omówienia można znaleźć m.in. w: Nowicka 1991; Olszewska-Dyoniziak 2001), lecz zwrócenie uwagi na pewnego rodzaju „ewolucję", która dokonała się w ramach antropologii - w jej stosunku do innego i do roli, jaką odgrywa jako dziedzina nauki, której wyniki badań (szczególnie nad kontaktem kulturowym) mogą być używane w praktyce. Chciałabym wskazać, jak dalece różni się - czy też różnić się może, ponieważ nie wszyscy antropologowie wyznają te same zasady - postawa antropologa - funkcjonalisty z pierwszej połowy X X wieku, czy pierwszych reprezentantów antropologii stosowanej od tej, jaką może przy­ jąć antropolog dziś. Przykładem tej ostatniej może być pogląd wyrażony przez wenezuelskiego badacza Daniela Mato: „Taka dyskusja [dotycząca globalnych agentów i ludów indiańskich - M.K.-K.] służy dwóm głównym celom: (1) wspar­ ciu rozwoju teorii zmiany społecznej w obecnym wieku globalizacji, poprzez �67 WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE krytykę ustalonej praktyki akademickiej polegającej na studiowaniu «lokalnych» przypadków, jak gdyby faktycznie istniały lub jakby mogły przynajmniej, bez żadnych znaczących konsekwencji, zostać oderwane od światowego porządku, w którym uczestniczą; (2) krytyce kolonialnego spadku, który znajduje swój wyraz w obszarze studiów podejmowanych przez antropologię i inne akade­ mickie dyscypliny badające «Innego» - bardzo często ludy tubylcze - który to obszar, niezależnie od intencji badacza, przyczynia się do informowania agen­ tów kolonialnych i post-kolonialnych sił; w zamian za to proponuje zdobywanie wiedzy dotyczącej «globalnych» agentów, ich praktyk, która byłaby potencjalnie użyteczna dla agentów «lokalnych»" (Mato 2000, s. 343). Trudno jest jednoznacznie orzec, kiedy należałoby doszukiwać się „prawdzi­ wych" początków antropologii. „Każda odpowiedź - pisze Wojciech Burszta - na pytanie typu «kiedy się narodziła» nadaje się do obrony, jeśli uprzednio założymy, że ten lub ów składnik zbioru jest dla naszego rozumienia terminu «antropologia» konstytutywny; w tym momencie dokonujemy postanowienia wartościującego. Rację ma więc zarówno Harris wywodząc «prawdziwie naukową» antropologię z Oświecenia, jak i ci z antropologów, którzy pierwocin «antropologicznego punktu widzenia» poszukują z powodzeniem w Renesansie, a nawet Średniowieczu" (Burszta 1992, s. 31). Zwykle przyjmuje się jednak, iż pierwszym w pełni skrystalizowanym nurtem w antropologii był klasyczny, XIX-wieczny ewolucjonizm zajmujący się badaniem ludów pierwotnych żyją­ cych w „zakrzepłej teraźniejszości" (tamże, s. 31). Opierając się na schematach porównawczych i umieszczając w nich na różnych poziomach różne ludy, w za­ leżności od tego, w jakim stopniu spełniały one założone przez ewolucjonistów kryteria, nurt ten próbował stworzyć uniwersalny model rozwoju ludzkiej kul­ tury. Dla ewolucjonistów pojęcie społeczeństwa pierwotnego zawierało w sobie zaprzeczenie nowożytnego społeczeństwa europejskiego. „Pierwotna umysłowość", magia, promiskuityzm, nomadyzm były to cechy wyróżniające innego i w tym wypadku ten inny nazwany został „żyjącym przodkiem" . Ponieważ, według ewolucjonistów, zmiany w kulturze - czyli przejście od jednego etapu do drugiego - nie były zależne od zewnętrznych uwarunkowań, więc siłą rzeczy kontakt kulturowy nie leżał w sferze zainteresowań badaczy. W tym samym jednak czasie i niezależnie od oficjalnego, akademickiego nurtu, rozwijały się w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych towarzystwa etno­ graficzne, których zamiarem było wpłynięcie na opinię publiczną, celem poprawy tragicznej sytuacji ludności tubylczej w koloniach (Waligórski 1973, s. 237-241). A więc, w gruncie rzeczy, obszarem zainteresowań towarzystw była zmiana kulturowa, a celem - wpływ na jej kształt. Oficjalna antropologia brytyjska natomiast po raz pierwszy zamierzała wpłynąć na sytuację ludności tubylczej - z intencją ograniczenia dezintegracji społecznej, wynikającej z zetknięcia pierwotnych instytucji z o wiele bardziej rozwiniętą cywilizacją - oferując swą wiedzę na potrzeby praktyki, pod koniec wojen burskich prowadzonych w latach 7 Zauważmy, iż tak samo niektórzy Cashinahua nazywają Mashiku. �68 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA 1899-1902 w południowej Afryce. „Królewski Instytut Antropologiczny w Lon­ dynie przedstawił ministrowi do spraw kolonii program zbierania informacji na temat praw i instytucji społecznych różnych plemion południowoafrykańskich w celu stworzenia naukowej podstawy dla «oświeconej administracji)) kolonial­ nej w bliskich już czasach pokojowych" (Mucha 1985, s. 209). Na szerszą skalę antropologia stosowana, a więc taka, której celem jest stero­ wanie procesami zmian społeczno-kulturowych badanych grup, pojawiła się w okresie międzywojennym, w bezpośrednim związku z działalnością Bronisława Malinowskiego. Uważał on, iż jednym z najważniejszych problemów, z jakimi styka się antropolog w Afryce jest analiza istoty kontaktu kulturowego . Z jednej strony, badanie praktyki kolonialnej było - według Malinowskiego - ważne dla rozwoju nauki, która miała okazję brać udział w kontrolowanych eksperymentach społecznych, z drugiej: antropolog powinien być użyteczny i przyczyniać się do rozwoju cywilizacyjnego Afryki. Zgodnie z poglądami Malinowskiego, kolonizacja była naturalnym procesem ekspansji wysoko rozwi­ niętej cywilizacji. W przeciwieństwie do innych antropologów nie traktował on jednak kolonizacji jako „misji cywilizacyjnej". Bycie przedstawicielem „wysoko rozwiniętej cywilizacji" nakładało na antropologa obowiązki - udzielania informacji administracji kolonialnej i dbania o to, by tubylcom „nie działa się krzywda". Taka postawa różniła Malinowskiego od wielu zatrudnianych wów­ czas na urzędowych posadach antropologów, którzy - wykonując swoje zadania - uważali, iż nie do nich należy zastanawianie się nad celami (Mucha 1985). Założony w 1926 roku w Londynie Międzynarodowy Instytut Języków i Kultur Afrykańskich prowadził badania, które „miały, zupełnie jawnie, na celu bezkon­ fliktowe utrzymanie kolonializmu, ale i podtrzymanie nadal żywych instytucji tradycyjnych" (Mucha 1985, s. 209) . Kilka lat wcześniej australijskie władze administracyjne powołały rządowego antropologa w Papui, podobne placówki powstały też w południowej Nigerii, w Tanganice i w Afryce Południowej (Kuper 1987). W USA, w 1934 roku, założono, w ramach Biura do Spraw Indian, komórkę zajmująca się antropologią stosowaną, której zadaniem było ułatwienie adaptacji Indian do życia w rezerwatach, a siedem lat później powołano w tym kraju Towarzystwo Antropologii Stosowanej. W tym samym okresie (pierwsza połowa lat 40.) rząd USA zatrudnił antropologów do badań nad ludnością japoń­ ską i mikronezyjską. Począwszy od lat 50. antropologia stosowana, będąca swo­ istą inżynierią społeczną, coraz częściej uprawiana była na obszarach Ameryki Łacińskiej. Była ona tam wówczas nierzadko wykorzystywana do aranżowania 8 9 8 „Bronisław Malinowski odwiedził Afrykę w roku 1934 i zapoznał się tam z tworzącym się, jego zdaniem, «nowym społeczeństwem)). Wprowadził do teorii antropologicznej pojęcie kon­ taktu kulturowego. Odnosiło się ono do konfrontacji dwóch odrębnych, całościowych kultur w obrębie pojedynczego państwa czy kolonii. Te odrębne kultury to tradycyjne (sprzed kontaktu) kultury plemienne z jednej strony i kultura pochodzenia europejskiego, stale wzmacniana bez­ pośrednimi oddziaływaniami z Europy - z drugiej" (Mucha 2000, s. 15-16). Ten sam Instytut przekazał jednak cała wiedzę, jaką dysponował przywódcom afrykańskiego ruchu narodowowyzwoleńczego (Mucha 1985, s. 209). 9 �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 69 procesu kontaktu kulturowego izolowanych grup indiańskich. Często do roli ini­ cjatorów kontaktu zatrudniani byli wtedy misjonarze - antropologowie. Powtarza się więc historia okresu konkwisty, gdy za zdobywcą pojawiali się - jak już pisałam - handlarz, misjonarz i naukowiec. To właśnie misjonarz często zajmował się jednocześnie badaniem tubylczej kultury (np. Diego Durân, Bernardino de Sahagûn, Diego de Landa). Lecz ta pragmatyczna idea: poznać by zwyciężyć, była tylko jednym z elementów, który dał początek profesjonalnemu badaniu innego. Podobnie jak u źródeł zachodniego myślenia o innym, u źródeł antropologii tkwi też drugi element, jakim jest typowa dla Europy autorefleksja, zwątpienie w słuszność, a co za tym idzie - wyższość własnych wartości i wyni­ kające z tego zwątpienia przekonanie, iż inny zasługuje na to, by na równi z nami być bohaterem, podmiotem społecznych procesów. Jednym z pierwszych nurtów w antropologii, w którym istotnym elementem działalności naukowej jest partnerstwo pomiędzy antropologiem i badaną spo­ łecznością, jest „action anthropology", czyli „antropologia działająca", opisana w 1952 roku przez amerykańskiego antropologa Sola Taxa. Nazwa ta określa proces, w czasie którego prowadzone są zarówno badania z zakresu nauk społecznych, jak i niesiona jest praktyczna pomoc w rozwiązywaniu bieżących problemów badanej grupy. Tak sformułowane podejście było wynikiem pracy Taxa i jego studentów, głównie wśród Indian Mesquakie (Lisów) w latach 1948-1959, a także przyjętej przez nich filozofii. „Hitler, wojna i bomba, wszystko to odegrało rolę w moim powrocie do tego, co interesowało mnie wcześniej w działalności społecznej i zagadnieniach filozoficznych, zakładających użycie teorii antropologicznej dla dobra społeczności, z którą się pracuje. Tak rozpo­ częło się to, co nazwaliśmy «action anthropology))" (Tax 1988, s. 8). Zdaniem Taxa i jego współpracowników, antropolog powinien w równym stopniu uczyć się, jak i pomagać. Działania antropologiczne nie powinny ograniczać się l i tylko do pracy w ramach określonej teorii badawczej. Naukowiec powinien mieć też świadomość swoich obowiązków wobec grupy, z którą pracuje. Pomagając określonej społeczności, nie powinien jednakże podejmować decyzji za nią, lecz respektować nawet te wybrane przez nią kierunki działania, które sam uważałby za niepożądane. Zdaniem Taxa, antropologowie nie powinni „używać" określo­ nej społeczności do celów, które nie pozostają w związku z jej dobrem i w tym sensie nie powinni „używać" jej do własnych celów. „Action antropology" różni się od tradycyjnej antropologii stosowanej zarówno w płaszczyźnie metodolo­ gicznej, jak i - bardziej nas tu interesującej - etycznej, w swoim stosunku do badanej grupy. „W tradycyjnej antropologii stosowanej badacz sprzedaje swoją ekspertyzę klientowi. Zwykle ma miejsce umowa na dostarczenie produktu, np. raportu, czy projektu. Jeśli antropolog nie decyduje się na opublikowanie teoretycznej pracy opartej na badaniach, odpowiada on wówczas tylko wobec zleceniodawcy. Odpowiedzialność jest finansowa. Niedostarczenie zakontrakto­ wanego produktu lub usługi (lub ich zła jakość) może być przyczyną utraty wynagrodzenia, zniszczenia zawodowej reputacji (lecz, co ważne, niekoniecznie zawodowej antropologicznej reputacji) lub nawet poniesienia konsekwencji �70 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA prawnych. Jednak nawet w antropologii stosowanej badacz może uniknąć od­ powiedzialności za użycie dostarczonych przez niego informacji. [...] w «action athropology» badacz musi być odpowiedzialny na dwóch poziomach: wobec społeczności naukowców i wobec lokalnej społeczności, z którą pracuje. Ponie­ waż «action anthropology» została błędnie - przez wiele osób pracujących poza jej obrębem - określona jako wariant tradycyjnej antropologii stosowa­ nej, więc ta połączona odpowiedzialność i jej implikacje są zwykle pomijane" (Rubinstein 1986, s. 270). Na podstawie przeprowadzonych przez siebie badań nad zmianą kulturową, Tax doszedł do wniosku, iż nie ma żadnych naukowych przesłanek, by sądzić, iż plemiona indiańskie w USA ulegną asymilacji. Nie zgadzał się z koncepcją „tygla", która określała politykę rządów federalnych wobec ludności tubylczej: „Musiałem stwierdzić, iż nie mamy prawa uważać za przegrany (org. - count out) żaden z ludów, który jest dzisiaj z nami, że istniejące pojęcia dotyczące akulturacji i asymilacji są nie tylko krzywdzące, ale, być może, błędne" (Tax 1988, s. 8). 0 tym, że asymilacja Tubylczych Amerykanów nie jest nieunikniona Tax mówił nie tylko naukowcom (po raz pierwszy w 1952 roku), ale i samym Indianom. Można powiedzieć, iż antropologia stosowana rozwija się dalej w dwóch kierun­ kach. Pierwszym jest ten, który Robert Rubinstein nazywa „tradycyjną antropologią stosowaną". W jej ramach badacz sprzedaje swój produkt zleceniodawcy, zamie­ rzającemu uzyskane informacje zastosować w praktyce. Zleceniodawcą może być w tym wypadku organizacja stawiająca sobie za cel ochronę praw ludności tubylczej, agenda rządowa, jak i firma nosząca się z zamiarem wykupienia ziemi indiańskiej. W każdym z tych przypadków końcowy produkt antropologicznych badań może znaleźć zastosowanie. Drugim nurtem antropologii stosowanej są działania na rzecz ludności tubylczej podejmowane przez poszczególnych badaczy lub organizacje, których są członkami. Przykładami mogą być: IWGIA - Interna­ tional Work Group for Indigenous Affairs, organizacja powstała w Kopenhadze w 1968 roku, mająca na celu „współpracę z ludami tubylczymi na całym świecie 1 pomoc w ich walce o prawa człowieka, samo-stanowienie, prawo do ziemi, kontrolę nad ziemią i zasobami, integrację kulturową oraz prawo do rozwoju" (z biuletynu informacyjnego IWGIA). Podobne cele stawiają sobie powstała rok później w Wielkiej Brytanii organizacja Survival International oraz założona w USA - Culture Survival. Z każdą z nich współpracują antropologowie. Powstają też organizacje skupiające jedynie „działających antropologów", jak na przykład Anthropology in Action, powstała z przekształcenia British Association for Social Anthropology in Policy and Practice. W przypadku tego nurtu antropologii zastosowanie wiedzy antropologicznej ma na celu niesienie pomocy ludności tubylczej. Myślę, że dobrą ilustracją podejścia reprezentowanego przez badaczy związanych z tym właśnie nurtem mogą być poglądy brazylijskiej antropolog Alcidy Ramos, związanej z Pro-Yanomami Commission (CCPY). CCPY pow­ stała w 1978 roku jako organizacja działająca na rzecz utworzenia rezerwatu dla Indian Yanomami. Prowadzi ona projekty edukacyjne, a także zapewnia opiekę zdrowotną Indianom mieszkającym w 20 wsiach. �WOBEC INNOŚCI - EUROPEJCZYCY I INDIANIE 71 Ryc. 2. Meniemo z wnukiem (Huaorani), Cononaco, 1991 Fot. M . Krysińska-Kałużna W artykule zatytułowanym „Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etno­ graficzne, a pogoń za egzotyką", brazylijska badaczka poddaje krytyce trzy opisy Indian Yanomami stworzone przez trzech antropologów, którzy spędzili wiele lat poznając kulturę tych Indian: Napoleona Chagnona, Jacąuesa Lizota i Bruce'a Alberta (również współpracującego z CCPY); (Ramos 1999). Najbardziej kryty­ kowanym przez Ramos, ale najlepiej też chyba znanym etnologicznym „portre­ tem" Yanomami jest obraz okrutnego i wojowniczego ludu stworzony przez Chagnona . Lizot tworzy obraz kultury skupionej raczej na erotyzmie, a Albert - na grze intelektualnej. Ponieważ każdy etnograf konstruuje swój własny całoś­ ciowy obraz Yanomami, a narzędziami są osobiste inklinacje i zestaw metod antropologicznych - pisze Ramos - „skoro rzeczywistość nigdy nie może być wyczerpana - niektórzy mówią, że nigdy nie może być nawet przedstawiona, to wszystko cokolwiek etnograf obiera za przedmiot swego szczególnego zain­ teresowania, niezależnie jak drobiazgowego, jest zawsze wynikiem osobistego wyboru. Fakty etnograficzne nie istnieją gdzieś tam w oczekiwaniu na zebranie przez kompetentnego antropologa, lecz są rezultatem złożonego procesu dawania 10 1 0 Na temat kontrowersji wokół publikacji Chagnona por. np. Rabben 1999. W książce Dark­ ness in El Dorado Patrick Tierney oskarża Chagnona i genetyka Jamesa Neela o wywołanie epidemii wśród Yanomami w latach 60. W związku z faktami przedstawionymi w tej publi­ kacji, American Anthropological Association powołało komisję celem sprawdzenia zasadności zarzutów Tierney'a. �72 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA i brania w interakcji pomiędzy obserwatorem i obserwowanym. Inaczej mówiąc, to dla kogo i o czym pisze etnograf ma bezpośredni wpływ na to, jak pisze" (Ramos 1999, s. 216). Efektem Fierce People Chagnona był stereotyp ludzi okrutnych, który przylgnął do Yanomami i zaobfitował licznymi historiami na temat tych „dzikich Indian", opowiadanymi w filmach i książkach (np. w pornograficznym filmie „Canibal Holocausto"). Można założyć, iż tak samo jak Yanomami są egzotyczni dla nas, tak i my jesteśmy egzotyczni dla nich. Jednak my za naszą wobec nich egzotyczność nie płacimy - jak pisze Ramos - naszym życiem lub życiem naszych rodaków. „Wzajemne sądy, jakie Indianie i antropolodzy formułują przy pierwszym spotkaniu, są niewspółmierne. Kon­ sekwencje egzotyzmu mogą być przyjemne dla tych drugich, lecz mogą okazać się destrukcyjne dla tych pierwszych" (tamże, s. 223). W świecie, w którym Amazonia ze swoimi naturalnymi bogactwami jest łakomym kąskiem, łatwiej jest opinii publicznej wytłumaczyć konieczność „ucywilizowania", czy pacyfi­ kacji Indian, jeśli przedstawiani są oni jako okrutni, niemoralni, „bądź jakoś inaczej niechrześcijańscy". Konsekwencje pisania mogą wykraczać więc daleko poza to, co zostało pierwotnie przez badacza zamierzone. Zdaniem Alcidy Ramos, opowiadanie „prawdy" nie może przesłaniać znaczenia społecznej odpowiedzialności antropologa. „De rigueur dzisiejszej antropologii to nade wszystko pytanie o sposób etycznego stosunku do wszelkiej INNOŚCI" (Burszta, Piątkowski 1994, s. 46). Można zapytać, co ma zrobić antropolog, który odkrywa, iż standardy mo­ ralne badanego przez niego ludu znacznie się różnią od standardów dominującej zachodniej cywilizacji? Czy powinien ukrywać wyniki swych badań w obawie przed wyrządzeniem szkody danej grupie? Gdzie przebiega granica, poza którą nawet najbardziej rzetelny badacz nie powinien się posunąć? Są to pytania, jakie zadają sobie dzisiaj (przynajmniej niektórzy) antropologowie, badając proste społeczności i procesy zachodzące w nich w wyniku kontaktu z zachodnią kul­ turą. Czy rozwiązaniem może być proponowane przez Daniela Mato badanie globalnych agentów celem informowania o nich agentów lokalnych? W takiej sytuacji, antropologia od postulatu badania „obcego" na użytek własnej kultury doszłaby do postulatu przeprowadzania badań na użytek kultury obcej (przy zało­ żeniu, iż badacz utożsamia się z kulturą zachodnią i że reprezentują j ą również globalni agenci), a ogólniej - do postulatu nieprowadzania badań służących kulturze dominującej. Innymi słowy, do postulatu, który byłby przeciwieństwem tego, co głosił Malinowski. Malinowski uważał, iż naukowiec powinien przeciwdziałać krzywdzie tubyl­ ców. Jego opinia dotycząca tej etycznej strony działalności antropologa opierała się - podobnie jak u Daniela Mato, Sola Taxa i Alcidy Ramos - na tej samej przesłance, nakazującej antropologowi odpowiedzialność wobec badanej spo­ łeczności. Wiedział on też już doskonale, iż badając naukowo zmianę kulturową można się do zmian w kulturze przyczynić. Cóż więc się zmieniło? W przeci­ wieństwie do Malinowskiego, Ramos uważa, iż badana grupa jest partnerem w procesie badawczym. Takie założenie czynili również badacze pracujący zgod- �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 73 nie z zasadami action anthropology Sola Taxa. W literaturze polskiej propozycje prowadzenia badań, w których badający staje się partnerem podmiotu badań moż­ na znaleźć np. u Anny Wyki (Wyka 1992). W tym ujęciu, praca naukowca to, z jednej strony, badania teoretyczne, z drugiej - praktyczna pomoc. Jednak, zgod­ nie z tym, co głosi Alcida Ramos, już sam temat pracy, nastawienie badacza, sposób przedstawienia wyników - mogą być pomocne dla danej społeczności lub jej zaszkodzić. „Niezachwiana wiara w to, że można odkrywać prawdę i tylko prawdę uwalnia od odpowiedzialności i ogranicza zobowiązania" (Ramos 1999, s. 224). Różnica zdań co do przeznaczenia i celowości pracy antropologa znajduje się więc w odpowiedzi na pytanie, co leży w interesie społeczności tubylczej, będącej w kontakcie z dominującym społeczeństwem zachodnim. Nie­ ustanna refleksja nad własnymi wartościami w kontekście relacji z innym, ciągłe kwestionowanie własnych wniosków i szukanie odpowiedzi, które wyjaśnią, kim jestem „ja" poprzez waloryzowanie odpowiedzi udzielanych przez innego a - przede wszystkim - założona przez Zachód (przynajmniej teoretycznie) pod­ miotowość innego wpływają na zmianę podejścia badawczego antropologów. Podejście proponowane przez Mato i Ramos wpisane jest w ten nurt antropo­ logii, która stara się znaleźć taką formułę badań, by ich beneficjentem był inny. Oczywiście, nie wszyscy antropologowie przyjmują postawę prezentowaną przez brazylijską badaczkę. Z drugiej strony, jej krytyka podejścia „wielu anglo­ saskich antropologów" nie wydaje mi się do końca uzasadniona. Zgodziłabym się raczej z Michałem Buchowskim, który w kontekście antropologii stosowanej pisał, iż „antropolodzy bezpośrednio zaangażowani w procesy mniej lub bardziej gwałtownych przemian w świecie dzisiejszym stanowią znaczącą część środowi­ ska w skali globalnej" (Buchowski 1995, s. 65). Przebieg procesów związanych z kontaktem kulturowym zależy - jak już pisałam - w znacznej mierze od tego, jak strony tego kontaktu postrzegają siebie nawzajem, od tego, jaki jest ich stosunek do innego. Jeśli jedną stroną kontaktu jest dominująca kultura zachodnia, a drugą izolowana kultura indiańska, szanse na przetrwanie tej drugiej zależą od tego, czy dominująca społeczność da po­ słuch pragmatycznemu podejściu „konkwistadorów", czy też - rywalizującemu z nim w naszym społeczeństwie - podejściu, które widzi w innym takiego same­ go człowieka, osobę, jaką jestem „ja". Szczególną rolę ma w tym procesie do odegrania antropolog. „Wielkim wyzwaniem dla antropologów jest próbować zobaczyć innych tak jak widzą siebie i sportretować ich jako ludzi. Jest to strasz­ liwie trudne przedsięwzięcie. Cała nasza wspólna historia stoi pomiędzy nami i wpływa na nasz sposób rozumienia. [...] Nawet kierowane najlepszymi zamia­ rami wysiłki zmierzające do zrozumienia mogą zostać przez kogoś innego nie­ właściwie użyte. Od czasu do czasu, jednakże, obserwatorzy przedostają się przez stworzone przez samych siebie przeszkody i przedstawiają postać innego bez zbyt wielkich zniekształceń. Może się to zdarzyć tylko sporadycznie, niespo­ dziewanie, w kilku paragrafach rozrzuconych w 400-stronicowym tomie. [...] Wysiłek w celu zrozumienia wciąż trwa, podczas gdy dzieci umierają, giną lasy, a rtęć zatruwa wodę" (Rabben 1998, s. 40-41). �74 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z. 2000, Portrety „obcego", Kraków. B u c h o w s k i M . 1995, Zmiana w antropologii, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczew­ ska, E. Tarkowska, R Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 60-72, Warszawa. B u r s z t a W. 1993, Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. B u r s z t a W., P i ą t k o w s k i K. 1994, O czym opowiada antropologiczna opowieść, Warszawa. C a b e z a de V a c a A . N . 1988, Wędrówki od morza do morza, [w:] Kronikarze kultur pre­ kolumbijskich, T. Garbacik (red.), s. 82-113, Kraków. C h m a r a M . 1999, Wstęp do wydania polskiego: Chomsky - uczony i dysydent amerykański, [w:] Noam Chomsky, Rok 501. Podbój trwa, s. 9-23, Poznań. d' A n s A . M . 1975, La verdadera biblia de los Cashinahua (Mitos, leyendas y tradiciones de la Selva peruana), Lima. D í a z d e l C a s t i l l o B. 1986, Pamiętnik żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia pod­ boju Nowej Hiszpanii, Łódź. F l i s M . 1994, Leszek Kołakowski - teoretyk kultury europejskiej, Kraków. Human Rights... 1992, Human Rights Violations Against Indigenous Peoples of the Americas, Amnesty International, Londyn. Indigenous Affairs 1997, Indigenous affairs, 1/1997, IWGIA, Kopenhaga. J a c ó r z y ń s k i W., K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 2001, Indianie i konkwistadorzy, Etyka, nr 34, s. 39-52. K a p u ś c i ń s k i R. 2001, Nasz kruchy świat, Gazeta Wyborcza, 29-30.IX, s. 2-10. K e i f e n h e i m B. 1996, Futurs beaux-frères ou esclaves? Les Kashinawa découvrent des Indiens non contactés, Journal de la Société des Américanistes, 83, s. 141-158. K o ł a k o w s k i L. 1990, Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. K r y s i ń s k a - K a ł u ż n a M . 1999, Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany kulturowej w Amazonii, Lud, t. LXXXIV, s. 11-37. K u p e r A. 1987, Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. K w a ś n i e w s k i K. 1987a, Kontakt kulturowy, [w:] Słownik etnologiczny, terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 177-178, Warszawa-Poznań. - 1987b, Zmiana kulturowa, [w:] Słownik etnologiczny Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 381-383, Warszawa - Poznań. L a s C a s a s de B. 1985, 12 Réplicas, [w:] Bartolomé de Las Casas. Obra Indigenista, s. 217-276, Madryd. - 1988, Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Poznań. L é v i - S t r a u s s C. 1964, Smutek tropików, Warszawa. L e w i s N . 1988, The Missionaries. God against the Indians, Londyn. M a t o D. 2000, Transnational Networking and the Social Production of Representations of Iden­ tities by Indigenous Peoples' Organizations of Latin America, International Sociology, Vol. 15(2), s. 343-360, Londyn, Thousand Oaks, CA, New Delhi. M u c h a J. 1985, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinowskiego, [w:] Antro­ pologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M . Flis, A . K . Paluch (red.), s. 206-235, Warszawa. - 1995, Zmiana społeczna w perspektywie antropologicznej. O pożytkach studiowania antro­ pologii przez socjologów, [w:] Antropologia wobec zmiany, J. Kurczewska, E. Tarkowska, P. Gliński, W. Zaborowski (red.), s. 28-37, Warszawa. - 2000, Studenci zagraniczni a sytuacja kontaktu kulturowego, Przegląd Polonijny, t. X X V I , nr 1, s. 9-28. N o w i c k a E. 1991, Świat człowieka - świat kultury, Warszawa. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 2001, Człowiek-kultura-osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław. P a r r y J.H. 1983, Morskie imperium Hiszpanii, Gdańsk. �WOBEC INNOŚCI- EUROPEJCZYCY I INDIANIE 75 P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1986, Akulturacja, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), s. 16-19, Warszawa - Poznań. R a b b e n L. 1998, Unnatural Selection, Seattle. R a m o s A.R. 1999, Rozmyślając o Yanomami: wyobrażenia etnograficzne a pogoń za egzotyką, [w:] Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M . Buchowski (red.), s. 202-228, Warszawa. R i v a l L. 1996, Hijos del Sol, padres del jaguar, Quito. de R o u g e m o n t D. 1991, List otwarty do Europejczyków (fragmenty), Literatura na świe­ cie, nr 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa, s. 3-42. R u b i n s t e i n R.A. 1986, Reflections on Action Anthropology: Some Developmental Dyna­ mics of Anthropological Tradition, Human Organization, vol. 3, s. 270-279. S e p u l v e d a de G. 1985, 12 Objeciones, [w:] Bartolome de Las Casas. Obra Indigenista, s. 217-276, Madryt. S i m m e 1 G. 1975, Socjologia, Warszawa. Słownik Etnologiczny..., 1987, Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. S m i t h R. 1996, Crisis under the Canopy. Drama bajo el manto amazonico, Quito. T a x S. 1988, Pride and Puzzlement: A Retro-introspective Record of 60 Years of Anthropology, Annual Review of Anthropology , vol. 17, s. 1-21. T o d o r o v T. 1996, Podbój Ameryki. Problem innego, Warszawa. W a l i g ó r s k i A. 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa. V a r g a s L l o s a M . 1998, Gawędziarz, Poznań. W o l f de J. 1995, ZIDJI: Junod's South Africa Novel, [w:] Post-Modernism Anthropology, K. Geuijen, D. Raven, J. de Wolf (eds.), Assen; Van Gorcum. W y k a A. 1992, Badacz społeczny wobec doświadczenia, Warszawa. M A G D A L E N A KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA I N FACE OF THE OTHERNESS: EUROPEANS A N D INDIANS Summary The article discusses the attitude toward the other as one of the essential elements which determine the process of culture contact. Amazonian Indians cultures and societies which have developed on the basis of values of the Western culture are the subject of consideration. While discussing premises that guide behaviours of Western societies in their culture contact with the other and sources of attitudes adopted, the author focuses on the period of Great Discoveries, when Europe started a project of conquering the world and when the assumption that the end justifies the means became an official doctrine. The attitude of contemporary "conquistadors" is a continuation of this way of thinking. It coexists with the idea based on Christian values that gives the other the same attributes of humanity and, consequently, the same rights we have. The Huaorani and the Cashinahua cultures are examples which illustrate Indians' attitude towards the other and changes occurring in this category in connection with the processes of acculturation. The author presents also how changing research approaches in anthropology are related with a researcher's attitude toward the other who is the subject of study. M.K.-K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd17b35ab4d842aa684553470cc606c6.pdf c88a4e3fbbeafbf8b0bf8075460b47d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy prawa człowieka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2066 Title A name given to the resource Relatywizm kulturowy a prawa człowieka / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.11-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ,ud. t. 83. 1999 Mi\C;[)/\U:N/\ KRYSIŃSK/\ Konin RELATYWIZM KULTUROWY A PRAWA CZł~OWIEKA " To slulecie h.l'lo llajgors::e. Ludno,{ć cierpiala :: powodu księży, klórzy nie ro::wllie./i ,{wiata, kolollis/<Jw, któr::v g}l'(J/cili kobiety. i przedstawicieli rządu. klór::ypos/Owili prawo na glowie" - Indianin Kogi, Kolumbial. Uwikłanie antropologa w problemy grupy, którą się zajmuje, jest poniekąd ..z definicji" wpisane w jego zawód, choćby dlatego, iż - podobnie jak każdy badacz - musi być on zainteresowany sytuacją przedmiotu swoich badań. Oczywiście dla wielu antropologów nie jest to jedyna przyczyna, która powinna kierować ich uwagę na problematykę praw ludności tubylczej. Może być nią etyka zawodowa. l3ez względu na to, czy badacz będzie podzielał poglądy np. Sola Taxa i akceptował jego ..action anthropology"}, czy też w ogóle nie będzie się angażował w działania na rzecz "podmiotów swoich badań", powinien zapoznać się z głosami w dyskusji na swój temat, a mianowicie na temat antropologa. którego wypowiedzi są analizowane i poddawane krytyce przez teoretyków i praktyków zajmujących się problematyką praw człowieka. W artykule tym chciałabym przedstawić trzy różne przykłady aktualnie funkcjonujących podejść do praw człowieka - uniwersalistycznego, relatywistycznego i pluralistycznego. Każ.de z tych podejść, w swojej argumentacji na rzecz tychże praw. odmiennie ocenia postawę relatywizmu kulturowego i jego wpływ na sposób myślenia o prawach człowieka, a co za tym idzie na ich przyszłość. Troje autorów. których poglądy chciałabym omówić, jako podstawę do analizy relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii a prawami człowieka, opublikowało swoje at1ykuły w tym samym numerze amerykallskiego pisma .,Journal of Anthropological Researcll"l. Zamiarem moim jest zwrócenie uwagi na fakt. że antropolog nie musi czuć się ..moralnie zniewolony" postawą relatywistyczną przyjmowaną przez siebie na płaszczyźnie badawczej. a także przypomnienie, iż poglądów moralnych nie można "uprawomocniać dowodami naukowymi". Przy okazji rozważaJ1 na ten temat pojawiają się istotne pytania, takie jak to, czy prawa człowieka I Cytat / filmu .. Indianie Kogi. I'odrói. fruma R. Bauera i Jorge I.angera. 2 W 1952 roku la:\ opisal podejście do krainy starszych do antropologii. brad" które nazwał zrealizowanego "antropologią przez Wol- działąjąeą". Naz\\<; ty nadał procesl1l\i. \\ czasie którego prowadIOne S'I zarówno badania z zakresu nauk społecznych. jak i niesiona jest praktyczna pomoc \V rozwi'\7.ywaniu bie7.'lcyeh problemów grupy (Rubinstein. la:\.19X I: Ruhinslein.19S6: Tax. 1988). 3 • .Journal of /\Illhropological Research". vol. 53. nr 3. 1997. �12 sąjedynie wytworem cywilizacji zachodniej i jakie implikacje wynikają z odpowiedzi na to pytanie. Problematyce tej poświęca się - szczególnie w literaturze anglojęzycznej - coraz więcej uwagi. Teksty, do których odwołuje się ten artykuł, stanowią jedynie bardzo niewielką część publikacji poświęconych związkom pomiędzy antropologią i prawami człowieka, lecz - jak sądzę - część istotną. Przed przystąpieniem do przedstawienia związków pomiędzy relatywizmem a problematyką praw człowieka, konieczne jest choćby krótkie przypomnienie znaczenia tego terminu w antropologii. Nie będę tutaj omawiać jego klasycznych ujęć przedstawionych już bardzo dobrze w polskiej literaturze. Relatywizm kulturowy Najogólniej relatywizm kulturowy można określić jako koncepcję badawczą, która zakłada, iż adekwatne poznanie obcej kultury i zachodzących w niej zjawisk wymaga zakwestionowania uniwersalności pojęć i znaczer1 istniejących w kulturze badacza oraz dokonania próby zrozumienia badanej kultury poprzez jej właściwe kategorie i pojęcia. Ze względu na złożoność zagadnienia relatywizmu kulturowego, nie mogę sobie tutaj pozwolić na dokładne zrelacjonowanie wszystkich związanych z nim postaw badawczych oraz różnych implikacji tego pojęcia zarówno dla nauki, jak i epistemologii, ani też problemów, które pojęcie relatywizmu kulturowego stwarza. Jednakże dla rozważenia i oceny związków pomiędzy antropologią i prawami człowieka ukazanych w ujęciach, które chciałabym przedstawić, konieczne jest przypomnienie choćby niektórych rozróżnier1, jakie można poczynić w jego obrębie, a także umiejscowienie go na odpowiednim poziomie - badawczym lub filozoficznym. Rozpocznę od drugiej kwestii, bardziej ogólnej, lecz zasadniczej dla zrozumienia problemów, jakie mogą wynikać z niewłaściwego zastosowania terminu: relatywizm kulturowy. Relatywizm w antropologii jest koncepcją naukową. stanowiskiem w ramach metodologii badania naukowego, które ma na celu adekwatne wyjaśnienie zjawisk kulturowych. Kwestionując uniwersalność pojęć własnej kultury, prawdy, wiedzy, czy zasady racjonalizmu, pozostaje on w ramach pewnej teorii badawczej przyjętej przez antropologa, który wypowiada się na poziom ie języka przed m iotowego. Innym poziomem - i odrębną "grą językową" - na którym można wypowiadać twierdzenia o relatywności prawdy, racjonalności itd. jest poziom epistemologiczny. Przyjęcie postawy relatywistycznej na poziomie kulturoznawczym nie implikuje konieczności utrzymania jej na poziomie filozoficznym (Buchowski, 1990). Antropolog wcale nie musi się wypowiadać na poziomie teorii poznania, a jeśli to czyni. jego wypowiedzi nie determinuje metodologia badar1 naukowych, której twierdzenia nie mają z założenia uniwersalnej wartości. Innymi słowy, założeniom poczynionym w nauce w celu wyjaśnienia zjawisk kulturowych nie można przypisać uniwersalnej prawomocności. Badacz, który jest świadom tego na jakim poziomie toczy się dyskurs, ma również świadomość statusu wysuwanych przez siebie twierdzer1 oraz ich �13 prawomocności, do momentu, gdy wypowiada się właśnie jako badacz kultury, a nie filozof. Taka postawa umożliwia odparcie wielu zarzutów kwestionujących logiczne podstawy, na jakich opiera się kierunek relatywizmu kulturowego. Jednym z podstawowych rozróżnidł, jakie można poczynić w obrębie relatywizmu kulturowego, jest wyodrębnienie relatywizmu etycznego jako tego aspektu ogólnej tezy relatywistycznej, który odnosi się do sądów wartościujących oraz relatywizmu pojęciowego, odnoszącego się do aspektu poznawczego. Z drugiej strony relatywizm etyczny może być traktowany jako część relatywiZIllU poznawczego. Normy etyczne obowiązujące w danej kulturze są wówczas przez badacza traktowane tak, jak i pozostałe czynności i wytwory kulturowe. Są one bowiem w oczywisty sposób powiązane z jej pojęciami i kategoriami (Burszta, 1992). Relatywizm etyczny (moralny) można rozpatrywać również na innej płaszczyźnie, wyróżniając jego "słabą" i "mocną" formę. Relatywizm w "słabej" postaci stwierdza jedynie, iż poszczególne społeczności posiadają odmienne podstawowe wartości moralne. Jego "mocna" forma, obok stwierdzenia, iż nie można obiektywnie uzasadnić sądów o wartościach, głosi, że należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych. Pomiędzy dwoma ostatnimi stwierdzeniami nie ma zależności logicznego wynikania. Przyjęcie założenia, iż nie istnieją obiektywne kryteria, które mogą rozstrzygać o tym, co jest moralnie słuszne, nie implikuje, iż musimy wstrzymać się od osądzania poza badaniami naukowymi. Powstrzymanie się od jakiegokolwiek osądzania oznaczałoby bowiem, że musimy się wyrzec własnej hierarchii wartości, pozbyć się jakichkolwiek wartości oprócz "wartości kwestionowania wartości". ,,Ktokolwiek powiada w Europie, że wszystkie kultury są równe, normalnie nie miałby ochoty żeby mu odcinano rękę kiedy oszukuje przy podatkach pisze Leszek Kołakowski - albo by mu zaaplikowano biczowanie publiczne czy ukamienowanie w wypadku kobiety - jeśli uprawia miłość z osobą, która nie jest jego legalną żoną (lub mężem)" (Kołakowski, J 990, s. 20). Relatywizm kulturowy nic musi być jednak doprowadzoną do absurdu tolerancją, zgodnie z którą ci, którzy jej przeczą i z nią walczą, również mają rację. Może on być koncepcją naukową, postawą i narzędziem służącym do zrozumienia obcej kultury. Kiedy występuje na poziomie epistemologicznym, również nie oznacza moralnego nihilizmu. Ograniczając się jedynie do przedstawienia aspektów relatywizmu, istotnych dla poglądów, które zamierzam omówić w dalszym ciągu tego artykułu, zasygnalizowałam problematykę relatywistyczną bardzo pobieżnie. Tę krótką charakterystykę chciałabym dopełnić cytatem z pracy Wojciecha Burszty bardzo trafilie - jak sądzę - oddającym sens i założenia relatywizmu etycznego: "Pomijając trudności z logicznym uzasadnieniem i spójnością tezy relatywizmu moralnego wydaje się, iż należy ją traktować jako swoistą postawę normatywną, której celem jest zrozumienie innych kultur w ich całokształcie. Rozumienie umożliwia dopiero wyjaśnienie. Z postulatu "rozumienia" nie wynikają żadne systematyczne implikacje dla sposobów ujmowania i osądzania innych kultur. �14 Antropologowie pragnąc rozumieć stany rzeczy "z punktu widzenia tubylca", jednocześnie skłaniają się ku calkowitej akceptacji tychże stanów rzeczy, niekiedy szokujących. Jednakże rozumienie "od wewnątrz" nie musi wcale implikować "wybaczenia" i ,.aprobaty", jak to już zauważył Max Weber" (Burszta. 1990, s. 59). Można by dodać: nie musi też oznaczać przyzwolenia. Prawo a nłcjonalność W rozważaniach nad uniwersalnością praw człowieka należy zadać pytanie, co stanowi o uniwersalności bądź względności prawa w ogóle. Zastanawiać się więc można nad źródłami prawa, teoriami jego obowiązywania, bądź modelami tworzenia. Sądzę, że przybliżenie tej ostatniej kwestii może ułatwić analizę poglądów, które zamierzam przedstawić w dalszej części al1ykułu. Jednymi z kilku teorii wyjaśniających tworzenie prawa są naturalne teorie prawa, oparte na twierdzeniu, iż prawa ludzkie są słuszne dopóty, dopóki nie wchodzą w konflikty z prawami nadrzędnymi (boskimi). Rolą prawodawcy jest ujawnienie ,,tkwiących w bycie społecznym prawidłowości rządzących ludźmi" (Sarkowicz, Stelmach, 1996, s. 18). Koncepcja ta - związana z racjonalnością metafizyczną - sięga w kulturze europejskiej czasów Platona i Arystotelesa. Podobne podejście istniało i istnieje również w innych kulturach (na przykład w kulturach funkcjonujących w oparciu o prawo koraniczne). Teoria racjonalizmu jest wyraźnie powiązana z koncepcją racjonalności instrumentalnej, która zaczęła funkcjonować w XIX wieku. Ta teoria także wskazuje na prawo jako odkrywanie porządku otaczającego nas świata - jednak tym razem porządku przyrodniczego. Przekonanie, iż racjonalność sama w sobie stanowi wartość etyczną, ponieważ jest źródłem postępu w realizacji coraz to wyższych wartości, ..ustępuje \v XX-\viecznej Europie - po zerwaniu więzów pomiędzy wiedzą i moralnością - przekonaniu, iż wiedza jest jedynie neutralnym etycznie instrumentem. Model racjonalnego tworzenia prawa opracowany został przez znanego polskiego teoretyka prawa Jerzego Wróblewskiego" (Wróblewski, 1984: Michalska, Wronkowska, 1983). "W modelu tym prawodawca zwykle samodzielnie, bez udziału społeczellstwa realizuje poszczególne etapy procesu prawotwórczego i «władczo» steruje społeczeóstwem. ( ... ) Model racjonalnego instrumentalnie tworzenia prawa, choć do niedawna chętnie wspierany z jednej strony przez zwolenników pozytywizmu prawniczego, z drugiej przez zwolenników rozmaitych nurtów socjologicznej jurysprudencji i «inżynierii społecznej», w ostatnich latach poddany został gruntownej krytyce" (Sarkiewicz, Stelmach, 1996, s. 120). W teorii racjonalizmu prawo jest jedynie narzędziem realizacji wyznaczonych "odgórnie" celów. We współczesnych koncepcjach teorii pra\ova, instrumentalne pojmowanie racjonalności wypierane jest m. in. przez idee racjonalności argumentacyjnej i konsensualnej. Z pierwszej z nich - opartej na przekonaniu, iż w życiu społecznym najważniejszym zadaniem jest uzyskanie społecznej akceptacji dla ustalonych przez dane społeczer'tstwo praw i zasad - wynika, iż racjonalnym �15 prawodawcą niekoniecznie jest ten, kto wykazuje prawdziwość wiedzy, na jakiej opiera on swoje normatywne rozstrzygnięcia, ani ten, kto dowodzi ich skuteczności \v osiąganiu celów, lecz ten, którego argumentacja skutecznie kształtuje postawy adresatów norm. Racjonalność konsensualna, z kolei, oparta jest na haberrnasowskiej komunikacyjnej wizji społeczeóstwa. Zgodnie z tą koncepcją, najistotniejszymi ludzkimi działaniami są te, które zmierzają do osiągnięcia konsensusu społecznego. Warunkiem jego osiągnięcia jest działanie oparte na intersubiektywnie akceptowanych normach społecznych. E. Kustra, w proponowanym przez siebie rozwojowym modelu tworzenia prawa, wyróżnia trzy typy tworzenia prawa: a) woluntarystyczny, charakteryzujący się zdecydowaną dominacją podmiotu stanowiącego prawo nad jego adresatem, b) legalistyczny, gdzie prawo nadal jest pojmowanie jako instrument sterowania społeczeóstwem oraz c) spolcC/ny typ tworzenia prawa, w którym szeroki udział ma społeczel1stwo. Prawo i proces jego tWNzenia stają się zarówno płaszczyzną komunikacji społecznej, jak i jej wytworem. "Współcześnie można by wyróżnić trzy idealizacyjne modele racjonalnego tworzenia prawa ( ... ) model tworzenia prawa racjonalnego instrumentalnie, model racjonalnyargumentacyjnie i model racjonalny komunikacyjnie" (Sarkowicz, Stelmach, 1996 s. 123). Można więc stwierdzić, iż nie ma obecnie jednego uznanego modelu tworzenia prawa. Nie ma też jednej przyjętej teorii jego obowiązywania. Zastanawiając się nad tworzeniem prawa, można także rozważać jego wartość moralną jako pewnego typu instytucji społecznej. Według Zygmunta Ziembil1skiego argumenty najbardziej przekonujące są "związane zwrotnie z pozyskiwaniem aprobaty dla systemu społecznego, któremu prawo ma służyć. Bez przyjęcia określonej ontologi i istoty ludzkiej, bez założcI1 cschatologicznych co do tego, jaki jest sens. cel, zadania życia ludzkiego, jakie jest jego przeznaczenie, oraz jeszcze innych założe{l tego rodzaju, wiele sporów o oceny moralne może być \\ gruncie rleczy nie do rozstrzygnięcia, czy też przy nieujawnionym braku wspólnych lalożeJ1, może prowadzić do rozstrzygnięć jedynie pozornych" (ZiembiI1ski. 1995, s. (5). Prawo jest jedn,\ z dziedzin życia społecznego. Podobnie jak pozostałe jego dziedziny. jest uwarunkowane kulturowo, a jednocześnie kształtuje kulturę zbiorowości, która się nim posługuje. Tak, jak nie jesteśmy w stanie dowieść, iż dana hierarchia wartości jest słuszna, a inna nie (Kołakowski, 1990), ani rozstrzygnąć sporów moralnych, bez przyjęcia pewnych założeó (Ziembit1ski, 1995), tak i nic jesteśmy w stanie jedynie na drodze logicznego rozumowania udO\vodnić wal10ść moralną konkretnego systemu prawnego. Powszechna Deklarac.ia Praw Człowieka Punktem odniesienia dla rozważat1 na temat praw człowieka wszechna Deklaracja Praw Człowieka (dal~j -- PDPe), która jest zaakceptowaną j<mną. Ogloszona przez Narody Zjednoczone w wi m. in. o prawic do życia, wolności, pożywienia, schronienia. pozostaje Poich naj szerzej 1948 roku móPrzyjmuje się, �16 że zasady tej Deklaracji zaakceptowała większość krajów, a status prawny otrzymały one w szeregu umów międzynarodowych, a zwłaszcza w Międzynarodowej Konwencji Praw Cywilnych i Politycznych oraz Międzynarodowej Konwencji Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturowych. Uchwalenie Deklaracji, która miała reprezentować koncepcje praw człowieka w takiej formie, w jakiej są one rozumiane w demokracjach parlamentarnych, było bezpośrednią reakcją na okropności" wojny światowej, holocaust, procesy norymberskie. Źródeł koncepcji praw człowieka, które posłużyły do sformułowania Deklaracji, można doszukiwać się w różnych czasach i kulturach. Afrykanie twierdzą, iż można je wywieść z tradycyjnych kultur ich kontynentu, podobnie twierdzą uczeni z bliskowschodniej tradycji kulturowej, powołując się na Kodeks Hammurabiego, a Hindusi na króla Aśiokę (Messer, 1997). Wśród źródeł europejskich można wymienić prawo rzymskie, filozofię grecką, chrześcijaJlstwo, humanizm okresu Reformacj i oraz akty takie, jak Magna Charta z 1215 roku czy francuska Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1774 roku. Szczególne znaczenie dla uniwersalnych w założeniu pojęć użytych do określenia praw człowieka miała z pewnością teoria społeczna okresu Oświecenia. Wymienione powyżej tradycje prawne, które artykułowały prawa jednostki w paJlstwie i relacje pomiędzy rządzonym i rządzącym, nie były oparte na zasadzie pełnej równości ludzi. Chroniły one pewne klasy w paJlstwic i były dokumentami prawa wewnętrznego. Jedynie wyodrębniona kategoria uczestników danej kultury była obywatelami, osobami, które posiadały pełnię praw. Nowatorskim punktem wyjścia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka było rozszerzenie tych praw na wszystkich ludzi. Warto zwrócić uwagę na pojęcie osoby, które ukształtowało się w Europie w oparciu o wartości chrześcijaJlskie. O szczególnym znaczeniu tego pojęcia pisze Denis de Rougemont zwracając uwagę na fakt, iż wielkie Sohory formułując dogmat o Trójcy Świętej wybrały termin "osoba", nadając słowu łaciJlskiernu, zinterpretowanemu zgodnie z myślą grecką, nową chrześcijaJlską zawmiość. Stąd wywodzi się nasze pojęcie osoby ludzkiej obdarzonej zarówno powołaniem społecznym, jak i duchowym. "Ten człowiek, zarazem wyróżniający się swoim niepowtarzalnym powołaniem i powiązany tym właśnie powalaniem z bliźnim i z Ojcem wszystkich ludzi, stanie się prawdziwym źródłem nowego prawa, poszanowania człowieka, zachodnioeuropejskiej etyki i charakterystycznych dla Europy instytucji. Zadaniem tych ostatnich jest zapewniać wolność jednostce, a zarazem przestrzegać obowiązków wobec wspólnoty" (de Rougemont, 1991, s. 6). Europejskie wartości i ideały - twierdzi de Rougemont - wywodzą się z wprowadzonego przez chrześcijaJlstwo pojęcia człowieka. Ukształtowane tradycją europejską pojęcie praw człowieka ogranicza się dla wielu europejskich naukowców i filozofów zachodniej polityki liberalnej do praw cywilno-politycznych. Odmawiają oni przyznania takiego statusu "trudnym do sformułowania" prawom ekonomiczno-społeczna-kulturowym. Na przyjęcie takiego rozumienia praw człowieka nie zgadzają się \IV większości przedstawiciele pal1stw afrykallskich i azjatyckich argumentując, iż jest to sprzeczne z ich �17 tradycją. Liderzy biedniejszych paóstw afrykaóskich twierdzą, iż to "Iudom" (narodom, nie poszczególnym grupom etnicznym), a nie jednostkom przysługują szczególne prawa. Prawa bowiem tych ostatnich mogą być poświęcone (przynajmniej na ,.krótki dystans") dla zapewnienia rozwoju ekonomicznego i ,.prawa do egzystencji". Podobne opinie przedstawiają reprezentanci Chin czy Indonezj i, którzy twierdzą, iż indywidualne prawa polityczne są obce azjatyckiej tradycji wspólnotowej. Wyraz swoim poglądom dali oni w Deklaracji z Bangkoku w 1993 roku. która miała być odpowiedzią na zarzuty Zachodu, iż państwa te gwałcą prawa jednostek (Messer, 1997). Z kolei Stany Zjednoczone. które podpisały pope, nigdy nie ratyfikowały traktatów o prawach społecznych i ekonomicznych. Innym, szczególnie dla antropologów interesującym problemem, który staje się coraz ważniejszy \v dyskusji nad prawami człowieka, są prawa ludności tubylczej. Są one szczególnym przypadkiem praw mniejszości (szczególnym choćby z tego powodu, iż ludność tubylcza nie musi stanowić mniejszości w sensie liczbowym). Obecna polityczna i prawnicza retoryka w dyskusjach nad prawam i zbiorowym i podkreśla prawa grup tubylczych do odmienności, jak i do decydowania o sposobach własnego rozwoju. Przedstawiciele autochtonów - przynajmniej ci. których wypowiedzi mogą dotrzeć na arenę międzynarodową - nie dają rządom pallstw, do których zostali siłą włączeni, moralnego i prawnego autorytetu do ich reprezentowania. Podćzas dyskusj i nad uznaniem tradycyjnych praw ludności tubylczej pojawiają się dwie istotne kwestie. Pierwszą z nich jest fakt, iż niektóre kulturowe praktyki tych ludów pozostają w bezpośrednim konflikcie z prawami człowieka uznanymi przez społeczność międzynarodową. Drugą sprawą jest problem reprezentacji grup tubylczych. Grupy te nie są ani homogeniczne, ani statyczne (w znaczeniu kulturowym), co pociąga za sobą różnorodne i sprzeczne interesy. Natomiast kwestie negocjowane przez liderów (którzy mogą reprezentować tylko jedną z fi'akcji) są decydujące dla kultury całej grupy. Po wstępnym zarysowaniu problematyki związanej z różnymi opiniami na temat praw człowieka i tego, co prawa te powinny gwarantować, chciałabym teraz przedstawić trzy różne podt:iścia do tego tematu: "uniwersalistyczne", ..relatywistyczne" oraz "pluralistyczne". Każde z tych podejść w inny sposób ocenia rolę antropologa w tworzeniu kultury praw człowieka, a w szczególności antropologa przyjmującego założenia relatywizmu kulturowego. Przedstawiając te opcje skupię się glównie na ich teoretycznych założeniach. Dla przedstawienia podejścia "uniwersalistycznego" posłużę się artykułami Elizabeth M. Zechenter, przedstawicielki tego kierunku. Podejście uniwersalistyczne Podstawowym założeniem tej koncepcji praw człowieka jest stwierdzenie, iż istnieje zasadnicza jedność rodzaju ludzkiego, uprawniająca wszystkie jednostki bez względu na ich religię, płeć, bądź jakiekolwiek kulturowe czy regio- �18 nalne uprzedzenia - do pewnego podstawowego minimum praw znanych jako prawa człowieka (podobne stwierdzenia wysuwają także pozostałe podejścia, różnica leży w sposobie ich uzasadniania). Dla uniwersalistów, czy antyrelatywistów, koncepcja praw człowieka różni się od innych tradycyjnych kultur prawnych. Zajmuje się ona wyłącznie prawami jednostki vis-a "is państwa poza kontekstem kulturowym. Prawa poszczególnych kultur - choć wartościowe i chroniące ludzką godność - nie mają statusu "praw człowieka". Poparcie dla poglądów uniwersalistycznych E. Zechenter odnajduje w kilku teoriach jurysprudencyjnych: prawa naturalnego, teorii racjonalizmu, teorii pozytywizmu, a także 4 w teorii "ludzkich zdolności", reprezentowan~j m.in. przez Johna Rawlsa . Jednym z argumentów wysuwanych przez Zechenter na rzecz uniwersalistycznego podejścia do praw człowieka jest powołujące się na Ernesta Gellnera stwierdzenie, iż nie ma kultur, które podobnie jak języki, byłyby kompletnie nie dające się pojąć "obcym". Potwierdzeniem wspólnej ludzkiej natury miałyby być współczesne badania m.in. z zakresu psychologii, socjobiologii, psychiatrii. neurologii, dowodzące np. genetycznego uwarunkowania języka. Także uzasadnienie dla przyjęcia " minimum uniwersalnych standardów, które miałyby zastosowanie dla wszystkich ludzi" rodzi pytania: Gdyby nauka nie była w stanie wykazać. iż wszyscy ludzie są podobni, gdyby wręcz "udowodniła", że tak nie jest, czy wówczas w odniesieniu do owych "innych" prawa te nie musiałyby być stosowane? Można też zadać inne pytanie: Jakie miałoby być kryterium wykazujące dostateczną "wspólność" rodzaju ludzkiego i jak dalece należałoby ją dowieść? Czy mieliby więc rację teoretycy apartheidu, gdyby udało się im obiektywnie wykazać dostatecznie istotne (biologiczne? psychiczne?) różnice pomiędzy rasami? Z pewnością nie takie wnioski leżały w zamierzeniach zwolenniczki uniwersalizmu. Lecz próby naukowego uzasadnienia praw moralnych mogą właśnie do nich prowadzić. Zdaniem Zechenter, zagrożeniem dla koncepcji praw człowieka jest relatywizm kulturowy, a jego "krytyka nowoczesnego ustroju praw człowieka jest w znacznym stopniu nieprawomocna i działa na niego korumpująco" (Zechenter, 1997a, s. 17). Dla Zechenter relatywizm kulturowy jest teorią, która utrzymuje, że nie ma absolutnej prawdy, czy to etycznej, moralnej, czy też kulturowej i nie ma też sensownego sposobu na osądzanie różnych kultur, ponieważ każdy osąd jest etnocentryczny. Powyższa definicja oznacza, iż - pomimo że autorka (raczej w ujęciu historycznym) pisze o relatywizmie deskryptywnym, normatywnym, a także o reprezentowanym przez Clifforda Geertza relatywizmie epistemologicznym - w zasadzie nie czyni rozróżnień pomiędzy współczesnymi podejściami relatywistycznymi, w szczególności pomiędzy płaszczyzną badawczą i filozoficzną. Nie zakłada też możliwości, w której relatywizm 4 Celem Rawlsa jcst wypracOI\anic koncepcji sprawiedliwości. która by/aby alternatywą wobec utylitaryzmu dominującego w anglosaskiej myśli społecznej . .leg.o teoria sprawiedliwości. która zakłada m.in .. iż ludzie rodzą się \\ określonych warunkach przypadkowo: złe warunki ..wyjściowe·· powinny zostać zrekompensowane przez społeczeństwo (Rawls. 1994 l. �19 etyczny byłby jedynie szczególną formą relatywistycznego podejścia w antropologii. Jednym z argumentów przeciw relatywizmowi ma być stwierdzenie jego wewnętrznej sprzeczności. Głosząc brak uniwersalnych zasad i praw, jego przedstawiciele twierdzą, iż należy być tolerancyjnym wobec innych kulturowych praktyk, czyniąc w ten sposób tolerancję zasadą uniwersalną (Zechenter, 1997a, s. 18). Jednakże, jak wiemy, antropolog mówiąc o względności praw i zasad wypowiada się jako badacz kultury, a nie filozof. Dla Zechenter wstrzymanie się od oceny zasad moralnych (także na poziomie badawczym) i stwierdzenie, iż nie można oceniać sądów o wartościach, oznacza etyczny nihilizm. Innego zdania jest Leszek Kołakowski, gdy pisze: "Sytuacja antropologa nie polega naprawdę na zawieszeniu oceny i jego postawa opiera się na przekonaniu, że opis i analiza uwolnione od normatywnych przesądów, są więcej warte niż duch wyższości lub fanatyzmu; jest to wszelako sąd wartościujący w sensie równie mocnym, jak sąd przeciwstawny. Niepodobna naprawdę porzucić wartościowania. To co nazywamy duchem naukowym jest postawą kulturalną, związaną swoiście z cywilizacją zachodnią i jej hierarchią wartości" (Kołakowski, 1990, s. 16). Badacz, który próbuje zawiesić swoje oceny w trakcie postępowania naukowego, nie wyrzeka się tym samym swoich własnych poglądów i wartości. Próba zrozumienia "innego" nie oznacza utraty własnej tożsamości. E. Zechenter zdegustowana jest jednakże wszystkimi relatywizującymi postawami dotyczącymi nauki. Uważa bowiem, iż kwestionując obiektywność własnych sądów o rzeczywistości w konsekwencji odrzuca się też każdy uniwersalizm, w tym uniwersalizm praw człowieka (Zechenter, 1997b, s. 325326). Stawia ona znak równości pomiędzy dowodem naukowym a racją moralną. Zakłada, iż hierarchia wal10ści człowieka Zachodu musi być kształtowana przez ocenę możliwości naukowego poznania rzeczywistości. A przecież jak uważa Kołakowski - "nie sposób dowieść - co się zowie dowieść - że tolerancja religijna jest lepsza niż reżym, w którym ludzie są skazywani na śmierć za chrzczenie swoich dzieci, że równość wobec prawa ma wyższość nad prawodawstwem, które udziela przywilejów określonym kastom, że wolność jest lepsza niż despotyzm itd." (Kołakowski, 1990, s. 19). Z artykułów E. Zechenter dowiadujemy się, że "wielu relatywistów po cichu lub wprost usprawiedliwia kanibalizm, dzieciobójstwo, okaleczanie genitaliów, tortury, przemoc i brutalność wobec kobiet i dzieci, torturowanie zwierząt oraz inne praktyki, które są niezgodne z ideami międzynarodowych praw człowieka" (Zechenter, 1997a. s. 18). Ze stwierdzeniem tym - podobnie jak i z zarzutami, iż wielu antropologów woli unikać osądów, ponieważ tak jest im wygodniej nie mogę się zgodzić. Próba zrozumienia obcej kultury nie jest równoznaczna z porzuceniem własnej hierarchii wartości, zrozumienie z "wybaczeniem", a o zawodzie antropologa należy jednak dyskutować głównie jako o profesji, a nie powołaniu. �20 Z pewnością należy się zastanowić nad każdą krytyką, także i nad opinią, że to troska o możliwość przeprowadzenia badar't terenowych i dbałość o to, by nie narazić się żadnej ze stron powoduje brak zaangażowania i jasnej postawy etycznej ze strony antropologa. Można jednak także wyliczać przykłady badaczy, którzy takie postawy przyjmowali, choćby Myrnę Mack Chang badającą w Gwatemali sytuację ludności przesiedlonej przez wojsko w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Została ona zastrzelona w 1990 roku zanim zdążyła zeznawać przed Mi~dzyamerykar'tską Komisją Praw Człowieka (Human Rights ..., 1992; Wilson, 1997). Elizabeth Zechenter zauważa, iż w ostatnich latach wiele rządów krajów Trzeciego Świata zakwestionowało uniwersalizm praw człowieka, wykorzystując do tego koncepcję relatywizmu ku Iturowego. Opierają się na niej w twierdzeniu, iż mogą zawiesić prawa człowieka wobec swoich obywateli w imię kulturowej suw~renności (Zechenter, l 997a. s. 19). Tego spostrzeżenia, które także ma dyskredytować relatywizm, nie można jednak policzyć na korzyść uniwersalizmu, nie udzieliwszy wcześniej odpowiedzi na pytania: Gdyby owi politycy nie mogli odwołać się do relatywizmu kulturowego jako wytłumaczenia swojego postępowania, to czy by je zmienili? Po drugie, czy należy wnioskować, iż w nauce nie powinno się tworzyć koncepcj i i rozwijać teorii, które mogą być użyte w "nieetyczny" sposób? Czy w tak samo "nieetyczny" sposób nie może zostać wykorzystana idea uniwersalności praw człowieka (np. gdy tyran uzna za "uniwersalne" jakieś "barbarzyr'tskie" prawo)? Relatywizm kulturowy jest, zdaniem Zechenter, oparty na statycznej, błędnej koncepcji kultury. Kultura bowiem według niej jest trwającą adaptacją do zmieniającego się środowiska (Zechenter, 1997a, s. 18; 1997b, s. 332). Choć można oczywiście polemizować z przypisaniem relatywizmowi statycznej koncepcji kultury, a także z tym, co ma implikować ta bardzo uproszczona definicja kultury przyjęta przez autorkę, należy jednak zwrócić uwagę, iż kwestionując statyczny obraz kultury, podejście uniwersalistyczne przyjmuje, iż inne kultury, którym dotychczas obce było akceptowanie praw człowieka w sensie zachodnim, mogą zacząć i zaczynająje w takiej formie przyjmować. Gdy w ramach tej samej kultury zaczynają funkcjonować, bądź funkcjonują od dawna, różne systemy wartości, należy zadać pytanie, który z nich jest dla niej reprezentatywny. Innym istotnym problemem, który porusza Zechemer. jest kwestia relacji pomiędzy prawami jednostek a prawami grup, które "wykazują skłonność do wykorzystywania jednostek lub pewnych klas, np. kobiet, czy dzieci" (Zechenter, 1997a, s. 19). Skłania ona do zastanowienia, czy gwarantowanie praw grupom chroni słabsze jednostki. Według tej autorki zbyt mało jest badań i informacji o wewnątrzkuiwrowej różnorodności, a zwyczaje kulturowe odzwierciedlają interesy klasy dominującej w obrębie grupy. Zechenter uwaza leż, że niezmiernie trudno jest określić, które zwyczaje są reprezentatywne dla danej kultury. Czy bowiem założenie, że 100 % osób w danej grupie praktykuje dany zwyczaj oznacza, że jest on "prawomocny"? Czy możemy przyjąć punkt widzenia więk- �21 szości? Co w sytuacji, jeśli większość korzysta z danej praktyki kosztem mniejszości? Czy taka praktyka jest wciąż "uprawniona"?). Autorka stawia także inne pytania - które, jak i powyższe - świadczą, iż "uniwersalizm" nie jest tak do końca uniwersalny (np. pytanie: "Czy możliwe jest stworzenie międzynarodowego konsensusu jako kryterium, które mogłoby być używane do krytycznej oceny kulturowych zwyczajów i ich osądzania?") (Zechenter, 1997a, s. 21) i nie może udzielić jasnych odpowiedzi na wiele pytań związanych choćby z faktem, iż problem odmienności kulturowej jest coraz wyraźniej artykulowany również przez ludy tubylcze. Zechenter w jednym zdaniu przyznaje, i7.odmawiają one rządom moralnego prawa do ich reprezentowania (Zechenter, 1997a, s. 16), lecz na tym poprzestaje, nie wdając się ani w ocenę ich stanowiska, ani w implikacje, jakie z niego wynikają dla rozważań na temat praw człowieka. Jej zdaniem "odrzucenie uniwersalizmu na rzecz relatywizmu kulturowego miałoby bardzo znaczące konsekwencje i prowadziło do brutalizacji życia w imię religii i kultury" (Zechenter, 1997b, s. 341). Podejście uniwersalistyczne jest dla niej jedyną opcją, która umożliwia istnienie praw człowieka w takiej formie, by chroniły prawa jednostki. Relatywizm kulturowy - tak jak jest on rozumiany przez autorkę - jawi się jako "zgoda na wszystko" w imię wyrzeczenia się etnocentryzmu. Przyjrzyjmy się teraz, jaką postawę wobec praw człowieka przyjmuje przedstawiciel współczesnego nurtu relatywizmu kulturowego w antropologii. Podejście relatywistyczne Relatywiści kulturowi (antropologowie) - dla których prawa jednostki nie są oczywiste same z siebie - argumentują na rzecz takiej koncepcji praw człowieka, która domaga się większego szacunku dla różnic kulturowych, a szczególnie większej ochrony dla praw ludności tubylczej. Obiekcje relatywistów wzbudza struktura "zaszczepienia" praw człowieka, ustanawiająca międzynarodowe komisje i instrumenty jako arbitrów globalnej moralności, a prawa międzynarodowe i narodowe stawiająca ponad zwyczajami i wartościami grup kulturowych. ,,Antropologowie nie ulegają prawnej strukturze praw człowieka, która powierza ich ochronę tym samym paIlstwom, które są głównymi sprawcami nadużyć. (...) Są także sfrustrowani prawniczymi imerpretacjami, ograniczającymi rodzaje zarzutów lub dowodów, które mogłyby zostać użyte do obrony praw człowieka, a które czasami - dla własnych korzyści - wykorzystywane są przez łamiących te prawa" (Messer, 1997, s. 293-294). Terence Turner, którego poglądy chciałabym przedstawić, jest członkiem powołanych w ramach Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (da- , Ciekaw;\ lmagl,: c/.yni i\bdullahi A An-Nairn pisząc. iż poparcie dla dyskryminowanej w danej kulturze grury ze strony ..obcego" i jego twierdzenie. że to właśnie on wie, jaka jest słuszna wilja Kultury OWl:go spoleczeństwa. nic prowadzi efektywnie do osiągnięcia celu, a mianowicie do porra\\ y sylllal:ji dyskryminowanej grupy (An-Nairn. I992b, s. 20). �22 lej ATA) Komisji Praw Człowieka, Grupy Zadaniowej Działającej na Rzecz Praw Człowieka (Task Force on Human Rights) oraz stałego Komitetu na Rzecz Praw Człowieka utworzonego w 1995 roku. Sformułowanie ogólnych deklaracji dotyczących praw człowieka w świetle antropologicznej wiedzy i teorii, jest jednym z głównych zada6 tych ciał. Poglądy Turnera - jak sam stwierdza - zostały w znacznym stopniu sformułowane podczas dyskusji zakOł1czonej wydaniem przez A TA dokumentu wyjaśniającego jego problemy teoretyczne i służącego jako praktyczny przewodnik dla działa6 antropologa, stykającego się z przypadkami łamania praw człowieka. Przedstawiając poglądy Turnera, skupię się głównie na tym aspekcie jego rozważa!'l, który dotyczy teoretycznego wymiaru pracy antropologa. Koncepcja uniwersalnych kulturowych cech lub zasad nie jest - według Turnera - sama w sobie niezgodna z pewnymi fonnami kulturowego relatywizmu. "Prawa" w szczególnym sensie nie mogą być uniwersalnymi atrybutami "ludzkości" postrzeganej antropologicznie, lecz generalne zasady prawa lub sprawiedliwości - mogą. Antropologia może być w stanie dostarczyć wiedzę o uniwersalnych atrybutach ludzkości. Według Elizabeth Zechenter to biologia miała dostarczyć dowodów na rzecz wspólnej natury człowieka, na których można by oprzeć ideę uniwersalności praw człowieka (Zechenter, I997b, s. 327). Tlirner chciałby, aby uczyniła to antropologia. Oboje odczuwają potrzebę naukowego potwierdzenia podstaw uniwersalności praw człowieka. "Jest oczywiste - pisze Turner - iż prekulturowa, psychobiologiczna konstytucja istot ludzkich jako jednostek nie może być interpretowana jako potwierdzenie czegokolwiek co jest społecznie i kulturowo utworzone jako «prawo», lecz czy istnieje jakiś wspólny aspekt społecznej i kulturowej konstytucji ludzi, który może zostać rozpoznany jako implikujący, jeśli nie potwierdzający, prawa w tym sensie? Odpowiedź na to pytanie, jak wierzę, brzmi: «tak»" (Turner, 1997, s. 275). Czy z obiektywnej wiedzy -jeśli takąjest antropologia - można wyprowadzić moralne lub polityczne zasady? - pyta Turner. Nie odpowiada on na to pytanie wprost, lecz wydaje się, iż z przekonania, że w ramach koncepcji relatywistycznej istnieje potrzeba dowiedzenia pewnych uniwersaliów, można by wnioskować, iż zakłada, że mogą one służyć jako wzmocnienie i potwierdzenie praw człowieka. Wniosek ten zilustruje jeszcze jednym cytatem z artykułu Human rights, human difference: "Wolno także sugerować, że jeśli antropologicznie uzasadnione podstawy do obrony praw osób i grup pozbawionych przywilejów lub odsuniętych na margines mogłyby zostać określone, zapewniłyby one mocną podstawę do obrony ludzkiego i pragmatycznego kulturowo relatywistycznego podejścia zalecanego przez Hatcha i Greenwooda przeciwko prawicowym atakom na kulturową i społeczną różnorodność" (Turner, 1997, s.277). W sugerowanej .- przez wspomnianych przez Turnera, Elvina Hatcha i Davydda Greenwooda - koncepcji relatywizmu uważa się go raczej za metodę niż teorię. Powinien on być traktowany nie jako w pełni rozwinięte stanowisko teoretyczne, lecz zobowiązanie do wstrzymywania się przed osądem moralnym. �23 aż do momentu poczynienia wysiłków, w celu zrozumienia innej kultury w jej własnym kontekście. Takie podejście - jak uważa Turner - nie kwestionuje potrzeby teoretycznie ugruntowan~j międzykulturowej zasady sprawiedliwości i równości, zdolnej do tego, by służyła jako podstawa dla praw człowieka. Uczony- ten zakłada istnienie pewnych "ukrytych,,6 - w przypadkach prostych społeczności - zasad: uczciwości, słuszności, sprawiedliwości czy równości. Ponieważ są one ,.ukryte'·, a więc studia porównawcze nie mogą odkryć uniwersalnej międzykulturowej zasady, czy zasad praw człowieka. Powyższe stwierdzenie jest typowym założeniem uniwersalistycznym. Tak \vięc w jednej metodzie badawczej mielibyśmy połączyć zarówno założenia uniwersalistycznc, jak i relatywistyczne. Powstaje pytanie, jak daleko można rozgraniczyć sfery kultury, których one dotyczą? Istnienie kulturowych różnic - uważa Turner - nie wyklucza istnienia kulturowych uniwersaliów, nie bardziej niż różnice pomiędzy językami nie wykluczają istnienia uniwersalnych cech języka. Podobnie uniwersalna jest ludzka zdolność do ,,tworzenia kultury", a "zawartości" poszczególnych kultur są kontekstowo uwarunkowane. Turner przypisuje atrybut "uniwersalnych matryc" procesom społecznej i kulturowej produkcji i reprodukcji, a nie wyabstrahowanym z nich kulturowym cechom, wartościom i normom. Argumentuje dalej, że takie uniwersalne atrybuty mogą być zgodne z pragmatycznym kulturowym relatywizmem. Taki pragmatyczny relatywizm byłby rozumieniem specyficznych kulturowych różnic jako produktów działa!'l, które zapośredniczają uniwersalne ludzkie zdolności do kontekstowo zróżnicowanych okoliczności. A te uniwersalne ludzkie zdolności mogą być interpretowane jako podstawy uniwersalnych zasad sprawiedliwości, równości, czy wzajemności. Argumentacja Turnera nasuwa pewne wątpliwości i pytania. Czy "pragmatyczny relatywizm". który stwierdza po prostu, że kultury się różnią ze względu na ,.kontekstowe okoliczności", jest czymś więcej. niż banalnym stwierdzeniem stanu rzeczy, że kultury w ogóle się różnią (bo właśnie wszystko można uznać za "kontekstową okoliczność") i czy koncepcję taką można wciąż nazywać "relatywizmem kulturowym?" Po drugie, dlaczego z .,uniwersalnych matryc" jakimi są procesy produkcj i i reprodukcj i kulturowej - nie można wywieść także szeregu innych uniwersalnie obowiązujących zasad. Jeśli nie, to dlaczego i co stoi na przeszkodzie, by to uczynić, jeśli zaś można, to koncepcja ta jest \vedług mnie typową koncepcją uniwersalistyczną. Jeszcze jedna wątpliwość dotyczy samcgo pojęcia "uniwersaliów". "Geettz zastanawia się, jaki status ontologiczny posiadają takie wyróżniane uniwersalia - pisze W. Burszta czy nie są to przypadkiem pojęcia puste. ( ... ) Pojęcie «uniwersaliów» oznacza, że powinny one posiadać identyczną zawartość, a nie treść specyficznie kultu- "Na j.:dnym krar"lCu ..kontinuum zrl)żnicowania form prawnych" Turner umiejscawia ,.niektóre proste bcZpallS!WO\\ c spo!cuności l IV których - M. K.I hrak jest spccyficznych 7.ądań i roszczcń wohcc innych członków spo!cczności Iuh społeczności jako całości lub wyróżnianych spokCl.l1ych Illcchanizll1('l\\ służ<jeych do ich wprowadzenia" Cfurner. 1997. s. 276). �24 rową. ( ... ) Geertz nie twierdzi, że nauki o kulturze nie są w stanie formułować generalizacji o człowieku jako człowieku, przeciwnie - zwłaszcza antropologia ma tutaj dużo do powiedzenia. Jednak poszukiwania uniwersaliów zgodnie z modelem Bacona (czy szerzej oświeceniowym), jest poszukiwaniem «com,'ensus gentiul11» nie istniejącego w rzeczywistości oraz - kiedy nie znajduje się tego rodzaju substancjonalnych uniwersaliów - prowadzi do «wirówki» relatywiZlnu kulturowego z jego wszelkimi niekonsekwencjami" (Burszta, 1990, s.78). Turner w swoich poglądach - na których kompletne omówienie nie ma tu niestety miejsca - argumentuje na rzecz działall antropologów w obronie ludzkiej różnorodności. Zgadza się z krytykami zachodniego indywidualistycznego podejścia do praw człowieka, iż "społeczellstwo obywatelskie", w sensie zakładanym przez zachodnią liberalną filozofię i myśl prawniczą, nigdy nie istniało i nie istnieje w większości krajów Trzeciego Świata, a zamiar nałożenia jego prawnych form i standardów na tradycyjne i wspólnotowo zorganizowane społeczności może stać się społecznie destrukcyjnym nadużyciem prawa. Kryterium ludzkiego zróżnicowania implikuje nową koncepcję roli społecznych praktyk i instytucji, takich jak pallstwo, jako mediatorów, arbitrów i regulatorów różnorodnych, potencjalnie konfliktowych kulturowych tożsamości (Turner, 1997, s. 284-287). Turner uważa, iż dla odparcia ataków krytyków relatywizmu kulturowego, należy well wpisać - poprzez założenie istnienia kulturowych uniwersaliów uniwersalizm praw człowieka. Relatywizm w antropologii jest dla niego - podobnie jak dla E. Zechenter - wewnętrznie sprzeczn/. Nie odrzuca go jednak, lecz stara się mu nadać formę, która nie będzie pozostawała w sprzeczności z zasadami moralnymi, głoszącymi uniwersalność pewnych prawd. Nie zauważa przy tym, iż zabieg ten jest zbędny, ponieważ taka sprzeczność nie występuje, jako że antropolog posługuje się relatywizmem jako narzędziem badawczym, nie nadając swoim wypowiedziom uniwersalnego znaczenia (o czym pisałam już na początku tego artykułu). Pomimo, iż Turner pojmuje prawa człowieka inaczej niż Zechenter, stawiając obok praw jednostki także prawa grup kulturowych, to jednak oboje autorów łączy poszukiwanie "naukowego uzasadnienia" dla uniwersalnej idei tych praw. Czynią to, szukając dodatkowego wsparcia dla idei praw człowieka, którą obydwoje popierają. Niestety, skupiając się w tym artykule na teoretycznym aspekcie relacji pomiędzy relatywizmem w antropologii, a poparciem dla tejże idei, nie mogę sobie pozwolić na wskazanie wielu trafnych spostrzeżeń, dotyczących innych aspektów problematyki praw człowieka poczynionych przez tych naukowców. 7 •• Dyskusia nad zgodności,! relatywizmu kulturowego L pewnymi empirycznymi. czy teon> tycznymi kulturowymi uniwersaliami powinna rozpocząć sil,: od stwierdzenia. iż relatywizm kulturowy jest. paradoksalnie. uniwersalnym twierdzeniem. co do natury kultury w ogólności. które zakłada. że wszystkie «kultury» są całościami tego samego rodzaju" (Turner. 1997. s. 278). �25 Podejście pluralistyczne Zupełnie chciałabym inny punkt widzenia przYJmuJe podejście pluralistyczne, które krótko przedstawić w oparciu o artykuł Ellen Messer, Pluralist Approaches lo Human Righls (Messer,1997). Jest to podejście pragmatyczne, w ramach którego przyjmuje się, iż prawa człowieka mają źródła w różnych tradycjach i kulturach. Aby prawa te mogły skutecznie spełniać swą rolę, muszą zostać zaakceptowane we wszystkich tradycjach kulturowych. Aby tak się stało, konieczny jest konsensus. Pojęcie konsensusu odgrywa w tym ujęciu kluczową rolę. Przedstawiciele tego podejścia nie zakładają, że prawa człowieka mogą zostać dowiedzione, czy też uprawomocnione dzięki nauce. Uznają, iż mają one "pozaprawne wymiary" i podkreślają ,jedność w różnorodności" ich współczesnej formy. Rola antropologa w tym ujęciu pozostaje niepoślednia. Jego wkładem jest łączenie kulturowo specyficznych, wspólnotowych pojęć i praktyk z międzynarodowymi standardami i instrumentami. Zarówno relatywiści jak i antyrelatywiści zgadzają się co do faktu, iż prawa człowieka Narodów Zjednoczonych (NZ) są szczególnym wyrazem międzynarodowo - międzYPaJlstwowej kultury prawnej, a kultura polityczna Zachodu jest ich główną inspiracją. N ie zgadzają się w kwestii, czy są one uniwersalne i adekwatne dla wszystkich czasów, miejsc i ludzi. Szczególnie różnią się w opinii na temat moralnego autorytetu instrumentów praw człowieka oraz tego, czy kulturowe pojęcia prawa odpowiadają międzynarodowej teorii i praktyce. Podejście pluralistyczne jest w pewnej płaszczyźnie podejściem relatywistycznym, nie uznaje bowiem, iż zachodnia uniwersalistyczna koncepcja praw człowieka, traktująca jedynie o prawach jednostki i uznająca ich ponadkulturowy wymiar, jest koncepcją ,jedynie słuszną". Podejście to nie jest jednak koncepcją badawczą - jak jest nią relatywizm kulturowy w obrębie antropologii lecz koncepcją tworzenia szczególnego rodzaju prawa, jakim są prawa człowieka. Jest to więc podejście prawodawcy, który sięga do metod i środków zalecanych przez racjonalność komunikacyjną (konsensualna). Wykorzystuje do swojego modelu tworzenia prawa m. in. prace antropologów, zakładając, iż "jądro podobiellstw" może zostać odnalezione w różnych kulturach i systemach politycznych (czyni tym samym założenie uniwersalistyczne, lecz nie na poziomie badawczym). Punktem wyjścia dla "pluralistów" pozostaje zachodnia koncepcja praw człowieka. Zgodnie z pod~jściem pluralistycznym, źródeł praw człowieka sformułowanych - i wciąż formułowanych - należy szukać w różnych kulturach i tradycjach w tym także w tradycji socjalistycznej. Podejście to wspiera założenia o współzależności praw ekonomiczno-społeczno-kulturowych i cywilno-politycznych, próbując łączyć tradycje "Wschodu" z "Zachodem". (Zdecydowanie ..zachodnie'· stanowisko przyjmują Stany Zjednoczone, które odmawiają ratyfikacji Konwencji Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturowych, obawiąjąc się, że "uwolnienie od niedostatku" mogłoby stać się prawnym obowiązkiem pallstwa. USA oskarżone są o to, iż są głównym sprawcą nadużyć ekonomicz- �26 nych praw człowieka poza swoimi granicami). Podobna współzalcżność istnieje pomiędzy prawami jednostki, a prawami zbiorowymi, np. prawami grup kulturowych. Wiele żądaó grup może wchodzić w konflikt z prawami jcdnostek gwarantowanymi w PDPe. O tym, które z nich mają pierwszelistwo, powinno byćzgodnie z podejściem pluralistycznym - rozpatrywane przypadek po przypadku. W ten sposób stwierdzono na przykład, iż okaleczanie genitaliów kobiet w kulturach afrykańskich, nierówny dostęp do ziemi czy pożywienia nie są istotne dla przetrwania wspólnoty kulturowej. Takie pragmatyczne podejście sprawdzające, czy dana cecha jest istotna dla tożsamości kulturowej, czy też leży w interesie jakiejś frakcji, wywołuje krytykę antyrelatywistów i oponentów praw zbiorowych. Ci ostatni domagają się, by prawa te zostały wpierw zaakceptowane jako prawa człowieka. Uważają, iż tożsamość kulturowa powinna być chroniona poprzez wzmocnienie praw cywilno-politycznych, a nie trudnych do sformułowania "praw do kulturowej tożsamości". Uzasadniona wydaje się ich obawa, iż "mnożenie praw człowieka" może prowadzić do ich osłabienia, wiele zaś grup może deklarować się jako "ludy", wysuwając swoje żądania. Oczywiste wątpliwości może też wzbudzać odpowiedź na pytanie, kto i w jaki sposób ma decydować o tym, które zwyczaje są ważne dla przetrwania danej kultury. Prawa zbiorowe (w tym prawa ludności tubylczej), poprzez które komisje praw człowieka NZ próbują rozwinąć problemy kulturowej i politycznej różnorodności, są przez nie formułowane w sposób niejasny. Mogą więc być szeroko akceptowane, ale pozostają też "szeroko otwarte na interpretacje i kwalifikacje, kto jest «osobą» zasługującą na ochronę" (Messer, 1997, s. 304). Ta ostatnia kwestia, a więc kto jest uznawany za "uprawnionego" do ochrony w poszczególnych kulturach, jest jednym z naj istotniejszych problemów do rozwiązania w ramach podejścia pluralistycznego. Wiele kultur określa "innego" jaką "mniej niż człowieka" (o brytyjskiej koncepcji "pełnego człowieczellstwa" w kolonialnym Egipcie, zob.: Asad, 1997). W takiej sytuacji zarówno antropologowie, jak i filozofowie wysuwają obiekcje wobec założenia, iż przyjęcie wspólności rodzaju ludzkiego jest samo z siebie oczywiste. Rolą antropologa, który bada konkretne p~jęcia kulturowe, porównuje je i analizuje, miałoby być umożliwienie "wielokulturowego spojrzenia" (dla konsckwentnego relatywisty kulturowego jest to sytuacja niemożliwa), które przyczyniłoby się m.in. do zrozumienia, kto w odmiennych kulturach jest pozbawiony przywilejów (praw) i dlaczego. Praca antropologa miałaby służyć nie tylko teoretycznym rozważaniom, ale i konkretnym działaniom. np. podejmowaniu decyzji o rozdziale żywności, a także (sic!) tworzeniu "efektywnych materiałów edukacyjnych" dotyczących praw człowieka. Podejście plural istyczne zakłada bowiem, iż dopiero przyjęcie i zrozumienie tych praw przez wszystkie kultury i warstwy społeczne może zagwarantować ich skuteczność. Można stwierdzić. iż podejście pluralistyczne służy wypracowaniu skutecznych narzędzi dla ochrony praw człowieka bardziej niż filozoficzno - prawniczym odpowiedziom, czy takie (uniwersalne) prawa istni~ją. Oczywiście, by chronić te prawa �27 wpierw musi zakładać ich istnienie, choć uznaje, iż nie są wyłącznie dziedzictwem Zachodu i w związku z tym powinny być formułowane przy udziale innych kultur, dając tym samym większą gwarancję, iż zostaną przez nie zaakceptowane. Podstawą do tej dyskusji pozostają war10ści kultury zachodniej. Pozostaje pytanie na ile wartości te są "negocjowalne" i czy w ogóle są, podczas dążącego do konsensusu procesu tworzenia "nowych praw człowieka", jak na przykład praw ludów tubylczych. Podsumowanie Moim celem było przedstawienie różnych, rozwijanych w drugiej połowie lat 90. podejść do koncepcji praw człowieka, których poznanie powinno być dla antropologa istotne zarówno ze względu na relację (bądź jej brak) pomiędzy konkretnym podejściem, a zadeklarowaną przez naukowca koncepcją badawczą w ramach antropologii, jak i na przedstawienie roli, jaką może odegrać antropolog w działaniu na rzecz praw człowieka, tak jednostki, jak i grupy etnicznej. Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to należy mieć świadomość, iż relatywizm kulturowy w antropologii nie jest jednoznaczny z nihilizmem moralnym, że zakładając kulturowe zdeterminowanie wyrzekamy się własnej moralności i własnej hierarchii wartości. Nasze przekonania nie wymagają żadnych dowodów naukowych, co więcej, ich słuszność nie może zostać dowiedziona. Nie możemy w tym względzie liczyć na pomoc nauki, ale też nie musimy obawiać się, iż postrzegając naukę jako dziedzinę kultury i jeden z wielu sposobów widzenia świata, będziemy musieli wyrzec się naszych poglądów etycznych. Różne kultury moglibyśmy przyrównać do ślepców ze staroindyjskiej przypowieści. Obmacując słonia starali się oni poznać to, czego dotykali. Każdy z nich mówił co innego: jeden, że to trąba, drugi, że ogon, itd. Nikt z nich nie potrafił rozpoznać słonia, co nie znaczy, że ich stwierdzenia o ogonie i trąbie nie były prawdziwe. Tak więc różne kultury mogłyby wypowiadać sądy prawdziwe, choć ze sobą sprzeczne. By móc odkryć tego "słonia - most międzykulturowy", trzeba wpierw założyć możliwość jego istnienia. Istnienie takiego mostu może być postulowane także na płaszczyźnie poszukiwania uniwersalnych praw człowieka. Uniwersalnych w tym sensie, że zaakceptują go wszyscy "ślepcy". To chyba postuluje podejście pluralistyczne, które (pomimo wielu słabych punktów dotyczących głównie "niejasnych sformułowal1") chce wykorzystać relatywistyczne nastawienie wielu antropologów. Narzucanie praw innej kultury potraktowane tu może bowiem być jako zmuszanie do zaakceptowania "cudzej wersji słonia". Posłużmy się przykładem: "Zdaniem prawnika adivasl praktykującego w Bastarze, prawo nie-adivasi (hinduskie) jest narzucane adivasi. Ma on nadzieję, iż w przyszłości adivasi będą mogli ustanowić swój własny system prawny oparty na tradycyjnej wioskowej sprawiedliwości. W przypadku, gdy - mówi - czyjś kozioł został skras Adivasi. o kt(lrych mowa w artykule Madhu Ramnatha. to tubylcza plemienna ludność Indii. �28 dziony, typowy sąd nie-adivasi zareaguje karząc złodzieja. Jednakże ten, kto poniósł stratę, niewiele z tej kary zyska. Przeciwnie, jeśli się ona przeciągnie, wrogość pomiędzy stronami będzie narastała, prawdopodobnie skutkując złym nastawieniem pomiędzy ich rodzinami" (Ramnath, ł 997, s. 269). W tradycji adivasi wioskowa rada wpierw nakaże zwrot kozła lub jego równowartości, a potem poprowadzi rytuał pojednujący obydwie strony. Innym przykładem tragicznego wpływu zachodniej kultury prawnej na sytuację ludności tubylczej może być ustawa kongresu USA znana jako Daves General Allotment Act (Indianie ..., 1991). Rozdzielała ona ziemię plemienną pomiędzy poszczególne rodziny i szybko doprowadziła w ten sposób do jej sprzedania, choć celem ustawy było lepsze zagwarantowanie Indianom prawa do ZiemI. Z drugiej strony kultura zachodnia ma również "własną wersję słonia", która określa to, co uznajemy za słuszne. Czy zgodzilibyśmy się, by usprawiedliwić odmiennością kulturową zabicie kobiety, która idąc z dzieckiem do lekarza znalazła się na afgańskiej ulicy bez męskiego krewnego? (Oczywiście musielibyśmy wpierw rozstrzygnąć, czy rządy Talibów są reprezentatywne dla afgańskiej kultury). Czy brak znaku określającego "wolność" w chińskim piśmie możemy przyjąć jako wyjaśnienie, dlaczego w Chinach łamane są podstawowe prawa jednostki? Z jednej więc strony możemy wątpić w to, czy wiemy wszystko i szanować prawdy innych, z drugiej, kwestionowanie własnej hierarchii wartości jest niemożliwe. Nie zakłada tego też relatywizm, który jest próbą poznania i zrozumienia innej koncepcji świata. I jako taki pozostaje w zgodzie z wartością kultury zachodniej,jakąjest szacunek dla "innego". Droga do utworzenia międzynarodowego systemu praw człowieka, które byłoby przestrzegane, wydaje się bardzo długa. Mamy dwa wyjścia, albo uznawać własne tradycyjne prawa za jedynie słuszne i przy nich obstawać (co w żadnym razie nie daje gwarancji, że będą przestrzegane np. w Chinach) bądź dopuścić możliwość, że prawa człowieka mogą mieć również swój aspekt kulturowy, o co dopominają się m. in. ludy tubylcze. Negocjowanie praw człowieka może z drugiej strony doprowadzić do osłabienia jednoznacznego odbioru ich treści. Istota rzeczy leży jednak w tym, by te ustanowione prawa były respektowane, a nie jedynie dyskutowane. "Po 50 latach prawnicy wciąż zastanawiają się, jak stworzyć i wdrożyć standardy praw człowieka, które położą kres wszystkim formom przemocy; podczas gdy jednostki, wspólnoty, organizacje pozarządowe oraz religijne i kulturowe grupy cierpiące z powodu łamania praw człowieka, wciąż mają nadzieję, że struktura praw człowieka może pomóc im w przezwyciężeniu przemocy w uniwersalistycznych lub kulturowo-relatywistycznych terminach" (Messer, 1997, s. 310). �29 BIBLIOGRAFIA /-Iuman RighlL 1992 /-Iuman Ri~hls /'iolalions Againsllhe Indigenous Peoples oflhe Americas, Amnesty International, Londyn. An-Naim·A. A. (red.) 1992 Iluman Righls in ('ross-Cullural Perspeclive. A Quesl for Consensus, University of Pcnsylvania Press. Philadelphia. 1992 Toward a Cross-Cull1lral Approach lo Defining International Standards of Human Rigllls: lhe Meaning ofCruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Asad T. On Torl1lre, or Cruel, Inhuman and Degrading Treatment, w: Human Rights, Cul1997 lUre and Comext. Anthropological Perspectives, R. A. Wilson (red.), London, Chicago-Illinois. Bajor J. Todav's Concerned Anthropologists on the Subject on Human Rights, "Anthropol1998 ogy in Action" 1/2. s. 28-30. Bratt-Paulston Ch. 1997a Language Policies and Language Rights, "Annual Review of Anthropology" 26, s. 73-85. J997b Epilogue: Some Concluding Thoughts on Linguistic Human Rights, "International Journal of the Sociology of Language" 127, s. 187-195. Ruchowski M. 1990 Racjonalno§ć. translacja, interpretacja, Poznań. 1993 Przeciw skrajnemu relatywi::mowi, "Poznańskie Studia z Filozofii Nauki" 13, s. 113-133. Buchowski M .. Burszta W. 1992 O ::alo:::eniachinterpretacji antropologicznej, Warszawa. Burszta W. Wymiary antropologicznego poznania kultury, Poznań. 1993 Indianie ... I. Indianie Stanów Zjednoczonych. Antologia lekstów źródłowych, E. Nowicka 1991 Rusinowa (wyb. i opr.). Warszawa. Kolakowski L. 1990 Cywilizacja na lawie oskarżonych, Warszawa. Messer E. 1997 PIwalisI Approaches lo Human Rights, ,Journal of Anthropological Research" 53, s. 293-317 Michalska A., Wronkowska S. 1983 Zasady tworzenia prawa, Poznań. 1996 WSlęp do prawoznawstwa, Toruń. Ramnath M. Plants. People. Politics and Management, "Natural Resources Forum" nr 4, s. 2571997 271 Rawls J. 1994 Teoria sprawiedliwo§ci, Warszawa. Rival L. 1993 Conji'onting Pelroleulll Development in the teL/adorian Amazon: the Huaorani, /-Iwnan Rig/lis and Environmenral Proteclion, "Anthropology in Action" 16, s. 1416. de Rougemont D. 1991 List otwarty do LL/ropejc::yków (fragmenry), "Literarura na świecie" 10, tłum. A. Olędzka-Frybesowa. s. 3-42. �30 Rubinstein R. A. 1986 Rubinstein Reflections on Action Anthropology: Some Developmental pological Tradition, "Human Organization" 3. s. 270-279. Dynamics of an Anthro- R. A., Tax S. 1981 Literacy, Evolution and Development, w: The Spirit oj'the l:'arth A. Teilhard Centennial Celebration. J. Perlinski (wyd.). Nowy Jork. Posey D. A. Provisions and AIechanisms ofthe Convention on Biological Diversity lor Access to Traditional Technologies and Benefit Sharing for Indigenous and Local Communities Embodying Traditional Lifestyles, "OCEES Research Paper" 6. Oxford. 1996 Sarkowicz R., Stelmach J. 1996 Teoria prawa. Kraków. Stawecki T., Winczorek D. 1995 Wstęp do prawo::nawstwa. Skrypty Becka, Warszawa. Yanomami. Yanomami, Survival International. Londyn. 1990 Guardians .. 1994 Guardians ofthe Sacred Land. Survival International, Londyn. Confederacy. .. 1993 Confederacy ąf Treaty Six First Nations. In Bad Faith Britain, Canada and the Violation of Indians Rights, Survival International. Londyn. Szynkiewicz S. 1991 Przetrwanie etniczne. "Etnografia "Tawacin" 1998 Tax S. 1988 .,Tawacin" Record of 60 }'ears of Anthropology, 17. s. 1-2 I. of Anthropology" Ph. 'Return ofthe Indian. Londyn. S., Shore C. 1993 Wilson Review Human Rights, fluman Difference: Anthropology's Contrihution to an f:manc/patO/y Cultural Politics .. ,Journal of Anthropological Research" 53. s. 273-291. 1996 Wright 1998. T. 1997 Wearne l, s. 217-222. Pride and Pu::zlement: A Retro-introspective ..Annual Turner nr 3, jesień Polska" Anthropology and the Rights of Indigenous People ... Anthropology in Action" 16. s. 1-2. R. A. (red.) 1997 Human Rights, Culture and Context. Anthropological Perspectives, Londyn, Chi- cago - Illinois. Wilson R. A. 1997 Wróblewski Representing fluman Rights Violations: Social lontext and Subjectivities. w: Human Rights. lulture and Context. Anthropological Perspectives. R. A. Wilson (red.), J. 1984 London. Chicago Wstęp do prawo::nawstwa. Łódź. Zechcnter E. M. 1997a 'ts i\4odern Human "American Society nal of Anthropological 1995 Rights Regime Appropriate of International In the Name olCulture: 1997b Ziembiński - Illinois. in LIRht ąj' Human Diversity. Law" 3, s. 16-22. Cultural Relativism and t/Je Ahuse olthe Individual, ,,JourResearch" 53, s. 319-347. Z. O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe. Warszawa. �31 Magdakna Krysińska CULTURAL RELATIVISM VS. HUMAN RIGHTS (Summary) This tcxt discusses the rclation between different attitudes to the concept of human rights and cultural relativism in anthropology. Following the assumption that relativism on the level of cultural studies docs not imply that the researcher has to adopt the relativistic approach on the philosophical level. the author analyzes examples of the 'universalistic," "relativistic," and "pluralistic" approach to human rights, indicating a seeming contradiction between the assumption of the universalislic approach to the concept of these rights and of the relativistic approach in anthropological studies. Assumption of both approaches at the same time requires neither "adjustment" of the n:lativistic approach on the scientific level, which is suggested by the "relativistic" approach. nor justitication of the universal character of human rights, whose legitimacy cannot be "proved" (this is what the "universalistic approach" is aiming at), and it does not demand such an approval cither. The "pluralistic"' approach presented in the text (let not engage in a discourse combining the scientific and philosophical dimension). seems - despite its weak points - to enable anthropologists of different methodological views to share the same ideas concerning human rights or engage in a discussion which will not be forjudged by their scientific concepts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4ed137be5658f2970fcb9d122094951.pdf 806b1fcd3a6a13735641cf0a81ef3ae5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5138 Title A name given to the resource Río Grande - znikający punkt / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.247-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 17 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Uniwersytet Łódzki RÍO GRANDE – ZNIKAJĄCY PUNKT Problematyka obywatelstwa i uchodźstwa łączy się na wiele sposobów. W Ameryce Łacińskiej możemy mówić o sytuacjach, w których to nie brak obywatelstwa staje się podstawowym problemem, lecz obywatelstwo kraju, które – wbrew temu, co wiadomo o położeniu i losach żyjących w tym kraju ludzi – prawie uniemożliwia otrzymanie statusu uchodźcy. Taka sytuacja dotyczy uciekających przed wojną narkotykową Meksykanów, a w szczególności meksykańskich dziennikarzy. Drugą grupą ludzi, których losy przeplatają się ze starającymi się o azyl Meksykanami, są migranci z Ameryki Środkowej. I jedni, i drudzy nadziei na ratunek, poprawę życia, a często – na jego ocalenie, upatrują w przedostaniu się na drugi brzeg Río Grande. „Río Grande” jest nie tylko nazwą rzeki, lecz także metaforą. „Na północ od Río Grande” to dla ludzi z Ameryki Środkowej i Meksyku określenie miejsca, gdzie można – według ich nadziei i wyobrażeń – godnie żyć, a przede wszystkim – przeżyć. Żeby dobrze zrozumieć sytuację tych dwóch grup ludzi, mianowicie migrantów z Ameryki Środkowej oraz meksykańskich dziennikarzy, którzy starają się o status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych, należy znać sytuację społeczno-polityczną w regionie. Pozwolę sobie krótko ją przypomnieć. Wojna narkotykowa i życie w Ameryce Środkowej W Meksyku od 2006 roku1 trwa tzw. wojna narkotykowa, która oficjalnie jest „wojną” z kartelami narkotykowymi. Od tego czasu, czyli przez ponad 6 lat, zginęło w niej ok. 90 tys. osób2. Niektóre źródła – powołując się na wypowiedź sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych, Leona Panetty – po1 Data ta – rozpoczynająca kadencję prezydenta Meksyku Felipe Calderona (grudzień) – najczęściej podawana jest jako początek „wojny” z kartelami narkotykowymi, choć nie wszyscy się, co do tego zgadzają uważając, że „wojna” (dalej bez cudzysłowu) rozpoczęła się już wcześniej. 2 Zob. np. „Le Monde” z 23 sierpnia 2012: informacje http://www.adnpolitico. com/2012/2012/08/23/le-monde-en-mexico-el-conflicto-mas-mortifero-en-el-mundo [01.03.2013]. �Magdalena Krysińska-Kałużna 248 dają, że wojna narkotykowa w Meksyku pochłonęła już 150 tys. ofiar3. Wojna z kartelami przekształciła się w praktyce w zamach stanu, w którym władzę przejęło wojsko4. Zostało ono wysłane przez prezydenta Meksyku Felipe Calderona do zaprowadzenia porządku w kraju. Skutkiem tego jest zupełnie bezkarne terroryzowanie cywilów, a ostatnio także policji. Przy czym policja, podobnie jak i inne struktury władzy i administracji, od dawna oskarżana jest o korupcję i współpracę z kartelami, w tym współorganizowanie porwań, zabójstw i logistyczne wspieranie narcotraficantes5. Obecnie policja w niektórych regionach Meksyku (przede wszystkim na północy) skarży się na terroryzowanie jej przez wojsko (w tym na tortury i gwałty6). Bezradność policji wobec działań wojska pozwala wyobrazić sobie, w jakim położeniu znajdują się cywile, których prawa są łamane na masową skalę przez wszystkie strony narkotykowej wojny. W kraju działa siedem głównych karteli, które walczą między sobą o strefy wpływów i rynki zbytu (tzw. plazas). Jednym z nich jest kartel Zetas. Jest to organizacja przestępcza stworzona przez byłych żołnierzy z oddziałów specjalnych7, którzy wcześniej działali na zlecenie i na rzecz kartelu z Zatoki. Z czasem stali się odrębną strukturą przestępczą o szerokich koneksjach. Zetas znani są ze szczególnego okrucieństwa i bezwzględności. Uważa się, że to przestępcy z tego kartelu zamordowali w sierpniu 2010 r. siedemdziesięciu dwóch migrantów, w tym ludzi pochodzących z Ameryki Środkowej, którzy odmówili współpracy z tą organizacją. Zamordowani migranci byli jednymi z dziesiątków tysięcy osób, które każdego roku próbują przedostać się do Stanów Zjednoczonych przez MekZob. http://www.prensalibre.com/internacional/Muertos-guerra-Mexico-EE-UU_0_ 671333136.html [01.03.2013]. 4 Zob. np. Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto. Meksykańskie lekcje umarłych, Zakrzewo 2010, w szczególności strony: 240, 136, 104, 102, 226. Na temat bezkarności meksykańskiego wojska zob. np. raport Amnesty International z 2004 roku Meksyk. Indiańskie kobiety i wojskowa niesprawiedliwość. 5 Rzeczniczka prezydenta Felipe Calderona, Alejandra de Sota Mirafuentes, w rozmowie z dziennikarzem, Edem Vulliamym, powiedziała: „Zaczynamy od operacji militarnej, ale dążymy do tego, by do końca kadencji stworzyć uczciwą i dobrze zorganizowaną policję federalną. Na początek wysyłamy do walki wojsko, bo nie możemy liczyć na policję miejską i stanową. W wielu miejscach policję kontrolują handlarze narkotyków. [...]. Wojsko pozostanie tam dopóty, dopóki będzie to konieczne”, E. Vu l l i a m y, Ameksyka. Wojna wzdłuż granicy, Wołowiec, 2012, s. 63. 6 Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto..., dz. cyt., s. 136. 7 Były to oddziały GAFE (Grupo Aeromóvil de Fuerzas Especiales), jednostek wykorzystywanych m.in. do walki z przestępczością narkotykową. Zetas, tworząc przestępcze struktury, budują m.in. własną sieć telefonii komórkowej (w tym celu porywają inżynierów). Chętnych do wstąpienia do kartelu rekrutują m.in. wywieszając ogłoszenia albo działając na zasadzie franczyzy. 3 �Río Grande – znikający punkt 249 syk. Pochodzą głównie z państw Ameryki Środkowej: Hondurasu, Salwadoru, Gwatemali8. W tym regionie w latach osiemdziesiątych XX w. miały miejsce wojny domowe9. Konserwatywne reżimy, ich armie i paramilitarne bojówki wspierane były przez rządy USA. Wojny miały niezwykle krwawy i okrutny przebieg. W każdym z wymienionych powyżej krajów wojny pozostawiły trwały, wyniszczający struktury społeczne, ślad. Jest on widoczny na różnych poziomach. Przede wszystkim przejawia się w skali i formach przemocy. Salwador ma jeden z najwyższych na świecie wskaźników morderstw. Jedna trzecia mieszkańców tego kraju żyje poniżej granicy ubóstwa. Wszechobecne w życiu społecznym są gangi Maras 18 i Maras Salvatrucha, które ściągają haracze od każdego, kto ma choćby najmniejszy dochód. Niedawno zamknięty został szpital mieszczący się na obrzeżach stolicy Salwadoru, ponieważ gangsterzy zażądali płacenia haraczu od każdego pracownika grożąc, że w przeciwnym wypadku zaczną zabijać znajdujących się w nim ludzi. Liczbę członków Maras Salvatrucha w samej Ameryce Środkowej szacuje się na około 100 tys. osób10. W Salwadorze szczególnie zagrożeni są obrońcy praw człowieka i dziennikarze11. Poważnym problemem jest również narastająca przemoc wobec kobiet. Jak wynika z raportu Amnesty International, pomiędzy styczniem i październikiem 2011 zostało zamordowanych 477 kobiet i dziewcząt. Jest to o 244 więcej, niż w tym samym okresie w 2008 roku. Ogromna przemoc wobec kobiet panuje również w Hondurasie12 i Gwatemali. Republika Hondurasu, której populacja liczy ok. 8 milionów mieszkań8 Zob. np. http://www.elmundo.es/america/2010/08/26/noticias/1282827254.html [01.03.2013]. 9 Zob. np. A. G r u s z c z a k, Ameryka Środkowa, Warszawa 2007. 10 Gang powstał w Stanach Zjednoczonych jako odpowiedź Salwadorczyków – którzy uciekli do USA w związku z niezwykle brutalną wojną domową, w której wielu z nich brało aktywny udział – na zagrożenie ze strony innych gangów. Deportowani przez władze USA do Salwadoru i innych krajów Ameryki Środkowej stworzyli tam bardzo groźną organizację przestępczą zajmującą się handlem ludźmi, narkotykami, bronią, zabójstwami na zlecenie. Działają w wielu krajach poza granicami Ameryki Środkowej i Meksyku, przede wszystkim w USA. 11 Zobacz np. raport Amnesty International oznaczony jako: AMR 29/002/2011. 12 Donosi o tym np. raport Human Rights Watch. Jeden z opisanych przypadków dotyczy wydarzeń, które miały miejsce w San Pedro Sula w 2009 roku. Zeznań dwóch kobiet wysłuchali przedstawiciele Biura Wysokiego Komisarza NZ ds. Praw Człowieka (OHCHR) i Między-Amerykańskiej Komisji Praw Człowieka (IACHR). Jedna z nich została zgwałcona przez policjantów, druga opowiedziała o tym, jak została obnażona od pasa w dół i bita pałkami. IACHR potwierdził, że policjanci i wojskowi obmacują piersi i narządy płciowe kobiet w aresztach. Kilka osób oskarżyło funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa o rozkładanie nóg kobiet siłą i dotykanie ich genitaliów policyjnymi pałkami (Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence, Intimidation, and Impunity in Honduras, 2010, s. 15). �Magdalena Krysińska-Kałużna 250 ców, w 2011 r. miała najwyższy współczynnik zabójstw na świecie13. Według Komitetu Rodzin Osób Zatrzymanych-Zaginionych w Hondurasie (Comité de Familiares Detenidos-Desaparecidos de Honduras, COFADEH), między 30 stycznia a 31 lipca 2010 r. miały miejsce dwadzieścia trzy zabójstwa motywowane politycznie, zamordowano ośmiu dziennikarzy, grożono śmiercią dziewięćdziesięciu dwóm osobom, w tym pięćdziesięciu dziewięciu obrońcom praw człowieka, a siedemdziesiąt sześć osób zastraszano i prześladowano14. Zabijani są między innymi członkowie Narodowego Frontu Ludowego Oporu (Frente Nacional de Resistencia Popular, FNRP)15. Ogromna przemoc, a także brak nadziei na poprawę sytuacji ekonomicznej powoduje, że wielu mieszkańców Ameryki Środkowej decyduje się podjąć próbę nielegalnego przedostania się do Stanów Zjednoczonych przez Meksyk. Migranci podróżują głównie tzw. pociągami śmierci, które nazywają bestias. Uniknięcie licznych niebezpieczeństw grożących im w Meksyku graniczy z cudem. Napadają na nich bandyci, przede wszystkim z gangu Maras Salvatrucha, którzy okradają, gwałcą, zabijają lub porywają swoje ofiary. Zagrożeniem są meksykańscy urzędnicy imigracyjnymi, którzy – oprócz tego, że odsyłają złapanych migrantów do kraju pochodzenia – również napadają i rabują. Policja umawia się z maszynistami, którzy zatrzymują pociągi w takich miejscach, w których łatwiej jest schwytać podróżujących na dachach ludzi i sprzedać ich kartelom narkotykowym. O kartelach, w tym wspomnianych już Zetas, można powiedzieć, że prowadzą porwania migrantów dla okupu w sposób masowy. Poza tym również ich torturują i zabijają. Część migrantów to kobiety i młode dziewczyny. Czasem w podróż zabierane są dzieci. Kobiety – wiedząc, jak duże jest prawdopodobieństwo, że w drodze zostaną zgwałcone – często przed wyjazdem poddają się sterylizacji. Jadąc na dachach pociągów i będąc zmuszeni do częstych ucieczek, zmiany pociągów, szybkiego przemieszczania się, migranci zabierają ze sobą minimalny bagaż. Marzną, są bardzo zmęczeni i głodni. W związku z tym wielu spada z pociągów, są przejeżdżani albo tracą kończyny16. Niektórzy trafiają do schronisk na terenie Meksyku. Jednak tam też nie są bezpieczni. Schroniska są napadane, a migranci porywani dla okupu. Amnesty International informuje Zob. np. http://www.wiadomosci24.pl/artykul/co_18_godzin_morduja_kobiete_w_hondurasie _przez _narkotyki [01.03.2013]. 14 Raport Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence..., dz. cyt., s. 46. 15 Tamże, s. 147. 16 Zob. np. Pociąg do Meksyku. Wywiad z Barbarą Prądzyńską, rozm. M. Krysińska-Kałużna, Le Monde diplomatique – edycja polska, listopad, 2012, wydanie internetowe, http://www. monde-diplomatique.pl/index.php?id=4_1 [01.03.2013]. 13 �Río Grande – znikający punkt 251 o przypadkach, gdy mieszkańców schronisk próbowali uprowadzić policjanci. Okolice schronisk powinny być – zgodnie z prawem meksykańskim – cały czas monitorowane przez policję, ale nie są. Zdarzają się napaści i podpalenia dokonywane przez okolicznych mieszkańców17. Jeśli migrantom uda się jakimś cudem dotrzeć do granicy ze Stanami Zjednoczonymi, muszą się przedostać na drugą stronę, co – pod wieloma względami – jest bardzo trudne i niebezpieczne. Po stronie amerykańskiej czekają na nich patrole straży granicznej i amerykańskich ochotników oraz gangi wymuszające okup. Część migrantów trafia do ośrodków dla zatrzymanych, czyli w praktyce – do więzień. Inną grupą ludzi, którzy – niejednokrotnie ratując w ten sposób życie – uciekają do Stanów Zjednoczonych, są meksykańscy dziennikarze. Wraz z obrońcami praw człowieka stanowią grupę ludzi żyjących w szczególnym stanie zagrożenia życia. W Meksyku ginie „średnio” jeden dziennikarz miesięcznie. Wiele gazet – w obawie o życie pracowników – zaprzestało podawania jakichkolwiek informacji na temat zdarzeń powiązanych z handlem narkotykami i korupcją władz. Inni pracują pomimo ogromnej presji i zagrożenia, jak na przykład pobity prawie na śmierć fotograf prasowy Jaime Murrieta, z Ciudad Juarez, nieustannie ryzykujący życiem dziennikarze z „El Diario” wydawanego w tym samym mieście, czy ich koledzy z Tijuany18. Niektórzy dziennikarze, ratując życie, decydują się na ucieczkę do Stanów Zjednoczonych. Część z nich prosi o przyznanie statusu uchodźcy. Po złożeniu takiego wniosku osadzani są w obiektach, które są zakładami karnymi. Sytuacja uchodźców i imigrantów w USA Każdego roku w Stanach Zjednoczonych zatrzymywanych jest w więzieniach i obiektach przypominających więzienia ok. 400 tys. osób, które podle17 Zob. np. http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/mexico-urged-tacklediscrimination-against-migrants-and-indigenous-peoples-2012-02-14; http://www.amnesty. org/en/news/mexico-migrants-making-dangerous-journey-through-mexico-desperately-needsocks-2012-01-26; http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/international-migrantsday-mexico-still-failing-protect-migrants-2011-12-15. 18 Zob. np. http://www.elmundo.es/america/2011/12/02/mexico/1322826902.html [01.03. 2013]; http://internacional.elpais.com/internacional/2012/10/16/mexico/1350344717_297600. html. Jednym z głośniejszych w 2012 r. zabójstw dziennikarzy było morderstwo Reginy Martínez, dziennikarki ze znanego z bezkompromisowych tekstów pisma „Proceso”. Kilka dni po jej śmierci zginęli – także w stanie Veracruz – trzej inni dziennikarze, fotoreporterzy Gabriel Huge, Guillermo Luna oraz Esteban Rodríguez. Byli oni kolegami z pracy Miguela Angela Lópeza Velasco i jego syna, Michaela Lópeza Solany, którzy zostali zamordowani 20 czerwca 2011 r. �Magdalena Krysińska-Kałużna 252 gają prawu imigracyjnemu obejmującemu starających się o status uchodźcy19. Instytucje, które są odpowiedzialne za sytuację i los zatrzymanych, to Wydział Bezpieczeństwa Wewnętrznego (Department of Homeland Security, DHS) oraz Straż Celna i Imigracyjna (Immigration and Customs Enforcement, ICE). W 2009 r. przedstawiciele tych instytucji potwierdzili, że obiekty, w których przebywają zatrzymani, mają charakter obiektów przeznaczonych dla zatrzymanych z powodu przestępstw kryminalnych. Organizacja Human Rights First (HRF) wykazała w swoim raporcie, że w wielu obiektach, w których kary odbywają przestępcy kryminalni, warunki są mniej restrykcyjne, niż w typowych ośrodkach dla imigrantów. DHS i ICE przyznały, że w rzeczywistości tak jest20. Ubiegający się o azyl i inni imigranci są nadal w przeważającej większości (ok. 86%) umieszczani w więzieniach i obiektach posiadających cechy więzień. Obiekty te są otoczone przez ogrodzenia zazwyczaj zwieńczone drutem kolczastym. Zatrzymani noszą uniformy i żyją w warunkach charakterystycznych dla zakładów karnych. Ich swoboda poruszania się oraz możliwość kontaktowania się z osobami z zewnątrz są bardzo ograniczone (odwiedzający są oddzieleni od bliskich przez bariery z pleksiglasu). Mają niewiele lub w ogóle nie mają zapewnionej prywatności w toaletach i pod prysznicami21. Dziesięć lat temu około 10% miejsc dla imigrantów znajdowało się w prywatnych obiektach. W tej chwili jest to około połowa miejsc dla blisko 400 tys. osób22. Podatnicy amerykańscy w 2012 r. zapłacili za utrzymanie imigrantów, przebywających w około 250 placówkach, 2 miliardy dolarów. Dzień pobytu zatrzymanego w takim miejscu nielegalnego imigranta kosztuje ok. 166 dolarów (w 2004 roku było to 80 dolarów). Trzy firmy, które zdominowały rynek – Corrections Corporation of America, The GEO Group, and Management and Training Corp., według Associated Press, wydały w ciągu ostatniej dekady przynajmniej 45 milionów dolarów na dotacje kampanijne oraz na lobbing na poziomie stanowym i federalnym. Dziesięć lat temu około 3300 imigrantów z zarzutami kryminalnymi było wysyłanych do prywatnych więzień na podstawie dwóch dziesięcioletnich kontraktów o wartości 760 milionów dolarów zawartych przez Raport Human Rights Watch, After the Coup. Ongoing Violence..., dz. cyt., s. 1. Human Rights First, Jails and Jumpsuits. Transforming the U.S. Immigration Detention System – A Two-Year Review, Waszyngton – Nowy Jork 2011, s. 1. 21 Tamże, s. iii. 22 Human Rights First podaje, że w 2010 było 363 tys. zatrzymanych imigrantów (tamże, s. iii), a Associated Press podawała w 2012 roku, że w najbliższych latach planowane jest zatrzymywanie rocznie 400 tys. osób (Associated Press, Private prison companies making big bucks on locking up undocumented immigrants, Thursday, August 2, 2012, http://www.nydailynews.com/ news/national/private-prison-companies-making-big-bucks-locking-undocumented-immigrantsarticle-1.1127465 [01.03.2013]). 19 20 �Río Grande – znikający punkt 253 Federalne Biuro Więziennictwa z jedną z prywatnych firm. Obecnie agencja – po zawarciu trzynastu kontraktów – płaci prywatnym firmom 5,1 miliarda na utrzymanie 23 tysięcy imigrantów z zarzutami kryminalnymi23. Prokuratorzy federalni, celem powstrzymania napływu imigrantów, oskarżają zatrzymanych o popełnienie przestępstwa polegającego na wielokrotnym przekraczaniu granicy bez dokumentów. Takie zarzuty zmuszają nielegalnych imigrantów do odbycia kary w więzieniach specjalnie dla nich zbudowanych24. Według Human Rights First umieszczanie osób starających się o status uchodźcy i imigrantów w obiektach mających charakter zakładów karnych jest niezgodne z zobowiązaniami USA: Konwencją dotyczącą statusu uchodźców z 1951 r. i jej Protokołem, jak również z Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych25. Przypadek Emilio Gutierreza Emilio Gutierrez jest dziennikarzem, który od 2008 r. stara się o uzyskanie statusu uchodźcy w USA. Mieszkał na północy Meksyku. W 2005 r. naraził się armii meksykańskiej, opisując napad rabunkowy na hotel i restaurację, dokonany przez kilku żołnierzy. Po groźbach, które natychmiast po ukazaniu się tekstu otrzymał od generała meksykańskiego wojska, nie napisał już niczego, co mogłoby zagrozić jemu i jego rodzinie. Nie robił tego nawet po inwazji armii meksykańskiej na północ kraju w 2008 roku. Pomimo to, w 2008 r. był zastraszany przez wojsko. Wkrótce został uprzedzony przez znajomą, która miała romans z jednym z wojskowych, że żołnierze zamierzają go zabić. Natychmiast uciekł do USA z piętnastoletnim synem, którego sam wychowywał. Zaraz po przekroczeniu granicy on i syn zostali aresztowani, rozdzieleni i umieszczeni w prywatnych więzieniach. Dziennikarz spędził w więzieniu siedem miesięcy, syn – dwa i pół. Jak pisze Charles Bowden, gdyby Gutierrez wkroczył nielegalnie na teren USA i potem poprosił o azyl, zostałaby wyznaczona kaucja. Jednak, gdy potwierdził na granicy swoją tożsamość i status prawny, został umieszczony w więzieniu, ponieważ według Departamentu Bezpieczeństwa Narodowego nie udowodnił, że nie stanowi zagrożenia dla społeczeństwa26. W więzieniu – jak opowiadał Gutierrez – Meksykanie traktowani są najgorzej: Associated Press, Private prison companies making big bucks on locking up undocumented immigrants, Thursday, August 2, 2012, http://www.nydailynews.com/news/national/private-prison-companies-making-big-bucks-locking-undocumented-immigrants-article-1.1127465 [01.03.2013]. 24 Tamże. 25 Human Rights First, Jails and Jumpsuits..., dz. cyt., s. ii. 26 Ch. B o w d e n, Mordercze Miasto..., dz. cyt., s. 237. 23 �Magdalena Krysińska-Kałużna 254 „Prace w więzieniu wykonują Meksykanie i mieszkańcy Ameryki Środkowej. To ironia losu, nielegalni imigranci zostają aresztowani za pracę, a następnie wsadza się ich do więzienia i każe im pracować za darmo”27. Dziennikarz powtarzał, że wytrzymał pobyt w więzieniu ze względu na syna, o którego bardzo się bał. Emilio Gutierrez do tej pory nie otrzymał statusu uchodźcy, pomimo starań jego adwokata, wsparcia stowarzyszenia Meksykańscy Dziennikarze na Uchodźstwie i działań innych grup wsparcia. Charles Bowden pisze: „Żaden meksykański dziennikarz nigdy nie otrzymał azylu politycznego, ponieważ jeśli rząd Stanów Zjednoczonych uczciwie spojrzałby na fakty, musiałby przyznać, że Meksyk nie przestrzega praw człowieka. Jednocześnie USA znalazłyby się w kłopotach, jeśli miałyby wyjaśnić swoim obywatelom, jak można usprawiedliwić dawanie armii meksykańskiej 1,4 miliarda dolarów w ramach Planu Merida, który – co najśmieszniejsze – miał walczyć z narkotykami”28. Wnioski W USA średnio połowa wniosków o przyznanie statusu uchodźcy jest odrzucana. W El Paso jeden z sędziów orzekających odrzuca ok. 90% wniosków. Wśród nich są wnioski meksykańskich dziennikarzy, dla których powrót do ojczyzny oznacza śmierć. Rozpatrzenia wniosku oczekują w więzieniach, gdzie spotykają się z imigrantami z Ameryki Środkowej – którym udało się cudem przejechać Meksyk. Obydwie te grupy są poniżane i źle traktowane. Stany Zjednoczone mają wpływ na sytuację obydwóch grup w ich krajach – wspierając meksykańską armię, a w niedawnej przeszłości wspierając reżimy w Ameryce Środkowej, czy ostatecznie akceptując zamach stanu dokonany w Hondurasie w 2009 roku. USA są więc współodpowiedzialne za nasilenie przemocy zarówno w krajach Ameryki Środkowej, jak i w Meksyku. Kolejnym istotnym czynnikiem jest traktat o wolnym handlu (NAFTA), który pogłębił ubóstwo w krajach Ameryki Środkowej. Towary mogą swobodnie przekraczać granice, lecz nie mogą tego robić ludzie. Wszystkie te zjawiska wpływają na wzrost liczby imigrantów, w tym starających się o status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych. Odpowiedzią jest budowa prywatnych więzień, na których zarabiają amerykańskie firmy, podobnie jak na Planie Merida zarabia amerykański przemysł zbrojeniowy. Río Grande przemieszcza się gdzie indziej – pytanie tylko, dokąd? 27 28 Tamże, s. 238. Tamże, s. 237. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec96262204f93ca83bbd2c42e5a34a2a.pdf 6cc1aec9a5c4b13f904fd6a66190a155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Amazonia - zmiana kulturowe Antropologia misyjna Indianie Ameryki Pd. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4668 Title A name given to the resource Indianie i misje / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.11-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 I. STUDIA I MA TERlAL Y MAGDALI:NA KRYSIŃSKA-KAUJŻNA Konin INDIANIE I MISJE. MISJONARZE W PROCESIE KONTAKTU I ZMIANY KULTUROWEJ W AMAZONII Coraz więcej mówi się na temat praw przysługujących ludom tubylczym. Są to głosy zarówno ze strony antropologów, organizacji pozarządowych, misjonarzy, jak i przede wszystkim przedstawicieli ludności tubylczej. Te z ludów tubylczych. które pozostają w kręgu kultur narodowych od dłuższego czasu, są w stanie zorganizować się w sposób umożliwiający im podjęcie próby obrony własnych interesów na arenie narodowej czy międzynarodowej. Natomiast grupy, dla których proces kontaktu z ludnością nietubylczą dopiero się rozpoczyna, są zupełnie - choć to określenie nie najlepiej precyzuje ich stan - zdezorientowane w nowej sytuacji kulturowej. Dalsze losy takich grup uzależnione są w dużym stopniu od tego, kim są tzw. agenci kontaktu: osoby i/lub instytucje, które jako pierwsze przekazują prawdy i wartości nowej kultury. Jednymi z agentów kontaktu byli i w dalszym ciągu są misjonarze, którzy zajmują się między innymi edukacją niektórych grup indiańskich w Ameryce Południowej. W przcszłości bardzo często byli oni pierwszymi osobami nawiązującymi kontakt z ludnością tubylczą. Robili to na własną rękę, bądź na zlecenie rządów. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie na rolę, jaką odgrywali misjonarze w procesie nawiązywania kontaktu, a szczególnie na to, jak ich postawa, wyznawane przez nich wartości i głoszone idee wpływały na losy ludności tubylczej w Ameryce Lacińskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Amazonii. Ponieważ w jednym artykule nie sposób omówić działalność wszystkich organizacji misyjnych, które można spotkać na tym obszarze, chcę przedstawić efekty działań tych, które w ostatnich dziesięcioleciach odegrały tam najważniejszą rolę: Letniego Instytutu Lingwistycznego (Summer Institute of Linguistics, dalej SIL)1 oraz obecnych tam nieustannie od SOO lat misji katolickich. Spośród setek kościołów i organizacji misyjnych prowadzących działalność w tej części świata (w samym Ekwadorze od początku wieku do 1972 roku zarejestrowało się 30 protestanckich kościołów i organizacji wyznaniowych pochodzących z Ameryki Północnej; Robinson, 1981) wybrałam właśnie SIL I Summer Imtitute of Linguistic (SIL) zmienił w 1999 roku nazwę na SIL ~ International. Poniewaijednak artykul ten dotyczy wcześniejszej działalności Instytutu. używam w tekście di:wnej nazl\)' i skrótu od jej angielskiego zapisu. �12 niedenominacyjną organizację protestancką o charakterze misyjnym - ponieważ obok Misji Nowych Plemion, odegrała ona najważniejszą rolę w nawracaniu Indian na protestantyzm, bardzo często przyczyniając się do znacznych zmian kulturowych wśród tych grup, z którymi pozostawała w kontakcie. By móc przeanalizować powiązania pomiędzy losami Indian a działalnością misji i stwierdzić w jaki sposób działania te determinują sytuację grup indiańskich przedstawiam najpierw postawy misjonarzy katolickich oraz protestanckich misjonarzy-lingwistów z SIL, cele jakie sobie wyznaczali i wyznaczają, metody ich działania oraz zamierzone i niezamierzone rezultaty tych działaó. Choć sposoby postępowania poszczególnych misjonarzy z SI L nie są takie same, to jednak trudno byłoby w poglądach członków Instytutu wyodrębnić konkretne nurty w oparciu o sposoby ich pracy wśród ludności tubylczej. Myślę, iż - przynajmniej w Ameryce Lacióskiej - można mówić o jednym schemacie pracy SIL. któly postaram się przedstawić. łnaczej jest w przypadku kościoła katolickiego, którego misjonarzy, ze względu na ich poglądy dotyczące pracy misyjnej. można zaklasyfikować do różnych kategorii. W takiej sytuacji zdecydowałam się na przedstawienie poglądów i działalności misjonarzy katolickich pracujących wśród Indian i należących do tych nurtów, które, jak mi się wydaje, w ciągu ostatnich trzydziestu lat najwierniej reprezentowały stanowisko episkopatu latynoamerykańskiego dotyczące działalności misyjnej. Ilustrując te rozważania przykładami, szczególną uwagę poświęcam Indianom Huaorani z Ekwadoru". Ani Huaorani, ani też inni Indianie nie mieli oczywiście najmniejszego wpływu na to, kto pierwszy nawiąże z nimi kontakt, a co za tym idzie, którą z licznych obcych wizji świata będzie próbowało się im narzucić. Decyzje poszczególnych rządów krajów Ameryki Łaeióskiej () tym, kto i na jakich zasadach ma nawiązać kontakt z izolowanymi grupami indiallskimi. były zazwyczaj decyzjami politycznymi. Silne na tym kontynencie powiązania pomiędzy religią i polityką były często czynnikiem decydującym o wyborze agentów kontaktu, np. misjonarzy z SIL. Polityczny kontekst działalności religijnej Chcę rozpocząć od wskazania na wzrastającą różnorodność ruchów religijnych w Ameryce Łacióskiej oraz na związki nowych i działających od dawna instytucji religijnych z polityką jako na czynnik potencjalnie istotny dla losów tych grup indiallskich, które dopiero nawiązują lub nawiążą kontakt ze społecznościami nieindiallskimi. Polityka powiązana jest bowiem z konkretnymi interesami ekonomicznymi, które w Ameryce Lacióskiej bardzo często - ze względu na zasoby nataralne - koncentrują się na obszarach zamieszkałych przez Indian. W takiej sytuacji zawsze istnieje obawa - uzasadniona, jak to zobaczymy vv przypadku Huaorani - iż wpływy religijne mogą zostać wykorzystane w celach ekonomicznych i politycznych. " Indian lIuaorani polskich etnologów. mialam okazję spotkać \\ 1991 roku podczas pohytll \\ Ekwadorze z grupą �13 W Boliwii - która nic jest pod tym względem wśród krajów latynoskich przypadkiem odosobnionym - w 1993 roku były oficjalnie zarejestrowane 124 grupy religijne. W czasie rządów wojskowych, od połowy lat 60. do początku gO., P3l1stwo boliwUskie interweniowało bezpośrednio w sprawy religii. Kolejne rządy, przychy:,je Stanom ~jednoczonym Ameryki, ułatwiały organizacjom protestal1Ckim o charakterze misyjnym prowadzenie działalności, która miała być pomocna w zwalczaniu wpływów teologii wyzwolenia, określanej przez rządy wojskowych jako komunistyczna. Podobnie działo się na całym kontynencie. Obecnie, jak to opisuje Lesley Gili, w La Paz istnieje ogromna "mobilność religijna" (Gili, 1993, s. 181). Kobiety i mężczyźni w ciągu swojego życia są kolejno członkami różnych kościołów i wyznall. Czasami należą do kilku z nich jednocześnie. Na przykład osoba urodzona i wychowana w środowisku wyznającym katolicyzm, pr/cchodzi na protestantyzm przyłączając się do Zgromadzel1 Boga3, później przenosi się do Zjednoczonego Kościoła Zielonoświątkowego i ostatecznie powraca do ludowego katolicyzmu. W każdym momencie tego procesu może ona także konsl.ltować się z yaliri - indial1skim wróżbitą i uzdrowicielem. W Brazylii - uważanej za największy religijny tygiel na kontynencie w ł 993 roku szacowano, iż protestanci to ł 3% spoieczerlstwa. Trzy czwarte brazylijskich protestantów to zielonoświątkowcy (Stoli, 1993; Freston, 1993). Podobniejak w Brazyłii, tak i \V innych krajach Ameryki Łacillskiej, kościół ten 4 zdobywa coraz liczniejsze rzesze wyznawców • Jego popularność przypisuje się szczególnym darom, jakim Duch Św. obdarza członków kościoła - mówieniem językami, mocą uzdrawiania i prorokowania, a także nastawieniem na pracę wśród biednych. Choć w samej Brazylii kościoły zielonoświątkowe nie objęły dotychczas swym wpływem zbyt wielu wspólnot etnicznych, jednak, jak pisze Aleksander Posern-Zielillski, to właśnie idee głoszone przez zielonoświątkowców w najwięLzej mierze współgrają z tradycyjnymi fonnami religijności autochtonicznej ("akceptacja ekstazy i transu jako formy kontaktu z sacrum, powiązanie rytuałów z zabiegami magiczno-leczniczymi, wspólnotowy charakter nowych grup wyznaniowych, wiara w możliwość wniknięcia Ducha Św. w człowieka wizja zbawienia w wersji millenarystycznej"; Posern-Zielit1ski, 1994, s. 57). Dobrym przykładem na tworzenie kościołów autochtonicznych V_i oparciu () idee ziclonoświątkowców są Indianie Toba z argelltYl1skiego Chaco i ich Iglesia Evangelica Unida (ihidem). Zielonoswi'ltkowcy to "czwarta fala" protestantyzmu w Ameryce Łacit1skiej. Pierwszą i drugą falę, w XIX i na początku XX wieku, stanowiły kościoły euro, Asamhkas de Dios. Assemhlies of God. tu jedna z największych amerykańskich kongregacji ewangelicLl1ych. Kościoły te istniej:\ także w innych częściach swiata, np. w Tanzanii jest ponad 1500 kościo!llll Pentecostal Assemhlies of God i wiele innych Assemhlies of God. z których każdy - podohnie jak w Ameryce Lacińskicj - jest autonomiczny. 4 Kreś:ąc ten ogólny farys sytuacji wyznaniowej w Ameryce Lacińskiej nie mogę sobie poz\\olić na dokładnicjszy opis hardzo cieka\\ego zjawiska. jakim jest rozwój kościołów zielonoświątkowych. ruchów cr"IIII'S C.wierz:lcych". jak brazylijscy zielonoświątkowcy sami nazywąją siebie). czy katolickich ruchllll ch'iryzmatycznych. �14 pejskich imigrantów, jak np. Niemieccy Luteranie Brazylii oraz niektóre główne wyznania z USA. "Trzecią falę" tworzyły fundamentalistyczne faith missions. Żadne jednak z tych wyznań nie zdobyło tak wielu wyznawców, co ostatnia fala kościołów zielonoświątkowych!>. Istotny aspekt związku pomiędzy polityką a religią świetnie przedstawia Rowand Ireland w artykule O-entes z Campo Alewe i religijna konstrukLja brazylijskiej polityki pisząc: "W ciągu mojej dwudziestoletniej - z przerwami - pracy w terenie od 1977 do ł 989 roku, księża, agenci reżimów wojskowych, populistyczni politycy, właściciele ziemscy i biznesmeni musieli pracować w i poprzez religijny rynek, aby znaleźć wsparcie i legitymizację dla swoich projektów" (Ireland, 1993, s. 48). Głosy protestantów miały znaczny wpływ na wyniki wyborów prezydenckich w Peru i Gwatemali, a w Brazylii kościoły protestanckie mają silne przedstawicielstwa w parlamencie. Na południu Meksyku to raczej katolicy popierają rząd, a protestanci, którzy - bywa - są wyrzucani z domów, p~)zostają w opozycji. Możliwości, jakie stwarza funkcjonowanie kościoła jako instytucji, są często wykorzystywane w celach politycznych. Przykładem może być Uniwersalny Kościół Królestwa Bożego, należący do "trzeciej fali" brazylijskich kościołów zielonoświątkowych, która rozpoczęła się w kOllcu lat 70. Kościół, liczący około 800 tys. wyznawców, znany jest m.in. z egzorcyzmów i agresywnego stylu zdobywania funduszy, a także z posiadania sieci telewizyjnej. Na początku lat 90. znalazł się on pod ostrzałem narodowych mediów brazylijskich, a śledztwo policji wskazywało m.in. na powiązania z kolumbijskimi handlarzami narkotyków. By móc się skutecznie bronić na scenie politycznej (m.in. przed zabraniem koncesji telewizyjnej), kościół delegował 3 deputowanych do Kongresu, a także deputowanych stanowych w Sao Paulo, Rio i Bahia. Dla zagwarantowania odpowiedniego podziału głosów wiernych, potrzebnego do wyboru dwóch deputowanych federalnych, kościoły w stanie Rio zostały odpowiednio podzielone komputerowo (Freston, ł 993). Oprócz możliwości politycznych, czy też raczej wraz z nimi, działalność religijna stwarza szerokie możliwości ekonomiczne. Elizabeth Rohr, powołując się m.in. na rapolt NACLA (North American Congress on Latin America) , Termin laith mission jesl używany II' odniesieniu do organizacji misyjnych. których pracownicy nic mają pensji. lecz są wspierani Jinansowo przez wysylaj'jcc ich kościoly. znajomych i innych wierzących. Cz,<sto jedną z podstawowych zasad dzialania takich misji jest nicproszcnie o \\sparcie tinansowe. Misjonarze nic inliJrmują o s\\lJich potrzl:oach. eh) oa Żl: zostaną o nil: zapytani. Faith odnosi si,,; do \\ iary w ooże zaopatrzenie dla wszystkich potrzeh. 6 Myśl,,;. iż wnioski. jakie plyną z odpo\\ iedzi na pytanie. dlaczego lak \\·iclu I.atynoamerykanów porzuca kościół katolicki na rzecz kościolów protestanckich. są istotne dla rozważań nad ohecnymi postawami w kościele katolickim. Przez 20 lat. do poe"-'ltku lat 90 .... post,,;powi·· katolicy sądzili. iż z sukcesem reti)rmują swój kościół i odpowiadają na zapotrzebowanie hiednych głosząc teologię wyzwolenia. David Stoli uważa. iż hyć może \\izja kośl.:io/a hroniącego społeczeństwa przel.:iw silom dyktatorów i światowego kapitalizmu za\\iodla. ponieważ kluczową rolą kościoła. teologia dla przeci,,;tnl:go wyzwolenia wymi i politycznymi tliktów społecznych. Latynosa. okazałaby była mistyfikacja si,,; wi,<c odrzuceniem społecznych mistyki nier\l\\ności. pośrednictwa W praktyce z wyższymi ~i1ami. które to odrzucenie unielllożliwilo kośeiolow i zażegnywanie a także naraziło go na represje ze strony \\Iad/. państw.o\\yeh. duchokon- �15 wskazuje, iż niektóre ugrupowania misyjne otrzymują pomoc od takich firm jak Coca-Cola, Pepsi-Cola, Mobil Oil czy Holiday Inn. Nie ulega wątpliwości pisze Rohr -- ,.iż konsorcja te ofiarują pomoc ekonomiczną jedynie tym przedsięwzięciom mi'yjnym, które po pierwsze posiadają ideologię zdolną do zmiany grup ludności w "apatyczny blok"; po drugie, osłabiają odpowiedzialność społeczną kładąc nacisk na przepowiednie biblijne i odwołując się do zbawienia na lamtym świecie; po trzecie wiedzą, jak należy działać w interesie politycznych i ekonomicznych celów Stanów Zjednoczonych; po czwarte byłyby zdolne zdyskredytować tych, którzy krytykują politykę USA" (Rohr, 1997, s. 114). Trudno oczekiwać. aby organizacja misyjna dotowana przez konsorcjum pozostała bezstronna w przypadku konfliktu interesów swojego darczyńcy i miejscowej ludności. A interesy dużych kompanii zwykle nie pokrywają się z interesami ludów tubylczych. Przykładem może być wspomniany już Mobil, który w 1996 roku podpisał z rządem peruwia6skim kontrakt dający mu prawo do poszukiwania wpy naftowej w tej części rejonu Madre de Dios, w której żyje kilka izolowanych grup indiańskich (z planów tych Mobil ostatecznie zrezygnował pod naciskiem opinii międzynarodowej)_ Podobna operacja przeprowadzona w Peru przez firmę Shell w latach 80. doprowadziła do śmierci 50-100 żyjących wcześniej w izolacji - Indian Yora (Nahua), którzy zmarli głównie po zachorowaniu na grypę lub odrę. Większość grup indiallskich w Amazonii już od dawna ma kontakty ze społecznościami nieindia6skimi, a co za tym idzie z przedstawicielami różnych kościołów i misji. Z niektórymi grupami kontakt taki został nawiązany w ciągu ostatnich lat. Są też grupy. które wciąż żyją w izolacji. Mariusz Kairski ocenia, iż w Ameryce Południowej jest 100 grup izolowanych, w tym w samej Brazylii 88 (Kairski, 19(9). Według szacunków Instituto Socioambiental, w Brazylii są 53 grupy izolowane. Departament FUNAI (brazylijskiej rządowej agencji ds. Indian) zajmujący się izolowanymi grupami, a powstały na przełomie lat 80. i 90., potwierdza istnienie jedynie 22 z nich. 28 obszarów jest aktualnie sprawdzanych. Przynajmniej 31 izolowanych grup w Brazylii pozostaje na obszarze wyznaczonym jako ziemia indiallska lub w jakimś stopniu uznawanym za taką przez agencje rządowe. Wśród grup żyjących w izolacji można wyróżnić takie, które prawdopodobnie nie miały dotyd1Czas żadnego kontaktu z nie-Indianami; takie, które kontakt ten miały w mniej lub bardziej odległej przeszłości (np. na początku XX wieku, podczas boomu kauczukowego) i zerwały go przemieszczając się w mniej dostępne obszary oraz grupy, które miały w ostatnich latach sporadyczne kontakty ze społecznościami nieindia6skimi, lecz unikają nawiązania stałego kontaktu. W jaki sposób będą się rozwijały relacje pomiędzy tymi grupami a społecze6stwem narodowym zależy od wielu okoliczności. Jeśli w regionie zamieszkałym przez daną grupę nie ma złóż surowców, nie jest on też w inny sposób istotny dla interesów pa6stwa (nie leży na szlaku komunikacyjnym bądź w strefie przygranicznej), nie zabiegają o niego hodowcy bydła lub duże firmy - moment nawiązania kontaktu może zależeć od Indian. Bywa, że jest on nawiązy- �16 wany w sposób pokojowy (w Brazylii procesem nawiązywania kontaktu zajmują się przygotowani w tym kierunku sertal7i"\'ci- znawcy wnętrza kraju), lecz przeważnie w sposób mniej lub bardziej dramatyczny" Do niedawna - jak już pisaJam - nawiązywaniem kontaktu z izolowanymi grupami indiaJ1skimi zajmowali się głównie misjonarze. Po jego nawiązaniu kościół lub misja "opiekowały się" daną grupą, zajmując się zarówno edukacją, opieką zdrowotną, a nierzadko także działalnością prozelityczną. Napisano bardzo wiele, krytykując politykę rządów, które zlecając misjom nawiązywanie kontaktów i edukację Indian liczyły na ich szybką i skuteczną asymilację w narodowych społeczeJ'lstwach latynoskich, a także działalność misjonarzy, szczególnie działających w ramach fundamentalistycznych misji protestanckich. Niejednokrotnie krytykowano także kościół katolicki. (Z ważniejszych publikacji krytykujących działalność misjonarzy można tu wymienić: Is God an American?, red. Hvalkof i Aaby, 1981; Fishers of Men or Founders of Empire?, Stoll, 1982; Missionaries, Lewis, 1988; artykuly w publikacjach: North American Congress on Latin America, Survival International, Cultural Survival oraz Royal Anthropological Institute). Zarówno jednak katolicy, jak i protestanci w dalszym ciągu pracują wśród Indian. Kościół katolicki wobec odmienności religijnej i kulturowej Kościół katolicki był obecny od pierwszych momentów kontaktu kultur indial1skich z kulturą Zachodu. Z jednej strony wyrażał hierarchię wal10ści tej kultury, z dn;giej był nieodłącznym, nadającym j~j kształt elementem. Reprezentował go zarówno walczący o prawa Indian Las Casas,jak i - zajmujący przeciwne stanowisko - Sepulveda. OominikaJ1skie, franciszkaJ'lskie i jezuickie misje nawracały Indian i próbowały uczynić z nich "pełnowartościl)wych ludzi" (zmieniając, czy wręcz zabijając ich kulturę, lecz też niejednokrotnie ratując im w ten sposób życie). Prowadzący jedną z jezuickich paragwajskich redukcji, redukcję Trzech Króli, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku Antonius Sepp von Rainegg, zapisał w swym dzienniku: "Niegdyś Jarosowie chcąc okazać żałobę po zmarłym malowali się ochrą na czerwono lub glinką kaolinową na biało. Dziś krewni zmarłego w redukcji noszą na twarzy cienki woal. Przejęli to od Hiszpanów. Zapomnieli (, głośnym lamentowaniu i wyciu na pogrz~bach, jakim wyrażali dawniej wielki ból i nauczyli się cicho płakać. Pożegnawszy się ze zmarłym wracają znów do codziennej pracy. Ludy Guarani, do których nalcżą także Jarosowie, drżały dawniej ze strachu przed demonami, teraz także oznaki żałoby zmieniły się LI nich na bardziej obyczajne i ludzkie" (Braumann, 1977, s. 69). Czy można się jednak dziwić urodzonemu w XVII wieku jezuicie, dla którego jedne oznaki żałoby były bardziej ludzkie niż inne, jeśli przypomnieć sobie o wiele późniejsze ewolucjonistyczne koncepcje etnologów? Dla jezuitów i innych misjonarzy działających na odkrytych przez Europejczyków ziemiach, nadrzędnym celem było przekonanie tubylców do przyjęcia wiary chrześcijaJ'lskiej i chrztu, co miało ratować ich przed wiecznym potępieniem. To, jak dzia- �17 łalność misjonarzy i narzucane przez nich wzorce, wplywały na tubylczą kulturę, a co za tym idzie - na przetrwanie danej spoleczności, nie mialo większego znaczenia w obliczu ostatecznej prawdy i dążenia do szczęścia i życia wiecznego, które misjonarze chcieli Indianom zapewnić. Podejście kościoła katolickiego do innych religii i kultur w ciągu 500 lat znacznie się zmieniło, choć z pewnością nie jest jednolite. Zgodnie z Soborem Watykańskim li (1962-1965 rok) gloszenie Ewangelii ma priorytet przed każdą inną działalnością kościoła. Sobór potwierdził "misyjną naturę" kościoła rzymskokatolickiego, a za ostateczny cel działalności misyjnej zostala uznana ewangelizacja i tworzenie kościola u ludów i grup, wśród których on nie istniał (Ad genIes divinilus, 1968). Uznano, iż konieczna jest zmiana, z pomocą Ewangelii, kryteriów sprawiedliwości, określonych wartości, sposobów myślenia, źródel inspiracji oraz tych sposobów życia ludzkości, które pozostają w sprzeczności ze słowem Bożym i planem zbawienia (Evongelii nuntiandi, 1981, pkt. 19). Należy zmieniać to, co się oddaliło od Boga, odnowić to, co dobre, lecz nie kompletnie chrześcijańskie i przybliżyć ponownie to, co się oddalila (Amodio, 1990, s. 106-1(7). Mówi się także a błędach popełnianych przez misjonarzy katolickich. "Bez wątpienia dzielo misjonarzy, w tym co w nim bylo ludzkiego, nic było doskonałe, a niektórzy z nich mogli do autentycznego przesłania ewangelicznego domieszać wiele z wlaściwego ich ojczystemu krajowi stylu życia i myślenia" (Popu/orum progressio, 1981, pkt. 12, s. 233-235). Przed Soborem Watykańskim li misjonarz przyjmował zmianę kulturową jako specyficzny przedmiot swojc:i działalności. Okres późniejszy stał się kryzysem tożsamości dla wielu misjonarzy katolickich zadających sobie pytanie, czy można ewangelizować przyjmując kryteria antropologiczne, waloryzując kulturę i nie eliminując jcj (Bottasso, 1990, s. 194). Szczególnego znaczenia może nabrać odpowiedź na to pytanie, gdy uświadomimy sobie, iż kościól rzymskokatolicki prowadzi dyskurs ekumeniczny z islamem, buddyzmem i innymi "wielkimi" religiami. Do pozostałych odnosi siC; teoria "zarodków Slowa" (którą przedstawię później) i nie przysluguje im miano religii, lecz "religijności" (hiszp. re/igiosidad). Innym istotnym przesłaniem, jakim ma się kierować misjonarz, a które z pewnością także nie ułatwia mu dokonywania rozstrzygnięć na rzecz gloszenia Ewangclii "wcieląjącej się" w kulturę danej grupy, jest potępienie synkretyzmu. Jest to szczególnie ważne, gdyż większość wspókzesnych religii indiańskich w Ameryce Lacińskiej to rei igie typu synkretycznego. Potępienie synkretyZłnu - choć jednoznaczne - pozostaje jednak w sprzeczności z deklaracją, iż to, co w kulturzc wartościowe i "rozjaśnione światlem Ewangelii" powinno przetrwać (Ad genIes divinilus, 1968, s. 460). Odpowicdź, co jest wał10ściowe, a co nie, jest pozostawiona misjonarzowi. To on ma o tym rozstrzygać. Wydaje się, że decyzje misjonarzy mogą być pod tym względem rozbieżne. Juan Bottasso tworzy typologię misjonarzy posoborowych dzieląc ich na tych, którzy: 1. z powodu wieku, odizolowania lub niskiego wyksztakenia pozostali na marginesie debaty; �18 2. zamknęli się bardziej w swoim konserwatyzmie; 3. poświęcili się analizie problemu. wycofując się z pracy w terenie; 4. prowadzą działalność typowo .,materialną'·, krytykując tracenie czasu na dyskusje; 5. przyjęli postawę pragmatyczną, skupiając się na niesieniu pomocy organizacjom i ruchom indiańskim, ,Jak gdyby pomijając obecność Kościoła" (Bottasso, 1990, s. 196); 6. utożsamiając się z reprezentantami grupy piątej, stawiają też czoło wyzwaniom wynikającym z ustalell teologicznych (ibidem). Podział ten można przyporządkować podziałowi dokonanemu przez Emanuele Amodio, który opisuje misjonarzy jako "klasycznych" lub ,.wcieleniowców" (hiszp. encamacionolis!as) (Amodio, 1990. s. I 17). Ci drudzy (którzy odpowiadaliby misjonarzom z grup piątej i szóstej w podziale dokonanym przez Bottassę) wychodzą z założenia, iż jeśli ludy przyjmują Ewangelię głoszoną przez kościół, wówczas wciela się on w nie i w ich kulturę. Omówię teraz działalność tej właśnie grupy misjonarzy katolickich. Misje katolickie W kOlleu lat 40. i na początku 50. rozpoczyna się zasiedlanie okolic brazylijskich rzek Juruena i Arinos, w pobliżu których żyją Indianie Rikbakca (Rikbaktsa). Ciągłe konflikty pomiędzy osadnikami a Indianami sprawiają, iż na arenę wkracza jezuita Joao Dornstauder. Zamierza spacyfikmvać Rikbakca. Nie otrzymuje pomocy od Służby Ochrony Indian. lecz za to dostaje ją od przedsiębiorców, którzy oczywiście nie udzielają jej bezinteresownie. Po pierwszym pokojowym kontakcie w roku ) 957. na nieznane im dotąd choroby umiera część Rikbakca. Misja Anchieta zostąje przez Dornstaudera przekazana ojcu Edgarowi Schmidtowi, który obyczaje Indian postrzega jako dziwactwo. W tygodniowym kalendarzu ustanowionym przez niego w misji. prace polowe zajmowały pięć dni, sobota miała być przeznaczona na polowanie i łowienie, a niedziela na odpoczynek. Misyjna szkoła ignorowała indiaóski język i zwyczaje. W 1971 roku rolnicza firma przekonała ojca Edgara do oddania jej ziemi Rikbakca (twierdząc, że ma do niej prawo) za niewielką kwotę wypłaconą za chaty i obsadzone pola. Dla Rikbakca pozostąje 1/40 ich tradycyjnego terytorium. Historia Jesuit Missao Ancllieta jest jedną z wielu podobnych historii katolickich misji wśród Indian (Hahn, 1981). Na początku lat 70. kościół katolicki, a przynajmniej część misjonarzy, uświadamia sobie, iż ,.klasyczny'· sposób prowadzenia misji zawiódł, nie doprowadzając do celu. jakim była ewangelizacja Indian. i że kOllczy się jedna epoka i należy rozpocząć drug{ 7 Dobn) ilustrację ..-:\\angelizacyjn..-:jporażki kościoła kalOlickicgo slam)\\ i ponilSzy fragment z książki POIY\IIace dlls= d(Jtyczący meksykaliski..-:h Mazatek(m: ..Jcgo świątohliwość biskup chciałby usłyszeć od każ(!t:go z was. ilu mamy teraz hogów') (... ) Nic jesteśmy co do tego zgodni. padre. Don Valerio twierdzi. ze nie mamy już żadnego hoga. ho wszyscy go zjedli podczas mszy. �19 Krytyka działal) misjonarzy, szczególnie fundamentalistycznych misji protestanckich, a także antropologów jako agentów kontaktu, stała się przyczyną zorganizowania pod auspicjami kościołów protestanckich konferencji na Barbados w 1971 roku. Jest ona dziś uważana za "moment narodzenia" nowej koncepcji relacji pomi~dzy grupami indiańskimi w Ameryce Łacil1skiej i wysłannikami spo/eczellstwa narodowego, którzy - z różnych powodów -- pracują z Indianami (Warren, 1990, s. 59). Wobec misji oczekiwano refleksji nad ich etnocentrycznym podejściem do tubylczych kultur i religii oraz powstrzymania się od dziatalności prozelitycznej. Antropologowie uczestniczący w spotkaniu domagali się wprowadzenia moratorium na prowadzenie działalności misyjnej wśród Indian. Mówiono też o zaprzestaniu "walki o dusze" i nie ingerowaniu przez misje w organizacj~ demograficzno-terytorialną, społeczną i rodzinną grup etnicznych. Od antropologów domagano się, by służyli swoją wiedzą pomagając grupom indial1skim, których kultury były tylko obiektem ich badań (Bottasso, 1990; Headland, 1996). Lata 70. to także Trzecia Konferencja Generalna Episkopatu Latynoamerykallskiego, która odbyła si~ w Puebli w 1979 roku. Choć, podobnie jak poprzednia Konferencja w Medellin (1968), poświęciła ona niewiele uwagi Indianom, a znacznie więcej "biednym" (posługując się kategoriami socjoekonomicznymi. a nie typu kulturowego czy etnicznego), to jednak wypowiedzi podczas tej konfere'lcji były mniej konserwatywne niż poprzednio. Mówiono, iż nie należy niszczyć kultury, lecz znaleźć równowagę pomiędzy jej "zachowaniem i wzmocn ieniem" a "przeobrażającą siłą Ewangeli i" (Amodio, 1990, s. I 14). Wciąż niedostateczne poświęcenie uwagi kwestii indial1skiej w Puebli, podobnie jak w Medellin, by/o krytykowane przez Consejo Indigenista Misionero (CIMI) - Misyjną Radę lndianistyczną, związaną bezpośrednio z Konferencją Episkopatu Brazylijskiego. Pief\\isze spotkanie CIMI odbyło się w 1972 roku. Dało ono początek ruchowi, o którym dokładniej napiszę w dalszej części artykułu. W tym czasie Amazonia doświadczała nowego procesu kolonizacji wewnętrznej, która w poważny sposób zagrażała fizycznemu i kulturowemu przeżyciu grup indiaJlskich. W tej sytuacji, która - dla kościoła katolickiego na tym obszarze - wią7ćlła się z poszukiwaniem nowych dróg, zarówno w obszarze teologii, jak i praktyki misyjnej, doszło do Pierwszego Spotkania PanamazoJ1skiego Misji Indial1skich (Primer Encuentro Panamazonico de Pastoral) w Manaus w 1977 roku. ,.Dokument kOllcOWYspotkania w Manaus jest bez wątpienia jednym z najbardziej oczywistych przykładów na zdolności katolickiego kościoła latynoamerykallskiego do zebrania i oryginalnego opracowania krytyki dokonanej przez antropologię radykalną" (Warren, 1990, s. 62). "Dokument" za fundamentalne cele misji indiaJ1skich w Amazonii uznawał fizyczne i kultu- I)on Vcnusliano nalomiasl u\\aja. je skoro zjedliśmy przcna.iś"i<,:ISZ'I Trójcy. a Maria nie nalcżała do Trójcy. lo loslala Maria . .la z kolci jestem zdania. je zjedliśmy tylko Chrystusa. a więc został Bóg Oieiee. Duch Ś\\iYly. czyli I'rzenajświylsza Dwójca i Maria'· (.Iacórzyński. Wołowski. 1995. s. (0). �20 rowe przeżycie ludów tubylczych. W praktyce miało to polegać na pomocy w powiększaniu autonomii i samorządności dla organizacji indiailskich oraz uświadamianiu społeczności dominującej i samego kościoła co do systematycznej eksterminacji i marginalizacji, najaką skazani są Indianie. Refleksja teologiczna i duszpasterska, jaka tworzy się w tym czasie w Brazylii i obecna jest także w innych krajach Ameryki Laciilskiej, jest owocem wymiany między "specjalistami" (antropologami) a misjonarzami de hase (pracującymi "u podstaw"). Omówię trzy nurty tej refleksji: I. nurt "zarodków Słowa"; 2. teologię wyzwolenia; 3. nurt reprezentowany m.In. przez brazylijskie elMI misJe salezjailskie 8 w Ekwadorze . Nurt "zarodków SIOlva" Kościół katolicki uznał, iż w każdej kulturze można znaleźć "nasiona Słowa" czy też "zarodki Słowa" (Evangelii nuntiandi, 53, s. 397; Ad genIes divinitus, s.445-447), które się tam ukrywają i mogą być przygotowaniem do przyjęcia ewangelii. Kultury - zgodnie z tą koncepcją - zawicrąją "ziarna prawdy" i wartości, które mogą pozwolić na zbawienie i tworzyć teren, na którym misjonarz umieszcza następne "nasiona". Z tych nasion mają rozwinąć się kościoły indiallskie (Ad genIes divinitus, s. 442). "Zarodki" są więc protoewangelią, natomiast "nasiona" są elementami nauczania chrześcijallskiego wchłoniętymi przez lokalne kultury (czy to w przypadku kultur indiailskich, czy tzw. religijności ludow~j). Wątpliwości związane z praktyką misyjną ,.zarodków Słowa" dotyczą tego, jak misjonarz ma odróżnić ..zarodki'· i "niezarodki". Podobnie rzecz ma się z "nasionami". "Faktycznie, zostawia się ogromną otwartą przestrzell misjonarzom jako jednostkom, a oni, wychodząc z własnej historii i kultury, decydują przy każdej okazji, co należy robić. W ten sposób, wielokrotnie element kultury danej grupy uważany jest przez jednego misjonarza za posiadający wartość chrześcijailską lub «zarodek Słowa» i w ten sposób waloryzowany. Ten sam element przez innego misjonarza rozpoznawany jest odmiennie i w związku z tym zwalczany" (Amodio, 1990, s. 110). Teologia wyzwolenia Teologia latynoskiej", wyzwolenia posiada - według Paulo Suessa - więcej cech "teologii charakterystycznej dla Trzeciego Świata niż amerindiailskiej, za- 8 Zapytany o podobieństwa pomiędzy działalnością elMI i Salajanów. Juan Bottasso SDB odpowiedział: .•Moina powiedzieć. że CIMI i misjonarze Salezjanie I.gadzają si.; w swoich zna· czących celach i kierunkach działania. lecz pracują w inny sposób. Praca CIMljest bardziej poli. tyczna. z towarzyszeniem i poradą różnych organizacji. Salezjanie Slj bardziej pragmatyczni: zakladąią szkoly. redagują podręczniki. organizują spółdzielnie. Są hardziej związani z obszarem. na którym pracują Z wieloma zadaniami. lecz w nie\\'iclkim stopniu obccni w narod(l\\'ych orga· nizacjach" (in1ormaeja własna. 2000). �21 równo ze względu na temat rozważal1 teologicznych, jak i wnioski, do jakich one prowadzą (Suess, 1990, s. 158). W latach 80. teologowie wyzwolenia zaczęli być jednak coraz częściej proszeni przez misjonarzy o pomoc w stworzeniu "optyki indianistycznej". Wychodząc z założenia, iż Kościół jest jak Chrystus wcielający się w poszczególne społeczel1stwa, Leonardo Boff - największy brazylijski teolog wyzwolenia - wypowiada się w obronie synkretyzmu. Według Boffa synkretyzm jest samą istotą chrześcijal1stwa, "prawem wcielenia" kościoła w kultur9. Chrześcijallstwo jest "wielkim synkretyzmem". Dla Boffa istnieją różne typy synkretyzmu, lecz tylko jeden z nich jest właściwy - "synkretyzmjako nowa fuzja". Uważa on, iż religiajest synkretycznym wyrażeniem wiary, która możc wyrażać się tylko przez nią. Patologią jest sama religia bez wiary. Przykładem mogą być Stary i Nowy Testament, które zawierają elementy nie tylko kultury hebrajskiej, lecz różnych kultur śródziemnomorskich. Gdy fundamentalna tożsamość chrześcijaJlska jest ocalona, wówczas jest to synkretyzm chrześcijal1ski, który należy chronić i rozwijać. W przeciwnym wypadku, gdy to chrześcijal1stwo nawracane jest na inną religię, która nosi tylko pewne jego cechy, mamy do czynienia z synkretyzmem niechrześcijal1skim. Zgodnie z tym, co mówi Boft~ nie należy go potępiać, lecz tolerować (Bottasso, 1990). Tu także, podobnie jak w przypadku "zarodków Słowa", misjonarz sam podejmuje decyzję, co warto rozwijać i waloryzować, a co jedynie tolerować. Nur! repre::en!ol!'uny pr::ez ('onsejo Jndigenis!a Misionero ,,Kto zamierza tworzyć nowe ruiny, by szerzyć chrześcijal1stwo, anatema sit" - pisze Paulo Suess, jedna z najważniejszych postaci CIMI (Suess, 1990, s. 148). Pisze on też, iż misjonarze i antropologowie muszą dziś legitymizować swoją obecność wśród Indian. Ci ostatni powinni mieć swobodę podjęcia decyzj i, czy na tę obecność się zgodzić. Dla powstałego w 1972 roku CIM\, działającego przy Narodowej Konferencji Biskupów Brazylijskich, istotą i legitymizacją ich działania pozostaje praca na rzecz fizycznego i kulturowego przetrwania Indian. Rada liczy obecnie 347 misjonarzy tworzących 112 zespołów w różnych częściach Brazylii. Refleksja teologiczna CIMI tworzy się w oparciu i w związku z działalnością misyjną. Sytuacja Indian walczących o ziemię utożsamiana jest z biblijnym Exodusem i z boską obietnicą otrzymania ziemi przodków. Dużo miejsca poświęca się analizowaniu metod misyjnych, czasowi, osobie misjonarza i problemom, jakie stwarza. Według Suessa, każda interwencja misjonarza, który chce bezpośrednio głosić Jezusa Chrystusa, wstrząsa kulturą indial1ską. Głoszenie BogaMiłości przeciwko Bogu-Mścicielowi jest, podobnie jak szczepienia, interwencją. W sytuacj i ekspansj i społeczel1stwa narodowego, zupełna nieinterwencja jest nierealna. Suess uważa, że należy więc dyskutować nad tym, kto ma interweniować, jak i w czyim interesie. Realizując "nową misjologię" CI MI (ponieważ dawne misje były - jak mówi Suess ~ klęską ludów indial1skich), misjonarz dąży do tego, by stać się ak- �22 ceptowanym przez Indian jako jeden z nich. Termin "wcielenie" jest tu synonimem inkulturacji, która w przypadku misjonarza (podobnie jak antropologa) nigdy nie jest całkowita. Misjonarz pozostaje na "drodze inkulturacyjnej". Trudność w utrzymaniu równowagi pomiędzy zachowaniem tożsamości i inkulturacją prowadzi wielu misjonarzy do kryzysu .. JeŚli misjonarz traci swą tożsamość - twierdzi Suess - staje się przypadkiem psychiatrycznym" (Amodio, 1990, s. 137). CIMI głosi, iż należy odróżniać ewangelizacje;; od prozelityzmu, zaś wolność religijna "innego" zasługuje na szacunek i obronę. Opowiada się też za dialogiem z religiami plemiennymi Indian, podobnym do prowadzonego z buddystami czy ateistami. Niektórzy misjonarze z CIMI ograniczają swoją działalność liturgiczną i katechetyczną na rzecz działalności społeczn~j. "Porantim" - biuletyn CIMI koncentruje się na problemach społecznych i politycznych dotyczących Indian. "Kto walczy o autonomię polityczną, walczy też o utrzymanie się religii. o zniesienie kolonializmu i/lub paternalizmu religijnego" (Suess, 1990, s. ł 57). W teologii głoszonej przez CIMI - podobnie jak w dwóch omówionych poprzednio - podkreśla się wagę mitów indiaJlskich jako esencji kultury, która nie może zostać zniszczona. "Zniszczyć mit, czy to za pomocą narzuconej akulturacji, czy też nieuważną katechezą jest antyludzkie i antyewangeliczne" (Bottasso, 1990, s. 200). W tym samym tekście Juan Botlasso stwierdza: "Misjonarz, nawet jeśli tego nie chce, to poprzez przedstawianie pewnej wersji wytłumaczenia świata, przywożenie lekarstw, itp. staje się elementem sekularyzyjącym. ChrześcijaJlstwo, jako uniwersalna religia zbawienia. wpędza w kryzys religie plemienne, które są dla danych grup funkcjonalne. ( ... ) Wszystko to daje nam miarę wyzwania" (Bottasso, 1990, s. 200). Rozważania prowadzone w obrębie tego nurtu refleksji teologicznej i duszpasterskiej również nie mogą udzielić ostatecznej odpowiedzi. w jaki sposób można wprowadzić chrześcijaJlstwo nie transformując mitów, choć transformacja ta może być powolna i stopniowa. Wydają się jednak najbliższe idei pozostawiania decyzji samym Indianom. Letni Instytut Lingwistyczny i "dwa aspekty" jego pracy SIL został założony przez Williama Camerona Towsenda jako naukowa fasada organizacji misyjnej o nazwie Wycliffe Bibie Translators (WBT) (od nazwiska pierwszego tłumacza Pisma Świętego na język angielski). Za datę powstania SIL przyjmuje się rok 1934, kiedy to Townsend przeprowadził pierwszy obóz treningowy dla tłumaczy Biblii na opuszczonej farmie w Sulphur Springs w stanie Arkansas. Townsend, urodzony w prezbiteriallskiej rodzinie. rozpoczął swoją misyjną działalność wśród Majów Cakchiquel w Gwatemali w 1917 roku. Pracując z Indianami nawróconymi na protestantyzm tłumaczył na ich język Biblię oraz eksperymentował z dwujęzyczną edukacją. "Niektórym Majom protestantyzm oferował wolność od niewolniczej pracy za długi oraz większe możliwości �23 przetrwania. Właścicielom plantacji, którzy próbowali przejść od systemu pracy wymuszonej do odpłatnej, zapewniał lepszych pracowników. Gubernatorzy i trzej prezydcnci republiki chwalili jego pracę" (Stoli, ł 98 ł a, s. 25). W 1921 powstała Pionecr Mission Agency. W ramach tej organizacji w 1933 roku Townsend zdccydował się na szkolenie tłumaczy Biblii w językach meksykańskich Indian. Jego pierwszy wyjazd do Meksyku w tym samym roku był tak zniechęcający, iż po powrocie postanowił o przyjęciu strategii, która zaważyła na dalszej działalności misyjnej SIL/WBT, która to organizacja wyłoniła się podczas sponsorowanego rok później przez Pioneer Mission wspomnianego spotkania na farmie. Townsend zdecydował mianowicie, iż do Meksyku tłumacze powinni pojechać raczej jako lingwiści, niż misjonarze; iż należy wyjaśniać, że datki dla organizacji pochodzą od "osób indywidualnych" z USA (pomijając raczej wzmianki o Pioncer Mission) oraz, iż w Meksyku będzie przedstawiał się jako zwolennik Rcwolucji Meksykańskiej. Ta bardzo pragmatyczna postawa, która przetrwała i stała się istotnym ełementem w funkcjonowaniu organizacji, była później niejednokrotnie przyczyną krytyki skierowanej wobcc SIL/WBT, zarówno ze strony antropologów (Hvalkof, Aaby, 1981), publicystów z Ameryki Lacińskiej, którzy zarzucali SIL, iż cele jego operacji w ich krajach znacznie się różnią od tych oficjalnie deklarowanych (Perez, Robinson, 1983). jak i zc strony samych misjonarzy (Tucker, 1995). David Stoli wyróżnił trzy fazy w funkcjonowaniu Instytutu. Pierwsza faza obejmuje okres od 1945 do 1953 roku. W tym czasie SIL funkcjonował jako wirtualny fi'ont dla WBT, a wszelkim pogłoskom o związkach pomiędzy tymi dwoma organizacjami oficjalnic zaprzeczano. Z jednej strony ułatwiało to wjazd i prowadzcnic działalności w wielu krajach, w których prawo mogło nie zezwolić na pracę organizacji misyjnej z tubylcami, z drugiej ułatwiało zbieranie datków w macierzystych krajach misjonarzy, głównie w Stanach Zjednoczonych. "Sądząc z publikacji Wycliffe, wspomagający organizację krajanie nie byli informowani, iż ich misjonarze pracują w terenie pod auspicjami Letniego Instytutu Lingwistycznego, aż do 1956-1957 roku" (Stoli, 1981 a, s27). Pierwszy rządowy kontrakt podpisał SIL w Peru w 1945 roku. Tam też w 1953, za przyczyną katolickiego biskupa Buenaventury Leon de Uriarte, który oskarżył SIL o prov.adzenie działalności prozelitycznej, Townsend oficjalnie przyznał, iż praca Instytutu ma .,podwójny aspekt". W fazie drugiej SIL i WBT przedstawiały się jako organizacje "siostrzane". Fazę trzecią, gdy ostatecznie okazało się. iż naukowcy z SIL należą do organizacji misyjnej stawiającej sobie za cel głoszenie chrześcijarlstwa, cechuje podkreślanie kompatybilności nauki i religii, relatywności systcmu wierzcJl oraz szacunku SIL dla indiaJlskich kultur. Oprócz rządów Mcksyku i Peru w Ameryce Lacillskiej na współpracę z SIL zdecydowały się też rządy Ekwadoru, Gwatemali, Hondurasu, Boliwii, Brazylii, Kolumbii. Panamy, Surinamu, Chile oraz Wenezueli. W większości wypadków współpraca ta opierała się na podpisaniu kontraktów z ministerstwami edukacji, które zlecały SIL prowadzenie dwujęzycznej edukacji wśród ludności indiańskiej. Instytutowi - który za cel stawiał sobie przetłumaczenie Biblii na wszyst- �24 9 kie języki świata - zależało zarówno na kontaktach z Indianami pozostającymi od dawna w kręgu kultury narodowej, jak i na nawiązywaniu kontaktu z grupami izolowanymi. Pacyfikacja Indian leżała w interesie rządów, które nie ponosząc kosztów tych operacji, spodziewały się szybkiej integracji ludności tubylczej ze społeczeóstwami narodowymi. SIL, posłuszne zasadzic, iż co cesarskie - cesarzowi, nigdy oficjalnie nie przeciwstawialo się polityce rządowej (choć poszczególni misjonarze próbowali wspierać organizacje indi3l1skic w ich dążeniach). Szczególny sojusz istniał jednak pomiędzy Instytutem, który Szatana utożsamiał z komunizmem, a rządami konserwatywnymi. Działalność Letniego Instytutu Lingwistycznego w Amcryce Lacillskiej była, jak już wspomniałam, oparta na kontraktach rządowych, które zobowiązywały SIL do prowadzenia edukacji dwujęzycznej wśród ludności indiallskiej. Obecność misjonarzy była też zwykle związana z prowadzeniem opieki medycznej (przynajmniej w tych okresach, w których misjonarze przebywali w osadach) oraz z pośrednictwem w handlu z osadnikami. Instytut decydował o sposobie prowadzenia nauki, tzn. przygotowywał materia/y, wybierał spośród miejscowej ludności i szkolil przyszłych nauczycieli indiaóskich. Misjonarze lingwiści, mieszkający zwykle w większych bazach poza wsiami. prowadzili prace nad tłumaczeniem Biblii na poszczególne języki tubylcze. Zwykle informatorzy językowi stawali się pierwszymi, którzy przyjmowali protestantyzm i którzy mieli dalej budować kościoły indiaóskie. Misjonarze z SIL mieli zakaz wygłaszania kazaó, jednakże bez zdefiniowania, czym jest "kazanie". "My tylko przynosimy Słowo Boże - powiedział pilot z JAARS (Jungle Aviation and Radio Service - organizacji stanowiącej zapleczc SIL) - Jeśli to jest dekuJturacja, jest to dzieło Boga, my nikogo nie zmieniamy; jedynym kto może zmienić ludzi jest Bóg" (Stoli, 1981 a, s. 30). Podobnie jak kościół katolicki, również Letni Instytut Lingwistyczny za swój nadrzędny cel uznawał głoszenie Słowa Bożego. Przetlumaczone na języki tubylcze miało ono być dla Indian łatwiej dostępne. Tłumaczenie Biblii na języki indiallskie miało też minimalizować zabójczy dla tubylczych kultur aspekt pracy SIL (Moore, 1981). Podobnie również, jak to miało miejsce w przypadku działalności kościoła katolickiego, także efekty pracy SIL by/y w dużej mierze uzależnione od postaw poszczególnych mi~jonarzy. Jednakże krytyka działań Instytutu była o wiele poważniejsza (szczególnie wśród antropologówlo), co 9 Thomas N. Headland. ohecny koordynalor SIL ds. <lnlropologii. zapylany przeze mnie czy tłumaczenie Biblii \V dalszym ciągu należy do pryncypiów działalności InsI: tutu odpowiedział: ..Takjesl. Lecz nic na W) marlc języki. czy na takie. którc już maj,! Bihli.,:. hąd; takie. w przypadku których. tłumaczeniem zajmuje się ktoś inny: ani też na lakic. których użytkownicy s'\ do tego stopnia dwujęzyczni. iż mogą dohrze zrozumiec Bihlię uży\vaj,\c drugiego jqyka" (korcspondencja własna. 2000). . 10 Allyn McLean Stearman \V swoim artykule Prates/antes jiIl1lIalllr'nta/is/as, ca/o/icos y antropologos wskazuje. iż fakt. że niechęć antropologów częściej skicrO\\ana jcst wohcc misjonarzy protestanckich niż kalolickich. wiążc się z różnicami \\ stylu życia Iych misjonarzy (prolestanci są nicdostępni). a co za tym idzie różnych relacji na plaszclyinie osohistej. jakie mąią miejsce �25 w efekcie doprowadziło do zerwania kontraktów rządowych w wielu krajach Ameryki Lacillskiej i do (przynajmniej formalnego) usunięcia z nich SIL. Wśród zarzutów 'ivysuwanych wobec SIL były m.in. zarzuty szpiegostwa na rzecz USA czy współpracy z CIA (Perez, Robinson, 1983; Rodriguez, 1979; Pereira. 1981). O ile te oskarżenia pozostają jedynie w sferze domysłów, o tyle dowiedzione wydają się być przykłady na współpracę misjonarzy z wojskami prowadzącymi działania przeciwko partyzantce (Che Guevary i Teoponte w Boliwii; I.ouis A. Pereira F. cytuje byłego oficera armii boliwijskiej, który zachwyca się dokładnością map dostarczonych przez. SI L, obejmujących obszar działania partyzantki oraz innych informacji, m.in. tego, które grupy wspomagały pat1yzantów; Pereira, 1981) czy Indianom (Guahibo, Mayoruna)ll. Dobrze udokumentowane są również przykłady wskazujące na popieranie interesów firm amerykallskich prowadzących działalność czy też zamierzających ją prowadzić, na obszarze zamieszkałym przez Indian pozostających pod wpływem bądź "oddanych" przez rządy "pod opiekę" SIL (Huaorani). Innym poważnym zarzutem wobec SIL był zarzut etnocydu, rozumianego tutaj jako procesy społeczne, które niszczą zdolność grupy do utrzymania niezależności i możliwości odtwarzania tradycyjnej kultury. William Merrifield, koordynator SIL do spraw antropologii, na oskarżenie to odpowiedział, iż "etnocyd jest mitem. Ludzie umierają, kultury - nie; one się zmieniają" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. l73t. SIL swoją pracę wśród Indian rozpoczynał zwykle od prób przemieszczenia członków danej grupy na jeden obszar o dogodnym dla misjonarzy położeniu. Tam też budowano pas startowy umożliwiający przyloty awionetek z baz SIL. Schemat ten nie zawsze obowiązywał. Czasami, jak w przypadku Amarakeri, to misjonarze dostosowywali swój sposób życia do warunków w jakich romi.;dz) misjonarz.ami i pracuj'lcymi \\ terenie antropologami (McLean Stearman. 1990). Thomas N. I kadiand \\skazujc na inne przyczyny. które mogą pO\\odowa( antropologami w czasie ich kontaktóll z misjonarzami. jak na przykład .Jliech.;ć do \\ lasncj spuścizny religijnej"' (łkad land. 1996. s. 170) II Cuila 12 Należ) tutaj Zall\\ aż) ć. iż Dal id Stoli opisujc rrzyradki pomagania w tym czasic przcz misjonarz) z Sil. oraz z Misji Nowych PIcmion (StolI. 198Ib). Thomas N. lłeadland. zapytany. czy zgadza si.; ze stwierdzeniem Indianom Merrifielda odparł: ..Faktycznie pal11i.;tam argumenlaei<; Merrilielda. Przyj 'I! dobry punkt IV idzenia. ponieważ termin ..etnoeyc\"· jcst ligur'lj.;Z) kO\Ią. On ma racj.;. nic można doslo\\llic zabi(' kultury. ponieważ kultura jest \\ każdym b'ld; r;lzic abstrakcyj mI koncepcją. a nic biologicznym organizmem. Głównym problemem przy oskarżaniu kogoś o etnocyd jest lilkI. iż tego metaforycznego terminu nie można zddinill\lać II sposl')b zadowalający dla obydwu stron. Jeśli \Iprowadzam umiejętność czytania i pisania do jakiejś nicpiśmiennej społeczności i jej czlonkowie akceptują ją jako nową wspólną Ilartość. pO\lOduj.; zmian.; kulturową. Czy jest to etnocyd" Kiedy antropolog Napoleon Chagnon rozdal setki slallmych macz.et YanomanHl z ..cpoki kamiennej" podczas 20 lat pracy w tercnie . .aby uzyskać ich pomoc. czy był to etnocyd'J Nic powiedziałbym tego o obydwóch przykładach. Lecz kiedy niektórzy misjonarze II latach 30. i umieszczali (nic SIL) porymili je \\e lliasnych. clzieci od ich inclialiskich czy byl to ..etnocyd"" rodz.in \1 Kolumbii Tak. był. Lecz Merrifield odpo- Iliad'll antropologom. którzy oskarż.ali misjonarzy o etnocycl. jeśli ci wprowadzali Indianom cokolwiek [nowegol. Dzi\\l]e. ponieważ ci sami antropologowie także wyjeżdżali i mieszkali z Indianami. z. kt()rymi Il!aśnie dopiero nalliąz.ano konIakt i sami pIaciii błyskotkami i kocami. Czy antropologl)\\ ie tab.e nie popełniali etnoeydu')" (korespondencja własna. 2(00). �26 mieszkali Indianie, nie zmieniając też struktury terytorialnej, ani demograficznej (Moore, 1981). Zwykle zmiany terytorialne doprowadzały do rozłamu w grupie, bądź z powodu tradycyjnych animozji, bądź z powodu braku środków (jeśli nie były one dostarczane przez misjonarzy) do utrzymania się większej liczby osób wjednym miejscu (d'Ans, 1981; Rival, 1996). Z powszechną krytyką spotykał się sposób przygotowywania przez SIL nauczycieli dwujęzycznych, przeważnie to oni stawali się pierwszymi protestantami w danej społeczności indiallskiej (choć np. Moore opisuje sytuację wśród Amarakaeri, z którymi pracowali misjonarze z SIL, gdzie dwóch pierwszych nauczycieli z tej społeczności kształciło się w szkole misji dominikaJlskicj; Moore, 1981). Nauczyciel dwujęzyczny, mający dostęp do zasobów materialnych "z zewnątrz" i umiejętności ich zdobywania, skupiał w rękach większość władzy i możliwości w danej grupie. Miało to wpływ na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, szczególnie iż misjonarze kładli nacisk na wprowadzenie i waloryzację indywidualnej formy własności. Materiały edukacyjne przygotowywane przez misjonarzy to z jednej strony przetłumaczone fragmenty Biblii (na przykład odsłuchiwane przez Indian z magnetofonów na korbkę, co miałam okazję obserwować u Indian Huaorani w 1991 roku), z drugiej materiały do nauki czytania i pisania, które promowały wartości cenione przez misjonarzy. Do mitów Cuiva przy nauce czytania wprowadzano postacie Chrystusa i Szatana. Inny tekst - przygotowany dla tych Indian, którzy czasami zmieniali obozowisko kilkadziesiąt razy w ciągu miesiąca - jest historyjka o rolniku, który zapomniał kapelusza. ,,Ta trywialna historyjka wygląda na zupełnie niewinną, lecz faktycznie jest jeszcze jednym wysiłkiem misjonarzy zmierzającym do zmiany stylu życia Cuiva. Przeniesienie ich do stałyclI osiedli, w których pozostawią swoje nomadyczne przyzwyczajenia i będą zależni głównie od rolnictwa, jest wspólnym celem zarówno osadników, którzy chcą ziemi Cuiva, jak i misjonarzy, którzy chcą ich dusz" (Arcand, 1981, s. 79). Zastrzeżenia misjonarzy budziły często tradycyjne rytuały (szczególnie jeśli były związane ze stosowaniem roślin halucynogennych), tradycyjne śpiewy, tallce, chodzenie nago (Lewis, 1988). Efektem tej postawy było odrzucanie przez młodzież - kształconą przez misjonarzy, a jednocześnie pozbawioną w tym czasie tradycyjnych metod edukacji dotyczącej np. sposobów tropienia zwierzyny czy też rozróżniania jadalnych i leczniczych roślin - własnej kultury. "Powiedział, że starsi ludzie, jak on, już nie opowiadają historii, ponieważ tak wielu innych śmieje się z nich lub oskarża o kłamstwo lub wymyślanie historii. Wielu młodych Amuesha przypisuje teraz swoją «biedę, zacofanie i brak cywilizacji» temu, że kiedyś wierzyli w te historie. Ta sama grupa zwykle podkreśla, iż Amuesha powinni uczyć się «prawdziwej» historii opisanej w Biblii i książkach" (Smith, 1981, s. 126). Trzecia faza działalności SIL, wyróżniona przez Stolla, cechuje się - jak już pisałam - podkreślaniem szacunku dla kultur indiallskich, relatywności systemu wierzell oraz kompatybilności nauki i religii. "Podczas, gdy niektórzy mówcy z SIL odmówili uznania etnocydu jako kategorii (00')' SIL wypowiada się teraz �27 na rzecz "indiarlskiego samostanowienia" i "wyzwolenia" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. 174). Autorzy artykułu "No Tobacco, No Hallelujah", z którego pochodzi powyższy cytat, analizują wystąpienie misjonarzy SłL pracujących w Peru na Kongresie Amerykanistycznym w Paryżu w J 976 roku. Zdaniem misjonarzy każda kultura ma zarówno cechy pozytywne, jak i negatywne i rozwój jedynie tych pierwszych powinien być wspierany. Według autorów referatu, zabijanie dziev,czynek, praktykowane w niektórych grupach, ma zarówno negatywne, jak i pozytywne aspekty. Negatywne, ponieważ stanowi morderstwo, tworzy konflikty z innymi grupami itp. Pozytywne, m.in. dlatego że "zapewnia źródło genetycznej różnorodności dla niewielkiej społeczności" (Loos er al., 1976, s. II), daje upust ludzkiej agresji, wspomaga kontrolę społeczną, pomaga utrzymać adaptację ekologiczną. "Uważamy - piszą autorzy artykułu iż ich kategoryzacje są tak mgliste, że sąjedynie kamuflażem dla prawdziwych działań SIL. N iewielu misjonarzy - i niewielu antropologów - mogłoby nawet tolerować takie standardy relatywizmu kulturowego w swoich analizach, jeszcze mniej - robić z n ich użytek" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. 174)13. Schemat działania SILlWBT we wszystkich grupach był podobny, nie wszędzie jednak prowadził do takich samych rezultatów. Na przykład według Thomasa R. Moora, pracującego wśród Indian Amarakaeri, obecność SIL wśród części tych Indian nie doprowadziła do zalamania kultury, jak to miało miejsce wśród Amarekaeri z misji dominikańskiej. Ci ostatni wyśmiewali się z zacofania swoich pobratymców, wśród których pracowali misjonarze z SIL, tzn. na przykład z tego, że mieszkają w tradycyjnych chatach komunalnych. W tym przypadku Instytut nie współpracował również z firmami poszukującymi na obszarze zamieszkałym przez Amarakaeri ropy naftowej (Maore, 1981). Czasami, jak to mialo miejsce w przypadku Aguaruna, Indianie walczyli przeciwko wydaleniu SIL (jak twierdzą niektórzy, z obawy przed powrotem armii peruwiańskiej). Najważniejsze zarzuty wysuwane wobec Instytutu można zamknąć w stwierdzeniu, iż działał jako przedłużenie ramienia rządów państw Ameryki Lacióskiej, dążących do ostatecznej pacyfikacji i integracji Indian, i świadomie, czy też nie, politykę tę wspierał. Przypadek Huaorani Mógłby zostać uznany za klasyczny przykład nawiązywania kontaktu przez misjonarzy katolickich i protestanckich z grupą indiaóską, która takiego kontaktu ze społeczellstwem narodowym nie ma. Przebieg tego długotrwałego procesu, w przypadku Huaorani, powiązany był, jak to zazwyczaj ma miejsce, z interesami narodowymi i międzynarodowymi zaangażowanymi na obszarze zamieszkałym tradycyjnie przez Huaorani, tj. pomiędzy rzekami Puyo i Curaray przecinającymi ekwadorską Amazonię. [; Na r~tanić jak oććnia ty tćoriy misjonarzy z SIL l. N. Headland odpowiedział ..Mógłhym siy /.god/.ić / t,\ teorią. Lćcz w praktyce nie przyz\\alalbym na to" (ihidem). m.in.: �28 Pierwsze informacje o Indianach Huaorani - którzy są izolowaną grupą językową - pochodzą z ok. 1850 roku. Spotkania z nimi - najczęściej krwawe potyczki - staly się częstsze w czasie boomu kauczukowego na początku stulecia. W tym czasie, we wschodniej części kraju, porośniętej lasem deszczowym, rozwijają się duże haciendv należące do mi~j i katol ick ich, do peruwiaJlskich i ekwadorskich handlarzy i do cal/chero.\'. W poszukiwaniu ziemi coraz częściej migrują do selvy Indianie Quichua z ekwadorskiego Oriente, a wojsko zakłada tam swoje posterunki. Szczególne zainteresowanie wladz ekwadorskich wschodnią częścią kraju, zamieszkałą przez wojowniczych Indian, wiąże się z początkiem poszukiwaJl ropy naftowej na tym obszarze na początku lat czterdziestych. Wtedy też rozpoczyna się współczesna historia Huaorani. Indianie ci nie utrzymują w tym czasie pokojowych stosunków z nieHuaorani, których uważają za co!JlIori - kanibali. "Zabijali. aby pomścić swych zmarłych, aby ukarać najeźdźców i aby ukraść ich narzędzia" (Rival. 1996, s.73). Ich wzorzec kulturowy, oparty na systematycznej negacji wymiany i handlu, nie dawał innej sposobności na uzyskanic metalowych siekier i maczet niż wojna. Narzędzia zrzucane z samolotów, czy też umieszczane na ścieżkach przez pracowników Sheila, mogły jedynie podsycać pragnienie ich posiadania, wśród tych, dla których ich zabrakło. W 1956 roku nad rzeką Curaray zginęlo z rąk Huaorani pięciu północnoamerykańskich misjonarzy, którzy zjawili się tam w nadziei nawiązania pokojowego kontaktu. W 1958 roku udalo się SIL zalożyć misję na terytorium Huaorani. Dokonały tego siostra oraz żona zabitych nad Curaray mężczyzn - Rachel Saint oraz Elizabeth Eliot - przy pomocy Dayumy, Indianki Huaorani, która w obawie przed śmiercią uciekła od swojej grupy toczącej wewnętrzne walki i znalazła schronienie wśród Quichua. Podobnie jak w innych krajach, również w Ekwadorze SI L, w związku z podpisaniem kontraktu rządowego, zajął się edukacją Huaorani. Otrzymał pozwolenie na stworzenie Protektoratu wokół swojej misji w Tihueno. Na niewielkim obszarze pod wpływem SIL osiedliła się znaczna część żyjących dotąd na ogromnym obszarze Huaorani. "W podobnych warunkach pogranicza, dziadkowie amerykaJlskich misjonarzy spacyfikowali Dziki Zachód i umieścili «Indian» w rezerwatach. Teraz ich wnuki, w służbie tego samego XIXwiecznego Boga zaproponowali reservas dla SlllIarów i Auca [Huaorani]. Wyobraźmy sobie ekwadorską narodową reservas, legalną jednostkę, faktycznie administrowaną przez misjonarzy SIL; sto lat później sprawy wyglądają tak samo" (Robinson, 1981, s. 47). Gdy w 1970 roku na tereny Huaorani weszły pierwsze kompanie naftowe. misjonarze nie zareagowali. W 1974 roku Texaco, jedna z największych firm wydobywających tam ropę, weszła w głąb terytorium Huaorani. SIL przeprowadziła wówczas drugą akcję przesiedlellczą. Używając helikopterów należących do kompanii naftowych zrzucała maczety, a później radia "przez które nawróceni Huaorani mogli rozmawiać ze swoimi bezbożnymi braćmi pozostającymi głęboko w lesie. Większość pozostałych Huaorani została zwabiona 600 �29 km na zachód, do Protektoratu. Od tego czasu ich ziemia była kradziona, a kultura niszczona" (Rival, Lewis, 1990). W procesie wydobywania ropy naftowej zostało zniszczonych ponad 20 milionów akrów ziemi, zatruto wodę, ziemię i powietrze. Wraz z wycinaniem lasu i budową naftociągów pojawili się koloniści. Nastąpiła militaryzacja regionu, pojawiła się prostytucja, alkoholizm, przemoc. Zniszczeniu środowiska naturalnego towarzyszy bieda, złe odżywianie i choroby nie tylko wśród Huaorani, lecz 200 tysięcy Indian amazOłlskich. Równolegle z protestanckimi misjonarzami-lingwistami o nawiązanie kontaktu z Iluaorani staraJi się misjonarze katoliccy. Misja kapucynów została założona na terenie wschodniego Ekwadoru w 1954 roku. Wcześniej obejmowała ten obszar swym działaniem misja jezuicka. Od początku istnienia misji, kapucyni starali się doprowadzić do nawiązania pokojowego kontaktu z Huaorani. W swych usiłowaniach nie otrzymywali żadnej pomocy od rządu ekwadorskiego. Starania nawiązania kontaktu uzasadniali powtarzającymi się napadami Huaorani na osadników znajdujących się w pobliżu ich terytorium. Napady Indian prowadziły do odwetowych wypraw i eskalacji konfliktu. Ponieważ zapiecze techniczne kapucynów było o wiele słabsze niż miało to miejsce w przypadku SIL, do nawiązania pierwszych kontaktów doszło później. Nadzieją misjonarzy katolickich była w 1964 roku Onkay - młoda kobieta Huaorani - która postrzelona przez osadników została "przekazana" katolickim misjonarzom. Jednakże po interwencji Rachel Saint i na rozkaz dowódcy oddziału wojskowego stacjonującego w Pastaza, Onkay poleciała do Protektoratu. Zamiary kapucynów, dążących do spacyfikowania żyjących poza Protektoratem Huaorani, były od 1976 roku wykorzystywane przez pracujące na terytorium Indian eGG (Compania Geof~sica General) oraz CEPE (Consorcio Estatal Petrolero Ecuatoriano), które w przypadkach konfliktów z Huaorani zwracały się do misjonarzy o pomoc. Dużą rolę w relacjach misjonarzy katolickich z indianami odegral biskup Alejandro Labaca, który w 1987 roku zginął, próbując nawiązać stosunki z Tagaeri, żyjącą w izolacji grupą Huaorani. Labaca ..zaadoptowany'· przez rodzinę Huaorani - starał się łagodzić napięcia pomiędzy Indianami i pracownikami kompani naftowych. Można powiedzieć, iż należał do nurtu "zarodków słowa" - z wszystkimi jego zaletami i słabościami a także do kręgu tych biskupów, którzy w Manaus w 1977 roku wyznaczali misjom katolickim nowe cele. "Myślę, że zanim nałożymy na nich krzyże, medaliki i obce przedmioty religijnego kultu, powinniśmy przyjąć od nich wszystkie «zarodki slowa» ukryte w ich realnym życiu i w ich kulturze, gdzie mieszka nieznany Bóg" (Labaca, 1988, s. 109). Stosunki Labaki z Indianami, nastawione na akceptację ich kultury, dobrze ilustruje cytat z jego dziennika: "Za każdym razem, gdy do ekipy przyłączają się nowi misjonarze, pojawiają się te same obawy dotyczące naszych pierwszych kontaktów z amazońską kulturą «nagiego człowieka». ( ... ) Szybko zdaliśmy sobie sprawę, że misjonarz nie powinien czekać, aż zostanie rozebrany, lecz lepiej jest wyprzedzić to działanie, aby dać dowód poważaniu i szacunkowi dla kultury Huaorani" (Labaca, 1988, s. 150). Wypowiadanie takiej opinii przez katolickiego dostojnika i misjonarza z pew- �30 nością wymagało odwagi i może świadczyć o tym, iż bezkompromisowo przyjmował ideę "wcielenia" kościoła w kulturę. Jednak postypowy Labaca i wspomagający go misjonarze, którzy nie mieli wsparcia logistycznego czy choćby struktury, jaką tworzy w tej chwili eIMI, niewiele mogli zmienić w sytuacji I-Iuaorani zdeterminowanej międzynarodowymi interesami. W 1976 roku Labaca zaproponował utworzenie na terenie zamieszkałym przez tę grupę Parku Narodowego, którego istnienie mogloby umożliwić jej przetrwanie. Jednakże I-Iuaorani jeszcze długo musieli czekać na otrzymanie prawnych gwarancji do użytkowania przynajmniej części własnej ziemi. W tym czasie zostali zdziesiątkowani przez chorobę I-Ieine-Medina i grypę, a ich kultura uległa znacznym zmianom. W większości zostali przesiedleni na obszar, na którym do początku lat osiemdziesiątych żyli pod prawie wyłącznym wpływem misjonarzy z SIL, od których też otrzymywali wszystkie potrzebne artykuły. Misjonarze tłumaczyli Biblię, stworzyli alfabet, spisali gramatykę języka I-Iuaorani oraz opracowali program nauczania dla dorosłych. W końcu lat 70. 20% I-Iuaorani mieszkających w Protektoracie umiało czytać i pisać. W zamian oczekiwano od nich, iż porzucą wędrowny tryb życia, przestaną zabijać, zaprzestaną celebrowania tradycyjnych świąt i śpiewania tradycyjnych pieśni oraz, iż będą żenić się tylko zjedną kobietą. Gdy program SIL wśród I-Iuaorani dobiegł kOIlca, pracę misyjną, edukacyjną i opieki zdrowotnej kontynuowała Rachel Saint a od jej śmierci w 1994 roku robi to jej siostrzeniec. Zarówno SIL,jak i sama Saint (która wystąpiła z Instytutu) zaprzecza/a związkom z kapitałem amerykat'tskim, który inwestował w wydobycie ropy, lecz nie ulega wątpliwości, iż poczynania misjonarzy pozostawały w związku z polityką rządu ekwadorskiego oraz kompanii naftowych (Kane, 1998). "Rachel Saint jest silnie powiązana z Maxusem (jedna z firm wydobywających naftę na terenach zamieszkałych przez I-Iuaorani). Przewodniczący tej firmy, William ł lutton, jest ewangelikiem z tego samego kościoła. Dzisiaj właśnie to przedsiębiorstwo zajmuje się edukacją i oświatą zdrowotną na tych terenach. Porozumienie ż ewangelikami zapewnia im kontrolę nad poczynaniami I-Iuaorani" (Avirgan, Walker, 1993). W 1993 roku sfilmowano w Toiiampare w Protektoracie ceremonię włączenia I-Iuaorani do administrowania Parkiem Narodowym Yasuni (będącym tradycyjną ziemią I-Iuaorani). Kilka miesięcy wcześniej I-Iuaorani, a raczej niektórzy ich reprezentanci, podpisali porozumienie z Maxusem, zgadzając się na jego obecność i eksploatowanie ich ziemi przez tę firmę. Podczas ceremonii córka prezydenta Ekwadoru, Alicia Duran Ballen, zdjęła i wręczyła matce przedstawiciela organizacji Huaorani swoje zlote kolczyki mówiąc po angielsku: "Czy waszym zdaniem to była dobra wymiana?" Mark Witznitzer, doradca polityczny z ambasady USA odpowiedział: "Stosując tę samą metodę zdobyliśmy kiedyś Manhattan" (ibidem; Kane, 1998). O ile można doceniać nakład pracy misjonarzy protestanckich i samej Saint, która poświęciła I-Iuaorani całe życie, o tyle znacznej części rezultatów tej pracy nie można oceniać pozytywnie: zmian struktury społecznej, które uniemożliwiły odtwarzanie się tradycyjnej kultury I-Iuaorani, współpracy z rządem i fir- �31 mami wydobywczymi, które doprowadziły do utracenia przez Huaorani znacznej części tradycyjnych ziem i do katastrofy ekologicznej w rejonie. W przypadku misji katolickiej, przypadło jej znów, tak jak w przedsięwzięciu Missao Anchieta, odegranie roli pośrednika w kontaktach pomiędzy dwiema kulturami. Tym razem jednak katolicy, choć znów nie otrzymali poparcia rządu, nie szukali sojuszników wśród przemysłowców. Pozostali niezależni, lecz ich wpływ na realną sytuację Iluaorani był niewielki. Jeśli kontakt, to w czyim interesie? Kościół katolicki jest obecny we wszystkich krajach Ameryki Łacińskiej, a Letni Instytut Lingwistyczny oficjalnie działa w Brazylii, Meksyku, Gwatemali, Peru, Kolumbii i Surinamie. Obydwie instytucje deklarują pomoc dła Indian. Pomimo tak wielu krytycznych opinii o działalności misji, można zakładać, iż misjonarze działają w głębokim przekonaniu co do słuszności swojego postępowania i choć - w zasadzie - nie ma żadnych obiektywnych kryteriów, by rezultaty ich pracy ocenić (kryteria te zależne są bowiem od podzielanej hierarchii wartości) nie można tego nie zrobić. Nie brak przykładów na "realną" pomoc ze strony SIL, a także innych misjonarzy ewangelickich (Olson, 1993) i katolickich. W niedawnym ataku - w lutym 1999 roku - właścicieli ziemskich i ich pracowników na Indian Macuxi, został zaatakowany przez napastników nożem misjonarz z CIMI. Sądzę, iż pod deklaracją programową tej organizacji mogłaby z czystym sumieniem podpisać się większość antropologów. Jednakże kościół katolicki, to nie tylko CIMI i inni "postępowi" misjonarze. Ostatnio hierarchia katolicka obróciła się przeciwko wysiłkom zmierzającym do demokratyzacji swoich władz. "Współczujący biskupi zostali zastąpieni konserwatywnymi wyznaczonymi przez Rzym. Postępowi, którzy uważali się za przyszłość kościoła katolickiego, tworzą teraz w oczywisty sposób opozycyjny układ, głównie na średnim i niższym poziomie hierarchii duchownych" (StolI. 1993, s. 6). Ilustracją tego coraz bardziej widocznego rozłamu pomiędzy konserwatywnym i postępowym odłamem kościoła katolickiego w Ameryce Lacillskiej może być pogrzeb arcybiskupa Don Heldera Camary w 1999 roku, na którym msz~ miał odprawiać jeden z "konserwatywnych" biskupów. Współpracownicy Don Heldera nie zgodzili się. Odbyły się dwie uroczystości pogrzebowe (Artur Domosławski, kontakt osobisty, 1999). CIMI działa przy Kcnferencji Episkopatu Brazylijskiego. Trudno jest przewidzieć, czy i jaki wpływ na działalność CI M I będzie miała zmiana opcj i wśród biskupów. Patricio Warren pisząc o konieczności "powrotu do Manaus" wskazywał, iż "w «dialektyce dominacji» pomiędzy pallstwem i mniejszościami etnicznymi, misje katolickie w dalszym ciągu zajmują pozycję pośrednią, dwuznaczną i zmienną, co często kończy się przeistoczeniem ich obecności i działania w elementy obiektywnie funkcjonalne dla wewnętrznego kolonializmu" (Warren, 1990, s. 75). Pomimo zmian w sposobach pracy Letniego Instytutu Lingwistycznego, dyskusje wśród antropologów na temat roli, jaką odegrał i odgrywa SIL pracu- �32 jąc wśród Indian, ciągle trwają. W 1997 roku w pIsm Ie ..Anthropology Newsletter" publikowanym przez American Anthropological Association (AAA) Instytut został ponownie oskarżony o genocyd (wcześniej miało to miejsce w 1975, rok później Committee on Ethics AAA uznal oskarżenia za bezpodstawne). Odpierając ten zarzut, Thomas . ~lcadland - konsultant SI L ds. antropologii - oraz językoznawca Kenneth L. Pike, który jest czlonkiem SIL od 1935 roku, napisali m.in.: "Wszystko to nie znaczy, iż SIL nigdy nie popełniał błędów. Jesteśmy pewni, że były takie okresy i miejsca, gdzie członkowie SIL mogli byli zrobić więcej dla praw człowieka. Lecz nieprawdą jest, iż nie zrobili nic. Osobiście znamy przypadki, kiedy ludzie z SIL interweniowali. Niektórzy przez wiele lat pracowali, by zapewnić Indianom tytuły do ziemi. Członkowie SIL ratowali z niewoli dzieci, kobiety trzymane w obozach wojskowych w celach seksualnych, ludzi niesłusznie przetrzymywanych w więzieniach, innych - od głodu, ratowali bliskie wymarciu grupy" (korespondencja własna z T. N. Headlandem, 2000). Czytając jednak w innym tekście Headlanda pochwały wobec misjonarzy z Misji Nowych Plemion (New Tribe Mission, dalej NTM) można nabrać podejrzełl, iż kryteria stosowane przez misjonarzy i antropologów w ocenie tego, co jest korzystne dla Indian, a co nie, znacznie się różnią. Headland pisze, iż życie paragwajskich Ache znacznie się poprawiło ekonomicznie w porównaniu z tym, jak wyglądalo 25 lat temu - kiedy to na nich systematycznie polowano, zabijano, porywano dzieci - a to dzięki pracy misjonarzy z NTM. Dziś można ich zobaczyć, jak "prowadzą własne traktory, noszą ubrania (sic!) oraz hodują uprawy na sprzedaż" (Headland, ihidem). Autor tej wypowiedzi nie wspomina wcale, iż gdy po międzynarodowym skandalu, wywołanym informacjami o tym, co spotyka Achć. kierowanie rezerwatem. w którym zostali umieszczeni, przejęli misjonarze ".I. NTM. zdaniem antropologów, sytuacja się nie poprawiła. Pisal o tym Mark Mi"lnzcl w raporcie z 1974 roku "The Ache: Genocide Continuous in Paraguay". Na uwagę zasługuje fakt, iż w 1973 roku w obozie Ache było 25 Indian oraz 30 misjonarzy z rodzinami. Rok później odwiedził to miejsce Norman Lewis, który opisuje fatalną kondycję psychiczną i fizyczną przebywających tam Ache. Pisze m.in.: "Te trzy kobiety i chłopiec zostali złapani w ostatniej obławie w lesie. trzecia kobieta została postrzelona, gdy próbowała uciec" (Lewis, 1988. s. 159). W tej sytuacji trudno jest się zgodzić z Head landem. Sytuacja Huaorani była lepsza. a od początku lat 90. w swoich staraniach o niezależność mogą liczyć na pomoc szeregu organizacji pozarządowych. Jednak nie można powiedzieć, aby - szczególnie ci Huaorani, którzy zamieszkiwali w Protektoracie - mieli realną możliwość wyboru stylu życia. Zaakceptowanie pokoju z obcymi, przyjęcie materialnych i niematerialnych (edukacja) dobrodziejstw ich cywilizacji wiązało się z przyjęciem chrześcijaJlstwa i zarzuceniem tradycyjnego stylu życia. Dziś modele kulturowe w społeczellstwie Huaorani adaptowane są za pośrednictwem - opłacanych już przez pallstwo - nauczycieli, z narodowej kultury ekwadorskiej. To nauczyciel jest wzorcem kulturowym, określa co jest właściwe, a co nie. "Być cywilizowanym" oznacza być eduko- �33 wanym w szkole. Mundurki dla uczniów, teksty, ołówki i torby są dwa razy do roku dostarczane przez misję ewangelicką. Uczniowie muszą wtedy recytować indywidualnie po hiszpallsku wersety Nowego Testamentu (Rival, 1996). Gdy w 1991 roku byłam w Cononaco leżącym poza Protektoratem, młode małżeństwo Huaorani przekonywało nas, że są "dobrymi Indianami". Potwierdzeniem tego miało być noszone przez nich kompletne ubranie oraz magnetofon na korbkę, z którego z przejęciem odsłuchiwali przetłumaczonych na IlUaorani hymnów Starego Testamentu. Nie mieli pojęcia, że - gdyby to było możliwe to my byśmy ich chętnie przekonali, iż wielu jest cohuori, którzy na co dzień nie czytają Pisma Świętego, a i z wieloma, którzy je czytają, można się zaprzyjaźniać wciąż śpiewając tradycyjne pieśni Huaorani. Huaorani, podobnie jak inne indiańskie ludy, nie mieli alternatywy. Wraz z pokojem, na który się zgodzili, przyjęli od obcych narzucony styl życia. Aby schemat ten przestał obowiązywać, trzeba - jak mówi Paulo Suess - dyskutować, kto, kiedy i w czyim interesie interweniuje. Lecz dyskusje nie wystarczą. Aby decyzja wyboru własnej drogi i możliwość podejmowania decyzji niezależnych stały się dla społeczności indiańskich faktem, reguły nawiązywania kontaktu jeśli są one w danej sytuacji w ogóle konieczne - powinny być określone międzynarodowymi przepisami, a sam proces jego nawiązania poddany ocenie i kontroli zespołu złożonego z osób aktywnie działających na rzecz praw ludności tubylczej (antropologów, misjonarzy, organizacji pozarządowych, a w tym samych Indian). Decyzja nawiązania kontaktu nie jest nigdy w oczywisty sposób słuszna, nawet jeśl i podejmowana w naj lepszych intencjach (tak jest na przykład w sytuacji Sydneya Possuelo, którego próba ochrony brazylijskich Korubo przed ostateczną eksterminacją ze strony osadników, poprzez nawiązanie stałego kontaktu, była krytykowana m.in. przez Indian Matis, żyjących w pobliżu Korubo i mówiących podobnym do nich językiem). Nie można liczyć na to, iż poszczególne misje czy organizacje będą w swych działaniach obiektywne czy niezależne. Podobnie rzecz ma się z antropologami. Lecz to już całkiem inna historia. BIBLIOGRAFIA .~dgenIes divinilus 1968 .-Idgellles divinilus. w: Sobór lVa(vkański II. konslylucje. dekrely. deklaracje. Poznań. Alisendo P. el al. 1981 El InslilulO !.illgiiislico de I·erono. Mćxico. Amodio E. 1990 Teologia de la Iiherocion. evangeli::acion y culturas indigenas en el Brasil, w: Misioneros y anIropologos. frente ajrente. Quito, s. 103-147. Arcand B. TlI(' (uiva Band. \\: 01O/lenging Anlhropology. cd. D. H. Turner. G. A. Smith. 1979 Toronto. s. 214-228. God is all .·/mericall. w: Is God an American? cd. S. Hvalkot: P. Aaby. Copenha1981 gen. s. 77-85. Avirgan T.. Walker Ch. 1993 Trinkels and Beads. tilm dokumentalny, Sunnyside Productions. �34 Bottasso J., cd. 1990 Misioneros y an/ropologas, fien/e aFente. Quito. Botlasso .I. C'ris/ianismo y religion!!s indigenas. IV: Misioneros y antropologos. frente a frente. 1990 ed.1. Bottasso, Quito. s. 189-203. 1997 C'hr::e.\:cijw1stwoa religie /uhylce ... W drodze" nr J (28 I). s. 7-14. Braumann F. 1989 Wśród Indian Cuarani. Warszawa. Burska E., cd. 1994 Wspólnoty kO.\:cielne. nie::ale::ne grupv religijne. sekty na pr::.l'klad::ie Ameryki Lacińskiej, Warszawa. d'Ans A. M. 1981 £ncounter in Peru. w: Is God an American:< cd. S. IlvalkoL P. Aaby. Copenhagen. s.145-163. de las Casas B. 1988 Kró/kn relacja o lrynis::c::eniu Indian. Poznań. Elliot E. 199 ł IV cieniu Ws::echmogącego. Warszawa. Evangelii nun/iandi 1981 Evangelii nun/iandi. w: r_·ncvkliki. Warszawa. s. 359-437. £ vangelicos .. 1995 Evangelicos en America La/ina ... Iglesia, Pueblos y Culturas·'. Numero Monografico. 37-38. Frcston P. 1993 Bro/her l 'o/es for Bra/her: The New Politics ojPro/es/an/ism in Bra::il. w: Re/hinking Protestantism in La/in America, ed. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia s.66-111. Garrard-Burnett V .. Stoll D .. cd. 1993 Relhinking Protestantism in La/in America. Philaddphia. Garcia Jordan P. 1988 Las misi(mes orien/ales pel'1lanas: ins/rllln!!11I0 de pacijicacion. con/rol y/u/ela indigena (/8.JO-1915) ... Canadian Journal of Latin Amcrican and Caribbean Studies" XIII. 25. s. 85-105. Gili L. Religious Mohili/y and the Many Words 0/ Cod in La Pa::, Bolivia. w: Rethinking 1993 Protestantism in Latin America. cd. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia. s. 180-199. Hahn R. A. 1981 Missionaries and Frontiersmen as Agents 0/ Social Change among the Rikbakca. w: Is Cod an American?, cd. S. Hvalkof. P. Aaby. Copenhagen. s. 85-109. Headland T. N. 1996 lvlissionaries and Social Justice: Are They Part oj'the Prohlem or Part ofthe Solution?, ..Missiology" XXIV, 2. Scottdale. s. 167-178. Hojman D. E. 1987 7he Dutch Disease as a Challenge 10 the Conventional Structtwalist - Dependency Paradigm: Oil, Minerals and Foreign Loans in Latin .Imerica ... I3uletin de Estudios Latinoamericanos y dcl Caribe" 42. s. 39-53. Ilvalkof S" !\aby P.. cd. 1981 Is Cod an American:), Copenhagen. HvalkofS .. Aaby P. 1981 .. No Tohacco, No Halle/ujah", w: /s Cod an American? cd. S. Hvalkof. P. Aaby. Copenhagen. s. 173-188. �35 Ireland R. 1993 Jaeórzyński 1995 Kairski M. 1999 fhe Crentes olCampo A/egre and the ReligiOlIS Construction a/Brazilian PoiiIies, w: Rl'lhinking Protestantism in Latin America. cd. V. Garrard-Burnett. D. Stoll, Philadelphia. s. 45-66. W .. Wolowski D. POIywacze dlls::. Warszawa. Indianie Aml'l'yki .Ś:rodkowej i Połlldniowej. Demograjia, ro::mieszczenie, sytllacja etno-kll/tllrowa. t. 1-2. Warszawa - Poznań. Kairski M .. Wołollźko M. 1997 Misjonar:: i antropolog twar::ą w twar::. "W drodze" nr 1 (2SI). s. 15-25. Kane J. IJ::icl'. Warszawa. 1995 Labaca L. 19S9 ('ronica HlIaorani. I'ompeya. Loos E .. Davis P .. Wise M. 1976 F/ camhio cll/tllra/ y c/ desarol/o integra/ de /0 pl'l'sona: Exposicion de /0 ji/osojia y los metodos dc/lnstitllto Ungiiistico de "el'{IIIOen e/ Perli. PucalIpa. Marzec Z. 1992 Te%gia lI'y::wo/enia Ro::mowa:: ks. prof Beniaminem Forcano, "Przegląd Religioznawczy" nr 11163. s. J 59-166. McLean Stearman 1\. 1990 Protestantes, FlIndamentalistas, Catolicos y Antrop%gos. w: Misioneros y antrop%gos. /rente o/rente. ed. J. Bottasso. Quito. s. 203-220 . .\!issionories .. 1996 ,\!issionories, .Inthrop%gists. and 1I1ImanR(r;hts. "Missiology" XXIV. 2. Scottdale. Moore Th. R. 19S I sIr and ,,\ell' FOllnd 7i·ihe"· Tlze Amarakaeri h;perience. IV: /s God an Ameri· can:). cd. S. lIvalko!: P. Aaby. Copenhagen. s. 133-145. Ochoa Zazueta J. !\. 1975 FI Institllto Ungiiistico de /'erano. Mćxico. Olson B. E. 1993 Bruchko. Warszawa. Ortiz de Villalba J. S. 1991 I,os lI/timos 1!1Iaorani. Quito. Pereira F. L. !\. 1981 (Ja Forth to Fl'l'ly Part ofthe War/d and Make .'1// Nations Ml' Discip/e. The Bolivian Instance. w: Is God an American?, ed. S. HvalkoL P. Aaby. Copenhagen, s. 109-121. Perez G .. Robinson S. 19S3 La misicm detras /0 mision. Mćxieo. Popll/orum progressio 1981 Popll/orum progressio. w: Encykliki. Warszawa. s. 227-281. "Porantim" 1999 "Porantim". I\no XXI. nr219. 220. 221. Brasilia- DF. Posern-Zielióski A. 1993 Alanipll/acje w .~wiecie lItopii: nowe idee religijne w Ameryce indiańskiej, w: Nowe religie i sekty wy::waniem d/a Kościoła. Pieniężno. s. 47-68. Richardson D. 1988 D::iecko pokojll. Warszawa. 1993 Wieczno-\:('IV ich sercach. Lublin. Rival L. 1996 Hljos de/ Sol, padres de/jagllar. Quito. �36 Rival L., Lewis D. 1990 Stilllife in oil .. ,BBC Wildlife". December. London. s. 834-836. Rodriguez N. J. 1979 Apl/ntes para la intelpretacion de lina transnacionallllisionera: el coso dellnstitllto Ungiiistico de f"erano (iLlj, w: Imperialismo y descoloni=acion. t. I, Mexico. s.397-433. Rohr E. La destrllcción de los simbolas clllturales indigenas. ,<iectas F/lndamentalislas. 1997 sincrelismo e idenlidad indigena en ell:.;cllador, Quito. Schafer H. 1988 Religion dualislo cal/sada por antagonismos sociales. Tras(ondos sociales del prolestanlismo en Cenlroamerica ... Bolctin dc Estudios Latinoamericanos y dcl Caribc" 45. s. 69-87. Smith R. Ch. 1980 The Slimmer Instilute of Linguislics: Ethnocide /)i'\"f~/lisedas a Blesing, w: Is God an American? ed. S. Hvalkot: P. Aaby. Copenhagen. s. 121-133. Stoll D. Words CCI/1 Be Used In So Many Ways. IV: Is God an ;·Imerican:'. cd. S. HvalkoL 1981a P. Aaby. Copenhagen, s. 23-41. 1981 b Higher Power: H':vclif}e's Colomhicm Advance. w: Is God an American:), cd. S. lIvaIkoL P. Aaby. Copenhagen. s. 63-77. Inlroduction: Rethinking Pro/eslan/ism in Lalin America. w: Rethinking Pro/esla1993 nism in Lalin America, ed. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia. s. 1-20. Tucker R. A. 1995 Slawni i nie=nani. Nie=1~ykleposlaci = historii misji. Warszawa. Wallis E. E. Aucas Downriver. Dayuma 's SIOły Today. New York. 1971 Warren P. Barbados, ManoliS y encllenlros posteriores. IV: Misioneros y antropologos frente 1990 a frente. ed. 1. Bottasso. Quito, s. 59-81. Whitten N. E. 1978 Ama=onian EC/lador: An Ethnic Intelji:tce in f:'(:ological. Social and Ideological Perspectives, Copenhagen. Zimoń H .. red. 1990 Religie po=achr=eścijańskie It' procesie pr=elllian ... Materialy i Studia Księży Werbistów" t. 35. Warszawa. Magdalena Krysińska-Kalużna INDIANS AND MISSIONS. MISSIONARIES IN THE PROCESS OF CONTACT AND CULTURAL CHANGE IN THE AMAZON REGION (Summary) The article deals with the role of Catholic and Protestant missionaries (especially from the Summer Institute of Linguistics) in the process of contacting the indigenous groups in the Amazon region. The author analyses the way in which the missionaries' attitudes. the values they share, the ideas they propagate and also the strong links between religion and politics in Latin America determine the situation ofthe native peoples in the region. The case study ofthe Huarani of eastern Ecuador is discussed as an example. The author suggests that the process of contacting the indigenous groups be controlled by an independent international organisation. Tłum. Autorki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a76ccd228ae6492adafd57b1bd4ee28.pdf 14f8abeffa5eb0f96166b4f2b3235e5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2485 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2308 Title A name given to the resource Człowiek Złotego Wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzak, Zygmunt Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Człowiek Złotego Wieku Zygmunt Krzak Bogowie wędrowali niegdyś pośród ludzi. Friedrich Hólderlin Pierwsza ludzkość, jak opowiadają mity greckie, należała do tak zwanego pokolenia złotego. Ludzie żyli beztrosko, nie znając pracy, żywiąc się jedynie żołędziami, dzikimi owocami i miodem, który ściekał z drzew, pijali mleko owiec i kóz, nigdy się nie starzeli, tańczyli i często się śmiali. Śmierć nie była dla nich straszniejsza od snu (Graves 1968, s. 44 п.). To Złoty Wiek, który przypadał na starszą epokę kamienną. Czy w tej charakterystyce nie rozpoznajemy pierwszych zbiera­ czy płodów natury, których w rozległych krajach strefy ciepłej było aż nadto? Archeologia wzbogaca ten etap znajomością łowiectwa. Antropolodzy już odkryli, że dzień pracy łowców - zbieraczy liczył wtedy, a i do niedawna, tylko dwie czy trzy godziny dziennie, tygodniowo ledwie kilkanaście godzin. Jeśli Czytelnik w to nie wierzy, przytaczamy ustalenia dla Buszmenów z pustyni Kalahari: dziewiętnastogodzinny tydzień pracy, a nawet 10-15 godzin (Harris 1985, s. 125). Resztę czasu, jakże wielką, szczęśliwcy ci przeznaczali na życie rodzinne, obrzędy, tańce, śpiewy i przeżywanie szamańskich stanów transowych, zgodnie z tym, co mówią mity o Złotym Wieku. Tylko w peryferyjnej strefie zimnej życie było surowe. Następnie pojawił się „lud srebrny", zjadacze chleba. Mężczy­ źni we wszystkim słuchali się matek i nawet jako stuletni starcy nie śmieli wypowiadać im posłuszeństwa. Był to lud kłótliwy (wszak rządziły kobiety) i ciemny. Ludzie nie wojowali między sobą. Zeus zniszczył ich wszystkich. „Zjadacze chleba" to przecież neolityczni wynalazcy rolnictwa i hodowli. Potwierdza to archeologia. Potwierdza nawet to, że w okresie tym ideologią panującą była religia matriarchalna. Pierwsza połowa młodszej epoki kamiennej to w Starym Świecie okres religii Wielkiej Matki. Zeus ich wytracił, bo to przecież patriachalny panteon bogów zapanował po upadku religii Wielkiej Bogini. Mity i archeologia zgodnie potwierdzają ten przełom źródłami. Ludzie srebrni, ludzie wczesnego neolitu, żyli bez wojen, ich osady nie mają umocnień. Epoka ciągłych wojen i agresji zaczęła się wraz z panowaniem mężczyzn. W niej do dziś żyjemy. Następnie przyszedł „lud brązowy". Uzbrojony był w oręż z brązu. Ludzie jedli mięso i chleb, a jako okrutni i bezczelni znajdowali przyjemność w wojnach. To przecież epoka brązu, epoka pierwszych większych i mniejszych państw, epoka gro­ dów i wojen. Czwarty lud był również brązowy, ale składał się z ludzi szlachetniejszych i bardziej uczynnych. Walczyli oni wspaniale w obronie Teb, w wyprawie argonautów i podczas wojny trojańskiej. Zostawali herosami. Mity narodów świata mówią o królach - herosach, których przedstawicielem był między innymi Tezeusz. Żył w epoce brązu. A sama epoka brązu? Po mitologicznym trzeba było dopiero drugiego, tym razem naukowego, geniuszu Duńczyka Christiana Jurgensena Thomsena, który w latach trzydziestych X I X wieku wyróżnił w pradziejach ludzkości trzy epoki: kamienia, brązu i żelaza. Podział ten obowiązuje do dziś. Piąty, obecny lud, jest „żelazny". Są to niegodni potomkowie czwartego ludu. Zdegenerowani, okrutni, niesprawiedliwi, złoś­ liwi, pożądliwi i zdradliwi. Przyjrzyjmy się dzisiejszej epoce... Człowiek epoki kamiennej stał mocną stopą na ziemi, o czym przekonują nas niezliczone dane archeologiczne. Człowieka tego cechował mocny, praktyczny racjonalizm zdroworozsądkowy, przejawiający się w bardzo udanej działalności instrumentalnej, bytowej, co znalazło wyraz w wytwórczości narzędziowej, budowlanej i organizacyjnej. Doskonała znajomość świata przyrody, surowców narzędziowych, roślin itd. O tym należy pamiętać, gdy dalej będziemy mówić o sferze odmiennej od praktyki materialnej, tj. o sferze światopoglądowej, tej, która odnosiła się do modelowania obrazu świata, Sferę praktyczną znają archeolodzy bardzo dobrze, gdyż nią przede wszystkim się zajmują. My natomiast zajmiemy się tym, co można określić jako nadbudowę ideową, światopoglądową, religijną, myślową. Nie bez głębokiej racji człowiek został nazwany „homo sa­ piens". Tym, co wyróżniało go od świata zwierząt, był rozum. Ale rozum dopiero rodzący się, przebiegający, jeszcze uwięziony w sferze myślenia rozumowi przeciwnego, od rozumu w znacze­ niu „ratio" odmiennego. Człowiek epoki kamienia to przede wszystkim „homo religiosus" głęboko pogrążony w przeżywa­ niu stanów podświadomości. Przyjrzyjmy się strukturze myślenia człowieka epoki kamien­ nej, człowieka Złotego Wieku. Starożytne mity chińskie i , co trzeba podkreślić, na poły historyczne i historyczne źródła chińskie (a więc nie przekazy poetyckie) podają, że zaraz jak tylko na ziemi pojawili się ludzie, niebo było z nimi w łączności. Inaczej mówiąc, ziemia i niebo były blisko siebie. Rano i wieczór ludzie mogli podnosić się do nieba, rano i wieczorem mogli z nim rozmawiać. Istniała droga między niebem i ziemią, a ludzie swobodnie mogli z niej korzystać. Innymi słowy: bogowie mogli przebywać między sobą. Gdy ludziom było ciężko, po prostu udawali się do nieba i przedstawiali swoje prośby bogom, z kolei bogowie również w dowolnym czasie schodzili do świata ludzi. Rozgraniczenie między ludźmi a bogami nie było nieprzekraczalne. To połącze­ nie między niebem i ziemią jak pisze znawca mitów chińskich Juan Ke, było rozumiane dosłownie i konkretnie: mówi się, że ludzie mogli podnosić się do nieba, a bogowie opuszczać na ziemię, a nawet, że niebo było tak blisko ziemi, iż przeszkadzało rolnikom tłuc ryż, a wołom i świniom chodzić, gdyż zawadzały 0 nie grzbietami. W Chinach jest też mit mówiący o istnieniu na początku jednej pary ludzkiej: dziewczynki i chłopca, które często brały się za ręce i wchodziły po drabinie w górę, by bawić się w niebiańskim pałacy, gdyż wrota niebieskie były zawsze otwarte. Chińskie przekazy na ten temat znamy zX wieku p.n.e., z V wieku p.n.e. i z czasów późniejszych. W dosłownym tłumaczeniu brzmi to tak: „W tamtych czasach między niebem 1 ziemią istniała droga i ludzie mogli swobodnie podnosić się do nieba". Są to słowa dostojnika Guan Sze-fu wypowiedziane do księcia Czao-wana, przy czym opowiadający mówi, że czytał o tym w księdze Dzieje Czou. Cytat ten pochodzi z historycznego działa pt. Mowy królestw (Go juj) z V wieku p.n.e. A więc 0 sprawach tych opowiadano sobie na dworach książęcych 1 cesarskich (Janszina 1984, s. 137 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п., Juan Ke 1987, s. 44 п., 70 п., Taskin 1987, s. 258 п.). Analogiczne opowieści znamy u wielu ludów Azji i z wysp Oceanii. U Koriaków w mitycznych dniach Wielkiego Kruka ludzie mogli łatwo osiągać niebo i niemniej łatwo zstępować do świata podziemnego. Podobny mit znamy u Semangów. Według mitów filipińskich niegdyś niebo wisiało tak nisko nad ziemią, że dzieci mogły sięgać do niego rękami. Podobnie według legendy Udmurtów na początku niebo znajdowało się bardzo blisko ziemi i ludzie często chodzili z prośbami do boga, a on naradzał się z nimi. Również Toradiowie z Celebesu znają podobne opowieści. W legendach tubylców Tajwanu mówi się, że dawno, dawno temu nieba wisiało bardzo nisko i prawie dotykało szczytów gór.Na Nowej Zelandii też opowiada się o bliskości nieba i ziemi. Na Nowych Hybrydach było ono tak nisko, że kobiety uderzały w nie tłuczkami, gdy przygotowywały potrawy. Na Roti w Indonezji w dawnych czasach ludzie mogli udawać się do nieba i schodzić z nieba na ziemię, podobnie opowiadano w Luzon, a na wyspie Nias kiedyś niebo było tak blisko, że kapłani mogli sięgać do niego za pomocą drabiny. Podobne opowieści znamy u ludów Lao i Thai w południowo-wschodniej Azji, a także u mongolskiego ludu Miaotse zamieszkującego 45 \ �okolice południowych Chin (Eliade 1959, s. 255 п., Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Haavio 1979, s. 377 п., Holmberg 1964, s. 381, Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п.). Wiele mitów na ten temat zanotowano w czasach nowożyt­ nych w Czarnej Afryce. Motyw bliskości nieba i bogów wy­ stępuje tu w większości tych opowieści. I tak w micie ludu Mande jest mowa o tym, że bezpośrednio po stworzeniu świata bóg stale spotykał się z ludźmi i wysłuchiwał ich próśb. Pamięć o przeby­ waniu boga wśród ludzi zachowali też Pigmeje. Z kolei według Jorubów na początku między niebem i ziemią było wiele połączeń, a bóg Ol-Orun schodził do ludzi. Fanowie opowiada­ ją, że w zaraniu ludzkości bóg schodził do wioski i przechadzał się, odbierając należne mu hołdy, a wódz Ndun gościł w swoim domu. Również według Aszantiów dawno, dawno temu bóg Onyankopong żył na ziemi i był bardzo bliski ludziom. Lud Baluyi z nad rzeki Zambezi opowiada o bogu Nyambe, który przebywał kiedyś na ziemi, a był pochodzenia niebiańskiego. To znów Basubigowie znali wysokiego boga Lezę, który przebywał między ludźmi pod dużym drzewem. Podobnie opowiada się 0 bogu Mulungu u ludu Yao, o bogu Bumbie u ludu Bushongo w kraju Kasai, o bogu Wulbari u ludu Kraczi na wschodnim brzegu Wolty itd. W Afryce zachodniej ludzie opowiadają, że niebo było tak nisko, że nawet dzieci mogły sięgać do niego rękami, a kobiety gotując polewkę z prosa i mieszając ją w garnkach zaczepiały o nie. Dinkowie z Sudanu mówią, że w dawnych czasach niebo było tak blisko, iż ludzie musieli uważać, aby orząc ziemię czy uprawiając ją kopaczkami, albo tłukąc mąkę, nie uderzyć boga. To znów Fadżulowie opowiada­ ją, że u zarania istniały dwa światy: boski i ludzki, a ich mieszkańcy odwiedzali się wzajemnie (Eliade 1959, s. 255 п., Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., Piłaszewicz 1978, s. 145 п., 1986, s. 31 п., Sokolewicz 1986, s. 48 п., Werner 1964, s. 124 п.). Mity o bliskości nieba i ziemi w zaraniu dziejów i o przebywa­ niu bogów na ziemi poświadczono też dla przedkolumbijskich ludów Meksyku: Tolteków i Majów. Mówi się o pierwszym raju czy królestwie, w którym pierwotna para bogów i ich dzieci żyli w doskonałej harmonii (Graulich 1983, s. 575 п.). Podobnie jak w Chinach wątek ten ma starożytną metrykę także na Bliskim Wschodzie i we wschodnim Śródziemnomorzu. Tu należy biblijna opowieść o pierwszych ludziach w raju. Adam 1 Ewa mieli możność kontaktowania się z Jahwe, inaczej mówiąc, bóg był obecny między nimi na codzień (Biblia 1982, „Genesis" I Księga Mojżeszowa, I I : 8 п.). A starożytny poeta i mitograf Hezjod napisał (Orygenes 1983, s. 234): „Były bowiem wówczas wspólne biesiady i wspólne siedzi­ by Bogów nieśmiertelnych i śmiertelnych ludzi." Podobne mity znamy u wielu innych ludów różnych części świata. Nasza lista nie jest pełna. Wszędzie mówi się, że były to czasy szczęśliwe. Należy podkreślić, że opowieści te mówią o pierwotnym okresie kiedy to wszystkie istoty ludzkie mogły wstępować do nieba i mieć kontakt z bogami. Co oznaczają te mity? Co to znaczy, że niebo było blisko ziemi dostępne dla wszystkich ludzi? Co to znaczy, że bogowie mogli przebywać na ziemi pośród ludzi, a oni mogli łatwo się z nimi kontaktować? Otóż we wszystkich opowieściach na ten temat, na całym świecie, mówi się o tym, że nagle, gwałtownie, w wyniku pewnego wydarzenia, powszednia i codzienna łączność z niebem i bogami została przerwana. Jak opowiadają mity i na wpół historyczne przekazy chińskie, odtąd z niebem i bogami mogli komunikować się tylko szamani, natomiast zwykli ludzie zostali tego pozbawieni. Szamani i szamanizm... Tu leży sedno mej interpretacji przytoczonych mitów. Albowiem to przede wszyst­ kim szamani byli i są tymi wybrańcami, którzy mogą udawać się do nieba (i do świata podziemnego) i komunikować się z boga­ mi, duchami i innymi nadnaturalnymi istotami. Najczęściej dzieje się to w czasie inicjacji szamańskiej. Umożliwia to stan ekstatyczny, wizyjny. Np. szamani Teleutów komunikują się z różnymi bogami w poszczególnych strefach nieba. I tak w najwyższym niebie mieszka Tengere Kaira Кап (Miłosierny Cesarz Nieba), na trzech niższych poziomach przebywają trzej 46 wielcy bogowie: Bai Ulgan jest w szesnastym niebie na złotym tronie na szczycie góry, Kysugan Tengere (Bardzo Potężny) przebywa w dziesiątym niebie, Mergen Tengere (Wszystkowie­ dzący) jest w siódmym niebie, gdzie znajduje się słońce, a na innych poziomach są inni bogowie. Szaman dostaje się do nich po drzewie z nacięciami. Drogami umożliwiającymi szamańską podróż do nieba były przede wszystkim: góra kosmiczna, drzewo kosmiczne i słup kosmiczny, ale można też było tego dokonać za pomocą sznura, łańcucha, schodów, drabiny, liany i innych roślin pnących, pajęczyny, tęczy, latawca, promienia słonecznego, nitki, szalika, łańcucha strzał lub korzystając z ptaków jako pojazdów, ewentualnie lecąc na bębnie. Jak piszą Mircea Eliade i Siergiej A. Tokariew, ze zjawiskiem szamanizmu spotykamy się, lub do niedawna spotykali się badacze, na wszystkich kontynentach nie wyłączając Australii. M . Eliade i inni badacze wykazali, że szamanizm ma głębokie korzenie w przeszłości, a jego początki trzeba odnosić do starszej epoki kamiennej (Eliade 1974, s. 3 n„ Wasilewski 1979, s. 5 п.). Z jaskini La Madeleine we Francji pochodzi wizerunek smoka z późnego paleolitu, istoty wizyjnej, która jest świadectwem transów szamańskich (Hoernes 1925, ryc. 4 na s. 158). W doznaniach szamańskich chodzi o podróże duchowe. Dla Ałtajczyków poświadczono seanse ekstatyczne udawania się szamanów do nieba, do bogów. W czasie seansu szaman wzywa wielkie i małe duchy i rozmawia z nimi oraz z rodziną Bai Ulgana. Przebieg transu jest bardzo skomplikowany. W decydu­ jącym momencie szaman zaczyna wkraczać do kolejnych stref nieba. Swą podróż relacjonuje otaczającym go świadkom. Wkracza do nieba po nacięciach na drzewie i w kolejnych strefach spotyka zamieszkujące je istoty. W piątym niebie ma długą rozmowę z potężnym Yayutśi (Najwyższym Stwórcą), który udziela mu sekretów o przyszłości. Dociera wreszcie do dwunastego nieba. Tam obcuje z Bai Ulganem, który udziela mu pouczeń dotyczących plemienia (Eliade 1974, s. 3 n„ Wasilewski 1979, s. 5 п.). Szaman może też zstąpić do świata podziemnego. Podróż do nieba przeżył chiński król Mu pod przewodnict­ wem czarownika, pisał o tym Lie-tsy. Czytamy, że król chwycił czarownika za rękaw, po czym obaj udali się do różnych stref nieba oglądając różne bajeczne rzeczy. Królowi wydawało się, że przeżył w niebie kilkadziesiąt lat, toteż kiedy czarownik sprowa­ dził go na ziemię, król zmieszany zapytał swoich dworzan, skąd przybył i usłyszał w odpowiedzi: wasza królewska mość milcząc tu siedział, a czarownik objaśnił: odbyłem z tobą, panie, wędrówkę duchem (Kunstler 1981, s. 267 п.). W artykule brak jest miejsca na podanie większej liczby przykładów z innych rejonów świata. A jak odbywa się zstępowanie bogów i przybliżanie nieba ku ziemi, zobaczymy na przykładzie Wiliama Blake'a, Emanuela Swedenborga. Byłoby błędem, gdybyśmy zjawisko podróży w zaświaty oraz komunikowania się z bogami i duchami wiązali tylko z szamana­ mi. Nosicielami tych stanów bywały także jednostki inicjowane, założycielskie religii (Mojżesz, Mahomet i inni), kapłani i kap­ łanki, magowie, niektórzy królowie (np. babiloński Etana), prorocy ( np. Ezechiel ze Starego Testamentu), alchemicy (np. legendarny chiński Huang-ti), tzw. nieśmiertelni chińscy oraz wielu mistyków i świętych wszystkich religii, a nawet bywają obecnie niektórzy zwykli ludzie w stanie nawiedzenia, jak również niektórzy psychotycy. Można ich objąć szerszym mia­ nem ekstatyków, a zjawisko duchowego odrywania się od ciała - ekstatyzmem. Stan ekstatyczny, wizyjny można osiągnąć za pomocą róż­ nych środków i technik. Metodą najprostszą jest zażycie halucynogenu roślinnego (porównaj doświadczenia Stanisława I . Wit­ kiewicza). Człowiek pierwotny znał wiele takich roślin, nadto można wymienić niektóre gatunki grzybów. Szamani posił­ kowali się też używkami tytoniowymi. Stan taki może pojawić się spontanicznie. Środkiem wywołującym szczególnie bogate wizje jest LSD. Ale nie tylko to. Asceza, długi post, bezsenność, umartwienia także należą do repertuaru technik wizyjnych. Może to być także taniec. Wizje występują również w snach. Z pamiętników dzisiejszych żeglarzy samotników (Krzystof �Baranowski, Robert Manry i inni) dowiadujemy się, że w czasie żeglugi doznawali oni wizyj wskutek zmęczenia i oddziaływania monotonii morza. Doznania te są niezwykłe i sprawiają wraże­ nie autentycznych widzeń. Wspomniany R. Manry pisze, że w czasie doznawania wizji przedmioty rzeczywiste i przedmioty wyimaginowane widzi się obok siebie bez możliwości rozróż­ nienia ich charakteru, a rzeczywistość realna i imaginacja splatają się wzajemnie. Ostatnio w ośrodkach naukowych zjawisko to jest przedmiotem badań eksperymentalnych. Wy­ wołuje się wizje u badanych osób, odcinając je od wszelkich bodźców zmysłowych przez umieszczenie w odpowiednio skon­ struowanym pomieszczeniu. Badani doznają deprymacji sen­ sorycznej, przeżywają halucynacje wzrokowe i słuchowe itd. W wizjach mających miejsce w otoczeniu naturalnym zachodzi zmieszanie się dwu rodzajów doznań: 1) realnych, zmysłowych, 2) ekstatycznych, wizyjnych, które łącznie zlewają się w rzeczy­ wistość postrzeganą jako jedność. Jest to jakby śnienie na jawie (Baranowski 1984, s. 106, Dajczer 1984, s. 3 п., Grof 1985, s. 26 п., Huxley 1991, s. 7 п., Manry 1976, s. 100 п.). W tym kontekście mity o przebywaniu pierwotnej ludzkości w raju wśród bogów i w łączności z niebem, moim zdaniem, należy zaliczyć do świadectw mówiących o panszamanizmie pierwotnym. Podkreślmy: kiedyś do nieba i do bogów mógł dostać się każdy człowiek, a dopiero później przywilej ten mieli tylko szamani i im podobni. Innymi słowy, uważam, że chodzi o Złoty Wiek, raj, w zaraniu dziejów ludzkich z panszamanizmem jako głównym paradygmatem poznawczym. Pogląd o wy­ stępowaniu doznań ekstatycznych u dawnych ludzi nie jest nowy. Pisał o tym Andrzej Wierciński (1981, s. 132 п.). Nowa natomiast w mym artykule jest interpretacja mitów o raju, Złotym Wieku, w kategoriach panszamanizmu jako głównego paradygmatu poznawczego. W ewolucji myśli ludzkiej, poczynając od epoki kamiennej, można wyróżnić kilka faz i strukturalnych przeobrażeń manifes­ tujących się jako zmiana paradygmatu poznawczego (Krzak 1993a, 1993b). Faza najstarsza dająca się wyróżnić w sferze mitologicznej, jak sądzę, charakteryzowałaby się jakby wrodzo­ ną, spontaniczną, naturalną i niejako psychologiczną skłonnoś­ cią ludzi do popadania w stany transowe, niekoniecznie tylko w warunkach zmęczenie i głodu czy wskutek zażycia środków halucynogennych, choć i te stymulatory były stosowane. Paleo­ botanicy wykryli dotychczas trzy przypadki używania halucynogenów przez ludzi epoki kamiennej (Grof 1980, s. 25, Keys 1992): 1) w grobach kapłanek w Catal Huyuk (Turcja) datowanych na V I I tysiąclecia p.n.e. 2) w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar (Irak) dato­ wany na czasy co najmniej 30 000 lat temu, 3) w grobowcu megalitycznym La Hogue Bie na wyspie Jersey w Kanale La Manche, datowanym na neolit. Wartość i znaczenie wizyj bywają różne, od widzeń o znacze­ niu epizodycznym do objawień o znaczeniu ogromnym. Czym były w szerszym i głębokim aspekcie wizje szamanów, ekstatyków, założycieli religii i innych jednostek? - to temat do innego artykułu. Tu warto jedynie wspomnieć, że wiążą się one z archaicznym językiem czy sposobem poznawania i kodowania rzeczywistości wewnętrznej (człowieka) i zewnętrznej (świata), który leżał u podstaw światopoglądu, który nazywam archety­ pem, światopoglądu o logice odmiennej, niż uznawana w dzisiej­ szej nauce. Ten język ujawnia się w psychice ludzkiej także dziś, w X X wieku, lecz wskutek reorientacji ideowej ludzi cywilizacji naukowo-technicznej jest ignorowany i niedopuszczany do praktyki społecznej jako system sterujący, niegdyś żywy i stawia­ ny na pierwszym planie. Jeśli chodzi o neurofizjologiczne wyjaśnienie spontanicznych stanów transowych ludzi archaicznych, to istnieje pogląd Julia­ na Jaynesa, zgodnie z którym pierwotne myślenie wiązało się z aktywnością obu półkul mózgowych, a współczesna świado­ mość powstała stosunkowo późno (około 2000 roku p.n.e). Wcześniej istoty ludzkie nie były całkowicie świadome swego istnienia, przypominały automaty, którymi kierowały głosy wewnętrznych bogów zlokalizowane w prawej półkuli mózgu. J. Jaynes dodaje, że od czasu, gdy świadomość powstała na ruinach umysłu o dwóch niezależnych półkulach, dochodzą do nas te głosy jako tęsknota za dawnym światem (Jaynes 1976, s. In.). Okres Złotego Wieku jest trudny do wydatowania. Jak wspomniałem, mówi się o nim w źródłach chińskich sprzed dwu i trzech tysięcy lat. Niemniej starożytny jest biblijny mit o raju. Przy tym już wtedy okres rajski umieszczany był w odległej przeszłości. Podobne mity w Afryce zanotowano znacznie później, już w dobie nowożytnej. Wiemy, że mity jako opowieści święte były przekazywane z pokolenia na pokolenie. Z najwięk­ szą ostrożnością można przyjąć, że w Azji Złoty Wiek przypa­ dałby na młodszy paleolit lub młodszą epokę kamienną, nato­ miast w Afryce sięgałby czasów późniejszych, w każdym razie później się zakończył. Myśl człowieka epoki kamienia zdominowana przez doznania ekstatyczno-wizyjne nie była pozbawiona tego, co nazywamy poznaniem racjonalnym opartym na doznaniach zmysłowych. Człowiek pierwotny dobrze radził sobie z materialnym otocze­ niem, a jego zachowanie gospodarcze, techniczne, instrumental­ ne poświadczone danymi archeologii, jak pisaliśmy wyżej, świadczą o dobrze wykształconej, a właściwie coraz bardziej wykształcającej się świadomości, która w ciągu tysiącleci unie­ zależniała się od treści dostarczanych przez podświadomość. Gdy oglądamy narzędzia ludzi neandertalskich, przekonujemy się o dużym techniczno-produkcyjnym znawstwie surowca krzemiennego. Z kolei solutrejskie groty oszczepów wytwarzane przez wczesnego „homo sapiens" wykonane są po mistrzowsku, a sekrety ich formowania i obróbki są trudne do odgadnięcia. Następnie młodszą epokę kamienną cechują liczne zdobycze techniczne, technologiczne, architektoniczne, medyczne, geo­ logiczne, organizacyjne, wywołujące podziw badaczy (Siemienow 1957, s. 5 п.). Czy można zawierzyć mitom i dopatrywać się w nich rzeczy­ wistości historycznej? Jest pewne, że nie zawsze należy pojmo­ wać je literalnie. Są to utwory przedziwne. Nierzadko operują alegorią i symbolem. W każdym razie są to opowieści ważne i poważne. Mit to dawny sposób opisywania świata i człowieka, niejako odpowiednik dzisiejszej filozofii i teorii naukowych. Za A. Wiercińskim (1981, s. 133) można przyjąć, że mity są utworami wieloaspektowymi obejmującymi: 1) odwzorowania kosmiczne, 2) biologiczne, 3) społeczne, 4) odbijają procesy rozwoju osobniczego świadomości i pod­ świadomości, 5) odwzorowania etnogenetyczne i historyczne. Przykładami mitów ostatniego rodzaju są między innymi: opowieść o wojnie trojańskiej, skandynawskie mity o Wanach i Asach, dzieje wczesnego cesarstwa Japonii zawarte w „Kojiki" i wiele innych. Toteż wolno nam ujmować jako historyczne mity o raju i bogach wśród ludzi, nie zapominając o tym, że są to zarazem jakby opowieści filozoficzno-kulturowe. Paradygmat panszamanizmu Złotego Wieku załamał się. Mity mówią o zmianie gwałtownej. W mitach chińskich opowia­ da się, że stało się to wtedy, gdy w niebie pojawił się złu duch imieniem Cz'y-jou. Potajemnie opuścił się na ziemię i zaczął podjudzać ludzi do buntu. Spowodował, że zbuntował się lud Miao, by pomóc Cz'y-jou w zawładnięciu tronem najwyższego boga. Jednak najwyższy władca pokonał złego ducha, a lud Miao został pobity. Dla zapobieżenia w przyszłości podobnym wystąpieniom najwyższy bóg polecił duchowi Czunowi (Wiel­ kiemu) i Li (Czarnemu) przeciąć drogę między niebem i ziemią, aby ludzie nie mogli dostawać się do nieba, a duchy opuszczać na ziemię. Po przecięciu połączenia między niebem i ziemią duchy niebiańskie mogły czasami schodzić na ziemię, lecz ludzie nie mogli już dostawać się do nieba. Odtąd podnosić się do nieba oraz opuszczać z nieba na ziemię mogli tylko bogowie, nieśmier­ telni i szamani, a więc nie wszyscy, lecz tylko wybrani (Janszina 1984, s. 137 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п., Juan Ke 1987, s. 70 п.). Toradiowie z Celebesu opowiadają, że bóg opuścił ziemię w wyniku złego zachowania się ludzi. Na Sumatrze Batakowie znają opowieść o wysokiej skale z drzewem sięgającym nieba 47 �umożliwiającym spotykanie się z bogiem, z którym łączność została przerwana wskutek tego, iż pewien mężczyzna splunął na drzewo rozgniewany tym, że jego żona udała się do nieba i pozostawiła go samotnym. To znów w Roti (Indonezja) mówi się o niegrzecznym zachowaniu się bardzo wysokiego mężczyz­ ny, Laikomaha, który głową sięgał nieba i nie mógł chodzić w pozycji wyprostowanej. Zażądał od nieba, aby się podniosło, za co niebo rozgniewało się i oddaliło od ziemi tak, że nawet ptaki nie mogły go osiągnąć. Z kolei u ludu Manobo z Mindanao (też Indonezja) niebo oddaliło się w wyniku uderzenia go tłuczkiem przez pewną starą kobietę. U indonezyjskiego ludu Tagolog bóg odsunął niebo, gdyż ludzie rzucali w nie kamienia­ mi. Wreszcie uderzenie nieba przez pewną rozzłoszczoną kobietę było powodem oddalenia się go na wyspie Nias. Na Tajwanie zanotowano legendy mówiące o podniesieniu się nieba wzwyż po tym, jak heros Oadzymy strzelił z łuku do słońca. Również na Nowych Hybrydach niebo rozgniewało się i podniosło w górę, gdyż kobiety uderzały w nie tłuczkami, gdy przygotowywały potrawy. U ludów ałtajskich mamy opowieść podobną do biblijnej: bóg zabrania ludziom jeść owoców z drzewa, a ludzie popełniają grzech z namowy diabła i węża, który najpierw skusił kobietę. Swoiste wątki na ten temat mamy w południo­ wo-wschodniej Azji. U ludu Lao należącego do grupy Thai łączność między niebem i ziemią uległa przerwaniu, gdy zostało ścięte drzewo figowe, gdy została ścięta liana i gdy wywiercono otwory w dwu dyniach, które to rośliny umożliwiały kiedyś kontakt z niebem. Według legendy Umdurtów niebo podniosło się wysoko i połączenie z nim stało się niemożliwe, kiedy pewien człowiek, straciwszy doń wszelki szacunek, położył na nim kawałek chleba powalany łajnem (Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Haavio 1979, s. 377 п., Holmberg 1964, s. 381, Jewsjukow 1985, s. 69 п., 1988, s. 40.). Podobnie mity afrykańskie wiążą koniec raju i Złotego Wieku ze złymi czynami ludzi. Pigmeje opowiadają, że bóg oddalił się od ludzi wskutek niesnasek i kłótni między nimi. Według Aszanitów stwórca Onyankopong opuścił ludzi po tym, jak kobiety ubijając jedzenie w moździerzu zirytowały się obecnoś­ cią boga, który stał obok nich; powiedziały mu, aby odszedł, a następnie pobiły go tłuczkami. Oto jedna z opowieści o odejś­ ciu boga. Dawno, dawno temu Onyankopong żył na ziemi i był bardzo blisko ludzi. Pewna stara kobieta zwykła tłuc swe „fufu" (zacier z jamu) i tłuczkiem ciągle uderzała Onyankoponga. Wtedy bóg powiedział do niej: Dlaczego ciągle mnie uderzasz? Ponieważ to czynisz, oddalę się do nieba. Co też uczynił. Ale potem, kiedy ludzie nie mogli zbliżyć się do Onyankoponga, stara kobieta rzekła swym dzieciom, aby pozbierały moździerze i ustawiły je jeden na drugim aż dosięgną do miejsca przebywa­ nia Onyankoponga. Dzieci uczyniły to, ustawiły moździerze w postaci stosu, ale góra nie sięgnęła do Onyankoponga. Nie mogły znaleźć kolejnego moździerza, a wtedy ich babka powie­ działa: Weźcie moździerz ze spodu stosu i umieśćcie go na szczycie. Zrobiono to i wtedy wszystko zawaliło się i upadło na ziemię, powodując śmierć wielu ludzi. Dodajmy, że chodzi tu 0 motyw góry kosmicznej z moździerzy (odpowiednik Wieży Babel). W grupie Mande bóg opuścił ziemię i udał się do nieba, gdyż ludzie stali się leniwi i sądzili, że nie muszą sami nic robić, a tylko żądali od niego coraz to nowych rzeczy. Odtąd obwiesz­ czał im swoją wolę za pośrednictwem góry i snów. U ludu Yao bóg Mukungu opuścił ziemię z powodu okrucieństwa ludzi wobec zwierząt. W zachodniej Afryce opowiada się, że niebo oddaliło się od ziemi, gdyż często zdarzało się, że kobiety w czasie pracy uderzały w nie tłuczkami od stęp, a jedna z nich któregoś dnia tak się rozzłościła, że uderzyła niebo specjalnie 1 łyżka przeszyła je na wylot. Bóg odszedł i odtąd ludzie mieli poważne kłopoty z porozumieniem się z nim. A więc powodem odejścia boga były albo ludzka chciwość i brak umiarkowania, albo złość kobiet i ich nieostrożność. Także grzech pożądliwości rzeczy zakazanych. Chciwość kobiet była powodem odejścia boga u Dinków z Sudanu. Również w innych mitach stwierdza się, że bóg oddalił się z ziemi wskutek błędów popełnionych 48 przez człowieka. Plemieńcy Fernado Po opowiadają, że bogowie pozostawili ludzi samym sobie, obawiając się ich inwazji w nie­ bie, gdy ci próbowali udać się tam po drabinie. U ludu Ewe istnieje opowieść mówiąca, że główne bóstwo niebiańskie prze­ stało przychodzić do ludzi, gdyż nabrali oni brzydkiego przy­ zwyczajenia wycierania o niebo brudnych rąk. Jedno z plemion z nad górnego Zambezi zostało opuszczone przez boga Nimbwe, gdyż ludzie chcieli go zabić. Fadżulowie opowiadają, że łączność między bogami i ludźmi została przerwana, gdyż hiena przegryz­ ła linę łączącą ziemię z niebem (Frazer 1919, t. I , s. 59 п., Jewsjukow 1985, s. 69 п., 1988, s. 41 п., Piłaszewicz 1978, s. 145 п., 1986, s. 31 n„ Sokolewicz 1986, s. 160 п., Werner 1964, s. 124 п.). Także w dawnym Meksyku powodem zerwania łączności z niebem było wykroczenie. Wymienia się niebaczne zerwania kwiatów przez kobietę o imieniu Ixnextli - odpowiedniczkę biblijnej Ewy. W innej wersji mówi się o grzechu polegającym na zjedzeniu owocu z drzewa. To znów wspomina się o winowaj­ czyni imieniem Itzpapałotl, która zjadła czy ścięła „róże" w ogrodzie, wskutek czego z drzewa wyciekły soki o doszło do jego zniszczenia. Mity o zniszczonym drzewie znane są też z Ameryki Południowej (Graulich 1983, s. 575 п.). I wreszcie grzech i wykroczenie przeciwko bogu mamy w Biblii (Biblia 1982, Genesis, I Księga Mojżeszowa, I I I : 1 n.,). Adam i Ewa zostają wypędzeni z raju na skutek zerwania i spożycia jabłka z drzewa wiadomości złego i dobrego. Doszło do tego z namowy szatana, odpowiednika chińskiego Cz'y-jou. Wątek ten doczekał się wielu komentarzy myślicieli i teologów. Przytoczone przykłady stanowią zaledwie część opowieści znanych u bardzo wielu ludów świata. Jak należy rozumieć bunt, grzech i wykroczenie przeciwko bogu, w wyniku których opuszcza on ludzi i zostaje przerwana powszednia łączność z niebem? Moim zdaniem, chodzi tu 0 zmianę paradygmatu poznawczego, o zmianę w strukturze myślenia dawnej ludzkości. Przy tym swoistość mitologicznego opisu tej zmiany tłumaczy się tym, iż człowiek archaiczny, którego można określić mianem „homo religiosus", wszelkie zjawiska i procesy w świecie zewnętrznym i wewnętrznym ujmował w kategoriach teistycznych (pogląd, że bogowie nie rządzą światem zrodził się nie tak dawno). Panszamanizm Złotego Wieku (raju) i w ogóle szamanizm elitarny czasów późniejszych - to zjawisko zdominowania psyche przez treści podświadomości o archetypowym charakterze ( o roli pod­ świadomości w myśleniu archaicznym pisał między innymi Carl Gustaw Jung). W dobie Złotego Wieku świadomość też jest obecna, a przetrwanie danych zmysłowych i oparte na nich myślenie racjonalne mają swój udział w procesie poznania 1 działalności człowieka pierwotnego. Jednak, jak byśmy powie­ dzieli, ogólne, swego rodzaju „teoretyczne" modelowanie obra­ zu świata, słowem to, co nazywamy światopoglądem, jest bardzo silnie zdominowane przez treści archetypowe, treści i obrazy ekstatyczne - wizyjne, krótko mówiąc, przez doznania wy­ twarzane w podświadomości, które odgrywają pierwszoplano­ wą rolę w modelowaniu obrazu świata. W wyniku tego człowiek archaiczny ujmuje istotę świata i samego siebie jako rzeczywis­ tość zdeifikowaną, owładniętą przez bogów i duchy, którym przypisuje sprawstwo zjawisk naturalnych i kosmicznych. W tym kontekście odejście bogów i przerwanie kontaktu z niebem (i światem podziemnym) rozumiem jako zmianę paradygmatu panszamanizmu na paradygmat inny, w którym znacznie silniej dochodzą do znaczenia treści świadomości, a jednocześnie następuje znaczne zredukowanie doznań co­ dziennych wytwarzanych przez podświadomość. Było to rodze­ nie się świadomości i było to zarazem pierwsze odczarowanie świata, drugie zaś odczarowanie miało miejsce później, w okresie przełomu greckiego. Nie znaczy to, że podświadomość przestała istnieć i oddziaływać na świadomość. Do tego nie doszło i chyba nigdy nie dojdzie. Wypędzenie z raju to akt zubożenia codzien­ nych doznań podświadomości. Panszamanizm kończy się, a na jego miejscu zostaje szamanizm elitarny. Odtąd z niebem �i bogami (oraz światem podziemnym) kontaktują się przede wszystkim jednostki wybrane, choć jeszcze niemało jest innych ludzi, którzy mogą doznawać stanów ekstatyczno-wizyjnych (np. w Starym Testamencie znajdujemy około 85 ekstatyków wymienionych z imienia, a w pewnym miejscu czytamy, że jeden z królów zgromadził ich czterystu). Nie jest to już jednak zjawisko powszednie i powszechne. Nadal uważa się, że bogowie rządzą światem i ludźmi, ale łączność z nimi i z niebem jest dla zwykłych śmiertelników utrudniona i nierzadko wymaga znajo­ mości tajemnych praktyk i metod. Paradygmat poznawczy ludzkości po skończeniu się Złotego Wieku ogranicza się do animizmu. Taką odnajdujemy ludzkość, gdy wkracza ona w erę źródeł pisanych i taką widzimy niemal do naszych dni, tam gdzie zachowały się tzw. kultury pierwotne. Natomiast obecnie, o ile wiem, nie są nam nigdzie znane społeczności o charakterze panszamanistycznym. Ten etap od dawna należy do przeszłości. Interpretacja nasza przypomina pogląd Immanuela Kanta, który grzech biblijny interpretował jako narodziny rozumu, i przekroczenie progu wolności (Kant 1973, s. 472 п.). Jak mówi się w większości mitów, inicjatorkami grzechu czy buntu przeciwko bogu, czyli w naszym rozumieniu, inicjator­ kami przełomu umysłowego, były kobiety. To ważny fakt. Próbując schronologizować ten przełom, należałoby go chyba wiązać z okresem matriarchatu, z religią Wielkiej Matki (VII - I I I tysiąclecie p.n.e.) i przewagą kobiet w ideologicznym sterowaniu społeczeństwami wczesnego neolitu, a może nawet już późnego paleolitu. Ciekawe, że myśl podobną do tezy zawartej w niniejszym artykule wypowiedział już w X V I I I wieku Emanuel Swedenborg, któremu z autopsji znane były przeżycia ludzi Złotego Wieku, o czym będzie mowa niżej (Swedenborg, br. r.., s. 76 п.). Czytamy u tego mistyka: „Nauczony zostałem z nieba, że najstarsi na naszej ziemi, którzy byli ludźmi niebieskimi, myśleli według samych zgodności i że przyrodzone świata przedmioty, które mieli przed oczyma, służyły im jako środki takiego myślenia; że, dalej, ponieważ byli takimi, obcowali z aniołami i rozmawiali z nimi, i że w ten sposób niebo za ich pośrednictwem zostało połączone ze światem. Dlatego to czas ten został nazwany złotym wiekiem, o którym i starzy pisarze mówią, iż niebianie zamieszkiwali między ludźmi i łączyły ich przyjaciels­ kie stosunki. Nauczono mnie dalej, że jednak po czasach tych ludzie nastali inni, których nie według samych zgodności, lecz według ich znajomości myśleli, i że łączność nieba z człowiekiem i wtedy istniała, lecz nie tak ścisła; czasy tych ludzi są to te, które nazywają się srebrnym wiekiem. Potem nastali ludzie, którzy wprawdzie znali zgodności, lecz według znajomości ich nie myśleli, a to dlatego, iż trwali w dobru przyrodzonym, nie zaś jak poprzedni, w duchowym. Czasy tych ludzi nazywały się wiekiem miedzianym. Wreszcie po czasach tych ludzi człowiek stopniowo stawał się coraz bardziej zewnętrzny, a wreszcie cielesny, i że wtedy zupełnie została zatracona znajomość zgodności, a z nią znajomość nieba i wielu rzeczy, które należą do nieba. To, że nazywano poprzednie wieki według złota, srebra i miedzi pochodziło także ze zgodności, albowiem złoto znaczy według zgodności dobro niebieskie, w którym trwali najstarsi; srebro zaś znaczy dobro duchowe, w których po tamtych trwali starzy; miedź, dobro przyrodzone, w którym trwało najbliższe potomst­ wo; żelazo natomiast, według którego nazywany został wiek ostatni, znaczy twardą prawdę pozbawioną dobra". I dalej. „W takim to połączeniu z aniołami trwali najstarsi ludzie na tej ziemi, których czasy nazwane zostały wiekiem złotym. Ci, ponieważ uznali Bóstwo pod człowieczą postacią, a zatem Pana, rozmawiali z aniołami niebieskimi jak ze swoimi, i niebo i świat stanowiły w nich jedność. Po tych czasach jednak człowiek stopniowo wydalił się z nieba, a to dlatego, że umiłował siebie ponad Pana i świat ponad niebo, co w konsekwencji dało, że zaczął uczuwać przyjemność miłości własnej i miłości świata, które są odrębne od przyjemności niebieskich, a w końcu doszło aż do tego, że nie wiedział, czy co innego jest przyjemnością. Wtedy zamknęło się wnętrze, które otwarte było ku niebu i zewnętrzność została otwarta ku światu; co, gdy tak się dzieje, sprawia, że człowiek trwa w świetle pod względem wszystkiego, co należy do świata, w ciemności zaś pod względem wszystkiego, co do nieba należy. Po tamtych czasach rzadko już kto rozmawiał z aniołami niebieskimi..." Wypędzenie z raju, czyli zmiana paradygmatu myślenia, wymagałoby wyjaśnienia w kategoriach naukowej filozofii kultury. Należałoby wykazać, czy zmiana ta, przełomowa, ale czy rzeczywiście nagła jak mówią mity, miała uwarunkowania biologiczne, socjologiczne, kulturowe, gospodarcze, czy też polegała ona na swoistej dla myślenia przemianie autonomicz­ nej. Jest to temat do odrębnej pracy. Zaprezentowałem Czytelnikowi tezę tłumaczącą mity o raju jako świadectwie panszamanizmu Złotego Wieku proponując podejście historyczne. Takie wydaje mi się najbardziej słuszne. Tym niemniej można wysunąć interpretację alternatywną. Nie jest wykluczone, że mity te są osobniczym wspomnieniem przebywania w łonie matki odniesionym do dzieciństwa ludzko­ ści. Jednak kto wie czy nie mamy tu do czynienia i z jednym i z drugim. Pozostawałoby to w zgodzie z poglądami tych badaczy, którzy utrzymują, że ontogeneza człowieka odpowiada jego filogenezie. Ważne wyniki odnoszące się do fenomenu myślenia człowieka Złotego Wieku przyniosły badania Stanislava Grofa. Od lat sześćdziesiątych uczony ten prowadzi badania nad podświadomością ludzką, które po osiągnięciach Zygmunta Freuda i C. G. Junga stanowią w tym względzie znaczący krok. Z badań tych wynika, że w człowieku zakodowana jest cała przeszłość biograficzna, doznania okołoporodowe, cały okres przebywania człowieka jako płodu w łonie matki, doznania zapłodnieniowe oraz, najbardziej niezwykłe, doznania przedzapłodnieniowe i pozaosobowe zwane transpersonalnymi, któ­ re odnoszą się do całego rozciągającego się poza człowiekiem świata ciał nieożywionych oraz roślin, zwierząt i ludzi. Dla naszego zagadnienia ważne są niektóre z tych wyników. Rzucają one światło na te sfery podświadomości, w których zakodowana jest pamięć o Złotym Wieku. Pozwalają one dotrzeć do warstw i doznań odnoszących się do biologicznej, psychologicznej, społecznej, rasowej i duchowej przeszłości osobnika i gatunku ludzkiego oraz dotrzeć do rzeczywistości opisywanej przez mity i wielkie tradycje mistyczne i religijne, słowem, i do ontogenezy i do filogenezy człowieka. Zreferujemy to, co bliżej wiąże się z naszym zagadnieniem. Otóż S. Grof wzbudził między innymi doznania, w których występują postacie, sytuacje i świat znany z mitów i legend starożytnych. Są tu doznania nie tylko ludzkich postaci, ale także postaci czysto wizyjnych, jak Uroboros, Tyfon, centaur, Cerber, sfinks, różnorodne smoki, elfy, gnomy, trolle itd. oraz, co jest dla nas ważne, postacie bogów zła i dobre, takie jak szatan, Lucyfer, Hades, Aryman, Huicilopocztli, Kali, Lilith, Rangda, Koatlikus, Moloch, Pluton, Ozyrys, Persefona, Attis, Adonis, Kecalkoatl, Dionizos, Wotan, Balder, Chrystus, Matka Boska, Apollo, Afrodyta, Izyda, Ahuramazda, Lakszmi itd. Jest też doznanie spotkania z demiurgiem świata, tj. bogiem kreatorem, a nawet identyfikacja z nim. S. Grof jest w stanie prowadzić doznania ludzkie ku tym postaciom i sytuacjom przeszłości, postaciom z mitów i religii (Grof 1975, s. 1 п., 1985, s. 1 п., 1988, s. 1 п., 1990, s. 3 п.). Trzeba dodać, że u przeszłych i dzisiejszych społeczeństw pierwotnych ludzie umieli wprowadzać się w stany umoż­ liwiające im spotkania z boskimi i demonicznymi postaciami. Wielka wiedza i precyzyjne techniki psychiczne służyły tym celom, które zrealizowano - jak wspominaliśmy - przede wszystkim dzięki różnorodnym halucynogenom czyli substanc­ jom psychodelicznym. E. Bourgignon stwierdziła wśród przeba­ danych przez siebie 488 pierwotnych społeczności świata aż 90% takich, w których instytucjonalnie praktykowano wprowadze­ nie się w psychodeliczne stany świadomości (Noll 1985, s. 447). Przykład: przebywając w Oklahomie w 1849 r. J. Rave - twórca pejotystycznego kultu u Indian Winnebago - doznał wizji pod wpływem pejotlu; opisał je następnie antropologowi Paulowi 49 �Radinowi: „Zobaczyłem człowieka z rogami i długimi szponami oraz z dzidą w ręku..., o północy zobaczyłem boga". Można zobaczyć postacie świata niebiańskiego jak też świata podziem­ nego. Jak pisze Herodot (1959, t. I , s. 173), faraon Rampsymit, zstąpiwszy żywcem do Hadesu, grał z boginią Demeter w kości. To znów u Wergiliusza czytamy o Eneaszu, jak schodząc do Tartaru, zobaczył centaury, Scyllę dwukształtną, Bryjareja o stu ramionach, gada z bagnisk Lerny, Chimerę zbrojną w płomień, Gorgony, Harpie i Geriona o trójkątnym cielsku oraz różne dzikie widziała, a potem dotarł do świata zmarłych i rozmawiał z nimi (Publius Vergilius Maro 1987, s. 179 п.). Ale wróćmy do S. Grofa. Jego badania polegały na pobudza­ niu z pomocą LSD lub metodą oddechową pamięci indywidual­ nej i gatunkowej u człowieka, wyzwalającą treści i doznania spoczywające w podświadomości. Z badań tych, podobnie jak z badań C. G. Junga, wynika, że podświadoma część psyche zawiera elementy strukturalizujące, tworzące i odpowiedzialne za mity, inaczej mówiąc, że starożytne mity były tworzone przy silnym udziale podświadomości, która - moim zdaniem - od­ grywała w myśleniu ludzkim tym większą rolę, im wcześniej cofamy się w historię i prehistorię człowieka. Jej najsilniejsza dominacja cechowała ludzi Złotego Wieku, by z czasem maleć na korzyść wzrostu świadomości i rozumu. Jak wspomniano, ontogeneza człowieka odpowiada jego filogenezie, co znalazło potwierdzenie w badaniach S. Grofa. Otóż doznania raju leżą też u początku życia osobniczego w łonie matki. Jakie główne doznania ma osobnik przebywający w łonie matki? S. Grof pisze, że jest to doznanie kosmicznej jedności. Jest przekroczona dychotomia subiekt - obiekt, ma miejsce niezwykle mocne wzruszenie i odczucie przyjaźni, spo­ koju, pogody i szczęśliwości, szczególne odczucie świętości, transcendensji czasu i przestrzeni, odczucie swego istnienia oraz odczucie związku z kosmosem. Osoby opisujące ten stan mówią 0 kontakcie z nieskończonością, o całkowitym zaniku poczucia ja, ich świadomość jest poszerzona i obejmuje całe uniwersum. Mają odczucie niezwykłej mocy, a nawet (niektóre osoby) identyfikacji z bogiem. Doznają wglądu w prawdziwą istotę bytu 1 egzystencji. Chodzi tu o ekstazę doznania kosmicznej jedności, którą można określić jako oceaniczną. Świat wydaje się w niej niewyrażalnie piękny i promieniujący jasnością. Zdroworozsąd­ kowe myślenie i potrzeba racjonalnej analizy doznają znacznej redukcji, a uniwersum przedstawia się jako tajemnica, która dopiero musi być rozwiązana. Świat przedstawia się jako miejsce przyjazne, a zło wydaje się nieważne, przelotne i nie istniejące. Ma miejsce subiektywna identyfikacja z wszechświatem. Ma się wizje najrozmaitszych bóstw. Ma się też wizje demonów różnego rodzaju oraz złych bóstw, co związane jest z zakłóceniami ciąży odnoszącymi się do organizmu matki, a tym samym i płodu. Dobre bóstwa wiążą się tu z doznaniami organizmu pozytyw­ nymi, a złe z negatywnymi i przyjmują one postacie znane z różnych kultur (Grof 1975, s. 1 п., 1985, s. 1 п., 1988, s 1 п., 1990, s. 3 п.). Innymi słowy: w tej najważniejszej fazie rozwoju człowieka występują doznania związku z oceanem lub różnymi akwatycznymi formami życia lub z kosmosem. Jest to odczucie przebywa­ nia w niebie i raju, opisywane w różnych dawnych mitach. Chodzi tu o coś wspaniałego, występują piękne kwiaty, soczyste owoce, egzotyczne ptaki, blask złota, srebra i drogocennych kamieni oraz strumienie i fontanny z wodą życia. Doznania te mają aspekt numeniczny. Czuje się kosmiczną jedność i mistycz­ ną unię z całym światem nie mającym granic oraz uwielbienie i miłość do wszystkiego. Występują uczucia odprężenia, satys­ fakcji, bezpieczeństwa, spokoju. Chodzi tu o idealny (czasami tylko zakłócony) stan symbiozy biologicznej i emocjonalnej pomiędzy matką i dzieckiem. Odczuwanie tego wszystkiego ma zabarwienie sakralne i święte. Złoty Wiek był dawno i skończył się, a od tamtego czasu zaszły istotne zmiany w strukturze myślenia ludzi. Rozejrzyjmy się: rozwija się racjonalizm, a za pierwszoplanowy światopogląd uważa się ten oparty na nauce, która współzawodniczy z religią. 50 Ale te sfery podświadomości, które były najaktywniejsze w epo­ ce kamiennej, przebijają się u niektórych jednostek, a nawet całych grup ludzkich poprzez stulecia, a także w naszym okresie nowożytnym. Ciągle rodzą się dzieci Złotego Wieku. W dzie­ jach, poczynając od czasów starożytnych, wiele było jednostek, które przeżywały wizje nieba, świata podziemnego, obcowały z bogami, duchami, aniołami, demonami itp. postaciami, ale jedno jest charakterystyczne: niewiele było takich, które ogląda­ ły bogów i rozmawiały z nimi. Ten najgłębszy rodzaj doznań bezpowrotnie skończył się wraz ze Złotym Wiekiem, a z czasem zaczęto nawet twierdzić, że bezpośrednie spotkanie z postacią boga prowadzi do śmierci (porównaj słowa Jahwe skierowane do Mojżesza: „Nie możesz oglądać oblicza mojego, gdyż nie może mnie człowiek oglądać i pozostawać przy życiu"). Historia dostarcza wielu nazwisk większych i mniejszych wizjonerów, 0 których jest mowa w źródłach i dziełach z naszego kręgu kulturowego i kręgów innych. O kilku postaciach będzie teraz mowa. Jedna z najznaczniejszych to Mahomet (ok. 570-632). Już od wczesnej młodości zdradza! on cechy mistyka, wcześnie miewał dziwne widzenia i miał wiele cech wspólnych z tzw. „kahinami" czyli ludźmi o skłonnościach wizyjnych i prorokowania. Wi­ dział, słyszał, odczuwał rzeczy niedostępne dla zmysłów innych ludzi. Znane jest najważniejsze wydarzenie z jego życia: ob­ jawienie wiary w Allaha zawarte w „Koranie". To archanioł Gabriel dyktował mu prawdy „Koranu". Widzenia te były tak niezwykłe, iż Mahomet chwilami nie był pewien czy nie popadł w obłęd, a mówi o tym arabskie słowo „medżnun", które oznacza opętanie przez diabła. Można tu mówić o szaleństwie kontrolowanym, gdyż Mahomet bardzo dokładnie rozróżniał to, co pochodziło z objawienia, od tego, co było jego sądem. Podobno podczas objawień czasem padał na ziemię, a na jego ustach pojawiała się piana. Krytyka europejska usiłowała dopatrzyć się w tym patologicznego charakteru wystąpień proroka. Dowodzono, że Mahomet cierpiał na epilepsję, his­ terię, a nawet dopuszczano możliwość stanów paranoicznych 1 schizofrenii. Tłumaczenia te są błędne (Gaudefroy - Demombynes 1988, s. 43 п., Hrbek, Petraćek 1971, s. 41 п., Rodinson 1991, s. 42 п.). Tradycja, legendy, pisma i częściowo „Koran" mówią o wnie­ bowstąpieniu Mahometa, które miało mieć miejsce, gdy liczył około 55 lat. Podróży do nieba miało być trzy. Prorok osiągnął kolejne siedem niebios i dotarł do boskiego tronu. Po niebie oprowadzał go archanioł Gabriel, a towarzyszyli im aniołowie. Oprócz boga i aniołów miał tam widzieć też dawne zmarłe osobistości. Odbył też podróż do piekieł. Oto słowa Mahometa: „Zrobiła się dziura w dachu mego domu, kiedy byłem w Mekce. I Gabriel zszedł przez nią. Rozciął mi pierś i obmył ją wodą z Zamzanu. Potem przyniósł dzbanuszek ze złota napełniony mądrością, „hikuną", i wiarą i wlał mi je w pierś; potem znów ją zamknął. Następnie wziął mnie za rękę i uniósł w niebo". Według pewnej tradycji A'iszy tylko sam „uruh" (dusza) proroka wprowadzony został do nieba, gdy ciało spoczywało w łóżku; inna wersja mówi, że była to także podróż cielesna. Można przypuszczać, że wszystko to pochodziło z jego wnętrza, świadkowie bowiem niczego nie widzieli. William Blake (1757 - 1827). W encyklopedii naukowej czytamy o nim: myśliciel, poeta, artysta, mistyk. Natomiast inni pisali o nim: „gość był więcej niż pomylony", a więc szaleniec o szaleństwie kontrolowanym. Jego fenomen był szczególny, gdyż takim był od urodzenia. Już jako czteroletni chłopiec miał pierwszą wizję mistyczną: do jego pokoju zajrzał przez okno bóg, spotkał boga, a w krótkim czasie potem miał obraz drzewa aniołów. I takie rzeczy widywał ciągle i żył nimi przez całe życie. Bez przerwy niemal odwiedzali go mieszkańcy innych światów: aniołowie, prorocy, wróżki, elfy, czarodzieje, giganci itp. Gdy miał trzydzieści lat, odwiedził go duch zmarłego brata. Pośród tych postaci. W. Blake czuł się doskonale. Zdominowały one całe jego życie i całą twórczość poetycką i artystyczną, bo jaką inną? Najbardziej natchnieni poeci są przecież dziećmi Złotego Wieku. Pod dyktando tych istot W. Blake pisał swe poematy, �a nawet prywatne listy. Wszystkie utwory, jakie wyszły spod pióra tego poety, uważa się za mistyczne. Wszystkie były natchnione i napisane z inspiracji świata duchowego. Uwielbiał E. Swedenborga, swego brata duchowego (Kozubska, Tomkowski 1993, s. 5 п.). Innym wybitnym dzieckiem Złotego Wieku był właśnie Emanuel Swedenborg (1688-1772). Ten mistykiem stał się dopiero w drugiej połowie swego życia, a przedtem był trzeźwo myślącym fizykiem, matematykiem i inżynierem. Gdy miał 57 lat, ukazał mu się w gospodzie po wieczerzy bóg pod postacią człowieka, a potem ukazał mu się w nocy i oznajmił zdumione­ mu inżynierowi, że jest Panem, stworzycielem świata i od­ kupicielem, i że wybrał Swedenborga do objawienia ludziom duchowego sensu Pisma Świętego, i tej samej nocy otworzył przed nim świat duchów oraz niebo i piekło. Taki był początek. E. Swedenborg napisał o tym wiele dział. Przez resztę życia na jawie i we śnie obcował z aniołami i duchami zmarłych. Pisał: „Pozwolono mi widzieć je zupełnie na jawie, czyli wtedy, gdy znajdowałem się zupełnie przy zmysłach cielesnych i w stanie jasnego rozumienia". A więc znów szaleństwo kontrolowane. Wielokrotnie spotykał też samego boga. Z postaciami tymi, jak pisze, rozmawiał jak z ludźmi na ziemi. Miał też wizje przebywa­ nia w niebie i piekle. Rozmawiał z tymi istotami w domu, na ulicach, na polach, rozmawiał z nimi godzinami, przez całe tygodnie i miesiące, a nawet lata (Swedenborg, brak г., s. 7 п.). Wreszcie postać bliższa naszemu wiekowi: święty Jan Bosko (1815-1888). Jego doznania wizyjne, a były to głównie nocne sny, zaczęły się jeszcze w okresie szkolnym. Doznawał nie­ zliczonych wizji przez całe życie, które było niezwykłe, i które opisał w 20 tomach „Pamiętników biograficznych". Wizjom towarzyszyły głosy boże, głosy diabelskie itd. Spotykał niezwyk­ łe postacie ziemskie, niebiańskie i piekielne: aniołów, Matkę Boską, zwierzęce demony i różne tajemnicze osoby splecione z postaciami z jego otoczenia życiowego (Sny 1989, s. 7 п.). Św. Jan Bosko wypowiedział o sobie znamienne słowa: „Wiele osób uważało mnie za niespełna rozumu i wierzyło głęboko, że jestem chory umysłowo". Podobnych ludzi Złotego Wieku było w przeszłości dalszej i bliższej niemało. Jest o nich mowa w literaturze mistycznej i religijnej całego świata. Obfitowało w nich średniowiecze. W miarę postępów racjonalizmu było ich coraz mniej. Wiz­ jonerów nie brak też w naszym X X wieku. Należy do nich między innymi ojciec Pio, dzieci z Fatimy oraz mnóstwo innych postaci, które dzięki takiemu natchnieniu wniosły wartości do kultury, a listę można wzbogacić o postacie pomniejsze i całkiem małe, będące pacjentami szpitali psychiatrycznych. Jednak najbardziej spektakularnym powrotem ludzi dzisiej­ szych do myśli Złotego Wieku, moim zdaniem, był artystyczny prąd surrealizmu. Surrealiści odkryli Złoty Wiek w człowieku i nadali swemu odkryciu rangę programu dla ludzkości. Pojmo­ wali sztukę jako ekspresję podświadomych treści psychicznych. Było to zanegowanie przewodniej roli rozumu, racjonalizmu, zdrowego rozsądku i logiki. Tę ostatnią uznali za formę myślenia sprzeczną z naturalnymi skłonnościami umysłu. Od­ rzucali naukę typu kartezjańskiego, świadectwa wiedzy pozyty­ wnej, ciasny praktycyzm, szereg tabu moralnych, słowem - za­ kwestionowali myślowe podstawy współczesnej cywilizacji. Sta­ wiali natomiast na niczym nie skrępowaną wyobraźnię i pod­ świadomość, które - jak pokazaliśmy wyżej - były dominujący­ mi cechami myślenia ludzi Złotego Wieku. Było to kolejne przebudzenie się podświadomości, która z niezwykłą siłą opano­ wała umysły przedstawicieli tego kierunku. Gdybyśmy nie znali mitów o Złotym Wieku, wystarczyłoby poznać program i działa­ lność surrealistów, by mieć obraz myślenia ludzi z tamtej epoki. Tożsamość jest zupełna. Program i założenia ideowe surrealiz­ mu najpełniej ujął i przedstawił ideolog tego ruchu Andre Breton. Co głosili i co postulowali? Na miejsce rozumu jako pierwiastka wiodącego miała stanąć wyobraźnia, której rozum miał być podporządkowany. Pociągały ich sny na jawie i do­ znania cudowności objawione w życiu codziennym. W ich obrazach miało miejsce zmieszanie człowieka ze światem zwie­ rzęcym, roślinnym i nieożywionym. Głosili apoteozę dziecięctwa i dzieci, o których pisali, że są dławione przez tresowników. Cenili halucynacje i przeżywanie iluzji. Uprawiali twórczość wyzwalającą czysty automatyzm psychiczny i dyktowanie myśli wolnej od wszelkiej kontroli. Wierzyli w nadrzędną rzeczywis­ tość pewnych form skojarzeniowych i wszechpotęgę marzenia i wyobraźni. Dążyli do absolutu i stanu przeżywania „coniunctio oppositorum", głosili bowiem , że istnieje pewien punkt w umyśle, z którego życie i śmierć, rzeczywistość i urojenie, przeszłość i przyszłość, rzeczy możliwe i niemożliwe do przeka­ zania, góra i dół przestają być postrzegane jako przeciwstawne, i uważali, że można znaleźć ten punkt w człowieku. Oto jeden z postulatów A. Bretona: „Szaleństwo i rozum, marzenie i działanie, reprezentacja mentalna i percepcja fizyczna są pochodną przeciwieństwa między światem wewnętrznym a ze­ wnętrznym. Te antynomie trzeba znieść i dokonać generalnej rewizji sposobów poznania". Na miejsce rozumu proponowano „prawa serca". Ale najczęściej używanym słowem u surrealistów było słowo „wolność". Miała ona polegać na absolutnej niezale­ żności myśli i całkowitej swobodzie działania, przy czym wol­ ność miała realizować się poprzez wyobraźnię, której przypisy­ wano doniosłą funkcję poznawczą. Pisali: „Postrzeganie i wyob­ rażenie, które zwykłemu dorosłemu człowiekowi wydaje się radykalnie przeciwstawne, należy traktować jako produkty rozszczepienia władzy jedynej, pierwotnej, którą reprezentuje obraz ejdetyczny i której ślad odnajdujemy u człowieka pierwo­ tnego i u dziecka". Zauważmy, że jest to apoteoza myślenia człowieka archaicznego, człowieka Złotego Wieku, u którego rozszczepienie poznania jeszcze nie zaistniało. A. Breton pisał, iż „rzeczywistość absolutna czyli nadrzeczywistość („surrealite"), do której uchwycenia zmierzają wszystkie wysiłki surrealistów, ma godzić podstawową antynomię ludzkiego umysłu i wyobra­ źni oraz przedmiotów i zjawisk istniejących niezależnie od podmiotu." Jak pisze Krystyna Janicka, cały wysiłek badawczy tego ruchu zmierzał do obalenia i zatarcia granic dzielących świat natury, przedmiotów fizycznych, wrażeń zmysłowych, konkretu, od świata ludzkiego, świata przedmiotów wyob­ rażonych, abstrakcji. Należy przywrócić człowiekowi nieantynomiczny kontakt z naturą - postulowali. Twierdzę, że z tego wynika, iż surrealiści na swój sposób odkryli strukturę i zasady świata myśli człowieka Złotego Wieku. Byli tym odkryciem urzeczeni i oczarowani i zamierzali je narzucić całej ludzkości. Byli bliscy odkrycia zasad działania podświadomości, co uczynił dopiero w ostatnich latach S. Grof. Stąd pozytywny stosunek surrealistów do marzeń sennych, do myślenia małych dzieci, do myślenia ludzi pierwotnych i . . . do chorób umysłowych i obłędu. Przedstawicieli tych ostatnich uznawali za bliskich sobie. Sur­ realiści byli entuzjastami swych odkryć. A. Breton pisał: „Wie­ rzę, że w przyszłości te dwa stany, marzenie senne i jawa, na pozór tak przeciwstawne, stopią się w jeden rodzaj rzeczywisto­ ści absolutnej, w nadrzeczywistość". Moim zdaniem, chodzi tu 0 utopię. Ten stan, ta rzeczywistość już była w przeszłości, skończyła się i nie ma do niej powrotu w szerszej skali społecznej. Ten stan jest przywracany i przypominany na skalę małą, indywidualną na drodze poetyckiej i mistycznej, którą dobrze znamy. Michel Carrouges pisał, że wszystko to jest zgodne z mitem raju utraconego, w czym trzeba mu przyznać rację. Teoretyk ten twierdzi, że człowiek żył niegdyś w doskonałej harmonii z siłami natury i energiami boskimi, ale doszło do tajemniczej ruiny i upadku człowieka, i należałoby to naprawić, tj. ponownie wprowadzić człowieka do raju. Wierzył w tę możliwość utopista A. Breton, ale z czasem stwierdził, że drogi nauki i sztuki nie mogą się zbiec (Bachelard 1975, s. 25 п., Baranowska 1984, s. 7 п., Durand 1986, s. 6 n„ Janicka 1988, s. 12 п., Ważyk 1976, s. 12 п.). Wszystko to jest niegasnącą od tysięcy lat tęsknotą za rajem 1 Złotym Wiekiem. Niniejszy artykuł omawia najstarszy dający się wyróżnić etap rozwoju myśli ludzkiej, której pełny obraz ewolucyjny Czytelnik znajdzie w mym artykule na temat ewolucji myśli ludzkiej (Krzak 1993a, 1993b). 57 �BIBLIOGRAFIA Bachelard G. 1975 Wyobraźnia poetycka, Warszawa Baranowska M . 1984 Surrealna wyobraźnia i poezja, Warszawa Baranowski K. 1984 Praktyka oceaniczna, Warszawa Biblia 1982 Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Warszawa Dajczer T. 1984 Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa Durand G. 1986 Wyobraźnia symboliczna, Warszawa Eliade M . 1959 The Yearning for Paradise in Primitive Tradition, „Daedalus", s. 255-267 1974 Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton Frazer J. G. 1919 Folk-lore in the Old Testament, London, t. I , I I Gaudefroy - Demombynes M . 1988 Narodziny islamu. Warszawa Graulich M . 1983 Myths of Paradise Lost in pre-Hispanic Central Mexico, „Current Anthropology", t. 24, nr 5, s. 575 - 588 Graves R. 1968 Mity greckie, Warszawa Grof S. 1975 Realms of the Human Unconscious, New York 1985 Beyond the Brain, New York 1988 The Adventure of Self-Discovery, New York 1990 The Holotropic Mind, San Francisko Grof S. i С. 1980 Beyond Death, London Haavio M . 1979 Mitologia fińska, Warszawa Harris M . 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa Herodot 1959 Dzieje, Warszawa t. I , I I Hoernes M . 1925 Urgeschichte der bildenden Kunst in Europa, Wien Holmberg U. 1964 Finno-Ugric, Siberian, (w:) C. J. A. MacCulloch (red.), The Mythology of All Races, New York, t. IV Hrbek I . , Petraćek К. 1971 Mahomet, Warszawa Huxley A. 1991 Drzwi percepcji. Niebo i piekło. Warszawa Janicka K. 1985 Światopogląd surrealizmu, Warszawa Janszina E. M . 1984 Formirowanije i razwitije driewniekitajskoj mifologii, Moskwa Jaynes J. 1976 The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind, Boston Jewsjukow W. W. 1985 Kosmogonija kitajskogo nieolita po izobrażienijam na kieramikie 52 1 kultury Janszao, (w:) W. J. Łaricziew (red.). Driewnije kultury Kitaja. Paleolit, nieolit i epocha mietalla, Novosibirsk, s. 56-86 1988 Mifologija kitajskogo nieolita, Novosibirsk Juan Ke 1987 Mify driewniego Kitaja, Moskwa Kant I . 1973 Domniemany początek historii ludzkiej, (w:) Filozofia niemiec­ kiego Oświecenia, Warszawa, s. 472-478 Keys D. 1992 Stone Age temple discovery offers scientificfirst, „Independent" z 27 lipca Kozubska E., Tomkowski J. 1993 Mistyczny świat Wiliama Blake'a, Milanówek Krzak Z. 1993a From panshamanism to panrationalism. An outline of evolution of human thought from the Stone Age to the twentieth century, „Archeologia Polski", t. XXXVIII, z. 1 1993b Od panszamanizmy do panracjonalizmu. Zarys ewolucji myśli ludzkiej od epoki kamiennej po wiek XX, „Nauka Polska", nr 6 Kunstler M. J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa Manry R. 1976 Tinkerbelle, Gdańsk Noll R. 1985 Mental Imagery Cultivation as a Cultural Phenomenen: The Role of Visions in Shamanism, „Current Anthropology", t. 26, nr 4, s. 443 -461. Orygenes 1983 Przeciw Celsusowi, Warszawa Piłaszewicz S. P. 1978 Afrykańska księga rodzaju, Warszawa 1986 W cieniu krzyża i półksiężyca, Warszawa Publius Vergilius Maro 1987 Eneida, Warszawa Rodinson M . 1991 Mahomet, Warszawa Siemienow S. A. 1957 Piervobytnaja tiechnika, Moskwa Sny 1989 Sny - wizje Świętego Jana Bosko apostola młodzieży, Warszawa Sokolewicz z. 1986 Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa Swedenborg E. br. w. O niebie i jego cudach również o piekle według tego co słyszano i widziano, Warszawa Taskim W. S. (tłum.) 1987 Go juj (Rieczi carstw), Moskwa Wasilewski J. 1979 Podróże do piekieł, Warszawa Ważyk A. (red.) 1976 Surrealizm. Teoria i praktyka literacka, Warszawa Werner A. 1976 African, (w:) C. J. A. MacCulloch (red.), 77ie Mythology od AU Races, New York, t. VII Wierciński A. 1981 Antropogeneza - Ewolucja cywilizacji, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0c480c5cd824cfba0b7f430f8e26aa6.pdf 0d33428d62fcc14b01b6951e850d57e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:873 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:803 Title A name given to the resource Garncarstwo ludowe w dolinie Alto Chicama w północnym Peru / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.185-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Roma; Krzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X : 1976 z. 1 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J KRZANOWSKI • GARNCARSTWO LUDOWE W DOLINIE ALTO CHICAMA W PÓŁNOCNYM PERU Dolina Alto Chicarna leży w północnym Peru, w centralnej części ma­ sywu andyjskiego. Nazwą Alto Chicarna określany jest górny bieg rzeki Chicarna, spływającej do Pacyfiku. Administracyjnie region ten należy do prowincji Otuzco w departamencie La Libertad. W jednym z dystryk­ tów tej prowincji, Usquil, leży ośrodek garncarski Caulimalca, zaopatru­ jący całą dolinę Alto Chicarna (rye. 1). Caulimalca jest niewielką wsią położoną na lewym zboczu doliny, na wysokości 2500 m n.p.m. Niedawno została ona przecięta drogą łączącą Usquil z Huaranchal. Wieś liczy około 300 mieszkańców, utrzymujących się głównie z uprawy roli, a ponadto zajmujących się garncarstwem. Z uwagi na wyspecjalizowanie się w t y m rzemiośle Caulimalca słynie szeroko jako wieś garncarzy. Taka specjali­ zacja nie jest zresztą czymś nadzwyczajnym, gdyż np. sąsiednie Cuyuchugo to wieś plecionkarzy, a Coina — handlarzy. W samej Caulimalca w y ­ rabia się też, ale na małą skalę, gliniane, suszone na słońcu cegły do bu­ dowy domów oraz dachówki. Kilka rodzin zajmuje się również tkactwem. W trakcie naszego pobytu w Alto Chicarna w 1973 r. (maj—grudzień) przeprowadziliśmiy badania nad rzemiosłem, skupiając się głównie na garncarstwie w Caulimalca. Region ten pod względem etnograficznym nie był dotąd badany. Tak więc wszystkie materiały służące za podstawę niniejszego opracowania zostały zebrane przez autorów bezpośrednio w te­ renie. Wykorzystano również ceramikę znajdującą się w bogatej kolekcji prywatnej dr. O. Kaufmanna W Caulimalca odwiedziliśmy większość garncarzy, a z dziewięcioma wybranymi przeprowadziliśmy szczegółowe wywiady, posługując się kwe­ stionariuszem z zestawami pytań testowych . Pozwoliło nam to na uzy­ skanie, jak sądzimy, pełnego i reprezentatywnego obrazu garncarstwa w Caulimalca. 2 1 Dr Oswald Kaufmann jest założycielem szpitala i dyrektorem Fundación M é dico-»Social, utrzymującej na zasadach charytatywnych wiejski ośrodek zdrowia w L a Huaca, w bezpośrednim sąsiedztwie Caulimalca. Kwestionariusz został opracowany przez autorów z uwzględnieniem specy­ ficznych w a r u n k ó w miejscowych. 2 �186 Rye. 1. Mapa północnego Peru z zaznaczonymi ośrodkami garncarskimi Proces wyrobu ceramiki składa się z szeregu etapów: zebranie surow­ ca, przygotowanie masy garncarskiej, wyrób naczyń, suszenie i wypalanie. Glina nadająca się do wyrobu naczyń nie występuje w obrębie wsi Caulimalca. Wydobywa się ją około 1 km na północny wschód, w pobliżu wsi Coina. Kopanki gliny leżą więc na polach, należących do mieszkań­ ców Coina, iktórzy jednak ceramiki nie w y r a b i a j ą . Tak więc Oaulimalca to wieś garncarzy, którzy (poza nielicznymi wyjątkami) nie mają własnych źródeł surowca. Zdobycie go stwarza pewne trudności z uwagi na to, że prawie wszystkie złoża gliny leżą na polach uprawnych i ich właściciele z Coina niechętnie zgadzają się na eksploatację. Glinę oczywiście odstę­ pują nie bezinteresownie. Według relacji garncarzy surowiec kupują oni 3 Jedyny wyjątek to garncarka w L a Fundición, przysiółku Coina. �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 4 187 5 płacąc po 10 do 20 s o l ó w za saco , przy czym zapłatą może być też kilka wykonanych przez nich garnków. Przynoszenie gliny z daleka i jej stosunkowo wysoka cena to duże utrudnienia dla garncarzy z Caulimalca, na które też niejednokrotnie narzekali w rozmowach. Glina nadająca się na ceramikę występuje w ściśle określonych miej­ scach w formie tzw. vetas (żyły, pokłady). Jak mogliśmy się przekonać, jest to glina powstała ze zwietrzenia skał magmowych, intruzywno-wylewnych, typu andezytowego. Mimo że intruz je andezytowe występują dość często na obszarze A l t o Chicarna, to jedynie okolice Coina dostar­ czają glinki garncarskiej. Być może przyczynia się do tego domieszka zwietrzałych iłołupków, które są przecięte intruzją. Z tych samych okolic, co glinę, przynosi się też kamień (zwietrzały andezyt), który następnie jako tłuczeń służy do schudzania gliny. Przyniesioną glinę suszy się, a następnie rozdrabnia i przesiewa. Roz­ drabniania dokonuje się specjalnym, tylko do tego celu używanym, 'drew­ nianym młotem, zwanym masu (ryc. 2). Jest to walcowaty tłuczek dużych rozmiarów (całkowita d ł u g o ś ć 1—1,3 m) wykonany z jednego kawałka 6 Ryc. 2. Ubijanie gliny z tłuczniem Fot. A. Krzanowski 4 1 dolar U S A = 43,38 solów. Rozpowszechniona w Sierra Norte miara towarów sypkich, głównie kuku­ rydzy, ziemniaków, itp: Saco (hiszp.), to worek dawniej tkany z w e ł n y , obecnie coraz częściej nylonowy, o wymiarach 80 X40 cm. Przy wszystkich lokalnych nazwach związanych z garncarstwem zastosowano pisownię hiszpańską. 5 6 �188 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I drzewa eukaliptusowego. Masu jest używany także do rozbijania kamieni i przygotowywania odpowiedniego- tłucznia. Rozdrabnianie gliny i ka­ mieni odbywa się na specjalnym placu, zwanym huetron (ryc. 2). Jest on okrągły, o średnicy około 2 m, w całości brukowany płytami kamien­ nymi i wgłębiony w ziemię na około pół metra. Huetron znajduje się zaw­ sze blisko domu i posiadają go wszyscy stele trudniący się garncarstwem. Glinę po rozdrobnieniu przesiewa się, odrzucając większe grudki i ka­ mienie. Następnie glinę i tłuczeń miesza się razem, zwykle w stosunku 2 : 1 (ale także 1 : 1), przy czym proporcje te nie są zbyt ściśle przestrzegane. Na huetronie formuje się stożek z tak przygotowanego' surowca i dodając stopniowo wody tworzy masę garncarską. Glinę miesza się ugniatając rękami lub nogami i tak przygotowaną przenosi do ocienionego miejsca, gdzie (stale uzupełniana wodą) jest przechowywana przez okres 15 do 30 dni. Tak długo przechowują glinę tylko niektórzy garncarze, prze­ ważnie ci, którzy mają opinię najlepszych. Zwykle gliny używa się już po 2—3 dniach lub wręcz od razu po- zmieszaniu z wodą i ugnieceniu. Wszystkie naczynia wykonuje się z form. Jest to' reguła, od której nie ma żadnych wyjątków. Garncarze nie wiedzą nawet o istnieniu innych sposobów produkcji ceramiki. Formy, którymi się posługują, umożliwiają tworzenie naczyń o ograniczonej ilości typów kształtów i do' pewnego stopnia także typów wzorów zdobniczych. Nie wytwarza się nowych ro­ dzajów form — będące w użyciu służą wielokrotnie w procesie wyrobu naczyń, a gdy ulegną zniszczeniu, reprodukuje się je na podstawie istnie­ jącego naczynia danego typu. Garncarze nie pamiętają przypadku stwo­ rzenia nowego rodzaju formy, a zapytani wprost, nawet nie wyobrażają sobie takiej możliwości. Formy są gliniane i wykonywane z tego samego surowca, co naczynia. Tworzy się je w następujący sposób: zewnętrzną powierzchnię naczynia, z którego ma powstać forma, owija się dokładnie cienką tkaniną, co ma zapobiec przywarciu gliny; następnie oblepia się naczynie w a r s t w ą gliny 0 grubości mniej więcej 2 cm, rozcinając ją po krótkim suszeniu na dwie symetryczne części, przy czym cięcie prowadzi się tak, aby jeśli naczynie posiada ucha lub inne elementy wystające, przechodziło ono przez nie. Po dalszym, parugodzinnym suszeniu rozwiera się obie połówki formy, wygładza ich wewnętrzne powierzchnie usuwając ślad odbitej tkaniny 1 ewentualne uszkodzenia, po czym żłobi się negatywowy rysunek wzoru zdobniczego. Tak przygotowaną formę suszy się i wypala identycznie, jak naczynia. Przy wyrobie naczyń poza formą używane są następujące narzędzia: chungo — otoczak rzeczny, najczęściej z twardego kwarcytu; caZZo (calZúa) — płaski, wygładzony kawałek drewna eukaliptusowego, wydłużony w kształcie, z jednej strony okrągły, z drugiej ostro zakończony; bavana — kawałek miękkiej skóry, najczęściej cielęcej i niewielki metalowy nożyk. �GARNCARSTWO LUDOWE W PERU 189 Ryc. 3. Wylepianie połówki formy. Wokół garncarki naczynia podsychające w formach Fot. A. Krzanowski Wyrabianie naczynia rozpoczyna garncarz od włożenia grudy gliny do wnętrza połówki formy trzymanej na kolanach. Grudę t ę uklepuje na placek i rozprowadza po całej powierzchni brzuśca. Następnie formuje z gliny wałki wkładając je w miejsce uch (jeśli naczynie takowe posiada). Dalej nakłada i rozprowadza glinę na kołnierzu, wypełniając ostatecznie całą formę (ryc. 3). Teraz wygniata i ubiją silnie glinę palcami oraz wygła­ dza ją z grubsza dłonią. Po skropieniu wodą dokładnego wygładzenia do­ konuje posługując się chungo (ryc. 4). Nadmiar gliny wystającej poza for­ mę obcina nożykiem. W identyczny sposób wypełnia też drugą część for­ my. Następnie obie połówki ł ą c z y ze sobą, wygładzając starannie od wewnątrz miejsca spojenia . Po 2-3-godzinnym podsuszeniu (ryc. 3) formę rozwiera się i wyjmuje surowe naczynie. W miejscach spojeń wygładza się jego powierzchnię ze­ wnętrzną za pomocą chungo, a używając callua nadaje się ostateczny kształt brzegowi kołnierza. Końcowego wygładzenia dokonuje garncarz używając namoczonej w wodzie bavany. Tak przygotowane naczynie ustawia się na 3 godziny na rosca (ryc. 4), czyli krążku uplecionym 7 8 7 Przy dużych naczyniach prawidłowe połączenie połówek form ułatwiają znaj­ dujące się na nich nacięcia. Jeśli naczynie posiada ujście tak małe, iż niemożliwe jest w ł o ż e n i e doń dłoni, wygładzenia dokonuje się używając nabitego na patyk małego jabłka. 8 �190 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Ryc. 5. Wypalanie naczyń Fot. A. Krzanowski �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 191 z trzciny, szmat i skóry. Ma to zapobiec wypaczeniu naczynia podczas su­ szenia. Teraz następuje ostateczne polerowanie przy użyciu chungo ca­ łej powierzchni naczynia wolnej od zdobień. Następnie naczynie suszy się około dwóch dni na zmianę: raz w cieniu, raz w słońcu. Kolejnym etapem jest wypalanie wysuszonych naczyń. Dokonuje się go w specjalnie przygotowanym ognisku. Naczynia układa się w ko­ piec tak, by otwór jednego naczynia przytykał do półokrągłego brzuśca drugiego. Na kopiec ten składa się nieraz 'kilkadziesiąt naczyń, przy czym większe znajdują się zawsze u spodu, natomiast na nich spoczywają mniejsze. Całość otoczona jest wieńcem starych, potłuczonych i wypalo­ nych garnków, które oprócz osłony od wiatru, ułatwiają również wła­ ściwe ułożenie materiału służącego do wypalania. Składają się n a ń szcza­ py drewniane, wysuszone odchody krowie lub ośle i sucha trawa. Tak przygotowany stos, zwany hogata, podpala się równocześnie ze wszy­ stkich stron i utrzymuje ogień przez cały dzień (ryc. 5). Ten sposób wypalania wymaga starannego ułożenia zarówno naczyń, jak i materiału opałowego, gdyż wiele naczyń pęka w żarze ogniska, lub też są wypalone nierównomiernie, z czarnymi albo szarymi, plamami. Wypalanie kończy proces wyrobu naczyń, gotowych już teraz do użyt­ ku (ryc. 6). Cechą wyróżniającą ceramikę Alto Chicarna spośród innych, sąsied­ nich ośrodków garncarskich, jest całkowity brak malowania. Wszystkie Ryc. 6. Ś w i e ż o wypalone naczynia Fot. A. Krzanowski �192 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I wyroby rnaja naturalny kolor wypalonej gliny, to jest ceglasto- lub kremowoczerwony, a skutkiem nierównomiernego wypalenia posiadają często •nieregularnie szare lub czarne plamy. Glina jest gruboziarnista, a grubość ścianek wynosi średnio 5 mm, przy dużych naczyniach osiąga­ jąc 12—15 mm. Powierzchnia zewnętrzna naczyń jest gładzona, a cza­ sem nawet polerowana do połysku, przy czym nie dotyczy to miejsc po­ krytych reliefową dekoracją, które są nierówne i porowate, tzn. takie, jakie pozostały po odjęciu formy. W Caulimalca wytwarzane są naczynia różnych typów, w obrębie których część jest czasem zdobiona. Tak typy naczyń, jak! i motywy zdobnicze mają swe nazwy, wyłącznie z nimi związane, którymi precy­ zyjnie posługują się zarówno garncarze, jak i użytkownicy. Ponadto po­ szczególne rodzaje naczyń mają określony zakres zastosowań. W trakcie naszych badań w dolinie Alto Chicarna stwierdziliśmy, iż obecnie oraz na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat wytwarzana była ceramika o 39 róż­ nych kształtach. Kształty te, a także przeznaczenie naczyń, wzięliśmy za podstawę podziału na następujące typy (tab. 1): garnki, callanas, misy, dzbany, kubki, urpus, tinajones, naczynia figuralne, inne. Tab. 1 Typy ceramiki Ilość odmian w obrębie typu Przeznaczenie do gotowania do prażenia i smażenia do jedzenia i mycia się 75 9 7 do przechowywania pły­ nów do picia do fermentacji i przecho­ wywania chicha do przechowywania pły­ nów lub ziarna 5 garnki callanas misy 3 3 4 dzbany 7 reliefowa rzadko brak brak brak wyjątkowo relie­ fowa reliefowa czasem brak kubki urpus 4 3 brak rzadko plastyczna brak tinajones 1 brak naczynia figuralne inne 10 4 Udział w produkcji w 1973 r. w% Dekoracja plastyczna rzadko naci­ nana lub reliefowa plastyczna reliefowa odciskana 2 1,5 0 0,5 ? 0 G a r n k i . Są to naczynia najczęściej wyrabiane i stanowią około 75% bieżącej produkcji. Wytwarzają je wszyscy bez wyjątku garncarze. Spowodowane jest to przede wszystkim powszechnością zastosowania tych 9 9 Dane te są przybliżone i zostały oszacowane na podstawie ilości naczyń, które były produkowane w warsztatach w trakcie badań terenowych oraz o wielokrotne obserwacje dokonywane na targach w Coina i Usquil. �193 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU naczyń w gospodarstwie domowym. Gotuje się w nich i przechowuje je­ dzenie. W typowej kuchni takich naczyń znajduje się około 10, a częste używanie powoduje szybkie ich niszczenie. Dlatego też popyt na te na­ czynia jest nieustanny i największy. W Alto Chicama opisywane garnki określa się nazwą olla , a od niej wszystkich garncarzy nazywa się oZZereros. OZZa (ryc. 7: 1-3) ma brzuisiec elipsoidalny, przy czym jego średnica jest zawsze większa od wysokości mniej więcej o V . Szerokie ujście jest obrzeżone niezbyt wysokim kołnierzem rozchylonym na zewnątrz. Przy zbiegu kołnierza z brzuścem umieszczone są symetrycznie po obu stronach naczynia niewielkie ucha. Mniejsze garnki robione są również bez uch. Przy zachowaniu wyżej opisanego kształtu i proporcji, garnki wytwa­ rzane są w całej gamie rozmiarów. Największe mają średnicę brzuśca około 50 cm, a najmniejsze około 8 cm (ryc. 8), przy czym głównie produ­ kowane są garnki o rozmiarach pośrednich. Wśród nich, posiadaniem i n ­ dywidualnej nazwy wyróżnia się garnek cabelata. Jest to potoczne skró­ cenie określenia cabe una lata de agua na naczynie o pojemności jednej puszki . Inna szczególna odmiana to oZZa con tapa, czyli garnek z pokrywką (ryc. 7: 3; 8). Naczynie i pokrywkę wykonuje się w osobnych formach, których pojedyncze egzemplarze ma tylko jedna garncarkia. Oprócz posia­ dania pokrywki, naczynie to wyróżnia się nieco innym kształtem oraz wypukłym, pionowym żeberkowaniem brzuśca. Większość garnków (ok. 90%) ma brzuśce ozdobione reliefową dekora­ cją. Zdobienie wypełnia płaszczyzny identycznego kształtu, umieszczone symetrycznie po obu stronach naczynia. Wzory dekoracyjne występują­ ce na garnkach są bardzo różnorodne (ryc. 15). Stwierdziliśmy, iż właśnie na naczyniach tego typu występuje blisko 90°/o wszystkich wzorów stoso­ wanych przez garncarzy w Caulimalca. Owe reliefowe zdobienia, a także różne Wielkości garnków, są właściwie jedynymi cechami, które różnicują wewnętrznie ten typ naczynia. Kształty ich są niemal identyczne, nie tworzą odmian, a tylko oZZa con tapa zasługuje na specjalne wyróżnienie jako jedyne (nie tylko w tym typie, ale wśród wszystkich z Caulimalca) posiadające pokrywkę. Callanas. Naczyń tego typu wytwarza się stosunkowo mało (ok. 9% bieżącej produkcji), ale są one popularne i powszechnie używane. W gospodarstwie domowym służą do przygotowywania cancha (prażonych ziarn kukurydzy, fasoli, bobu, kawy) oraz churrasco (smażonych kawałków mięsa). Można więc powiedzieć, że spełniają one funkcję patelni. 10 3 1 1 12 1 0 Olla (hiszp.) — garnek, kocioł. Cabe una lata de agua (hiszp.) — mieści jedną puszkę wody. Popularna w całej sierra peruwiańskiej miara objętości płynów, zwłaszcza wody lub benzyny, mierząca ok. 20 1. Do odmierzania używa się na ogół tej samej wielkości puszek po olejach czy oliwie, stąd nazwa. 11 1 2 13 — Etnografia Polska, XX/1 �194 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Opr. R. Krzanowska Ryc. 7. Typy n a c z y ń produkowanych w Caulimalca: 1-3 — garnki; 4 — callanas; S-S — misy; 9-15 — dzbany. Powierzchnie zakreskowane w orygi­ nale pokryte są wzorem �195 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU Ryc. 8. Dwie odmiany garnków o wysokości 7,5 i 13 cm Fot. M. Doktor Ten typ naczyń rozpowszechniony jest w całej peruwiańskiej sierra i wszędzie nosi tę samą keczuańską nazwę — callanas. Mają one kształt elipsoidalny (ryc. 7:4), przy czym wysokość stanowi /з średnicy naczy­ nia. Ujście o kształcie owalnym znajduje s .ę w górnej połowie naczynia, nieco z boku (ryc. 9). U góry, powyżej ujścia, umiejscowione jest ucho. Forma służąca do wyrobu callanas nie uwzględnia ucha, dlatego wiele na­ czyń tego typu jest go pozbawionych. Do innych, już po wyjęciu naczynia z formy, ucho dolepia się prostopadle lub równolegle do ujścia. Wszystkie callanas mają jednakowy kształt i różnią się między sobą tylko położe­ niem ucha lub jego brakiem oraz rozmiarami. Największe mają 28 cm średnicy, a najmniejsze 8 cm. Te ostatnie są produkowane właściwie jedy­ nie jako zabawki dla dzieci. Cechą charakterystyczną tego typu naczyń w rejonie Alto Chicarna jest brak jakichkolwiek zdobień. M i s y. Podobnie jak callanas misy są popularne i powszechnie u ż y ­ wane w gospodarstwie domowym. Służą one do jedzenia, przygotowywa­ nia potraw i mycia się. Misy o dnie Zaokrąglonym mają średnicę od 10 do 34 cm (ryc. 7: 5, 7). Misy o dnie płaskim (ryc. 7: 6) mają średnicę 20 cm i wykonuje je tylko jedna garncarka. Wśród mis wyróżnia się tzw. cazuela (ryc. 7: 8) o dnie lekko spłaszczonym, posiadająca na obrzeżeniu dwa płaskie uchwyty, 2 ; 1 3 1 3 Cazuela (hiszp.) — rondel. �196 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Ryc. 9. Callanas o w y s o k o ś c i 10 i 15 cm Fot. M. Doktor umieszczone naprzeciw siebie. Cazuela jest wyrabiana w kilku wielko­ ściach, od 20 do 34 cm średnicy. Zasadniczo misy nie są zdobione. Spotkaliśmy się tylko z jednym w y ­ jątkiem — reliefową dekoracją zewnętrznej powierzchni dna najmniejszej miski (ryc. 7: 7). D z b a n y . Są to naczynia bardzo popularne, aczkolwiek nie używa się ich w gospodarstwie domowym w takiej ilości, jak garnków czy mis. Służą do przechowywania różnych płynów, a zwłaszcza wody. Spośród innych typów naczyń wyróżniają się bogactwem kształtów, (których (nie licząc odmian w rozmiarach) zarejestrowaliśmy aż siedem (ryc. 7:9-15). Najczęściej produkowane są dzbany o dużym, lekko elipsoidalnym brzuścu (ryc. 7:9, 10) i wyraźnie zaznaczonym wysokim kołnierzu, mniej lub bar­ dziej rozchylonym. Na ogół posiadają jedno ucho, czasem mogą mieć dwa, w sporadycznych zaś przypadkach są uch pozbawione. Dzbany te produ­ kowane są w różnych rozmiarach, od 11 do 32 cm wysokości. Od opisanych wyżej, wyraźnie różnią się dzbany o smukłym kształcie, cechujące się łagodnym przejściem kołnierza w brzusiec oraz płaskim dnem (ryc. 7: 13-15). Stwierdzono występowanie trzech odmian tych dzbanów, w t y m jeden bez ucha. Ponadto zarejestrowano występowanie dwóch rodzajów dzbanów (ryc. 7:11, 12), które wydają się być formami przejściowymi pomiędzy opisanymi już odmianami. Mają one wyraźnie odznaczające się, niewielkie .kołnierze, nieco wydłużone brzuśce i płaskie lub lekko wklęsłe dna. Dzbany o elipsoidalnym brzuścu w zasadzie (poza nielicznymi wyjątka- �Opr. R. Krzanowska Ryc. 10. Typy naczyń p r o d u k o w a n y c h w Caulimalca: 1-4 — kubki; 5-7 — urpus; 8 — tinajones �198 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I mi) są pozbawione dekoracji. Natomiast pozostałe z reguły ją posiadają, przy czym, co charakterystyczne, powierzchnia pokryta zdobieniem relie­ fowym ma kształty zróżnicowane, całkowicie odmienne od typowych, występujących na garnkach. K u b k i . W Caulimalca zarejestrowaliśmy wytwarzanie kubków w 4 odmianach. Są to naczynia stosunkowo' rzadko produkowane (ok. 2°/o ogólnej produkcji). Są one małe, o wysokości od 8 do 12 cm (ryc. 10: 1-4). Trzy z nich mają kształty proste o brzegach nieco rozchylonych ku górze, przy czym mogą być one bez ucha, z uchem z boku iub z pałąkowatym uchwytem. Kubki te nie są zdobione, choć w jednym przypadku w dol­ nej części występują drobne rowki (ryc. 10: 3). Nieco odmienny od wyżej opisanych jest kubek z dzióbkiem, który kształtem przypomina nieco dzbanek. Wyróżnia się on ponadto posiada­ niem na brzuścu wypukłej aplikacji przedstawiającej najprawdopodobniej lamę (ryc. 10:4). Urpus. Są to największe z obecnie produkowanych naczyń i przezna­ czone wyłącznie do przygotowywania chicha . Wytwarza się ich niewie­ le, chociaż produkcja nie ma charakteru zanikającego. Wprost odwrotnie, mają one stały zbyt. W całej zresztą peruwiańskiej sierra ten typ naczyń służy do wyrobu chicha i wszędzie nosi keczuańską nazwę urpu. Produkowane w Caulimalca mają prawie kulisty kształt brzuśca i dość wysoki, rozchylony kołnierz (ryc. 10: 5, 6), u podstawy którego dodawany jest czasem pogrubiający wałek. Jedynie jego posiadanie lub brak różni między sobą naczynia, gdyż wielkość jest zawsze stała (47 cm wysokości i 42 cm średnicy brzuśca). W niektórych domach wsi Caulimalca spotkać można jeszcze inny typ urpu (ryc. 10: 7), cechujący się brakiem kołnierza oraz posiadaniem pary uch na górnej części brzuśca. Aczkolwiek pojedyncze egzemplarze tego rodzaju naczynia są ciągle używane, to obecnie już się go- nie w y ­ twarza. Urpus nie są zdobione. Czasem powleka się je natomiast żywicą z krzewu tayu, co nie ma na celu ozdobienia ich, lecz zapewnienie więk­ szej szczelności. W Caulimalca urpus robią tylko nieliczni garncarze, gdyż wytwarzanie ich uznane jest powszechnie za trudne. Duża wielkość naczynia wymaga znacznego nakładu pracy i dobrej znajomości rzemiosła podczas samego procesu wyrobu, a i wypalanie nie jest łatwe, gdyż wiele urpus pęka w ognisku. Tinajones. Typ ten jest reprezentowany przez naczynie, którego jedyny będący w użyciu egzemplarz, spotkaliśmy w Caulimalca. Obecnie tinajones nie są już produkowane. Przeznaczone one były na magazy­ nowanie wody lub przechowywanie ziarna czy innych produktów. u 1 5 14 Chicha (keczua) — alkoholizowany napój w rodzaju piwa, produkowany ze sfermentowanej kukurydzy. Tinajón (hiszp.) — wielki dzban, balia. 15 �199 GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U Tinajón, który t u opisujemy (ryc. 10: 8), jest największym ze stwier­ dzonych przez nas naczyń. Posiada owoidalny brzusiec o średnicy 54 cm, przechodzący w szerokie ujście z prostym kołnierzem. Całkowita wysokość naczynia wynosi 63 cm. Pozbawione jest ono jakichkolwiek dekoracji. N a c z y n i a f i g u r a l n e . Wyróżniliśmy ten typ ze względu na kształt naczyń, będący odwzorowaniem głównie zwierząt. Są one pokazane na tyle realistycznie, na ile pozwala technika ich produkcji. Przedstawiają przede wszystkim kaczki (ryc. 11:1-4) oraz inne ptaki. Ponadto za wzór dla kształtu naczynia posłużył w jednym przypadku byczek oraz w jed­ nym prawdopodobnie pancernik. Tak charakterystyczne kształty naczyń wymagają szczegółowego omówienia. 1 0 5 i 1 10 cm i Opr. R. Krzanowska Ryc. 1:1. Typy naczyń produkowanych w Caulimalca: 1-10 — naczynia figuralne; 11-14 — inne �200 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Spośród kaczek dwie są faktycznie naczyniami posiadającymi niewiel­ kiej średnicy ujście zaopatrzone w stosunkowo wysoki kołnierz (ryc. 11: 1,2). Dwie pozostałe są natomiast skarbonkami. Otwór wrzutowy na­ dający im tę funkcję wycina się już po wyjęciu figurki kaczki z formy. Skarbonka przedstawiona na ryc. 11:3 wyróżnia się posiadaniem uchwytu strzemieniowegO', tak charakterystycznego dla przedkolumibijskich naczyń kultur Chimu czy Mochica. W tamtych jednak naczyniach strzemię to było zarazem i uchwytem i ujściem, podczas gdy w kaczce z Caulimalca jest to tylko uchwyt, pełny w środku. Inne ptaki (ryc. 11:5-7) trudno zidentyfikować, wyjąwszy naczynie zwane perdeztita (ryc. 11: 6). Figurka byczka (ryc. 11:8; 12) została przystosowana do funkcji naczy­ nia poprzez wymodelowanie ujścia na zadzie oraz ucha na grzbiecie. Istnieją odmiany byczków, różniące się niewielkimi szczegółami, takimi jak umieszczanie reliefowego zdobienia z obu stron tułowia lub dodawa­ nie jarzma na rogach. Niewielka figurka prawdopodobnie pancernika (ryc. 11:9; 12) posiada ujście w grzbiecie, nadające jej symboliczną funk­ cję naczynia (faktycznej zaprzecza zbyt mała pojemność). Ostatnim, czyli dziesiątym ze spotkanych przez nas naczyń figuralnych, jest tzw. huaco (ryc. 11:10), które zachowując uproszczony kształt ptaka (owalny brzusiec z wymodelowanym zarysem skrzydeł oraz domniemany ogon zamieniony w ujście) posiada głowę o ludzkich rysach. Huaco to zniekształcona nazwa keczuańska , stosowana dziś w języku hiszpańskim na oznaczenie figurek lub naczyń przedkolumbijskich, zwłaszcza o ce­ chach kultowych. Przeznaczenie naczyń figuralnych jest niejasne. Garncarze w zasadzie nie wyrabiają ich obecnie, choć do większości z nich posiadają formy. Twierdzą, że nie ma na nie zbytu. Większość z tu opisanych pochodzi z ko­ lekcji dr. K¡aufmanna. I n n e . Do żadnego z poprzednich typów nie mogła być włączona zgru­ powana t u ceramika. Z czterech jej rodzajów tylko jeden jest naczyniem (ryc. 11:11; 13), a mianowicie dzbankiem o dość prostych kształtach. Od opisanych już dzbanków wyróżnia się posiadaniem na brzuścu modelowa­ nej ozdoby w postaci kotopodobnego zwierzęcia. Głowa, łapy i ogon są wyraźnie widoczne, aczkolwiek pozbawione szczegółów, natomiast roz­ płaszczony tułów zaledwie zamarkowany występem wokół kołnierza. Brzu­ siec ozdobiony jest również obustronnie oryginalną dekoracją reliefową, wykonaną taką samą techniką, jak na garnkach i innych dzbanach. Jed­ nakże, co jest rzadkością, reliefy po obu stronach nie są — mimo zacho­ wania ogólnego schematu — identyczne. Poza tym również wzór różni się 1 6 17 18 16 Perdeztita (hiszp.) — przepiórka. Uzyskanie od w y t w ó r c y informacji na ten temat nie było możliwe, gdyż na­ czynie to pochodzi z kolekcji dr. Kaufmanna i nie jest obecnie produkowane. Od huaca — miejsce lub przedmiot kultu. 1 7 1 8 �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 201 Ryc. 12. Naczynia figuralne: byczek, wys. 14 cm; pancernik (?), wysokość 6,5 cm Fot. M. Doktor zasadniczo od spotykanych na innych naczyniach. Dzban ten nosi nazwę huaco, podobnie jak wcześniej już opisane naczynie figuralne. Pozostałe rodzaje ceramiki pochodzą z kolekcji dr. Kaufmanna. Nie są one obecnie wyrabiane i nie znamy ich przeznaczenia. Żadne nie jest na­ czyniem. Figurka (ryc. 11: 12; 13) przedstawia w sposób uproszczony postać ko­ biety w długiej sukni z rękoma wspartymi na biodrach. Zaznaczone są Wyraźnie piersi oraz — odciśnięte prawdopodobnie za pomocą patyczka lub trzciny — oczy i usta. W kolekcji dr. Kaufmanna znajdują się trzy takie figurki, o różnych rozmiarach i proporcjach. Największa ma 17,5 cm wysokości, średnia 16 cm, a najmniejsza 10,5 cm. Tułów figurki jest peł­ ny, natomiast stożkowata część dolna (spódnica) pusta, ale zasklepiona u spodu płaskim dnem. Odmienne proporcje figurek oraz pewne szczegóły techniki wykonania wskazują, iż zostały one ulepione, a nie wyproduko­ wane z form. Technika lepienia i odciskania jest wyjątkowa i obecnie w Alto Chicarna nie stosowana. Opisane figurki były naj prawdopodobniej zabawkami. Trzeci rodzaj tej nietypowej ceramiki to przypuszczalnie kadzielnica (ryc. 11: 13). Ma ona kształt ściętego stożka otwartego u góry i zaopatrzo­ na jest w cztery niewielkie otworki służące być może do jej zawieszania. Ostatnim egzemplarzem w tej grupie jest ceramika (ryc. 11: 14), której przeznaczenia z uwagi na dziwny kształt trudno' się nawet domyślać (być może była to grzechotka lub skarbonka). Pusty w środku, nieregularny stożek ma z boku podłużny, niewielki otwór. �202 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Garncarze z Alto Chicarna ozdabiają niektóre ze swych wyrobów sto­ sując różne techniki (tab. 1). Zasadnicza jest dekoracja reliefowa, nato­ miast inne, takie jak odciskanie, nacinanie i modelowanie, występują bardzo rzadko.. Te trzy ostatnie nie są nigdy stosowane dla tworzenia sa­ modzielnych motywów zdobniczych, a jedynie wyodrębniają lub podkre­ ślają pewne elementy na naczyniach figuralnych. Dekoracja reliefowa powstaje równocześnie z naczyniem, dzięki wzo­ rom wyżłobionym na wewnętrznej powierzchni formy. Efektem stosowa­ nia takiej techniki jest otrzymanie lekko wypukłego (na ok. 1-2 mm) wzo­ ru. Reliefowe zdobienie występuje zasadniczo tylko na dwu typach na­ czyń, t j . garnkach i dzbanach, a ściślej na ich hrzuścach. Wyjątkami są: Ryc. 13. Huaco o wysokości 17 cm i laleczka o wysokości 17,5 cm Fot. M. Doktor jedna odmiana misy, ze wzorem reliefowym na dnie, byczek zdobiony w ten sposób na bokach swego tułowia oraz dzbanopodobne naczynie, zwane huaco. Dekoracja reliefowa obejmuje symetryczne powierzchnie po obu stro­ nach brzuśca. Prawie zawsze mają one jednakowy kształt i identyczny wzór. Jeśli już w jakimś przypadku wzór ten różni się po obu stronach naczynia, to jedynie pojedynczym motywem, przy zachowaniu ogólnego tematu i układu. Ozdobione powierzchnie mają w uproszczeniu najczę­ ściej kształt prostokąta o lekko zaokrąglonych bokach lub półkola, zwró­ conego łukiem k u dołowi (ryc. 15). Takie właśnie są typowe dla wszy­ stkich zdobionych garnków. Na dzbanach zdobienie umieszcza się na po­ wierzchniach o innych kształtach, bardziej nieregularnych (np. ryc. 7:15). Kształt ozdobionej powierzchni nie wydaje się mieć związku z motywami �203 GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U dekoracyjnymi, gdyż identyczne wzory spotyka się zarówno na powierzch­ niach „prostokątnych", jak i półkolistych. Są one często podzielone liniami poziomymi (np. ryc. 15: 3, 12) lub rzadko łukowatymi (ryc. 15: 11) na pola, w obrębie których występuje jeden lub kilka motywów, ułożonych r ó w ­ nież poziomo. Przy braku podziału na pola (25% przypadków) poszczeTab. 2 Grupy motywów motyw 1 motyw 2 motyw 3 motyw 4 motyw 5 motyw 6 motyw 7 motyw 8 motyw 9 motyw 10 motywy geometryczne motyw 11 motyw 12 motywy fitomorficzne motyw 13 (zoomorficzny) Ilość odmian w grupach w stosunku do całkowitej ich liczby w % 3 11 6 1 18 5 3 13 16 1 76 11 11 22 1 Częstotliwość stoso­ wania motywów we wzorach w % 5 14 6 poniżej 29 9 poniżej 9 10 poniżej 83 14 3 17 poniżej 1 1 1 1 gólne użyte do dekoracji motywy zachowują ową poziomość (ryc. 15:2). Taki układ jest jedną z głównych cech. charakterystycznych zdobnictwa ceramiki z Caulimalca. Ogółem stwierdzono' 64 odmiany motywów podstawowych, z których wiele posiada wspólny rdzeń lub cechy zbliżone, pozwalające na połącze­ nie tych motywów w 13 grup (ryc. 14). Najbardziej zróżnicowane są moty­ w y geometryczne, obejmujące 76% wszystkich odmian (tab. 2). Dużo mniejszą różnorodnością cechują się motywy fitomorficzne, natomiast brak odmian jedynego stwierdzonego motywu zoomor licznego. Na ogół propor­ cjonalna do ilości odmian w grupach jest częstotliwość stosowania poszcze­ gólnych motywów we wzorach (tab. 2). I tlak motywy geometryczne, naj­ bardziej zróżnicowane, są stosowane najczęściej (83%). Składają się one z elementów podstawowych, takich jak: kropki, linie proste, zygzakowate i faliste, łuki oraz proste figury geometryczne. Wiele motywów powstało dzięki kombinacji kropek z innymi elementami pod­ stawowymi. W grupie 1 (ryc. 14) znajdują się wyłącznie kropki, których układ pozwolił na wyodrębnienie dwóch motywów. Kropki w dekoracjach są licznie reprezentowane, ale jako odrębny motyw występują one dość rzadko, a jeśli, to najczęściej w postaci rzędu. Grupa 2 to motywy złoża1 �204 BOMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI ne z prostych kresek. Na uwagę zasługują t u motywy 2c-e zbudowane z krótkich, pionowych lub ukośnych kresek. Prawie zawsze występują one jako jedyny motyw na danym naczyniu, pokrywając całą dekorowaną powierzchnię (ryc. 15: 1). Naczynia tak ozdobione mają swoją nazwę — ollas de piedra (garnki z kamienia). W trakcie prac terenowych nie udało się nam ustalić pochodzenia tej nazwy. W grupie 2 najczęściej stosowany jest motyw ukośnych kresek (ryc. 14: 2f). Znacznie rzadziej występuje jego kombinacja z kropkami (ryc. 14 : 2g), mimo iż posiada własną nazwę: palitos (patyczki) lub fósforos (zapałki). Grupę 3 tworzą motywy powstałe z przecinających się l i n i i prostych, budujących w ten sposób siatkę kwadratów lub rombów. Często stanowią one jedyną dekorację naczynia i mają też własne nazwy, пр. За i 3b — cuadrángulos (czworokąty) oraz 3c — coco. Ta ostatnia nazwa wymaga wyjaśnienia, gdyż nie chodzi t u bynajmniej o owoc palmy kokosowej, lecz o popularną zabawę dziecięcą, polegającą na przeplataniu palcami sznurowej pętli. Tworzą się wtedy różne figury geometryczne, a jedna z nich przypomina właśnie „coco", Najpopularniejszą (tab. 2) grupę stanowią motywy oparte na l i n i i zyg­ zakowatej (ryc. 14: 5). Przez garncarzy z Alto Chicarna jest ona nazywa­ na qenqu . W grupie 8 umieszczono motywy powstałe na bazie łuków, prawie zawsze połączonych ze sobą w szereg, przy czym mogą one być zwrócone wypukłościami w górę lub w dół. Ostatnią ważną grupę (9) motywów geometrycznych stanowią linie fa­ liste. Nazywane są one przez garncarzy cerros (góry) lub qenqu. To ostatnie określenie używane jest również dla zygzakowatych motywów grupy 5. Jak mieliśmy okazję się przekonać, niektórzy garncarze traktują te dwie grupy jako identyczne, nie uważając za istotną różnicę pomiędzy ostrymi załamaniami linii zygzakowatej a łagodnym przebiegiem l i n i i falistej. Mogłoby to sugerować, że zróżnicowanie tych grup nastąpiło sto­ sunkowo późno w ewolucji motywów. Motywy fitomorficzne zostały podzielone na dwie grupy (11 i 12). Podstawowym elementem grupy 11 jest schematycznie narysowane drzew­ ko (Ha), do którego dodawane są czasem jakby „doniczki" ( l i b , с, g) oraz kropki na gałązkach, mogące imitować kwiaty i owoce (lld-g). Motywy grupy 11, mimo niemal identyczności, są wyraźnie dzielone przez garnca­ rzy z Alto Chicarna na palmitas (bez kropek) i alverjitas (z kropka­ mi). Od grupy 11 wyraźnie wyodrębniają się pozostałe motywy fitomor­ ficzne (grupa 12). W zdobnictwie pojawiły się one niedawno i dopiero 19 2 0 19 2 0 Qenqu (keczua) — linia zygzakowata. Palmita (hiszp.) — dosłownie palma, liść palmy; przenośnie drzewko lub ga­ łązka. 21 2 1 Alverjita (hiszp.) — bób. �205 GARNCARSTWO LUDOWE W PERU Motyw g 1 O O O O O O O o o o „ o 0 o g f Motyw a с j d 2 9 111111 111 I I J I M i I I M M I I M M I I 1 M M I I '.V, V i , ,'iV 1 " I I I II e '//V/V/' f / / / / / / / / / / / g rrrrrrrnr Motyw ! ¿ % ^ £ ^ ^ 3 Motyw a 6 Х Х Х Х Х Х Х Х b O с O Motyw a Motyw 10 Motyw 11 a ii b d tú f 7 /2\ g a Motyw Motyw 8 V_y v ^ ^£ v_y b a ¿T* Motyw k Motyw 5 12 \f <<< < о Л Л А А ьA A M с A A A A Motyw S 13 7 Opr. К. Krzanowska Ryc. 14. Zestawienie m o t y w ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca �206 KOMA K R Z A N O W S K A , A N D R Z E J K R Z A N O W S K I zaczynają zdobywać popularność. Znani są ich autorzy, którzy też stale tworzą nowe odmiany tych motywów. W odróżnieniu od palmitas i alverjitas, nazywane są one flores . Generalnie uwidacznia się t u tendencja ku bardziej realistycznemu przedstawianiu roślin (np. 12d, e, g). Jedynym reprezentantem motywów zoomorficznych jest schematyczny rysunek ptaka (motyw 13). Spotkaliśmy go tylko na jednej formie naczy­ nia, należącej do garncarki, która motyw ten stworzyła. Oprócz motywów powyżej wymienionych i pokrótce opisanych oraz zamieszczonych na ryc. 14, w kilku przypadkach stwierdziliśmy umie­ szczanie we wzorze pojedynczych liter alfabetu, takich jak A, d, M i N (ryc. 15: 7). Litery te nie mają żadnego specjalnego znaczenia, nie są ani znakami garncarskimi , ani też inicjałami nazwiska garncarza. Są one traktowane wyłącznie jako motyw zdobniczy, a wybrano- te właśnie dlate­ go, że w zasadzie ich lustrzane odbicie jest takie samo, co upraszcza w y ­ konanie formy. Wszystkie wyróżnione motywy dekoracyjne są niemal dowolnie łą­ czone w różne kombinacje, których przykłady pokazano na ryc. 15. Nie zauważono żadnej świadomej tendencji w dobieraniu motywów przy kompozycji wzorów, których ogółem zarejestrowano 97. Liczba ta obej­ muje zapewne większość, choć nie wszystkie z aktualnie stosowanych, gdyż autorzy w czasie prac terenowych nie mieli możliwości odwiedzenia każdego garncarza. Zaobserwowano natomiast, że niektórzy wytwórcy sto­ sują kilka zaledwie wzorów, inni wielokroć więcej; u jednych wzory są proste, oparte na dwóch, trzech motywach podstawowych, u innych skom­ plikowane, komponowane z wielu różnych elementów. Można tu więc, aczkolwiek z pewną ostrożnością mówić o „stylach" poszczególnych garn­ carzy. Oni sami też widząc rysunki wzorów potrafią określić, który z nich wykonuje naczynia tak ozdabiane. Wśród garncarzy z Alto Chicama w y ­ różniają się ci, którzy są autentycznymi twórcami nowych motywów (ryc. 14:12, 13) i wzorów (ryc. 15:9, 13), choć oczywiście inspirowanych napływającymi z zewnątrz wyrobami fabrycznymi, jak emaliowane ma­ lowane naczynia czy drukowane tkaniny. Jednakże ci właśnie garncarze wprowadzają i narzucają nowy styl. Tym niemniej garncarzy takich jest zaledwie kilku, stosunkowo mało w porównaniu z dużą grupą, która posługuje się jakby machinalnie tradycyjnymi motywami i wzorami. Nie umieją oni odpowiedzieć na pytanie, dlaczego tak właśnie zdobią swe na­ czynia, a czasem ich odpowiedzi są niejasne. Na przykład naczynie zwane olla de piedra jest uważane za lepsze, mimo że ani kształtem, ani techno­ logią produkcji nie różni się od innych. Ozdobione jest ono natomiast wzorem (ryc. 15:1), który kiedyś prawdopodobnie był związany ze specjal22 23 1 2 2 Flor (hiszp.) — kwiat. Stwierdziliśmy tylko jeden przypadek używania znaku garncarskiego. Miał on kształt niewielkiej palmita nacinanej w świeżej glinie na brzuśeu niektórych naczyń, produkowanych przez jedną rodzinę. 2 3 �GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U 207 ••¡¡:¡¡;¡;¡¡¡¡:¡¡'8 10 11 12 ZZZZZZZZZZZ2 13 \1£ л\\\\\\\\\\у\\ Орг. R . Krzanowska Ryc. 15. Przykłady w z o r ó w zdobniczych ceramiki z Caulimalca �208 ROMA KRZANOWSKA, ANDRZEJ KRZANOWSKI nym typem naczynia — do dziś przetrwała tylko tradycja motywu zdob­ niczego. Tym bardziej silne wydaje się trwanie przy tradycji, iż przy wykony­ waniu nowej formy z naczynia, jej wewnętrzna powierzchnia zostaje w y ­ gładzona i odbity wzór zatarty, co t y m samym wymaga wyżłobienia nowe­ go. Ta więc faza wyrobu formy daje możliwość wytworzenia nowego wzoru, stwarza pole dla popisu fantazji i umiejętności garncarza. Korzy­ stają z niej wspomniani przez nas twórcy motywów zdobniczych. Więk­ szość jednak garncarzy kopiuje stare wzory, a jeśli już tworzy nowe, to używając ciągle tych samych, tradycyjnych motywów. Tak więc można sądzić, że geneza tych motywów sięga dość odległych czasów. Poszukując paraleli wśród dawnej ceramiki peruwiańskiej, najwyraźniejsze znaleźliśmy w zdobnictwie inkaskim. Z 11 wyróżnionych przez nas grup motywów „tradycyjnych" (1—11) aż 10 jest identycznych z inkaskimi. Bierzemy tu pod uwagę tylko te rodzaje naczyń inkaskich, których zasadniczymi elementami zdobniczymi były malowane wzory geometryczne, występujące w ogromnej ilości odmian i r o d z a j ó w . Oczy­ wiście zespół motywów zdobniczych z Caulimalca jest znacznie uboższy. Tym niemniej bardzo istotne jest, że wszystkie one wchodzą w skład ze­ społu motywów inkaskich. Mówiąc o identyczności mamy na myśli grupy motywów, co nie znaczy, że wszystkie odmiany w grupach znajdują swe starsze odpowiedniki. I tak na przykład wszystkie odmiany motywów z grupy 3 znajdujemy na ceramice inkaskiej, natomiast z grupy 5 tylko cztery (ryc. 14: 4a, b, d, i) z wszystkich jedenastu. Trzeba t u wyjaśnić, że tak klasyfikacja grup motywów, jak i t y m bardziej odmian, jest trudnym problemem. Dostępna nam literatura , klasyfikująca malowane motywy zdobnicze ceramiki inkaskiej, nie jest pełna i zawiera duże rozbieżności . Klasyfikacja stosowana przez autorów do zdobnictwa Caulimalca również może być dyskusyjna. Z obu tych przyczyn trudno przeprowadzać porów­ nania, zwłaszcza w zakresie odmian i czasem mogą one nie odzwierciedlać 24 25 26 2 4 J . F . B a c a, Motivos de Ornamentación de la Cerámica Inca-Cuzco, t. I, L i m a 1974. F . K a u f f m a n n D o i g , Manual de Arquelogía Peruana, Lima 1973, s. 561; B a c a , op. cit.; D. В o n a v i a, R. R a v i n e s , Influence inca sur la cote nord du Perou, „Bulletin. Societě suisse des Américanistes", No 35: 1971, s. 12. Podane przez K a u f f m a n n a (op. cit.) zestawienie 27 m o t y w ó w inkaskich nie może być w ogóle brane pod uwagę przy szerszej analizie porównawczej. Są one w z i ę t e tylko z jednego typu naczyń (aryballi), bez żadnego uporządkowania czy próby klasyfikacji, a na dodatek stanowią zaledwie niewielką część w ogóle w y s t ę ­ pujących. B o n a v i a i R a v i n e s (op. cii.) prezentują 19 grup motywów, wy­ dzielonych na zasadach zbliżonych do tych, które stosowaliśmy dla ceramiki z Cauli­ malca. Jednakże zestawienie to ma poważne luki, co widać w y r a ź n i e w porównaniu z najnowszą publikacją dotyczącą m o t y w ó w zdobniczych ceramiki inkaskiej ( B a c a , op. cit). W swej książce Baca zamieszcza katalog prawdopodobnie wszystkich zna­ nych dotąd m o t y w ó w geometrycznych, obejmujący 735 odmian (w tym także kolo­ rystycznych). Ogromna ta praca zawiera jednak wiele braków i niejasności w za­ kresie klasyfikacji i wyjaśnienia genezy poszczególnych m o t y w ó w . 2 5 2 6 �209 GARNCARSTWO L U D O W E W P E R U stanu faktycznego. Także trzeba wziąć pod uwagę, że na przykład tak popularne motywy grupy 5 mogły z biegiem czasu ulec rozbudowaniu, zresztą stosunkowo prostemu (przez dodawanie kropek), i to właśnie jest przyczyną znalezienia małej ilości bezpośrednich odpowiedników w zdob­ nictwie irikaskim. Z kolei odmiany 2c-e, mogły zostać wydzielone sztucz­ nie i różniąc się jedynie wizualnie są t y m samym motywem wykonanym raz mniej, raz bardziej dokładnie . I dlatego też na zwykle bardzo staran­ nie zdobionych naczyniach inkaskich znajdujemy tylko odmianę 2c. Zastanawia brak w zdobnictwie inkaskim odpowiedników ósmej gru­ py motywów. Mogły się one pojawić później bądź też wywodzą się z i n ­ nych, nieinkaskich tradycji. Osobnego omówienia wymaga wzór umieszczony na dzbanopodobnym naczyniu, zwanym řiuaco (ryc. 11 : 11; 13). Elementy, z których się składa, nie zostały przedstawione na ryc. 14, z uwagi na znaczną odmienność i trudność wyodrębnienia ich z wzoru. Wydaje się, iż całość nie ma związku stylistycznego z innymi motywami z Culimalca, ani też żadnych wyraźnych paraleli ze zdobnictwem jakiejkolwiek ceramiki przedhiszpańskiej. Można by więc to zinterpretować jako powstały niedawno, sponta­ niczny wytwór jednostkowy. Niewątpliwie jednak grupy motywów 1—7 i 9—11 mają odpowiedniki w zdobnictwie inkaskim. Tak więc pod względem motywów zdobniczych garncarstwo z Caulimalca można traktować jako wywodzące się z trady­ cji inkaskiej. Analizując natomiast typy kształtów naczyń dochodzimy do wniosku, że brak wyraźnych paraleli genetycznych z ceramiką inkaską. Jedynie callanas mają kształt zbliżony do janccana (kankana) , popularnego na­ czynia w czasach Inków, z tym, że są pozbawione nóżek. Ich przeznacze­ nie było i jest identyczne. Odmiennie rzecz ma się z naczyniami typu urpu: istnieje zgodność przeznaczenia i nazwy, brak natomiast podobień­ stwa kształtu. Naczynia figuralne wydają się nawiązywać kształtami do tradycji garncarskich przedhiszpańskich kultur północnego wybrzeża, Chimu, a może nawet Mochica. Za tymi związkami przemawia jeszcze silniej sa­ ma technika wyrobu i zdobnictwa naczyń z Caulimalca. Tu i tam stoso­ wano formy i dekorację reliefową. Powyższe uwagi nasuwają wstępny wniosek, że garncarze z Caulimalca są spadkobiercami k i l k u tradycji dawnego garncarstwa peruwiańskiego, a w każdym razie na pewno inkaskiego i Chimu . Sami garncarze, a tak27 28 29 2 7 Potwierdza to fakt nierozróżniania przez garncarzy tych odmian, określanych jedną n a z w ą — olla de piedra. L . A. P a r d o , Clasificación de la cerámica cuzqueña del Antiguo Imperio de los Incas, [w:] Historia y Arqueología del Cuzco, t. I I , Cuzco 1957, s. 575, 580. Problem powiązania stylu i technologii garncarstwa Caulimalca z dawnymi, przedhiszpańskimi kulturami Peru, będzie przedstawiony szczegółowo w przygotowy­ wanym przez autorów artykule. 2 8 2 9 14 — Etnografia Polska, XX/1 �210 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I że inni mieszkańcy wsi, nie sięgają ani pamięcią, ani legendą czasów, w których nie lepiłoby się garnków w Caulimalca. Ten rodzaj rzemiosła t k w i więc głęboko w ich własnej tradycji (niezależnie od ulegania takim czy innym wpływom, trudnym na razie do sprecyzowania), wskazując na zapewne wielowiekowe wykonywanie go właśnie w Caulimalca. Wieś liczy około 50 gospodarstw i właściwie w każdym wykonuje się gliniane naczynia. Garncarstwem zajmują się całe rodziny, bez względu na płeć i wiek. Wszyscy, z którymi przeprowadziliśmy wywiady sądzą, że łatwo nauczyć się tej pracy. Dlatego też zapewne nierzadko spotyka się dzieci 10-letnie lepiące garnki, oczywiście niewielkich rozmiarów. Wyko­ nanie dużych naczyń wymaga znacznie większego nakładu pracy i siły fizycznej. Także transport gliny i tłucznia do domu, rozdrabnianie, ubija­ nie i ugniatanie z wodą nie należą do lekkich czynności. Z tych też praw­ dopodobnie przyczyn nasi rozmówcy uważali w sumie swą pracę za nużącą i męczącą. Nie można też wykonywać naczyń przez okrągły rok, a ściślej, efektywne wypalanie możliwe jest jedynie w miesiącach letnich (czer­ wiec—grudzień), gdy nie pada deszcz. Mimo iż wszyscy właściwie w Caulimalca parają się garncarstwem, widoczne są znaczne różnice w poszczególnych warsztatach. Tylko niewie­ lu garncarzy ma osobne pomieszczenie do pracy, a większość wykonuje garnki po prostu przed domem. Jedni mają wszelkie potrzebne narzędzia i wielką ilość form, innym brak huetronu do ubijania gliny, ubijają ją więc na płaskim kamieniu; jeszcze inni mają niewiele form lub w ogóle ich nie posiadają i pożyczają od sąsiadów. Wiąże się to ze znacznymi róż­ nicami w ilości naczyń wykonywanych przez poszczególnych garncarzy (od k i l k u do stukilkudziesięciu na miesiąc). Obecnie zaznacza się tendencja do skupiania produkcji w rękach kilku rodzin. Wytwarzają one większość ceramiki powstającej w Caulimalca, z t y m że zainteresowanie ich skupia się przede wszystkim na tych typach naczyń, które mają szeroki zbyt. I tak na przykład żaden z tych garncarzy (testowanych przez nas) nie pro­ dukuje naczyń figuralnych, mimo iż posiada czasem do nich formy. Na­ czynia takie wykonują natomiast nieliczni, drobni wytwórcy, a i ci też tylko kilka egzemplarzy rocznie. W ogólnej produkcji w 1973 r. stanowiły one zaledwie 0,5% (patrz tab. 1) i prawdopodobnie w ciągu najbliższych k i l k u lat przestaną być wytwarzane. W trakcie badań terenowych nie udało się nam ustalić, czy naczynia te mają lub miały jakieś specjalne przeznaczenie, gdyż w gospodarstwie domowym raczej nie znajdują prak­ tycznego zastosowania. Przeciwnie inne typy, a zwłaszcza 1—4 (tab. 1), są stale i przez wszystkich używane, co też znajduje odzwierciedlenie w wiel­ kości produkcji. Poza dzbanami charakteryzują się one ubóstwem odmian kształtów. Ilość odmian podana w tabeli 1 daje właściwie pozorny obraz zróżnicowania w obrębie typów, gdyż na przykład garnki czy callanas mają w zasadzie zawsze ten sam kształt. Różnica polega jedynie na braku lub posiadaniu uch czy pokrywki, a w przypadku callana również na �GARNCARSTWO LUDOWE W PERU 211 Ryc. 16. Garncarki z Caulimalca sprzedające naczynia na targu w Coina Fot. A. Krzanowski położeniu ucha względem osi symetrii naczynia. Zachowanie kształtu nie przeszkadza różnicowaniu wielkości naczyń, które pod względem rozmia­ rów tworzą całą serię ogromnej ilości egzemplarzy o zmiennej wielkości. Mała produkcja kubków (2%) związana jest z faktem, że te naczynia są traktowane raczej jako przedmiot zbytku, gdyż powszechnie do picia uży­ wa się tykw. Natomiast z zupełnie innych przyczyn produkuje się w nie­ wielkich ilościach urpus (1,5%). Jak już mówiliśmy naczynie to służy wyłącznie do- fermentacji i przechowywania chicha, który to napój produ­ kuje stosunkowo niewiele osób. Mimo' iż wykonanie urpit wymaga dużego wysiłku oraz dodatkowych zabiegów nie stosowanych przy innych naczy­ niach (uszczelnianie żywicą), nie zauważyliśmy zaprzestawania lub zmniej­ szania się produkcji. 1 �212 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I Wytwarzane przez garncarzy naczynia przeznaczone są bądź na własne potrzeby, bądź na sprzedaż i wymianę. Wytwórców produkujących tylko dla siebie jest niewielu. Pozostali zaopatrują swymi wyrobami obszar doliny Alto Chicama i regiony przyległe. Garncarze nie korzystają w zasa­ dzie z pośrednictwa handlarzy, aby sprzedać swe wyroby. Na targ wybie­ ra się z towarem zawsze ktoś z rodziny. Sprzedaż ma miejsce głównie na targach odbywających się w większych miejscowościach raz w tygod­ niu, przy czym w najbliższej okolicy dni te nie pokrywają się, pozwalając wędrować od targu do t a r g u . Garncarze z Caulimalca sprzedają swe naczynia głównie w Coina (ryc. 16) i Usquil, a także Huaranchal, Lucma i Chuquizongo. Czasem wyprawiają się dalej (w promieniu ok. 100 km od Caulimalca) do Otuzco, Quiruvilca, Santiago de Chuco i Huamachuoo (patrz ryc. 1). W sporadycznych wypadkach nabywcami większych partii naczyń są handlarze, którzy podobno wożą je na sprzedaż na wybrzeże. 30 Specyficzną formą handlu jest wymiana, która ma jednakże ograniczo­ ny charakter. Zajmują się nią przede wszystkim drobni wytwórcy, którzy z niewielkimi ilościami naczyń wędrują do małych osad i odosobnionych zagród w górach, aby wymienić je na żywność. Docierają oni aż do Julcán na południu i Celendin na północy. Caulimalca jest jedynym w dolinie Alto Chicama ośrodkiem garncar­ skim, nie licząc kilku pojedynczych garncarzy w innych wsiach, którzy produkują znikome ilości naczyń, wyłącznie na swoje potrzeby. Jedyną bezpośrednią konkurencję stanowią garncarze z Mollepata, których w y ­ roby docierają bardzo daleko. Jak mieliśmy okazję się przekonać, były one również sprzedawane na targu w Coina, wsi sąsiadującej z Caulimal­ ca oraz w stolicy dystryktu, Usquil. Ceramika z Mollepata pod względem zdobnictwa i techniki wyrobu jest bardzo zbliżona do tej z Caulimalca, a wyróżnia się znacznie większym urozmaiceniem kształtów oraz bardzo charakterystycznym, nieregularnym malowaniem zieloną polewą. Przeciw­ nie, ceramika z Cajamarca, drugiego sąsiedniego ośrodka garncarskiego , jest zupełnie inna i w niczym nie przypomina naczyń z Caulimalca czy Mollepata. Przede wszystkim jest robiona techniką lepienia z wałeczków, a zdobnictwo opiera się głównie na malowaniu. 1 Trudno przeprowadzić bardziej dokładne porównanie trzech wymienio­ nych ośrodków garncarskich, jak> że Mollepata jest zaledwie wspominana w bardzo ogólnych pracach , a o Cajamarca nie znaleźliśmy żadnej wzmianki. Niemożliwe jest też ukazanie Caulimalca na tle całego współ­ czesnego garncarstwa p e r u w i a ń s k i e g o , gdyż nie było ono dotychczas 31 32 8 0 L . E . V a l c á r c e l , Indian markets and fairs in Perú, [w:] Handbook of South American Indians, t. I I , Bureau of American Ethnology, Smithsonian Institu­ tion, bull. 143, Washington 1946, s. 477-482. B. M i s h k i n , The contemporary Quechua, [w:] Handbook of South Ame­ rican Indians, s. 433. Bierzemy tu pod u w a g ę jedynie tę część Peru, która należy do tzw. andyj8 1 3 2 �213 GARNCARSTWO LUDOWE W P E R U prawie w ogóle badane. Nie można bowiem brać pod uwagę różnych drobnych p r a c o charakterze ogólnym, a poza t y m natrafiliśmy jedynie na kilka artykułów , bardziej szczegółowo zajmujących się pojedynczymi ośrodkami w różnych regionach Peru. Taki stan badań nad współczesną ceramiką peruwiańską jest t y m bardziej niepokojący, że rozpowszechniają się naczynia metalowe i plasti­ kowe, wypierając z użycia gliniane . W Caulimalca uważa się powszechnie, że naczynia gliniane są nieza­ stąpione. Niektórzy garncarze na pytanie, czy ich garnki będą zawsze po­ trzebne, odpowiadają bez wahania: „oczywiście, a w czym byśmy jedli?". Opinia o nowych naczyniach przywożonych przez handlarzy nie jest za­ chęcająca. Uważa się je za gorsze argumentując, iż jedzenie się w nich psuje i traci smak. Są one też zbyt drogie, co podkreślali wszyscy roz­ mówcy, ale tylko nieliczni orientowali się, ile rzeczywiście k o s z t u j ą . Garncarstwo ludowe powinno jak najprędzej stać się przedmiotem sze­ rokich badań, zanim nie zaniknie zupełnie w obecnej formie, przeradza­ jąc się w sztukę pamiątkarską. Przy okazji zaś badań obrazu współcze­ snego, można będzie zapewne prześledzić zasięgi dawnych wpływów k u l ­ turowych (jak to próbujemy ustalić dla Caulimalca), dostarczając niemało ciekawego materiału dla studiów etnohistorycznych. 33 34 3 5 36 Roma Krzanowska, Andrzej Krzanowski ALFARERÍA P O P U L A R E N E L V A L L E A L T O C H I C A M A EN PERU SEPTENTRIONAL E l valle Alto Chicama está situado en Perú septentrional, en la parte central de macizo de Andes (departamento L a Libertad). Esta región no era objeto de estu­ dios bajo el aspecto etnográfico hasta hoy. Durante su estancia en el Alto Chicama, los autores llevaron a cabo las investigaciones sobre la artesanía, concentrándose skiego kręgu kulturowego, nie uwzględniając peruwiańskiej montanii i nizin ama­ zońskich. Na temat tych ostatnich istnieje kilka dobrych (w tym również polskich) opracowań. L. C a s t a ñ e d a L . , Arte popular del Perú, Lima 1971; F . S t a s t n y , Folklore у arte colonial del Perú, Lima 1970; A. J i m é n e z В., Arte popular Peru­ ano, L i m a 1970. F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chilca, Perou, „Bulletin. S o c i e t ě S u i s s e des Américanistes", No 35; 1971, s. 21-26; R. R a v i n e s , Investiga­ ciones arqueológicas en el Perú: 1965-1966, „Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1969, s. 247-249. Wyjątkiem jest książka J . С. S p a h n i — La cerámica popular del Perú, L i m a 1966 — w której opisuje on w sposób jak dotąd najpełniejszy 4 ośrodki garncarskie w Peru. Szybkie tempo tego procesu podkreśla na przykład R. E b e r s o l e w swej socjologicznej pracy — L a artesanía del Sur del Peru, México 1968, s. 78. Ceny naczyń glinianych zależą niemal wyłącznie o d wielkości naczynia i wahają się od 2 do 30 solów, natomiast garnków metalowych od 100 do 200 solów. 3 3 3 4 8 5 3 8 �214 ROMA KRZANOWSKA, A N D R Z E J K R Z A N O W S K I especialmente en la alfarería. E l único centro de alfarería en esta región lo es la aldea Caulimalca (dibujo 1), donde casi todos los habitantes se ocupan de la producción y la venta de la cerámica. E l proceso de producción de la cerámica consta de una serie de las etapas. L a arcilla fresca está secada, luego desmenuzada con el martillo especial, de madera masu sobre la plaza redonda que se llama huetron (dibujo 2). Del mismo modo se procede con la piedra machacada (la roca volcánica) sirviendo como temperante de la arcilla. Después de mezclar la arcilla con la piedra machacada (de costumbre en proporción 2 :1) se añade la agua y a l amasar se forma la masa cerámica que después de unos días de conservar sirve para producir la cerámica. Todos los recipientes se producen de los moldes, que son de arcilla y constan de dos partes simétricas. E l alfarero distribuye la arcilla en cada parte del molde separadamente (dibujo 3-4), luego las u ñ e y deja para secar durante algunas horas. Después de abrir el molde se deja el recipiente fresco para secar durante unos días. Para quemar los recipientes se los dispone en las hogueras, se cubre con los recipientes Viejos y el combustible. E l hogar así preparado se quema (dibujo 5) por todo el día, después los recipientes están preparados para usar (dibujo 6). E n Caulimaca está producida la cerámica de varios géneros y de 39 diferentes formas, entre las cuales se puede distinguir los tipos sigientes: — Ollas: de varios tamaños, son lo m á s frecuentemente producidas (dibujo 7 :1-3 y 8) — callanas: de varios tamaños, muy populares (dibujo 7 :4 y 9) — escudillas: varios tamaños y formas, popularos (dibujo 7 : 5-8) — cántaros: muchos tipos y tamaños, populares (dibujo 7 : 9-15) — vasos: varios formas, poco producidos {dibujo 10 : 1-4) — urpus: varias formas, los m á s grandes de los recipientes producidos, dado su uti­ lización limitada — solo para la producción de l a chicha (dibujo 10 :5-7) — tinajones: actualmente no producidos (dibujo 10 :8) — recipientes figurativos: actualmente no producidos (dibujo 11 :1-10 y 12) — otros (dibujo 11 :11-14, 13). E l rasgo distinctive de la alfarería de Alto Chicama es su falta total de la pintura. L a decoración está exclusivamente de relieve (sólo los recipientes figurati­ vos la tienen de plástico o incisa) y aparece sólo en las ollas, más raramente en los cántaros y esporádicamente en las escudillas. L a decoración en relieve está estam­ pada del molde en la producción del recipiente y ocupa las superficies rectangulares o semicirculares, simétricamente en los flancos de los vasos. L a s superficies están cubiertas por el dibujo, que es la combinación de los motivos geométricos (en parte predominante), vegetales o excepcionalemente animales. E n total, se ha notado hasta 64 modificaciones (13 grupos) de motivos (dibujo 14) y 97 modelos (ejemplos en el dibujo 15). L a cerámica de Caulimalca parece demostrar acusadas relaciones genéticas con l a cerámica prehispánica en su forma y decoración. Diez grupos de motivos decora­ tivos de Caulimalca tienen sus correspondientes en la decoración incaica. L a s formas de los recipientes demuestran las relaciones o con l a cerámica de los Incas (por ejemplo: callanas) o también con la cerámica de Chimu (especialmente los recipien­ tes figurativos). E l probléme de las relaciones genéticas con Caulimalca exige sin embargo un estudio más detallado que están preparando los autores. Traducción Emilia Kunawicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50ae3ff38a12accee392a556a37c4368.pdf 63be749e6cd0f81b812875a6e008a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1002 Title A name given to the resource Peruwiańska ceramika ludowa / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.173-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzanowska, Romana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1881 XXVII, z. 1 ROMANA K R Z A N O W S K A PERUWIAŃSKA CERAMIKA LUDOWA "The more information we have making techniques in Peru, the interpret ancient ceramics." on the modern pottery better will be able to J . H . Rowe 1 "aunque la agropecuaria sea la principal actividad econó­ mica, las artesanías de carácter utilitario y artístico de­ sempeñan un papel notable en la economía rural." L . Zeballos M . 1 W obrębie Republiki Peru wyróżnić można trzy zdecydowanie od­ mienne krainy geograficzne: pustynny pas nadpacyficznego wybrzeża (costa), szerokie pasmo andyjskich łańcuchów górskich wraz z rozgałę­ zionym systemem dolin rzecznych i kotlin (sierra) oraz należące do do­ rzecza Amazonki nizinne tereny pokryte tropikalną dżunglą (selva). Od najdawniejszych okresów historii człowieka na obszarze dzisiejszego Pe­ ru, costę i sierrę cechował inny przebieg rozwoju kulturowego niż selvę i zaliczane są one do odmiennych tradycji kulturowych . Dlatego też zajmując się peruwiańską ceramiką ludową, której tradycja sięga tak daleko wstecz dziejów tego kraju, nie sposób łączyć mechanicznie w jed­ ną całość wyrobów garncarskich z costy i sierry oraz selvy. Poniższe rozważania dotyczą więc ceramiki z wybrzeża i gór jako najbardziej dla Peru charakterystycznej. Tak rozumiane współczesne garncarstwo peruwiańskie nie doczekało się jak dotąd żadnego kompleksowego opracowania i artykuł ten stano­ w i właściwie pierwszą próbę przeanalizowania oraz podsumowania da3 1 Z przedmowy J . H . Rowe'a jako edytora czasopisma „Nawpa Pacha", do zamieszczonego tam a r t y k u ł u L . O ' N e a l e (Notes on Pottery Making in Highland Peru, "Ñawpa Pacha", No. 14: 1976, s. 41-60). L. Z e b a l l o s M i r a n d a , Protección y desarrollo de las artesanías nativas, [w:] Anales. Primera Reunión de Antropología de lis Países del Grupo Andino, L a Paz 1976.' * G. R. W i 11 e y, An Introduction to American Archeology. Vol. 2. South America, New Jersey 1971, s. 17-24. 2 �174 R O M A N A K R Z A N O W S K A nych opublikowanych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, a także ze­ branych bezpośrednio przez autorkę podczas badań terenowych prowa­ dzonych w latach 1973 i 1978 *. Niestety podstawowy materiał informa­ cyjny jest bardzo zróżnicowany, tak pod względem czasu zebrania da­ nych, ich zakresu, jak i ilości. Ponieważ jednak generalnie literatura przedmiotu jest nader szczupła , nie pominięto żadnej, nawet wzmiankowo ujętej informacji, o ile tylko zasługiwała na wiarygodność . Po­ nadto, na podstawie tezy Fostera i mając konkretne dowody na jej potwierdzenie w przypadku peruwiańskiego garncarstwa ludowego , przy analizie wzięto pod uwagę dane odnoszące się do znacznego okresu: praktycznie od początku naszego wieku do 1978 r. Oczywiście starsze informacje dotyczące poszczególnych ośrodków garncarskich mogły się już obecnie w pewnej mierze zdezaktualizować, lecz nie na tyle, jak s ą ­ dzę, by zmienić zasadniczo ogólną charakterystykę peruwiańskiej cera­ m i k i ludowej: pod względem technik stosowanych przy jej produkcji, zdobnictwa, rodzaju wyrobów. Zgeneralizowanie zaś tych danych było właśnie celem niniejszego artykułu. Najpełniejszego materiału źródłowego dostarczyły w y n i k i indywidu5 6 7 8 4 Dodatkowe uzupełnienie stanowiły informacje ustne uzyskane dzięki uprzej­ mości mgr M. Zachorowskiej (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie), •która prowadziła badania w Peru w latach 1973-1974, oraz dr. A. Krzanowskiego, który prowadził badania w latach 1972-1974 i 1977, 1978. Poza tutaj cytowanymi inne publikacje zawierające istotną informację na temat peruwiańskiej ceramiki ludowej nie są znane autorce, co oczywiście nie wyklucza ich istnienia. Często- są one trudne do wyśledzenia, ponieważ cenne ba­ dania w y k o n u j ą nierzadko specjaliści innych dziedzin i publikują rezultaty na mar­ ginesie odległych tematycznie opracowań. Np. archeolog peruwiański R. Ravines opublikował dane o ośrodku Huancas w Noticias. Investigaciones Arqueológicas en el Perú: 1965-1966, "Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1965-1966, s. 247-254. « Na przykład B. M i s h k i n (The Contemporary Quechua, [w:] Handbook of South American Indians, vol. 2, Bureau of American Ethnology, Smithsonian I n ­ stitution, bull. 143, Washington 1946, s. 433) i H. C a s t r o P o z o (Nuestra comu­ nidad indígena, L i m a 1924) wymieniają tylko ośrodki garncarskie, przy niektórych podając bardzo ogólnikowo lokalizację. W związku z tym nie wszystkie można odnaleźć na mapie. G. F o s t e r (The sociology of pottery, [w:] Ceramics and men. Viking Fund Publications in Anthropology, vol. 41: 1965, s. 43-61) wykazał, iż garncarstwo l u ­ dowe to rzemiosło bardzo konserwatywne, opierające się innowacjom. W efekcie technologia produkcji ceramiki może bez wielkich zmian przetrwać długie okresy. « Np. H. H. B r ü n i n g (Moderne Töpferei der Indianer Perus, "Globus", No. 35: 1898, s. 259-160) i J . S a b o g a l W i e s s e (Siete sitios cerámicos en la re­ gión Piura, L i m a 1978) w odstępie prawie stu lat stwierdzili niemal identyczną tech­ nologię i profil produkcji ceramiki w Olmos. Także R. Krzanowska uzyskała w 1978 r. informację, że jeszcze kilkanaście lat temu wyrabiane były naczynia identyczne (są przechowywane i u ż y w a n e przez wieśniaków) z tymi, których pro­ dukcję udokumentował w 1915 r. E . G o d e t (Monographie de la Région de Huancavelica (Département de Junin). Pérou., "Bulletin de la Société Neuchateloise de Géographie", t. X X V I I : 1918, s. 121-182). 5 7 �PERUWIAÑSKA C E R A M I K A 175 L U D O W A 10 1 2 alnych badań J. C. Telia », R. Ravinesa , L . O'Neale D. Lavallée F. Engela , D. C o l l i e r a J . C. S p a h n i e g o « oraz autorki *, a także prace M . Luny B . ' , J. Sabogala W . i A. Inafuku Y. , wykonane w ostatnich latach na zlecenie peruwiańskiego Ministerstwa Pracy ( M i ­ nisterio de Trabajo) . Poza tym wykorzystano szereg innych publikacji, nie poświęconych specjalnie garncarstwu ludowemu . Na podstawie zebranego materiału sporządzono zestawienie (tab. 1) obejmujące 63 ośrodki wyrobu ceramiki wraz z ich charakterystyką. Nie jest to na pewno pełna lista i widoczne na mapie (ryc. 1 ) zgrupowania r 13 1 17 1 8 19 20 21 2 2 2 3 » J . C. T e l l o , Tecnología y morfología alfarera y la cerámica Máchica, [w:J Tecnología Andina, L i m a 1978, s. 415-432. " R a v i n e s , op. cit.; t e n ż e , Cerámica actual de Ccaccasiri, Huancavelica, [w:] Tecnología Andina, Lima 1978, s. 447-466. O'N e a 1 e, op. cit. D. L a v e l l e e , La poterie de Acó (Andes centrales du Pérou), "Objects et Mondes", t. V I I , fase. 2: 1967, s. 103-120. i» F . E n g e l , Céramistes á l'oeuvre dans la gorge de Chuca, Pérou, "Bulletin de Société Suisse des Américanistes", No. 35: 1971, s. 21-26. D. C o l l i e r , Pottery stamping and molding on the North Coast of Peru, Actas del X X X I I I Congreso Internacional de Americanistas, San José, 20-27 julio 1958, t. I I , San José 1959, s. 421-431. J . C . S p a h n i , Lo cerámica popular del Perú, Lima 1966. R. K r z a n o w s k a , A. K r z a n o w s k i , Garncarstwo ludowe w, dolinie Alto Chicama w północnym Peru, "Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1, s. 185-214. M. L u n a B a l l o n , Algunos apuntes acerca de la cerámica en el distrito de Pucará, L i m a 1976; t e n ż e , Algunos apuntes acerca de las principales artesa­ nías de la ciudad de Ayacucho, L i m a 1977. S a b o g a l W i e s se, op. cit. A. I n a f u k u Y a g u i , La población artesanal de valle del Mantaro, aspec­ tos cuantitativos y cualitativos, necesidades, posibilidades y metodología adecuada para su capacitación, t. I I I : La cerámica en distrito de Acó., L i m a 1975. ° Prace na temat regionu ¡Piura i Ayacucho wykonane zostały według ujedno­ liconego systemu zbierania i opracowywania informacji, zgodnie z postanowienia­ mi I V Konferencji Ministerstw Pracy P a ń s t w Andyjskich (IV Conferencia de M i ­ nisterios de Trabajo del Grupo Andino), która odbyła się w Medellin (Kolumbia) w 1976 r. Poza uprzednio cytowanymi także: C. B. D o n n a n , Antiguos marcas de alfarero y su interpretación a través de analogía etnográfica, [w:] Tecnología An­ dina, L i m a 1978, s. 439-446; R. P. E b e r s o l e , La artesanía der Sur del Peru, México 1968; J . F e r n á n d e z B a c a , Motivos de ornamentación de la cerámica Inca-Cuzco, t. I , L i m a .1973; S. L i n n é , The Technique of South American Ceramies, Göteborgs Kungl. V e t e n s k a p s = o c h = V i t t e r h e t s = S a m h ä l l e s Handlingar, F j ä r de Följden, Band 29, No. 5: 1925; J . S a b o g a l , El toro en las artes populares del Perú, Lima 1949. W rubryce 11 tabeli obok nazwiska autora podano w nawiasie rok, w k t ó ­ rym prowadzone były badania terenowe lub zaznaczono znakiem zapytania brak tego typu danych; data poza nawiasem to rok publikacji, a jej brak oznacza infor­ mację ustną. Wszystkie prace, na które powołuje się tabela, są cytowane w tekście. « Numer ośrodka na mapie odpowiada kolejnej pozycji w tab. 1, gdzie poda­ na jest jego nazwa. Ze względu na lokalne skupienia kilku ośrodków garncarskich 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 2 1 2 2 2 �176 R O M A N A K R Z A N O W S K A ośrodków w poszczególnych regionach Peru są efektem raczej przypad­ kowego skoncentrowania badań, niż szczególnej preferencji garncarstwa w tychże regionach. Przypuszczalnie w każdej niemal prowincji istnie­ je lub istniał do niedawna jakiś ośrodek garncarski, lecz brak systema­ tycznego przebadania pod tym kątem ogromnego obszaru sierry i costy peruwiańskiej. Według aktualnie posiadanych informacji technologia produkcji ce­ ramiki ludowej przedstawia się następująco (w podziale na charaktery­ styczne etapy): SUROWCE I PRZYGOTOWANIE MASY G A R N C A R S K I E J Podstawowym surowcem do wyrobu ceramiki jest oczywiście glina. Jednakże tylko w wyjątkowych przypadkach jej własności fizyczne i skład chemiczny są takie, że wystarczy wydobytą glinę zmieszać z wo­ dą i powstaje masa dająca się łatwo formować oraz nie pękająca przy wypalaniu. W takiej wygodnej sytuacji są garncarze z górskich dystryk­ tów w departamencie Piura — z Olleros, Sondorillo, Soącha, Shayango i Sondor oraz z Checca Pupuja (dept. Puno) i Santo Domingo de los Olleros w prowincji Huarochiri (dept. Lima). Eksploatują oni przypusz­ czalnie jedne z tych nielicznych w Peru złóż glinek ceramicznych. W większości jednak przypadków garncarze korzystają z glin wietrzelinowych o znacznie gorszych parametrach, wymagających korekcji przy pomocy tzw. schudzacza. Na ogół schudzaczem jest piasek (na wybrzeżu lub w dolinach wielkich rzek górskich, jak np. Mantaro) lub tłuczeń skał magmowych czy osadowych . Może to być zwietrzały andezyt (Caulimalca), margiel (Caaccasiri), łupek tabliczkowy (Yauya, Llumpa, Piscobamba i Chacas) i inne. Kiedy indziej masę garncarską stanowi mieszanina dwóch lub nawet trzech rodzajów gliny. I tak na przykład w regionie Pucara eksploatuje się złoże zlokalizowane na prawym brze­ gu rzeki, zbudowane z dwóch warstw: górnej, barwy szarej, o większym udziale materiału ilastego, i dolnej, barwy czerwonej, z dużą domieszką piasku. Owe dwa rodzaje glin nazywane są odpowiednio "plastyczna" 2 4 25 i konieczność posłużenia się podkładem o stosunkowo małej skali, zaniechano wpi­ sywania nazw na mapę. Z uwagi na konieczność częstego p o w o ł y w a n i a się na to samo źródło, przy podawaniu informacji dotyczących konkretnych ośrodków garncarskich nie będzie dalej cytowana literatura — poza kilkoma wyjątkami. Referencje można znaleźć w rubryce 11 tab. 1, gdzie ośrodki zestawiono w kolejności alfabetycznej, a dane bibliograficzne we wcześniejszych przypisach. * L i , n n e (op. cit.) podaje za E . N o r d e n s k i 6 I d e m (Comparative Ethnografical Studies, vol. 3, Góteborg 1924), że w ośrodku garncarskim Tirapata u ż y w a ­ no jako materiału schudzającego sproszkowanych skorup ceramicznych. Ponieważ jednak jest to przypadek odosobniony, a informacja pochodzi z początku wieku, nie uwzględniono go w ogólnej charakterystyce schudzaczy. M 5 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 177 L U D O W A Ryc. 1. Rozmieszczenie ośrodków produkcji ceramiki na terenie Peru: 1 — granice Peru, 2 — granice garncarskie 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a departamentów, (numer XXVII/1 odpowiada 3 — stolice kolejnej departamentów, pozycji w tab. 1) 4 — ośrodki �178 R O M A N A K R Z A N O W S K A i "antyplastyczna", a miesza się je w stosunku 3 : 1. Można by więc po­ wiedzieć, że glina czerwona pełni rolę schudzacza. Podobną metodę sto­ suje się w dolinie Marcapata, przy czym podstawowym surowcem jest glina wietrzelinowa ze złóż łupkowych (chuda), którą miesza się ze sproszkowaną czerwoną glinką (o własnościach uplastyczniających). Na­ tomiast w Quinua miesza się naprzód w równych proporcjach dwa ro­ dzaje gliny tłuściejszej (z różnych miejsc), a następnie dodaje trzecią część gliny zapiaszczonej, wydobywanej w Tantaniyocc. Złoża gliny, jak i różnego rodzaju schudzaczy, znajdują się na ogół w bliskim sąsiedztwie ośrodków garncarskich. Odległości do eksploato­ wanych kopanek wynoszą najwyżej kilkanaście kilometrów i tylko na wybrzeżu bywają większe — np. garncarze z Mórrope korzystają ze złóż oddalonych o 30 k m od swej wsi. Podkreślić jednak należy, że w danym ośrodku stosuje się zawsze surowce pochodzące z tych samych źródeł, polegając na wypróbowanej ich jakości i wierząc, że są najlepsze w oko­ licy. Na ogół tereny, na których znajdują się kopanki, nie są własnością poszczególnych rzemieślników czy też wspólnot wiejskich, w których zamieszkują. Tak więc zmuszeni są płacić albo za prawo do eksploata­ cji (np. wspólnota L l i k i Llaka wspólnocie Matara), albo za konkretny urobek (np. w Caulimalca za każdy worek gliny), albo też "od osoby", jak to ma miejsce w Sondorillo, gdzie złoże należy do cofradii « przy lo­ kalnym kościele. Wydobywaniem gliny (a także schudzaczy) zajmują się sami garncarze, używając przy t y m łomów i kilofów. Urobek ładuje się do płacht lub worków i transportuje bądź na własnych plecach, bądź na grzbietach osłów. Jednorazowo wydobywa się na ogół większą ilość su­ rowca, wystarczającą na dłuższy czas codziennej produkcji i od razu od­ powiednio przerabia na masę garncarską, która właściwie zabezpieczona stanowi podręczny zapas. Przygotowanie masy garncarskiej we wszystkich udokumentowanych ośrodkach przebiega podobnie, choć ilość wykonanych czynności i czas ich trwania są różne i zależą istotnie od rodzajów stosowanych surow­ ców. Na ogół bryły gliny są rozdrabniane za pomocą kamiennego tłuka lub drewnianego młota na płycie kamiennej, skórze rozpostartej na zie­ mi lub w wyłożonym kamieniami dole. Zanieczyszczenia, czyli większe okruchy, usuwa się ręcznie lub przesiewając przez sito czy tkaninę. Tam, gdzie stosowany jest schudzacz, poddaje się go podobnej procedurze. Następnie glinę miesza się ze schudzaczem i wodą, co odbywa się na 2 28 Cofradía (z hiszp.) — stowarzyszenie ludzi świeckich w celu ćwiczenia się w praktykach religijnych, służby na rzecz kościoła, sprawowania pieczy nad ma­ jątkiem kościelnym. W Peru kongregacje takie przetrwały jeszcze gdzieniegdzie w formie niezmienionej od czasów wczesnokolonialnych. Cofradía (a ściślej patron kościoła, przy którym została utworzona) posiadać może ziemię, bydło i inne dobra, pochodzące niegdyś z "dziesięcin" i ofiar. Dochód z gospodarowania tym majątkiem przeznaczony jest na potrzeby kościoła. �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 179 L U D O W A ogół w dole wyłożonym kamieniami, cebrzyku lub też na skórze. W za­ leżności od własności lokalnych surowców proporcje gliny i schudzacza wahają się od 3 : 1 (Simbila) do 1 : 2 (Huancas). Nie zawsze są one ściśle przestrzegane, a czasem nawet, jak to stwierdziła 0'Neale w Mito Alto, garncarze nie orientują się, ile właściwie dodają materiału schudzającego. Jakość masy sprawdzają na bieżąco, rozcierając ją w palcach lub na języku i w zależności od wyniku badania zaprzestają lub kontynuują do­ sypywanie piasku. Czasem glina nie wymaga uprzedniego rozdrabnia­ nia i od razu zalewa się ją wodą (Mito Alto, Santo Domingo de los Olle¬ ros, Simbila), ręcznie usuwając zanieczyszczenia i pozostawiając na pe­ wien czas dla odpowiedniego nawilgocenia. Plastyczną konsystencję uzys­ kuje się wyrabiając rękoma i często nogami, a następnie formuje stożek lub kopiec, czy to w dołku, w którym odbywało się mieszanie, czy też na ziemi, w pobliżu właściwego warsztatu pracy. Jest to w każdym ra­ zie miejsce ocienione, zapobiegające wysychaniu masy. Depozyt zabez­ piecza się dodatkowo okrywając go wilgotnymi tkaninami. Tak przygotowanej masy garncarskiej na ogół nie używa się natych­ miast do produkcji. "Dojrzewa" ona co najmniej kilkanaście godzin, a zwykle kilka dni (w Caulimalca nawet 15-30 dni). T E C H N I K I FORMOWANIA Przed przybyciem Hiszpanów koło garncarskie nie było znane na te­ renie obecnego Peru — zresztą nie znano tam żadnego technicznego za­ stosowania koła. Co ciekawe, po konwiście również wynalazek ten nie upowszechnił się na ziemiach dawnego państwa Inków i ceramikę w y ­ konywano według dawnych metod. Dopiero w ostatnich latach — i to zaledwie k i l k u garncarzy w takich wyspecjalizowanych ośrodkach, jak Pucara i Quinua — zaczęto stosować koło garncarskie. Produkują oni zresztą głównie wyroby typu pamiątkarskiego: popielniczki, wazony, itp. Ryc. 2. Plato-molde u ż y w a n e w Huayhuas. Górny dysk ceramiczny służący formowania spoczywa na mniejszym, ułatwiającym obrót Wg L . O'Neale, do 1976 �r Tab. 1. Zestawienie ośrodków gancarskich w Peru Cd O Lokalizacja I Nazwa ip. departa - ośrodka prowincja tuent i-; 4 3 Technika Surowce formowania podstawowe dystrykt Technika Sposób zdobienia wypalania Rodzaje I 5 wyrobów Ż r ó d i o informacji 10 I I J un in Aco Concepción : Mito «lina ¡ plato-molde f p.aiek łcezkuwanicm {1 :2) formy pełne 2 Acopia Cuzco 3 Andaiaj Aretiuipa Ammayn ¡ Cor.de- 7. w a - i a n g o b a , Acopia ? Andaray i ? I wzór, drewniane malowany w piecu d u ż e dzbany (tinajas, po- zamkniętym aplikacja rongos), m a ł e A , Inafuku Y . (1975), miniaturki i zabawki plastyczna; po­ (wewnętrzne) D . L a v a l l é e ( 1 9 6 5 ) , 1967; figurki, Í975; L . 0'Ncale (1931), lewa (plato-molde) malowany wzór, 1976 M . Znhorowska(1974) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 suyos 4 A yac ucho AyacLicho lluamanga Ayacuclio glina 1 formowanie piasek glina - ręcme angoba w piecu ( + p l a t o - m o l d e ?> formowanie zamkniętym ręczne malowanie w piecu krze­ ; naczynia kuchenne, j L . O'Neale (1931), 1976 miniaturki i z a b a w k i , ? figurki-gwizdki M . L u n a B . ( 1 9 7 7 ) , 1977 zamkniętym S ï % mionka 5 Caulimalca La ; Otuzco Liber- Usquil e'ina tad (2:1) i Ccaccasiri 1 Huanca- Hnaneu­ vélica ve l i c a Acorio glina 8 J mii ren 1 C.U7CO ; Cuzco CLI/I'Ù pukły wy­ w piecu odciskany otwartym z formy plato-mulde i w a - angoba, łeczkowaniem (ognisko) malowany w piecu wzór otwartym naczynia kuchenne, figuralne, R. figurki o 1976 i zabawki naczynia Krzanowska, A . K r z a n o w s k i (1973), kuchenne, R . Ravines (1966), 1978 inne wyroby (piecyk) * m (ognisko) ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 i H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 P? ma rca Concep ' 9 C o l q ne­ vilcas ; Junin C7onii.LS Chumbi- w z ó r reliefowy dwuczęściowe (1 : 2 ) i J Coique- formy ceramiczne (zewnętrzne) + maigiel 1 7 + tłuczeń •> Comas eiôn Cuzco Cuíco formowanie ręczne figurki, A . Krzanowski rzeźby ceramicz­ (1977) ne Chacas Ancash 1 H na ri Chacas glina r plato-molde bez przedhiszpanskich nacinanie, w z ó r re­ lupek waleczkowania liefowy ! tabli:z- (paletkowanie) żłobiony 1 kowy J . F e r n a n d e z P>. ( ? ) , 1973 kopie i imitacje n a c z y ń ! i 1 0 w piecu wypukły naczynia kuchenne, J . C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , 197S 7 otwartym (ognisko) (2:1) 1 1 Chccca : Puno '] L a m p a Pupiija Pucará glina • plato-mulde z wa­ nacinanie, aplikacja w piecu naczynia kuchenne, J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 ł e c z k o w a u ieni plastyczna, ango- otwartym figuralne, figurki, J . S a b o g a l ( ? ) , 1949 za- IO I ba, wzór malowa­ (ognisko) M.Luna bawk B.Ü977), 1977 ny, c z ę ś c i o w a p o iewa iï ChulLieu- Piara Morropon nas | Chuluca- formowanie glina nas ręczne w polewa piecu z paletkowaniem, otwartym formy (dołowy) ceramicz­ naczynia kuchenne J . Sabogal W . (1975), 1978 ne ( ? ) 13 tncantada Pura Morropon glina j Cfuduca- formowanie w ręczne 14 Huaillay J u n it. Pasco piecu zamkniętym nas Blina łfuayllay Ł + formowanie ręczne aplikacja plastyczna, piasek wzór w piecu miniaturki, figurki, J . Sabogal W . (1974, I popielniczki naczynia kuchenne 1978 R . Krzanowska otwartym malowany 1977), E . G o d e t (1915), 1918 (1978) (ognisko) 15 ! Huancas Amazonas Chacha­ g l i n a -i- Huancas poyas tluczcń p l a t o - m o l d e bez w a - ! n a c i n a n i e , a p l i k a c j a ieczkowania (1:2) 16 17 , Huariaca Huarmaca | w piecu plastyczna, m a l o ­ otwartym wanie (ognisko) malowanie, ? Junin Pasco Huariaca Piura Huanca- Huarmaca naczynia R . R a v i n e s ( ? ) , 1 9 6 5 - 66 kuchenne, M. figuralne naczynia kuchenne, 1 E . Godet (1915), Huarón Junin Paseo 1978 Huayllay glina + formowanie ręczne piasek aplikacja plasiyczna, wzór w Huayhuas Ayacucho Huant» Huanta glina + piasek (ognisko) w plato-molde z w a - ! Huaylacucho II Llapo Lliki Llaka Huancave- Huancave- piecu kuchenne, figuralne, s p e c j a l n e Ancash Palasca Llapo Lima Huarochiri Santo D o . 1918 R . K r z a n o w s k a (197S) (lampki) naczynia kuchenne L . O'Neale (1931), 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 R . Ravines (1966), garnki, ? lica £ . Godet(1915), (ognisko) Acoria liea 1978 H . Castro Pozo ( ? ) , (924 mingo los naczynia otwartym łeczkowanicm I 20 piecu (otwartym malo­ wany 19 1918 I . Sabogal W . (1977), bambu 13 Z a h o r o w s k a (1974) H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 plalo-molde glina bez w piecu walcczkowania de otwartym g a r n k i do duże gotowania, dzbany F . Engel (1969), A . Krzanowski 1971 2 a * I > 0 fi V > 1 r c u o > (1977) (ognisko) Olle¬ ros 23 Llumpa Ancasl Luzuriaga Llumpa glina ~ plato-molde bez łupek walcczkowania tablicz­ (palelkowanic) n a c i n a n i e , w z ó r re¬ ' liefowy w piecu wypukły naczynia kuchenne J . C . Tello ((919), 1978 otwartym żłobiony ręcznie (ognisko) kowy (2:1) 24 . Mallas Ancash Huari Huari 25 i Marcapata Cuzco Quispi- Marcapata canchis 7 2 rodzaje gliny H . Castro Pozo 0 1 , 1 9 2 4 plato-moldc bez walcczkowania malowanie w piecu otwartym naczynia kuchenne, ? I. C . Tello (1931), 1978 1 iCo i-i �3 2 4 6 5 7 I (drewniane GO 10 8 (ognisko) kształtowniki) 26 Milo Alio Junín Concep- Mio Alio glina ción plato-molde + piasek z wa- w z ó r ryty lub m a l o ­ łeczkowaniem w piecu wany, aplikacja plastyczna 27 ; Mollepata i La S a n t i a g o dVi M o l l e p a t a Libe- Chuco rtad glina ! - Hueven pukły dwuczęściowe wy­ w odciskany . L . 0 ' N e a l c (1931), zabawki piecu naczynia kuchenne, ? R . Krzanowska, otwartym I z formy, c z ę ś c i o ­ (zewnęlrzne) wa 28 Tvfórrope Lambaye- Lambayc- Mórrope I wyklepywanie palet­ ką que que na 29 i Muya ] Huamanga . Quiniia Ayacucho I Muquí Junín Jauja 31 ' Olmos Lambaye- Lambaye- que ' Muqui ? Olmos que z • D . Collier (1956). ? • naczynia •y 7 7 ręczne kuchenne, specjalne w piecu paletkowaniem i J . C . S p a h n i {'.•), 1966 (miednice) i I naczynia otwartym (wyklepywaniepa- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 kuchenne, J . S a b o g a l W . (1976), 1978 miniaturki (dołowy) H . H . Brüning (1889), lelka na kamieniu + 32 , Olleros Piura Ayabaca Ayabaca w 7 piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1976), 1978 (ognisko) Pampa 34 Ancash Huaraz Pampas ? H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Lima Chancay Pacelio 7 naczynia kuchenne R , K r z a n o w s k a (1978) j Pari Junín Pasco Huayllay 7 naczynia kuchenne E . G o d e ł (1915), 36 ! Paria- Ancash Carhuaz Paría- 7 | ? Huánuco Maranon Piura 7 j ? Cuzco Cal ja Pisac ? | miniaturki - < huanca 37 i Piura 38 Pisnc angoba, malowane i pańskiej, Luzuriaga Ancash Pisco- glina bamba bamba + , plato-moldc lupek tablicz- bez w nacinanie, wzór piecu walcczkowania reliefowy w y p u k ł y otwartym (paletkowanie) żłobiony (ognisko) ręcznie ' H . C a s t r o P o z o ( ? ) . 1924 imitacje ceramiki przedhisz- I ¡ Pisto- 1918 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 huanca wzory 39 5> H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 35 Paran » wałeczkowanie otwartym 33 > 3 1898 p l a l o - m o l d e , 'J glina 1958 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (dołowy) 1 formowanie naczynia kuchenne, ? otwartym nego I 30 w piecu stempla ceramicz­ ¡ •> 1976 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 n i ^ w z o r u ze kowanie A , K r z a n o w s k i (1973), (ognisko) polewa nacinanie, odciska - formie- - g a r n k u -f- w a l e c z - 1976 figuralne, m i n i a t u r k i , ! H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 (ognisko) w z ó r reliefowy formy ceramiczne naczynia kuchenne, otwartym ' A . K r z a n o w s k i (1977) i popielniczki naczynia kuchenne, ? i. C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , figurki, J . C . Spahni ( ? ) , [966 1978 kowy 1 (2:1) 40 ; Pucará Puno Lampa Pircara 2 rodzaje I ! formy gipsowe d w a - 1 i aplikacja plastyczna, w piecu rzeźby ceramiez-, 10 gliny + piasek c z ę ś c i o w e (zew­ malowanie, pole­ nętrzne), wa kolo M . L u n a B . ( 1 9 7 6 ) , 1976 ne, popielniczki, w a ­ zamkniętym zony garncarskie 41 : 42 Puyalli Ancash Quiniia Ayacucho Pallasca I Huamanga Quinua H . C a s t r o P o z o < ? ) , 1924 7 Pampas 3 rodzaje Bliny (1 :1 : 1 ) plato-molde, formo - • a p l i k a c j a plastyczna wanie ręczne, kolo . garncarskie malowanie, lowane naczynia w piecu : figurki, zamkniętym ma- J. figuralne, Sabogal (?), 1949; A.Krzanowski{1977); miczne, popielniczki, wzory C . S p a h n i ( ? ) , 1966; J. rzeźby cera­ wazony R . K r z a n o w s k a (1978) Urcos H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 Carhuaz Paria- H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Victor Sacsa- 43 Kaechi Cuzco Quispican- 44 Recuay Ancash 45 Sacss- Ayacucho chis huanca 46 San Jeró. 47 San Marcos Apurimac Andahti- Caja marca Cajamarca nimo n a c z y n i a figuralne, ? malowanie, aplika­ San Marcos cja plastyczna, ? San Miguel 48 I San Miguel de P a l l a - ques I ques Lima lluarochiri Domingo I de I los 50 Santo 51 Shayango C'UÏCO Tomas plato-molde z wa- łeczkowaniem los odciskanie patykiem piecu otwartym goba, (ognisko) malowane ' [ J . C . T e l l o ( 1 9 2 2 ) , 1978 1 j F . Engel (1969), dzbany, ? Simbilá Piura Piura ? Sondor piasek I 53 Socha- Piura bamba 54 g l i n o -I Sonche Amazonas Huanca- Huanca - bamba bamba Chacha- formowanie ręczne nacinanie, odciska- w piecu I z palelkowanicm, n i e w z o r u ze formy stempla ceramicz-j ceramiczne dwuczęściowe nego, malowanie, (zewnętrzne) malowane otwartym (dotowy) i J . Sabogal W . (1977), naczynia kuchenne, imitacja ceramiki przedhiszpańskiej 1978 Sondor i Piura Huanca- > J . Sabogal W. (1977), 1978 D . Collier (1956), 1959 wzory H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 Sonche Sondor r tí ö o • J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966 poyas 55 > 1971 j H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I Catocaos » s ? bamba 52 O I garnki do gotowania, I Tomas > M , Z a h o r o w s k a (1974) M . Z a h o r o w s k a (1974) , I i C h u m b . v i l - : Santo Huanca- w paznokciem, an- j wzory Olleros cas Pirna glina Domingo de 1 Olleros Santo ! A . K r z a n o w s k i (1973) naczynia kuchenne, ? nacinanie, 7 San Miguel I Santo 49 Cajamarca de P a l i ­ > H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 San Jeró­ aylas nimo H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924 I marca Fajardo marca 11 M W C i glina filiżanki, lalerze, dzban- . J . Sabogal W . (1977) M Co Os �3 > I 4 i l 56 '' S o n d o r i l l a Píura bamba Huanca- ! Sondor glina formy c z ę ś c i o w e ( ? ) I bamba 57 Soqcha Pjiira Hnanea- St?ndor ibrmy glina bamha 5S Talayera I Apurimac i 59 60 i Taricá ! Anda- ceramiczne d w u c z ę ś c i o w e (7) Talayera huaylas Ancash T L ra pata Huaraz Taricá A z a n g a tro Tírapata fiíina + malowany wzór nacinanie, wzor p l a î u - m û l d e bez w a - sproszko- leczkowania wane {drewniane skorupy kształtowniki) ceramiczne Concep- Vicsos glina ción 62 Yacyu Ancash 63 Y a u ya Ancash Huari ¡ Luzuriaga 4- piasek Huari ; Yauy¡. glina -f reliefowy tablicz­ (palctlcowanie) biony (2:0 przypisy 22-24. bei wałec?kowania kowy Patrz plato-molde łupek żło­ �Go 10 zamkniętym ki, cukierniczki, imi­ tacje c e r a m i k i p r z e d hiszpanskiej w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwartym (dołowy) w piecu naczynia kuchenne, ? J . Sabogal W . (1977), 1978 otwa rtym (dołowy) H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924 naczynia kuchenne, miniaturki, zabawki R. K r z a n o w s k a ( 1 9 7 8 ) C , B , D o n n a n (1966), 1971 frj 0 H . C a s t r a P o z o ( ? ) , 1924 naczynia kuchenne, ? S. L i n n e ( ? ) . 1925 > 2 E. Nordenskiold (?), > 1924 » > w pte^i naczynia kuchenne, ? L . C N c a l c ( ( 9 3 1 ) ) , 1976 naczynia kuchenne, ? J . C , Tello (1919), zamkniętym H . C a s t r o P o z o (?>, [ 9 2 4 w piecu otwartym (ognisko) (978 O w SU > �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 185 Najczęściej natomiast stosowanym przy produkcji ceramiki urządze­ niem jest tzw. plato-molde które można by nazwać "fałszywym ko­ łem garncarskim". Plato-molde to lekko wklęsły dysk (talerz) ceramicz­ ny, czasem zaopatrzony u spodu w dodatkową wypukłość (krótką nóżkę-podstawkę), która pasuje do wgłębienia na płaskim kamieniu leżą­ cym na ziemi i służącym za "stół modelarski". Niekiedy nóżkę-podstawkę zastępuje drugi talerz o mniejszej średnicy (ryc. 2). Na dysku układa garncarz bryłkę gliny, kciukami wyrabia zagłębienie i obracając powoli dysk formuje palcami dno oraz dolną część ścianek (do ok. 1/3 wyso­ kości naczynia). Jest to pierwsza faza formowania przy zastosowaniu plato-molde, identyczna we wszystkich udokumentowanych ośrodkach, w których stwierdzono użycie tego urządzenia (por. tab. 1). Faza druga, w której nadaje się naczyniu pożądany kształt i wielkość, różni się w za­ leżności od znajomości techniki lepienia z wałeczków. W takich ośrod­ kach, jak Aco, Ccaccasiri, Checca Pupuja, Huayhuas, Mito Alto i Santo Domingo de los Olleros, do uformowanej uprzednio dolnej części naczy­ nia dokleja się kolejno kilka utoczonych w dłoniach wałeczków (ryc. 3), wygładzając spoiny wilgotną dłonią i jakimś pomocniczym narzędziem — kawałkiem tykwy, płaskim kawałkiem drewna, otoczakiem, wilgotną szmatką, itp. Garncarz pracuje w ten sposób, że lewą dłonią obraca dysk i kształtuje zewnętrzną powierzchnię naczynia, a p r a w ą wygładza w n ę t ­ rze i ewentualnie wypycha ścianki na zewnątrz, gdy naczynie ma być bardziej pękate. Dalsze czynności zależą od ostatecznie pożądanego kształtu naczynia. Przy garnkach lub misach wykańcza się brzeg mokrym paskiem tkaniny, patykiem (odginanie kołnierza) lub metalowym noży­ kiem. Przy zamkniętych dzbanach dokleja się dodatkowe wałeczki zmniejszające średnicę i na koniec szyjkę-kołnierz. Szyjka powstaje albo ze spłaszczenia jeszcze jednego, grubszego wałeczka (np. Aco, Mito A l ­ to), albo przez doklejenie osobno uklepanego paska gliny (Santo Domin­ go de los Olleros), albo poprzez nałożenie bryłki, w której wyciska się otwór (np. Huayhuas). Osobno formowane są też ucha. Gotowe naczynie pozostawia się na dysku do przesuszenia co najmniej na kilka godzin (do kilku dni), a następnie ostatecznie wykańcza i wygładza powierzch­ nię. Dlatego też garncarz posiada na ogół cały szereg dysków, dostoso­ wanych średnicą do wielkości różnych naczyń. Czasem dla ułatwienia obrotu dysk smarnie się u spodu tłuszczem (Ccaccasiri) posypuje sprosz¬ kowaną suchą gliną (Santo Domingo de los Olleros) lub piaskiem (Quinua). Lepienie ścianek z wałeczków nie wszędzie jest jednak stosowane. W Huancas i L l i k i Llaka do uformowanej z podstawowej bryłki dolnej części naczynia dokleja się sukcesywnie dalsze kawałki i dłońmi nadaje i m pożądaną grubość oraz kąt nachylenia. Wałeczkowanie nie jest zna" Z hiszp. plato — talerz, dysk; molde — forma. �186 R O M A N A K R Z A N O W S K A Ryc. 3. Nadbudowywanie ścianek naczynia przez doklejanie w a ł e c z k ó w gliny (Aco) Wg D. Lavallee, 1967 ne również w regionie Huari-Pomabamba (ośrodki Chacas, Llumpa, P i scobamba, Yauya). Jak zanotował J. C. Tello przy nadbudowywaniu ścia­ nek naczynia używa się drewnianej paletki, którą wyklepuje się spoiny, ścienia doklejony placek do pożądanej grubości i wyrównuje go. Najbardziej natomiast oryginalną odmianę techniki plato-molde stwierdzono na początku naszego wieku na wschodnich stokach Andów, w południowej części Peru. Otóż w Marcapata i Tirapata przy nadbudo­ wywaniu ścianek posługiwano się drewnianymi kształtownikami wkła­ danymi do wewnątrz naczynia. Te swoiste formy przeciwdziałały zapa­ daniu się doklejanych kawałków gliny, ułatwiały ich łączenie i nadawa- �187 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A ły odpowiedni kształt ściankom. Naczynia wykonywano etapami, przesu­ szając po doklejeniu każdej części za pomocą odpowiedniego kształtow­ nika. Zupełnie odmienną techniką formowania jest stosowanie dwuczęścio­ wych form zewnętrznych. Jak dotąd udokumentowano ich użycie tylko w dwóch ośrodkach: Caulimalca i Mollepata. Są to formy ceramiczne, sy­ metryczne, a płaszczyzna łączenia przebiega pionowo przez oś symetrii naczynia. Wyrób polega na wylepieniu wnętrza osobno każdej połówki formy (ryc. 4), następnie połączenia ich i po kilkugodzinnym przesusze­ niu oddzieleniu od formy. Wykończenie sprowadza się do wygładzenia spoiny i wypolerowania powierzchni wolnej od zdobień. Ryc. 4. Rozprowadzanie gliny w e w n ą t r z połówki formy ceramicznej. Przed carką l e ż y druga połówka, już wypełniona i wygładzona (Caulimalca) Fot. A. garn- Krzanowski Formy zewnętrzne gipsowe dwu- i wieloczęściowe stosuje się w Pucara do wyrobu niektórych figurek i rzeźb ceramicznych (np. słynnych kościółków). Postępowanie jest podobne, jak w przypadku form cera­ micznych. Wydaje się jednak, że zastosowanie tych form to sprawa ostatnich kilkunastu lat. Przy masowej produkcji na użytek turystów usprawniły one i przyspieszyły wyrób figurek i rzeźb modelowanych dawniej ręcznie. Podobnego typu usprawnienie wprowadzono też w Aco. Do produkcji miniaturek i zabawek używa się tam bądź form drewnia­ nych wewnętrznych (pełnych), na których wyklepuje się np. miseczki i talerzyki, bądź też zewnętrznych, połówkowych, w których wylepia się �188 R O M A N A K R Z A N O W S K A figurki. Formy d w u - i wieloczęściowe stosowane są też powszechnie przez kopistów i imitatorów ceramiki przedhiszpańskiej (np. w Simbilá). Garncarze specjalizujący się w produkcji naczyń figuralnych, figu­ rek, rzeźb ceramicznych lub miniaturek (np. w Quinua) nierzadko kształ­ tują je ręcznie, bez użycia form czy plato-molde. Taka najbardziej "pier­ wotna" technika produkcji nie jest już chyba jednak nigdzie stosowana w odniesieniu do naczyń użytkowych. E. Godet zanotował ją w okoli­ cach Jez. Huarón w początkach naszego wieku, lecz — jak już wspom­ niano — ośrodki tam istniejące przypuszczalnie zaprzestały produkcji w latach 1950-1960. Ryc. 5. Wyklepywanie ścianek naczynia drewnianą paletką (Simbilá) Wg J . C. Spahni, 1966 �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A 189 L U D O W A Osobnego omówienia wymaga technika stosowana przez garncarzy na północnym wybrzeżu Peru. O ceramice stamtąd pochodzącej mówi się •paleteada (paletkowana), gdyż głównym narzędziem używanym przy wyrobie naczyń jest drewniana paletka. W Simbila, Olmos i Chulucanas formuje się naprzód w dłoniach dno i zaczątek ścianek, następnie dokle­ ja wałeczki i rozklepuje je paletką (od zewnątrz), podkładając od wew­ nątrz otoczak (ryc. 5). W Mórrope natomiast paletkowanie stosuje się również w fazie początkowej, rozklepując bryłkę gliny na odwróconym dnem do góry garnku, służącym za f o r m ę . Dalsze postępowanie jest identyczne jak w Simbila. Jak wynika z powyższego opisu wszystkie narzędzia stosowane przy różnych technikach formowania są stosunkowo proste. Garncarze wyko­ nują je sami w miarę swoich potrzeb. W fazie wykańczania i wygładza­ nia używa się dodatkowo całego szeregu nie opisanych tu, drobnych przedmiotów, takich jak skorupy, kawałki tykw, blaszki, nożyki, patyki, kołki, szmatki, kawałki skóry, otoczaki, wyłuskane kaczany kukurydzy, itp. Ich ilość i rodzaj zależy często od indywidualnego wyposażenia da­ nego warsztatu. Podobnie zmienna jest ilość i czas trwania kolejnych przerw w pra28 Ryc. 6. Wypalanie ceramiki metodą ogniskową (Caulimalca) Fot. A. Krzanowski 2 8 Jak zanotował B r ü n i n g (op. cit.) podobnie postępowano z końcem ubieg­ łego wieku w Olmos, z tym że formą-podstawą do rozklepywania był obły k a ­ mień. �190 ROMANA K R Z A N O W S K A cy związanych z koniecznością przesuszenia naczynia. Zależą one od tech­ niki kształtowania, właściwości masy garncarskiej, aktualnych warun­ ków atmosferycznych lub nawet terminu sprzedaży (gdy istnieje możli­ wość szybkiej sprzedaży skraca się znacznie proces produkcji, nawet kosztem większych strat przy wypalaniu). Suszenie pośrednie i końco­ we (przed wypalaniem) odbywa się na ogół w miejscu ocienionym lub na zmianę, raz w słońcu, raz w cieniu. TECHNIKI ZDOBIENIA W udokumentowanych ośrodkach garncarskich zanotowano nastę­ pujące techniki zdobienia: nacinanie i żłobienie (ryc. 8b), odciskanie wy­ pukłego wzoru reliefowego z formy (ryc. 8c, 9d) lub przy użyciu drew­ nianego stempla, aplikację plastyczną (doklejanie większych elemen­ tów — ryc. l l b ) , angobowanie, malowanie (ryc. 8a, 9e) i nakładanie szklistej polewy (ryc. 8c, 12d-f). Stosunkowo niewiele jest takich ośrodków, w których stosuje się tylko jedną technikę zdobienia. Należą do nich te z prowincji Huari i Pomabamba, gdzie ozdabia się naczynia nacięciami i żłobionymi wzo­ rami wykonywanymi małym kamiennym nożykiem. Także w Caulimalca występuje wyłącznie jedna technika zdobienia: wzór jest wyżłobiony w formie, z której wykonuje się naczynie, i zostaje odciśnięty już w trak­ cie jego wyrobu. Na gotowym egzemplarzu jest to lekko w y p u k ł y relief. W Mórrope i Simbila podobny wzór uzyskuje się odciskając na gotowym naczyniu drewniany, wgłębnie żłobiony stempel. Jednakże, jak zanoto­ wali Collier i Spahni, stemple takie wychodzą już z użycia i stosują je tylko wyjątkowo niektórzy garncarze. Inni pozostawiają swe wyroby bez jakiejkolwiek dekoracji. Na ogół jednak stosuje się dwie lub kilka technik zdobniczych, przy czym zaobserwować można prawidłowość, że im bogatszy jest asorty­ ment wyrobów produkowanych w danym ośrodku, tym bardziej zróżni­ cowane są sposoby ich zdobienia. I tak na przykład w Checca Pupuja stosuje się nacinanie, żłobienie, aplikację plastyczną, malowanie i częś­ ciową polewę, a wszystkie techniki spotkać można na jednym naczyniu. W Aco zaś duże dzbany są najpierw angobowane, a następnie ozdabiane malowanym wzorem (ryc. 7). Czasem dodatkowo dekoruje się je przy szyjce doklejanymi wałeczkami wygniatanymi w łańcuszek. Natomiast miniaturki i zabawki pokrywa się polewą (tzw. mleczkiem hutniczym), ale nie tworzy ona na ogół jednolitej, wysoko szlistej, błyszczącej po­ wierzchni. Często są to tylko maźnięcia, z zaciekami i nieregularnymi powierzchniami raz o grubszej, a kiedy indziej o cieńszej warstwie po­ lewy, dość chropowate. Wynika to po pierwsze z oszczędnego stosowa­ nia roztworu, do którego składniki kupuje się po stosunkowo wysokich cenach, po drugie z braku doświadczenia w stosowaniu tego typu tech- �191 PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A Ryc. 7. Wyjmowanie wypalonych naczyń z pieca garncarskiego w Aco Wg D. Lavallće, 1967 n i k i zdobienia. W innych ośrodkach (Checca Pupuja, Pucara i Mollepata) polewę stosuje się w podobny sposób: tylko na określonych elemen­ tach naczynia lub figurki (ryc. 12a-f) albo nieregularnymi maźnięciami na całej powierzchni (ryc. 8c). W żadnym zresztą z udokumentowanych peruwiańskich ośrodków garncarskich nie produkuje się naczyń polewanych całkowicie (na błysz­ cząco), jakie wyrabia się choćby w regionie Cochabamba w Boliwii. Na­ leży jednak podkreślić, że stosowanie polewy wprowadzone zostało do­ piero po przybyciu Hiszpanów, a — jak to wynika z wielu uprzednio podanych faktów — peruwiańskie garncarstwo ludowe wyjątkowo po- �192 ROMANA K R Z A N O W S K A woli i opornie poddawało się przemianom, pozostając przy odwiecznych technikach i metodach produkcji. Dlatego też tradycyjnie stosuje się do angobowania i malowania naturalne barwniki mineralne (np. ochrę i kao­ l i n w Aco), choć obecnie są one już często kupowane na targu w goto­ wej, sproszkowanej formie. Wzory i motywy dekoracyjne są charakterystyczne dla danego regio­ nu, ośrodka garncarskiego, a nawet określonego typu naczynia. Wśród nacinanych, żłobionych, odciskanych i malowanych przeważają proste elementy geometryczne i ich kompozycje oraz motywy roślinne, na ogół mocno stylizowane lub wręcz schematycznie uproszczone. Techniką aplikacji wykonuje się proste dekoracje w rodzaju wałeczka czy łań­ cuszka albo też bardziej skomplikowane, przekształcające np. prosty dzban w naczynie figuralne (ryc. l l b ) czy wręcz naczynie rzeźbę (ryc. 12b). SPOSOBY W Y P A L A N I A Zdecydowana większość wśród udokumentowanych ośrodków garn­ carskich stosuje ogniskową (tzw. w piecu otwartym) metodę wypalania naczyń. Garnki układa się w kopiec tak, by otwór jednego przytykał do brzuśca innego i zachowując kolejność od największych do najmniej­ szych egzemplarzy. Całość otacza się wieńcem starych, potłuczonych i wypalonych naczyń, a na nich układa się opał (czasem jego warstwę kładzie się też na spód). Mogą to być drewniane szczapy, chrust, wysu­ szone odchody bydlęce i trawa. Tak przygotowany stos podpala się rów­ nocześnie z kilku stron i utrzymuje ogień przez kilkanaście godzin (ryc. 6). Pokrewną metodą jest ogniskowo-dołowy sposób wypału, stosowany wyłącznie na północy Peru (np. w Simbilá, Sondorillo, Soqcha). Głębo­ kość dołów nie przekracza na ogół kilkudziesięciu centymetrów, a spo­ sób przygotowania i prowadzenia wypału jest podobny, jak przy meto­ dzie ogniskowej. Piece garncarskie zamknięte stwierdzono natomiast tylko w k i l k u ośrodkach. Reprezentatywnym przykładem może tu być Aco, gdzie bu­ duje się pionowe, kominowe piece z cegieł adobe (ryc. 7). Składają się one z dwóch komór: dolnej na opał i górnej, w której umieszcza się gotowe do wypalania naczynia — początkowo wkłada się je otworem bocznym, a następnie szczytowym. Ogień utrzymuje się przez ok. 2 godz., a zakończenie wypału sygnalizuje ukazanie się płomieni w górnym otwo­ rze. Naczynia wyjmuje się po kilkugodzinnym przestygnięciu. Poza Aco i niedalekim Vicsos podobne piece stosowane są właściwie tylko w tych ośrodkach, gdzie masowo produkuje się ceramikę ozdobną (np. Pucará, Quinua) lub naczynia w stylu fabrycznej zastawy stołowej (np. Encan­ tada). �i 1 Ryc. 8. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w Peru: ; a — malowany garnek do picia z Tarica, wys. 10 cm; b — zdobiony żłobieniami garnek do gotowania z San Miguel de Pallaąues, wys. 14,5 cm; c — dzban z Mollepata, wys. 24 cm — na reliefowy, odciśnięty z formy wzór nałożono maźnięciami cienką warstwą ciemnozielonej polewy; d — butla z Huarón ozdobiona pętlowym, czerwono malowanym wzorem, wys. 19 cm; e — dzbanek z Huarón, wys. 19 cm; f — garnek do gotowania z L l i k i L l a k a , wys. ok. 24 cm; g — duże ; naczynie zasobowe z pokrywką z L l i k i Llaka, wys. ok. 76 cm. Fot. J . Kubiena (a, b), M. Doktor (c—e), wg F . Engel, 1971 (f, g) i 13 — Etnografia Polska X X V I I / 1 i ' i • ) �194 ROMANA K R Z A N O W S K A R O D Z A J E WYROBÓW G A R N C A R S K I C H Wprawdzie wytwarzana obecnie w Peru ceramika ludowa nie pre­ zentuje tak bogatego wachlarza form i odmian, jak to miało miejsce w czasach przedhiszpańskich, ale i tak różnorodność wyrobów jest znacz- e Ryc. 9. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w P e r u : a — praźnica, wys. 14 cm; b — dzbanek, wys. 16 cm; c — dzban u ż y w a n y przy produkcji chichy (piwa z kukurydzy), wys. 47 cm; d — garnek do gotowania, wys. 22 cm (a-d — Caulimalca); e - malowana na biało i brązowo misa z Acopia, średnica 31 cm. Fot. M. Dok­ tor (a, b), A. Krzanowski (c, d), J . Kubiena (e) �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 195 L U D O W A na. Przede wszystkim są to wszelakiego rodzaju i wielkości naczynia k u ­ chenne (ryc. 8-10): garnki, dzbany, misy, prażnice, kubki, butle, duże naczynia zasobowe (tzw. tinajas, porongos) oraz specjalnego, aczkolwiek również gospodarczego przeznaczenia, takie jak miednice czy gliniane piecyki-podstawki osłaniające ogień i służące do gotowania w polu (Ccaccasiri). Produkcją tego typu wyrobów zajmują się liczne górskie ośrod­ ki garncarskie, od Olleros na północy począwszy, poprzez Caulimalkę i Mollepatę, Tarikę, L l i k i Llakę, Mito Alto, Ccaccasiri, a na Checca Pupuja na południu, nieopodal jez. Titicaca skończywszy (szczegółowe dane tab. 1). Niektóre z nich ograniczyły "w ostatnich latach produkcję do określonego typu naczyń cieszących sie naiwiekszym Dooytem Na nrzvkład w Aco iak zanotowała Layallee jeszcze ok 50 lat temu wytwa­ rzano różne odmiany sarnków i dzbanów a obecnie orodukuie sie w y ­ łącznie duże tinaias i voronaos Równocześnie rozwinięto i wzbosacono nowvmi formami wvrób miniaturek i zabawek dawniei stanowiących margines produkcji Podobne ukierunkowanie produkcji na duże naczynia zasobowe oraz drobne wyroby pamiątkarskie lub kopie czy imitacje ceramiki przedhiszpańskiej cechuje ośrodki z północnego wybrzeża Peru, takie jak np. Simbila, Mórrope, Olmos. Specyficzną grupę stanowią naczynia figuralne, figurki i rzeźby (ryc. 11, 12), które można by określić mianem ceramiki artystycznej, Ryc. 10. Zestaw naczyń kuchennych wyrabianych w Caulimalca. Świeżo wykona­ ne naczynia suszą się przed wypalaniem na specjalnych krążkach Fot. A. Krzanowski �196 ROMANA K R Z A N O W S K A z tym że zachowała ona liczne cechy tradycyjne, ludowe. Wyroby tego rodzaju spotyka się praktycznie niemal w każdym, a zwłaszcza górskim ośrodku garncarskim. W zasadzie przestały już one spełniać dawną rolę kultowo-obrzędową, a funkcjonują jako przedmioty ozdobne lub pamiąt­ k i dla turystów. W produkcji tego typu wyrobów wyspecjalizowały się takie ośrodki, jak Quinua, Pucara i Checca Pupuja. Inwencja poszcze­ gólnych garncarzy na podstawie starych form i motywów tworzy co­ raz to nowe odmiany naczyń figuralnych i figurek, z których najsłyn­ niejsze to byczki i kościółki (ryc. 12d, e), dwu- i wielogłowe naczynia-lamy (ryc. 12c) lub naczynia-świeczniki (ryc. 12b), karykaturalne posta­ cie muzykantów oraz wiele innych. W ostatnich latach pojawiają się coraz liczniej produkowane dla t u ­ rystów kopie i imitacje ceramiki przedhiszpańskiej. Ich jakość i walory artystyczne są na ogół mierne, aczkolwiek zdarzają się kopiści wyjątko­ wo sumienni i obdarzeni talentem, jak np. Ignacio Bustamante z Cuzco ». Na osobną uwagę zasługuje indywidualna, współczesna, choć głę­ boko osadzona w ludowej tradycji rzeźba ceramiczna w rodzaju grotesko­ wych postaci i scenek autorstwa Edilberta Meridy Rodrigueza (ryc. 12g) z Cuzco i licznych jego naśladowców. Niestety szczupłe ramy tego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze omówienie poszczególnych ośrodków garncarskich, ani też na należyte rozwinięcie wniosków płynących z analizy zebranych informacji. Reasumując więc pokrótce stwierdzić należy, iż peruwiańską cera­ mikę ludową cechuje głęboka tradycyjność, tak pod względem metod produkcji, organizacji pracy, jak i rodzajów produkowanych wyrobów. Choć z niezwykłą ostrożnością podchodzić należy do analogii etnograficzno-archeologicznych to w rozważanej dziedzinie peruwiańskiego garn­ carstwa ludowego są one w szeregu przypadkach bezdyskusyjne. I tak na przykład badany przez autorkę ośrodek w Caulimalca niewątpliwie kontynuuje właściwą dla kultury Chimu ( X - X V I w. n.e.) technikę pro­ dukcji z form oraz stosuje nadal wzory i motywy zdobnicze charakte­ rystyczne dla ceramiki inkaskiej . Potwierdzeniem odległego, przedhiszpańskiego rodowodu plato-molde są znaleziska archeologiczne (np. na stanowisku Ayapata kultury Huari — V I I - X w. n.e.) . Stosowanie w czasach przedhiszpańskich wypalania ogniskowo-dołowego oraz w pie­ cach zamkniętych potwierdzają natomiast znaleziska na stanowisku To2 3 0 32 3S »Fernández B a c a , op. cit., s. 33. *> K r z a n o w s k i , op. cit. Por. A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s k i, J . O s t o j a - Z a g ó r s k i , Etnologiczna in­ terpretacja i analogie etnograficzne w postępowaniu badawczym archeologii i pra­ historii, "Slavia Antiqua", No. X X I V : l!977, s. 31-71, "2 K r z a n o w s k a , K r z a n o w s k i , op. cit., s. 208-209. R. R a v i n e s , Excavaciones en Ayapata, Huancavelica, Perú, "Ñawpa P a cha", No. 15: 1977, s. 71, lam. X X V I I I , figs. 61a-c. 8 1 8 8 �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A 197 L U D O W A Ryc. 11. Przykłady naczyń ozdobnych wyrabianych w niewielkich ilościach w ośrod­ kach garncarskich specjalizujących się w produkcji naczyń kuchennych: a — naczynie z jaguarem (wylew dzban w postaci ludzkiej sylwetki piórki z Caulimalki, wys. 11 cm; 14 cm. Fot. na grzbiecie zwierzęcia) z San Marcos, wys. 12 cm; b — z Huancas, wys. 17 cm; c — naczynie w kształcie prze­ d — naczynie w kształcie byczka z Caulimalki, wys. M. Doktor (a, c, d), J . Kubiena (b) M ma Luz (na południe od Ica) . Przykłady mniej lub bardziej szczegóło­ wo udokumentowanych analogii można by mnożyć, a w wielu przy­ padkach brak jedynie należytego porównania materiałów archeologicz­ nych ze współczesnymi. Jednakże szereg badaczy* sygnalizuje daleko idącą zbieżność przedhiszpańskich rodzajów wyrobów i zdobnictwa z ak­ tualnie stosowanymi przez garncarzy w t y m samym regionie peruwiań­ skiej sierry. Ponadto długie istnienie wielu ośrodków garncarskich i niezmienny charakter ich produkcji dokumentują liczne źródła historyczne, od cza5 " G. P e t e r s e n G., Minería y metalurgia en el Antiguo Perú, No. 12: 1970, s. 38-39. Np. L a v e l l é e , op. cit., . 120; R a v i n e s , op. cit, s. 466. M s "Arquelógicas", �198 ] ROMANA K R Z A N O W S K A Ryc. 12. P r z y k ł a d y ceramiki dekoracyjnej o charakterze p a m i ą t k a r s k i m : ] j' j j ; ] t i a — okaryna w kształcie grającego zespołu muzycznego, dł. 25 cm; b — naczynie-świecznik, wys. 26 cm; c — naczynie w kształcie figurki d w u g ł o w e j lamy, wys. 15 cm; d — figurka byczka, wys. 12 cm; e — model kościółka, wys. 22 cm; / — dzbanek z szyjką w kształcie ludzkiej postaci, wys. 18 cm; g — groteskowa figurka flecisty, wys. 16 cm (a-c — Quinua; d, e — Pucara; f — Checca Pupuja; g — Edilberto Merida z Cuzco). Fot. M. Doktor �P E R U W I A Ń S K A C E R A M I K A L U D O W A 199 sów wczesnokolonialnych począwszy. Za przykład niech posłużą t u uwa­ gi poczynione w X V I I I w. przez Cosmę Bueno w Geografía del Perú virreinal »• na temat ośrodka w Huaylacucho (prowincja Huancavelica), który po dziś dzień istnieje i produkuje naczynia kuchenne. Stwierdzenie odległego rodowodu, kontynuacji dawnych metod pro­ dukcji i generalnie tradycyjnego charakteru peruwiańskiej ceramiki l u ­ dowej nie wyklucza oczywiście ciągłego procesu stopniowych przemian. Zasadnicza zmiana w profilu produkcji przedhiszpańskich ośrodków garn­ carskich nastąpiła w okresie kolonialnym « , kiedy to wraz z postępują­ cą chrystianizacją ustawało zapotrzebowanie na wykwintną ceramikę dla celów kultowych. Jednakże dzięki wykształceniu się specyficznej, o synkretycznym charakterze obrzędowości religijno-magicznej i zacho­ waniu wielu tradycyjnych elementów w obrzędach świeckich, przetrwa­ ła w niektórych ośrodkach produkcja ceramiki ozdobnej, w rodzaju na­ czyń figuralnych, figurek, miniaturek i zabawek. Obecnie tylko wyjąt­ kowo spotkać się można z magiczno-obrzędowym użyciem wyrobów garn­ carskich — w zasadzie pełnią one funkcję ceramiki dekoracyjnej lub pamiątek dla turystów. Niektóre ośrodki garncarskie wyspecjalizowały się w tego typu produkcji, a skrajny przykład stanowi Quinua, gdzie po­ za zaspokajaniem w niewielkim zakresie własnych potrzeb gospodar-_ skich garncarze w ogóle zaprzestali wyrobu naczyń kuchennych. Przemiany tego rodzaju mają wyraźnie podłoże społeczno-ekonomicz¬ ne ». Otóż z punktu widzenia roli, jaką garncarstwo pełni w strukturze gospodarczej regionu, można je obecnie podzielić na "wiejskie" i "miej­ skie". Garncarstwo wiejskie cechuje się tym, iż rzemieślnik dzieli swój czas pomiędzy pracę na roli i wytwórczość dodatkową, a dochód płynący z tej ostatniej nie stanowi podstawy utrzymania, a jedynie jego uzupeł­ nienie. Takie garncarstwo reprezentuje większość górskich ośrodków w rodzaju Ccaccasiri, L l i k i Llaka czy Caulimalca. Z garncarstwem typu miejskiego mamy natomiast do czynienia w przypadku Quinua lub Pu­ cará, gdzie rzemieślnik w zasadzie cały swój czas poświęca na produkcję 3 8 3 s « C. B u e n o , Geografía del Perú virreinal (siglo XVIII), Lima 1951, s. 73. »' Według podziału chronologicznego zaproponowanego przez R. L a r c o H o yl e ' á (Cronología Arqueológica del Norte del Perú, Buenos Aires 1948) dla stylów ceramicznych od czasów przedhiszpańskich do obecnych, ograniczenie produkcji do form u ż y t k o w y c h i obniżenie jakości wyrabianej ceramiki wyznacza okres pośredni (zwany ollería) pomiędzy wczesnokolonialnym, kiedy to z niewielkimi zmianami kontynuuje się bezpośrednio tradycja przedhiszpańska, a współczesnym okresem garncarstwa ludowego. Na przykład autorka zanotowała w 1978 r. we wsi Huacho Sin Pescado (prowincja Cajatambo, dept. Lima) tradycję umieszczania małego dwojaczka pod dachówkami przygotowanymi dla wypalania. Naczynie napełniane dwoma rodzajami alkoholu chronić miało dachówki przed pękaniem. » Por. R. K r z a n o w s k a , Spoleczno-ekonomiczna pozycja garncarstwa lu­ dowego w Peru, Materiały z Sesji Naukowej "Mieszkańcy A n d ó w i ich. środowi­ sko", Kraków 1981, s. 25-37. ! S s �200 R O M A N A K R Z A N O W S K A ceramiki i utrzymuje się z niej. Postępujący rozwój gospodarczy Peru sprawia, iż maleje coraz bardziej popyt na gliniane naczynia. Z użycia wypierają je sukcesywnie wprawdzie droższe, ale trwalsze wyroby me­ talowe i plastikowe. Poza tym dla ludności wiejskiej otwierają się coraz to nowe możliwości pracy, znacznie bardziej dochodowej i mniej uciążli­ wej niż wyrób ceramiki. Tak więc garncarstwo wiejskie, produkujące głównie naczynia gospodarskie, przeżywa swój upadek. Redukuje się asortyment wyrobów, czego dobitnym przykładem jest Aco, lub wręcz zmniejsza się drastycznie ilość garncarzy, jak np. do jednego w Sondor (1977 r.), niegdyś słynnym i licznym ośrodku. W pełni natomiast rozwija się garncarstwo typu miejskiego jako drobny przemysł pamiątkarski, doskonale prosperujący w kraju czerpiącym przecież znaczne zyski z t u ­ rystyki. Ubolewać jedynie należy, że nieuchronnemu procesowi zaniku naj­ bardziej tradycyjnych metod produkcji, dawnych kształtów naczyń i wzo­ rów zdobniczych, nie towarzyszy szeroko zakrojona dokumentacja etno­ graficzna, która utrwaliłaby i zabezpieczyła często unikalne już egzem­ plarze peruwiańskiej ceramiki ludowej. Romana Krzanowska L A CERÁMICA P O P U L A R P E R U A N A Resumen E l articulo presentado es la primera prueba de análisis y recopilación de los datos sobre la cerámica popular del P e r ú publicados en los últimos decenios y reu­ nidos por la autora durante las investigaciones de campo realizadas en los años 1973 y 1978. E l material recogido permitió la preparación de la comparación sintética (tab. 1) que abarca 63 centros de producción de cerámica en la zona de la costa y la sierra peruana (dib. 1),. A base de los datos concernientes a respectivos centros se elaboró una descripción generalizada del transcurso y las condiciones de producción de la cerámica, comenzando desde la extracción y preparación de materias primas pasando por la característica de las técnicas de modelado y decoración, modos de la cocción hasta la revista de las clases de productos alfareros. E l análisis de las informaciones reunidas permite sacar unas cuantas conclusiones generales. Sobre todo, se debe afirmar la profunda tradicionalidad de la alfarería popular, tanto en la esfera de los métodos de producción y organización del trabajo, como también en la esfera de clases de productos cerámicos. L o más llamativo ejemplo es la inadmisión del tomo alfarero (desconocido antes de Ita conquista) y la duración hasta hoy — en excepción de algunos — de las técnicas prehispánicas como plato-molde o moldes cerámicos bipartidos. L a s diferencias tecnológicas, que surgen entre respectivas regiones del P e r ú se continúan desde el antiguo pasado y muchas formas de vasijas o elementos decorativos anotados en la actualidad tienen sus correspondientes en la cerámica arqueológica. L a larga existencia de algunos centros alfareros y el invariable ca- �PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A 201 rácter de su producción adicionalmente documentan las fuentes históricas del coloniaje. Los cambios graduales, que pueden ser observados a través últimos decenios, tienen una definida base socioeconómica. E l desarrollo económico del Perú causa la disminución y estrechez de la producción de vasijas domésticas, como poco calculable y perdiendo los mercados de venta. A l mismo tiempo se desarrolla la producción de objetos menudos de carácter recordable, con las nuevas tecnologías y modelos. A l observado proceso de desaparición de los métodos de producción más tradicionales, de los antiguos modelos de valijas y adornos, debe acompañar una amplia documentación etnográfica, que permitiera adecuadamente guiar el desarrollo de la alfarería popular moderna en E l Perú: para conservar los valores culturales más valiosas incluidos en esta esfera de obra manual, garantizando a los artesanos un mínimo de efectos económicos. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c66bfb1caf7cca0b5ad49ca70836057b.pdf 100a0e1e6da5cdb4711132960d112ecd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2326 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2158 Title A name given to the resource J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.61-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz-Kozłowska, Stefania Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefania K r z y s z t o f o w i c z - K o z a k o w s k a J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries W 1980 r. wydana została w Nowym Jorku monumentalna publikacja poświęcona trzem wiekom amerykańskiego malarst­ wa ludowego , towarzysząca wystawie zorganizowanej w no­ wojorskim Whitney Museum, której sponsorem był David Roc­ kefeller. Zarówno miejsce ekspozycji, jak i nazwisko sponsora odegrały istotną rolę w historii amerykańskiej sztuki ludowej, bowiem w Whitney Studio Club Museum odbył się w 1924 r. pierwszy pokaz sztuki ludowej, natomiast rodzina Rockefellerów związana jest z kolekcjonerstwem tej sztuki i fundacją muzeum sztuki ludowej w Williamsburgu. Redaktorem publikacji był obok Toma Armstronga - kolekcjoner, czynny badacz, autor szeregu prac - Jean Lipman, zaś tekst książki, to kilkadziesiąt monografii malarzy ludowych XVIII, XIX w., pióra nie tylko wspomnianych autorów, lecz także wielu innych autorytetów tego problemu, w tym Mary Black i Niny Fletcher Little. Każdy z monograficznych artykułów uzupełnia barwna dokumentacja oraz bibliografia, niezależna od odrębnego wykazu bibliograficznego na temat stanu badań sztuki ludowej w Stanach Zjednoczonych. Całość uzupełniają noty biograficzne - krótkie dossier autorów tekstów. Pojęcie amerykańskiej sztuki ludowej nie zostało do dziś zdefiniowane, zaś stosowane określenie „sztuka ludowa" w lite­ raturze fachowej, muzealnictwie, kolekcjonerstwie, na pewno nawiązujące do tradycji „starego kontynentu" zawiera jednak materiał zdecydowanie odbiegający od europejskiej sztuki ludo­ wej. Pojęcie „ludu", „chłopa", a tym samym i amerykańskiej „sztuki ludowej", nie jest i nie może być adekwatne do tego pojęcia w wydaniu europejskim. Nie odpowiada amerykańskim realiom. Próby sprecyzowania pojęcia amerykańskiej sztuki ludo­ wej podjęto z początkiem 1930 r. w następstwie powstania pierwszych kolekcji. Uznano już wówczas określenie „ludowy" za najlepiej odtwarzające charakter dzieła, niemniej jednak szuka­ no innych alternatyw-„naiwna", „prymitywna", „prowincjonal­ na", „popularna", „nieakademicka". Obok określenia „sztuka country" wyłoniło się pojęcie „sztuki pionierskiej" również niezaakceptowane, z racji faktu, iż idea pionierstwa była zjawiskiem, które pojawiło się i zniknęło w różnych stanach Ameryki Północ­ nej, w pewnych określonych ramach czasowych. Historia „odkrycia" amerykańskiej sztuki ludowej jest w poró­ wnaniu ze sztuką europejską krótka, a dokonali tego w latach dwudziestych XX w. kolekcjonerzy. I tak, między innymi Abby Aldrich Rockefeller poświęciła się zbieractwu amerykańskiej sztuki ludowej od 1920 r.., by już w latach 1930-1931 udostęp­ nić swój zbiór na wystawie w Museum of Modern Art w Nowym Jorku. W 1935 r. kolekcja Abby Aldrich Rockefeller stanowiła trzon pokazu sztuki ludowej w Williamsburgu, mieście, któremu 1 2 rodzina Rockefellerów ofiarowała swoją kolekcję sztuki ludowej w 1939 г., by następnie w 1957 r. wybudować muzeum zawiera­ jące dziś ponad 2000 obiektów i zajmujące się również infor­ matyką i propagandą na temat sztuki ludowej. Electra Havemeyer zainteresowała się sztuką ludową już w 1910 r. inwestując w zbiory majątek swego męża J . Watsona Webb'a, a następnie w 1947 r. zakładając Shelburne Museum. Siostry Eleonora i Mabel Van Alstyrie przekazały swoje zbiory sztuki ludowej Smithsonian Institution w 1964 г.; właścicielami imponujących zbiorów są rodziny Williama i Bernice Chrystler Garbisch, Peterów Tillon, Williama E. Wiltschire'a i innych. Kolekcjonerstwo stworzyło pretekst oraz warunki do pokazów wystawienniczych amerykańskiej sztuki ludowej, również opóź­ nionych w porównaniu ze sztuką europejską. Pierwszy publiczny pokaz odbył się we wspomnianym Whitney Studio Club w 1924 r. Trzy lata później miała miejsce wystawa ze zbiorów Isabel Carlton Wilde, zaś w 1930 r. w Harvard Society for Contemporary Art - duża ekspozycja malarstwa ludowego. Książka American Folk Painters of Three Centuries podzieliła bogate amerykańskie malarstwo ludowe na trzy rozdziały prezen­ tujące trzy zespoły artystyczne XVIII, XIX i XX w. poprzez omówienie najwartościowszych i najbardziej charakterystycz­ nych indywidualności artystycznych poszczególnych epok. Pełne usamodzielnienie amerykańskiego malarstwa ludowego, zwłaszcza portretu nastąpiło w XVIII w. Portret przestał być wyłączną własnością warstwy uprzywilejowanej, prominentów wielkomiejskich, zamożnego patrycjatu, budząc zainteresowania średniego mieszczaństwa z prowincjonalnych miast, docierając nawet do ludności z małych osad, rzemieślników, farmerów, zaś sam konterfekt stał się nie tylko studium psychologicznym, lecz pierwszorzędnym dokumentem historyczno-socjologicznym. The Beardley (czynny w rejonie Nowej Anglii i Nowego Jorku w latach 1785-1800) stworzył wzór intymnego portretu amery­ kańskiego obywatela ukazanego na tle swego dorobku życiowe­ go, w swym mieszkaniu, u boku małżonki i dzieci. Schemat ten podjęli współcześni mu malarze, a to John Brewster, Winthrop Chandler, Rufus Hathaway, Pieter Vanderlyn. Malarstwo XIX w. będącego okresem wielkiego rozkwitu ludowego malarstwa Stanów Zjednoczonych poszerzyło się o szereg nowych, fascynujących malarzy tej epoki - tematów. W dalszym ciągu artyści wędrujący od domu do domu, od fermy do fermy malują portrety, lecz już bardziej rozbudowane, bogate, czego przykładem jest między innymi portret zbiorowy rodziny Joseph'a Moore'a (1839 r.) pędzla Erastus'a Salisbury Field'a (1805-1900). Jacob Mantel (1763 ? - 1863) z kolei przed3 ггт ММРР Edward Hicks, Arka Noego, 1846 61 1 �Georges A. Hayes, Na gole pięści, ок. 1860 stawiał swych na błękitno ubranych portretowanych w błękit­ nych wnętrzach, deformując ich proporcje poprzez stosowanie podwyższonego punktu widzenia. Lecz XIX w. to również malarstwo krajobrazowe, w tym niezwykle charakterystyczna tematyka mórz i rzek, które w historii młodej społeczności amerykańskiej pełniły szczególną rolę; przez morza przepływali do Stanów emigranci, rzeki przekraczali posuwając się na Zachód osadnicy, uważając każdorazowe ich przekroczenie za ważne życiowe wydarzenie. Najpopularniejsi malarze tego tematu to Jurgan Frederick Huge (1809-1878) oraz bracia James (1815-1897) i John (1815-1856) Bard'owie autorzy „portre­ tów" statków pływających po rzekach Hudson i Mississipi. Amerykańskie malarstwo ludowe XIX w. rozpowszechniło również motyw ogrodu Edenu, biblijnego raju i królestwa pokoju, których spokój i szczęście szczególnie odpowiadały mentalności młodego amerykańskiego społeczeństwa. Do tematu szczęścia i wzajemnego zrozumienia powracał kilkanaście razy Edward Hicks (1780-1849) z Pensylwanii, jedna z najciekawszych osobowości amerykańskiej sztuki, a ludowej szczególnie; cykl „Peaceable Kinghdom" - królestwa pokoju powstał w myśl religijnego programu Kwakrów, głoszących hasła współżycia wszystkich ras na kontynencie amerykańskim. Temat ogrodu Edenu podjął z kolei Erastus Salisbury Field, autor sugestywnej ilustracji tekstu Księgi Rodzaju. Równocześnie coraz większą popularnością cieszyło się malarstwo krajobrazowe barwnie dokumentujące schludne miasteczka (Jurgan Frederick Huge - 1809-1878, Joseph H. Hidley - 1865-1872 ?), bogate po­ siadłości (Charles C. Hofmann 1821-1882), dostatnie fermy (E. Hick). Amerykańskie malarstwo ludowe, w odróżnieniu od europejs­ kiego, nie było zainteresowane ikonografią religijną, co powodo­ wane było zarówno różnorodnością religii i sekt czynnych w Stanach Zjednoczonych, jak i zdominowaniem umysłowości, tak malarzy, jak i odbiorców ich prac, problemami świeckimi, ilustracją sukcesu i zadowolenia. Jednym z wyjątków był po­ chodzący z Nowego Meksyku Jose Rafael Aragon (ok. 1795-1862) - autor ekspresyjnych w swej deformacji, pozba­ wionych trzeciego wymiaru, malowanych nasyconą gamą kolo­ rystyczną obrazów o treści religijnej, znanych między innymi z kościoła w Santa Cruz. Wiek XX - to kolejne indywidualności malarstwa ludowego, spośród których zwraca uwagę; Henry Church (1836-1908) „odkryty" w 1930 r. przez Sama Rosenberga autora tekstu w omawianej pracy. Church, pracujący w młodości podobnie jak jego ojciec jako kowal, usamodzielnił się artystycznie w wieku lat czterdziestu, malując charakterystyczne martwe natury z owoca­ mi, powtarzając ze szczególnym zamiłowaniem motyw kawonu, oraz małp demolujących starannie ułożone przedmioty martwych natur. Około 1878 r. wybudował swoje studio wraz z galerią sztuki - „Church Art Museum - Art Museum", niewielką budkę pokrytą z zewnątrz malowidłami o motywach zoomorficznych. W dalszym ciągu artyści ludowi malują portrety (Olof Krans 1838-1916), lecz opierając się nie na modelu, lecz na jego fotografii; powstają również widoki rozwijających się miast i miasteczek (John Kane 1860-1934); Joseph Pichett 1848-1918), inspirujące do dziś swoją formą i specyficznie interpretowaną tematyką artystów ludowych. Praca amerykańskich badaczy sztuki ludowej American Folk Painters of Three Centures oparta została na doskonale dobranym i przeselekcjonowanym materiale charakteryzującym trafnie bo­ gactwo amerykańskiego malarstwa określanego jako „ludowe". W doborze materiału nie zabrakło ani jednego nazwiska malarzy trzech wieków, istotnego w historii sztuki ludowej w Stanach Zjednoczonych. Selekcja została dokonana w uzależnieniu od wartości artystycznych, a raczej różnorodnych propozycji formalnych, oraz w aspekcie bogatego programu tematyczne­ go, ilustrującego życie Stanów Zjednoczonych kolejnych wie­ ków. Nazwiska poszczególnych artystów omówione zostały w formie artykułów wyczerpujących pod względem informacji, analizy formalnej i materiału ilustracyjnego, uzupełnionych bib­ liografią. Kończąc tę krótką refleksję na temat jednej z wielu publikacji poświęconych amerykańskiej sztuce ludowej, budzącej coraz żywsze zainteresowanie współczesnych badaczy i teoretyków sztuki, interesujące zdaje się być przypomnienie, skrajnie od­ miennej od dzisiejszych, opinii dotyczącej malarstwa ludowego w Stanach Zjednoczonych pióra Mark'a Twain'a, opublikowanej w autobiograficznej powieści Życie na Mississipi z 1883 г.: „W wielkiej złoconej ramie olejny paszkwil na całą rodzinę: tatuś trzymający książkę (Konstytucję Stanów Zjednoczonych), gitara z niebieskimi wstążeczkami powiewającymi przy szyjce, oparta o mamusię, młode panny jako dzieci w pantofelkach i długich majteczkach w ząbki, jedna obejmująca wypchanego konia, druga kłębkiem włóczki wabiąca kotka, przy czym obie mdło uśmiechające się do mamy, która również mdło uśmiecha się do nich. Wszystkie te osoby świeże, surowe i czerwone, praw­ dopodobnie odarte ze skóry. Naprzeciw, w złotych ramach dziadek i babcia, kiedy on miał trzydzieści a ona dwadzieścia dwa lata - sztywni, staromodni, z wysokimi kołnierzami, bufiastymi rękawami majaczącymi blado na tle ciemnej, egipskiej nocy...". PRZYPISY 1 Jean Lipman, Tom Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries, Hudson Hill Press, Inc. New York, 1980, Whitney Museum of American Art. Exhibition organized by the Whitney Museum of American Art New York, February 2 6 - May 13, 1980; stron 233, 142 reprodukcje barwne. 62 2 What is American Folk Art? - A Symposium, May 1950 (przedruk w) Folk Art in America, Painting and Sculpture, New York, b.d., s. 14-21 Folk Art in America, op. cit., s. 7-8 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a14ca407c1e8f7ff58c2dd035188054.pdf ee13cca3f54c190e7a46860445e0a7b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource Kraków malarstwo nieprofesjonalne dewocjonalia obrazki wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4583 Title A name given to the resource Obrazki wotywne z kościoła Bożego Giała w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.33-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Obrazek wotywny Piotra Komorowskiego, ol. pł., 56 X 52 cm. 1. pol. XVIII w. Kościół Bożego Ciała, Kraków. Stefania^Krzysztofowicz, Ewa Śnieżynska-Stolot / OBRAZKI WOTYWNE Z K O Ś C I O Ł A B O Ż E G O C I A Ł A W KRAKOWIE W kościele nagrobka obrazki nie n a terenie XVIII Ciała których klasztoru Zespół w Krakowie, Kazimierczyka, w o t y w n e z klauzurą). i Bożego Stanisława jeden znajduje kanoników t e n powstał w pobliżu wionych się 22 bogata l i t e r a t u r a opisująca c u d a d o z n a n e się o b e c ­ czyną, z której zachowały regularnych n a przestrzeni w . i był w y n i k i e m r o z w o j u kultu (za XVII Stanisława Kazimierczyka. Stanisław ków (1433—1489), regularnych dzieją i lektorem Matki Boskiej w zakonnik Krakowie, zakonnym, klasztoru kanoni­ był w y b i t n y m miał szczególny i r a n Chrystusa. Literatura kazno­ kult do dewocyjna miasta W roku tórnie Boskiej i św. Stanisława sława Kazimierczyka Ciała, przed w ołtarzem jego grobie jego Marii cie Magdaleny, „ojcowie obwiódł" , W roku 4 kościoła sługi bożego o s o b a opublikowane po raz drugi Pozycje 8 cudów autorów: Bożego Kazimierczyka gdzie obok ołtarza Stanisław n y , chociaż wymienia wystawił mimo żelazną prałat w g o Katalog spisy Wojciecha Grabowskiego . 9 Powyższe oczu oraz opisy cudów ofiarowywania wspominają do g r o b u licznych w o t w postaci tablic wotywnych wielokrotnie Stanisława jest staremi (wspomniane literami pisane" zarówno srebrnych, j a k „ k a p ł a n j e d e n . . . długo i ciężko c h o r u j ą c " wałoby, że o b r a z k i wotywne 10 znajdowały malowanych „wotum ofiarował , co w s k a z y ­ się j u ż p r z y p i e r w s z y m n a g r o b k u Stanisława K a z i m i e r c z y k a b i t e r i u m kościoła B o ż e g o Z kolei między opisy rokiem w prez­ Ciała. wymieniają 1660 i Kazi­ s r e b r n y c h r ą k , nóg, powstałe 1702 m a l o w a n e przypuszczalnie wota: fundacji Stanisława bocznej, m a s z a ; n i e z n a n e j b i a ł o g ł o w y za s z c z ę ś l i w y poród, b r a t a Albina Kłosa mieszczanina Mstowskiego i Szymona kazimierskiego, Orłowskiego . u ks. To­ Według opisu — o s t a t n i z obrazków przedstawiał f u n d a t o r a l e ­ że umarł świętych i i szczątki m u nagrobek, jednak Gorczyńskiego 1533, k t ó r e 5 n i e jest Michała pow­ Stefana żywoty z roku habi­ roku zostały 1660 r . p r z e z t e uzupełniają Ranotowicza) się t a m t a b l i c a . Kazimierczyk, święty, nawy w spisał przez dozna­ przy­ z które tablic stalle przeniósł do p ó ł n o c n e j św. Krzyża znajdująca p r z e z opinię j a k o Ciała, Łoniewski Kazimierza, wejścia była w stawiając z z wymienionych kamienny p . p . J o r d a n kratą regularnych, Stanisława co upamiętnia grób wydanie 1 m a l o w a n y c h . Najstarszą z g r o b u gdzie był p o ­ 1632 k s . M a r i a n K ł o c z y ń s k i , kanoników prezbiterium obok jest za j e g o Bożego o cudach n a d ciałem zakonnym... które miejsce generalny kościoła się w i e ś c i podnieśli... (ustawili), n a którym Stani­ 2 3 chowany... Matki b i s k u p a . Pochowano prezbiterium d o z a k r y s t i i . P o rozejściu nych przy widzenia Stanisława Ranotowicza . mierczyka n a Skałce najwcześniejsze 1616 k s . K r z y s z t o f cuda oraz kościele jednak е 7 0 zwyczaju w 1609 . I s t n i e j e 1609 pióra M a r c i n a B a r o n i u s z a . w s p o m i n a , ż e u p r a w i a ł ż y w o t a s c e t y , b i c z o w a ł się często miewał z roku Krakowa, uznawany błogosławio­ i błogosła­ ż ą c e g o n a łożu i klęczącą o b o k żonę, k t ó r y m z c h m u r Stanisław Kazimierczyk. Także błogosławi jeden r ó w s p i s u cudów, Michał Gorczyński, zawiesił z auto­ u grobu 33 �podobną actu tablicę wotywną, o r a n d i " i napisem: Wszystkie ne, jak wyżej i ze swym „Clamavi wymienione malowane, wizerunkiem et e x a u d i v i t tablice uległy zarówno zniszczeniu „in me" 1 2 . srebr­ przypusz­ chmurach. i Środek klasztoru cmentarz mi oraz obrazu zajmują przylegający kościelny, o t o c z o n y do budynki nich kościoła czworoboczny murem z dwiema brama­ i pięcioma b a s z t a m i . N a c m e n t a r z u w i d o c z n y c h czalnie w czasie p i e r w s z e g o n a j a z d u s z w e d z k i e g o w l a ­ siedem t a c h 1655—1657 l u b d r u g i e g o , n a początku w i e k u X V I I I , kiej, n a co w s k a z u j e środkowej baszcie, w m u r z e północnym umieszczony n o t a t k a u Gorczyńskiego 13 . O b r a z k i , k t ó r e z a c h o w a ł y się w kościele B o ż e g o Ciała w liczbie wotami fundacji, społy ciała 22 1 4 , j a k większość dziękczynnymi. można związane i duszy, wśród nich z cudownym szczęśliwym od k a t a k l i z m ó w Najliczniejszą tego Biorąc typu z e s p o ł ó w , są p o d uwagę wyróżnić następujące uzdrowieniem porodem przyczynę oraz z uratowaniem grupę (12) stanowią obrazki obrazek wotywny Piotra Komorowskiego 1 5 oczu, ( i l . 1), roku n a p i s u p o k r y w a się z o p i s e m cudu z a w a r t y m w dziele Ranothowicza 16 . Obrazek przed­ r e g u l a r n y c h , który i wał wa z kolei Adam otrzymane się 34 do łaski, o r a z Stanisława klęczącego Kazimierczyka w o t a n t a , który ukazującego za modli się w LaterańskiemuNa Komorowski w uroczystym wotum Bosowski, IV, wraz tywnego z roku szącym i następnych stroju składa się z b i a ł e j o podobnej dworzanin z małżonką jest odziany Kazi­ obrazkach kanoników sutanny, rokiety pokrywa się t u z 1631 p r z y t o c z o n y m się do Adama Władysława brzmieniu nazwiska d a t (1631—1651) tematyce królewicza za u z d r o w i e n i e k t ó r e j „...krwie z o c z u szły..." w Komorowskiego Korczak. jest Bos­ mucetu. królewicza fundacją — w o t y w n y c h , występuje s t a w i a kościół i k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h w S u ­ dziękczynną św. J a n o w i Matki j e s t w żupan i podbitą f u t r e m k i e r e z j ę . S t a n i s ł a w chej, będący i Komorowskich Drugie dotyczące który, j a k w y n i k a z n a p i s u , został u z d r o w i o n y w 1630. T r e ś ć w s p o m n i a n e g o Salwatorowi uroczystościom mierczyk, t a k j a k na wszystkich (zarazy, pożaru i w o j n y ) . c h o r o b y . K i l k a pośród n i c h w i ą ż e się z c h o r o b a m i np. ze­ choroby herb k a p l i c poświęconych № ofiaro­ Władysła­ córki Jewusi, ( i l . 2). T e k s t , n a p i s u w o ­ jednym przez z opisów Ranotowicza , 1 Э Wierzchowskiego, I V . Zachodząca (Bosowski — cudów odno­ dworzanina t u niezgodność Wierzchowski) w y n i k a z t e g o , ż e istniejący obecnie napis w o t y w n y n i e jest a u t e n t y c z n y , ale powstał o w i e l e �I I 2 Obrazki wotywne (zestaw II): Adama Bosowskiego, nieznanego kanonika regularnego, dwóch nieznanych kobiet, ol. deska, 55,5 X 28 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 3. Obrazki wotywne (zestaw Ul): Katarzyny z Kleparza, Anny Segnicowej, opętanego, wielu chorych, ol. pl., 48 X 75 cm, pol. XVII w. i 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 4. Obrazek wotywny Aleksandra Manikowskiego, ol. pl., 52 X 54 cm, 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 5. Obrazki wotywne (zestaw I): Anny Jagodynki, czterech kalek, ks. Czartoryskiej, ol. pl., 55 X 46 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 6. Obrazek wotywny ks. Jana Brodowskiego, ol. pl., 51 X 55 cm, 1. pol. XVIII w. Kośc. Bożego Ciała, Kraków. A MDG и M I K > < « / M tm клощч №k\ к*лкч4 ч\ш us iwoti<H4.> /мм№ и.ШШ lico Й Ш вот м / i * * * V*. tmm \VMC>«\W •ЮР\\\ W W Ц К ВО»' » * . P S V * 'l, Ж * ч т к \ Ш ы >!«Ł № » (1Л Mi I MS'* V J BBJtT^wJi/iw ШШШ > ТГ 7ШЮ ММДМУЛ MWft*KA М Н Ш Н �W.?) na miejscu później ( X I X źle zachowanego. wotant nosi wa IV do Adama . 2 0 tytuł Wynika się starego, dworzanina stąd, że Stanisława zresztą królewicza i pochodzi z żoną fakt, z odnosi Święty i córką modlą­ który ukazuje Kazimierczyka, zwraca się do Madonny, z Dzie­ wskazując ręką n a klęczącą Jewusię. O j c i e c j e j u b r a n y j e s t w n y żupan o z d o b i o n y pielatą opończę złotymi g u z i k a m i i pasem zwaną się r o k u 1631. się w c h m u r a c h , w t o w a r z y s t w i e M a t k i B o s k i e j ciątkiem że Władysła­ tablica w o t y w n a ona w o t a n t a w r a z do przypuszczalnie 1651 w y k l u c z a Wierzchowskiego Przedstawia cych Datę kopieniakiem. czar­ oraz p o ­ Klęcząca żona m a n a s o b i e czarną suknię i b i a ł o - c z a r n y obok kołpak, a c u d o w n i e u z d r o w i o n a J e w u s i a białą, atłasową s u k i e n ­ kę, z d ł u g i m i r ę k a w a m i i k r y z ą p o d szyją. W roku 1673 r a j c z y n i ( i l . 3) złożyła wotum w krakowska Anna postaci o b r a z k a Segnicowa 2 1 przedstawia­ j ą c e g o ją samą m o d l ą c ą się d o S t a n i s ł a w a Kazimierczy­ ka, w i d o c z n e g o w c h m u r a c h p o n a d ołtarzem. S e g n i c o w a klęczy n a t l e w n ę t r z a kościelnego, k t ó r e o ś w i e t l a dujące się w szlachcianki, głębi o k n o . M o d l ą c a złożony u b r a n a jest w z purpurowej sukni spod Podobnie której jak w widoczny dwóch jest koronkowy poprzednich strój wykończonej czarną koronką, białej p e l e r y n k i z kapuzą o b s z y t e j rem, znaj­ fut­ czepiec. wypadkach, przy- I I . 7. O b r a z e k wotywny Teresy Nantcli, ol. pł., 42 X 30 cm, 1. pol. XVIII w. II. 8. Obrazki wotywne (zestaw IV): ks. Mikołaja i dziesięciu umierających. Sceny z życia Stanisława Kazimierczyka: wizja w kościele na Skałce i biczowanie, ol. pł., 48 X 75 cm, poł. XVII w. II. 9. Obrazek wotywny za uratowanie od zarazy, ol. pł., 56 X 82 cm, 1. poł. XVII w., wszystkie z kośc. Bożego Ciała, Kraków. 7 czyną ski 2 2 w o t u m było wymienia czową, która uleczenie wotantkę, 22 c z e r w c a z choroby pannę oczu. Gorczyń­ Emerencjanę 1672 r . „ s r e b r n e Sygni- za przyro­ d z o n e o c z y d o g r o b u (Stanisława K a z i m i e r c z y k a ) Aleksander ofiarował gorączki Manikowski, w 1665 r . w o t u m siebie Gorczyński nazwisko 2 4 mieszczanin i swojej za uzdrowienie pasierbicy z Agnieszki ciężkiej ( i l . 4). 2 3 opisuje te d w a cudy oddzielnie, p r z y wotanta, cyrulika kazimierskiego, czym występuje t u w nieco i n n e j f o r m i e (Mańkowski), a jego nosi imię oddała". kazimierski, pasierbica Jadwiga. Obrazek, większego f o r m a t u od poprzednich, przed­ s t a w i a w n ę t r z e b o g a t e g o mieszczańskiego d o m u , z u r z ą ­ dzeniem charakterystycznym dla w i e k u X V I I . Na p i e r w ­ szym poduszkach pod czer­ w o n y m p r z y k r y c i e m , leży biało u b r a n a c h o r a p l a n i e , n a łożu, n a t r z e c h Agnieszka. Obok klęczy matka, ubrana w białą bluzkę, brązowy s t a n i k i c i e m n o c z e r w o n ą spódniczkę z b i a ł y m f a r t u c h e m . Nieco dalej — sam M a n i k o w s k i w ciemnobrązowym p a n i e , c z a r n y m płaszczu i c z e r w o n y c h oświetlone jest trzema n i e w i e l k i m i oknami, pod który­ m i s t o i ł a w a i stół, p r z y k r y t y ciemną tkaniną. N a flakon i z kwiatami, o t w a r t a książka. Z cynowy prawej dzban, strony żu- butach. Wnętrze Kubek, obok stole spodek kamiennego p o r t a l u z d r e w n i a n y m i , l e k k o u c h y l o n y m i d r z w i a m i stoi wysoki bufet. czerwoną Blat kratą, oraz k t ó r y c h ilość ś w i a d c z y ł a uzupełnia postać górne wypełnione jego są półki, zamknięte cynowymi talerzami, o bogactwie Stanisława właścicieli. z Kazimierza Obraz i napis wo­ tywny. Za uleczenie z kaszlu i choroby piersi ofiarowała w r o k u 1671 o b r a z e k w o t y w n y d o g r o b u S t a n i s ł a w a K a ­ zimierczyka (u „jejmość Gorczyńskiego Klęczy Anna Jagodynka" 2 5 ( i l . 5) 2 6 ona na tle fasady talem oraz d w o m a 36 panna Jagodyńska) . domu z widocznym o k n a m i i m o d l i się d o por­ błogosławią- �cego z c h m u r S t a n i s ł a w a . U b r a n a , j a k ó w c z e s n e c i a n k i , w podwójną atłasu, p r z y k r y w a wierzchniej suknię; spodnią, z wierzchnia, obrazka jest z datą rzędem (u Gorczyńskiego K a n t e l i ) Stanik 1672 d o w i a d u j e m y ( i l . 6) i regularnych, nawiedzonym, z prośbą o członkiem uzdrowienie klasztornym chorzy infirmarium, kobiety, mszę szlachecki, gdzie zazwyczaj przez d w a zakratowane się do składający obok łoża m a ł y chłopiec p o d a j e cho­ dwo­ głębi o k n a m i . N a t l e c z e r w o n e j , ce- wykończone , trzymająca 3 1 stole, p r z y k r y t y m ciemnobrązową książkami. tkaniną, s t o i Na wysoki, c z a r n y k r u c y f i k s , k l e p s y d r a , o t w a r t a książka i k a ł a m a r z bionej kapą kwiatami, cynowy kubek głębi, z l e w e j kościelnej Kazimierczyka, z leżącą z jest płaskorzeźba i dwie strony obrazu, w nym dwoma Boskiej tych niewielkie obrazków srebrne wota obrazki nasuwają w formie postacią. wspomina Ranotowicz i w Małe że trzech Gorczyński . 2 8 uzdrowio­ poduszce, sznuro­ jest jest ozdo­ f a r t u c h e m , a jasnobrązowy, n a białą bluzkę białoczerwony wspomniany się jeszcze z nich takiż wymienionych z cudownym 3 2 przykrytym z Dzieciątkiem, z długimi czepiec. N a osi w napisie wotyw­ trzy to obrazek ofiarowany ręce trzyma i zacho­ nie datowane. przez Katarzynę ją leżącą n a s z e r o k i m draperią, c z e p i e c . N a d nią prawej wotywnych z choroby, skromniejsze ( i l . 3). W i d z i m y czerwoną obrazków uleczeniem ubraną nachyla płonącą się w białą Stanisław, świecę. Jest to łożu szatę który jeden z n a j w c z e ś n i e j s z y c h c u d ó w o p i s a n y w r . 1609 p r z e z B a r o - rozmiary n i u s z a . Z o b r a z k a w y n i k a , że Stanisław p r z y n o s i c h o r e j były świecę, postacią o f i a r o d a w c y , i We kolumnami, w i ­ przypuszczenie, wyżej z Kleparza t a b l i c z e k z klęczącą p r z e d nisławem K a z i m i e r c z y k i e m rych wotywne. Oprócz Jeden 1632, na czerwonej ciemną głębi klęczy związanych wały zdobi k o ­ bernardyn L u d w i k Latocki. roku p o n i ż e j k t ó r e j , n a d postacią S t a n i s ł a w a , w i s z ą w rzędach strój Spodnia ona w s t a n i k nałożony nagrobkiem po na sarkofagu Matki oprawne przedstawiono widocznym powstałym wnęce r e t a b u l u m , f l a n k o w a n e j doczna sukni. kwiatem. Druga z kobiet z k o r o n k a m i . Odziana spódnicę z b i a ł y m z g ę s i m p i ó r e m . N a b l a c i e d r e s s o i r u —- f l a k o n z b i a ł o - ołtarza dwie chmurach n a rękach c u d o w n i e 1 t z w . d r e s s o i r , o półkach w y p e ł n i o n y c h formie w są koronką. G ł o w ę niemowlę, k t ó r e ' l e ż y rękawami. N a głowie — o się z podwójnej r o n k o w y czepiec z c z e r w o n y m wany nawy ukazującego się g l a s t e j p o s a d z k i rysują się c i e m n e m e b l e , f r a g m e n t stołu Stanisława światłem, o k n a , klęczą prze­ wsparty r e m u o t w a r t ą książkę. I n f i r m a r i u m o ś w i e t l o n e j e s t fragment Stanisława. żółtym k i e rękawki zimierza. skórę księgi. W z klasztoru grobie r ó ż o w a , p r z y k r y t a j e s t w i e r z c h n i ą , popielatą o r ó ż o w y m ne w Latocki przy Stanisława. W y ż s z a , T e r e s a N a n t e l a , u b r a n a j e s t w to m a m k a czerwonymi r a j c z y n i k r a k o w s k i e j ( i l . 7), Ludwik wnętrzu, oświetlonym modlące 0 p o d u s z k i s i e d z i c h o r y i m o d l i się d o S t a n i s ł a w a z K a ­ ma widocznymi w odprawił ciemnym wpadającym ojciec 2 3 w z o r z e k w i a t o w y m . G ł ę b o k i e w y c i ę c i e p o d szyją i k r ó t ­ z a k o n n i c y , s t o i łoże, n a k t ó r y m Stojący intencji 3 0 wota woskowe w p o s t a c i rąk i nóg. W którego W się, że k s . J a n ofiarował Stanisławowi K a z i m i e r c z y k o w i bywali w bernardynów ż e p r z e z p ó ł r o k u z łóżka n i e w s t a j ą c ż a d n y m 2 7 ręka­ koronek. b y ł „ o d P a n a B o g a n a z d r o w i u t a k ciężko nie m ó g ł " w o t y w n y o d n o s i się do u z d r o w i e n i a różowa. B r o d o w s k i , z a k o n n i k k l a s z t o r u kanoników władnąć obrazek „prawie umierającego" Antoniego, syna Teresy N a n t e l i s u k n i , o g ł ę b o k i m w y c i ę c i u i długich wach, wykończony Z krótsza, Kolejny szlach­ ciemnozielonego to Sta­ o któ­ 33 którą ona obiecała ofiarować do jego czego ze w z g l ę d u n a s w o j e u b ó s t w o n i e m o g ł a Następny ilustruje z obrazek opisanych wotywny przez Baroniusza ks. Mikołaja 3 5 grobu, dokonać. 3 4 cudów ( i l . 8). T a k 37 �jak poprzednie, przedstawia on wnętrze z szerokim ż e m i w s p a r t ą o p o d u s z k i postacią c h o r e g o , nachyla jego się Stanisław Kazimierczyk ło­ n a d którym i kładzie ręce n a głowie. Trzeci waniem za obrazek uzdrowienie wnętrzu. jest 3 6 wielu Na pierwszym zbiorowym chorych podzięko­ n a ból t u tłum l u d z i planie zębów, stojących brodaty s t r o n y siedzi n a g i starzec draperią. W z nogami przykrytymi g ł ę b i Cłum złożony z kobiet, s t a r c ó w i k a l e k ze w z n i e s i o n y m i w nisław Kazimierczyk występuje tłumie c h o r y c h , d r u g i Należy prze­ młodzieńców, górę głowami. Sta­ t u dwukrotnie, raz r a z błogosławi t u również wymienić w z chmur. obrazek pierwszym grób, ksiądz przykrytą wspartego kulach niemego, na którym oraz wznoszącego towarzyszy siedzący w na górę ręce ziemi ślepy, skiego wersytetu Jagiellońskiego. wydarzenia wygłosił dziękczynną chowany obrazków wotywnych ciała zachował związanych się także zgodnie z tekstem R a n o t o w i c z a , jest 3 8 za uwolnienie od złego ducha den błogosławiący z nich Aby przedstawiony został Stanisław podkreślić w który podziękowaniem u k a z u j e się 10) on Je­ 3 9 błagalnie jego stan ręce k u wewnętrzny, podartym, niebieskim w p o s z a r p a n y c h , białych s p o d n i a c h i żupanie, boso. ny w urodzeniem dziecka. Opatrzone napisem, p r z e d s t a w i a wnętrze miesz­ k a l n e z d w o m a o k n a m i , g d z i e z g r u p o w a ł o się k i l k a osób postacie szlachty, dworskie. ubranej w Katedra na z e n t " . U b r a n a j e s t o n a w b r ą z o w ą suknię z latą p e l e r y n ą tem. Z oraz w przeciwnej sltrony k l ę c z y z położnej, u b r a n e j w pelerynę dwóch nym ze Te stanikiem o podobnie jak i g r u p a kiotrieft długą, popielatą z kapuzą, służebnej w szlachcianek. suknie, (jasnopopie- b i a ł y czepiec z c z e r w o n y m ostatnie mają rękawy krótką na głowie n a sobie wycięciu, — złożona suknię i czepcu głębokim kwia­ koronką; oraz długie wykończo­ na szyi — scenę. stall różnego rodzaju zarazy, w o j ­ n y i pożaru. Do pierwszej z nich należą trzy obrazki, z których d w a to podziękowania zbiorowe, trzecie — i n d y w i d u a l n e . W l a t a c h 1677—1679 n a K a z i m i e r z u w nowało m o r o w e powietrze, Krakowie które zdziesiątkowało kańców miasta. J a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o czonego obojej na j e d n y m obrazków ( i l . 9) umiesz­ „wiele ludzi płci t a k d u c h o w n y c h , j a k o i ś w i e c k i c h , udało się o pomoc d o Stanisława K a z i m i e r c z y k a , szego p r z y p r o w a d z i ł •znane z 4 2 pa­ miesz­ łaski (ich) z d r o w i a " . W który do p i e r w ­ księży kontusze i krótkie jest kościołów 38 stroje tureckim Bożego dywa­ Stanisława Ciała i Ofiarami dziesięciu umierają­ o d d a l i się w zarazy opiekę jest Stanisławowi ( i l . 8) p r z e d s t a w i a nach, zapewne leżących na którym Kazimierczykowi. dziesięciu m ę ż c z y z n dziesięciu w obok siebie Kazimierczyk. W r o k u 1667, j a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o tu Gorczyńskiego , w 46 Andrzej czasie wojny obrazy w cudowne oraz kościołach nawiedzać groby kościele i Bożego Ciała zakonników: pięć Bożego Literackiego na Kazi­ Ciała złożonych bernardynów, pod Sta- z obrazków i podległych i m b r a c t w : Szkaplerznego, bractwa wotyw­ z Obok klęczących kobiet, dominikanów św. A n n y , wezwaniem oraz Niepokalanego Poczęcia M a r i i P a n n y p r z y kościele B o ż e g o Ciała, R ó ż a ń ­ cowego oraz kanów. Członkowie Męki czerwonym Pańskiej bractw przy klasztorze o k r y c i są i białym . Uczestnicy 4 a Francisz- charaktedystyczkolorach czar­ procesji pod­ trzymują f e r e t r o n y z w i z e r u n k a m i M a t k i B o s k i e j , s z t a n ­ dary, krucyfiksy Centralnie okryte umieszczony stułą oraz kościół berła Bożego j e s t o d s t r o n y p ó ł n o c n e j , z częściowo zachodnią, dwiema kruchtami i procesyjne. Ciała pokazany widoczną Ogrójcem fasadą przylegają­ c y m do wieży. T ł u m klęczących n a p l a c u postaci, między którymi widoczni są w y c i ą g a j ą c y ręce żebracy, zwraca się w stronę n a g r o b k a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , który d l a podkreślenia c e l u p r o c e s j i został p r z e z t w ó r c ę obraz­ ka zaznaczony na zewnątrz północnej ściany kościoła. O b o k obrazków w o t y w n y c h o t e m a t y c e zarazy i w o j ­ kanocny" mężczyzn koś­ wiernych żaru, j a k i w y b u c h ł w K a z i m i e r z u „ w p o n i e d z i a ł e k wiernych. in­ beati na cmentarzu przy procesji karmelitów, msze, i bło­ Między „sepulchrum ( i l . 11), p r z e d s t a w i a j ą c y 4 7 ciele biskup świętych krakowskich. także m i e r z u . F a k t t e n upamiętnia j e d e n nych i teks­ tureckiej T r z e b i c k i polecił o d p r a w i ć w t e j i n t e n c j i nawiedzać 4 5 cału­ ustawionych błogosławi Obrazek białych święte, modlą­ św. c y c h , j a k i c h określa n a p i s w o t y w n y , k t ó r z y o f i a r o w a l i o n i do jego g r o b u msze d o c z n y m w głębi kościołem B o ż e g o Ciała i t ł u m wi­ główną n y z a c h o w a ł się j e d e n wota. dwa nawę za d o - W s p o m n i a n y obrazek w o t y w n y przedstawia plac z w i ­ się i której podzięce liczne świece oraz s r e b r n e i w o s k o w e cych okna oraz nym, przedstawiających 4 1 wnętrzu zakonników, n y m i k a p t u r a m i z o t w o r a m i n a oczy, w obrazków za­ Ciała We gotyckie s z n u r y pereł, w u s z a c h — w i s z ą c e k o l c z y k i , n a r ę k a c h — Wśród Krakow­ Bożego kokardki. k a t a k l i z m y w y r ó ż n i a się g r u p a o t e m a t y c e tego mowę Wawrzyńca. Casimiritani" w pre­ przez długie tle nislai Gorczyń­ „srebrny Uni­ Obrazek n e m , n a d nią zaś w i s i o b r a z , p r z e d s t a w i a j ą c y Kazimierczyka z p o r ę c z a m i , s i e d z i C z a r t o r y s k a , która w e d ł u g Stanisława klasztoru udekorowana polecił grobie Akademii zakonów. profesorów, nymi przy rocznicę stoi k a t e d r a po b o k a c h gosławionych złożyła pierwszą doktorów zaznaczonym kolumn, (u Gorczyń­ profesor wymienioną w o k ó ł kołyski, n a d którą u n o s i się w obłokach Stanisław 4 1 wspomnianej i różnych krużgankach z K a z i m i e r z a . N a p r a w o o d k o ł y s k i , n a w y s o k i m krześle skiego dwóch zarazy, kościele B o ż e g o Ciała strój p r o f e s o r s k i . Ł a w k i łóżkach, ( i l . 5) z w i ą z a n e j e s t ze s z c z ę ś l i w y m 4 0 zwłoki. d o c z n e są s t a l l e . Z k a t e d r y p r z e m a w i a G o s ł a w s k i , u b r a ­ W o t u m p f i a r o w a n e w r o k u 1672 p r z e z księżnę C z a r t o ryską obecności przedstawia fragmenty ponad Kazimierczyk . t o opętany, w y c i ą g a j ą c y Stanisławowi. ulecze­ ( i l . 3). P r z e d s t a w i a klęczących dwóch mężczyzn, którym ołtarzem z jeden, w na i chorób ziemi czasie filozofii W on w i przedstawicieli cem w Oprócz na Na kopią­ następną o f i a r ę doktor 4 wypełniają niem grabarza 1678 b y ł Ł u k a s z G o s ł a w s k i — Osławski '), z białą przepaską n a d o c z a m i i głucha k o b i e t a z r ó ż a ń ­ rękach. leżące Jednym z wielu uratowanych w zarazy w r o k u kościelnym, wnętrzu błogosławi obok posta­ całunem. całunem. S t a n i s ł a w o w i ukazującemu się w c h m u r a c h . W e chromego przykryte m ę ż c z y z n niosących n a n o s z a c h (il. p o r t a l e m stoją c z t e r y p o s t a c i e : zmarłych, p l a n i e — od l e w e j — j ą c y g r u p ę złożoną z c z t e r e c h k a l e k ( i l . 5), d z i ę k u j ą c y c h z zaznaczonym i Chłopiec z d z w o n k i e m w ręku o z n a j m i a p r z y b y c i e skiej przedstawia­ 3 7 są l e ż ą c e n a z i e m i p o w y g i n a n e konających mężczyzna w k r ó t k i e j , b i a ł e j s z a c i e w s p i e r a się n a k u l a c h . Z ciwnej dzieci widoczne cie cego z kolei oczy i g o r ą c z k ę ( i l . 3). W i d z i m y we i w roku 4 9 ( i l . 12) z p r z e d s t a w i e n i e m 1623. J a k w y n i k a nego i t e k s t u Gorczyńskiego „wszystek Kraków oświecił z napisu po­ wiel­ wotyw­ pożar był t a k w i e l k i , 5 0 a wiatr niósł palące g ł o w n i e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o ąż n a Z w i e r z y n i e c " , że się Prze- �rażeni z a k o n n i c y u d a l i się p o d o p i e k ę d o o j c a i „ d z i w n a rzecz, z a r a z w s z y s t e k Stanisława w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r i kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o skie". Wspomniany obrazek otoczonego murem pierwszym planie. N a jest obronnym z doczny jest cmentarnym. Na prawo rynku Bramą osi obrazu, murem nia kościół widokiem i klasztor kazimierskiego Bożego Ciała o d niego Na cmentarzu je klęczy osób, k t ó r y m u k a z u j e się w jeszcze zidentyfikowanie dwa być i przechodzą ponad Ranothowicza kanonika Bożego Ciała, zarażoną mając nisława... u i grobu jednego znak zawiesił". przedstawiającym pozwalające c u d u ze Boskiej opisanych i kaznodziei głowy i z paraliżem się o p i e c e p o b o ż n e g o drugim ojca odmalowane (częściowo Omawiany zachowanym) Stanisława K a z i m i e r c z y k a , cykl w kościele Matka jego na zamykają n i c bliższego dwa obrazki z kiedy biskupem wraz z i scenę 5 5 ( i l . 8). T e n o s t a t n i o b r a z e k scenami składa wymie­ one wizję w ukazuje się Stanisławowi Dzieciątkiem św. S t a n i s ł a w e m ze wielokrotnie żywotach. Przedstawiają Skałce, Boska obra­ widoczny ( i l . 2). 5 ! z życia S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , nianymi Sta­ wotum d w i e k o b i e t y m o d l ą c e się p r z e d nie można p o w i e d z i e ć 5 2 przez kościoła rękę z e m M a t k i B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m , za k t ó r y m i jest w i z e r u n e k na i o d n o s i się d o k s . T o ­ 5 3 wdzięczności O na względu Matce cudów „...część polecił na wzgórza. poleca z regularnego który się Kazi­ ( i l . 2) z k l ę c z ą c y m k a n o n i k i e m , i Gorczyńskiego masza, modlących nie przedstawionego może pło­ c h m u r a c h Stanisław którego Stanisław K a z i m i e r c z y k dotyczy — do z a ­ parę obrazki b r a k podpisów. O b r a z e k zabudowa­ dochodzą m i e r c z y k . D a l e k i e tło t w o r z ą z i e l o n e Istnieją na 5 1 otoczony — z ratuszem, na lewo k l a s z t o r n y c h , omijają kościołem. Glinianą na wzniesieniu w i ­ nąca d z i e l n i c a ż y d o w s k a . J ę z y k i o g n i a budowań żydow­ Kazimierza jego z dwóch przed ołtarzem przemawiającego głębi poza z Chrystusa Ukrzyżowanego katedry do tłumów, pł., regu­ 5 6 części: w y o b r a ż a j ą c e j K a z i m i e r c z y k a biczującego się w e w n ę t r z u kaplicy ol. patronem samobiczowania się II. 10. Obrazek wotywny Łukasza Goslawskiego, 90 X 58 cm, 1. poł. XVIII w. klasztor kanoników larnych przy kośc. Bożego Ciała, Kraków. oraz zebranych w kolumną. Z tematem wień: jeden rowym z zarazy związane ukazuje zazwyczaj powietrzem umieszczonymi miasta, 63 przedsta­ dotkniętego względnie na d r u g i m planie zaś — w n ę t r z e z r z ę d e m rający są d w a t y p y widok jego mo­ fragmenty, zwłokami , drugi 6 2 łóżek, n a k t ó r y c h leżą umie­ . W ś r ó d o m a w i a n y c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała p o w t a r z a j ą pozycji scen przedstawień wodem rozpowszechnione wotywnych fundacji '. W się o n e d o p o k a z a n i a w jej z licznych jednocześnie i we w postaci 5 8 fundacyjnych. występujących obrazków woskowych Scena z wotywnych lenia", z odbiega go b o w i e m postaciami ust, ale w m o m e n c i e typy szatanów Wota mogą zaczerp­ ona niego rąk, o tematyce macierzyństwa kompozycyjnego jawia (il. się nóg, itp., zazwyczaj chwili „wyzwo­ Tomasza sta­ szaty. do jest w otoczeniu wotywny Łukasza powtórzeniem klęczących rodziców i rodziny, którzy dziękują kiem XV miejsce nau­ kościoła św. Grzegorza czterech czy Goslawskiego i św. pięciu postaci uczniów s t a l l e z t ł u m e m słuchaczy, z a c h o w u j ą c katedry z baldachimem, i Magister której graficznym c u m discipulis a w o t y w n y m świadczy Sohne z najlepiej z l a t 1507—1516 jest W wprowa­ przy t y m przemawia typem omawianym koloński Acciobraz­ drzeworyt rodzonego t u z w i ą z k i n i e ograniczają się j e d y n i e d o o g ó l n e g o 6 5 roz­ schematu. Quentella . 6 4 tanti postaci za s z c z ę ś l i w y p o r ó d i m o d l ą się o z d r o w i e d l a n o w o n a ­ 61 po­ w. „Accipies wspomnianego piens czeniu końca zakonników. T y p t e n zwią­ ikonografią orator. O analogiach pomiędzy 6 0 od typ zwany jak na łożu dzięk­ schematu c u m d i s c i p u l i s " , który oto­ leżącej przedsta­ świętego, b i s k u p a , d o k t o r a z wy­ z Akwinu. Obrazek motyw obrazek cudownego zapewne o miniaturze lub — położnicy to trakcie rocznicę s a n c t i " , który w także budowanym miejsce i w w y p a d k u C z a r t o r y s k i e j — kołyski z d z i e c k i e m w przedstawienia w ale upamiętnienie o w e j „Magister wprowadza jest dzono się w Chodziło w i ę c odmianą czyciela jego mowy zarazy, grafice doctoris dogmata zany sprowadzają w 13). J e g o utartego z od zarazy. t y p . Jest Goslawskiego c z y n n e j m o w y , stąd t w ó r c a sięgnął d o s t a r e g o od wylatujących podarte dziękczynnej daru dziękczynnej m o d l i t w y — t a k j a k jedynie głaszania Łukasza wienie nie samej p r z y u l e c z e n i u z i n n y c h chorób. O j e g o p o p r z e d n i m n i e świadczyć s t a n o w i zupełnie o d r ę b n y ocalenia Niemczech oczu, nieco tomiast przedstawiający i napisu Stanowi w d w a nawiązują do w s p o m n i a n y c h schematów, t r z e c i n a ­ klęczącej rozbudowana przez nie w 5 9 po­ wprowadzających złożonego lub srebrnych opętanym typu. Przedstawiono łóżku postaci której kompozycję obrazów w o t a n t a wyobrażenie płuc . kom­ sprowadzają modlitwy. Bardziej odpowiednik Włoszech obok w względnie jest tablica K o m o r o w s k i e g o , nięto choroby p o s t a c i leżącej stan, c h w i l i dziękczynnej w Europy związanych z określonym przypadku 5 wyjaśniającego na terenie ( i l . 14). Z a c h o d z ą c e sche- 39 �11 matu, ale także zawieszony z i wojną odnoszą się d o d e t a l i , j a k n p . d y w a n na przedpiersiu unikają ograniczają katedry. Obrazki bezpośredniego się z a z w y c z a j jej związane przedstawienia do p o j e d y n c z y c h l u b zbio­ r o w y c h p o d z i ę k o w a ń za s z c z ę ś l i w y p o w r ó t z w o j n y , czenie z odniesionych ran lub uratowanie od ule­ śmierci. ma Bosowskiego nika kobiet ( i l . 2). Są t o n a j b a r d z i e j się maksymalnie nym przed­ się t u j e d y n i e obraz­ postacie z kościoła Bożego udały czyka z polecenia tencji ocalenia Ciała, się ukazującego do g r o b u biskupa Andrzeja od w o j n y . takie ale upamiętnieniem p e w n e przyczyniło w in­ nakazano do grobów świętych i bło­ g o s ł a w i o n y c h ; w y n i k a stąd, że o b r a z e k dziękczynnym, pro­ Kazimier­ Trzebickiego Procesje wszystkich na terenie K r a k o w a liczne Stanisława n i e jest zdarzenia, się d o s p o p u l a r y z o w a n i a wotum które za­ kultu Ka­ Wszystkie wymienione odnoszą mierza, powyżej się z a w s z e który do osoby występuje jako średnio i n t e r w e n i u j ą c y . W przedstawienia Stanisława orędownik pierwszym p l e c a m i k l ę c z ą c e g o w o t a n t a i kładąc m i e n i u poleca to widzimy go ukazującej na przedstawienia Madonnie rach. licznych sięga jako rękę a średniowiecza. za na jego r a ­ tradycja Niekiedy które w s k a z u j ą i razem tego być m o ż e pochodzą wskazywałyby Wprawdzie rok otaczające Kazimierczyka, z malarstwem barokowym. Wydaje z zachowanych z pierwszej również połowy obrazków XVII w., n a tu stroje . występujące napisie pod pierwszym data neutral­ t o n a c j i szaroczarnej. z nich się w y k a z a ć , m występuje jest 1631. P r z y p u s z c z a l n i e to wotywne względem z z stylowym nich trzy stanowią jako w a ł o b y , że k u l t ugruntowany. przy jego n i e był wówczas Obrazki pierwszym te mogły nagrobku Stanisława bardziej zazwyczaj tworzą pod obecnie w oprawne Ada­ dwie rozgrywającą względem teryzuje nych, oddzielne się perspektywy stacie m o d e l o w a n e dziej obrazki się Kazimierczyka, N a następną grupę składa się s i e d e m zycją, Ciała pełni znajdować w prezbiterium. się o n e o d p o p r z e d n i c h Bożego inter­ jeszcze w więc Kazi­ sam po­ Stanisław bezpośrednio chmu­ grupy. trzy występuje jednak cudotwórcę, który kościoła nie mylnie powyższe w e n i u j ą c y , a l e j a k o o r ę d o w n i k u b o k u M a r i i , co w s k a z y ­ z nią w w s p ó l n ą ramą, d o k t ó r y c h n a l e ż y w o t u m f u n d a c j i 40 w Kazimierczyk malowane Pierwszą w 1651, a l e , j a k s t a r a n o przepisana ków, nieco Obrazki na związki u t r z y m a n a jest że są t o n a j w c z e ś n i e j s z e co i Wyróżniają chmury Stanisława tych p r z y c h o d z i d o łoża c h o r e g o w z g l ę d n i e b ł o g o s ł a w i z n i e b a . pod i wszyst­ Charakteryzują kompozycją poleca przedstawia bezpośredniego Kazi­ bezpo­ Boskiej, tak j a k obrazkach, obrazków z albo cu­ w y p a d k u stoi się M a t c e wotantów, występując Większość mierczyka prymitywne z ukształtowane Boskiej kano­ klęczących t w i e r d z a f a k t , że n a w y m i e n i o n y c h o b r a z k a c h zimierczyka. dów dwóch są płasko, p o b i e ż n i e . bogato Matki Całość się, uproszczoną tłem. M a l o w a n e W o j n a s t a n o w i t u w i ę c j e d y n i e o g ó l n e tło całego cesje, k t ó r e nie znanego (ks. T o m a s z a ) o r a z k i c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała. s t a w i e n i a . T o samo można zauważyć w w y p a d k u ka (Wierzchowskiego), regularnego jaśniejszy się p r z e w a g ą wykazują barokowym obrazków rozbudowaną na tle wykreślonych wprawną od wyżej barw formalnie powiązania 1. poł. X V I I kompo­ prawidłowo wnętrz. Po­ w ruchu, ręką. K o l o r y t obraz­ wspomnianych, charak­ zimnych. Obrazki od poprzednio z uję' ( i l . 3, 8). R ó ż n i ą światłocieniowo, p o p r a w n e są s z k i c o w o , wykształcone ramy cechowym w . Wspólną te, b a r ­ wymienio­ malarstwem łączącą je:cechą �II. 11. Obrazek wotywny za urato­ wanie od wojny tureckiej, ol. pl., 51X78,5 cm, 1. pol. XVIII w., kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 12. Obra­ zek wotywny za uratowanie od po­ żaru kościoła i klasztoru Bożego Ciała, ol. pl., 54X54 cm, po 1778 г., kośc. Bożego Ciała, Kraków. 12 jest motyw nym kształcie żego co kartusza poniżej z łacińskim sceny głównej, do występującego Ciała. Stalle nasuwałoby wotywne są powstać one z dziełem jest z kościoła około że około umieszczo­ zbliżony na stallach pochodzą przypuszczenie, mogły wątpliwie te napisem, który roku jednego 67 obrazki meą, Kunegundą, Janem Kantym, Kazimierzem i n i s ł a w e m K o s t k ą . T e w ł a ś n i e r y c i n y stały się „gotowymi artyści wzorami", cechowi które powielali wieku X V I I . Znane Sta­ niejako 6 9 mniej zdolni są m i ę d z y innymi o b r a z y , k t ó r e b e z p o ś r e d n i o m o ż n a odnieść d o w s p o m n i a ­ w. Nie­ nych który być n e g o w M ę c i n i e ( 1 . poł. X V I I w . ) i św. S t a n i s ł a w a XVII twórcy, Bo­ 162 9 , wspomniane połowy w rycin, n p . św. J a n a Kantego z kościoła parafial­ bis­ zatrudnionych w koś­ k u p a w K u n o w i e (2. poł. X V I I w . ) o r a z c y k l ze c i e l e B o ż e g o Ciała, g d z i e w t y m czasie p r o w a d z o n o licz­ z życia św. K i n g i z kościoła K l a r y s e k w S t a r y m Sączu n e p r a c e m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e . P a k t , że są o n e dzie­ Ta m o ż e należał d o k r ę g u a r t y s t ó w łem j e d n e j zostały są ręki, m a j ą j e d n a k o w e nalepione to obrazki z n i c h należy na dyktę, wotywne. odrzucić sceny z życia sceny zbiorowych wymiary nasuwa Wydaje się, że uzdrowień, starsze — ze s p i s a n y c h wielu cudów to ciny Jana dzy innymi w tekstach j a k się innych wydaje, jako (Katarzyna z naj­ Kleparza, 7 1 ich pierwotne przeznaczenie? ze s c e n y tego w W wieku XVII, a się r y c i n y głównej, przedstawiającej otoczeniu cudów, skimi, X V I spotyka szeregu opatrzonych ujętymi małych w scen kartusze. z jego napisami Jedną niejszych tego t y p u r y c i n jest p r z e d s t a w i e n i e życia łaciń­ z wcześ­ św. F l o r i a ­ n a (1590) i św. J a c k a (1594), z a c h o w a n e w M u z e u m rodowym w Krakowie 6 8 . Do typu się m o d l ą c e g o się ś w i ę ­ wyjaśniającymi zazwyczaj nawet składające tego należy Na­ też k o - lońska s e r i a r y c i n z l a t 1605—1606, z w i ą z a n y c h z p o l s k i ­ m i świętymi i błogosławionymi: F l o r i a n e m , Andrzejem mi, Swieradem, Stanisławem Pięcioma Braćmi Wojciechem, Męczennika­ b i s k u p e m , Czesławem, J a c k i e m , Salo­ mię­ miał również ze Stanisła­ n i e znaną, r y c i n ę ne s c h e m a t y k o m p o z y c y j n e n y c h t y c h r y c i n : scena kazania zarazę, którzy Charakter wych stanowiły nej, one w wielu szeregu z przedstawieniem omawianych (38X26 cm) niegdyś św. J a n a obrazków pozwala część umierających łożach, dużej wspomnianych o jak na Kantego. jednako­ przypuszczać, kompozycji obrazów, Wymiary wynosiłyby wielkości w s p o m n i a n e g o Wśród omawianych stępowały rycin że złożo­ i obrazu wypadku na bocz­ szatana, ze s c e n y ś r o d k o w e j i dziesięciu s c e n b o c z n y c h . tego jak w uzdrowienia leżą siedmiu wymiarach występujące w scenach biczowania, wypędzenia do w i e r n y c h , rycinie Gorczyna więc Gorczyn P o m i ę d z y w s p o m n i a n y m i r y c i n a m i a o m a w i a n ą grupą było Jakie być r y ­ o b r a z k ó w zachodzą duże zbieżności. P o w t a r z a j ą się p e w ­ ją opętanego). bliżej mogą przedstawiające 2 na (uzdrowienie . Kazimierczykiem ' . swo­ wymowę dowodem Gorczyna, św. J a n a K a n t e g o . wykonać, niestety wem w . , czego Aleksandra k s . M i k o ł a j ) o r a z szczególnie w a ż n e ze w z g l ę d u n a już p o d koniec i spośród — я s e r i a r y c i n oddziałała r ó w n i e ż n a współczesną g r a f i k ę polską X V I I ogólnikowymi odpowiednika cudów. W r e s z c i e t r z y o s t a t n i e to sceny, — Dwa bowiem Dwa opatrzone czy nie. Kazimierczyka. n a p i s a m i , k t ó r e n i e znajdują wybrane wtórnie od r a z u , przedstawiają Stanisława celowo oraz wątpliwość sama scenami 1 5 2 X 1 0 4 c m , co obrazu z K u n o w a r y c i n sceny zawsze po l e w e j , z życia odpowiadałoby (140X100 c m ) . świętego a cuda po p r a w e j co p o z w a l a na zrekonstruowanie mieszczenia zachowanych wy­ stronie, przypuszczalnego siedmiu obrazków wokół n y g ł ó w n e j z postacią S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a M o ż n a domyślać się, że z c z a s e m s a m o b r a z uległ roz­ sce­ ( i l . 15). znisz- 41 �13 I I . 13. Miniatura f r a n c u s k a , Wykład teologii na Sorbonie, pocz. XVI w. (wg Schreibera). II. 15. Rekonstrukcja 11. 16. Widok Kazimierza, fragm. ryciny z wizerunkiem czyńskiego). c z e n i u , а ocalałe s c e n y zostały w y c i ę t e i w t ó r n i e opra­ wione. Przejdźmy do o m ó w i e n i a g r u p y t r z e c i e j szej. O b e j m u j e zanych ona przedstawienia z wojną Mańkowskiego, turecką, i sceny o cią p o s t a c i najciekaw­ zwią­ Brodowskiego, Segnicowej, kalek oraz tablic ( i l . 1, 4 — 7 , 9—12). charakterze ł o w a n i e do p r z e d s t a w i e n i a dzaju Nanteli, czterech Gosławskiego rozbudowane ks. Jana Czartoryskiej, g o d y n k i , wyobrażenie rowskiego wot i zarazy, procesji scen Ja- Komo­ Łączą narracyjnym, je zami­ zbiorowych z dużą i l o ś ­ zapełnione różnego r o ­ oraz bogate wnętrza sprzętami. P o m i e s z c z e n i a , w których rozgrywają się s c e n y , są c i e m n e , m i m o z a z n a c z o n y c h w głębi o k i e n . Chętnie przedstawiano (portale, Bożego jak i fasady Ciała. U j ę c i e i widoków sufit Bożego tu domów, fragmenty filary) a r c h i t e k t u r y , jest wnętrz, prymitywne. Podłoga są przedłużenie stanowi postaci pionowo, i wnętrz szczególnie kościoła zarówno przedstawione wość i p r e c y z j a , widoki perspektywiczne Ciała Modelunek architektoniczne oraz a fasada kościoła elewacji północnej. charakteryzdje drobiazgo- w przedstawianiu strojów. P o s t a c i e o o k r ą g ł y c h , p e ł n y c h t w a r z a c h , ujętych w wójne obwódki, j a k b y ją jeden, załzawionych powtarzający się oczach wielokrotnie typ fizyczny. K o l o r y t c i e m n y , o dużej ilości b r ą z ó w i g ł ę b o k i e j ożywiony jest terystycznego, mienionych wprowadzeniem łamanej powtarzającego się obrazkach płasko, p r z y c z y m stycznienia dzanie przez nych obrazków obwódki, przedmioty łączy Stanisława i i zieleni charak­ wszystkich Obrazki cień. mającej z sposób p o t r a k t o w a n i a niejednokrotnie w rozbijający wprowa­ rzu­ wymienio­ postaci wieńcu cechy charakterystyczne d l a całej kompozycję grupy napis czasie i w y s z ł y spod pędzla wy­ nasuwają myśl, że o b r a z k i t e , m i m o r ó ż n y c h d a t , p o w s t a ł y w nym sa­ kolistych majuskułą, ujęty w c y n o b r o w ą r a m k ę . W y m i e n i o n e żej są upla­ oznaczać Wszystkie Kazimierczyka wy­ malowane t a k p o s t a c i , j a k i sprzętów, p r z e z cany chmur we bieli z a u w a ż a się p r y m i t y w n e p r ó b y szaroczarnej mego cynobru. pod­ reprezentu­ jednego malarza. jed­ Na XV w. II. 14. Q. Sohne, Dysputa religijna, drzeworyt, obrazu. Sceny z życia i cudów Stanisława Kazimierczyka. Stanisława Kazimierczyka, pocz. XVIII w. (wg Gor­ podstawie strojów, urządzenia wnętrza tektonicznych można Najpóźniejsza z występujących należałoby na więc przełomie datować przypuszczać, XVII i i detali j e n a 2. poł. X V I I obrazki w. lub te być i na nich o wiele daty, później nie Prawdopodobnie ilustracje kultu niż wskazywałyby więc fundowali spisanych i znaczenia są wotami je cudów powstały Stanisława celu w cza­ występujące indywidualnymi. kanonicy w 1 3 może 1. poł. w i e k u X V I I I . P o n i e w a ż p o w s t a ł y w j e d n y m sie w. . t u d a t t o r o k 1681 — że XVIII archi­ regularni jako spopularyzowania z Kazimierza. O wyborze t e m a t u powyższych obrazków decydowała zapewne waż- �ność wydarzenia Kazimierczyka w wypadku się (np. w obrazków przypuszczalnie osób, w ś r ó d procesja grobu Stanisława z wojną turecką). Natomiast postacią wotanta kierowano związku z pozycją do społeczną przedstawionych których występuje między Czartoryska, Teresa Nantela Segnicowa krakowskie, Piotr kanoników i Komorowski regularnych w — Suchej innymi księżna a malarstwem autorem nawet Zwyczaj ks. Jan Brodow­ trzema odmienny Kazimierza, Widok operowanie miejscowy który grupami w w dziele ( i l . 16). G o r c z y ń s k i „zakonnicy... na tablicę zawiesić z na woty widoki wspomnianej późnobarokowa z poprzednio prawdopo­ Kazimier­ cud potem z roku wspomina, odmalowaną kościoła rycinie wałoby t o , że o b r a z e k starego, zie, 17 7 8 . 75 archi­ występu­ o od której Wskazy­ musiał p o w s t a ć p o t e j d a c i e , w z n i s z c z o n e g o p r z e z S z w e d ó w . R o k 1773 s t a n o w i jednocześnie t e r m i n a d q u e r n d l a t r z e c i e j grupy wzięta ziemską wieszania obrazków w o t y w n y c h s p o t y k a różnych kulturach i w epokach, czego się do­ w od­ świętych. się z zagad­ tablicy erekcyjnej, l u b świętego. osoby ze s z t u k i i się 8 0 postaci hiera­ adorującego średniowiecznej, wotach i niebiańską świętej obok Zasada która , zanika po r o k u podział z postacią na 8 ! dwie świętego w wy­ 1500 . strefy, chmurach. W k o n s e k w e n c j i t e g o podziału p o j a w i a się w t l e pejzaż, który z czasem przekształca ilustrującą n a p i s nych w narracyjną scenę z różnych terenów i różnych atmosfera wypływająca nieszczęścia tematów się wotywny. Obrazki wotywne nastrój i choroby. z Mimo t y c h obrazków epok ogólnoludzkich przedstawio­ nie jest ponury, p o n i e w a ż mają one c h a r a k t e r dziękczynny. T w ó r c y i c h , których szukać należy ludowych, językiem zwłaszcza lapidarnym tywności. Twórczość wśród od pocz. w celu rzemieślników wieku XVII 8 2 zwiększenia i malarzy , operują komunika­ i c h j e s t s p o n t a n i c z n a i pełna eks­ p r e s j i . W y n i k a ł o t o często z f a k t u b e z p o ś r e d n i e g o i p r a ­ wie i n t y m n e g o k o n t a k t u między twórcą w o t a tem, który spraw ka Zwyczaj grobami wiąże obrazu Boskiej wytwarza 83 zwierzał mu się z najbardziej a wotanosobistych . Najliczniejsze * różnych lub przedstawiania problemów obrazków, wotywnych pojętego Matki Jednocześnie obrazków. w epitafium Ciała sygnaturka, odmienna wymienionych wizerunkami i pielgrzymek, czyli Bożego różnica w 7 8 naj­ obra­ łączy w s p ó l n a d a c h u kościoła śmierci . w i z e r u n k u f u n d a t o r a na f u n d o w a n y m przez siebie prze­ obrazkach obra­ dwóch okresie k o n t r r e f o r m a c j i i się z m i e j s c a m i obrazków jako oraz się b y ć fundacyjnego, podczas i n k u r s y j e j niewiedzieć się z k o ń c e m wydaje u r a t o w a n y c h od k a r y stępuje w e w c z e s n y c h Gorczyńskiego ten łącząc szeroko fundatora w i a d o m o , że została w y k o n a n a w r o k u miejsce nieniem pożar r o k u 1623. Stanisława , cudownymi przedstawiający o b r a z k u z a z n a c z a się p e w n a je t u b o w i e m 7 i ! Geneza tycznego zarazy i procesji z w i d o k i e m na t y m t e k t u r z e kościoła. N a k a l e n i c y pustów, jeden dobrodziejstwa k a z a l i , która inszemi z przedstawieniem znanej lub XIX jeszcze opisując znak Porównując występujące ostatnim myśl, rzemieślnik został t u z a c z e r p n i ę t y publikowanej 74 nasuwa pojawiają starożyt­ . z o k . 1400 г., f u n d a c j i w i ę k s z y r o z w ó j osiągnął w wieku 7 7 t e n u t r w a l i ł się j e d n a k o k o ł o r o k u 1500, a Chrystusa, się w czyka, padła" . i istnieje kolorycie, wydarzył Kazimierza szwedzkiej czasu formą z r y c i n y przedstawiającej że regularnych. Brak tego dobnie 1702 praco­ z braci klasztornych. tymi obrazek był W Europie obrazki wotywne zek m i s t r z a u m b r y j s k i e g o ich w w Japonii wieku X I V ; jednym z pierwszych nie z n a n y c h mężczyzn i występowania i u buddystów raj czynie obrazkami zapóżnioną obrazków jeden Poza i przykłady 7 6 klasztoru wspomnianymi krakowskim sprymitywizowaną że między będą Rzymie — wał więc na zamówienie kanoników powiązań nym fundator s k i — członek k o n w e n t u . T w ó r c a t y c h o b r a z k ó w głębszych wodem s k u p i s k a obrazków się w e W ł o s z e c h , z kolei w wotywnych Niemczech, F r a n c j i , H i s z p a n i i i P o r t u g a l i i , a także n a t e r e n i e ryki 84 . W Polsce zwyczaj t e n był o wiele spoty­ Szwajcarii, słabiej Ame­ roz- �II. 17. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Piotrawin. II. 18. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Pio­ trawin. II. 19. Obrazki wotywne, ol. pł., ok. 1680 r. Kośc. Klarysek, Stary Sącz. II. 20. J . Bieszczad, obrazki wo­ tywne, ol. pł., 1867 r. Kalwaria Pacławska. obrazków wotywnych, do których należą 94 tablice z k a p l i c y M a t k i B o s k i e j z kościoła B e r n a r d y n ó w w szowie (po Magdaleny (1780) 1766) 8Э w Rze­ Marii . Z t e g o s a m e g o czasu obrazek wotywny z kościoła T u r s k u (pow. Pleszewo, w o j . poznań­ , g r u p ę stanowią, r ó w n i e ż l u d o w e , M.Boskiej w zachowane kościele w liczbie z cudami obrazu M a t k i go S 3 z kaplicy . z kaplicy 90 z l a t 1778—1794 ludowy Najpóźniejszą lach i w Puszczy Sokalskiej pochodzi św. A n d r z e j a skie) 0 7 w Kalwarii Do 9 1 wymienionych obrazki z kościoła 85 Boskiej Pacławskiej, B i e s z c z a d a w r o k u 1867 Dominikanów oraz 27 z Kamieńca Krakowa. c y j n a , począwszy Kazimierczyka przez kowskimi: zespołów należą i krakowskie Ciała. Siedemnastowieczna od B a r o n i u s z a Izajaszem XV, w zjawiska literatura wymienia 0 2 na dewo- Stanisława z pięcioma innymi świętymi kra­ Bonerem, Janem Kantym, Szy­ monem z Lipnicy, Gedroyciem kowa, a wiek Jana ( i l . 20). Bożego wraz Gid­ obrazków Podolskie­ malowanych N i e stanowiły one j e d n a k odosobnionego terenie wota w i Ś w i ę t o s ł a w e m ze którym wszyscy c i święci Sław­ wystę­ pują, o k r e ś l a n y j e s t m i a n e m f e l i x s a e c u l i — c z y l i szczęś­ liwym wiekiem. 17 ś w i ę t y c h 18 powszechniony nie na i d o n i e d a w n a sądzono n a w e t , że w istniał. N a j l i c z n i e j s z e Śląsku, o c z y w i ś c i e wpływy niemieckie i Śląskie). Bardo Najstarszym obrazki z wotywne zespoły ze obrazków względu (wymienić ogóle spotykamy n a docierające t u można tam Wambierzyce zachowanych polskich zespołów z (obecnie jest i c h 55), z nich prawdo­ Piotrawina pochodzące z l a t 1610—1661. W i ę k s z o ś ć są p o d o b n i e została w y k o n a n a p r z e z m a l a r z a M a r c i n a B a s z kowskiego 8 5 pochodzi wspomniany w kościele 3 obrazki ( i l . 17, 18). Z Klarysek z kościoła już w przełomu XVII zespół cudami Starym św. z Sączu Stanisława i XVIII bł. (il. w 19) oraz Lublinie Z k o l e i należałoby wymienić osiemnastowieczne 44 w. Kingi S 6 . zespoły jeden Mimo tylko że spośród Jan Kanty 6 wymienionych został kanonizowany i t o d o p i e r o w r o k u 1768, a S z y m o n z Lipnicy — fikowany wielkim (1685), cieszyli się oni beaty­ kultem w w i e k u X V I I , co w i ą z a ł o się ze w z m o ż o n ą w t y m czasie pobożnością i k o n t r r e f o r m a c y j n y m do dążeniem wyszu- �kiwania coraz t o n o w y c h narodowych świętych. cudów w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h świętych wspominają ich Spisy wielokrotnie o obrazkach w o t y w n y c h zawieszanych przy grobach. O n a j s t a r s z y m z n i c h — I z a j a s z u B o n e r z e — ( z m . 1471) pierwszym planie, leży w pościeli w c h m u r a c h u k a z u j e się I z a j a s z klęczy mężczyzna, czyna. W nachyla głębi się którego n a łożu taż sama dziecko, podtrzymuje spoczywa dziewczyna. Chodzi o uzdrowienie względnie wskrzeszenie Kulsjusz opi­ go zna­ jawiającej Fulgenty Dryjacki s u j e , że p r z y g r o b i e I z a j a s z a ków łaski Bożej... świadectwa", czego które w obrócił" . W y m i e n i a (167 0) . B o n e r a „wiele... było były roku lowanych tablic z w i e k u X V I I W zbiorach chowało się pisane „1556... jednak wiele 8 4 Muzeum Dryjacki 93 i wymalowane w popiół srebrnych i Narodowego w Krakowie olejno na desce, z których obrazków, dwa jeszcze pod koniec X I X w . (wg relacji Łuszczkiewicza) dowały się przy (prawie jednakowych nie, częściowo grobie Izajasza Bonera. rozmiarów) przemalowane, o w za­ znaj­ 9 6 Obrazki bardzo złym zniszczonych te sta­ napisach, za przyczyną Izajasza rodzicom wskazała dziew­ nad tu nowo a którą zapewne narodzone­ poradą się d w u k r o t n i e d z i e w c z y n y , nieszczęśliwym owej która do kogo po­ być może mają udać się p o łaskę. 13 m a ­ . э з pięć, n i e p u b l i k o w a n y c h dotąd malowanych ogień dziecka dziecka stojąca kobieta, w s p o m i n a B a r o n i u s z , z k o l e i ż y w o t j e g o spisał A u g u s t y n i nad n i m ( i l . 24). O b o k 1 0 0 Ostatnia z tablic, fundacji Anny Krzyżanowskiej 1 0 1 ( i l . 25) o f i a r o w a n a za u z d r o w i e n i e córki M o n i k i , z r o k u 1663 m a c z y t e l n y n a p i s , co p o z w a l a ją zidentyfikować z j e d n y m z cudów opisanych przez Dryjackiego, wspomina o również o f i a r o w a n i u przez „odmalowanej tablicy" datach 1665) (1663, względnie cyjnie 1 0 2 . Występującą należy przemalowaniem nie odbiega od tu tłumaczyć napisu. różnicę w poprawieniem Wotum przedstawień który Krzyżanowską kompozy­ dziękczynnych za co u t r u d n i a i c h p r a w i d ł o w e o d c z y t a n i e , w y k a z u j ą o w i e l e u z d r o w i e n i e . K r z y ż a n o w s k a w r a z z córką klęczą modląc niższy p o z i o m o d zespołu z kościoła B o ż e g o się wieńcu Dwa z nich pochodzą z roku s t a w i a p o p i e r s i e m i e s z c z k i m o d l ą c e j się d o cego z c h m u r I z a j a s z a Ciała. 1607. P i e r w s z y przed­ błogosławią­ ( i l . 21). D r u g i l e ż ą c e g o n a łożu 9 7 do Izajasza Bonera, ukazującego z chmur. Ciekawym elementem żej fragment postaci świętego się kościoła św. k a m i z kościoła B o ż e g o Ciała j e s t , j a k już z klęczącą bez p o r ó w n a n i a łoża żoną m o d l i się d o się z c h m u r I z a j a s z a tu wspomniane nych, długich czynie na którego ( i l . 23). S z c z e g ó l n i e 9 8 postacie lekarzy płaszczach luszach, z których urynę. wychylającego i jeden ciekawe żydowskich, w wysokich, filcowych są czar­ kape­ trzyma charakterystyczne na­ Podobnie napis f u n d a c y j n y wygląda trzecie n i e zachował wotum, się. O b o k łoża z c h o r y m klęczy n a p i e r w s z y m p l a n i e k o b i e t a z rękami wyciągniętymi nistej budowaną z b ł a g a l n i e d o ukazującego a u r e o l i Izajasza Bonera scenę p r z e d s t a w i a nieczytelnym prawie 9 9 kolejny napisem. się w promie­ ( i l . 22). B a r d z i e j Na obrazek, osi roz­ również obrazka, na poni­ Katarzyny. Poziom w s p o m n i a n y c h obrazków w zestawieniu z obraz­ m ę ż c z y z n ę , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e , a o n w s p ó l n i e obok w jest t u w i d o c z n y dzą z poł. X V I I w . , n a co w s k a z y w a ł b y mieszczki na j e d n y m z Pozostałe XVII powiedziano, niższy. B y ć m o ż e d w a p i e r w s z e trzy w . , chociaż strój pocho­ nieznanej nich. obrazki można przemalówki, datować zwłaszcza na na 2. poł. przedsta­ w i e n i u z c h o r y m i klęczącą o b o k łoża kobietą o w y c i ą g ­ niętych rękach, utrudniają wstania. W Ciała są mówienie ściślejsze p o d a n i e odróżnieniu o d o b r a z k ó w to przypuszczalnie uzdrowionych, nych dawno a wota, nie czasu z kościoła malowane jako po­ Bożego na ilustracje za­ spisa­ cudów. P o z i o m i c h j e s t n i e j e d n o l i t y . O b o k prymitywnych „bohomazów" d w a przedstawiające cho- 45 �r e g o , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e wydają się względem o był zmarły wota bardziej kompozycji, Kolejnym spisane wiele z w po r a z p i e r w s z y woskowe w znakach" oraz Jedną takich z której „on według się Kazimierczyka 1475 г., w y m i e n i a j ą i cuda jego malowanych Sebastian opisu przy Jana n i e zachował do c h w i l i obecnej. scen świętego. Kantego nie w resy i cudów, Natomiast zachowało w miał roku był z zgrupowanych czasów i cuda się, kościoła , na które żaden się świad­ Aleksandra 18 m a ł y c h wokół kanonizacji św. zawieszonych wizji Jana obec­ odnoszących Oleksowicza, Gawlickiej i 11 s c e n Jadwigi się Te­ Pa- Podobny Podobnie jak t u wota nie wzory , obraz grobie w jest s t a c i a m i fundatorów sześciu 12 s c e n u góry XVI miu M 0 , a Wiwijani w obrazkach cenie mieszczki życia z z życia i podpisem roku wotywnych jego m możemy „Felix spisywano błogosławionego już w Szymona wieku XV 1 0 7 . W m u n t a I I I d o P a w ł a V z 1609 r . w s p r a w i e 21 22 Tl. 21. Obrazek, wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 38 X 27 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. II. 22. Obrazek wotywny ~z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. pl., 38 X 25 cm, 2. pol. XVII w. (?). Muz. Nar. Kraków. II. 23. Obrazek wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 25 X 42 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. z Lipnicy liście Zyg­ beatyfikacji mansjonarzu zmarłym w Baroniusz ш przy roku . cudów. , które wspom­ seculi" już w 1655 w s p o m i n a o wie­ sied­ znajdowały się z n i c h m i a ł o być w o t u m krakowskiej z roku martwemu Najmniej ( z m . 1485 r.) o n w c e n t r u m wizję i kwaterą przedstawiającą świętych przy jego grobie. Najstarszym Anny, o wy­ n a p i s e m , a u dołu p o ­ Ż y w o t i cuda Michała G e d r o y c i a ku głównej otoczeniu niewątpliwie oparty Michała G e d r o y c i a otoczeniu uzupełniony nianych z w graficzne. w kościele św. M a r k a . P r z e d s t a w i a Obraz złożony świętego w cha­ o b r a z , z a p e w n e z 1. poł. X V I I w . ( i l . 28), z a ­ c h o w a ł się p r z y Gedroycia grobowca na Stradomiu wisi w. 1 0 9 1 0 8 obecnego wizję z życia i c u d ó w (jego) świadki . obok dla X V I I jako wspomniane Bernardynów przedstawiającej mienione wyżej zawiesza" Kantego, natomiast cały p o m o c y jego, noworodkowi powiedzieć 1521 za 1 1 2 przywró­ . o ostatnim z n i o n y c h sześciu ś w i ę t y c h — Ś w i ę t o s ł a w i e ze ( z m . 1482) s p i s y w a n o 46 . ( i l . 26). 1 0 6 Żywot Marianny 1 M przedstawiony O ich wyglądzie się 6 o b r a z k ó w l e 5 obrazków, uzdrowienia Antoniego Chylińskiej, skówny kaplicy zawiesić 1640 Kantego, p r e z b i t e r i u m kościoła św. A n n y do c u d o w n e g o liczne „woskowych z 2. poł. X V I I w . , p r z e d s t a w i a j ą c a z j e g o życia zachowały sceny, czyć m o ż e j e d y n i e w s p o m n i a n a r y c i n a J a n a Gorczyna dobrodziejstw Jana wypadku cuda, tabliczkach nagrobku w rakterystyczny o się, że „lud na otrzymanych Opato- z dzfatkami". Z grobie tabliczki Kantego, ш tabliczek Opatowiusza dowiadujemy błagając... Jana również Cyrus Szymona grobie . wielebnego srebrnych i drewnianych s a m i żona j e g o znajdowały w 1632 г., w s p o m i n a g r o b u świętego pod malowania. Stanisława zawieszone przy wydanym dziecka zarówno 1473 św. J a n K a n t y , k t ó r e g o w i u s z w d z i e l e Żywot u j a k i sposobu towarzyszy roku i uzdrowienie ciekawe, kościele Mariackim w 1489, m i m o że ż y w o t jego wymie­ Sławkowa, Krakowie, spisał już Z a p e w n e i p r z y jego g r o b i e znajdowały się �23 kiedyś podobne slawa Macieja obrazki wotywne. Ubiszewskiego W utrzymany w tradycjach wymienionych rycin i obrazków ze sceną wizji Swięto- żywocie zachował się drzeworyt XVII-wiecznych świętego i pięcioma Gros z zachowanych wotywnych i fundowane stanowią przez polskich właśnie owe duchowieństwo zespołów wtórnie obrazków powstałe obrazki-ilustracje cudów. m n i e j s z y m i s c e n a m i z j e g o życia i cudów, g d z i e p o j a w i a się wizerunek Kantego, pięciu z L i p n i c y ( i l . 27). W Swiętosława: towarzyszy Kazimierczyka, Gedroycia, Krakowie Bonera i Jana istniało o c z y w i ś c i e i n n y c h m i e j s c c u d o w n y c h z n a n y c h dzięki o p i s o m cza I 1 4 , przy grobów blice miały szenia toru których sześciu zawieszano wspomnianych znajdować Najświętszej Augustianów się jeszcze Marii Panny oraz 1 1 5 liczne w Oprócz malowane przy obrazie klasz­ Matki Boskiej B o l e s n e j p r z y kościele F r a n c i s z k a n ó w . T e o s t a t n i e jedynie są dzięki rysunkom J. ta­ Pocie­ n a krużganku kaplicy wiele Prusz­ wota. świętych znane Wojnarowskiego 1 1 6 ( i l . 29, 30). że Kończąc powyższe rozważania zwyczaj wieszania obrazków s c a c h c u d o w n y c h istniał w wieku XVI. W większości należy stwierdzić, wotywnych w miej­ Polsce p r z y n a j m n i e j wypadków już o d prawdziwe wota, z n a n e z p r z e k a z ó w p i ś m i e n n y c h zaginęły, z a p e w n e g ł ó w ­ n i e w czasie z a w i e r u c h y s z w e d z k i e j l u b uległy natural­ n e m u z n i s z c z e n i u , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h p r y m i t y w n ą technikę w y k o n a n i a musiało n a s t ę p o w a ć b a r d z o szybko. F a k t zastąpienia z n i s z c z o n y c h o b r a z k ó w n o w y m i w z g l ę d ­ nie z i l u s t r o w a n i a cudów nych na zamówienie Bożego skich Ciała, n i e j e s t zespołów. Puszczy To w postaci zakonników, odosobniony samo Sokalskiej, miało Gidlach i ważnym argumentem w wotyw­ kościele wśród innych pol­ w Kalwarii O b r a z k i w o t y w n e j a k o świadectwa bardzo obrazków tak jak w miejsce Rzeszowie, Pacławskiej. cudów były procesach o bowiem kanoniza­ cję, j a k o t y m ś w i a d c z y w s p o m n i a n y l i s t Z y g m u n t a I I I . Stąd w względnie miejsce obrazy zniszczonych z apoteozą z j e g o życia i c u d ó w . wieszano świętego oraz PRZYPISY Szymona nowe ze cykle scenami O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała n i e m a j ą m o n o ­ g r a f i c z n e g o o p r a c o w a n i a , chociaż w y m i e n i a n o j e k i l k a ­ k r o t n i e . Dotąd z n a n e b y ł y j e d y n i e t e , które w i s i a ł y w pobliżu n a g r o b k a . Opisał j e A . Błachut w r ę k o p i s i e Catalogus Auctorum, qui de Beato Stanislao Casimiritano Ordinis Canonicorum Reg. Lat. Confessore. IV Ima­ gines et tabullae votivae 1902, 1918, k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h p r z y kościele B o ż e g o Ciała, f o l . s. 346 o r a z w a r t y k u l e Nieznany czciciel Matki Bożej, Stanisław Kazimierczyk, Warszawa 1903, o d b . z „Kwartalnika T e o l o g i c z n e g o " , s. 6. Z k o l e i w s p o m i n a l i o n i m W . Ł u s z c z k i e w i c z ( K o ś c i ó i Bożego Ciała, jego dzieje i za­ bytki, „ B i b l . K r a k . " V , K r a k ó w 1898, s. 37; W 500 rocz­ nicę założenia klasztoru Bożego Ciała, K r a k ó w 1905, s. 70), K . E s t r e i c h e r (Kraków. Przewodnik dla zwiedza­ jących, K r a k ó w 1938, s. 272), T . W i d e ł k a (Przewodnik po kościele Bożego Ciała w Krakowie, K r a k ó w 1947, s. 42) o r a z T . D o b r o w o l s k i (Sztuka Krakowa, Kraków 1959, w y d . 2, s. 420). P o j e d y n c z e z n i c h wymieniają: J . S z a b ł o w s k i (Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz to­ pograficzny, t . I I I , p o w . ż y w i e c k i , W a r s z a w a 1948, s. 166), J . B i e n i a r z ó w n a (Elementy ludowe w urządzeniu izby uboższego mieszczaństwa krakowskiego w. XVII, „Pol. Szt. L u d . " , R. X , 1956, s. 107) i S. S w i s z c z o w s k i (Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, „ B i u l e t y n K r a k o w s k i " , I I , 1960, s. 56). 1 S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia... Kraków, druk. S. L e n c z e w s k i e g o . . . 1660, s. 1 4 — 1 6 ; A . Błachut, Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 3. S. R a n o t h o w i c z , Casimiriae civitatis urbi Cracoviensis... (ad a 1693), R k p . B i b l . Jagiellońska, n r 3742, s. 143; tenże, Jasna Pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22; T . W i ­ dełka, o p . c i t . , s. 4 1 . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 2 3 — 2 4 . N a p i s n a t a b l i c y o b o k grobu Stanisława K a z i m i e r c z y k a b r z m i : D . O . M . Beatae m e ­ m o r i a e D. S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i , ad hanc C a n . Reg. S. A u g u s t i n i E c c l e s i a m C a n o n i c i , P r o f e s s i Presbyteri, pietate d u m i n h u m a n i s ageret s i n g u l a r i , ac post 2 3 4 5 47 �I I . 24. Obrazek wotywny z kośc. św. 2. pol. X V I I w. Muz. Nar. Kraków. Katarzyny, mortem, quam Anno Domini M C C C C L X X X I X . Die I I I M a j i o b i j t votis f i d e l i u m , sua m e r i t a m a g n a devotione atque solatio i m p l o r a n t i u m , continuis, i n praesentem usque diem conspicui. M a r t i n u s Kloczyński, J.V.D. P r a e p o s i t u s c u m suo c o n v e n t u e r e x i t , c u i u s c o r p o r i s integras reliquias ad sinistrum C h o r i anterioris a n g u l u m , j u x t a f e r r e a m c r a t e m , s u b saxo i n ligneo l o c u l o o l i m depositas, i n t h e c a m stannea collegit, et concavo petreae huius tumbae conclusit. Anno Domini M D C X X X I I Mens. A u g . die I X . W y s t ę p u j e p o d pozycją 24. M . B a r o n i u s z , Vita gesta et miracula Beati Stanislai Polonie, Casimiria ad Cracoviam..., Cracoviae i n officine B . S k a l s k i 1609. К . Ł o n i e w s k i , Żywot, sprawy i cudowne boskie wstawienie pobożnego kapłana, Stanisława Kazimier­ czyka, K r a k ó w , d r u k a r n i a Ł a z a r z o w a . . . 1617, S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt. A . M . G o r c z y ń s k i , Żywy wzór apostolskiej dosko­ nałości, b. Stanisław Kazimierczyk, Kraków w druk. A k a d e m i c k i e j . . . 1702; W . B . G r a b o w s k i , Cnotliwy i cu­ downy żywot wielkiego sługi bożego b. Stanisława Ka­ zimierczyka, K r a k ó w w d r u k . A k a d e m i c k i e j . . . 1763. S. R a n o t h o w i c z , Jasna Pochodnia... w y d . c y t . , s. 7 1 . T a m ż e , s. 77, 71 i A . M . G o r c z y ń s k i , o p . c i t . , s. 95, 96, 97, 108, 124. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 107—108. W ś r ó d w y m i e n i o n y c h o b r a z k ó w istnieją o b o k p o ­ j e d y n c z y c h c z t e r y z e s t a w y : d w a ( I o w y m . 55 X 46 c m , I I o w y m . 55,5 X 28 c m ) , złożone z t r z e c h i d w a ( I I I o w y m . 48 X 75 c m , I V o w y m . 48 X 75 c m ) , złożone z c z t e r e c h o b r a z k ó w m a l o w a n y c h n a płótnie, w t ó r n i e p r z e n i e s i o n y c h n a n o w ą deskę l u b d y k t ę . P u s t e m i e j s c a pomiędzy o b r a z k a m i , będące w y n i k i e m różnicy w w y ­ m i a r a c h , z a m a l o w a n o czarną farbą. O l . pł.. n a desce, 56 X 52 c m . N a p i s n a o b r a z i e b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1630 Jaśnie W i e l m o ż n y J . M . P . P i o t r K o m o r o w s k i c o m e s i n L i p t ó w et O r a w a s t a r o s t a o ś w i ę c i m s k i będąc c h o r y b a r d z o a o s o b l i w i e n a o k o k t ó r e m u b y ł o z g ł o w y w y s z ł o n a w i e r z c h , że go p o d w i e z o w a ć musiał t e n będąc w K r a k o w i e w k a m i e n i c y s w o i e y w e śnie okazał się m u B ł o g o s ł a w i o n y O c i e c S t a n i s ł a w w h a b i c i e s w o i m z a k o n n y m a o c k n ą w s z y się 8 7 3 8 1 0 1 1 1 2 13 1 4 15 48 Kraków, ol. deska. 34 X 41 cm, poznał, że m u się z a r a z n a z d r o w i u p o l e p s z y ł y n a o k u n i e c o b o l u p o w i ę k s z e y części zanikło, z a r a z n a z a i u t r z kazał się nieść, ieszcze słaby, d o G r o b u i e g o a t a m o d ­ p r a w i w s z y swoie nabożeństwo z J . M . X . Proboszczem B o ż e g o Ciała n a t e n czas M a r c i n e m K ł o c z y ń s k i m , p o ­ czął m ó w i ć ze s t r o n y f u n d a c y e y a b y t a m t y c h Z a k o n n i ­ ków to iest canonicos Regulares w swoiey dziedziczney maiętności w S u c h e y n a z w a n e y d w i e m i l e za K a l w a r y ą w górach у z t e y o k a z y i n a p a m i ą t k ę d o b r o d z i e y s t w a d o z n a n e g o w c h o r o b i e s w o i e y uczynił dotacyą o c z y m iaśniey w E r e k c y e y t e g o k o n w e n t u w z m i a n k ę czynią tego d o b r o d z i e y s t w a p r z e z zasługi B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a nisł. K a z i m i e r c z y k a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77. J . S z a b ł o w s k i , o p . c i t . , s. 166. Z e s t a w I I a, w y m . 34 X 27 c m , o l . d e s k a (z t y ł u d y k t a ) . N a p i s n a o b r a z k u : 1651 d i e 10 S e p t e m b r i s T o t u m 1° M c i P a n a A d a m a B o s o w s k i e g o d w o r z a n i n a K r ó l e w i ­ cza 1° M c i W ł a d y s ł a w a у M a ł ż o n k i i e g o d o g r o b u S t a ­ nisława K a z i m i e r c z y k a z m o d l i t w ą u c i e k l i się p r z e z d n i półczwarta у t r z y noczy a l b o w i e m k r w i e z oczu szły czóreczce i c h J e w u s i t e g o d n i a z kościoła B o ż e g o Ciała z K a z i m i e r z a w r ó c i w s z y się z a s t a l i z d r o w ą z łaski m i ł e g o P a n a za p r z y c z y n ą t e g o B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a ­ nisława Świętygo Kaźmierczka za czo P a n u Bogu m i ł e m u n i e c h b ę d z i e w i k u i s t a cześć i c h w a ł a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77-73. W ł a d y s ł a w I V k o r o n o w a n y b y ł n a króla p o l s k i e g o w 1632 r . Z e s t a w I I I c, o l . pł. z tyłu — d y k t a , w y m . 38 X 24 cm. N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : l e y Mość P a n i E m e r e n i у A n n a Segnicova Rayczyna K r a k o w s k a na oczu chore o z d r o w i a ł a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a A n n o D o m i n i 1673 D i e V i g i s i m a S e c u n d a M e n s i s i u n y za co n i e c h b ę d z i e P a n B ó g p o c h w a l o n y . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 129. O l . pł. n a desce, w y m . 52 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : ( N ) a ciężką g o r ą c z k ę b a r d z o zachorowała Panna imieniem Agnieszka w leciech dziewiętnastu sławetnego Pana A l e x a n d r a M a n i k o w s k i e g o M i e s c z a n i n a Kazimierskiego pasierbica a potem Yanny małżonki i e g o córka t a k ż e iuż b y l i z w ą t ( p ) i l i o i e y z d r o w i u r o d z i c y w k t ó r e y będąc z w ą t l o n a у o d g o r ą c z k i s p a l o n a l e d w i e mówić mogąc у oley święty n a n i e włożono i a k 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 23 �s k o r o o f i a r o w a l i ią r o d z i c y d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o O y c a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze mszą S.Y. ze ś w i e ­ c a m i k t ó r e u b o d z y w rękach p r z y m s z e y S.klęcząc t r z y ­ m a l i z a r a z się i e y polepszać n a z d r o w i u poczęło, у o z d r o w i a ł a za pomocą bożą w k r ó t c e a t o w R o k u P a ń s k i m 1665 d n i a 4 ( L ) i p c a , p o t y m w k r ó t c e w k i l k a n i e d z i e l r o z c h o r o w a ł się t a k ż e ( n ) a g o r ą c z k ę у s a m p o m i e n i o n y P a n M a n i k o w s k i a g d y się t a k ż e o f i a r o w a ł ze M s z ą S z d r ó w został. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt., s. 121—122. Z e s t a w l a , w y m . 31 X 25 c m , o l . pł. n a l e p i o n e n a d y k t ę . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1671 jeymość p a n n a A n n a J a g o d y n k a chorowała n a p i e r s i c i e r z k o d o czego p r z y s t ą p i ł у k a s z e l nieznośny a t e n ból t r w a ł p r z e z c z t e r y l a t a у d a l e y a g d y się o f i a r o ­ w a ł a d o g r o b u B ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a ź m i e r c z y k a у t a m m s z y ś w i ę t e y nabożnie słuchała t e n ból g a l e ustąpił j a k o b y go ręką odiął czego w d z i ę c z n a będąc t a k i e p i s a n i e j a k o t o j e s t posłała. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 128. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 55 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : A . M . D . G . et S a n c t o r u m E i u s H o n o r e m R o k u P a ń s k : 1672 X i ą d z ł a n B r o d o w s k i Z a k o n n i k k l a s z t o r u tego będący od P a n a Boga n a z d r o w i u t a k cieszko n a ­ w i e d z o n y m ż ( e ) p r z e z puł r o k a z łoszka n i e w s t a i ą c ż a d n y m c z ł o n k i ( e m ) w ł a d n ą ć n i e m ó g ł b o go k a r m i ć у poić k t o i n s z y m u s i . Spać d l a b o l u , p r a w i e n i g d y n i e m ó g ł g d y się d o G r o b u B . S t a n i s ł a w a Kazimierczyka p r z e z M s z ą ś. o d i e d n e g o kapłana t e g o ż z a k o n u o d p r a ­ w i o n a у przez ręce у n o g i z w o s k u ofiarował zaraz p o ­ p r a w ę n a z d r o w i u s w y m uczuł a p o t y m d o z d r o w i a całe pszyszłszy t e tablicę m a l o w a n e n a w i e c z n ą p a m i ę t k ę za d o b r o d z i e i s t w o uznał o d t e g o B ł o g o s ł a w i o n e ­ go Sługi B o ż e g o z ( a ) w i e s i ł . T e k s t c u d u w y m i e n i o n y p r z e z A . M . G o r c z y ń s k i e g o , o p . c i t . , s. 130. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72, 73, 76, 78, 96, 97, 99, 100, 101, 102. P r z y k ł a d e m t a k i e g o w o t u m m o ż e być t a b l i c z k a s r e b r n a pochodząca z P r o ­ szowic, zachowana w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a ­ k o w i e , n r i n w . 26069. O l . pł. n a desce, 42 X 30 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : А . Й . 1681 D i e 2 M a i J . M . P a n i T e r e s a N a n t e l a Rayczyna K r a k o w s k a synaczka Antoniego przyniosła do G r o b u B . S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a u s i l n i e omszą(!) św. prosząc a b y p r z y n i e y za d o b r o d z i e y s t w a doznane że s y n a s w e g o p r a w i e u m i e r a j ą c e g o z d r o w e g o o t r z y m a ł a P. B o g u p o d z i ę k o w a ć m o g ł a toteż n a t e n c z a s M s z ę św. kapłani d o m o w i p o o d p r a w i a l i b y l i i e d n a k d o O O B e r ­ n a r d y n ó w posłano p o kapłana. P r z y s z e d ł t e d y O c i e c L u d w i k L a t o c k i w i e k u s ę d z i w e g o у zeznał iż się k i l k a r a z y d o M s z y S. w y b i e r a ł a a n i e m ó g ł o d p r a w i ć z a w s z e go y a k i e zachodziły trudności aż d o p i e r o w kościele t u t e c z n y m B o ż e g o Ciała z d r o w e dziecię o b a c z y w s z y s o b i e d o b r z e z n a i o m e z p o d z i w i e n i e m m ó w i ł i e s t za co P. B o g u p o d z i ę k o w a ć . T e t o dziecię o d e m n i e wczona widziane IUŻ umieraiące t u do G r o b u B . Stanisława o f i a r o w a n e z d r o w e zostało. S i t . n o m . D n i . B e n e d . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 131—132. T a m ż e , s. 1 3 1 . Z e s t a w I I I a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 40 X 22 c m . Napis na obrazku b r z m i (w kartuszu): Catherinae Clep a r d i e n : S i c u m c a n d e l a i n f i r m a e a p p a r v i t et e a m sinavit. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 15. Z e s t a w I V a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . Napis na o b r a z k u (w kartuszu) b r z m i : F. N i c o l a u m i n f i r m u m visibiliter amorte liberavit. Z e s t a w I I I d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 26 X 37,5 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : A. D e n t i u m doloribus capitis o c u l a r u m t u m febricitantes ex voto sanati innumeri. Z e s t a w I b, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 22 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : Surdaster c l a u d i cans m u t u s a t q u e caecus p r i s t i n a e r e s t i t u t i s u n t s a n i t a t i voto ad b e a t u m Stanislaum C a s i m i r i t a n u m facto. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72. Z e s t a w I I I b, w y m . 39 X 26 c m , o l . pł. n a d y k c i e . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Obsessus d a e m o n i b u s l i b e r a t u r voto ad sepulchrum Beati Stanislai C a s i m i r i t a n i facto. II. 25. Obrazek XVII w. Muz. św. Katarzyny, 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 wotywny Anny Nar. Kraków. Krzyżanowskiej z kośc, 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 Kraków, ol. deska, 30,5X45,5 cm, 2. poł. �Z e s t a w I с, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 19 X 47 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Xięźna ieymość C z a r t o r y i s k a podkomorzyna k r a k o w s k a prędkie у l e k k i e w y d a n i a miała n a ś w i a t s y n a c z k a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a k t ó r e m u ią b y ł o o f i a r o w a n o g d y czas p o r o d z e n i a nadchodził A n n o D o m i n i 1672. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 130. O l . pł. n a desce, w y m . 55 X 82 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : P o d czas m o r o w e g o p o w i e t r z a w mieście K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t r z y l a t a panuiącego t o iest r o k u P a ń s k i e g o 1677, 1678, 1679 w i e l e l u d z i o b o i e y płci t a k d u c h o w n y c h i a k o у ś w i e c k i c h uciekaiących się 0 r a t u n e k pociechę у p o m o c d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a p r z e z przyczynę iego у za­ sługi P a n Bóg m i ł o s i e r n y n i e t y l k o p o w i e t r z o n y c h z d e s ­ perowanych konaiących umieraiących do pierwszego przyprowadził z d r o w i a i a k o p o t e m s a m i d o b r y m ze­ z n a l i s u m n i e n i e m k i e d y za u z n a n i e d o b r o d z i e y s t w a d o g r o b u tegoż b ł o g o s ł a w i o n e g o S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze m s z a m i ś w i ę t y m i у ś w i e c a m i częścią s r e b r n e częścią w o s k o w e o d d a w a l i w o t a za co n i e c h P a n u B o g u w m i ­ łosierdziu n i e p r z e b r a n e m u b ę d z i e w i e k u i s t a cześć у chwała. — W s p o m n i a n a z a r a z a w y b u c h ł a 18.IV.1677 r . w K r a k o w i e a w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u n a K l e p a r z u 1 K a z i m i e r z u . W 1678 z a r a z a w y g a s ł a n a K l e p a r z u i w K r a k o w i e a n a K a z i m i e r z u t r w a ł a bez p r z e r w y d o l u t e ­ go 1679 r . (S. N a m a c z y ń s k a , K r o n i k a klęsk elementar­ nych w Polsce i w krajach sąsiednich w latach 1648— 1696, L w ó w 1937, s. 92, 94—96, poz. 1079—89, 1095—1101, 1114—1120). S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 132. O l . pł., w y m . 90 X 58 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : (L)ucas Gosławski, p h i l o s o p h i a e doctor "et professor, A l m a e Academiae Cracoviensis w w i e l k i m niebespiec z e ń s t w i e p o w i e t r z a m o r o w e g o zostaiąc za p r z y c z y n ą N.Panny у zasługami B.Stanisława K a z i m i e r c z y k a do k t ó r e g o się n a o n czas o f i a r o w a ł w o l n y m o d z a r a z y m o r o w e y został у p o t e m A : D : 1 6 7 8 w d i e c z e n o ( ! ) d o b r o ­ d z i e y s t w a ad l a u d e m D : 0 : M : et B . S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i honorem, i n aniversaria die obit ipsis 3 M a i j occurrente i n praesentia m u l t o r u m v i v o r u m d o c t o r u m a Crac: et Religiosorum diversi ordinis, turn quoque studiosorum a p r a n d y s , p u b l i c e h a c i n ecclesia S S M I C o r p o r i s C h r i s t i Casimiriae ad Crac: habita orationem. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 27 Z e s t a w I V d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 26 c m . Napis na obrazku b r z m i : Agonizati m o r i b u m d i per v o t u m a d i p s i u s s e p u l c h r u m s a n a t i 10. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 124. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 78,5 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1667 p o d czas n i e bespieczeństwa w o y n y t u r e c k i e y p r z e c i w k o P o l s c z e o b wieszczoney у inszych rozruchów domowych I.M.X. b i s k u p k r a k o w s k i A n d r z e y T r z e b i c k i g d y rozkazał przez d r u k o w a n y m a n d a t swoy po wszystkiey dyecezyey k r a k o w s k i e y a o s o b l i w i e w K r a k o w i e różne s u p p l i k a c y e p o kościołach у g o d z i n y d z i e n n e z w y s t a w i e n i e m n a ś w i e t s z e g o s a k r a m e n t u у p o s t y w każdą sobotę p o p u l o et c l e r o i n p a n e e t a t q u a e t u n o о р е г е у p r o s t r a t i o n e s i n f a c i e m c l e r o w każdą środę p o d czas s u p p l i k a c y i r o s k a zał też n a w i e d z a ć o b r a z y c u d o w n e w kościołach k r a ­ k o w s k i c h każdy o b r a z p e w n e g o d n i a także g r o b y ś w i ę ­ t y c h у błogosławionych w K r a k o w i e będących. Między i n s z y m i rozkazał s e p u l c h r u m b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i ­ t a n i w kościele B o ż e g o Ciała n a K a ź m i e r z u n a w i e d z a ć D o m i n i c a p a s s i o n i s p o p u l o e t c l e r o czego a u t e n t y k i e s t p o d pieczęcią p o d p i s a n y m a n u s u r r o g a t i i u d i c i s p e r i l l u s t r i et a d m o d u m r e v e r e n d i d o m i n i J o a n n i s C h r y s o s t o n i B o d zanta iuris utriusque doctoris canonicis cracoviensis i n sacrario z a c h o w a n e między p r a w a m i kościelnymi a d f u t u r a m r e i m e m o r i a m et b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i canonici regularis lateranensis H o n o r e m et G l o r i a m sempiternam. ' ' . ; I *. !,,; 4 5 4 8 4 7 J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w wieku XVI—XVIII, t . I , W a r s z a w a 1932, s. 318 — w s p o m i n a o i s t n i e n i u t y c h b r a c t w podobnie j a k A . Bła­ c h u t , Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 1. 4 8 O l . pł. n a desce, w y m . 54 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1623 z a r a z p o p o w i e t r z u k t ó r e w K r a k o w i e . W p o n i e d z i a ł e k W i e l k a n o c n y stało się w i e l k i e z a p a l e n i e m i a s t a ż y d o w s k i e g o w K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t a k d a l e c e , że ogień się paląc w s z y t e k K r a k ó w o ś w i e c i ł iż opuł n o c y patrząc n a K r a k ó w w i ­ dać b y ł o l u d z i w s z ę d z i e n a s w y c h d o m a c h siedzących у o d o g n i a broniących. P o w s t a ł у t a k i w i a t r że g ł o w n i e o p a l o n e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o aż n a Z w i e r z y n i e c l e ­ ciały. N a t e n czas będąc w w i e l k i m n i e b e s p i e c z e ń s t w i e k l a s z t o r у kościół B o ż e g o Ciała k t ó r y k l a s z t o r ieszcze 4 9 26 П. 26. Obrazek Kośc. św. Anny, Swiątosława ze (wg Ubiszewskiego). chała Gedroycia, Kraków. 50 wotywny, ol. deska, 2. pol. XVIII w. Kraków, II. 27. Sceny z życia i cudów Sławkowa, drzeworyt, 1. pol. XVII w. II. 28. Sceny z życia i cudów Mi­ ol. pł., 1. pol. XVII w. Kośc. św. Marka, �28 wiele. Miał b u d y n k u drewnianego, a wiatr wszytek ogień n a kościół у k l a s z t o r obracał p r z e s t r a s z e n i t a k i m p r z y p a d k i e m z a k o n n i c y w i d z ą c że bronić t r u d n o : i e d n i b r o n i l i dachów d r u d z y p o b i e g l i do g r o b u Błogosławio­ n e g o O y c a S t a n i s ł a w a prosząc P a n a B o g a p r z e z zasługi l e g o a b y i c h o d t e g o pożaru o g n i o w e g o z a c h o w a ł . D z i w ­ n a r z e c z , z a r a z w s z y t e k w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r у kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o ż y d o w ­ s k i e у n a W i s ł ę у t a k za p o m o c ą Bożą w o l n y kościół у k l a s z t o r został. Z a co p o t e m d r u g i e g o d n i a z a k o n n i c y у m i a s t e m w s z y t k i m u c z y n i l i dzięki P a n u B o g u w o t y w ę solenną z g r o d e m odprawiwszy. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107—108. S. S w i s z c z o w s k i , o p . c i t . , s. 4 1 , 45. Z e s t a w I I b, o l . deska, w y m . 2 0 , 5 X 1 3 , 5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 7 1 , 95. Z e s t a w I I c, o l . d e s k a , 20,5 X 13 c m . Z e s t a w I V c, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 23,5 c m . Napis na obrazku b r z m i : Oranti B. Virgo M a r i a c u m S. S t a n i s l a o a p p a r v i t . 5 0 5 1 5 2 T a m ż e , i l . 47, s. 44. M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, Warszawa-Lwów 1932, s. 79—82. K o ł p a k , k t ó r y n o s i żona A d a m a B o s o w s k i e g o , w s z e d ł w m o d ę o k . 1620 r . T . D o b r o w o l s k i , o p . c i t . , s. 436. N r i n w . R. 3846, R. 3855. M . M a c h a r s k a , Kolońska seria rycin świętych pol­ skich z lat 1605—1606 j a k o wzór d l a s z t u k i cechowej XVII w., o d b . ze „ S p r a w o z d a ń z P o s i e d z e ń K o m i s j i O d ­ działu P A N " w K r a k o w i e , l i p i e c - g r u d z i e ń 1964, s. 4 3 2 — 435. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V . z. 4, i l . 96, s. 28, t . I , z. 7, i l . 26, s. 18, t . I , z. 10, s. 40. Historia sztuki polskiej, t . I I , K r a k ó w 1962, s. 257. E . R a s t a w i e c k i , Słownik rytowników polskich, Poz­ nań 1886, s. 120. 6 5 6 0 6 7 68 6 9 70 71 7 2 Z e s t a w I V b , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : I n dies c r e b r i s f l a g e l l i s r e t r o a c tae v i t a e maculas A.B.stergit. S. T o m k o w i c z , Domy i mieszkania w Krakowie w 1 poł. XVII w., L w ó w 1922, s. 37, 42—43, 6 1 , 62, 6 6 ; J . Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1949, w y d . 2, s. 403; A . K e c k , Wnętrza domu zamożnego mieszczaństwa na przełomie XVII XVII w., „ S t o l i c a " R. V I I I , 1953, n r 4, s. 1 1 ; S. S i e n i c k i , Historia architektury wnętrz mieszkalnych, W a r s z a w a 1954, s. 113, 118, 119; J . B i e n i a r z ó w n a , o p . c i t , s. 106, 109; M . G u t ­ k o w s k a , o p . c i t . , s. 7 9 — 8 2 . Obrazki wotywne o m a w i a j ą : R. A n d r e e , Votive und Weihegaben, Braunschweig 1904; A . C i a r r o c c h i , E. M o r i , Les petits tableaux votifs italiens, U d i n e 1960; L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, M u n c h e n 1961; tenże, Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, M u n c h e n 1963. L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , s. 82. T a m ż e , i l . 65, p o r ó w n a j o b r a z e k w kościele ś w . M i k o ł a j a w T o l e n t i n o (1511 г.). T a m ż e , i l . 70, p o r ó w n a j o b r a z e k w W e i h e n l i n d e n (1640 г . ) . T a m ż e , i l . 75, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a n t a M a r i a d e l M o n t e , E m i l i a ( o k . 1470 г . ) . T a m ż e , i l . 7, p o r ó w n a j o b r a z e k z N i e d e n b u r g u . T a m ż e , i l . 8, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a m m e r e i (1745 г.). W . L . S c h r e i b e r , P. H e i t z , Die deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis-Holzschnitte, „Studien z u r D e u t s c h e n K u n s t g e s c h i c h t e " , Strassburg 1908, s. 22. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107. J . L e p i a r c z y k , Architekt Franciszek Placidi, „Rocz. K r a k . " , X X X V I I , s. 119. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 88. R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 168. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 1 0 9 — 1 1 1 . T a m ż e , s. 109; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 20. P o r ó w n a j o b r a z e k z W i l t o n , 1490 L . K r i s s - R e t t e n ­ b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , i l . 145. T a m ż e , s. 130. T a m ż e , s. 135, 142; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t , s. 2 1 . L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t , s. 135. A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 23. W ł . Łuszczkiewicz, „Sprawozdania K o m . Hist. S z t u k i " , V I I , 1906, s. X X X V I , Posiedzenie z d n . 23.111. 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 58 5 8 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 51 �29 II. 29. 30. Obrazki wotywne z kaplicy M. B. Bolesnej 1899; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V I I I , z. 13, s. 28. J . A . W a d o w s k i , Kościoły lubelskie na podstawie źródeł archiwalnych, K r a k ó w 1907, s. 254. 8 6 J . P ę c k o w s k i , Dzieje miasta Rzeszowa do w., R z e s z ó w 1913, s. 102. J . A . Czerepińscy, Osiemnastowieczny strój biłgorajski na obrazach wotywnych w Puszczy skiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V , 1961, s. 84. 8 7 końca Katalog s. 2 1 , i l . 62. 88 Zabytków Sztuki w Polsce, A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I X , 1965, s. 89. 8 8 Katalog ski, r k p . w 81 Т. ludowi V, z ludowy Sokal- (wg: Przeździecki, Rastawiecki). W ł . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół ś. Katarzyny z klasz­ toru OO.Augustianów, „ B i b l . K r a k . " , V I I I , K r a k ó w 1898, s. 78. M ( u z e u m ) N ( a r o d o w e ) K ( r a k ó w ) , n r i n w . 5685, o l . d e s k a , w y m . 38 X 27 c m . M N K , n r i n w . 5683, o l . d e s k a , w y m . 25 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5684, o l . pł. d e s k a , w y m . 38 X 25 c m . M N K , n r i n w . 5686, o l . d e s k a , w y m . 34 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5682, o l . d e s k a , w y m . 30,5 X 45,5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 92. A . O p a t o w i u s z , Żywot i cuda wielebnego Jana Kantego, K r a k ó w , d r u k . A . P i o t r o w c z y k 1632, s. 49, 52. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 140. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, m. Kraków, maszynopis w Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie, s. 13—14. C. B o g d a l s k i , Błogosławiony Szymon z Lipnicy, K r a k ó w 1909, s. 115.. W . S e r w a t o w s k i , Książka do nabożeństw zawiera­ jąca żywot i cuda bł. Szymona z Lipnicy, K r a k ó w 1864, s. 73. K . K a n t a k , J . Szabłowski, J . Żarnecki, Kościół i klasztor OO.Bernardynów w Krakowie, „Bibl. K r a k . " , X C V I , K r a k ó w 1938, s. 137. ino p P ę k a l s k i , o p . c i t . , s. 159. G . W i w i j a n i , Żywot pobożny... bł. Michała Giedroycia, K r a k ó w w d r u k . Ł. K u p i s z a , 1655, s. 46, 47, 49. T a m ż e , s. 46. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 59. P. H . P r u s z c z , Morze laski bożej, K r a k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662; tenże, Klejnoty stołecznego miasta Krakowa, K r a k ó w 1861. T e n ż e , Klejnoty..., w y d . c y t . , s. 135. . T e n ż e , s. 2 6 ; A . P r z e ź d z i e c k i , E . Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecznej, S. 1, W a r s z a w a - P a r y ż 1853—1855. P r a g n i e m y złożyć s e r d e c z n e p o d z i ę k o w a n i e za w i e ­ le cennych u w a g d r J a n o w i S a m k o w i . 9 6 9 7 9 9 1 8 8 1 8 1 1 8 2 z. 19, Gidel, Zabytków Sztuki w Polsce, pow. przemy­ Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie. M . B a r o n i u s z , o p . c i t . , s. 12; M . Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława z Sławkowa, K r a k ó w 1609; P. H . P r u s z c z , Forteca duchowna Królestwa Polskiego, Kra­ k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662, s. 147, 1 5 1 ; S. R a n o t n o w i c z , Ja*na pochodnia..., w y d . c y t . , s. 1 1 ; P. P ę k a l s k i , Żywoty świętych patronów polskich, K r a k ó w 1862, s. 25 p o d a j e l e g e n d ę o k o s z u z j a b ł k a m i , k t ó r y sześciu w y ­ m i e n i o n y c h świętycn przekazywało sobie po k o l e i w d o ­ w ó d w z a j e m n e j m i ł o ś c i ; A . Błachut, o p . c i t . , s. 7. 8 2 M . B a r o n i u s z , op. c i t . , s. 12; A . K u l s j u s z , Vita et miracula beati Esaiae, Cracoviae iii ишсша N. L o b i i 1610; F . D r y j a c k i , Żywot pobożny sługi bożego b. Iza­ jasza Bonera, K r a k ó w , d r u k . B . Ł u n i e c z k o w i c a 1670. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 78. 8 3 8 4 Wota: Krzysztofa P r a w i ń s k i e g o 1607, A n n y N i e dzielanki, Hieronima Lazarowskiego 1607, Szymona m i e s z c z a n i n a k l e p a r s k i e g o 1607, W o j c i e c h a m i s t r z a r z e ­ miosła s z e w s k i e g o , A n n y S p e r c z y n y , A n n y Czapikows k i e j , A u g u s t y n a Stokłosy, S t a n i s ł a w a S u ł k o w i c z a 1608, Józefa T y r a ń s k i e g o 1609, K a t a r z y n y i J a n a Z l a h a n k a , W a w r z y ń c a Szafrańca 1621, A n n y K r z y ż a n o w s k i e j 1665 (F. D r y j a c k i , o p . c i t . , s. 78, 8"0, 8 1 , 8 2 — 8 5 , 87, 88, 90, 92). 9 5 Kraków 3 8 XVIII 8 8 30 w kośc. Franciszkanów, 1 8 3 1 8 4 1 8 5 186 1 0 7 1 8 8 1 0 9 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 1 1 5 116 Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk —• il. 28; ks. St. Kruczek — il. 19; Jerzy Langda — il. 3—6, 8, 26; Monika Moraczewska — il. 1; Łukasz Schuster — il 21—25; Fr. Stolot — il. 10; Jan Swiderski — i l . 2, 7, 9, 11, 12, 17, 18. II. 13 repr. z: T'. Rasłanowski, Mistrzowie i scholarze, Świat, XVI, 1966, Nr 17. II. 14 — r e p r . z: W. L. Schreiber, P. Heitz, Die 'deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis — Holzschnitte, Strassburg 1908. II. 16 — repr. z: A. M. Gorczyński, Żywy wzór, Kraków, 1702. II. 27 — repr. z: M. Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława ze Sławkowa, Kraków 1662. II. 29, 30 — repr. z: A. Przeździecki, E. Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecz­ nej, S. 1, Paryż — Warszawa 1853—1855. II. 15 — rys. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fe688df1fc64aad7e39380ecbd202c9.pdf 60765d67d4f6f001d650ce675a757472 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4400 Title A name given to the resource Upadek Chrystusa pod krzyżem - źródła ikonograficzne i ich interpretacja w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogrodzieniec \ miechów ( e Olkusz . 'J \ i i i Ichrzanów Szczurowa 0 TARNÓW KRAKÓW oswiecim ! O o grojec r j<r2eczow l^ocon «1ąkaw)ca . „ % Z «as • /' y'"" I \ ; s u c n l o w l c e rvrhwaTri 9 ' ., v. • kojszdwka • Jspiwne 'osielec <ftrskow podh. gr-zechinia . . s o p o t JHv, ' ' / m a - \ a \ "zabomia r \ 0 a b k a jabłonka czarny dunajec i. ^ l u k ó w ice niedźwiedź ° c k ^ 2 o nowy sącz podgrodzie stary sącz czaczów nowy targ nicdziCd 0 \.S- C' '*-•' « limanowa dobra • dln. <Tok,c,ny ordzawka • klikuszowa \ pólrzeczki o iwkowa wiśniowa mszana a s i s' otoniowa u T^wlec 'lachow.ce trzebinia • Jeleśnia ° zawo)a (jrzyfckow . żabnica Kamesznica .-' "milSwka^. brzesko o wola radziszowska yvadowice .brody • Zakliczyn gof zeń /kalwaria zebrzydowska bugaj myslenice °Stryszów +„,„~,., •rzyki £• „ .™ trzemiesma szcz^r»/c , °strvszow byana ""••bestwina i kety ' o bochnia osie k f Szczepanów grodkowice Taosze , k a c w m — » . oni5nep-—./ \ 'N J o obfezy ryterskie torynica piwniczna .^.^ ; ; / ! ,mafe ciche jurgow / \ •zakopane ' .. i U. 1. Mapa rozmieszczenia kowskiego. Stefania Krzysztof U P A D E K rzeźb z wyobrażeniem Chrystusapadającego pod krzyżem na terenie obecnego woj. kra­ owicz C H R Y S T U S A P O D K R Z Y Ż E M ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE I ICH INTERPRETACJA W SZTUCE LUDOWEJ W polskiej sztuce ludowej znany jest typ ikonogra­ ficzny Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , rozpowszech­ niony g ł ó w n i e w rzeźbie drewnianej i kamiennej oraz grafice. W malarstwie l u d o w y m natomiast nie odegrał on większej r o l i . Badania topograficzne nad w y s t ę p o w a n i e m tego t y Pu ikonograficznego w y k a z a ł y , że jako nieznany bądź też sporadycznie p o j a w i a j ą c y się na terenach Polski p ó ł ­ nocnej, ś r o d k o w e j i wschodniej — w y r a ź n i e spopulary­ zował się na terenach p o ł u d n i o w e j Polski, w z d ł u ż dróg P r o w a d z ą c y c h do K a l w a r i i Zebrzydowskiej od Żywca Poprzez S u c h ą , Wadowice, M a k ó w P o d h a l a ń s k i , od P i w ­ nicznej przez Stary i Nowy Sącz, L i m a n o w ą , Myślenice oraz od Rabki i od Mszany Dolnej ( i l . 1). J 2 Wśród znanych p r z y k ł a d ó w w y r ó ż n i a j ą się dwie pod­ stawowe odmiany: Chrystus p a d a j ą c y pod k r z y ż e m w otoczeniu jednej, d w ó c h l u b grupy osób oraz Chrystus samotnie u p a d a j ą c y pod c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o krzyża. Jako p r z y k ł a d pierwszej, wielopostaciowej odmiany w y m i e n i ć należy rzeźbę d r e w n i a n ą , p o c h o d z ą c ą z Ł ą c k a koło Nowego Sącza ( i l . 4), w k t ó r e j nad p a d a j ą c y m Chrystusem pochyla się zgięta p o s t a ć Ż y d a w cylindrze. W rzeźbie z muzeum przy klasztorze OO C y s t e r s ó w w Szczyrzycu koło Limanowej — Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m flankuje Chusta ś w i ę t e j W e r o n i k i i dwie płaczące niewiasty. Wypadkiem bez precedensu jest drewniana rzeźba z Muzeum i m . Orkana w Rabce, w której na plecach upadającego pod k r z y ż e m Chrystu- 82 ��WyRAZENIE PANA JEZWA POTRZ l& CVDAM «Ł7NA_^a NA KALUft, CT1 C R / M I L E OJ/HTKRAKOWA sosc wiuteanecŁywoiewci* IPOWSTC NIEMOCE m T W E * ŁASKI Em MDRUZWEM P O C T Z E O E V PACtyf U*Urvy MKIE PROSZK A.JT * T A » I * H M W 1 PMBTAC ZGRZtOUNT? F>ZD*SCl NAROGJI I K H TwoyVpAB» Z u H o i e NAŁOGI I . 'Niszczy Dorzcz&rrzACO CHNUJC CHIEE BBEDK NA "iEHi'A.PoryM ywNiEBiE:A:f Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 2. Drzeworyt, wyk. Aleksander Ceglencki. II. 3. Drzeworyt barwny. II. 4. Rzeźba drewniana, wym. 22 X 15 cm. Łącko, pow. Nowy Sącz. II. 5. Drzeworyt. II. 6. Rzeźba drewniana. Wł. Muz. im. Orkana, Rabka. 11. 7. Rzeźba drewniana. Wł. Klasz­ toru PP Klarysek, Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. 83 �sa umieszczona została Pasja z Chrystusem U k r z y ż o w a ­ n y m oraz M a r i ą i Janem. T ę s a m ą w i e l o p o s t a c i o w ą od­ m i a n ę t y p u ikonograficznego p r e z e n t u j ą g r a f i k i ludowe. Znany jest drzeworyt, w k t ó r y m nad p a d a j ą c y m C h r y ­ stusem n a c h y l a j ą się dwie postacie oraz g r a f i k i przed­ s t a w i a j ą c e cały c y k l pasyjny z wyeksponowaniem po­ przez osobną s c e n ę i odpowiedni napis momentu upadku Chrystusa pod k r z y ż e m . W drzeworycie p o c h o d z ą c y m z roku 1729 i sygnowanym przez Aleksandra Ceglenckiego, na bogato rozbudowanym tle przedstawiony zosta) Chrystus, k t ó r y pada pod ciężarem d ź w i g a n e g o krzyża (il. 2). Znane są r ó w n i e ż grafiki ludowe w y o b r a ż a j ą c e Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , umieszczonego na podstawie w formie mensy o ł t a r z o w e j , flankowanej przez postać M a r i i i Jana, nad k t ó r ą rozpostarty jest barokowy baldachim i korona podtrzymywana przez dwa p u t t a (il. 3). 3 Znacznie liczniej reprezentowana wydaje się odmiana samotnego Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , w y s t ę ­ p u j ą c a w grupie d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) oraz we wszyst­ k i c h niemal p r z y k ł a d a c h rzeźby, tak drewnianej jak i kamiennej. Przedstawia ona Chrystusa, k t ó r y przygnie­ ciony c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o k r z y ż a pada na zgięte ręce i nogi. Rzeźba ludowa różnicuje jedynie u k ł a d samej postaci Chrystusa, k t ó r y jest b ą d ź to p ł a s k o r o z c i ą g n i ę ­ ty na ziemi ( i l . 7), b ą d ź t e ż nieco wzniesiony ponad pod­ s t a w ą ( i l . 6). Najstatyczniejszy u k ł a d p r z y j m u j ą figury, wsparte na p r o s t o k ą t n i e zgiętych nogach i r ę k a c h ( i l . 9). Drzeworyty ludowe p r z e d s t a w i a j ą c e Chrystusa p a d a j ą ­ cego pod k r z y ż e m u z u p e ł n i a j ą niekiedy scenę w ł a ś c w ą tekstami m o d l i t w i w e s t c h n i e ń , umieszczonych niekiedy t a k ż e na ramionach krzyża. ; Ś w i a t ł o na problem datowania i n t e r e s u j ą c e g o nas t y ­ pu ikonograficznego, j a k i m jest Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , rzuca szereg o b i e k t ó w datowanych, z a m y k a j ą ­ cych się w obrębie od 60-tych lat X V I I I wieku do k o ń ­ ca X I X . * W ś r ó d prac wykonanych w X X w. u w z g l ę d n i ć należy drzeworyty J ę d r z e j a W o w r y p o w s t a ł e pod w p ł y ­ w e m inspiracji Emila Z e g a d ł o w i c z a oraz rzeźby, auto­ ryzowane i sprzedawane na k a l w a r y j s k i c h odpustach jeszcze w 50-tych latach przez niejakiego M a r t w i n ę . 5 8 interpretacji typu w kategoriach historycznych, b a z u j ą ­ cych na narracji, k t ó r e j nie m o ż n a w i ą z a ć bezpośrednio z ż a d n y m o k r e ś l o n y m opisem z Pisma Ś w i ę t e g o , ani z k o n k r e t n y m i p r z e s ł a n k a m i l i t e r a c k i m i . Jest to jedynie w y n i k pewnej historii i zdarzenia, k t ó r e mogło zaistnieć. 6 G e n e z ę rozwoju t y p u ikonograficznego Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m , podjętego przez p o l s k ą s z t u k ę ludo­ w ą , należy r o z p a t r y w a ć na tle polskiej sztuki oficjalnej, a ściślej m ó w i ą c w k o n t e k ś c i e c y k l i pasyjnych, k t ó r e niekiedy włączały sceny z upadkiem. P o t w i e r d z a j ą to m. i n . czternastowieczne fragmenty polichromii z k o ś ­ cioła parafialnego w Czchowie czy też, odkryte w 1961 r., a pochodzące z lat 14B9—1500, sceny pasyjne w k r u ż g a n ­ kach kościoła OO. B e r n a r d y n ó w w Przeworsku, w ś r ó d k t ó r y c h osobną scenę stanowi Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , w y o d r ę b n i o n y r ó w n i e ż w szesnastowiecznym obrazie z Jurkowa w powiecie b r z e s k i m ' . Sceny w y ­ o b r a ż a j ą c e Chtystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m i otoczo­ nego t ł u m e m osób t o w a r z y s z ą c y c h m u w z d ł u ż całej dro­ gi na Golgotę rozpowszechniły się ostatecznie na prze­ strzeni X V I I I w., kiedy to pod w p ł y w e m n a b o ż e ń s t w a głoszonego przez f r a n c i s z k a n ó w , b e r n a r d y n ó w i refor­ m a t ó w zaczęto masowo z a k ł a d a ć drogi k r z y ż o w e w pol­ skich kościołach . 7 s 10 Analogiczne, wielopostaciowe u k ł a d y stosowała polska grafika dewocyjna ilustrująca teksty pasyjne, pieśni, r o z m y ś l a n i a , m o d l i t w y . Znane są szesnastowieczne „Roz­ m y ś l a n i a m ę k i Pana Naszego..." , p r z e d s t a w i a j ą c e scenę z Chrystusem p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m w otoczeniu t ł u ­ mu, oraz X V I I - w i e c z n a „ K a l w a r y a albo Nowe Jeruza­ lem..." , gdzie p o j a w i ł a się analogiczna scena. n 12 pod 84 Wspomniane przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o k r z y ż e m , otoczonego t ł u m e m osób, są p r z y k ł a d e m Popularna w rzeźbie i grafice ludowej odmiana sa­ motnego Chrystusa u p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , będącego symbolem słabości i osamotnienia, stanowi k o n t y n u a c j ę nielicznych p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i dysponuje sztuka ofi­ cjalna. R e p r e z e n t u j ą je m. i n . trzy rzeźby z trzech kaplic Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m z K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej, p o c h o d z ą c e z lat 1632—1641 i 1724 oraz rzeźba wykonana przez Gabriela Padwaniego w roku 1664 dla klasztoru Klarysek w Starym S ą c z u . Fakt podjęcia przez s z t u k ę l u d o w ą popularyzacji tej w ł a ś n i e odmiany typu ikonograficznego Upadku Chrystusa pod krzyżem, m a j ą c e j charakter dewocyjny, świadczy o stosunku emocjonalnym t w ó r c y i odbiorcy, p r z e z n a c z a j ą c y c h te figury dla celów prywatnego, kameralnego k u l t u . Bezpośredniego źródła ikonograficznego ludowych w y o b r a ż e ń Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m należy p o s z u k i w a ć w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, o ś r o d k u k u l t o ­ w y m i centrum pielgrzymek czynnym już w pierwszych latach X V I I w., a nie mniej ż y w o t n y m do dnia dzisiej­ szego. K a l w a r i a Zebrzydowska, k t ó r a jest p i e r w s z ą polską k a l w a r i ą , p o w s t a ł a jako fundacja Mikołaja Zebrzydow­ skiego na wzór k a l w a r i i europejskich oraz w oparciu o rozprawy Christiana A d r i a n i Crumpa czyli Androchomiusa z Delft, k t ó r y w roku 1584 w y d a ł dwie prace: „ J e r u z a l e m sicut tempore Christi floruit..." oraz „ T h e a t r u m Terrae et bibliocarum historiarum....", w k t ó r y c h wyróżnił, obok innych stacji, trzy stacje Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m . W roku 1604 p r z y b y ł do K a l w a r i i 1 3 14 15 18 �85 �Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 12, 13. Rzeźba drew­ niana, polichr. Całość i fragm., wys. 61 cm, dł. 135 cm. Kamesznica, pow. Żywiec. II. 14. Rzeźba drewniana, wys. 12 cm, dł. 29 cm. Obłazy Ryterskie, pow. Nowy Sącz. II. 15. Rzeźba drewniana, wys. 8 cm, dł. 17,5 cm. Wł. Muz. Etnograf., Kraków. Jest to kaplica Pierwszego Upadku — Primus Lapsus z p o s ą g i e m w y o b r a ż a j ą c y m Chrystusa p a d a j ą c e g o pod c i ę ż a r e m krzyża, p o c h o d z ą c y m z lat 1632—1641, kaplica Drugiego Upadku, zwana B r a m ą Z a c h o d n i ą — Porta Occidentalis z barokowym p o s ą g i e m U p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m . W kaplicy Trzeciego U p a d k u — Tercius L a p ­ sus znajduje się rzeźba Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ­ żem, z r o k u 1724. Rzeźba p r z e d s t a w i a j ą c a Upadek pod k r z y ż e m i po­ chodząca z kaplicy Trzeciego U p a d k u już w k i l k a lat po jej ustawieniu w kaplicy zyskała miano „ c u d o w n e j " , sta­ jąc się, obok obrazu M a t k i Boskiej, celem pielgrzymek i przedmiotem specjalnego k u l t u . Zachowany fragment książeczki do n a b o ż e ń s t w a p o c h o d z ą c y z p r z e ł o m u X V I I I na X I X w., pod r y c i n ą p r z e d s t a w i a j ą c ą Chrystusa pada­ jącego pod k r z y ż e m , cytuje następującą informację: „... około Roku P a ń s k i e g o 1740 na t y m mieyscu Pan Bóg począł r ó ż n y m i dobrodzieystwy k o n t e n t o w a ć . . . " . Dowo­ dem dalszego wzrostu k u l t u Figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u są ofiarowywane wota, o k t ó r y c h w y c z e r p u j ą c e informacje n o t u j ą akta b e r n a r d y ń s k i e p o d a j ą c e jako p i e r w s z ą w i a d o m o ś ć , że Anno D n i 1752 A d Capellam 3ty Lapsus Salwatoris W o t u m srebrne znaczne i n firme Ingantis pannis i n v o l u t i z Ł a ń c u s z k a m i srebrnymi od W... Pani Moszczyńskiej z Barwalduf?)..." ofiarowano, podobnie zresztą jak i „... Eodem Anno Serce Srebrne na... Imie Jezus do trzeciego upadku P. Jezusa od I m ć . Pana Sowińskiego..." zawieszono. Dalsze w i a d o m o ś c i p o d a j ą zanotowane przez b e r n a r d y n ó w zapiski o funda­ cjach wot w latach 1753—1767. Ostatecznym utwierdzeniem cudowności figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u w K a l w a r i i Zebrzydowskiej było jej p o ś w i ę c e n i e w r o k u 1823 przez biskupa t a r ­ nowskiego Grzegorza Tomasza Z i e g l e r a . R ó w n o l e g l e ze wzrostem p o p u l a r n o ś c i cudownej figury z Kaplicy Trze­ ciego Upadku coraz liczniej p o j a w i a ł y się w y d a w n i c t w a p o ś w i ę c a n e r o z m y ś l a n i o m , modlitwom, opisom Drogi K r z y ż o w e j w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. P o p r z e d z i ł y je takie dzieła jak: Abrahama Rozniatowskiego „ P a m i ą t k a Krwawey Ofiary Pana Zbawiciela", Grochowskiego „ H i m n y o Męce P a ń s k i e j do o b r z ę d ó w Kalwariey Zebrzydowskiey y do tamecznego n a b o ż e ń s t w a należące..." z r o k u 1611, Franciszka P ę k a l s k i e g o „ V i a r u m Redemptionis nostrae..." z 1620 r. oraz wydana w 1669 r. „ K a i warya albo Nowe Jeruzalem na Polach Zebrzydowskich zasadzone, a przez oyca Franciszka Dzielowskiego... w y ­ powiedziane...". W X I X w. książki poświęcone K a l w a r i i Zebrzydowskiej drukowali m. i n . Zygmunt J e l e ń , Józef Pisz z Tarnowa, K a r o l Osiowski i Pokorny z Wadowic, Franciszek Orzeł z F r y d k a ; są to takie pozycje jak: „Droga k r z y ż a Pana Jezusowego..." wydana w latach 1844 i 1864 w K r a k o w i e , „Droga krzyża..." wydana w 1863 r. w Wadowicach oraz p o c h o d z ą c a również z Wadowic „Księga K a l w a r y j s k a . U w a g i i m o d l i t w y sto­ sowne do pobożnego r o z p a m i ę t y w a n i a . . . przez W. O. Paschalisa" zebrane w r o k u 1864. Nie m n i e j s z ą popular­ nością cieszyły się pieśni kalwaryjskie, k t ó r e m i ę d z y i n ­ n y m i wydano w latach 1848 i 1861 w Bochni, w 1859 r. w Wadowicach. U z u p e ł n i e n i e m tych jakby oficjalnych w y d a w n i c t w o b e j m u j ą c y c h teksty pieśni i m o d l i t w były drukowane przez klasztor b e r n a r d y n ó w w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej przewodniki d r ó ż k o w e , zwane „ K s i ą ż k a m i K a i w a r y j s k i m i " , k t ó r e powielano r ó w n i e ż i w j ę z y k u sło19 20 21 22 13 Zebrzydowskiej Ojciec Capranica, k t ó r y znając Jerozo­ l i m ę udzielał w s k a z ó w e k przy z a k ł a d a n i u tak zwanych „dróżek kalwaryjskich", natomiast roboty b e z p o ś r e d n i o prowadził matematyk i teolog Szymon Ż e b r o w s k i Pierwsze pielgrzymki zanotowano już w r o k u 1609, dal­ sze informacje o nich p o w t a r z a ł y się przez cały wiek X V I I , a nieco późniejsza, konkretna notatka z 1730 r o k u podaje, że w t y m r o k u p r z y b y ł o do K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej 20—30 tysięcy p i e l g r z y m ó w , k t ó r y c h celem było nawiedzenie cudownego obrazu M a t k i Boskiej oraz od­ bycie Drogi K r z y ż o w e j . Jak już wspomniano, w ś r ó d kaplic kalwaryjskich w y ­ s t ę p u j ą trzy kaplice Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , i n t e r e s u j ą c e z r a c j i z n a j d u j ą c y c h się w e w n ą t r z rzeźb. 1 7 18 86 2 3 �14 wackim, co p o t w i e r d z a j ą dwie pozycje wydane we F r y d k u w latach 1902 i 1911 pt. „Obchody kalwarske ćili k n i ż k a k u konani pobożnosti...", przeznaczone dla cze­ skich i s ł o w a c k i c h p i e l g r z y m ó w . 24 O m ó w i o n e i fragmentarycznie wymienione w y d a w ­ nictwa dewocyjne — książki do n a b o ż e ń s t w a z tekstami modlitw, pieśni, r o z m y ś l a ń wielokrotnie u z u p e ł n i a n e by­ ły ilustracjami, w p r o w a d z a j ą c y m i — obok innych scen pasyjnych — sceny trzech u p a d k ó w Chrystusa pod k r z y ­ żem. Znana jest r ó w n i e ż k s i ą ż k a do n a b o ż e ń s t w a spe­ cjalnie p o ś w i ę c o n a cudownej figurze Chrystusa p a d a j ą ­ cego po raz trzeci pod k r z y ż e m , z a t y t u ł o w a n a „ S e r d e c z n e westchnienie duszy p o b o ż n e y do Pana Jezus po trzecie z k r z y ż e m u p a d a i ą c w K a l w a r y i Zebrzydowskiey przy Krakowie..." i ilustrowana sceną z Chrystusem samotnie p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m ' . W a r c h i w u m b e r n a r d y ń s k i m zachował się r ę k o p i s z a t y t u ł o w a n y „ K a l w a r y i s k i e nabo­ ż e ń s t w a czyli Obchody K r w a w e y Drogi u m ę c z e n i a Pana Jezusa Chrystusa" z a w i e r a j ą c y zbiór wierszy, w k t ó r y m opis Trzeciego Upadku rozpoczyna się od słów: 2 „Już to po trzeci raz pod k r z y ż e m upadasz Zraniony strudzony, nic sobą nie w ł a d a s z O Jezu cudowny, w t y m trzecim u p a d k u " Nie mniejszą rolę w popularyzacji k u l t u figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u pod k r z y ż e m w K a l w a r i i Zebrzydowskiej o d e g r a ł y obrazki dewocyjne produkowa­ ne masowo i b ę d ą c e rodzajem ł ą c z n i k a i p o ś r e d n i k a po­ między s z t u k ą oficjalną i l u d o w ą . Odbijane na jedwabiu lub papierze, ł a t w e do kolportowania, kupowane były przez p i e l g r z y m ó w jako jedna z p a m i ą t e k odpustowych. Stąd pochodziły charakterystyczne napisy, w dosłownej bądź też nieco zmienionej postaci powtarzane na grafi­ kach ludowych. Są to takie teksty jak: „ W y o b r a ż e n i e Obra­ zu cudownego U p a d k u I I I Zbawiciela naszego JEZUSA CHRYSTUSA na górze K a l w a r y i u OO B e r n a r d y n ó w zakonu OO Franciszka" , „Effigie miraculosa Christi D n i sub Cruce tertio Lapsi i n Calvaria Zebrzydoviana existens apud PP Franciscanos" (il. 8), w z g l ę d n i e w j ę ­ zyku niemieckim: „ G n a d e n b i l d auf dem Halfariberg /!/ in P o l e n " . Obrazki te p r z e d s t a w i a ł y widok w n ę t r z a 26 27 28 -(MMI •»*;,<•, 87 �kaplicy trzeciego upadku w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, ze specjalnym wyeksponowaniem samej figury Chrystusa otoczonego postaciami M a r i i i Jana oraz pod baldachi­ mem b a r o k o w y m i k o r o n ą , p o d t r z y m y w a n ą przez dwa putta. Z tych w ł a ś n i e w z o r ó w k o r z y s t a ł a grafika i rzeźba ludowa, p o w i e l a j ą c typ Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m w wersji przede wszystkim dewocyjnej. Odrzucone zo­ stały dodatkowe atrybuty, co pozwoliło na wyekspono­ wanie samej figury padającego. I s t n i e j ą r ó w n i e ż przed­ stawienia, k t ó r e zostały u z u p e ł n i o n e napisami komentu­ j ą c y m i g e n e z ę wizerunku. Za typcwy p r z y k ł a d posłużyć może r z e ź b a z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, w k t ó r e j na k r z y ż u umieszczono napis: „ T S E C I ( R S ) P O T K S Z Y Z E M DOLORES — P A N JEZU... U P A D A " , w z g l ę d ­ nie grafika .podpisana: „ W Y R A Ż E N I E P A N A JEZUSA PO TRZECIE Z K R Z Y Ż E M U P A D A J Ą C E G O CE K T Ó ­ RY C U D A M I SŁYNĄ C I NA K A L W A R Y I CTIERY M I L E OD K R A K O W A " . Wymienione obrazki dewocyjne, p e ł n i ą c e dla t w ó r ­ ców ludowych f u n k c j ę w z o r n i k ó w oraz sprzedawane na kalwaryjskich odpustach g r a f i k i i rzeźby, były rozpro­ wadzane przez p i e l g r z y m ó w . Załączona mapa ilustruje rozmieszczenie rzeźb ze sceną Upadku Chrystusa pod 2 9 k r z y ż e m na terenie obecnego w o j . krakowskiego, co po­ k r y w a się z g r a n i c ą terenu n a j w i ę k s z e j popularności K a l w a r i i Zebrzydowskiej jako o ś r o d k a pielgrzymek. Typ przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m zna­ ny jest r ó w n i e ż z t e r e n ó w Słowacji, gdzie rozpowszech­ nił się w rzeźbie jako odmiana samotnie p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m Chrystusa oraz w malarstwie na szkle, w for­ mie całych dróg k r z y ż o w y c h , r ó w n i e ż eksponujących scenę upadku pod k r z y ż e m . Logiczne p r z e s ł a n k i , pozwa­ lające w i ą z a ć te rzeźby z K a l w a r i ą Z e b r z y d o w s k ą na podstawie jej p o p u l a r n o ś c i jako o ś r o d k a pielgrzymowego na Słowacji i w Czechach, p o t w i e r d z a j ą słowaccy badacze sztuki l u d o w e j . 30 Kończąc p o w y ż s z e k r ó t k i e r o z w a ż a n i a należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że p o p u l a r n o ś ć figury Chrystusa Upada­ jącego pod k r z y ż e m oraz jej k u l t r o z w i n ę ł y się w k r ę g u działania K a l w a r i i Zebrzydowskiej, a b e z p o ś r e d n i m źród­ ł e m t y p u ikonograficznego, podjętego w sztuce ludowej w odmianie dewocyjnej, jest uznana za c u d o w n ą figura z kaplicy Trzeciego Upadku Chrystusa pod K r z y ż e m . Jeszcze w c h w i l i obecnej na kalwaryjskich odpustach sprzedawane są figury Chrystusa p a d a j ą c e g o pod krzy­ żem, lecz jako wyroby gipsowe produkcji masowej nie podlegają i n t e r e s u j ą c y m nas konwencjom artystycznym. PRZYPISY 1 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, T. I I , s. 465-467. 2 Rzeźby drewniane i kamienne, przedstawiające Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , o w y m i a r a c h od 20 do 150 cm, ustawiano w e w n ę k a c h kaplic, na s ł u p a c h p r z y ­ d r o ż n y c h , w fasadach d o m ó w . W czasie opracowywania niniejszego k o m u n i k a t u przejrzano przeszło 150 przy­ k ł a d ó w z n a j d u j ą c y c h się w terenie oraz w dokumentacji fotograficznej I n s t y t u t u Sztuki P A N . 3 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warsza­ wa 1934, ryc. 53. 4 W ś r ó d drewnianych rzeźb ludowych p r z e d s t a w i a j ą ­ cych Upadek pod k r z y ż e m znane są m i ę d z y i n n y m i obiekty datowane na r o k 1716 z Trzebini, 1822 z Muzeum i m . Orkana w Rabce (nr i n w . MOR/27). Rzeźby kamienne datowane są n a s t ę p u j ą c o : 1778 — Wadowice, 1779 — Si­ dzina, pow. M y ś l e n i c e . 1791 — Sucha, 1796 — Gilowice, pow. Ż y w i e c (fundatorem był M i c h a ł Copia), 1798 — Zabłoczna, pow. Ż y w i e c , 1805 — Kobernica, pow. Biała, 1808 — Tarnawa Din., pow. Wadowice, Zembrzyce, pow. Wadowice, 1810 — Krzeszowa, pow. Ż y w i e c , 1821 — Moszczenica, pow. Żywiec, 1822 — R y c h w a ł d , pow. Ży­ wiec, 1823 — Ż y w i e c , 1826 —• J e l e ś n i a , pow. Ż y w i e c , 1829 — Radziechowa, pow. Ż y w i e c , 1830 — Zembrzyce, pow. Sucha, Grójec, paw. Biała, 1833 — M i l ó w k a , pow. Ż y w i e c , 1842 — Ż y w i e c , 1848 — K o j s z ó w k a , pow. M y ś l e ­ nice, 1863 — Spiwne, pow. Wadowice. 1869 — Wietrzy­ chowice, pow. D ą b r o w a Tarnowska ( w y k o n a ł Jakub K r a k o w s k i z Zakliczyna) 1872 — M i e c h ó w , 1884 — Marc ó w k a , pow. Wadowice. 16 88 �17 Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 16. Rzeźba kamienna, polichr., wys. 34 cm, dł. 82 cm. Milówka pow. Żywiec, n. 17. Rzeźba drewniana, polichr., wym. 34 X 48 cm. Wł. Muz. Diecezjalne, Tarnów. II. 18. Rzeźba drewniana, polichr., wys. 31,5 cm. Wł. Muzeum, Cieszyn. �5 T. Seweryn, Swiątkarz Powsinoga, Warszawa 1963, s. 130. 6 Informacji udzielił art. r z e ź b i a r z B r o n i s ł a w Chro­ my z K r a k o w a . 7 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , z. 3; J. Gadomski, M a l o w i d ł a ścienne z X I V w i e k u w Czcho­ wie, „Folia Historiae A r t i u m " , I I , K r a k ó w 1965. 8 W. Smereka, Studium pasyjne, rys historyczny i teksty Drogi Krzyżowej, K r a k ó w 1968, s. 73—74. 9 Katalog Zabytków..., t. I , z. 3. 10 W. Smereka, op. cit., s. 102. 11 Rozmyślania męki Pana naszego Iezusa Kryslusa z modlitwami... w Krakowie, w d r u k a r n i Ł a z a r z o w e y , Roku P a ń s k i e g o 1594. 12 Kalwarya albo Nowe Jeruzalem na Polach Ze­ brzydowskich zasadzone, a przez Oyca Franciszka Dzielowskiego... wypowiedziane w Kazimierzu przy Krako­ wie... 1669. 13 Katalog Zabytków..., t. I , z 14; J. Ł e p k o w s k i , Kal­ warya Zebrzydowska i jej okolica, K r a k ó w 1850, s. 76; C. Bogdalski, Święta Kalwarya Zebrzydowska na pod­ stawie kronik, dokumentów... K r a k ó w 1910, s. 47; K . D ą ­ browski, Kalwaria Zebrzydowska, Kalisz 1933, s. 27—23; Jerzy Szabłowski, A r c h i t e k t u r a K a l w a r i i Zebrzydowskiej (1600—1702), „Roczn. K r a k . " X X I V , 1933; H . E. Wyczawski, Dzieje Kalwarii Zebrzydowskiej, K r a k ó w , 1947, s. 180. 14 Katalog Zabytków..., t. I . z. 10. ¡15. L . K a l i n o w s k i , Geneza Piety średniowiecznej, „ P r a c e K H S " , X , 1953. 16 J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 75; C. Bogdalski, op. cit. s. 123—124; K . D ą b r o w s k i , op. cit., s. 27—28; H . E. W y czawski, op. cit. s. 6; J. Szabłowski, op. cit., s. 5; E. Roth, Der volkreiche Kalvarienberg in Literatur und Kunst des Spätmittelalters, B e r l i n 1958, s. 141; K . Nowacki, Misterium w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, „Kwartalnik Teatralny", I X . -i960, z. 3—4, s. 456—462; W. Smereka, Fot. Stefania Krzysztofowicz — U. 1—3, 5, 6, 8, 9; Jan ski — U. 18; Anna Kunczyńska-Iracka — il. 19. II. 19. Upadek manowa. Chrystusa pod krzyżem, rzeźba op. cit., s. 19—29, 68—109; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 472—474. 17 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 5—6; W. Smereka, op. cit., s. 24, 76. Wzorem przy z a k ł a d a n i u drogi krzy­ żowej w K a l w a r i i Zebrzydowskiej były kalwarie w D u ­ senbach w Alzacji, Varallo koło Mediolanu, Koblencji, Zgorzelcu, Bambergu, Averdopie, Norymberdze, F r y b u r ­ gu. (H. E. Wyczawski, op. cit., s. 3,4.). Na wzór K a l w a r i i Zebrzydowskiej p o w s t a ł y kalwarie na Suwalszczyźnie, w Gordach, w Wejherowie, pod Radzyniem, w P a c ł a w i e , w Wólce G ó r s k i e j , w Wilnie, Krzeszowie, Wambierz>cach, na Górze Ś w i ę t e j Anny, w G ł u c h o ł a z a c h (W. Sme­ reka, op. cit., s. 29, 30, 76). 18 K . Nowacki, op. cit., s. 457. 19 P a ń s t w o w e A r c h i w u m m. K r a k o w a . Teka Gra­ bowskiego, T. 56, ryc. 1623. 20 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 188. 21 T a m ż e , s. 188, ł89, 191, 317, 318, 763. 22 Encyklopedia kościelna, Włocławek, 1933, t. X X X I I I , s. 207; J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 76; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 151 ( „ A Dni 1823 die 9 Junii conseciata a Capelle 3 Lapsus... Dno Dno Dno Gregorio Thomas Ziegler, Ep. Tyn..."). 23 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 197. 24 T a m ż e , s. 189. 25 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 1323. 26 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie. 27 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 610. 28 P a ń s t w o w e Archiwum... ryc. 1324, 1325. 29 Ż a b n i c a , pow. Ż y w i e c , wł. Muzeum w Ż y w c u , nr inw. JE/343/MŻ. 30 E. O k ä l o v ä , Ludove drevene sośky, M a r t i n , 1964, s. 11, 56, ryc. 55; S. Kovacevicova, Ludova plastika na Slovensku, Bratislava 1967, s. 3—4; V. H a s a l o v ä , Die m ä h r i s c h e Hinterglasmalerei, „ E t h n o g r a p h i c a " , Brno, V I I — V I I I , 1965—1968, s. 38—39. n o n Swiderski drewniana, ci — U. 4, 10—16; CAF — U. 17; Stefan dl. 40 cm. Muz. Opactwa Cystersów, Szczyrzyc, Deptuszew- pow. Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4b9562f679bcde7e88cff7fb1815bd.pdf e1b36de03d80d4204664c9486dd610cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource biografie malarstwo Mazurkiewicz, Jędrzej - malarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4480 Title A name given to the resource Malarz Jędrzej Mazurkiewicz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieży ńska-Stolot, M A L A R Z Stefania Krzysztof owicz J Ę D R Z E J M A Z U R K I E W I C Z W czasie przeprowadzanej w e w r z e ś n i u 1960 roku inwentaryzacji z a b y t k ó w pow. leżajskiego z ramienia w o j e w ó d z k i e g o konserwatora z a b y t k ó w przy W R N w Rzeszowie, z w r ó c o n o u w a g ę na p o l i c h r o m i ę trzech k a ­ pliczek. Z n a j d u j ą się one na terenie d w u s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsi — W o l i Zarczyckiej i Hucisk, położonych w odległości około 14 k m na p ó ł n o c n y z a c h ó d od L e ­ żajska. Z b l i ż o n e daty powstania m a l o w i d e ł , ich forma oraz sygnatura malarza J ę d r z e j a Mazurkiewicza p o z w a l a j ą z w i ą z a ć je w j e d n ą o d r ę b n ą g r u p ę . M a l o w i d ł a , wykonane t e c h n i k ą k l e j o w ą , w e wszyst­ kich trzech kapliczkach łączy analogiczna kompozycja. S k ł a d a się ona ze stojących postaci ś w i ę t y c h rozmiesz­ czonych na w e w n ę t r z n y c h ś c i a n a c h kapliczek, ponad k t ó r y m i biegnie pas o r n a m e n t ó w , napisu fundacyjnego umieszczonego nad d r z w i a m i i m a l o w i d e ł na suficie. W y j ą t e k stanowi kapliczka z W o l i Zarczyckiej, gdzie m a l o w i d ł a p o j a w i a j ą się na w e w n ę t r z n y c h i z e w n ę t r z ­ nych ś c i a n a c h . Najwcześniejsze ze wspomnianych m a l o w i d e ł znajduje się w kapliczce tzw. Gorylowej ze wsi Huciska ( i l . 3). Kapliczka Gorylowa założona jest na planie o ś m i o b o ku, nakryta k o p u ł k ą z gontu i z w i e ń c z o n ą l a t a r n i ą W sześciu w n ę k a c h dzielących ściany kapliczki umiesz­ czono n a s t ę p u j ą c e m a l o w i d ł a : (od wschodu) „ M a t k a Boska Bolesna", scena uszkodzona (na skutek wybicia okienka), i II. 1, 2. Sw. Mikołaj, św. Jakub, fragmenty z kapliczki Gorylowej. II. 3. Kapliczka tzw. Huciska, pow. Leżajsk. polichromii Gorylowa. 201 �„ Ś w i ę t y M i k o ł a j " (ił. 1), „Św. Barbara", scena nieczy­ telna (ze wzgl. na wybicie okienka) oraz „Św. Jakub" (ił. 2). U nasady k o p u ł k i umieszczono fryz r o ś l i n n y z kartuszami i m o t y w a m i ludzkich masek na osi, p o ł ą ­ czonych w s t ę g a m i , z k t ó r y c h s p ł y w a j ą kampanulle. Po­ nad fryzem, na osi okienek namalowano dwa tonda w obramieniach roślinnych. Tondo na ścianie wschod­ niej silnie zniszczone przedstawia św. M i c h a ł a A r c h a ­ nioła w walce z d i a b ł e m . Znaczne zniszczenie drugiego tonda nie pozwala na odczytanie jego treści. Nad ołta­ rzem umieszczono kartusz z napisem ( m a j u s k u ł a ) : „ W s p o ­ m o ż e n i e wiernych" . Bardziej zniszczone są m a l o w i d ł a w drugiej kaplicz­ ce ze wsi Huciska,, później datowane. Kapliczka ma plan p r o s t o k ą t a o ściętych od w e w n ą t r z narożnikach ( i l . 4). Na ścianie zachodniej malarz umieścił postacie św. Antoniego i św. Mikołaja, a na wschodniej — figury: niezidentyfikowanej zakonnicy, t r z y m a j ą c e j k a r t k ę z napisem ,,Amavi crucificum", i ś w . M i c h a ł a z napisem u d o ł u : „Quis ut Deum". 2 Na ściętych n a r o ż n i k a c h namalowano postacie św. Wojciecha, św. J ó z e f a , t r z y m a j ą c e g o Dzieciątko, św. Barbary i niezidentyfikowanego świętego. Ponad posta­ ciami świętych, na ściętych n a r o ż n i k a c h i ponad okien­ kami z n a j d u j ą się kartusze podobne do o r n a m e n t ó w ro­ kokowych. Ściany zwieńczone są fryzem patronowym, a na suficie namalowano postać M . B. Niepokalanego Poczęcia w ś r ó d chmur. Najpóźniejszą d a t ę noszą m a l o w i d ł a kapliczki z W o l i Zarczyckiej, r ó w n i e ż założonej na planie p r o s t o k ą t a i przykrytej dachem dwuspadowym. Na fasadzie ka­ pliczki, w d w ó c h niszach f l a n k u j ą c y c h drzwi, namalo­ wano postacie św. Piotra i P a w ł a ( i l . 5), a w szczycie — Oko Opatrzności, adorowane przez a n i o ł ó w . Ponad drzwiami umieszczono napis z tekstem m o d l i t w y . Na 3 4 5 202 ś c i a n a c h w e w n ę t r z n y c h namalowano t e c h n i k ą k l e j o w ą sześć postaci ś w i ę t y c h : (od p o ł u d n i a ) J ę d r z e j a , Wojcie­ cha, Szymona, Tomasza ( i l . 7), Jana Nepomucena i K a ­ tarzyny, a poniżej okienek — św. A n n y z M a t k ą Boską (il. 6) i ś w . M a r i i Magdaleny. Ponad postaciami ś w i ę ­ tych umieszczono fryz z kartuszy zbliżonych do orna­ m e n t ó w stylu r é g e n c e , w y p e ł n i o n y c h k r a t k ą i z a k o ń ­ czonych kampanullami. O t w ó r drzwiowy f l a n k u j ą dwa wazony z bukietami k w i a t ó w . Na dole całość obiega fryz patronowy. Polichromia sufitu jest silnie zniszczo­ na i zaklejona papierem. W każdej ze wspomnianych kapliczek w y s t ę p u j e , j a k w y ż e j wspomniano, napis f u n ­ dacyjny umieszczony ponad drzwiami, u j ę t y w r o ś l i n n y kartusz z m o t y w e m putt. W y j ą t e k stanowi druga ka­ pliczka ze wsi Huciska, gdzie napis fundacyjny u j ę t o jedynie w p r o s t o k ą t n ą r a m ę . Napis fundacyjny z kapliczki ciska podaje: Gorylowej we wsi Hu­ „(Kap)lica Fundowana. Roku 1835 F(u)ndatora Wojciecha Szu(r)daka (r)e(stau)rowana (w).... 187... przez Re S t ę p n i a Gosp(oda)rzy z Wsi Huciska " ( i l . 8). Podobnej treści napis fundacyjny znajduje się w giej kapliczce ze wsi Huciska: dru­ „TĘ K A P L I C Ę ( F U N D O W A Ł ) SIWIEC Z Ż O N Ą K A ­ T A R Z Y N Ą ORAZ Z M A T K Ą K A T A R Z Y N Ą S I W C O W Ą Z R E A L N O Ś C I PO SP. WOJCIECHU SIWCU. Muiiował A n t o n i K i e ł b . M a l o w a ł J. Mazurkiewicz. Dnia 31 lipca Roku P a ń s k i e g o 1880. S. Jana F... M i c h a ł Sulikowski od P... 185... p... zaś przez W S..sk w (r. 1880)" ( i l . 9). Ciekawy jest fakt pojawienia się podpisu J. Mazurkiewicza, którego nazwisko w y s t ę p u j e malarza również �6 na wschodniej ścianie kapliczki z W o l i Z a r c z y c k i e j , obecnie zasłonięte obrazem o ł t a r z o w y m ( i i . 11). Kapliczka z W o l i Zarczyckiej ma r ó w n i e ż napis funda­ cyjny n a s t ę p u j ą c e j t r e ś c i : „Ta kaplica fundowana przez Szymona Ruszaka w roku 1851, a zaś poprawiona w r. 1862, znowu restaurowana i odmalowana kosztem fundatora z żoną M a r y j a n n ą m a ł ­ ż o n k ó w w r. 1881" ( i l . 10). Jak już nadmieniono, opisane wyżej m a l o w i d ł a z trzech s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą kapliczek w y k a z u j ą dużo cech w s p ó l n y c h , z a r ó w n o pod w z g l ę d e m formy, j a k i pro­ gramu ikonograficznego. Sztywne postacie świętych, ustawione w trzech czwar­ tych, na tle neutralnym, potraktowane płaszczyznowo, t w o r z ą jednostajny r y t m . Spłaszczone głowy pochylo­ ne są w bok. Typowe są szerokie twarze, pozbawione głębszego wyrazu. Wielokrotnie pojawia się typ fizyczny o d ł u g i m nosie (linia nosa łączy się z linią b r w i ) , ma­ łych ustach i wyrazistych oczach z ciemnymi, d u ż y m i t ę c z ó w k a m i . Analogiczny typ r e p r e z e n t u j ą twarze ś w i ę ­ tych z malarstwa ikonowego s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w . 7 Naiwne ruchy postaci ograniczają się do podtrzymy­ wania a t r y b u t ó w i w y k o n y w a n i a prostych gestów. Sza­ ty, z w y j ą t k i e m s t r o j ó w pontyfikalnych i zakonnych, s k ł a d a j ą się z sukni i narzuconego na ramiona płasz­ cza, k t ó r y — na skutek podtrzymywania r ę k ą — tworzy wielokrotnie p o w t a r z a j ą c y się fałd w kształcie ucha. Podzielone są one pionowymi f a ł d a m i i podobnie jak całe postacie obwiedzione ciemnym konturem. Obok prymitywnych zestawień kolorystycznych, złożonych z błękitu, czerwieni, żółci i zieleni, p o j a w i a j ą się w du­ żej ilości kolory b r ą z o w y i różowy. Prostota kompozycji, p r y m i t y w i l u d o w o ś ć postaci świętych kontrastuje z ornamentami, pozostającymi pod w p ł y w e m o r n a m e n t ó w rokokowych o p r z e m y ś l a n e j kom­ pozycji i delikatnym rysunku. Program ikonograficzny wprowadza obok popularnych postaci świętych — j a k św. M i k o ł a j , Wojciech, Barbara itp. — postacie niezidentyfikowanej zakonnicy (Brygida?), Tomasza, Antoniego, Szymona i św. J ę d r z e j a — patrona autora polichromii — J ę d r z e j a Mazurkiewicza. Z a s t a n a w i a j ą r ó w n i e ż częste napisy łacińskie, towa­ rzyszące postaciom świętych. A u t o r e m trzech polichromii byl J ę d r z e j Mazurkiewicz, którego podpis w y s t ę p u j e w drugiej kapliczce z Hucisk i w kapliczce z Woli Zarczyckiej. Miejscowa t r a d y c j a łączy r ó w n i e ż nazwisko Mazurkiewicza z m a l o w i d ł a m i kapliczki Gorylowej, co też potwierdza forma tej po­ lichromii. Napisy fundacyjne w s k a z u j ą , że Mazurkiewicz malo­ w a ł kapliczki w latach 1879, 1880, 1881. Księgi parafial­ ne z Woli Zarczyckiej podają, że J ę d r z e j Mazurkiewicz u m a r ł 26.1.1886 roku, w wieku lat 52. Pochodzi on ze wsi K r z e s z ó w za Sanem,, pod d a w n y m zaborem rosyj­ skim, i był o r g a n i s t ą w W o l i Zarczyckiej . Ponadto p r o w a d z i ł w o r g a n i s t ó w c e szkolę i dzięki temu zyskał sobie przezwisko „ b a k a ł a r z " . Oprócz malowania zajmo­ w a ł się r ó w n i e ż r z e ź b i e n i e m ś w i ą t k ó w ". 8 9 10 P o w y ż s z e dane o J ę d r z e j u M a z u r k i e w i c z u - o r g a n i ś c i e t ł u m a c z ą styl jego m a l o w i d e ł , łączących w sobie elemen­ ty sztuki ludowej i m a ł o m i a s t e c z k o w e j . Był on a r t y s t ą ludowym, samoukiem, który uległ zapewne w p ł y w o w i 11. 4. Kapliczka Huciska, pow. Leżajsk. 11. 5—7. menty polichromii z kapliczki w Woli Zarczyckiej, Leżajsk. Sw. św. Piotr i Paweł, św. Anna z Matką św. Tomasz. Frag­ pow. Boską, 203 �8 ś r o d o w i s k a artystycznego j a k i m był w X I X w., a t a k ż e w c z e ś n i e j Leżajsk. S t ą d też zapewne charakter ornamen­ tów, p o j a w i a j ą c y c h się w jego polichromiach. Stanowi­ sko organisty, jakie z a j m o w a ł , w y j a ś n i a stosowanie przez niego wzbogaconej ikonografii oraz n a p i s ó w ł a c i ń s k i c h . Mazurkiewicz nie był j e d y n y m malarzem w y k o n u j ą ­ cym p o l i c h r o m i ę kapliczek w okolicach Leżajska. O p r ó c z w i e l u innych działał tu r ó w n i e ż Franciszek Ksawery Stankiewicz, t w ó r c a polichromii w kapliczce we wsi Giedlarowa . Na terenie samego L e ż a j s k a z a c h o w a ł y się dwie ka­ pliczki; jedna na tzw. Zmuliskach, druga w p ó ł n o c n o zachodniej części miasta. W obu z n a j d u j ą się m a l o w i d ł a ścienne, k t ó r e przemalowane z u p e ł n i e straciły pierwotny charakter. K a p l i c z k i dekorowane m a l o w i d ł a m i p o j a w i a j ą się na terenie pow. leżajskiego jeszcze we wsiach W ó l k a G r o d z i s k a (dwie) i W ó l k a N i e d ź w i e d z k a . M a l o w i d ł a te są jednak bardzo dalekie od prac J ę d r z e j a Mazurkie­ wicza. Twórczość Mazurkiewicza nie jest w i ę c odosobniona, ale ściśle w i ą ż e się z w y s t ę p u j ą c ą na tych terenach t r a d y c j ą , k t ó r a stanowi być m o ż e dalekie echo s ł y n n y c h polichromii Stroińskiego. I2 13 } " 3if *****' PRZYPISY 1 W 1961 r. kapliczka została n i e w ł a ś c i w i e odnowiona przez właściciela, k t ó r y p o k r y ł j ą n o w y m dachem z papy. M a l o w i d ł a zostały przemalowane. P r z e m a l ó w k i w i ­ doczne są szczególnie w postaci św. M i k o ł a j a i w tłach pozostałych ś w i ę t y c h . P o n i ż e j postaci napisy ł a c i ń s k i e : „S. Adalbert, S. Josephus". M a l o w i d ł a obecnie przemalowane. Ponad postaciami ś w i ę t y c h Piotra i P a w ł a istniały napisy łacińskie, obec­ nie nieczytelne, k t ó r e zamieniono imionami świętych w j ę z y k u polskim. „ P o d T w o j ą obronę... C.". W tle widoczny jest napis łaciński, obecnie nieczytelny. 1881 — 13 sierpnia. J ę d r z e j Mazurkiewicz ( i l . 11). K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, W-wa 1934, str. 137. Informacji udzielił Kazimierz P i e c h o ń s k i , organista z W o l i Zarczyckiej. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku K r z e s z ó w był o s a d ą m i e j s k ą (1088 m i e s z k a ń c ó w ) w pow. biłgorajskim, k t ó r ą San oddzielał od Galicji. Należał do ordynacji Zamoy­ skich. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I V , pod r e d a k c j ą F. Sulimowskiego. Warszawa 1883, str. 787. 10 -yj W o l i Zarczyckiej pod koniec X I X w . działało k i l k u miejscowych a r t y s t ó w , o czym ś w i a d c z y fakt, że znaleziono tam m i ę d z y i n n y m i klocek drzeworytniczy z s y g n a t u r ą L R (F. Kotula, Klocek drzeworytniczy, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1949, R. I I I , str. 243). W J a ś l e w 1878 r. wydana została k s i ą ż k a pt. Wola Zarczycka, k t ó r e j autorem jest współcześnie żyjący z M a z u r k i e w i ­ czem ks. Marian P o d g ó r s k i , miejscowy proboszcz. W e d ł u g informacji K . Piechońskiego, na terenie W o l i Zarczyc­ kiej istnieje t r a d y c j ą , że J ę d r z e j Mazurkiewicz p r z e t ł u ­ m a c z y ł brewiarz na język polski. Informacja K . P i e c h o ń s k i e g o . Stefania Krzysztofowicz, Ewa Śnieżyńska, Mieszczań­ scy malarze leżajscy X I X wieku, „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. X V I I , 1963, str. 162. Obie po lewej stronie drogi z Wólki Grodziskiej do Grodziska G ó r n e g o . 2 ^•"A. Aft" ".Ci";M- " 7 • \ j A A ' ^ « > • • . V ' i J, 3 4 5 8 7 10 8 9 1 1 12 13 Napisy fundacyjne: II. 8. Kapliczka tzw. Gorylowa, II. 9. Kapliczka ze wsi Huciska. II. 10. Kapliczka z Woli Zar­ czyckiej. U. 11. Sygnatura J. Mazurkiewicza, kapliczka z Woli Zarczyckiej. Fot.: or.torok � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1069e90579173e465af441d87e22ebfe.pdf 018716197c6271f10c99050eed94a696 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource ikonografia etnograficzna "Oko Opatrzności" - ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4536 Title A name given to the resource Źródła ikonograficzne przedstawień "Oka Opatrzności" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.121-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefania Krzysztofowicz ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE W grupie l u d o w y c h o b r a z ó w religijnych kilkanaście z terenu przedstawień niemal całej „Oka PolskiWprowadzają schemat k o m p o z y c y j n y , złożony z górnej na sugeruje oraz „ziemską". tego Oka, Strefę górną umieszczonego otoczonym chmurami, roślą lub g ł ó w k a m i ręce podział wysypują jeden i dolnej strefy niebiańską" motyw promieniującym wieńcem kwiatów, putt; w y s u w a j ą c e bochenki znanych one „strefę wypełnia: w chleba Grupy z a c h o w a ł o się Opatrzności", obrazu, który PRZEDSTAWIEŃ otwar­ trójkącie winną się z chmur i ziarno, sugerują tego t y p u przedstawień. I. przez pow. pojawia lewej cych się padają okrągłe ziarna. U z u p e ł n i e n i e m są ziarna. U z u p e ł n i e n i e m zów są napisy OPACZNOŚC chleby, na SIĘ Y NADN PIEC (BOŻE. TYSIĘCY. menty rąk DWIEMA. „strefy jak dziobiącym obrazu adoracji 11. 1. Oko ol., lektura. część ziarno; pozwalają Oka KTÓRYŚ. się natomiast obrazów z OPATRZN..., „strefy różnice wyróżnić zachodzące kilka grup w wzrok BÓG stronę promieniującego II. w adoracji Oka po­ zaliczyć należy Opatrzności również Muzeum otwartego umieszczony wędrowiec i obraz Etnograficznego, niebiańską" kiju, przez i został, skierowujący 4 promieniującego grupę typologiczną na na stanowią Oka . obrazy z bar­ rami i winną ele­ ptactwem części Opatrzności. l a t o r o ś l ą g ł ó w k a m i pufct i o b o k dziobiących ziarno modlących wieśniaków oraz niezmienne, oraz tłumu a) N a j l i c z n i e j s z a pow. Sucha 5 grupa na szkle z p o d k l e j o n ą Zakopanem Kobryń ZSRR, Kraków i wl. Muz. i Etn. obrazy: Małych, 7 Kraków. pow. z Muzeum II. nieco 2. z Zawoi, Pińczów ( i l . 3), o r a z kompozycjach klęczącej, pary mieszczan. obejmuje grafiką ( i l . 5). W zostały z k o b i e t y i dziecka, pow. Siemiatycze w niezmien­ przedstawione zakonnic (il. 2), M ł o d z a w 4), Perlejewa, (il. ptaków się, złożone się niezmiennie p o s t a ć pow. Etn. 3 się „strefą Drugą Trójkąta. Zambrów , został m o t y w modlącego podróżnym stronę której kobiety, CHLE- typologicznych Opatrzności, ol., p i . Andronowa Zawoja pow. Sucha, wl. Muz. (ił. 1), n a klęczącej dziej r o z b u d o w a n ą s c e n ą adoracji. P o d o t o c z o n y m i c h m u ­ tym dolnej postać WIDZI, trójkąta z strony krakowskiego na grupy ziemskiej" z pod SWOYĘ. pozostają grupy którym OPATRNŚCIE. motywem ZSRR w postacie wsparty nie chmur Do blasze ZMIŁUY zestawie głowę Opatrz­ kompozycja Kobryń, gdzie z k o l e i w p r o w a d z o n y NAKARMIŁ. PIEC. W z obra­ i brzmiące: BÓG WSZYSTKO NASZA, niebiańskiej" i treść RYBAMI MEZOW. wysuwających podobnie bliżej PAN PAN BÓG OPATRZNOŚĆ BAMY ptaki modlą­ kompozycji omawianych określające NASZA, na kompozycji omawianych 2 zestawu Oka się Z b l i ż o n y do n i e j j e s t o b r a z z S z u m o w a , p o w . klęczących Na adoracji wyróżnia zwracającej chłopa. ptaków. pojedyncze bogatszego lato­ jedyncze ziarno z dużo ze s c e n ą osobę z Andronowa, ziemię. W strefie dolnej natomiast z n a j d u j ą s i ę przedsta­ stado d z i o b i ą c y c h jedną się n i e k i e d y przez istnienie W grupie obrazów w i o n e na tle p e j z a ż u o s ó b oraz reprezentowane przykłady ności OPATRZNOŚCI" dwie spadające jedna, dwie lub w i ę c e j te „OKA 6 obraz Tatrzańskiego tych powtarza odwróconej Oko ko- Opatrzności, 2 121 �II. 3. Oko Opatrzności, Pińczów. dl., deska. Perlejewo pow. Siemiatycze. 11. 4. Oko Opatrzności, ol., pł. Młodzawy biety oraz widocznej od tyłu, również klęczącej, dziewczynkL Bogatszy w treści jest obraz z muzeum w Łodzi (okładka), na którym pomiędzy „strefę niebiańską" i „ziemską" wprowadzony został motyw pięciopłetwej ryby, z której paszczy wyciągana jest boską ręką postać męska. Poniżej ryby klęczy na tle pejzażu i architektury kobieta z dziewczynką (zwrócone profilem), które modlą się do promieniującego Trójkąta z motywem otwarte­ go Oka. b) Omawianej grupie typologicznej podporządkowa­ ny jest drzeworyt z Radecznicy pow. Zamość (il. 11), na którym powtórzony został schemat wspólny dla tej grupy; różnica polega jedynie na wprowadzeniu, za­ miast modlącej się kobiety i dziewczynki, pary klęczą­ cych wieśniaków, obok których leży izwiązany snopek. c) Nieco odmienny charakter ma obraz z krakow­ skiego Muzeum Etnograficznego, na którym, pod otoczo­ nym winną latoroślą trójkątem oraz pod banderolą z napisem (il. 6), umieszczone zostały dwie postacie kalek, wyciągające ręce po chleb wysypywany przez dłoń wynurzającą się z chmur. d) Ostatnią grupę obrazów z wyobrażeniem zbiorowej sceny adoracji Oka Opatrzności stanowią jedynie dwie znane m i kompozycje, a to z klasztoru Klarysek w Sta­ rym S ą c z u (il. 8) oraz z Gorzenia Dolnego , na któ­ rych występują grupy zakonnic i mieszczan, klęczące pod promieniującym Trójkątem oraz pod rękami wysy­ pującymi chleb i ziarna. Omówione obrazy z wyobrażeniem Oka Opatrzności, zaliczane do grupy malarstwa ludowego i pochodzące 5 9 10 11 122 12 Małe pow. z 2.poł. X I X wieku, mogą służyć jako jeden z przykła­ dów przenikania wzorów i typów ikonograficznych ze sztuki oficjalnej do sztuki ludowej. Odpowiednie trans­ pozycje ikonograficzne wyrażone odmienną formą za­ decydowały o specyfice malarstwa ludowego, które przy­ czyniło się do kontynuacji tradycji wzorów sztuki ofi­ cjalnej przez cały niemal wiek X I X . Kult Boskiej Opatrzności rozpowszechnił - się na te­ renach Polski na przestrzeni X V I I wieku i utrzymał się, spopularyzowany przez papieża Klemensa X V , po­ przez wiek X V I I I i następnie X I X . Wyrazem tego jest szereg pozycji literackich, które zapowiedział Traktacik, o boskiej Opatrzności, Alberta St. Radziwiłła z roku 1652. W roku 1718 Kazimierz Narmąc wydał Cytharę * związaną tematycznie z kultem Opatrzności, zaś w roku 1745 pojawiły się Nowe Ateny Benedykta Chmielow­ skiego , wprowadzającego do swego dzieła długi wstęp, będący apoteozą Boskiej Opatrzności, której dedykuje swoją pracę: „... Wielmożney... wszystko mogącey Jaśnie Wieknożney... Jaśnie Oświeconey... Nayjaśniejszey... Niewyczerpaney, na wszysko patrzącey, wszystkich opatrującey, Nayświetszey... Opatrzności (która)... iesteś TOTUS OCULUS... TOTUS MANUS... hoyne sypiąc Dobrodzieystwa. Totus PES... SUCCURRIS... całego siebie exinanicyą rzucam, zapisuię konsekruię, będąc Twey OPATRZNOŚCI w millionowych okurrencyach subjectum...". Z kolei należy uwzględnić dzieło Adama Naramowskiego Opatrzność Boska w cudownych rządach z lat 1749—1752, Opatrzności Boskiej dowód, pracę anonimo­ wego autora pochodzącą z roku 1771 oraz Adama Na­ ruszewicza Głos przy założeniu kamienia z roku 1792. 13 14 1 ls �Równolegle wydawane były zbiory k a z a ń , obligacji, 1 7 pustów, służące k u l t o w i Boskiej O p a t r z n o ś c i . dalszego p o p u l a r y z o w a n i a na przełomie żeństwa, 1800 18 nią roku , XVIII których i X I X wieku przykładem Godzinki zbiór do pojawia ujętego w Droulersa wszechmoc i w s z e c h w i e d z ę , ramy trójkąt określała Opatrzność opiekującą Forma trójkąta, bolizująca ni oświetlonego T r ó j c ę Św., r o z p o w s z e c h n i ł a XVII wieku Jutrz­ litanii, i utrzymywała i X I X . Towarzyszył jej on się okiem przez wielokrotnie boską i tem M o t y w boskiego oka spopularyzował się jako wiek motyw XVIII wysuwają­ i czuwającego barokowy stał i XVIII się 2 I wieku , częstym a ną motywem nad 1700, 1735 2 2 sytetu Jagiellońskiego , czuwa nad XVIII dekoracyjnym w w 23 przez Opera poetica 2 4 Kędzierskiego , Chmielowskiego itp., w się m o t y w y Motyw Boskiej rąk wysypujących II. 5. Oko Opatrzności, trójkąt z Okiem i ziarno, drzeworyt Muz. Etn. podpisany: Pod „OBRAZ jest D:OMN:VI" oka umieszczonych symbolizują pod du­ w scena Sączu wspar­ unoszą jeleń, woły dwoma się dzieci, oraz się płynąca dobny charakter ma 2 S rycina tekstu Godzinek , 1798". „OCULUS czuwającego dziobiących stojącymi na ziarno, morzu pod zachowana w Boskiey Boskiej, sfalowanym posiadająca o 2 7 Krakowie , anioła ptaków po kolorowa­ w chmurami postać para mężczyznami skiej jest r ó w n i e ż Czartoryskich i otoczonym pojawiła dwojgiem łódź, żaglami. Po­ Bibliotece Jagielloń­ rewersie fragment Opatrzności... na Jutrznią... ( i l . 10). R y c i n a , o t o c z o n a o r n a m e n t e m a k a n t o w y m , p r z e d ­ stawia kąt w górnej z otwartym dwiema niżej części kompozycji promieniujący okiem i chmury z wynurzającymi się które wysypują chleb Po­ rękami, umieszczona postać klęczącej biące ziarno. została Boskiej na tle kobiety, trojga Rycina do Ateny którym OPATRZNOŚCI, promieniującym nad z związany z Muzeum żona otwartego podklejony Kraków. oficjalną miedzioryt zebrane Nowe które Ze s z t u k ą ny zbiorem trójkącie. formie dowodem nad i wieku ( i l . 7). cymi w promieniującym w cielesny XVIII oraz dwie r ę c e w y s y p u j ą c e chleb i ziar­ Zu­ pojawiają oraz poniżej czego z kielichem, identycznych winiety trójkącie krzyż stanowi już jako kuli ności... wymienione chleb na wieku Judyt, Ester, pokarm przestrzeni oficjalnej, świec­ i których Opatrzności Opatrzności, ol., pł., wł. Opatrzności S. S w i r s k i e g o , Kazania otwartego Oka w promieniującym polskim Uniwer­ kościelnych k i c h . Z k o l e i n a l e ż y u w z g l ę d n i ć Xięgi zanny... , Oko wieku pochodzące Promocji których insygniami dostojeństw archi­ przełomie przestrzeni i l u s t r a c j e Ksiąg świa­ element drukarstwie. Świadczą o tym między innymi z l a t 1675, Boga błogosła­ t e k t u r y o ł t a r z y , b a l d a c h i m ó w , a m b o n , s t a l l na XVII . przestrze­ Ojca, oznaka boskiej p o t ę g i , s p r a w i e d l i w o ś c i 2 0 w sym­ cych s i ę z c h m u r r ą k , s t a n o w i ą c y najstarszy symibol wieństwa. ty w otaczająca się na na na s u p r a p o r c i e w k l a s z t o r z e K l a r y s e k w S t a r y m się ludzkością otwartym się Fresk ten przedstawia dwie zakonnice adorujące promieniującego symbolizował i wstrzemięźliwość, pojawia około sztuce zaś strefa c h m u r , nabo­ oraz się w 2 5 malarstwie sztuki no Opatrzności według chowy z na antyfon miłosierdzie do pochodzące biblijne. Boskiej trójkąta; wydawane Opatrzności... hymnów, otwartego oka formie są książeczki są Boskiej modlitw, opartych o teksty Motyw się tegoż k u l t u od­ Wyrazem ta ilustrację modlitw, scen na pochodząca Godzinek antyfon, Opatrzności z Zawoi, z o pejzażu oraz ptaki dzio­ końca XVIII Boskiey Opatrz­ wspomnianymi, litanii, obrazach l u d o w y c h jewa, Muzeum w ziarna. górzystego dzieci z uprzednio i trój­ z oraz zbli­ przedstawieniem Młodzaw Łodzi, obrazu na będą­ jest Małych, szkle z Perle­ Zakopanego, na k t ó r y c h obok O k a O p a t r z n o ś c i , r ą k w y s u w a j ą c y c h z. c h m u r , p t a k ó w d z i o b i ą c y c h z i a r n o p o w t a r z a s i ę klęczącej kobiety, widocznej przedstawionej obraz na szkle, wł. z profilu oraz od t y ł u . R y c i n a Muz. Tatrzańskie i wzorujące Zakopane. się motyw dziewczynki s i ę na niej II. Oko 6. 6 223 �7 obrazy ilustrują teksty 29 Opatrzności... hymnu brzmiące: z Godzinek Sieroty, o Boskiey wdowy w s z y s t k i e m i s i ę o p i e k u j e s z . . . " , o r a z l i t a n i i : „... B o ż e , na swoię Opatrzność bierzesz... posiłek karmione boską „... T w o i e y rękę rzęta... cym ręką żywność Twoiey... żywisz ptactwo Zachowana o ilustruje Boskiey sierotę daie i Ptactwo dalsze teksty modlitw: wszystkie wróbla nie zapomina... niebieskie..." niestety jedna ilustracja sugeruje n y c h scen o d p o w i a d a j ą c y c h Godzinek istnienie właściwym wielu in­ tekstom, zaś po­ Godzinek... grafią Opatrzności ludowych padające z wnętrzności dniach na obrazów z Okiem między wieloryba, wyprowadził...", obrazie z M u z e u m w rytu RYBAMI. NAKARMIŁ. OPATRNŚCIE ŻÓW. że z kolei PIEC" „... B o ż e , Twoią ZMIŁUJ zgodny jest któryś Opatrznością z We wspomnianych na można doszukać w Jutrznią tekstem Y książkach do koncepcji, modlitwy litanii nadzielą y w tym, jest złym o 124 chorują stroskanych, określeniem Opatrzności rowca, trzech drzewo­ DWIEMA. BOŻE. MĘ­ mówiącym, i kilką parę y z poprzez do Gwiazdą, ludo­ wszystkie błądzących, którzy żeglują.., zaprzedanych... być właściwym obrazów z iko­ przedstawieniem przez d w i e mieszczan. Biblii ilustracje malarstwa odkupieniem adorowanego wieśniaków, Opatrz­ i myśli „... p r o s i m y , a b y ś się na jednym twórcy z jakim przez na ludowego Kult jest ilustracje pod możliwości Boskiej przykładów XI prawo Opatrzności zowany innych przez w ł a ś c i w e z modlitwami, dzane wzór przez obrazki handlarzy malarzom dostarczony im odpustów ośrodków książki 3 0 po całej . do jak i pod formalnego. prawdopo­ się w o k ó ł bractwo papieża Stamtąd odpustowych, dewocyjne, ludowym, schemat od inter­ Boskiey mentalności treści, istniało otrzymało pojęcia o promieniował przy k t ó r y m wy­ Sposób odpowiadał względem wypowiedzenia nadawania do kultu Godzinek dobnie z Grodna, gdzie s k o n c e n t r o w a ł przenikał i rękami chleb i ziarno, „opatrzność". Jutrznią... tak okiem, otwierasz błogosławieństwem..." Opatrzności nielicznych podjęty względem zwierzęta Okiem rękę się z chmur, k t ó r e w y s y p u j ą abstrakcyjnego, pretacji, z wszystkich z otwartym Polsce odpowiednio i Bos­ Klemensa kult ten populary­ nabożeństwa, oleodruki, klasz­ ulotki rozprowa­ służące jako interpretującym kompozycyjny. tysięcy Boskiey które razie opatruiesz..." m o g ą nograficznym Oka co nurzającymi są wszystkie ludowe Opatrzności, które pięć szkodliwe rzeczy oddalił... T y ś W o d z e m jest Lekarzem Obrazy kiej nakarmił zwroty dotarły wego. P e ł n e oddania zwroty: napełniasz „... J o n a s z TYSIĘCY. swoią Godzinkach cytujących się i Benedyktynek, po powtarzające to „... p o s i ł e k . . . k t ó r y O p a t r z n o ś c i T w o i e y toru nasycił..." ności... i ziarna, inne NADN PIEC M ę ż ó w pięcia chleba i d w i e m a r y b a m i rybami są znany z SIE ikono­ zilustrowane „CHLEBAMY SWOYE z że zostało Łodzi. Tekst z Radecznicy głoszący: KTÓRYŚ. innymi, Opatrznością co chleby obrazach, jako u z u p e ł n i e n i e T r ó j k ą t a Opatrzności... tylko Opatrzności... litanii zwie­ wzywają­ twierdzeniem treściowych powiązań zwroty wdowę ciału...". i kurczętom i jednego który daie otwierasz i napełniasz bydlętom Opieki przychodniego, wszystkiemu liczne ratuiesz... kaleki, Natomiast węd­ symbo­ P R Z Y P I S Y 1 Ludową interpretacją motywu Oka Opatrzność' z a i n t e r e s o w a ł s i ę R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, Kra­ k ó w 1962, s. 87, 97, o r a z A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a : Obrazy częstochowskie, P o l . Szt. L u d . 1966, n r 2, s. 85, 91. Z n a n y c h m i j e s t 12 p r z e d s t a w i e ń , s t a n o w i ą c y c h j a k n a ­ l e ż y p r z y p u s z c z a ć część i s t n i e j ą c y c h tego t y p u k o m p o ­ z y c j i ; s ą to o b r a z y z Z a w o i , p o w . S u c h a , M ł o d z a w M a ­ łych, pow. P i ń c z ó w , Perlejewa, pow. Siemiatycze, A n d r o nowa, pow. K o b r y ń (ZSRR), J a s t r z ę b i a , pow. Radom, Szumowa, pow. Z a m b r ó w , Gorzenia Dolnego, pow. W a ­ dowice, Starego S ą c z a , pow. N o w y Sącz, z Muzeum w Ł o d z i , d w a obrazy z K r a k o w a , d r z e w o r y t z Radecz­ n i c y , p o w . Z a m o ś ć , g r a f i k a p o d k l e j o n a p o d o b r a z na szkle, Zakopane, p o l i c h r o m i a w kapl., A n d r y c h ó w . 2 Ol. pł. wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr inw. MEK/7867. �3 O l . deska — feretron, w g opisu dokonanego w czasie b a d a ń t e r e n o w y c h p r z e z p r a c o w n i k ó w ISPAN w Krakowie. 4 Ol. blacha, w ł . M u z e u m Etnograficzne, Kraków, n r i n w . MEK/31407. 5 Ol. tektura, wł. M u z e u m Etnograficzne, K r a k ó w , nr i n w . MEK/21588. 6 Ol. pł. 7 O l . deska — f e r e t r o n , napis: „ B ó g Opaczność Nasza". 8 O l . p ł . , w ł . M u z e u m w Ł o d z i , n r i n w . 6509, n a p i s : „Opatrz...". 9 Drzeworyt, wł. M u z e u m Etnograficzne, Kraków, nr inw. MEK/1723; napis: „ C h l e b a m y y dwiema r y b a m i n a k a r m i ł zmiłuj się n a d n / B o ż e k t ó r y ś opatrnście s w o y ę pięć tysięcy m ę ż ó w pięć...". 10 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , K r a k ó w , nr inw. MEK/8866. 11 O l . p ł . 12 O l . p ł . , w ł . M u z e u m E m i l a Z e g a d ł o w i c z a w Go­ rzeniu D o l n y m pow. Wadowice. 13 „ P a p i e ż K l e m e n s X I (1700—1721) z a s ł y n ą ł z p o ­ b o ż n o ś c i i m i ł o s i e r d z i a ; m i ę d z y i n n y m i w 1705 roku z a ł o ż y ł s p i c h l e r z d l a b i e d n y c h ; w 1721 r o k u w czasie g ł o d u n a k a r m i ł 8.000 o s ó b , a w 1720 r o k u w o k r e s i e p a n o w a n i a zarazy w M a r s y l i i p o s ł a ł t a m zapasy z b o ż a przeznaczone dla u b o g i c h i c h o r y c h " . M . N o w o d w o r s k i , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1877, t . X , s . 441, Podręczna encyklopedia kościelna, Warszawa 1910, t. X X I — X X I I , s. 137. 14 K . E i s t r e i c h e r , t. X X I I I , s. 371. 11. 7. Supraporta w klasztorze Klarysek, Stary II. 9. Tekst Godzinek o Boskiej Opatrzności... Godzinki... (awcrs), Gab. Ryc. BJ. 4 «*/ ąr -JmO ęnmimka mewom imm^ni^urmimi dtitł % 1 te%ł dl., pł., 10. Oko Klasztor Klarysek, Opatrzności, rycina Kraków Stary 1910, Sącz. ilustrująca iiłrf ' Ł M i l f l h i »*ą J U T U j&NIĄ. t t ) naywyzusago B O G A O p a t r z n o ś c i , owca Jego p a i t w l ł k a . • # • • » 1 * o t w ó r * wargi m Opatrzności, Ryc. BJ. II. polska, ręk lumieh Kcci ? 5. N A ttMtay Sącz. II. S. Oko (rewers), Gab. Bibliografia A mm. mo|p, mota b f 8 f wielbi* c h w a ł ę Two(|. T. B a t a ka w i pcmc-aufttti memu w e y ż r t y i , P » n e l ka ratunkowi metan pnapiajz «f|, 1. C h w a a ł O y t u , I Synowi, t Dachowi S w i c t « » a » • » Jako b y ł a as początku H Y M &c N . ( D | 7 l M K M y i l u { d c o Niebfeakłego, K o l n , k t ó r y l a k W Wnymkoi * w o r z y ł • § « Twa moiooicia, t akta. T a k tac rta* Opatrznością. 9hM»głodna r u t t a c h k b o w gdy d a w f , G d y »ic z Toto) t r z y dat ażywa, na c h ł e b k , I s t r a w i e P a s t e r z a proz. ^Jy/. "łfe t r w o c c k *ie coda, I na bawL coda «f« zdaaalf w*, Opatraieiz T y l a i k a w i * . N a k a r m i w i z y wfek ł a d a . m o w l a c , co będzlaro tsśc, •fl|ik<IBipt4 albowiem O y c k c waaz Mebla*ki wic albo esa» | » fotTMbniecie. '• tfc.3Uto* »a P a — tttasala twofc, a O a cła w y a ł a c b a , |t t < t ed o p a ś c i aa w i t k i zachwiania »prawf«dHweas«» . P a n * i w y a t a t h a y m a d ł i t w e tnsia, 9 . A. w o ł a n i * * c » Módlmy D 02-2, aif. k t d t a a j a OpaCaoaaśi d a t w y l ł rif, w $Wha wrr|. 325 �II. 11. Oko Opatrzności, drzeworyt. Radecznica pow. Zamość, 15 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 16 Nowe Ateny a l b o Akademia Scyencyi pełna na różne tytuły iak na classes podzielona, mądrym dla Memoryału, idiotom dla Nauki, Politykom dla Praktyki, Melancholikom dla Rozrywki... Xiedza Benedykta Chmie­ lowskiego, erigowane we L w o w i e , w d r u k a r n i Pawia L o s e f a G o l c z e w s k i e g o . . . R... 1745. 17 K . E s t r e i c h e r , o p . c i t . 18 Godzinki o Boskiey Opatrzności nie mow przed Aniołem niemasz Opatrzności, aby snąć rozgniewany Bóg przeciwko mowom twoim, nierozrzucił wszystkich dzieł rąk twoich ECCL:5 na Jutrznią, W a r s z a w a , o k . 1800. 19 E . D r o u l e r s , Dictionnaire des attributs, allégories, emblèmes et symboles, T u r n h o u t 1949, s. 184. 20 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, t . I I , v . I , s. 7, 14—18. 21 W . B r a n f e l s , Die heilige Dreifaltigkeit, Düsseld o r f 1954, s. I I I , 22 E . C h o j e c k a , Dekoracja malarska Ksiąg Promotionum i Diligentiarum Uniwersytetu Jagiellońskiego XVI—XVIII wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Fot: Stefan Deptuszewski 8; Jan Świderski — U. — 1—i; U. 11; Józef il, 9, 1Q — Grabowski mikrofilm wl. Muz. Etn. Kraków. Jagiellońskiego", Prace z Historii Sztuki, K r a k ó w 1965, s. 42—43, 74, 112. 23 Xięgi Ester, Judyt, Zuzanny, z pisma świętego wybrane... w d r u k . C o l l e g i i Soc. J e z u . R . 1747. 24 Kazania na różne święta całego Roku uroczyste y nieuroczyste... przez X . B a r n a b ą K ę d z i e r s k i e g o . D r u k . L w o w s k a F r a n c i s z k a n ó w R . 1772. 25 E . D r o u l e r i s , o p . c i t . , s. 165. 26 „ K a t a l o g z a b y t k ó w s z t u k i w P o l s c e " , W a r s z a w a 1951, t . I , z. 10, s. 39. 27 O k o O p a t r z n o ś c i , m i e d z i o r y t k o l o r o w a n y , w l . G a b . R y c i n , M u z e u m C z a r t o r y s k i c h , K r a k ó w , n r i n w . 3773. 28 G a b . R y c i n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , 26 D e w o tionalia; r y c i n a na rewersie posiada p o c z ą t e k m o d l i t w y do Boskiej O p a t r z n o ś c i identyczny z początkiem Godzi­ nek o Boskiey Opatrzności, op. c i t . 29 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. 30 Godzinki cit. o Boskiey Opatrzności... na Jutrznią... op. — t l . 5; Roman z Biblioteki Reinfuss — Jagiellońskiej, U. 6; Franciszek Stolot — U. 7, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3bf146e7f0968c14f919a658c63396d.pdf 00fff67255d71dc6a9353e49e3408155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1754 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1624 Title A name given to the resource Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Książek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PLISSN 0071-1861 JOANNA KSIĄŻEK Tybinga ( N i e m c y ) / T o r u ń PROBLEMY INTEGRACYJNE NIEMIECKICH PRZESIEDLEŃCÓW Z ROSJI W NIEMCZECH* Począwszy od siedemnastego wieku mieszkańcy Niemiec, z różnych powo­ dów niezadowoleni z warunków bytu w państwie, zaczęli masowo emigrować do Rosji, w której kuszące warunki i zapewnienia cara oferowały im lepsze życie. Lepsze życie niebawem się skończyło, a zaczęło się takie, które - pod względem nieszczęścia i ubóstwa - z sytuacją w opuszczonym kraju nie mogło nawet konkurować. Niestety dla większości z tych ludzi droga powrotu została odcięta, co skazało ich na życie w państwie obcym i nieprzyjaznym. Pozbawie­ nie własności, wolności, dyskryminacja, masowe deportacje, pokutowanie za czyny faszystowskie swoich rodaków, to niektóre klęski, które ich dotknęły. Rosyjscy Niemcy, mimo wszystko, próbowali kultywować swoją tradycję i pie­ lęgnować wiarę, zakładali rodziny i tworzyli nowe generacje, które daremnie starały się wrócić do kraju swojego pochodzenia. Kiedy w końcu w latach osiem­ dziesiątych za rządów Michaiła Gorbaczowa otrzymali taką możliwość, zaczęli masowo wyjeżdżać do Niemiec - swojej starej, jeszcze nigdy nie widzianej, ale upragnionej ojczyzny. Ten napływ rosyjskich Niemców, który od lat dziewięć­ dziesiątych przybrał gwałtownie na sile, stał się dla Niemiec problemem. KRÓTKA HISTORIA ZBYT DŁUGICH PODRÓŻY Tylko do roku 1774 do Rosji napływa 30 tysięcy niemieckiej ludności, która osiedla się głównie na terenach dolnej części Wołgi, a także na Krymie. Stosun­ kowo korzystne warunki panujące na nowych obszarach, jak sprzyjający krym­ ski klimat, żyzna ziemia oraz ulgi podatkowe i wsparcie finansowe sprawiają, że nowi osadnicy korzystnie aklimatyzują się na nowych terenach, uprawiają pola, zakładają winnice, wprowadzają wiele przywiezionch ze sobą ulepszeń w dzie­ dzinie hodowli i rolnictwa, budują swoje kościoły, zakładają religijne wspólnoty. Ta korzystna sytuacja zaczyna się jednak dość szybko zmieniać. Kontynuując politykę kolonizacyjnąpo śmierci carycy Katarzyny jej wnuk - car Aleksander I , wydaje w roku 1804 manifest ograniczający znacznie dotychczasowe swobody * A r t y k u ł jest s k r ó t e m pracy dyplomowej (licencjat), napisanej pod kierunkiem dr. W. Olszew­ skiego w Katedrze E t n o l o g i i U M K w Toruniu w 2002 roku. �198 JOANNA KSIĄŻEK kolonistów, którzy od tej pory zobowiązani są złożyć przysięgę wierności caro­ wi. Teoretycznie mają oni prawo opuszczenia Rosji, praktycznie jednak wiąże się to z kłopotami finansowymi, koloniści muszą bowiem przed wyjazdem nie tylko spłacić długi i kredyty, ale i uiścić podatek w wysokości 20% wartości majątku, który po upływie 10 lat zmniejsza się o 10%. W przededniu wybuchu pierwszej wojny światowej rosyjscy Niemcy sta­ nowili gospodarczo i społecznie stosunkowo mocną oraz lojalną wobec caratu grupę. Ich pozycja zmieniła się diametralnie w roku 1914, gdy - postrzegani jako potencjalni sprzymierzeńcy wrogów Rosji - mieszkańcy terenów położo­ nych przy zachodniej granicy państwa zostali przesiedleni do wschodniej części kraju. Koloniści z innych obszarów w wyniku wojny, rewolucji i w końcu wojny domowej potracili swoje społeczne pozycje; krok po kroku tracili też swoje majątki. Pewną ulgę i polepszenie warunków bytu niemieckich osadników przynosi ustanowienie po rewolucji październikowej w 1917 roku rządu, który zaczął prowadzić liberalną politykę narodowościową, na której skorzystali także Niemcy - niemiecka prasa, zrzeszenia i związki znowu mogły egzystować, a ich tożsamość narodowa wsparta została utworzeniem w 1924 roku Niezależnej Republiki Nadwołżańskiej oraz innych niemieckich okręgów. Jednak polepsze­ nie to okazało się tylko chwilowe. Między styczniem a kwietniem 1930 roku miała miejsce kolektywizacja. Mimo oporów ze strony ludności proces ten postępował i już w roku 1934 skolektywizowano 75% rolnictwa. Najgorszym skutkiem kolektywizacji był - panujący za państwowym przyzwo­ leniem - głód, powstały w latach 1932-1933 na skutek pobierania od kołchozów olbrzymich należności ze zbiorów na rzecz państwa i na potrzeby industrializacji. Zboże było eksportowane, a przyjmowanie pomocy organizacji zagranicznych ograniczone. W sierpniu 1933 odmówiono przyjęcia zebranych przez niemiecką organizację „Briider in Not" pieniędzy i paczek dla rodaków w Rosji, a nieliczni odbiorcy przesyłek poddani zostali nadzorowi organów bezpieczeństwa. Od roku 1934 kontakty Niemców rosyjskich z zagranicą podlegają obserwacji. W kolejnych latach wzrastają represje wobec Niemców pod zarzutem szpiego­ stwa, nielegalnych kontaktów z zagranicą, szerzenia antyrosyjskiej propagandy, rozprowadzania zakazanej literatury, rozsiewania plotek. Aresztowania i deporta­ cje odbywają się pod byle pretekstem. W latach 1938-1939 zlikwidowane zostają niemieckie szkoły na Ukrainie, język niemiecki zastąpiono rosyjskim. Wraz z roz­ poczęciem wojny niemiecko-rosyjskiej (1941) Niemcy rosyjscy zostali jednoznacz­ nie uznani za wrogą nację. Republika Nadwołżańska została rozwiązana, a prawie wszyscy Niemcy, którzy nie zamieszkiwali terenów właśnie zajętych przez niemieckie wojska, zostali deportowani z Ukrainy, Republiki Nadwołżańskiej, Gruzji i Azerbejdżanu do Azji Centralnej - Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu oraz na Syberię, gdzie czekały ich długie lata pobytu w specjalnych obozach. Wszyscy Niemcy między 17 a 50 rokiem życia wcieleni zostali do armii pracy (trudowaja armija). „Trudarmistów" obowiązywały zasady panujące w gułagach - przy głodowych racjach żywności, pod stałym nadzorem wojskowym, pra­ cowano przy rozbudowie dróg, kolei, w kopalniach, w lasach. Niemcy, którzy �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 199 już wcześniej zostali przesiedleni na Syberię i do Kazachstanu, poddani byli nad­ zorowi komendantury, tzn. musieli się regularnie meldować w oddziałach NKWD i nie mogli bez zezwolenia opuścić miejsca pobytu. Po przegranej bitwie pod Stalingradem, wraz z odwrotem niemieckich wojsk z Ukrainy, rozpoczęła się ucieczka rosyjskich Niemców przed zbliżającą się Armią Czerwoną. Droga wiodła poprzez Węgry i Bułgarię do Niemiec. Część z ukraiń­ skich uciekinierów osadzona została w Kraju Warty, część z nich osiadła w Kraju Sudetów oraz na Dolnym i Górnym Śląsku. Pod koniec wojny 200 000 Niemców w Kraju Warty i w rosyjskiej strefie okupacyjnej Niemiec zostało pojma­ nych i poddanych „repatriacji" na tereny ZSRR. To samo stało się z połową spośród 150 000 rosyjskich-niemieckich uciekinierów w zachodniej strefie oku­ pacyjnej Niemiec, wydanych władzy radzieckiej przez zachodnich aliantów. W A L K A PO WOJNIE Wraz z końcem wojny sytuacja rosyjskich Niemców niewiele się zmieniła. Jeszcze dziesięć lat po zakończeniu wojny ludzie ci żyli w specjalnych obozach poddani reżimowi komendantury, który dopiero w 1955 roku został rozwiązany. Wtedy też wydano dekret o zniesieniu ograniczeń dotyczących prawnego statusu Niemców wraz z członkami ich rodzin. Po wizycie kanclerza Niemiec Konrada Adenauera w Moskwie we wrześniu 1955 roku i nawiązaniu kontaktów dyplo­ matycznych z ZSRR warunki Niemców uległy poprawie: rozproszeni po całym kraju zaczęli szukać swoich krewnych i osiedlać się w innych jego rejonach. Od 1957 roku powracają niemieckie szkoły i lekcje niemieckiego w szkołach rosyjskich, jednak brak kwalifikacji nauczycielskich i podręczników opóźnia proces zdobywania i nadrabiania wykształcenia. Znów mogą działać niemieckie media, wydawane są gazety, książki, nadaje radio i telewizja. Od nowa rejestro­ wane są parafie kościelne. W ramach rehabilitacji rosyjskich Niemców Związek Radziecki oferuje pomoc w zakładaniu nowych osiedli, zniesiono ograniczenie w wyborze miejsca zamieszkania, ale obciążający niemieckich osadników zarzut kolaboracji z wrogiem nie zostaje cofnięty. Podejmuje się starania przywrócenia niezależnej republiki Niemców rosyjskich. Od roku 1970, zawarty w ramach nowej polityki wobec Wschodu „Układ Moskiewski" między rządem Niemiec i ZSRR ułatwia Niemcom opuszczenie kraju. Już w roku 1957 w sowieckich urzędach złożono ok. 100 000 wniosków o wyjazd do Niemiec. W 1958 pierwszy tysiąc opuścił kraj. W kolejnych latach decyzje rosyjskich urzędów o pozwole­ niu na wyjazd zależne były zawsze od aktualnej sytuacji w stosunkach rosyjsko-niemieckich, dlatego na początku lat osiemdziesiątych rocznie nie mogło opuścić ZSRR więcej niż 1000 osób. Wraz z nastaniem pierestrojki, w wyniku ustępstw poczynionych przez Michaiła Gorbaczowa, przemilczane dotąd fakty dotyczące deportacji, obozów pracy, a także tendencji autonomicznych Niemców rosyjskich wychodzą na jaw. Podjęte zostają rozmowy w sprawie przywrócenia Autonomicznej Republiki �200 JOANNA KSIĄŻEK Nadwołżańskiej. Warunki otrzymania pozwolenia na wyjazd zostają zliberalizo­ wane, przez co z roku na rok zwiększa się liczba wyjeżdżających. Wraz z ustano­ wieniem w 1987 prawa dotyczącego przesiedleńców dochodzi do gwałtownego wzrostu liczby osób uprawnionych do wyjazdu do Niemiec. Od 1989 roku - według nowej ustawy - prawo do wyjazdu przysługuje każdemu, a nie - jak dotychczas - głównie tym, którzy ubiegali się o nie w celach scalenia rodziny. 14 listopada 1989 roku parlament Związku Radzieckiego wydał deklarację, w której deportacje i postępowanie wobec ludności cywilnej podczas wojny zostały uznane za niezgodne z prawem i ocenione jako czyny przestępcze. W tym samym roku poczyniono próby przywrócenia Autonomicznej Republiki Nadwołżańskiej, na co zamieszkująca tam obecnie rosyjska ludność zareagowała protestami. W 1991 roku sporządzono „Ustawę o rehabilitacji narodowości represjonowanych" i zaproponowano utworzenie „niemieckiej autonomii kultu­ ralnej bez terytorium". Projekt został odrzucony przez delegatów Nadzwyczaj­ nego Kongresu organizacji Niemców rosyjskich „Wiedergeburt" (Odrodzenie). Zgoda na przywrócenie Republiki Nadwołżańskiej została cofnięta. W ten sposób większość Niemców rosyjskich nadzieję na lepszą przyszłość wiązała już tylko z wyjazdem do swojej niegdysiejszej ojczyzny. Wzrost liczby opuszcza­ jących Związek Radziecki Niemców wyglądał następująco: w roku 1986 wy­ jechało 758 osób, w 1987- 14 000, w 1988-ok. 47 000, w 1989-ponad 98 000, na przełomie lat 1990/91 - 147 000 osób. „CHCEMY M Ó C ŻYĆ JAK NIEMCY MIĘDZY N I E M C A M I " Takimi słowami deklarują swoje życzenie niemieccy przesiedleńcy przed wy­ jazdem do upragnionego kraju i jest to - zdaniem średniego i starszego pokolenia - główny motyw emigracji przesiedleńców do Niemiec. Tęsknota za wolnością i wyzwoleniem spod językowej, zawodowej, religijnej i społecznej dyskrymina­ cji, chęć ucieczki przed ciągłym strachem i niepewnością wobec przyszłości oraz obawa przed powtórzeniem się dramatów deportacji i czystek sprzed lat, i przed możliwymi konfliktami etnicznymi w państwach WNP, to główne przyczy­ ny emigracji. Gospodarcze zubożenie kraju, złe warunki materialne i mieszkaniowe dodatkowo potęgują marzenie o udziale w zachodnim standardzie życia. Emigracja do Niemiec nie jest jednak wcale prosta. Aby otrzymać status prze­ siedleńca należy - oprócz potwierdzenia swojego pochodzenia - przedsta­ wić wiarygodne dowody ukształtowania swojej osoby przez niemiecką tradycję i kulturę, przede wszystkim poprzez język niemiecki i wychowanie, a także przy­ należność do niemieckiej narodowości aż do momentu wyjazdu . Dzieci prze­ siedleńców urodzone po 1.1.1993 oraz nie-niemieccy małżonkowie późnych 1 1 Tak w i ą c w przypadku posiadania w rosyjskim dowodzie w p i s u o nie-niemieckiej narodo­ w o ś c i , m i m o , ż e faktycznie jest ona niemiecka - co nierzadko p r a k t y k o w a n o w obronie przed p r z e ś l a d o w a n i a m i i d y s k r y m i n a c j ą - warunek ten uznany zostaje za n i e s p e ł n i o n y . �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 201 przesiedleńców (ale tylko jeśli małżeństwo trwało co najmniej trzy lata w kraju, z którego przyjechali) otrzymują status „Niemców z prawem do przyznania oby­ watelstwa". Na opracowanie wniosków o przyjęcie do Niemiec jako Spataussiedler i decyzję ze strony Niemiec oczekuje się najczęściej kilka lat. Wliczając czas potrzebny na szukanie i zbieranie potrzebnych dokumentów oraz załatwia­ nie formalności, aby w ogóle móc złożyć wniosek, od momentu podjęcia decyzji o wyjeździe do przyjazdu do Niemiec upłynąć może 5, a nawet 7 lat. Wszyscy ubiegający się o status przesiedleńca są zobowiązani poddać się testowi z języka niemieckiego. Zdarza się, że proces zbierania potrzebnych dokumentów w Rosji przeciąga się lub, że część rodziny może wyjechać wcześniej, a część musi jeszcze zostać. W przypadku, gdy sytuacja wymaga rozdzielenia małżonków, taka emigracja na raty jest częstą przyczyną rozpadu małżeństwa - kiedy mąż lub żona dojeżdżają po pięcioletniej przerwie, bywa że jedno z nich, lub oboje, mają już innych partnerów. Członkowie rodziny - cudzoziemcy (nie Niemcy, lecz na przykład Rosjanie, czy Kazachowie) mogą wjechać do Niemiec z wizą tymczasową i starać się o pozwolenie na pobyt stały. Osobom, które przeszły wstępne procedury i które otrzymały pozytywną od­ powiedź od władz niemieckich przydzielony zostaje kraj związkowy, do którego będą mogli się udać i rozpocząć nowe życie . W miejscach przyjęcia znajdują się do ich dyspozycji punkty udzielające porad i pierwszej pomocy socjalnej. Podróż­ ni otrzymują bilet do miasta docelowego, a po przybyciu na miejsce zostają tym­ czasowo zakwaterowani w mieszkaniach przejściowych (Ubergangswohnheime), gdzie pozostają do czasu zorganizowania własnego mieszkania. Od tej chwili rozpoczyna się żmudny proces przystosowywania do nowych warunków życia: rozpoczęcie kursu językowego, podjęcie nauki w szkole, poszukiwanie mieszka­ nia i pracy oraz składanie wniosków o różnego rodzaju świadczenia socjalne. 2 GDY SPRAWY Z A S Z Ł Y Z A D A L E K O : OGRANICZENIE NAPŁYWU PRZESIEDLEŃCÓW Czas od zakończenia zimnej wojny, kiedy to każdy „odbity" przesiedleniec ze Wschodu stanowił zwycięstwo nad komunizmem, dawno minął. Euforia z powodu zjednoczenia, nie tylko ze swoimi braćmi i siostrami z NRD, ustąpiła już po kilku miesiącach. W 1989 roku, kiedy upadł mur, do Niemiec Zachodnich napłynęło 377 055 imigrantów (w 1988 były to 202 673 osoby, rok wcześniej 78 623), do tego znaczna liczba azylantów. W 1990 roku padł rekord i Niemcy przyjęły 397 093 przesiedleńców z różnych krajów. Wtedy to państwo niemiec­ kie „pociągnęło za hamulec bezpieczeństwa" i postanowiło zacząć kontrolować napływ migrantów. 2 K a ż d y n i e m i e c k i kraj z w i ą z k o w y posiada d o k ł a d n e w y t y c z n e d o t y c z ą c e g ó r n e j granicy liczby p r z y j m o w a n y c h o s ó b , k t ó r e z k o l e i z o b o w i ą z a n e s ą (od 1996 r o k u ) do pozostania w przy­ d z i e l o n y m i m „ l a n d z i e " przez o k r e ś l o n y czas, chyba że do zmiany miejsca s k ł o n i j e u d o w o d ­ niona propozycja pracy, lub k o n i e c z n o ś ć zmiany w celu k s z t a ł c e n i a . �202 JOANNA KSIĄŻEK W grudniu 1992 roku, w ramach Aussiedleraufnahmegesetz, czyli prawa 0 przyjmowaniu przesiedleńców, ustanowiono nowe reguły Kriegsfolgenbereinigunggesetz (ustawy o likwidacji skutków wojny), dzięki którym możliwe stało się zastosowanie swoistego „kontyngentu" przyjmowanej grupy migrantów. Według nowego prawa, Sptitaussiedler byli teraz przedstawiciele narodu niemiec­ kiego tylko z krajów byłego ZSRR , urodzeni przed 1.1.1993, zaś ich przynależ­ ność narodowa miała zostać potwierdzona przez spełnienie o b i e k t y w n i e p o t w i e r d z o n y c h takich kryteriów jak: pochodzenie niemieckie, repre­ zentowanie przekazanych przez krewnych cech, takich jak niemiecki język, wy­ chowanie i kultura, oraz przyznawanie się do niemieckiej narodowości w kraju wcześniejszego pobytu. W praktyce oznaczało to ostateczny „wyrok": żadne niemieckie wartości kulturowe w stopniu umożliwiającym ich potwierdzenie nie mogą zostać przekazane b e z z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Wymaganie umie­ jętności językowych stało się w pewnym sensie sposobem dokonywania selekcji wśród rosyjskich Niemców ubiegających się o status przesiedleńca (30% osób piszących test z języka jeszcze przed przyjazdem - wg ustawy z 1996 r. - nie zdaje go) . Zmiany w postępowaniu administracyjnym prowadziły często do tragedii rodzinnych: rosyjska żona przesiedleńca została zarejestrowana i mogła otrzy­ mać obywatelstwo niemieckie, otrzymała pieniężną pomoc integracyjną i prawo do kursu języka, bo przecież nie znała niemieckiego; małoletnie dzieci do 16 lat zostały wpisane do dowodu ojca. Tylko 19-letni syn bez znajomości niemiec­ kiego otrzymał odmowę przyznania mu statusu przesiedleńca, pozostał bez prawa do obywatelstwa, zapomogi integracyjnej i kursu języka, przez cały czas grozi mu deportacja, i to po tym jak cała rodzina otrzymała zgodę na wjazd 1 zerwała wszystkie kontakty w Rosji. Kolejnymi postanowieniami w ramach ustawy było ustalenie maksymalnej liczby przyjmowanych przesiedleńców z Europy wschodniej i krajów byłego ZSRR na 225 000 rocznie. W latach 1996, 1997 i 1998 po raz pierwszy od połowy lat osiemdziesiątych zaobserwowano spadek liczby przybywających przesiedleńców, w dużej mierze na skutek wprowadzonego w 1996 roku wymogu zdania testu językowego jesz­ cze w kraju pochodzenia. 3 4 3 Parlament n i e m i e c k i d o s z e d ł do w n i o s k u , że stosunki polityczne w R u m u n i i i Polsce znor­ m a l i z o w a ł y się do tego stopnia, ż e niemieckie m n i e j s z o ś c i narodowe nie s ą w i ę c e j p r z e ś l a d o ­ wane, lecz s ą p o l i t y c z n i e i kulturalnie respektowane j a k o c z ę ś ć s p o ł e c z e ń s t w a danego kraju. W z w i ą z k u z t y m prawo do roszczenia d o t y c z ą c e g o uznania za „ w y g n a ń c ó w " m a j ą t y l k o c i c z ł o n ­ k o w i e m n i e j s z o ś c i niemieckiej, k t ó r z y s ą w stanie u d o w o d n i ć , że z p o w o d u swojej p r z y n a l e ż ­ n o ś c i narodowej s ą p r z e ś l a d o w a n i i d y s k r y m i n o w a n i . Na skutek tego postanowienia, i p o n i e k ą d t a k ż e wyczerpania się p o t e n c j a ł u emigracyjnego z tych p a ń s t w , emigracja z Polski i R u m u n i i z o s t a ł a praktycznie wstrzymana. 4 J e d n o c z e ś n i e p o d j ę t e z o s t a ł y na terenie Rosji i Kazachstanu d z i a ł a n i a w e d ł u g planu, m a j ą ­ cego w s p o m ó c k u l t y w o w a n i e niemieckiej tradycji i j ę z y k a , j a k sądzi w i e l u - planu m a j ą c e g o z a t r z y m a ć m o ż l i w i e n a j w i ę k s z ą l i c z b ę rodzin rosyjskich N i e m c ó w tam, gdzie s ą teraz. W ramach tego planu ma z o s t a ć z w i ę k s z o n a oferta k u r s ó w j ę z y k o w y c h . Stan realizacji planu na rok 1998 to: oferowanie kursu j ę z y k o w e g o w 327 miastach 58 o k r ę g ó w Federacji Rosyjskiej i 119 mia­ stach 17 r e g i o n ó w w Kazachstanie oraz w sumie 300 d z i a ł a j ą c y c h Begegnungsstatten - miejsc organizowania s p o t k a ń i w s p ó l n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć rosyjsko-niemieckich. �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 203 ORGANICZENIE ŚWIADCZEŃ SOCJALNYCH Według programu z 1976 roku, struktura środków wspierających przesiedleń­ ców gwarantowała im zapewnienie mieszkania i sprzętów domowych, zagwaran­ towanie kursów języka, przyspieszonego trybu uznania przebiegu kształcenia, pośrednictwo w znalezieniu odpowiadającej kwalifikacjom pracy, kompetentne doradztwo, a także specjalne środki wspierające integrację młodzieży, wzmoc­ nioną indywidualną opieką nad rodzinami, oraz apelowanie do społeczeństwa o zrozumienie dla problemów i trudnego położenia przesiedleńców. Od czasu ustanowienia specjalnego programu rządu z 31 sierpnia 1988 roku środki te, a zwłaszcza pomoc materialna, aby - według ówczesnych wyjaśnień - uniknąć faworyzowania przesiedleńców względem społeczeństwa miejscowego, są stop­ niowo redukowane. I tak, do roku 1994 wprowadzono następujące zmiany: dotychczasową zapomogę integracyjną (Eingliederungsgeld), którą otrzymywali wszyscy przesiedleńcy, zmieniono na zasiłek dla bezrobotnych, pobierany naj­ wyżej przez sześć miesięcy (możliwość przedłużenia czasu wypłaty zapomogi w przypadku, gdy trwa jeszcze nauka na kursie języka zostaje zlikwidowana). Skrócono czas trwania kursów językowych z 10 do 8, a potem do 6 miesięcy. Od tej pory także przybyli otrzymują zwrot kosztów podróży, ale nie transportu sprzętów domowych, co oznacza, że muszą je stopniowo od nowa organizować. Nie otrzymują już tzw. Überbrückungshilfe - zapomogi związanej ze zmianą miejsca życia, jedynie 1000 euro na pierwsze potrzeby, przy czym późni prze­ siedleńcy z krajów byłego ZSRR, urodzeni przed 1956 rokiem, otrzymują w ra­ mach Eingliderungshilfe prawo do jednorazowej wypłaty tzw. kwoty wyrównu­ jącej szkody moralne w wysokości 2000 euro, urodzeni przed 1946 - 3000 euro. Jako że pozycja startowa przesiedleńców na rynku pracy od lat dziewięćdzie­ siątych jest o wiele gorsza niż w latach poprzednich, ograniczenia środków inte­ gracyjnych przesuwają praktycznie ciężar finansowy związany z przyjmowaniem przesiedleńców na pomoc socjalną. Skrócenie kursów językowych z 12 do 6 miesięcy to polityka raczej bezsensowna, bo ograniczenie wydatków na kursy wiąże się ze wzrostem liczby bezrobotnych z powodu braków językowych, którzy ubiegać się będą o zasiłek dla bezrobotnych. Mimo ograniczeń finansowych państwo niemieckie przeznaczyło w roku 1997 3 miliardy marek na środki wspomagania integracji przesiedleńców, w tym 255 milionów marek dla młodocianych. KWESTIA JĘZYKA Zadziwiające, jak odmiennie kwestia języka postrzegana jest przez obie „stro­ ny" - ustanawiających kryteria przyjęcia przesiedleńców i samych zaintere­ sowanych. Podczas gdy znajomość niemieckiego stanowi jeden z najbardziej znaczących warunków otrzymania statusu przesiedleńca, jej brak postrzegany jest przez przesiedleńców jako oczywisty skutek I I wojny światowej. Przesiedleńcy �204 JOANNA KSIĄŻEK mogą przyjeżdżać do Niemiec na podstawie ustawy o likwidacji skutków wojny (Kriegsfolgenbereinigungsgesetz), pomyłką zatem jest, że wymaga się od nich posiadania czegoś, co wskutek wojny utracili i co - zdaniem niektórych - spo­ wodować powinno tym większe zobowiązania państwa niemieckiego wobec nich (por. Schatz, http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm). Dzieci i młodzież z rodzin rosyjskich Niemców gnębi niemały dylemat. Na podstawie definicji politycznych są uznani za Niemców i na każdym kroku spotykają się z oczekiwaniem, że zrezygnują ze swojej „rosyjskiej części", że będą mówić i myśleć po niemiecku, bo dla kultury w i ę k s z o ś c i - „niemiec­ kie" to „pozytywne". Jednocześnie oferta kursów językowych została ograniczona do połowy tej oferowanej wcześniej. Z kolei, mimo że młodzi przesiedleńcy zaraz po przyjeździe do Niemiec i podczas nauki nowego języka mówią, myślą i marzą po rosyjsku, używanie rosyjskiego określa się jako złe i skierowane przeciwko integracji. To spostrzeżenie oraz niepewność w obcym otoczeniu, jaką odczuwa­ j ą młodzi przesiedleńcy, powodują ucieczkę i zamknięcie się we własnym środo­ wisku - grupie rosyjskojęzycznej młodzieży z tym samym problemem. Sytuacja odosobnienia wskazywana przez obie strony (przesiedleńców i „tubylców") jako efekt niepożądany w procesie integracji, zostaje potwierdzona i spotęgowana. To, że dzieci i młodzież w szkołach nie otrzymują dostatecznego wsparcia w nauce niemieckiego, a rosyjski pozostaje w ogóle zaniedbany, powoduje swego rodzaju językową degenerację, co z kolei oddziaływuje na ich zdolność komunikowania się i poczucie własnej wartości. Rozwój językowy i emocjonal­ ny warunkują się wzajemnie i wpływają na kształtowanie tożsamości. W prze­ ciwieństwie do lat ubiegłych ponad połowa przyjezdnych rodzin jest „dwuetniczna" - przeważnie niemiecko-rosyjska lub niemiecko-kazachska - i z tymi rodzinami młodzi ludzie kształtujący swoją osobowość się identyfikują. Dlatego w przypadku, gdy w celu zyskania akceptacji każe im się odrzucić owo rosyj­ skie, czy kazachskie dziedzictwo, z którym przyjechali i którym po części są sami, powstaje niełatwy do przezwyciężenia dysonans, który spowodować może blokadę uczenia się niemieckiego. W przeciwieństwie do dzieci innych imigran­ tów, które zachęcane są do pielęgnacji swego języka ojczystego, dzieci prze­ siedleńców z Rosji widzą, jak ich język i kultura jest nie tylko ignorowana, ale uchodzi za niegodną. Także to, że rodzice takich dzieci otrzymują znacznie mniej możliwości nauki niemieckiego wprowadza niecodzienną sytuację w rodzinie: znać niemiecki znaczy móc więcej i musieć pomagać rodzicom w wielu sytua­ cjach, które tego wymagają. Ciągłe zażenowanie w obliczu bezradnych języ­ kowo rodziców, a także poczucie wykorzystywania przez rodziców, rodzić może nie tylko świadomą lub podświadomą odmowę nauki języka, ale może trwale przyczyniać się do konfliktu pokoleń. Niektórzy komentatorzy powyższych problemów twierdzą, że przesiedleńcy przeceniają znaczenie języka, że mają tendencję do tłumaczenia i racjonalizo­ wania w ten sposób wszystkich problemów związanych z integracją w społe­ czeństwie (Kornischka 1992, s. 49), lecz język, jako najsilniejszy wyznacznik przynależności etnicznej, jest zarazem najwyraźniejszym znakiem rozpoznaw- �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 205 czym i przyczyną akceptacji lub odrzucenia w danym środowisku. Zasygnali­ zowanie przyjaznego nastawienia i życzliwości podczas pierwszego kontaktu - chociażby samo pozdrowienie - jest związane z użyciem języka i jest w tym przypadku często niepożądaną manifestacją obcości. Ma to związek ze ścisłą zależnością między obcym jązykiem a ksenofobią: jak dowodzą niektóre badania ktoś, kto włada językiem w bardzo ograniczonym stopniu, lub chociażby mówi w obcym dialekcie albo z obcym akcentem, jest kwalifikowany jako obcy o wiele częściej niż ktoś, kto posiada cechy zewnętrzne ewidentnie świadczące o jego obcości, lecz mówi poprawnie w danym języku (por. Kornischka 1992, s. 80). WOLNOŚĆ I INDYWIDUALIZACJA - PLUSY I MINUSY NOWEJ RZECZYWISTOŚCI Z wywiadów przeprowadzonych w 1990 r. wśród przesiedleńców przybyłych do Niemiec w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 56) wynika, że najbardziej podobają im się w Niemczech materialne warunki życia oraz wolność społeczna i osobista. Są też tacy, którym podoba się wszystko. Wśród udzielających odpowiedzi: najbardziej podoba mi się życie wśród Niemców, której udzieliło 7% pytanych, najsłabiej reprezentowana była grupa najmłodszych (poniżej 40 roku życia) - 0,8%. Zapytani o to, czego najbar­ dziej im brakuje, pytani odpowiadali najczęściej: osobistych kontaktów, precyzu­ jąc, że chodzi o kontakty z krewnymi i przyjaciółmi, którzy zostali w Rosji, ale także o towarzyski dystans w kontaktach z Niemcami, którzy jawią się im jako ludzie zimni, zamknięci i myślący w kategoriach konkurencji. Często powtarzała się opinia: tutaj nie ma takich przyjaźni, jakie mieliśmy tam. Migranci przybywający z Rosji, obserwujący zwyczaje i tryb życia społe­ czeństwa niemieckiego, czują się często zagubieni i zniesmaczeni. To, co zastają przybywając do Niemiec, to wysoki standard życia, demokratyczne struktury i wysoko zindywidualizowane relacje społeczne. Stosunkowo pewne materialne zabezpieczenie i społeczne bezpieczeństwo, w powiązaniu z niezobowiązujący­ mi, daleko zdystansowanymi formami komunikacji i obchodzenia się z ludźmi, jest dla przybyszy z byłego ZSRR niepojęte. Szczególnie nieswojo czują się wobec postępującej indywidualizacji, która wyraża się - jak sami to określają - w odrzuceniu wiary oraz dających pewność, historycznie ugruntowanych, tradycyjnych form współżycia w społeczeństwie (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 76). Nieufność przesiedleńców wobec zastanego porządku społecznego budzi pluralistyczna struktura niemieckiego społeczeństwa oraz utrata autorytetów i tradycyjnych wartości, które się z tym wiążą. W odpowiedziach na pytania 0 największe problemy w życiu codziennym wymieniane są podobnie: trud­ ności towarzyskie i społeczne, wśród nich bezbożność, degeneracja młodzieży, pośpiech, niesprawiedliwość społeczna, odrzucenie ze strony społeczeństwa 1 - co ciekawe (najczęściej wymieniana) obecność obcokrajowców. „Życie jak Niemcy pomiędzy Niemcami" okazuje się, dla wielu przesiedleńców - zwłaszcza �206 JOANNA KSIĄŻEK w regionach Niemiec o dużej liczbie cudzoziemców - niestety, niemożliwe. To irytuje przesiedleńców, wśród których akceptacja cudzoziemców jest mniejsza niż wśród społeczeństwa miejscowego. Zmiana „opcji" społecznej i przyzwyczajeń, wraz z innymi problemami, sta­ nowią dla przesiedleńców działające stale lub przez długi czas czynniki stresu. Autorka badań z 1978 roku dowodzi, że przesiedleńcy stanowią grupę, u której pychiczne i fizyczne dolegliwości związane ze złym samopoczuciem występują o wiele częściej niż u reszty społeczeństwa, przy czym wśród przesiedleńców z całej Europy środkowo-wschodniej właśnie imigranci z ZSRR wykazują naj­ większy wskaźnik symptomów chorobowych (por. Barbaśina, Brandes, Neutatz (wyd.) 1999, s. 114). Jako winne tego stanu wymienia się najczęściej nie tyle działania uboczne samej emigracji, lecz iluzjonistyczne nastawienie oraz zbyt wysokie oczekiwania i nadzieje związane z przyjazdem do Niemiec. Im większy rozdźwięk między wyobrażeniami a rzeczywistością, tym większe niebezpie­ czeństwo wystąpienia dolegliwości zdrowotnych. Autor jedynej chyba pracy o psychicznych problemach przesiedleńców, wśród typowych dolegliwości w tej grupie badanych wymienia przeciętne objawy stresu w ponadprzeciętnym wymiarze i częstotliwości np. bóle głowy, czy wrzody żołądka, ale także nad­ mierną drażliwość, stany depresyjne, poczucie winy i spadek poczucia własnej wartości (Kornishka 1992). W większości przypadków delegliwości te nie są leczone, co zwiększa jeszcze wymiar problemu. PUNKT WIDZENIA Po przeprowadzeniu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych badań dotyczących opinii publicznej na temat przesiedleńców (dane dotyczą przesie­ dleńców z całej środkowo-wschodniej Europy) stwierdzono konieczność prze­ zwyciężenia obaw, przesądów i negatywnego nastawienia wobec nich, czemu służyć miałoby zwiększenie w mediach oferty programów informacyjnych o tej grupie i jej problemach. Jak się bowiem okazało, większość społeczeństwa niemieckiego właściwie nie przyjmuje spraw dotyczących przesiedleńców do wiadomości, co wyraża się w postawie: nie jesteśmy wprawdzie „przeciw", ale i nie „za". Fakt, że dużej liczbie mieszkańców Niemiec problemy przesiedleń­ ców są obce powoduje brak zrozumienia w postrzeganiu ich potrzeb, motywa­ cji wyjazdu i chęci zostania w Niemczech. Według ankiety przeprowadzonej w Hamburgu w 1978 roku 30% Niemców opowiedziało się przeciw przyjazdowi przesiedleńców, 40 procentom nie robiło to żadnej różnicy, a reszta, czyli 30%, była za przyjazdem Spataussiedler. Według wyników innego badania (1980) 59% zapytanych przesiedleńców stwierdziło, że społeczeństwo tutejsze pełne jest przesądów wobec nich, z czego 49% zostało z tego powodu urażonych. W więk5 5 Instytut Badania O p i n i i Publicznej G E W O S . Te w y n i k i , j a k i inne, omawiane w t y m roz­ dziale w y n i k i b a d a ń p o d a j ę za: K o r n i s c h k a 1992. �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 207 szóści przypadków chodziło o określenia typowe wobec obcokrajowców, jak: Polacken, Ruskis, Russen-Schweine, Kanaken, Scheiß-Pollacken i podobne. Gorzej jeszcze prezentuje się sytuacja na terenach byłej NRD, gdzie w porów­ naniu z resztą Niemiec żyje znikomy procent przesiedleńców i obcokrajowców, a gdzie panuje przysłowiowa wręcz nienawiść do nich. Jako powód złego nastawienia wobec przesiedleńców wśród społeczeństwa miejscowego wymienia się między innymi tzw. motyw „wyparcia": rosyjscy Niemcy przypominają Niemcom o Trzeciej Rzeszy, wojnie i jej skutkach, czyli o ich własnej przeszłości, którą chcieliby wymazać ze swojej świadomości. Igno­ rowanie przesiedleńców jest próbą usunięcia przyczyn złych wspomnień, wyrzu­ tów sumienia, poczucia klęski i poczucia napiętnowania przez zbrodnie hitle­ rowskie. Do innych powodów zalicza się postrzeganie przesiedleńców jako konkurentów na rynku pracy, stawiających mniej wymagań i gotowych praco­ wać poniżej swoich kwalifikacji. Do końca lat osiemdziesiątych Niemcy mieli zapewne więcej powodów do narzekań jeśli chodzi o - ich zdaniem - bogate świadczenia socjalne należne przesiedleńcom, niż dzisiaj. Społeczeństwo nie­ mieckie wyrażało opinię, że o warunkach typowych dla grupy marginesowej oraz 0 dyskryminacji przesiedleńców na polu socjalnym i pod względem uprawnień nie może być mowy. W niektórych wypadkach obywatele niemieccy czuli się wprost pokrzywdzeni, kiedy np. dzieci Niemki i obcokrajowca musiały ubiegać się o obywatelstwo w skomplikowanym procesie, podczas gdy potomstwo Niem­ ców rosyjskich z Rosjankami lub Rosjanami otrzymuje obywatelstwo po przy­ jeździe do Niemiec w większości bez problemów. Do napięć doprowadziła też sytuacja na rynku mieszkań, kiedy to w związku z deficytem mieszkań wśród przesiedleńców grupa ta przez jakiś czas była faworyzowana względem innych. Wedle wymagań politycznej poprawności przesiedleńcy są „mile widziani" w Niemczech, z drugiej strony wiadomo, że próbuje się ograniczyć ich napływ. Podobnie dwuznaczne stanowiska spotyka się wśród społeczeństwa niemieckie­ go, ale szala przechyla się raczej w jedną stronę. Społeczeństwu niemieckiemu ciężko przychodzi akceptacja tak odmiennej grupy ludzi, która - mierzona wedle zachodnich wartości - nie wypada zbyt atrakcyjnie i która w dodatku śmie rościć sobie prawa do niemieckiego obywatelstwa. Z tym ostatnim nie mają kłopotów zwykli obcokrajowcy, „gastarbeiterzy", azylanci, którzy nie mają pretensji do niemieckości i nie są postrzegani jako obcokrajowcy chcący stać się Niemcami 1 z tej perspektywy patrząc - mają też łatwiej. Bycie postrzeganym jako obcokra­ jowiec, cudzoziemiec (Ausländer) należy, według niektórych analiz, do najwięk­ szych trudności, jeszcze przed problemami z językiem, urzędami i pieniędzmi, z którymi spotykają się przesiedleńcy. Stanowienie niemieckiej mniejszości naro­ dowej w ZSRR nie pozostawiło w pamięci przesiedleńców zbyt wielu pozytyw­ nych doświadczeń, zapewne więc także dlatego są oni na tym punkcie szczegól­ nie wrażliwi. Przyjechali przecież do Niemiec, by mniejszością więcej nie być. Dlatego czują się dotknięci, gdy nadal jak mniejszość się ich traktuje. Prawie połowa zapytanych o to, czy czuli się kiedykolwiek źle potraktowani, pokrzyw­ dzeni lub odrzuceni przez członków niemieckiego społeczeństwa, odpowiedziała �208 JOANNA KSIĄŻEK „tak", przy czym 7% dodało „często" (Dietz, Hilkes 1994, s.84). Ze złym trakto­ waniem przesiedleńcy spotykają się przeważnie w kręgu sąsiedztwa, w miejscu pracy, ale także w urzędach, w szkole i przedszkolu. Na pytanie: „Czy mają Państwo wrażenie, że przesiedleńcy są przez społeczeństwo niemieckie mile wi­ dziani?", „tak" odpowiedziało 7,7% pytanych, „i tak i nie" - 54,8, „nie"- 36,7%. Nie pozostaje zatem wątpliwość, że ludzie ci nie łudzą się co do przyjaznego nastawienia reszty społeczeństwa wobec nich. PROBLEMY INTEGRACYJNE MŁODZIEŻY Spośród wszystkich grup wiekowych przesiedleńców najwięcej problemów wydaje się stwarzać grupa młodzieży, która stanowi spory odsetek, bo aż 38% społeczności przesiedleńców (podczas gdy odsetek osób pomiędzy 14 a 25 rokierm życia w społeczeństwie niemieckim wynosi 21%). Chcąc nie chcąc sta­ nowi ona często element reprezentujący całą społeczność przesiedleńców. To właśnie najczęściej młodzi są odpowiedzialni za zachowania i czyny niezgodne z przyjętymi zasadami (chodzi przede wszystkim o czyny przestępcze), a te, jak wiadomo, stanowią najłatwiejszą sposobność do wartościowania innych. Często bywa tak, że najmłodsi spośród członków rodzin Niemców rosyjskich nie byli inicjatorami wyjazdu do „nowej ojczyzny", lecz przekonywani przez starsze pokolenie podporządkowywali się w końcu jego woli i emigrowali wraz z całą rodziną. Większość z nich była silnie związana z krajem swojego dzie­ ciństwa i opuszczając Rosję czy Kazachstan musiała zrezygnować z kontaktów z najbliższymi przyjaciółmi, znajomymi, dalszą rodziną. Młodzi przesiedleńcy, w przeciwieństwie do starszych, nie mają emocjonalnego nastawienia do ojczy­ zny ich przodków, lecz, co oczywiste, związani są z krajem, w którym wyrośli. Można zatem pokusić się o paradoksalne stwierdzenie, że spora część przy­ byłych do Niemiec przesiedleńców nie uczyniła tego z własnej inicjatywy, żeby nie powiedzieć - z własnej woli. Nic dziwnego, że od samego początku w kręgu młodzieży brakuje motywacji, która nadaje sens emigracji i jest tak bardzo potrzebna w procesie aklimatyzowania się i zakorzeniania w nowym kraju. Bez niej młodzi ludzie znajdują się od początku na słabej i niepewnej pozycji i m.in. dlatego cierpią bardziej niż ich rodzice i dziadkowie z powodu zerwanych kontaktów i trudności w nawiązywaniu nowych, z powodu izolacji i wykorze­ nienia oraz problemów związanych z własną tożsamością i orientacją wśród nowych wartości. Zapytana przez dziennikarza Larysa odpowiada: „Nie wiem kim jestem, jestem jakoś pomiędzy". Jej paszport mówi jej, że jest Niemką, ale gdy mówi o Niemcach ma na myśli kogoś innego: tych, do których nie chce należeć, jeśli „przynależeć" oznacza „poddać się", jeśli być Niemcem oznacza nie śnić już więcej po rosyjsku. Larysa nie szuka już przyjaciół wśród Niemców, ale „być może - mówi - oni będą szukać kiedyś mojej przyjaźni. Jeśli to się stanie, to się stanie, jeśli nie - jest mi to obojętne" (Keiser, www.zeit.de/2000/14/ 200014_aussiedler_3.html). �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 209 Powszechnie sądzi się, że młodzi ludzie dysponują większym potencjałem, ułatwiającym przystosowanie się do nowych warunków, niż starsi. Są bardziej elastyczni i chłoną nową kulturę wraz z dojrzewaniem. Dlatego uważa się ich za grupę, która ma najlepiej odnajdywać się w nowej sytuacji życiowej i przez to wypadać w bilansie całej rodziny najkorzystniej. W rzeczywistości okazuje się jednak, że typowa dla młodego wieku mobilność i duże możliwości przy­ stosowywania się do zmian nie wystarczają, żeby proces integracji młodych prze­ siedleńców przebiegał sprawnie. Nie ulega też wątpliwości, że zmniejszające się od początku lat dziewięćdziesiątych przywileje oraz pogarszające się warunki finansowe i socjalne wpływają niekorzystnie na proces integracji młodych w no­ wym środowisku. Również deficyt językowy, znacznie utrudniający „pokojową" konfrontację z mentalnością niemieckiego społeczeństwa i w ogóle kontakt z niemieckimi rówieśnikami, a w pierwszym rzędzie utrudniający naukę i zdo­ bycie zawodu - należy do głównych czynników stresu i problemów, z jakimi muszą sobie radzić młodzi. Także konflikty w samej rodzinie powodują dodatko­ we sytuacje stresowe: wraz z przesiedleniem się cała rodzina nierzadko zostaje wystawiona na ciężką próbę. Najpierw jest to trud porozumienia między rodzi­ cami i dziećmi w sprawie decyzji wyjazdu, które najczęściej kończy się zgodą tych ostatnich na kompromis, a owocuje potem często rozczarowaniem zastaną sytuacją i żalem do rodziców. Innym podłożem nieporozumień jest fakt, że rodzice i dziadkowie, często skarżący się na panujące w Niemczech zbytnie swobody obyczajowe, krytykują je i odrzucają. Z kolei dzieci zmuszone są je akceptować i stosować, jeśli nie chcą zostać odrzucone przez większość np. kolegów w kla­ sie. Normy i wartości niemieckich osadników w Rosji, przywiezione przez nich z Niemiec i kultywowane przez wiele lat, nie ewoluowały tak szybko jak te same normy w społeczeństwie niemieckim, właściwie stały w miejscu. Powodowany przez odosobnienie od reszty społeczeństwa niemieckiego strach przed utratą tradycyjnych niemieckich wartości i obyczajów prowadził do kurczowego się ich trzymania. Stałość norm była podporą dla społeczeństwa i służyła zacho­ wywaniu jego tożsamości, ich zmiana była zagrożeniem i traktowana była jako zdrada wobec ideałów narodowych. Trwałość i niezmienność zasad szła w parze z religijnością przesiedleńców, która stanowiła swego rodzaju łączność z krajem, a zarazem budowała poczucie więzi w ramach danej wspólnoty. Dlatego w porów­ naniu z normami obyczajowymi w Niemczech, zmieniającymi się wraz z po­ stępem nowoczesnego, zachodniego świata, zasady obyczajowe przesiedleńców wydają się dzisiejszym Niemcom staroświeckie, skostniałe i zacofane, a w naj­ lepszym wypadku zbyt konserwatywne. Splot tych, i innych, problemów, obec­ nych w przeciętnej rodzinie przesiedleńczej, często powoduje, że zintegrowanie się z resztą społeczeństwa staje się zadaniem ponad siły młodej osoby. Od początku lat dziewięćdziesiątych do roku 2000 napłynęło do Niemiec ponad 350 000 młodych przesiedleńców. Ze sprawozdań pracowników socjal­ nych pracujących z młodzieżą wypływa przekonanie, że problemy z nią związa­ ne wzrosły od momentu upadku Związku Radzieckiego. Młodzież i dzieci, które wraz z tym przełomem przeżyły upadek wartości, jakimi żyli i jakie wpajali �210 JOANNA KSIĄŻEK im ich rodzice, przyjeżdżając do Niemiec przeżywają tragedię rozczarowa­ nia tym, że nie liczy się to, czego uczono ich wcześniej, że ich rodzice, szuka­ jąc pracy, znajdują tylko zajęcie, że właściwie wszystko wygląda inaczej, niż sobie to wyobrażali. PRZESTĘPCZOŚĆ Najczęstszym problemem poruszanym w związku z młodzieżą przesiedleń­ czą jest jej przestępczość oraz nadużywanie alkoholu i narkotyków. W jednym z największych w Niemczech więzień dla młodocianych przestępców, niedaleko Heilbronu, wyroki odsiaduje ok. 450 młodych mężczyzn. Na początku lat dziewięćdziesiątych procentowy udział przesiedleńców wśród nich wynosił 2%, w roku 1999 - aż 14%. W całych Niemczech co dziesiąty młodociany zatrzy­ many przez policję to przesiedleniec. Badania przeprowadzone między 1990 a 1995 rokiem w Dolnej Saksonii (por. Pfeiffer, Brettfeld, Delzer 1997) wykazały, że przestępczość w miejscowościach o wysokiej liczbie przesiedleńców wzrasta znacznie szybciej niż w miejsco­ wościach o względnie małej liczbie przesiedleńców. Chodzi przede wszystkim 0 włamania na tle rabunkowym do sklepów i mieszkań. Jeśli chodzi o pobicia 1 napaści - statystyki wyglądają mniej więcej tak samo w obu przypadkach. Analizując wnioski z badań podkreślano, że wzrost przestępczości związanej z kradzieżą cudzej własności idzie w parze z kryzysem gospodarczym kraju i zredukowaniem wielu form pomocy przysługujących do roku 1992 rodzinom przesiedleńców. Sytuacja ta, wraz ze wzrostem bezrobocia, prowadzi do znacz­ nego zubożenia rodzin, co z kolei dla młodzieży mającej z jednej strony kłopoty integracyjne, z drugiej całkiem inne wyobrażenia i oczekiwania wobec kraju, w którym się znalazła, stanowi impuls prowadzący do chęci zawłaszczenia cu­ dzego mienia. W państwie tak dalece nastawionym na konsumpcję jak Niemcy, dla wielu - w tym, dla przesiedleńców - możliwość posiadania dóbr konsump­ cyjnych jest znacznie ograniczona, a to ograniczenie sięga dalej niż świado­ mość braku pieniędzy. Ograniczone zostały znacznie możliwości prowadzące do legalnego ich zdobycia - szanse kształcenia, nauki języka i wykonywania zawo­ du. W społeczeństwie, gdzie przepaść między bogatymi i biednymi rośnie, a re­ klamy producentów zwracają się tak samo do jednych, jak i do drugich, rośnie też ryzyko zapewniania sobie dostatku w nielegalny sposób. Zwłaszcza mło­ dym przesiedleńcom, których rodzice opuścili swój kraj, by żyć w dobrobycie, trudno jest zaakceptować fakt konieczności ograniczania swoich wydatków do kwot wypłacanej pomocy socjalnej. Niemcy miały być krajem „czekolady i bana­ nów", czyli dostatku, ale dostatku porównywalnego z tym „tutejszym" nie ma, a w dodatku bilboardy i sklepy oferują produkty znacznie bardziej kuszące niż czekolada i banany. W społeczeństwie, w którym wartość człowieka w dużej mierze zależy od zasobności jego portfela, według powiedzenia „hast du was, bist du was - hast du nichts, bist du nichts" (jesteś kimś jeśli coś masz, jeśli nie �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 211 masz nic jesteś nikim) pokusa jest duża i krok do przestępstwa mały. To właśnie młodzi przesiedleńcy, których tożsamość, tak samo rosyjska, jak i niemiecka, zostaje zakwestionowana, mają najwięcej problemów z udowodnieniem, że są kimś. Ich pochodzenie i pozycja społeczna nie dają im takiej możliwości, więc chcą zapewnić sobie, jeśli nie uznanie, to chociaż uwagę poprzez manifestację możliwości posiadania. Za czyny przestępcze swoich „rodaków" cierpi cała spo­ łeczność, która skarży się na przedwczesne podejrzewanie przesiedleńców o wszystkie przestępstwa popełnione w okolicy i na nienormalnie częste, ich zda­ niem, kontrole policji na osiedlach przez nich zamieszkiwanych. Kontrole te spo­ wodowane są z kolei następnym problemem w środowisku młodocianych, który stanowią młodzieżowe gangi oraz ich częste bijatyki i rozróby, przede wszystkim w starciach z gangami tureckimi, których członkowie należą do pierwszej co do wielkości grupy cudzoziemców żyjących w Niemczech. Nikt nie ukrywa, że obie grupy nie lubią się wzajemnie, bo obie czują się obecnością tej drugiej zagrożone - Turcy widzą w przesiedleńcach zwykłych obcokrajowców, emigrantów, którzy z jakichś niejasnych powodów czują się Niemcami i dlatego uważają się za lep­ szych od nich, przesiedleńcy natomiast widzą w Turkach grupę konkurentów i czują się sami dodatkowo sfrustrowani, że jako Niemcy traktowani są przez niemieckie społeczeństwo na równi z Turkami. Jest to tylko częściowe wytłuma­ czenie, bo do sedna konfliktu trudno jest dojść - obie grupy, tureckiej i przesie­ dleńczej młodzieży, pytane o powody bijatyk, odpowiadają, że to reakcja na za­ czepki i prowokacje tych drugich. Nieprawdą też jest, że wszyscy młodzi przesiedleńcy czują się Niemcami. Wręcz przeciwnie, zapytani odpowiadają, że mimo, iż w ich dowodzie tożsamości wpisane jest obywatelstwo niemieckie, są Rosjanami. Niektórzy z nich otrzymali wraz z przyznaniem im obywatelstwa zmienione imiona, brzmiące bardziej niemiecko niż rosyjsko, np. Jurij jest teraz Jurgenem, ale 16-letni Jurij nie reaguje na imię Jurgen, manifestując w ten spo­ sób swój sprzeciw wobec nagłej i przymusowej zmiany tożsamości. ALKOHOL I NARKOTYKI Sfrustrowani, zdeprymowani, zrezygnowani, bo nie widzący dużych szans na przyszłość młodzi ludzie z rodzin przesiedleńczych próbują zapomnieć o swoich troskach pijąc alkohol i próbując twardych narkotyków. W statystykach dotyczą­ cych ich nadużywania młodzi przesiedleńcy przodują zdecydowanie. Pracow­ nicy socjalni i pedagodzy pracujący w poradniach narkotykowych twierdzą, że to reakcja na „wyrwanie" młodych przesiedleńców z ich dotychczasowego środowiska, że heroina ma zastępować ojczyznę, łagodzić skutki jej utraty. Nie­ którzy nie sięgają po alkohol lub narkotyki, lecz wiodąc - wydawało by się - spokojny żywot, cierpią na zaburzenia psychiczne i emocjonalne i popadają w depresję. Nie leczą się, gdyż należą jeszcze do społeczeństwa, które szukanie u innych pomocy psychologicznej uważa za żenujące. Jak podkreśla Mario Kaiser, dziennikarz Die Zeit, komentujący samobójczą śmierć młodego przesiedleńca �212 JOANNA KSIĄŻEK z Karagandy (Kaiser, www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html), młodzież przesiedleńcza czuje się zwabiona w dwojaką pułapkę: nie może pozwolić sobie na niepowodzenie, bo wtedy „obciąża kieszeń podatników", ale nie może też odnosić sukcesów, bo wtedy staje się konkurencją na rynku pracy. Pod wpływem takiego napięcia załamują się czasem nawet ci, którzy dysponują najlepszymi warunkami: w ich rodzinach mówi się po niemiecku, oni sami przynoszą do domu dobre oceny i znajdują zatrudnienie obiecujące im rychły dobrobyt. I wtedy pew­ nego dnia po prostu skaczą z okna. Nadzieja, wyrażana zarówno przez organy zajmujące się problemem integra­ cji przesiedleńców, jak i przez rodziców młodych przesiedleńców, że przystoso­ wanie się to kwestia czasu, nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Według badań przeprowadzonych już w latach 1980-1984 bardzo pozytywne nastawie­ nie wobec niemieckich rówieśników, panujące zaraz po przyjeździe i na począt­ ku pobytu w Niemczech zmienia się po kilku latach drastycznie: 80% pytanych po 6-7 latach nie identyfikuje się już z tutejszą młodzieżą, a 90% odpowiada „nie" na pytanie - „Czy jest coś, co cenisz i podziwiasz spośród cech twoich niemieckich kolegów?" (por. Kornischka 1992, s. 79). W obliczu tych okolicz­ ności nie dziwi fakt, że młodzi wyrażają często chęć powrotu do kraju, z którego przybyli. Najczęściej jednak spełnienie tych postanowień pozostaje w sferze ma­ rzeń, bo po przeciwnej stronie stoi przecież reszta rodziny, bez której życie po powrocie nie byłoby w żadnym wypadku takie samo. Liczby dotyczące tendencji do powrotu przesiedleńców są bardzo różne.Niektórzy przypuszczają, że poten­ cjalnych chętnych do wyjazdu jest wśród populacji przesiedleńców aż 30%. PYTANIE O TOŻSAMOŚĆ „Zwischen den Stuhlen" (dosłownie: między krzesłami) - tak określa się często położenie, w jakim znaleźli się przesiedleńcy. Oznacza to bardzo nieko­ rzystną pozycję „pomiędzy", spowodowaną nie dającą się sprecyzować i jedno­ znacznie określić przynależnością etniczną, wpływającą nie tylko na sytuację prawną i społeczną dotkniętych tym problemem, ale i na ich ogólne samopoczu­ cie. Ta trudna, dwuznaczna sytuacja nie tylko wprowadza zamęt wśród społe­ czeństwa próbującego sobie wyrobić opinię na temat przesiedleńców, lecz po­ zwala decydentom przeróżnej maści - politykom, adminstratorom, urzędnikom (i tutaj pasowało by określenie - „między stołkami") - interpretować ową dwu­ znaczność wedle własnego uznania i płynących z tego korzyści. Paradoks podwójnego wyobcowania - w Rosji postrzegano i dyskryminowano prze­ siedleńców jako Niemców, w Niemczech, z kolei, jako Rosjan - znajduje swój ciąg dalszy w innych sferach życia. Dla przykładu: rosyjskim Niemcom w Rosji oferuje się kursy niemieckiego, bo są przecież Niemcami, ale sporej części z nich nie wpuszcza się do Niemiec z powodu nieznajomości tego języka, bo zaprzecza ona, według ustawy, ich niemieckości. Będąc już w Niemczech prze­ siedleńcy postrzegani są przez prawo jako Niemcy, ale przez społeczność - jako �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 213 obcokrajowcy. Bycie narzędziem gier politycznych utrudnia jeszcze bardziej i tak już trudne dla wielu stwierdzenie lub potwierdzenie własnej tożsamości, która nie może znaleźć równowagi w chaosie własnych uczuć, wymagań i oczeki­ wań społeczeństwa przyjmującego oraz decyzji prawnych państwa niemieckiego. Przesiedleńcy często znajdują się w sytuacjach towarzyskich, kiedy pytani 0 to kim są, zmuszeni są przedstawiać szeregi argumentów, dlaczego właściwie czują się Niemcami. Padają wtedy zdania o pochodzeniu przodków i przypomi­ nane są fakty historyczne świadczące o cierpieniu rodzin niemieckich z powodu swojego pochodzenia, ale im dalej wstecz, tym słabsze wydają się te argumenty słuchającym. Wtedy trzeba sięgnąć po świeższe i nie bazujące na doświedczeniach dyskryminacji, lecz na czynach popełnionych dla własnego narodu. Argumenty te stanowią jednak dość perfidną pułapkę - przecież to, że ojciec 1 wujowie jako Niemcy zostali wcieleni do Wehrmachtu i tam zginęli walcząc po stronie niemieckiej i dla Niemiec stanowi raczej niechlubny moment w historii rodziny, którego należy się wstydzić i najlepiej nikomu go nie przypominać. Niemałą rolę w określeniu swojej tożsamości odgrywa nomenklatura używa­ na w odniesieniu do przesiedleńców, zwłaszcza przez najbardziej wpływowych polityków. W publikacji internetowej z 2002 roku Viktor Schatz - redaktor strony internetowej rosyjskich Niemców - wyraża swoje oburzenie po debacie telewizyjnej dwóch kandydatów na kanclerza Niemiec - Gerharda Schrödera i Edmunda Stoibera, w której ten pierwszy, przytaczając liczby napływających do Niemiec imigrantów, o przesiedleńcach z byłego ZSRR wyraża się „przy­ bysze z Rosji nie mówiący słowa po niemiecku" . Schatz uznaje, że wyrażenia „Aussiedler" (przesiedleńcy), albo „Rußlanddeutsche", choć i tak już posiada­ jące negatywne konotacje, brzmiałyby zbyt pozytywnie (drugie z nich zawiera w sobie słowo „Deutsche" i mogłoby zwiększyć wśród wyborców akceptację clla tej grupy ludności oraz poparcie dla przeciwnika politycznego), dlatego Schröder świadomie wybiera określenie nacechowane pejoratywnie. Jako protest przeciwko negatywnie kojarzonym albo „bezimiennym" okreś­ leniom przesiedleńców np. jako „przybysze z Rosjii" oraz w wyniku niechęci do określana się jako „Niemcy", na co nieoficjalnie nie chce wyrazić zgody społe­ czeństwo tubylcze uważając to za nadużycie, postuluje Schatz stworzenie odręb­ nej grupy o odrębnej, stworzonej przez swoich członków nazwie: „Zarendeutsche" czyli „Carscy Niemcy". Chęć stworzenia odrębnej grupy społecznej, rezygnującej ze wszystkich dotychczasowych określeń, jest buntem przeciwko kwalifikacji odgórnej, przeciwko odgórnemu przydzielaniu statusu i - co za tym idzie - tożsamości. „Określenie Niemcy jest dla nas tak samo za szerokie, jak dla tych, którzy nazywają się Reinländer, Bonner, czy Kölner - twierdzi Schatz - a wszystkie inne zostały nam przypisane przez innych". Na redagowanej przez Schatza stronie internetowej, na której widnieje napis „Wypędzeni! Łączcie się!", wypisane są zasady przynależności do „Zarendeutsche": mogą nazywać się nimi wszyscy Niemcy rosyjscy, wraz ze swoimi rodzinami, pod warunkiem, 6 6 http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm �214 JOANNA KSIĄŻEK że rodzina posiada niemieckie nazwisko. Schatz wzywa także do udziału w stwo­ rzeniu stolicy „Carskich Niemców" w Bonn, z siedzibą w byłym Bundestagu, do tworzenia własnego rządu, organów administracyjnych oraz udziału w ogranizowanym konkursie na projekt własnej flagi . Jeśli zgodzić się, że wszyscy intuicyjnie dzielimy środowisko, w którym funk­ cjonujemy na swoich i obcych, i że mechanizm fundujący i wspierający naszą tożsamość polega w dużej części na odgraniczaniu sią od innych, na zdefiniowa­ niu kim się nie jest, to sytuacja Niemców rosyjskich w trybach tego mechanizmu pełna jest paradoksów. Rosyjscy Niemcy w obliczu ciągłego zagrożenia swojej egzystencji jako mniejszości narodowej, chcąc odgraniczyć się od mieszkańców Rosji, pragnęli połączyć się wreszcie ze swoimi braćmi i przynależeć do ich wspólnoty, z którą przez lata się identyfikowali. Jednak po przyjeździe do Nie­ miec okazuje się, że ta wspólnota nie chce ich przyjąć, co powoduje sytuację paradoksalną: odrzucający stosunek dawnych rodaków nie tylko hamuje całko­ wicie możliwość i chęć przynależności do tej grupy, ale i sprawia, że poprzednia tożsamość rosyjskich Niemców zostaje zniszczona: Jak mogę nadal uważać się za Niemca, skoro tak naprawdę nikt inny mnie za niego nie uważa, a niemieckie społeczeństwo traktuje mnie lekceważąco? W tej sytuacji nie mogę i nie chcę być jednym z nich. Na miejsce starej powstaje nowa tożsamość, która opiera się teraz - i tu kolejny paradoks - na manifestacji dystansu wobec Niemców, ale nie tylko. Przesiedleńcy, jakby pozbawieni możliwości jednoznacznego określenia się, powiedzenia kim są, chcąc koniecznie potwierdzić swoją tożsamość, czynią to przez pokazanie kim nie są. Przesiedleńcy z Rosji manifestują często swoją odrębność w stosunku do przesiedleńców z innych krajów, a jeszcze częściej wobec obcokrajowców, ale na tym nie koniec. Zadziwić może fakt, że zauważa się wśród nich wrogie nastawienie także wobec własnej grupy - rozgraniczenia na „prawdziwych" i „nieprawdziwych" przesiedleńców funkcjonują w jej obrę­ bie na porządku dziennym. Trudno stwierdzić na czym polega ten fenomen wro­ gości, czy rzeczywiście jest to rodzaj tworzenia nowej tożsamości. Najczęściej interpretuje się go jako niechęć wobec konkurentów, ale można by się pokusić o hipotezę, że dyskryminowani przez wiele lat w ZSRR, teraz sami nieszczęśli­ wie przenoszą ten mechanizm na swoich sąsiadów albo że nadal czując się dys­ kryminowanymi przez tutejsze społeczeństwo, poszukują kogoś, kto im z kolei mógłby służyć za ofiarę. 7 Nowa tożsamość przesiedleńców nie może już opierać się na przynależności narodowej (rezygnacja z niej nastąpiła - znowu paradoksalnie - po przyznaniu im od nowa obywatelstwa niemieckiego) nie może też stanowić proponowanej przez dyplomatów Unii Europejskiej alternatywnej, tzw. europejskiej tożsamości regio­ nalnej, bo ideał kraju niemieckiego odpłynął wraz z przyjazdem do niego, a Rosja, z którą duża liczba przesiedleńców czuje się emocjonalnie związana, leży setki kilometrów stąd i w większości poza granicami Europy. Dlatego tożsamość przesiedleńców stanowi teraz zupełnie inna jakość, napiętnowana tzw. egzystencją 7 zob. f i l e : / / A : \ Wer%20ist%20ein%20Zarcndeutscher.htm �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 215 „pomiędzy", rozdwojeniem i utratą, jest tożsamością imigranta z całą jego historią, z całą historią rosyjskich Niemców, łącznie z ich najnowszymi doświadczeniami. DYSKUSJA Siódmego czerwca 2003 roku gazeta Frankfurter Allgemeine Zeitung podała, że liczba napływających do Niemiec przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu nadal spada, wzrasta jednak wśród nich udział tych, którzy jako nie-niemieccy członkowie rodziny przyjeżdżają bez znajomości języka niemieckiego. Liczba wszystkich napływających przesiedleńców do końca maja tegoż roku wynosiła 6101 osób i jest najmniejszą, zarejestrowaną od czasu wprowadzenia nowej pro­ cedury postępowania od początku lat dziewięćdziesiątych. Odsetek osób nie-niemieckiej narodowości, zatem zwolnionych z testu językowego, wzrósł o 80%. W związku z tym - relacjonuje FAZ - konieczne są zmiany w dotychczasowej ustawie dotyczącej imigrantów: wprowadzenie obowiązku zdawania testu języ­ kowego również dla osób nie ubiegających się o status przesiedleńca oraz zapewnienie także i tym osobom zapomogi integracyjnej, która do tej pory im nie przysługiwała (FAZ 07.06.2003, s.2). Jak widać, próba powstrzymania fali przesiedleńców udała się rządowi niemieckiemu; kryteria przyjmowania człon­ ków rodzin przesiedleńców mają się jeszcze zaostrzyć. Chociaż na razie nie słychać o zniesieniu reszty ograniczeń wprowadzonych w latach dziewięćdzie­ siątych (zwłaszcza tych zmniejszających możliwości kształcenia szkolnego i za­ wodowego oraz naukę niemieckiego) strategia zdaje się wyglądać tak: mniej przesiedleńców, zwłaszcza tych bez znajomości języka, za to większa możliwość udzielania wszystkim pomocy integracyjnej. Samo poszerzenie kręgu uprawnio­ nych do zapomogi integracyjnej niewiele jednak zmieni w sytuacji migrantów, bo pieniądze to nie jedyny i nie najważniejszy problem przesiedleńców. Póki co, konieczne jest wypracowywanie nowych strategii postępowania zwiększającego integracyjne szanse przesiedleńców. Integracja przesiedleńców jest dla Niemiec niełatwym problemem. Od czasu do czasu powstają nowe propozycje jego rozwiązania. Jak sugeruje Lena Khuen-Belasi prawdziwą szansę integracji oferowałaby tylko taka polityka, która jasno i wyraźnie uznaje i gwarantuje prawo do zachowania rosyjskiej części tożsa­ mości imigrantów, akceptuje ją i honoruje jej znaczenie dla rozwoju osobowości, a jednocześnie zapewnia dostateczne wspieranie nauki języka niemieckiego (Khuen-Belasi 1998, s. 10-23, 20) . Belasi, krytykując manipulacje polityków, wykorzystujących obojętność i brak zainteresowania społeczeństwa sprawami przesiedleńców, zaprzecza jakoby wyborcy nie chcieli znać prawdy - tak myślą tylko ci politycy, którzy nie chcą przyznać się do bezradności i omylności włas­ nej i innych i zachowują się tak jakby faktycznie mieli wszystko pod kontrolą. 8 8 W : Sprache A E B a d Boll. zur Mitsprache - Zur Integration jugendlicher Spcitussiedler. Tagung in der �216 JOANNA KSIĄŻEK Puste hasła w mediach i demagogia wyborcza nie doprowadziły do niczego dobrego. Wszystkie dotychczasowe ataki na azylantów, uciekinierów, obcokra­ jowców i przesiedleńców czerpią swoje uprawnienie, swoją legitymizację, z tego właśnie milczącego „przyzwolenia od góry", poprzez które dręczące uczucie, że coś jednak jest nie w porządku zostaje zawoalowane i pozbawione znaczenia. Dziś nie może nikt powiedzieć „nie wiedziałem" - pisze Belasi - każdy poseł, każdy dziennikarz, każdy nauczyciel i w ogóle każdy dorosły człowiek jest tą wiedzą „obarczony" i od tej odpowiedzialności nie można się uchylać. Do wspie­ rania procesu integracji należy nie tylko polityczna dyskusja na temat odpowied­ nich środków i narzędzi dla jego rozwoju, na temat jego kosztów i skutków w przypadku gdy proces ten się nie powiedzie. Konieczne jest podjęcie otwartej debaty społecznej dotyczącej stanowiska i strategii wobec imigracji w ogóle. Debaty tej nie należy pozostawiać ani radzie miasta, ani parlamentowi. Obojęt­ nie czy i jak zmieniają się rząd i koalicja, ogólna i szczera dyskusja musi się zacząć natychmiast i to przy udziale wszystkich - imigrantów i społeczeństwa kraju przyjmującego. W takiej dyskusji respektować należy cały szereg punk­ tów widzenia i perspektyw, a także ludzkich uczuć i motywów kształtują­ cych nastawienie i działania imigrantów. Jest ona możliwa - twierdzi Belasi - i może okazać się owocna jeśli zdobędziemy się na obustronny respekt i go­ towi będziemy słuchać się wzajemnie zamiast się wzajemnie szufladkować i wy­ pędzać (por. tamże, s. 20). Według Klausa Geigera sama dyskusja o integracji nie wystarczy, trzeba mia­ nowicie spojrzeć szerzej i zadać sobie pytanie czym jest owa całość, w której poszczególne części mają się zintegrować, lub inaczej, do jakiego niemieckiego społeczeństwa, do jakiej jego części, obcokrajowcy i przesiedleńcy powinni się dopasować? Przecież nie do tych, którzy poprzez alkohol i prawicowy ekstremizm próbują zagłuszyć strach przed konkurencją i utratą swego statusu. To pytanie otwiera z kolei pole do dyskusji, jakiego społeczeństwa życzą sobie Niemcy, mając na uwadze wszystkie efekty globalizacji, czyli także podziały, frakcje i różnice (nie tylko powszechne działanie McDonaldsa) oraz na ile plura­ lizmu w swojej kulturze chcą sobie pozwolić, a w jakim stopniu chcą stanowić jednorodną i niepodzielną wspólnotę. Jeśli chodzi o postępowanie wobec mło­ dzieży Geiger powołuje się na apel autorki dysertacji o problemach integracyj­ nych, która sama pochodzi z rodziny emigrantów (Kalapka 1986). Jej zdaniem, integracja, która oznacza dla niej przede wszystkim zdolność do działania w no­ wym środowisku, jest możliwa bez konieczności całkowitej asymilacji przez nie­ miecką kulturę. Potrzebny do tego jest wysiłek zrozumienia i akceptacji tradycji, w której ta młodzeż wyrosła oraz pomoc w radzeniu sobie z sytuacją nacisku „albo-albo", która „produkowana" jest nieustannie przez otoczenie. Praca z mło­ dymi ludźmi musi wspierać ich wyobrażenia na temat własnych dróg i musi dać im do ręki narzędzie umożliwiające zdolność do działania w sensie komuni­ kowania się ze wszystkimi grupami społeczeństwa i artykułowania swoich po­ trzeb dotyczących wykształcenia, pracy, czy udziału w politycznych i społecz­ nych instytucjach. W tej wizji zawarty jest obraz społeczeństwa, które się różni, �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH ale zdolne jest do kooperacji między poszczególnymi grupami i do dialogu, w którym grupa przesiedleńców nie jest traktowana jedynie jako przedmiot dys­ kusji, lecz jako podmiot i jej aktywny uczestnik. W owej dyskusji należałoby uzgodnić, na jakim obszarze i w jakim stopniu pluralistyczny model kultury jest możliwy i pożądany, a w jakim nie. W tym miejscu nasuwa mi się pewne spostrzeżenie, że właściwie niemiecka ideologia polityczna lansuje o wiele bardziej liberalny i pluralistyczny model kultury niż oczekiwałoby tego społeczeństwo. Wydaje się, że Niemcy już od wielu lat pouczani przyczynami i skutkami drugiej wojny światowej, jakby pre­ wencyjnie oduczani są wrogości do obcokrajowców, tak, że każdy, kto otwarcie przyzna się do niechęci wobec nich, zostaje publicznie napiętnowany Mieszkań­ cy Niemiec wyczuleni są na polityczną poprawność swoich poczynań i wypo­ wiedzi i pod tym względem znajdują się nieoficjalnie pod stałą kontrolą całej Europy, dlatego nikt w Niemczech oficjalnie nie może być przeciwny obcokra­ jowcom. Ale ludzie w Niemczech, tak samo jak w innych krajach, funkcjonują i wartościują społeczeństwo w kategoriach „swoi" i „obcy". Wystarczy spojrzeć (i tu pozwalam sobie na uogólnienie) na animozje między mieszkańcami krajów związkowych, na czele ze sławetnym poczuciem wyższości Bawarczyków i Szwabów, uważających się za jedynie prawdziwych Niemców, ich niechęcią do całej reszty i tendencją do jej lekceważącego traktowania. Zwyczajność spo­ łeczeństwa z jednej strony i sugerowana, na wyrost pozytywna wobec obco­ krajowców, polityka z drugiej, nie tylko odbierana jest w wielu kręgach jako hipokryzja, lecz powoduje, że społeczeństwo, z różnych powodów jeszcze nieprzygotowane na przyjmowanie tak wielu zmian kulturowych, wraz z imigrującymi do jego kraju Turkami, Grekami, Włochami, Hiszpanami, czy przesie­ dleńcami ze wschodniej Europy, wzmacnia jeszcze swoją negatywną, nieoficjal­ ną reakcję. Przypomina mi to relacje moich znajomych Niemców, którzy - będąc uczniami - bombardowani przy każdej okazji faktami z fatalnej historii ich kraju oraz przykazaniami „wielbienia" obcokrajowców, w końcu reagowali na przekór - wręcz odwrotnie. Istnieje rozdźwięk pomiędzy propagowaną i pożądaną ideologią polityków, a emocjami reszty społeczeństwa i dlatego potrzebne było­ by szczere i uczciwe uzgodnienie stnowisk obu stron, by uniknąć dwulicowości wobec tych, których te emocje dotyczą. Ta sama dwulicowość dotyczy oficjalnej polityki, według której przesiedleńcy są „mile widziani" i faktycznych działań, w rzeczywistości ograniczających ich napływ oraz środki wspomagające ich integrację. Z pewnością dałoby się znaleźć uczciwsze wyjście z sytuacji, mniej drastyczne niż komunikat: „nie możemy was więcej przyjmować, bo mamy akurat kryzys w kraju". Jeśli w hipotezie o przenoszeniu na innych skutków swojej własnej dyskry­ minacji jest choćby odrobina prawdy, to państwo i społeczeństwo niemieckie powinny postarać się zrobić wszystko, żeby ten łańcuch w końcu przerwać. Jak­ kolwiek - jak twierdzi wielu prognostyków - problemy związane z integracją przesiedleńców rozwiążą się wraz z nastaniem kolejnego pokolenia i w przy­ padku przesiedleńców z Rosji, źródło ich napływu w końcu się wyczerpie, to do �218 JOANNA KSIĄŻEK Niemiec przybywać będą stale kolejni imigranci, których dotyczyć będą podob­ ne problemy i kwestie, dlatego tak ważna jest umiejętność radzenia sobie z nimi. Być może, na skutek wejścia Polski do Unii Europejskiej problem imigracji będzie dotyczył także i naszego kraju. Być może wtedy Niemcy na tyle dobrze i mądrze będą potrafili radzić sobie z tym zjawiskiem, że będziemy mogli bez przeszkód skorzystać z doświadczeń naszego sąsiada. LITERATURA Barbasina E., D . Brandes, D. N e u t a t z . und Deutschland, Forschungen 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n in R u ß l a n d zur Geschichte und Kultur der Rußlanddeutschen 9, zeszyt specjalny, Essen. Boll K . 1993, Kulturwandel Brake der Deutschen K . 1998, Lebenserinnerungen aus der Sowjetunion, rußlanddeutscher Marburg. Einwanderer. Institut für Volkskunde, Universität Hamburg. Claus W. 1994, Probleme der Integration der Spätaussiedler in der Region Südniedersachsen, Göttingen. Dietz B . , P. H i l k e s . siedler - 1994, Integriert in der Bundesrepublik 1992, Unbekannte Eisfeld oder isoliert? Deutschland, im Osten, Zur Situation rußlanddeutscher Aus­ Ostdeutscher Kultur­ München. München. A . 1992, Die Rußlanddeutschen, Studienbuchreihe der Stiftung rat. B d . 2, M ü n c h e n . F r i c k J. 1997, Sozialhilfe als Integrationshilfe für Zuwanderer nach Deutschland, [ w ] : Institut für Ingenhorst Wirtschaftsforschung. H. Wochenbericht, 1997, Die Rußlanddeutschen. Deutsches nr 48. Aussiedler zwischen Tradition und Moderne, Frankfurt am M a i n . Integration... 1996, Integration junger A u s l ä n d e r in die Schul- und Berufsausbildung ver­ läuft langsamer [ w : ] Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. Wochenbericht, nr 2 1 , s. 3 7 0 - 3 7 7 . Kalapka A . 1986, Handlungsfähigkeit Lebensbedingungen K a 1isk e statt „Integration". und Entwicklungsmöglichkeiten D . , K . F. G e i g e r . Schulische griechischer und außerschulische Jugendlicher, München. 1999, Fremd als Deutsche i n Deutschland. Zur Integration von A u s s i e d l e m , Hofgeismarer Vorträge. B d . 16. K 1 ö s H . P. 1992, Integration der Einwanderer aus O s t / s ü d o s t e u r o p a in den deutschen Arbeits­ markt, [ w : ] Sozialer Klötzel Fortschritt 4 1 , s. 2 6 1 - 2 7 0 . L . 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n zwischen A u t o n o m i e und Auswanderung, - Studien, Kornisch ka J. 1992, Psychische Pfeiffer C, K. B r e t t f e l d , und soziale I. Delzer. Probleme von Spätaussiedlern, Pfaffenweiler. 1997, K r i m i n a l i t ä t in Niedersachsen 1985 1996. Eine Analyse auf der Basis der Polizeilichen K r i m i n a l i s t i k , KFN berichte Osteuropa B d . 3, Mamburg. - bis Forschungs­ nr 60, Hannover. Spätaussiedler... 1998, S p ä t a u s s i e d l e r in Deutschland - rechtliche Situation, offizielle P o l i t i k , öffentliche Debatte der letzten Jahre [ w : ] Sprache dlicher Spätaussiedler. zur Mitsprache - zur Integration jugen­ Tagung v o m 03 bis 05. Dezember 1997 in der Evangelischen A k a d e m i e Bad B o l l , Protokolldienst 15. Strobl R., schancen W. K ü h n e 1. 2000, Dazugehörig jungen Aussiedler, und ausgegrenzt. Analysen zu Integration­ München. Weniger Aussiedler, mehr A n g e h ö r i g e . Welt: U n i o n soll Einwanderungsgesetz zustimmen, furter Allgemeine Zeitung 07.06.2003, s. 2. Frank­ �219 NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH A d r e s y stron internetowych: file://A:\Wer%20ist%20ein%20Zarendeutscher.htm http://www.russlanddeutschegeschichte.de http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm Keiser, M a r i o , Deutsch, aber nicht ganz, Schatz V i k t o r , Das Duell auch gegen .www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html Rußlanddeutsche. http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/ das d u e l l . h t m JOANNA KSIĄŻEK T H E I N T E G R A T I O N P R O B L E M S OF T H E G E R M A N I M M I G R A N T S FROM RUSSIA I N G E R M A N Y S um mary Integration o f the Germans c o m i n g from Russia i n Germany is determined by many different factors: expectations o f the new country the newcomers have previously had, the attitudes o f the German society, but also legal regulations and p o l i t i c a l decisions defining procedures concerning ways o f their integration. People o f German nationality c o m i n g from Russia meet numerous obstacles on their w a y to adjustment: problems w i t h finding employment and recognition o f their former education. Language problems. N o less important are troubles i n accepting the mecha­ nisms o f a modern democratic state and society, not familiar to them previously. This leads to the crisis i n the emigrants' value systems. Some o f their problems are typical i m m i g r a n t s ' problems. There are also other ones, those o f that particular group, i.e. a m b i g u i t y o f their national identity. I n Russia they were considered "Germans", n o w in Germany they are referred to as "the Russians" and in effect they don't k n o w where they actually stand. The situation o f being " in between' can by no means help those people to stand on their feet again i n the new society It often leads to social conflict, tendency to social isolation, j u v e n i l e delinquency, alcohol and drug abuse, disturbances i n physical and mental health. The official German attitudes to the problems and strategies o f the i m m i g r a n t s ' integration have been changing w i t h i n the last few years. The author studies the process t a k i n g those changes into consideration and referring to the most recent opinions i n the debate on solving the problems o f adjustment o f the "Russian Germans". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe5f28f8bacd9bf113207303f3224991.pdf fefd467bc28876820f82c870250ae7d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5605 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5211 Title A name given to the resource Głodomór w krainie pieczonych gołąbków/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.34-45 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka studiów I p o d y p l o m o w y c h z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje | się pozyskiwaniem środków na działalność organizacji pozarządowych. Głodomór w krainie pieczonych gołąbków - o k u l t u r o w y c h znaczeniach j e d z e n i a D ostarczanie składników pokarmowych to najbardziej podstawowa i oczywista funkcja jedzenia, a w potocznym rozu­ mieniu odżywianie się jest czynnością natural­ ną. Szeregi znaczeń wykraczających poza sferę związaną z fizjologią przenoszą jednak banalną czynność spożywania w szerszy system komuni­ kacji : „Jedzenie jest czymś więcej n i ż odżywką [...], jego wytwarzanie, przygotowywanie i kon­ sumowanie stwarzają rytuały i zachowania ma­ giczne, w miarę jak czynność jedzenia staje się aktem irracjonalnym albo nadracjonalnym" . 1 2 Obfitość jedzenia to nieodzowny element ziemskiego raju . Dostarczanie czy obdarowy3 1 Por. B. Bednarek, Kwalifikatory uczty. Przyczynek do sympozjologii, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok wanie pożywieniem ma być demonstracją uczuć, sympatii, oznaką bliskości: „Ciężkie, słodkie po­ karmy kojarzą się z miłością, troskliwością i cie­ płem. W wyobraźni babunie i przyjęcia wiążą się z ciasteczkami i tortami, nie z marchewką. Stra­ wa uczuciowa jest związana ze strawą w sensie fizycznym" . Jedzenie łączy się z matczyną opie­ ką, spożywanie przez osobę obdarowaną sym­ bolizuje wzajemność: „Zaopatrzenie w żyw­ ność jest w naszej kulturze podstawową oznaką troski, dzielenie się jedzeniem podczas posiłku uważane jest za jedną z głównych form kontak­ tu społecznego. Nakaz kulturowy nakłada na matkę obowiązek zapewnienia wystarczających 4 historia jedzenia, tłum. M . Ryńska, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2003, s. 15. biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 3 Ibid., s. 189. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 10-11. 4 M . Pipher, Ocalić 2 F. Fernandez-Armesto, Wokół tysiąca stołów, czyli Ofelię, tłum. B. Horosiewicz, Media Rodzina, Poznań 1998, s. 223. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków 35 ilości jedzenia, a na jej kochająca córkę czy syna obowiązek spożycia tego pokarmu" . Jedzenie może wywoływać skojarzenia z uro­ czystą atmosferą, radosnymi wydarzeniami, aurą spokoju i odprężenia. Odwieczna idea biesia­ dowania, gdzie dzielenie się jedzeniem ma być podstawową formą wymiany darów i głównym spoiwem wspólnoty, w dalszym ciągu pełni swoje funkcje - g ł ó w n i e rekreacyjną i towarzyską. Spo­ żywanie jedzenia w pewnych okolicznościach, np. przy świątecznym stole, wyraża przynależ­ ność do określonej grupy manifestuje przywią­ zanie do konkretnej tradycji i wartości, wiąże się z prestiżem, pozycją społeczną czy gościnnością. 5 Owo kolektywne jedzenie [ ] nie stanowi aktu biologicznego zwierzęcego lecz jest wydarzęmem społecznym" . Słowem kluczowym dla analizy sensów zo­ gniskowanych wokół jedzenia jest pojęcie „die­ ty". W dawnych czasach rezygnacja z doznań zmysłowych miała zabarwienie religijne i zwią­ zana była z ascezą , spożycie niektórych pokar­ mów prowadziło z kolei do zażyłości z bogami . W latach dwudziestych X X wieku, kiedy pro­ dukcja żywności nabrała szczególnego tempa, a jedzenie coraz częściej kojarzyło się wyłącznie z przyjemnością, termin „dieta" po raz pierw­ szy został odniesiony do regulacji stanu zdro­ wia i kontroli wagi ciała. Wraz z poszerzeniem asortymentu produktów spożywczych określenie 6 7 8 5 S. Abraham, D . Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja, należące wcześniej do dyskursu medycznego, z w i ą z a n e z leczniczym czy profilaktycznym sposobem odżywiania się , zostało wchłonięte przez kulturę masową. Odtąd „bycie na diecie", które jest szczególnym przypadkiem szerszego zjawiska - dyscyplinowania ciała staje się jed­ nym ze sposobów budowania wizerunku i kre­ owania własnej tożsamości . Dyskurs diety idzie w parze z dyskursem szczupłej sylwetki i stanowi podłoże dla kulturowo uwarunkowa­ nych „afektywnych panik" . 9 10 11 12 Odwołując się do założeń społecznego kon­ struktywizmu, można wskazać, jak informacje dotyczące sposobów konsumowania współtwo­ rzą powszechnie obowiązującą wiedzę o rzeczy­ wistości. Popkultura, pełniąc funkcję metanarracji, „naturalizuje" - posługując się terminologią P. Bourdieu - określoną wizję kulinarnych za­ chowań, która narzucona w procesie symbolicz­ nej przemocy, uzyskuje status tego, co oczywiste i normalne. Jedzenie pozbawione swych pier­ wotnych biologicznych konotacji staje się osią, wokół której narastają kolejne ciągi skojarzeń i z n a c z e ń żywieniowe ograniczenia zostają włączone w system kontrolowanych mikrozwyczajów dnia codziennego . W ten sposób dieta analizowanie składu pokarmów czy spożywanie syntetycznych produktów staie się swoistym emblematem kultury i znaczy samodyscyplinę oraz zdrowie Swobodne przyjmowanie darów 13 10 A. Giddens, Nowoczesności tożsamość, tłum. tłum. W Rolski, M . Rolska, Pruszyński i S-ka, Warszawa A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2002, s. 145. 2001, s. 55. 11 6 M . Bachtin, Twórczość ludowa średniowiecza Franciszka Rabelais'go a kultura i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 395. 7 Z. Melosik, Tożsamość, ciało i władza. Teksty kulturowe jako (kon)teksty pedagogiczne, EDYTOR, Poznań, Toruń 1996, s. 153. 8 F. Fernandez-Armesto, op.cit., s. 67. 9 Por. W Kopaliński, Słownik wyrazów obcych, Rytm, Warszawa 2006. 1 ( 1 4 ) nn Pojęcia „dyskursu" używam tutaj w rozumieniu, które zaczerpnęłam z pracy Z. Melosika Tożsamość, i władza. Wykorzystuję także następujące sformułowania tego autora: „dyskurs diety", „dyskurs szczupłej sylwetki", „dyskurs użycia", „dyskurs ascezy". 12 Z. Melosik, op.cit., s. 139-140. 13 Por. A. Gromkowska, Kobieta w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 6. BARBARZYŃCA ciało Teksty kulturowe jako (Kon) teksty pedagogiczne. �Katarzyna K u b a t 36 natury" stanowi natomiast dowód braku woli i zdecydowania. Jednocześnie dietę propaguje się jako bardzo atrakcyjny sposób konsumpcji, który nie ma nic wspólnego z fizjologicznym głodem; teksty kulturowe wywołują wręcz wra­ żenie, że restrykcje mogą być wyrafinowaną formą przyjemności . W kulturze Zachodu obecne są paradoksal­ ne postawy związane z kwestią jedzenia. Obok dyskursu diety funkcjonuje też dyskurs użycia, który zachęca do ulegania cielesnym rozko­ szom i czerpania z nich maksimum zadowole­ nia - co kwestionuje dyskurs ascezy. Ilustracją mogą być kolorowe pisma, w których reklamy środków odchudzających oraz informacje o die­ tach przeplatają się z ilustracjami kalorycznych potraw i przepisów kulinarnych. Jedzenie to pokuszenie, dieta w tym momencie ma być wybawieniem . Ponadto - przenosząc się na poziom mitu - niejedzenie należy potraktować iako symboliczny powrót do czasu początku kiedy to człowiek wolny był od jakichkolwiek biologicznych uwarunkowań Post woisuiac sie w sekwencję pur yfikacyi n vch rytów ma umozliwiać obcowanie ze sferą zaświatowi odtworze­ nie porządku in Mo 14 15 Z dwu sprzecznych typów przekazów wyłania się wizerunek osoby, która je bez ograniczeń, a jed­ nocześnie pozostaje szczupła. Odbiorca zostaje więc uwikłany w grę sprzecznych komunikatów „jedz - nie jedz", skazany na ciągłą oscylację po­ między hedonizmem i ascezą : „Obok książek kucharskich, jak ich cień nieodłączny, recepty na cudowne diety odchudzające, rzeczowe i drobia­ 17 zgowe przepisy na autotresurę i ascezę - inwen­ tarze rozkoszy, jakich należy ciału odmówić. Te drugie książki pouczają, jak zaleczyć rany zada­ ne przez pierwsze i usunąć z ciała nieczystości przez nie pozostawione. Drugie książki powiadają o tym, jak samoumartwiać się w imię tego, by ciało zdolne było przeżyć zachwyty, jakich wywołaniu służą książki pierwszego typu" . Istotną kwestią jest różnica pomiędzy „ko­ biecym" i „męskim" stosunkiem do problemu jedzenia oraz diety. Posługując się Goffmanowską metaforą teatru, można przyjąć, że powściągliwość w okazywaniu apetytu jest standardowym środ­ kiem wyrazu, służącym kobiecie do budowania fasady podczas scenicznego występu. Przedsta­ wienia, które utożsamione jest ze stałą obecnością grupy obserwatorów wyposażonych w określoną, ujednoliconą wiedzę o tym, jak to przedstawienie ma wyglądać. Umiarkowanie w jedzeniu i kon­ trolowanie gestów związanych z odżywianiem, manipulowanie ekspresją są nieodłączną częścią społecznie tworzonei stereotypowei roli kobiety - w odniesieniu do cobowiązującego s posobu my ślemai oczekiwań publiczności 18 19 Biesiadowanie mężczyzn jest rzeczą zwy­ czajną . Brak ograniczeń i ogromny apetyt ko­ jarzą się z męskością oraz ekspansywnością, dlatego postrzegane są jako naturalne i oczy­ wiste. Jedzenie jest czystą przyjemnością, a nie stresem, mężczyzna je wszystko to, na co ma ochotę, i posiada społeczne przyzwolenie na ostentacyjne zachowania . Można obecną sy­ tuację porównać z epoką wiktoriańską, kiedy to mężczyźni z wyższych warstw społecznych 20 21 14 Z. Melosik, op.cit., s. 150-153. 19 15 Ibid., s. 153-157. tłum. H . Datner-Śpiewak i P. Śpiewak, Wydawnictwo 16 P. Kowalski, Kilka uwag o poszczeniu. Wprowadzenie do Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Warszawa 2000, problematyki biesiadnej, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty Por. E. Goffman, Człowiek w natrze życia codziennego, s. 52-65. urok biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki 2 0 Z. Melosik, op.cit., s. 145. Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 20-23. 21 S. Bordo, Unbearable Wright: Feminism, Western Culture 17 Z. Melosik, op.cit., s. 156-157. 18 Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci, and the Body, Berkeley, Los Angeles, London 1993, s. 108. U M K , Toruń 1995, s. 99. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków bezkarnie oddawali się kulinarnym uciechom, a kobiety - wciąż kontrolowane i strofowane jadły tylko tyle, ile niezbędne było do przeżycia: „Od czasów najdawniejszych przez cały okres trwania kultury patriarchalnej przygotowywanie i podawanie tych zbytkowych potraw i napojów było obowiązkiem kobiet, a konsumowanie ich przywilejem szlachetnie urodzonych mężczyzn [...]. Kobieta jako rzecz należąca do właściciela powinna konsumować tylko tyle, ile to jest po­ trzebne do utrzymania się przy życiu" . 22 37 już wiele r a z y u s i ł o w a ł a ś z r z u c i ć z b ę d n e kilogra­ my, ale p o z a l i c z e n i u k o l e j n e j d r a k o ń s k i e j w s z y b k i m t e m p i e d o c h o d z i ł a ś do wagi" , 2 4 „Pamiętasz, jak wadze kilka kilogramów, głodziłaś ale diety poprzedniej się, t r a c i ł a ś na wal­ uczucie radości c z y ł o z c o r a z w i ę k s z ą c h ę c i ą z a s p o k o j e n i a apety­ tu" . Bohaterkami p r a s o w e g o a r t y k u ł u pt. Jedze­ niejak narkotyk^, są k o b i e t y Bożena c o d z i e n n i e od 20 lat jada c z e k o l a d ę : „Kiedy nie mam jej w z a s i ę ­ gu r ę k i , r o b i ę się n e r w o w a " . Anna, u z a l e ż n i o n a od s ł o d y c z y , o b j a d a ł a się, by u s p o k o i ć nerwy po pracy i p o d k r a d a ł a s ł o d y c z e c ó r c e . „Raz z d a r z y ł o mi się s t r a c i ć f i l m [...], to b y ł o t o t a l n e o b ż a r s t w o lody ciasteczka batoniki Dla Magdy z k o l e i 25 2 6 To właśnie do kobiet skierowana jest bogata dietetyczna oferta, pojęcie kuracji odchudzającej oraz problemy z odżywianiem w sposób oczywi­ n a r k o t y k i e m j e s t ser o b ż e r a ł a się nim i u t y ł a dwa sty łączą się z wizerunkiem kobiety. Świadczą o tym nie tylko kolorowe magazyny dla p a ń k i l o w c z t e r y dni Urzędniczka z d u ż e i f i r m y oraz portale internetowe, w których informacje Dorota n a i o i e r w e ł o d u i e a potem sie opycha Nieraz o r z e z m i e s i ą c i a d e t y l k o na t w a r o ż k a c h o zabiegach wyszczuplających zamieszczane i k e f i r z e A potem p r z y c h o d z i k r y z y s — c h o ć b y ob są w działach „kobieta" (Interia/Kobieta, Onet/ l a n y e g z a m i n na n r a w o i a z d y Wówczas w y s t a r c z y Kobieta itp.). Smukła kobieca sylwetka widnieje i m n u l s Ktoś n o c z e s t u ie m n i e c u k i e r k i e m i i u z na opakowaniu płatków śniadaniowych w wersji w p a d a m w c i ą g Jak a l k o h o l i k ! detalu przecho „fitness" znanej firmy. Wizerunek płaskiego ko­ dze na h u r t dwa t a l e r z e b i g o s u 4 k a w a ł y ciasta 3 biecego brzucha pojawia się na pudełkach prepa¬ ratów wspomagających odchudzanie. Kampania J L f n r a wędlin Ch\eh L n r h l e h . " ^ M n t ™ reklamowa dietetycznego pieczywa wykorzystu- z r a z y , r u r a w ę o n n . ^ n i e o , a u z o c n i e n a . M o t y w ie motyw kobiecego niezadowolenia zwiazaneeo ż a r ł o c z n o ś c i m r o ź n a . t u t a j p o t r a K t o w a c j a K o o d w o ­ z koniecznością pokazania sie na plaży- Nad¬ ł a n i e s i ę stery z w i e r z ę c e j c z t o w i e K a , K u l t u r o w o chodzi lato - nie da się ukryć! Zresztą jakuikryć ujarzmianej natury do c h r o n i c z n e g o a s p e K t u coś bez okrycia? Jeśli obawiasz się o swój wydad K o b i e c o ś c i , K t ó r y , r e p r e s j o n o w a n y i t ł u m i o n y , m u s i w stroi u kąpielowym zastosui nasza metodę Od p o z o s t a ć w u k r y c i u . razu zrobi Ci się l ż e j ' - me tylko na duszy" . Kobieta m o ż e c z a s e m p o t a j e m n i e u c z t o w a ć , p r ó b u j ą c w ten s p o s ó b r o z ł a d o w a ć stres i frustra­ Większość tekstów dotyczących odchudzania cję. Natychmiast j e d n a k p o j a w i a się motyw w i n y odnosi się bezpośrednio do kobiet, w tych pozornie i w s t y d u . Amanda, b o h a t e r k a f i l m u Woodyego „neutralnych" płeć odbiorcy można ustalić choćby na podstawie rodzaju czasownika: „Wprawdzie Allena Życie i cała reszta, g r a n a p r z e z Christinę Ricci, p o n i e u d a n y m castingu u r z ą d z i ł a s o b i e ku2 7 28 Z - 23 2 2 T. Vehlen, Teoria klasy próiniaczej, tłum. J. Frentzel- -Zagórska, Muza, Warszawa 1998, s. 58-59. 2 3 2 4 „JOY", 4/2007, s. 1. http://zdrowie.onet.pl/147,„„szczescie_sprzyja_ wytrwalym,psychozabawy.html 28.06.08. 2 5 http://www.odchudzanie.beep.pl/ 28.06.08. 2 6 ,VITA", 6/2006, s. 115. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 27 Ibid., s. 117. 28 Ibid., s. 117. 2 9 „Claudia", 2/2007, s. 46. 3 0 Por. S.B. Ortner, Czy kobieta ma się tak jak„natura do kultury"?, rodzi się kobietą, d o mężczyzny [w:] T. H o l ó w k a (red.), Nikt nie Czytelnik, Warszawa 1982, s. 118-124. �Katarzyna K u b a t 38 linarną sesję, którą przypłaciła chandrą: „Mam zły humor, nie poszło mi dzisiejsze przesłuchanie... sama jestem sobie winna... nie złość się, ale j u ż jadłam... byłam strasznie głodna po tym przesłu­ chaniu, więc zjadłam kawałek sernika, a potem jeszcze jeden. Kiedy j u ż zacznę, nie mogę prze­ stać. W końcu zjadłam cały. A potem pomyślałam «co tam»i zjadłam spaghetti z lodówki, potem ho­ mara, potem podgrzałam kurczaka. - Meble też zjadłaś? - Jestem taka gruba i obleśna... byłam taka zła, że zawaliłam, nie mogłam się powstrzy­ mać" (cytat z filmu). Podobny problem ma boha­ terka książki Smażone zielone pomidory Evelyn Couch: „. .nie mogę przestać jeść [...]. Próbuję i próbuie codziennie budzę sie i myślę sobie że tym razem będę się trzymać diety i codzienniemi się nie udaje Chowam batoniki po całym domu i garażu. Nie wiem co sie ze mna dzieje r n Szkoda że me mam odwari zupełnie sie roztvo i mieć to z głowy albo na tyle silnei woli zeby stracić na wadze i n anrawde schudnąć Czúie ze utknęłam, dokładnie pośrodku" . ' Zapełnianie emocjonalnej pustki jedzeniem, szukanie zapomnienia w biesiadowaniu dotyczy prawdopodobnie w równym stopniu mężczyzn i kobiet, niemniej jednak to właśnie kobieta przy­ łapana na obżarstwie jest szczególnie ekspono­ wana. Z jednej strony sugeruje się, że to problem ściśle związany z płcią, z drugiej zaś wskazuje dobitnie, że jest rzeczą naganną i wstydliwą. I podczas gdy kobiece obżarstwo przywołuje mo­ ralne czy estetyczne skojarzenia, to w przypadku mężczyzn zwraca się uwagę przede wszystkim na zdrowotne konsekwencje nieumiarkowanego jedzenia i picia. Potwierdzeniem tej tezy może być film Super Size Me Autor i bohater paradokumentu przez miesiąc żywił się jedzeniem serwowanym w amerykańskich fast foodach 31 31 F. Flagg, Smażone zielone pomidory, tłum. A. Biała, Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 63. 32 problemy (otłuszczona wątroba, wzrost pozio­ mu cholesterolu i soli, spadek kondycji), które pojawiły się w wyniku eksperymentu, zostały z a u w a ż o n e i zdefiniowane przez dietetyków oraz lekarzy. Należy zaznaczyć, że w dominu­ jącym dyskursie pojawiają się komunikaty do­ tyczące męskiej diety, niemniej to kobieta jest odpowiedzialna za przeprowadzenie oraz efekt końcowy przedsięwzięcia. Relacja idealnie wpi­ suje się w koncepcję matriarchatu domowego będącego obszarem władzy „gastronomicznej matki", która decydując o tym, co i kiedy będzie można zjeść, w niezauważalny sposób instrumentalizuje m ę ż c z y z n ę . 1 tak jedno z pism dla 32 pań w artykule pt Menu dla twoiego Casanovy doradza iak odchudzić partnera nie odbieraiac mu przyjemności iedzenia- Mv proponujemy dietę o obniżonei iczbie kalorii ale pełna DO traw bez których O N nie wyobraża sobie życia W menu iest nawet przekąska która można sie delektować o dowolnej porze dnia" 33 Kobieta, która oddaje się kulinarnym rozko­ szom, jest przede wszystkim sfrustrowana i żało­ sna - taki wizerunek jest kreowany i utrwalany przez kulturowe komunikaty. Ewa, która bierze udział w akcji odchudzającej jednego z dzienni­ ków, przyznaje, że nie jest łatwo zgubić zbędne kilogramy. Stale liczy kalorie, co wieczór sieka warzywa na sałatkę, prawdziwą próbę charak­ teru przeszła podczas świąt: „Jak zwykle mama z siostrą upiekły na Wielkanoc przepyszne mażurki, babki, serniki. Ślinka mi cieknie na samo wspomnienie. Złamałam się i spróbowałam. Dręczyły mnie potem straszne wyrzuty sumie­ nia. Śniło mi się, że przytyłam 20 kilogramów i nie mieszczę się w żadne ciuchy" . 34 Niektóre media z upodobaniem przedsta­ wiają informacje o dietetycznych porażkach bo- 3 3 „Claudia Diety", 1/2007, s. 88. 3 4 „Fakt/Kobieta", 41/2007, s. 12. S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki, Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999, s. 164-165. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków haterek popkultury, podkreślając w ten sposób ogromną wagę problemu. Demaskując i obna­ żając słabości, jednocześnie oceniają i kpią. I tak np. piszą o Chelsea Clinton: „Ona płacze i tyje, tyje i płacze. 26-letnia córka byłego amerykań­ skiego prezydenta Billa Clintona ciężko przeżyła ubiegłoroczne rozstanie z synem kalifornijskie­ go milionera łanem Klausem, łan [...] uznał, że miłość na odległość nie ma sensu. Chelsea nie potrafiła tego zaakceptować. Wróciła do dawne­ go stylu życia i dawnej diety. Co, niestety, widać na załączonym obrazku" . Brytyjska piosenkar­ ka Geri Halliwell peka w szwach" bo wróciła juz do rozmiaru sprzed kuracji odchudzającej i nie zdążyła ieszcze zainwestować w nowa gar­ derobę. Wizerunek szczupłej i wysportowanej Geri pora włożyć do lamusa" . Emma Bunton którei nowy solowy album nie odniósł sukcesu „wróciła do jedzenia ulubionych pączków i na' brała ciała" 35 36 37 Informacje zamieszczone w pismach, poradni­ kach i dodatkach mają niewątpliwie perswazyjny charakter. Pozornie niezaangażowany i referencyj­ ny język, oparty na powszechnych wyobrażeniach i popularnych mitach, w istocie zawiera element emotywności i ewokacyjności - tego typu strategie i środki, znane ze studiów nad rytuałem czy magią, są typowe między innymi dla propagandy . Rady, informacje, sugestie, odnosząc się do sfery norm i wartości, wpływają na stan mentalny adresatek, oddziałują na emocje i mają stymulować pożądane 38 39 postawy. Komunikaty opisujące wybrane wycin­ ki rzeczywistości konstruują jednocześnie wokół nich określone sensy, wyrażają kategoryczne sądy, a tym samym w sposób finezyjny i zakamuflowany n a r z u c a j ą - u z n a n ą za jedynie słuszną i oczywistą - wizję porządku, manipulują i wywierają presję na odbiorcy . Przede wszystkim należy podkreślić fakt, że teksty zwracają się wprost do czytelniczki, wy­ powiedzi sformułowane są w drugiej osobie, co stwarza wrażenie bliskości odbiorcy z nadawcą i wzmacnia siłę komunikatu : „Jedz to samo, ale w wersji mniej kalorycznej. Wybierz to, co nie odłoży się na biodrach czy udach" . „Żeby spalić dwa jajka sadzone i dwa tosty (czyli ok. 350 kalorii) musisz przez 60 minut pływać w basenie stylem klasycznym" , „Kupuj tylko małe porcje ciasteczek czy lodów. Nie przesadzisz nawet wtedy gdy zjesz całe opakowanie" . C ó ż pew­ nie wpadłaś w jedną z żywieniowych pułapek. Zanim więc wvruszvsz w podróż przeczytaj nasze porady. Dzięki n i m wrócisz z wakacii bez « n a d b a g a z u » Dodatkowo zwrot może orzvi ać postać pytania retorycznego — to ieszcze bardzie, notesie i e moc wywołuiac efekt podporządkowania i wrażenie bycia obserwo wana : Wiecznie eiodna i wściekła. Znasz to skądś?'" - sadzisz że odstawiaiac alkohol 39 40 41 42 43 44 TO 45 46 łatwiei wriśniesz sie w hikini?" - A mnze od lar hez.knterznie w , l r z v , z z t ł n 4 r v v 1 d e m ?" 47 48 M CIb J. Bralczyk, język bl na sprzedaż, 3 5 http://gala.onet.pl/7,1318911,gwiazdy.html 28.06.08. 40 3 6 http://gala.onet.pl/5,1146130,gwiazdy.html 28.06.08. Gdańsk 2004, s. 19, 101. 3 7 http://gala.onet.pl/5,1128785,gwiazdy.html 28.06.08. 41 „Filipinka", 5/2006, s. 48-49. 3 8 J. Barański, Socjotechni\a, między 42 „Dziewczyna", 6/2006, s. 26. magią a analogią, " 43 „VITA", 7/2008, s. 17. 2001, s. 26. 44 „Uroda", 7/2008, s. 106. 45 J. Bralczyk, op.cit., s. 113. 46 ..Cosmopolitan", 5/2007, s. 225. Por. B. Kudra, A. Kudra, Między a perswazją manipulacją (o funkcjonowaniu antroponimów w tekście prasowym), [w:] P. Krzyżanowski, P. Nowak (red.), 47 „VITA", 6/2006, s. 14. Manipulacja w języku, 48 „Przyjaciółka", 11/2007, s. 20. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004, s. 95. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA y^ m > Wydawnictwo Gdańskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 3 9 u s z c z �Katarzyna K u b a t 40 bie górę kanapek? Po sprzeczce z mężem obja­ dasz się lodami?" ; „tęsknisz za pizzą, frytkami albo kawałkiem szarlotki?" . Ważnym zabiegiem manipulacyjnym jest uży­ wanie kwantyfikatorów czy wreszcie odwoływanie się do wyników badań : „Odkrycie australijskich dietetyków nie jest dietą męczarnią, a raczej no­ wym stylem życia, dzięki któremu cała Australia chudnie" . „Jakim cudem bogate kobiety są za­ wsze szczupłe? Odpowiedź na to pytanie znala­ zła lekarka Jana Klauer z Nowego Jorku [...]. Jej klientami są zamożni ludzie sukcesu. Zabiegani, bardzo zajęci, a jednak - szczupli. Dzięki jej pora­ dom schudniesz o j eden rozmiar w trzy dni" . „Ni­ gdy więcej liczenia kalorii i drakońskich diet! Nowa teoria dietetyczna głosi, że jeśli chcesz pozbyć się nadmiaru kilogramów, powinnaś zwracać na ładunek ghkemiczny tego co iesz"^ Do magii iezykowei zaliczyć można również eufemizmy i zdrobnienia- Nadużywanie słodyczy od których brzuszek szybko obrasta w nieestetyczne «oponki». Może sie iednak zdarzyć że nie będziesz iadła ani 49 50 51 52 53 Jorku gwarantuje piękne ciało w dwa tygodnie: „Sezon plażowy nieubłaganie się zbliża, a ty myślisz, jak zrzucić kilka kilo i poprawić wygląd strategicznych miejsc?" . Wrogiem numer jeden jest nadmierny apetyt: „Przyjemność, z jaką po­ chłaniasz kolejne przekąski, z czasem zamienia się w przymus jedzenia, bo czynność ta, podob­ nie jak np. praca, potrafi uzależnić. Stan taki wy­ maga kompleksowego działania oraz specjalnej strategii. [...] Zadaniem diety jest zmniejszenie ilości zjadanych przez ciebie kalorii, okiełznanie nadmiernego apetytu który nie jest głodem i podkręcenie przemiany materii" . Rozwiąż nasza psychozabawe a przekonasz sie czy j u ż wpadłaś w sidła uzależnienia od słodyczy" (podkreślenia autorki) 61 62 63 Monstrualnym i szczególnie eksponowanym problemem jest nagły i mimowolny powrót do wagi sprzed kuracji odchudzającej, zwany często efektem jo-jo: „Wokół jest dużo pokus, z który­ mi musisz walczyć. Nie oznacza to jednak, że do końca życia powinnaś odmawiać sobie wszyst­ l ^ : „ . , 'u he enadery kiego, na co masz ochotę. Ale też nie oznacza, iak balon" Ich ziarenka pobudzaia przemianę że teraz możesz sobie na wszystko pozwolić. Głównym wrogiem, z którym musisz się zmie­ materii i owarantnia nłasld hrzmzek \ 1 nw, rzyć po kuracji odchudzającej, jest tzw. efekt jon e n a n o f l hrJrnKnhnś" Tesz iak L . z e k jo. [...] Jeśli ciężar ciała utrzymuje się na stałym a mimo to wciąż przybierasz na wadze?" O perswazyjności tekstów mogą świadczyć poziomie prowadź normalne życie ale nie trać hiperbole oraz metafory związane z grą czy czujności" . Stosowanie diety to dla Ciebie jazda ekstremalna. Gdy zrzucisz trzy kilogramy walką , np. Dieta Strażników Wagi , Kaloryczne pułapki . Rewolucyjna metoda prosto z Nowego uważasz walkę za zakończoną. Jednak na razie m m J a d k o 7 m j m J o 55 ra7 5 6 57 64 58 59 60 49 http://zdrowie.onet.pl/2658,1234838„„dlaczego_ciagle_ jem,dartykuly.html 28.06.08. 58 Por. J. Bralczyk, op.cit., s. 33. 5 9 „Twist", 4/2006, s. 42. 50 „JOY" 4/2007, s. 18. 6 0 51 J. Bralczyk, op.cit., s. 33. html 28.06.08. 52 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 139. 61 „Claudia", 5/2007, s. 80. 53 „Uroda", 4/2007, s. 56. 62 http://dlazdrowia.pl/index.php?dzid=38&did = 686 54 „Claudia Diety", 1/2007, s. 18. 55 http://www.boutique.com.pl/tekst_archiwum. php?id = 593 28.06.08. http://kobieta.wp.pl/kat,26381,wid,8232301,wiadomosc. 28.06.08. 63 http://zdrowie.onet.pl/149,„„slodkie_ zycie,psychozabawy.html 28.06.08. 56 „Bravo Girl", 25 V 2006, s. 24. 64 57 „Fakt radzi", 1/2007, s. 8. schudlam-i-co-dalej/ 28.06.08. http://www.kobieta.pl/zdrowie/diety/zobacz/artykul/ BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków wygrałaś tylko bitwę. Teraz gra toczy się o to, by znowu nie utyć" . „Efekt jo-jo (...) to zmora odchudzających się" (podkreślenia autorki). Popularnym i często stosowanym trikiem jest powoływanie się na autorytety - tutaj gwiazdy popkultury, które swoimi postawami mają za­ świadczać o prawdziwości i słuszności przed­ stawianej wizji świata: „Dietę amerykańskiego kardiologa pokochały gwiazdy, m.in. Catherina Zeta Jones" . Na pytanie o to, czy czuje się pod presją, by być szczupłą, młoda gwiazdka Hilary Duff odpowiada: „Kiedyś przeczytałam w ma­ gazynie «Star», że jestem pulchna! Przestraszy­ łam się: « 0 rany, czy jestem gruba? Może jestem brzydka?» [...] Nie jadłam makaronów, pieroż­ ków ani chleba" . Doskonała sylwetka ciemno­ skórej gwiazdy Halle Berry - o czym donosi ma— . gazyn Fakt" - nie iest wyłącznie' darem natury „Halle Berry stosuje rygorystyczną dietę" . 65 66 67 68 69 Podobnie jak wszelkie wpadki, z wielką skru­ pulatnością odnotowuje się starania oraz osiąg­ nięcia, co - zdaje się - ma wzmocnić motywację u adresatek komunikatów. Zakamuflowane sądy wartościujące zawarte w tych pozornie informa­ cyjnych tekstach mają wywołać określoną reak­ cję. I tak dzięki odpowiednim zabiegom notka 0 aktorce Melanie Griffith staje się bardziej suge­ stywna: „kolejna dieta uchroniła przed nieszczę­ ściem smukłą figurę [...]. Jak wiele sławnych 1 całkiem zwyczajnych kobiet, Melanie znacznie przytyła podczas ciąży i miała duże problemy ze zrzuceniem tej nadwagi. Dlatego też postanowi­ ła całkowicie zmienić swój sposób odżywiania. Przestała jadać tłuste mięsa: baraninę, wieprzo­ winę, skórkę z drobiu" . 70 41 Modelka Heidi Klum dwa miesiące po uro­ „Brzu­ d z e n i u syna p r z e c h a d z a się po wybiegu: szek po d z i e c k u z n i k n ą ł j a k zaczarowany! Jed­ nak to n i e m a g i a , l e c z t w a r d a d y s c y p l i n a [ . . . ] David Kirsh «trener z do walki bezlitośnie wykreślił z jadłospisu (cukier, m a k a r o n , r y ż i chleb) " Lopez z n a 7 1 . Z kolei Jennifer n a p a m i ę ć tabele k a l o r y c z n e o b u d z o n a w ś r o d k u n o c y potrafi wartości tluszczem», węglowodany „i nawet wyrecytować 1000 p r o d u k t ó w ! ! ! " . Pączki d w i e „sekretne s ł a b o s t k i " Beyonce ponad 7 2 i b a t o n i k i to Knowles - c o j a k i ś c z a s u w i d a c z n i a j ą s i ę n a jej biodrach piosenkarka pociąga wtedy za hamu­ bezpieczeństwa i b ł y s k a w i c z n i e p o z b y w a s i ę 10 k i l o g r a m ó w . Szybkie rezultaty t o e f e k t d i e t y South Beach" . Aktorka Elizabeth Hurlev z w v k l a m a w i a ć ż e z a b i l a b v s i e e d v b v b v l a tak" g r u b a i a k Marilvn Monroe W c i ą ż y i e d n a k s o o r o przytyła w i e c PO u r o d z e n i u s y n a lec nawet do 73 1 1 ż y w i ł a sie n i e m a l w y ł ą c z n i e na narze rybami i b r ą z o w y m kilku mieslcy zanhiła nonad notowanymi ryżem 75 W ciL, kilogramów Od tej p o r y o s t r o p i l n u j e w a g i . Nie p r z y t y ł a a n i grama" 7 4 Komunikaty dotyczące jedzenia generowane p r z e z Kulturę m a s o w ą w p i s u j ą się w całą siatKę z n a c z e ń sKupioną woKol cielesności i Kobiecości. KestryKcje ż y w i e n i o w e są j e d n y m z w i e l u spo­ sobów dyscyplinowania ponowoczesnego spo­ łeczeństwa, elementem zaplanowanego i wyratinowanego przymusu, który w n i k a j ą c w k a ż d ą częsc ciała jednostki, wyrabia o k r e ś l o n e nawyki oraz automatyczne przyzwyczajenia, kontroli wszystkie naturalne c z y n n o ś c i jest z b i o r o w y m w y t w o r e m , k s z t a ł t e m poddaje Ciało odcismę- 6 5 „Samo Zdrowie", 7/2008, s. 70. 7 1 6 6 „Kwartalnik Super L i n i i " , 1/2007, s. 48. 7 2 „Twist", 4/2006, s. 41. 6 7 „Dobre Rady", 5/2007, s. 58. 7 3 „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 8. 6 8 „Cosmopolitan", 6/2006, s. 25. 7 4 http://gala.onet.pl/5,1112203,gwiazdy.html. 28.06.08. 6 9 „Fakt radzi", 1/2007, s. 46. 7 5 M . Foucault, Nadzorować 7 0 http://zdrowie.onet.pl/200,9392„„dieta_melanie_ griffith,diety.html 28.06.08. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA „JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 4. i karać, dum. T. Komendant, Aletheia-Spacja, Warszawa 1998, s. 131-137. �Katarzyna K u b a t 42 tym przez obowiązujący dyskurs. Zwłaszcza ciało kobiece, przeżywane i doświadczane „dla innego", będące emblematem kobiecości utożsa­ mionej z byciem widzianą . Zewnętrzność staje się powierzchnią zdarzeń, wygląd, wizualność są nie tylko najprostszym i najczęściej stosowanym kryterium oceny, ale przede wszystkim podsta­ wowym elementem tożsamości . Atrakcyjność fizyczna skojarzona ze szczupłą sylwetką konotuje siłę woli i dyscyplinę, sukces, zdrowie i brak kompleksów . Ponieważ instru­ menty do walki z nadwagą są łatwo dostępne, otyłość przywodzi na myśl lenistwo i brak samo­ kontroli. Szczupłe ciało ma być ponadto wyrazem „męskiego" panowania nad apetytem i żądzami . Utrzymanie ciała w ryzach wymaga czujności i samozaparcia, restrykcje żywieniowe dominują w kobiecym arsenale, a to potwierdza przekonanie Susan Bordo o romantycznej mistyfikacji diety będącej jednym z elementów sztuki kobiecości . Jedzenie jest zakazaną rozkoszą. Przeciętna ko­ bieta bombardowana informacjami na temat diet i środków dietetycznych je niewiele - przynaj­ mniej publicznie dumienie apetytu postrzega jako normę głód traktuie iako obca natarczywa sileKobieta nie może DO Drostu sie najeść gdy jest głodna, lecz powinna okazać, ze me m i apetytu i że wcale go nie zaspokaja" 76 77 78 79 80 81 Ograniczając jedzenie i kontrolując dietę, kie­ ruje się głównie strachem przed przybraniem na 76 Należy podkreślić, że „praktyki tresury cielesnej", wadze, co według komunikatów dostarczanych przez kulturę masową jest równoznaczne z klę­ ską i kompromitacją. Monitorowana przez siebie samą, równocześnie obserwowana jest z zewnątrz, przez nadzorców, którymi są inne kobiety oraz mężczyźni, dysponujący wiedzą o tym, jak powin­ no wyglądać idealne ciało. Sytuacja przywodzi na myśl koncepcję panoptyzmu, wedle której niewie­ lu poddaje kontroli wszystkich, a spojrzenie ma dyscyplinujący charakter . Kobiecość manifestuje się przede wszystkim przez urodę, sugeruje się, że piękna kobieta „jest bardziej" kobietą niż kobieta brzydka Celem kobiety jest bycie pożądana a ponieważ panuje powszechne przekonanie, że każda kobieta może rzeźbić" swoją fizyczność i mieć w dużym stopniu takie ciało iak chce ta która me spełnia określonych standardów, musi pozostać na marginesie Ma się wrażenie że kobieta która nie iest niekna młoda szcziinła i wysoka powinna sie tego wstydzić. A kiedy iei 82 83 - sie to nie udaie nowirma mieć «noczucie nieade kwatności»" 4 8 P Szczupły wygląd był do niedawna wyłącz­ nym atrybutem modelek, dziś jest to dominujący image j u ż na poziomie szkoły średniej. „Zawsze byłam na diecie. Od kiedy poszłam do 6. klasy szkoły podstawowej" - zwierza się piosenkar­ ka Gwen Stefani. W jednym z magazynów dla osób chcących skutecznie schudnąć, pani ekspert proponuje specjalna „dietę 1500 kcal dla dziew85 78 N . Etcoff, Przetrwają najpiękniejsi, tłum. D . Cieślak, w tym nacisk na modelowanie sylwetki, dotyczą Wydawnictwo Cis, Warszawa 2002, s. 68-69. również mężczyzn. Obecnie obserwuje się wzrost 7 9 zainteresowania męską cielesnością, odgrywa ona coraz 8 0 S. Bordo, op.cit., s. 99. większą rolę w kontekście kulturowego konstruowania 81 E. Kaschak, Nowa psychologia kobiety. męskości. Głębsza analiza zjawiska, a także znaczeń P. Bourdieu, op.cit., s. 80. przypisywanych męskiemu ciału wykracza jednak poza Gdańskie, Gdańsk 2001, s. 109. ramy niniejszego tekstu. Por. S. Bordo, The Male Body: 82 A New Look At M e ni n Public and Private, Nowy Jork 1999. 77 P. Bourdieu, Męska dominacja, tłum. L . Kopciewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 79-82. Podejście psychologiczne, tłum. J. Węgrodzka, Wydawnictwo M . Foucault, op.cit., s. 191. 83 Z. Melosik,o/>.«V.,s. 79. M Ibid., s. 81. 85 http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ plotkiiploteczki_artykul&cmn_id = 10003010 28.06.08. BARBARZVSCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków czyn" . „Brokuły wysmuklają sylwetkę - taką informację podaje pismo skierowane do nasto­ latek - zjadłabyś coś słodkiego? Zjedz brokuły. Występujący w nich chrom zmniejsza ochotę na słodycze. Dodatkowo ogranicza odkładanie się tłuszczów i - co za tym idzie - przeciwdziała powstawaniu otyłości" . Specjalny jadłospis dla osób niepełnoletnich, które pragną wyszczupleć, pojawia się w kolejnym kolorowym magazynie, 86 87 dietetyczny informator Nastolatka kontra kilo­ gramy opatrzony jest zdjęciem smukłej, młodej, kobiecej sylwetki . 88 Wskazuje się, że wizerunek kobiecego cia­ ła traci krągłości i masę wówczas, gdy kobiety uzyskują niezależność oraz swobody polityczne czy obywatelskie . Wyzwolone z kieratu mał­ żeństwa i macierzyństwa kobiety mają urządzać sobie nowe więzienie, tym razem we własnym ciele: „Dzisiejsze kobiety odrzuciły wprawdzie paraliżujące restrykcje [...] poprzednich poko­ leń, ale dawną tyranię zastąpiły nową - ścisłą dietą. Przeprowadzając nienaturalne kuracje odchudzające, redukują obwód w pasie poprzez « k a n i b a l i z m » popełniany na własnej tkance tłuszczowej" . 89 90 Warto zwrócić uwagę na fakt, że wokół proble­ mu jedzenia koncentrują się objawy niektórych zaburzeń, niekonwencjonalne zachowania ży­ wieniowe są środkiem ekspresji dla anoreksji, bu­ limii - aberracji psychicznych uznanych za typo­ wo kobiece. Wszelkie ambiwalencje, powszechne obsesje, sprzeczne komunikaty dostarczane przez kulturę masową związane z pozornie banalną kwestią jedzenia znajdują swoje odzwierciedlenie na poziomie patologii. Teksty kulturowe dostar­ czają wątków, za. pomocij których manifestują 43 się intrapsychiczne problemy. Pierwotnie fizjo­ logiczna czynność otoczona systemem znaczeń, przeniesiona z poziomu natury na poziom kul­ tury, przybiera postać monstrualnego problemu, a w końcu chorobowego symptomu . Niespójność komunikatów na temat jedzenia znajduje odbicie w mechanizmach tworzących tzw pograniczną strukturę osobowości - border¬ line, występującą m.in. u osób z zaburzeniami łaknienia. Wśród wielu obserwowanych tutaj tzw. rozszczepień - obok ambiwalencji związa­ nych z recepcją własnego ciała oraz jego relacji do umysłu - pojawia się rozszczepienie doty­ czące pokarmu. Pożywienie przed zjedzeniem go jest obiektem dobrym, natomiast po wchło­ nięciu staje się czymś złym i wymaga usunięcia z organizmu . Najbardziej czystą ekspresją tej sprzeczności jest zjawisko bulimii, która z jednej strony wyraża pragnienie nieskrępowane konsumpcii z drugiej zaś głęboka potrzebę kontrolowaniaciała 91 92 93 A n a l i z u j ą c system kulturowych z n a c z e ń związanych z czynnością jedzenia, nie sposób pominąć zjawiska, jakim niewątpliwie jest N i gella Lawson. Gwiazdę brytyjskiej telewizji, autorkę wielu kulinarnych książek, które oku­ pują listy bestsellerów, oglądać można w kil­ ku polskich stacjach. Nigella ucztuje, który jest kontynuacją emitowanego wcześniej programu Nigella gryzie, cieszy się ogromną popularnością i jak się powszechnie uważa, międzynarodowy sukces nietuzinkowa kucharka zawdzięcza spe­ cyficznemu stylowi bycia. W każdym odcinku przedstawia przepisy na nieskomplikowane da­ nia których przyrządzanie może być wspania¬ łą zabawą, pokazuje, jak celebrować jedzenie 8 6 „Super Linia/wydanie specjalne", 1/2007, s. 22. 91 8 7 „Bravo Girl", 9 I V 2007, s. 47. „ALBO - albo. Problemy psychologii i kultury", 4/2004, 88 „Claudia Diety", 1/2007, s. 72. s. 45. 8 9 Z. Melosik, op.cit., s. 164. 92 9 0 D . Morris, Magia ciała, tłum. B. Ostrowska, Split „pogranicznej" Tranding, Warszawa 1993, s. 191. BARBARZYŃCA antropologicznym, A. Jakubczyk, C. Żechowski, Anoreksja jako przejaw (borderline) struktury osobowości, Medycyna", 17/1996, s. 19. 93 1 (14) P009 K. Moskwa, Zaburzenia w ujęciu Por. Z. Melosik, op.cit., s. 144-157. „Nowa �Katarzyna K u b a t 44 i cieszyć się ze wspólnych posiłków z rodziną czy przyjaciółmi. Absolwentka Oxfordu, żona milionera, przykładna gospodyni i matka uwiel­ bia gotować, mimo iż nie zna wyrafinowanych technik kuchennych i jak się często podkreśla, nie potrafi wypatroszyć ryby, a podczas gotowa­ nia nieomal demoluje kuchnię . Z antropologicznego punktu widzenia Nigella, określana często mianem „domowej bogini", jest postacią intrygującą ze względu na sposób, w jaki porusza się w kuchennej przestrzeni i na to, jak bardzo lekceważy kulturowe nakazy oraz ograniczenia nakładane na kobiety. Najbardziej lubi pieczonego kurczaka z tłuczonymi ziemnia­ kami, obce są jej wyrzuty sumienia spowodowa­ ne nadmiernym łakomstwem. Nigella, podkre­ ślając, jak bardzo kocha jeść i jak wielki wpływ na jej życie wywiera dobre jedzenie, zadaje kłam teoriom, wedle których kobiecy apetyt musi być nieustannie monitorowany i tłumiony. Deklaru­ je otwarcie, że gotowanie i jedzenie są jej pasją: „po prostu jedzenie wzbudza we mnie zbyt wiele emocji, za bardzo lubię jeść (i gotować)" - tym samym podając w wątpliwość łańcuch skojarzeń przypisanych czynności jedzenia oraz koniecz­ ność ciągłego kontrolowania apetytu i dyscy­ plinowania ciała. Wydaje się, że ma całkowity dystans do swej powierzchowności, potrafi być autoironiczna i nie widzi nic niestosownego w zakradaniu się nocą do lodówki . Można się zastanawiać, czy Nigella jest tym wyjątkiem, który potwierdza regułę, czy może w dyskursach diety i kobiecości są szczeliny, w któ­ rych mogą się pomieścić zjawiska na pierwszy rzut oka nielogiczne. Pani Lawson jest niekwestiono­ 94 95 96 94 Por. http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_ znaniilubiani_artykul&cmn_id = 10002178 28.06.08. 95 N . Lawson, Nigella Gryzie, dum. J. Hodyńska, Wydawnictwo Filo, Warszawa 2006, s. 7. waną gwiazdą kultury masowej, ajej popularność wciąż rośnie. Niewątpliwie bezpretensjonalność, sposób, w jaki przyrządza potrawy, a także warto­ ści, które wyznaje - kult macierzyństwa i domo­ wego ogniska - sprawiają, że spotyka się z ogrom­ nym uwielbieniem i jest wzorem dla wielu kobiet. Niemniej jednak jest jeszcze inny element, który może się przyczynić do wyjaśnienia tego fenome­ nu. Wystarczy zwrócić uwagę na sposób, w jaki utalentowana kucharka jest opisywana i odbierana przez wielbicieli. To wysoka, atrakcyjna brunetka o ponętnych kształtach i obfitym biuście. Podkreśla się, że na liście najpiękniejszych kobiet Wielkiej Brytanii zajęła trzecią pozycję, magazyn „People" z kolei zaliczył ją do grona pięćdziesięciu najpiękniej­ szych osób na świecie. Jest osobą bardzo zmy­ słową, sposób, w jaki przesypuje mąkę i zagniata ciasto, może działać na wyobraźnię. „New York Times" napisał: „Oglądanie, jak Nigella gotuje, to jak obserwowanie preludium orgii" . W tym miejscu warto ponownie przywołać słowa Susan Bordo, która po szczegółowej analizie popkulturowych przekazów stwierdziła, że kobiecy apetyt nabiera pozytywnego znaczenia jedynie wtedy, kiedy zostaje skojarzony z seksualnością - zachłanność staje się wówczas metaforą sek­ sualnej żądzy . Przypadek Nigelli Lawson jest dobrą ilustracją tej koncepcji. Apetyt urodziwej kucharki gubi swoje negatywne konotacje, zosta­ je dowartościowany przez odniesienie do sfery seksu. Wykonywane przez Nigellę gesty wywo­ łują niemalże erotyczne napięcie: „Stała się bo­ ginią jedzenia, ale również boginią seksu, choć o seksie nie pada w jej programach ani słowo. 97 98 9 6 C. Brunsdon, The Feminist in the Kitchen: Martha, Martha and Nigella, [w:] R. Mosley (red.), Feminism in popular culture, Oxford, New York, s. 51-52. 9 7 Za: L . Talko, Bogini oblizuje palce, „Gazeta Wyborcza/ Wysokie Obcasy", 7 I V 2007, s. 27. 98 S. Bordo, op.cit., s. 110. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków Ale w tym, jak Nigella oblizuje palce, jest więcej seksu niż w całym filmie erotycznym" . Afirmacja jedzenia czy seksu jest w rzeczywi­ stości ekspresją radości i pochwałą życia._Gryząc i przełykając, próbując wszystkiego z lubością, reprezentuje ten aspekt kobiecości, który wydaje się nieobecny w dominującym dyskursie. Tym samym demonstruje - jakby powiedział Bachtin - najważniejsze przejawy życia „groteskowego ciała". Ciała, które w kontekście potocznych wy­ obrażeń i kulturowych konstrukcji płci wydaje się zarezerwowane: dla mężczyzn: „Właściwości tego ciała to jego otwartość, niewykończenie, współ­ oddziaływanie z otaczającym światem. W akcie jedzenia uwidacznia się to w sposób całkowicie namacalny i konkretny: ciało przekracza swe gra— nice połyka pożera i szarpie świat wchłania eo w siebie/bogaci się, rośnie jego kosztem" . 99 100 Można zaryzykować stwierdzenie, że powo­ dzenie Nigelli wynika z tego, że jej wizualność idealnie spełnia wymogi wzrokocentrycznej kul­ tury, a sposób, w jaki krząta się po kuchni, per­ fekcyjnie realizuje kulturowe zapotrzebowanie na spektakl. Pasja i radość jedzenia dzięki połą­ 45 czeniu z nieprzeciętnym seksapilem i urodą nie tylko znajdują swoje uzasadnienie, ale przede wszystkim ustanawiają nową jakość. Apetyt ko­ biecy dowartościowany przez odniesienie do sfe­ ry seksu staje się zjawiskiem pozytywnym i jak najbardziej pożądanym. Można się zastanawiać, na ile działania te są wystudiowane i konstru­ owane świadomie, w jakim stopniu mogą być grą czy pozą. Jest faktem, że miła dla oka go¬ sposia przełamuje pewien stereotyp, wskazując, jak dalece można ignorować sztywne społeczne zalecenia. Swoją postawą udowadnia, że ciężar kulturowej presji i siła kulinarnego terroru są raczei przeszacowane W rzeczywistości i ednostki zachowuia własna'podmiotowość i decyduia samodzielnie o tym które ze standardów chcą realizować - świadomie współkonstruuj ąc czy modvfikuiac obowiazuiacvdyskurs Nip-ellaoo trafi ł a c J ć t o co nainieknieisze w kuchni- zmv słowość i praktyczność Ponadto, w tym zwano- wanvm świecie k t ó r v c a ł v c z a s noddaie sie coraz hardziei uaruzaej hezsen'sownvm uez.seiisowiiyin trendom ireiiuoin i fohiom louioin dietę uiclc rvrznvm ipst tn ndważnv crłos m ó w i a r v ipm bn The article presents the question of nourishment in cultural perspective as a phenomenon which is shaped and constructed by pop culture text which plays the role of dominant discourse. The basic aim is to point at different patterns of eating behaviour related to gender and to put emphasis on a women's model of being on a diet and reducing weight as a part of the stereotypical women's image. The analysis of magazines, advertisement and films proves the existence of women's pattern of eating and moreover leads to the conclusion that it is based on persuasive strategies characteristic of rituals and propaganda. However, the most important issue is a woman as a subject who, despite of symbolic restrictions, stays an aware and independent being and is able to select information and make her own decisions whether to follow the imposed rules. 99 100 L . Talko, op.cit., s. 27. M . Bachtin, op.cit., s. 394. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 101T. Capponi-Borawska, op.cit., okładka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9e8f729ea18b9b7aaf421fe63e2b92.pdf 9f420870812403615ba64222bfee3d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource gender antropologia ciała antropologia jedzenia jedzenie - aspekt antropologiczny bulimia anoreksja antropologia płci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5248 Title A name given to the resource Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy / Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubat, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kubat B Doktorantka W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka s t u d i ó w podyplomowych z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje się pozyskiwaniem ś r o d k ó w ma działalność organizacji p o z a r z ą d o w y c h . Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy nformacje o śmierci nikomu wcześniej nie­ znanej urugwajskiej modelki Luisel Ramos obiegły świat, wywołując konsternację i obu­ rzenie. W sierpniu straciła przytomność podczas pokazu, lekarze nie zdołali uratować jej życia. Aby utrzymać linię, żywiła się wyłącznie liśćmi sałaty - takie dane podaje internetowa encyklo­ pedia . Kolejna tragedia wydarzyła się w listo­ padzie w szpitalu w Sao Paulo, gdzie zmarła 21-letnia Ana Carolina Reston. Karierę modelki rozpoczęła w trzynastym roku życia, nowe kre­ acje prezentowała w Japonii, Turcji i Meksyku, a przez ostatnie miesiące życia jadła jedynie po­ midory i jabłka. W chwili śmierci przy wzroście 174 cm ważyła zaledwie 40 kg. Temat podjęli nie tylko publicyści, sprawą zajęli się również 1 1 2 http://pl.wikipedia.org/wiki/Luisel_Ramos. B M I (ang. Body Mass Index) jest to wskaźnik będący ilorazem masy ciała liczonej w kilogramach i kwadratu poważni urzędnicy państwowi, którzy domagają się, aby dziewczęta o „rozmiarze zero" przestały się pojawiać na wybiegach. Władze Madrytu za­ kazały miejscowym kreatorom zatrudniania na wybiegu kobiet bez właściwego zaświadczenia lekarskiego oraz z BMP wskazującym na znacz­ ną niedowagę . Kolejne doniesienia o niebez­ piecznej chorobie, która szaleje w świecie mody, systematycznie potęgowały nastrój grozy. Do krucjaty włączyły się gwiazdy srebrnego ekranu - jedna z aktorek przyznała, że czasopisma ze zdjęciami chorobliwie chudych dziewcząt ukry­ wa przed sześcioletnią córką. Tajemnicza przypadłość dotyka kolejne oso­ by. Problem dostrzeżono w szkołach, pedago­ dzy robią wszystko, aby mu zapobiegać . Jeden 3 4 3 4 http://wiadomosci.onetpl/1384102,2678,kioskart.html. „Gazeta Olsztyńska", 2A0.2007, http://wiadomosci. wp.pl/kat,31314,wid,8665437,prasaWiadomosc.html. wzrostu podanego w metrach (przyp. red.). BARBARZYŃCA PDQ8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy z poradników dla kobiet w rubryce „gorący temat" alarmuje, że wśród uczennic szkół ponadgimnazjalnych zapanowała dziwna moda na grupowe odchudzanie. Kilka nastolatek po­ stanawia zgubić „dodatkowe" kilogramy, infor­ mują o swoim pomyśle koleżanki - te następnie dołączają do zespołu. Po kilku tygodniach poja­ wiają się rywalki - na początku w klasie, później w sąsiedniej szkole. Dziewczęta, dopingowane do osiągania coraz lepszych wyników, rywalizują i prześcigają się w wymyślaniu własnych diet. Wspólnie się ważą, po czym porównują rezulta­ ty. I chociaż chudną, to uważają, że ciągle zbyt mało . Podobny problem mają kobiety, które pra­ cując na odpowiedzialnych stanowiskach i wy­ chowując dzieci, muszą nieustannie dbać o swój wygląd. Należą do pokolenia wychowanego na supermenki i wydają się mieć idealnie ułożone życie. Doskonale radzą sobie w trudnych sytu­ acjach, lecz w chwilach słabości, kiedy nikt nie widzi, objadają się tylko po to, aby za moment móc wszystko zwrócić. W ten sposób funkcjo­ nują przez lata, nie budząc żadnych podejrzeń wśród najbliższych . Autorstwo terminu anoreksja przypisuje się dwóm osobom, które niemal równocześnie opi­ sały podobny zespół fizycznych objawów. Jed­ nym z badaczy jest William Guli, angielski lekarz, drugim - francuski neurolog Charles Lasegue. Bulimia od samego początku kojarzo­ na była raczej z moralnym, a nie medycznym wymiarem żarłoczności. Wczesne przypadki głodzenia wyrażały pogardę i wstręt do ciała oraz 5 6 5 „Tina", 16-18.04.2007, s. 20. 6 J. Podgórska, „Polityka", 7.10.2006, s. 106. 7 Por. S. Kurowski, Od ascezy do obżarstwa, 7 8 9 10 11 12 9 [w:] Oczywisty Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 52. R. Przybylski, Pustelnicy i demony, Znak, Kraków 1994, s. 77. jego biologicznych funkcji. Ciało jako byt niedo­ skonały stanowiło siedlisko zła oraz przeszkodę w wyzwoleniu dla duszy, zasługiwało zatem na agresję. Asceza miała w sposób symboliczny wyobrażać walkę z Szatanem i być potępieniem grzesznego świata . Zjawisko umartwiania ciała obecne było na początku chrześcijaństwa i w ca­ łym średniowieczu. Anachoreci, dążąc do zba­ wienia, poddawali się rozlicznym torturom, mię­ dzy innymi głodowali: „Niektórzy jadali bowiem co drugi dzień, chociaż byli i tacy, którzy przyj­ mowali pokarm co piąty" . Osiemnastowieczni medycy podobne praktyki będące demonstracją pobożności i wyrzeczeniem się potrzeb zmysło­ wych określali mianem anorexia mirabilis . R. Bell w swojej książce Święta anoreksja przedstawia kronikę przypadków osób, które świadomie rezygnowały z jedzenia i narzucały sobie długotrwałe posty. Przypuszcza się, że na anoreksję i bulimię chorowała między innymi Joanna d'Arc. Święta Katarzyna z Sieny tortu­ rowała ciało, aby ujarzmić niższą część swojej natury - przepasana łańcuchem nabitym gwoź­ dziami spała godzinę co dwa dni . Żywiła się jedynie łyżką ziół dziennie, a kiedy zmuszana była do spożycia czegoś więcej, wkładała patyk do gardła i wymiotowała . Prawdopodobnie chciała się w ten sposób zbuntować przeciwko rodzinie, która zmuszała ją do małżeństwa. Odmawiała jedzenia córka węgierskiego króla Małgorzata. Podobnie jak w historii Katarzyny, głodówka miała być wyrazem sprzeciwu wobec postanowienia ojca o wydaniu jej za m ą ż . 10 BARBARZYŃCA Gdańskie J.N. Vuarnet, Ekstazy kobiece, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003, s. 63. 11 J.R. Bemporad, Cultural and Historical Aspects of Eating Disorders, [w:] Eating Disorders, New York 1995, s. 407. 12 nu M . M . Jablow, Anoreksja, bulimia, otyłość, Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2001, s. 30-31. urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Towarzystwo 8 61 Ibid., s. 406. �62 Katarzyna Kubat O d m o w ę jedzenia u t o ż s a m i a n o z wielką siłą woli, głodujące osoby adorowano i podziwiano. Niektóre, jak Katarzyna czy Małgorzata, uzna­ ne zostały za uosobienie pobożności i wyniesione do godności świętych. Wierzono, że rezygnacja z cielesnych przyjemności i umartwianie stano­ wią jedyną słuszną drogę godnego, religijnego życia oraz prowadzą do nieśmiertelności i przynoszą wieczną chwałę. Dzięki wynalazkowi druku rozpowszechniło się w Europie wiele legend o „cudownych pannach" żyją­ cych bez jedzenia. Podobne przypadki zostały odnotowane również po dru­ giej stronie Atlantyku, gdzie purytanie natknęli się na sprawę czarownic z Massachusetts - donoszono, że su­ rowe głodówki sprawiały tym kobie­ tom „dziwną przyjemność" . Między X V I a X V I I I wiekiem barwne historie o pierwszych anorektyczkach zostały wchłonięte przez kulturę ludową. Niektórzy lekarze, podobnie jak du­ chowni, poddawali poszczące dziew­ częta wnikliwej obserwacji, chcąc do­ ciec, czy one rzeczywiście nie jedzą. Znany jest przypadek jednej z „cu­ downych panien", którą przyłapano na potajemnym jedzeniu, a następ­ nie stracono . Anoreksja przybierała postać coraz bardziej jarmarczną FOT. HUBERT FRANCUZ wygłodzone niewiasty prezentowano na dworach i odpustach, składano im wizyty i obsypywano podarkami. Sensacyjne towały wychudzone ciała swoich córek i sióstr informacje o głodujących kobietach rozbudzały za odpowiednią opłatą. Jednym z takich przy­ ogromną ciekawość, dlatego rodziny prezen- padków była Sara Jacob, dziecko angielskiego 13 14 13 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 1 4 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej. Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, s. 180. BARBARZYŃCA E(1E| �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy farmera - rodzice czerpali zyski z pokazywania córki gapiom dopóty, dopóki dziewczyna nie umarła z wycieńczenia . W X I X wieku termin „poszczące dziewczęta" wszedł do powszechne­ go obiegu oraz zadomowił się na dobre w euro­ pejskich czy amerykańskich słownikach i leksy­ konach. Poszczące panny ciągle były obiektem zainteresowania i podziwu, a opisy ich sylwetek przedstawiano w prasie. Wielka popularność „niejadków" inspirowała coraz więcej kobiet i stymulowała do naśladowania podobnych za­ chowań . Epoka wiktoriańska jest momentem, kiedy wśród elit pojawia się nowy ideał kobiecego piękna i stylu życia. Idealna dama, zamknięta w czterech ścianach bawialni, miała ucieleśniać delikatność, słabość i podległość. Dziwne zacho­ wania przypominające zaburzenia jedzenia tłu­ maczono wyjątkową podatnością na załamania nerwowe. Typowym problemem była sitofobia - chorzy odmawiali przyjmowania pożywienia, które rzekomo było zatrute. Kolejna jednostka chorobowa to chlorosis (blednica), odznaczająca się brakiem apetytu, ogólnym zmęczeniem oraz anemią - w potocznej świadomości kojarzyła się z niezaspokojeniem płciowym i miała wy­ stępować u ludzi zamożnych . Kwestią, która wydaje się szczególnie interesująca, jest stosunek objawów do obowiązującego wówczas pojęcia kobiecości oraz ideału urody. Symptomy chlorozy odbijały się w modelu kobiecego piękna utożsamianego z „mdlejącym urokiem", bla­ dością i kruchością. Popularnym schorzeniem, które pod wieloma względami mogło przypomi­ nać dzisiejszą anoreksję, była przede wszystkim histeria . 15 16 17 18 63 Sposoby przejawiania się zaburzeń jedzenia oraz ich rozumienie są historycznie zmienne - wszelkie interpretacje odzwierciedlają głów­ ne poglądy i wierzenia obowiązujące w danej epoce. Problem został ostatecznie opisany w ka­ tegoriach medycznych i zdiagnozowany jako choroba psychosomatyczna. Oznaki pobożno­ ści zaczęto postrzegać jako objawy chorobowe. Głodówki przeniesiono ze sfery religijnej do świeckiej, następnie poddano medycznej obrób­ ce. „Właściwa" anoreksja rozpowszechniła się wraz ze zmianą standardów urody w latach trzy­ dziestych X X wieku, kiedy pojawiły się mody na rozmaite diety będące nową formą manifestacji określonego stylu życia . Bulimia nie doczekała się tak barwnego i szczegółowego opisu jak anoreksja, chociaż jej obecność została odnotowana j u ż w I I w. n.e. przez Galena, który użył słowa bulimis do opisu jednostki chorobowej objawiającej się nienatu­ ralnie dużym apetytem. Na przestrzeni dziejów termin bulimia sporadycznie pojawia się w pi­ śmiennictwie medycznym, mimo iż indukowa­ ne wymioty były przez wieki znane jako druga, obok upuszczania krwi, technika odtruwająca organizm . Problem został jednoznacznie zdefiniowany. Poza oficjalną wiedzą medyczną funkcjonuje „drugi nurt" - pełna niespójności i ąuasi-teoretycznych uproszczeń wiedza potoczna. Kultura popularna jest głównym źródłem danych na temat obydwu chorób, zwykle są to informacje pobieżne i fragmentaryczne, stanowią kompila­ cję obiegowych opinii, plotek, dawnych wierzeń i wątków medycznych. Mamy tutaj także do czy­ nienia z pewnym przetworzeniem naukowych 19 20 15 J.R. Bemporad, op.cit., s. 403. 18 A. Gromkowska, op.cit., s. 180-182. 16 M . M . Jablow, op.cit., s. 32. 19 A. Giddens, Nowoczesności 17 M . Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, [w:] Ano­ reksja i bulimia psychiczna, red. B. Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1996, s. 17. {]{){]) P D 0 8 BARBARZYŃCA 2002, s. 145. 20 M . Pilecki, op.cit., s. 18. tożsamość, P W N , Warszawa �Katarzyna Kubat 64 sądów, które umożliwia racjonalizację fenomenu jak gwiazdy filmowe. Najpierw zaczynają Uczyć na poziomie „zdroworozsądkowego myślenia" kalorie. Potem szukają diet. W końcu zaczynają się i zredukowanie jego złożoności. W takiej formie głodzić i chorują . Dzieje się tak dlatego, że w na­ wyobrażenie o anoreksji i bulimii jest powszech­ szej kulturze atrakcyjność fizyczna jest większym nie przyswajalne, a zjawisko staje się czymś oczy­ atrybutem kobiet niż mężczyzn. Przedstawiane wistym. Za przykład mogą posłużyć fragmenty przez media sylwetki chudych kobiet są dla wielu tekstu zamieszczonego w pewnym portalu in­ nastolatek synonimem urody i atrakcyjności sek­ ternetowym: Anoreksja [...] jest jedną z nowych sualnej ^. Dziewczęta chcą za wszelką cenę zyskać chorób cywilizacyjnych [...] Osoby wykazujące figurę top modelki (• • - j . A wszystko zaczyna się zaburzenia łaknienia zwykle charakteryzują się tak niewinnie. Kilka nastolatek zauroczonych fi­ takimi cechami osobowości, ja\ perfekcjonizm, gurą znanych z telewizji modelekpostanawia się wysoki poziom aspiracji i ambicji [...] Uważa się, odchudzić. Cóż w tym złego? że anoreksja może być objawem schizofrenii lub Przedstawione poglądy odzwierciedlają kul­ choroby afektywnej. [...] Bulimia (bulimia ne­ turowy mechanizm - zagadkowe i niepokoją­ rvosa) to odwrotność anoreksji [...] Waga chorych ce zjawisko zostaje wytłumaczone i przez to waha się. Od wyniszczenia stosunkowo szybko do­ oswojone. Mamy tutaj do czynienia z czymś, co chodzi do patologicznej otyłości. [...] Chorzy na Peter L . Berger i Thomas Luckmann określili bulimię są głodni zaraz po zjedzeniu. [...] Często mianem „terapii" - zastosowaniem takich me­ objadają się w nocy. [...] To dążenie do idealnego chanizmów pojęciowych, które umożliwiają za­ wyglądu jest naturalne dla naszego gatunku. Od chowanie aktualnych czy potencjalnych dewian­ tysięcy lat stawiano wyżej walory fizyczne nad tów w obrębie ustalonej definicji rzeczywistości. umysłowymi. Mężczyźni zawsze oglądali się za Dewiacja zostaje zracjonalizowana przez „nie­ pięknymi kobietami [...] W ten sposób rodzi się fachowców" w ramach obowiązującej potocznej fobia. Kobiety posiadają bardziej złożoną psychikę wiedzy o świecie i włączona do symbolicznego niż mężczyźni [.. J . uniwersum, co gwarantuje jego trwanie. Na Komunikaty preparowane przez kulturę ma­ „poziomie ekspertów" stworzona zostaje teoria sową przedstawiają zaburzenia jedzenia jako dewiacji, aparat diagnostyczny i system lecze­ zjawisko dziwne i niezrozumiałe. Przyczyna nia . Ponadto potwierdza się tutaj przekonanie Susan Sontag o tym, że choroby najbardziej ta­ chorób - w dalszym ciągu nie do końca j asna dla profesjonalistów - w odniesieniu do najprost­ jemnicze, czyli uważane na gruncie medycznym szych skojarzeń znajduje poręczne wyjaśnienie. za wieloprzyczynowe, niosą w sobie ogromny Nadmierna koncentracja na wyglądzie, ciągłe potencjał jako metafory zła moralnego czy spo­ odchudzanie oraz zapatrzenie na celebrytów łecznego . popkultury to podstawowe składniki zdrowo­ Z jednej strony choroby przedstawione są rozsądkowej etiopatologii: Marzą, by wyglądać jako bardzo niebezpieczne, z drugiej otacza się 22 2 24 25 2 1 26 27 21 22 23 http://prace.sciaga.pl/50481.html. „Rzeczpospolita", 14.04.2006. http://www.słowo.com.pł/?dod=3&id=5881. 24 „Zdrowie", 3/2007, s. 54. 25 „Tina", op.cit., s. 20. 2 6 P.L. Berger, T. Luckmann, Społeczne rzeczywistości, 2 7 tworzenie PIW, Warszawa 1983, s. 179-183. S. Sontag, Choroba ja\o metafora. AIDS i jego metafory, PIW, Warszawa 1999, s. 65. BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy je aurą sensacji. Podobnie jak kiedyś „cudowne panny", tak dzisiaj kobiety z oznakami anoreksji, zwłaszcza gdy należą do „wyższych sfer", wzbu­ dzają niezdrowe zainteresowanie połączone z fascynacją: Zapadnięte policzki, wystające żebra i łopatki- Tak dziś wygląda jedna z sióstr Olsen, Mary-Kate. W dorosłość weszła ze 150 milionami dołarów na koncie, była szczęśliwie zakochana [...] W prasie zaczęły się pojawiać pierwsze ko­ mentarze dotyczące problemów, jatye Mary-Kate ma z jedzeniem. Reporter jednej z gazet tak ' cjonowal kolację jednej z sióstr Olsen w modnej restauracji: „Zamówiła pomidora. Pokroiła go na sześć części i bardzo powoli, kawałek po ka­ wałku, starała się go zjeść. Widać było, że sprawia jej to trudność. W końcu jedna\ńc udało. To było wszystko, co zjadła tego wieczoru" . Anoreksja jest jednym z najmroczniejszych sekretów świata mody. Teraz jej ofiarą może paść wielki koncern projektancki. To, o czym do tej pory plotkowało się w sieci, teraz podano w formie oficjalnej infor­ macji: Allegra Versace, 20-letma cóĄa Donatelli i spadkobierczyni imperium Versace, jest chora na anoreksję Opisy prezentujące zjawisko bulimii wywo­ łują raczej negatywne skojarzenia. Sama nazwa „wilczy apetyt", wskazując obecność niepoha­ mowanych impulsów, w sposób jednoznaczny odwołuje się do wyobrażeń o zwierzęcej naturze człowieka. Choroba poprzez metaforyczne „odczłowieczenie" postrzegana jest jako bardziej złowroga . Jedna z młodych gwiazdek show-businessu, Lindsay Lohan, wyznała, że była do tego stopnia chora i obolała, że nie miała siły się u m y ć . Znajomy cierpiącej od 16. roku życia na r e l a 29 29 30 31 28 http://katalog.bizz.pl/index. php?engine=tekst&nid=5892&cid=118. 29 http://zyciegwiazd.onet.pl/1409398,l,allegra_krolewna_ anoreksji,artykul.html. 30 S. Sontag, op.cit., s. 125. nu BARBARZYŃCA 65 bulimię Britney Spears opowiada, jak objadała się chipsami, lodami, słodyczami i colą, po czym z poczuciem winy zmuszała się do wymiotów . Z wyniszczającą chorobą zmagała się Jane Fon¬ da: Byłam bułimiczką prawie trzydzieści łat. Zwracałam niemał każdy posiłek, k y zjadłam. Kiedy to się zaczęło, nie było jeszcze nazwy na tę chorobę. A ja przez wszystkie te łata nie po­ wiedziałam o tym nikomu. Ta\ strasznie się tego wstydziłam. Uważałam, że jestem obrzydliwa. Wiem też, że ze względu na chorobę rozpadały się moje związki . Sam sposób, w jaki mówi się o znanych ko­ bietach dotkniętych chorobą, wywołuje ambiwa­ lentne odczucia. Zwłaszcza anoreksja przestaje być traktowana jako coś złego - w otoczeniu dworów, fleszy i czerwonych dywanów nabiera atrakcyjności, zaczyna być postrzegana jako eks­ kluzywna forma kreacji, model tożsamości wyra­ stającej ponad przeciętność. Co istotne, choroby przedstawia się obok wiadomości o środkach odchudzających i dietach oraz zdjęć wychudzo­ nych modelek. To wprowadza dziwne napięcie i dodatkowo neutralizuje negatywne skojarze­ nia związane z anomalią. Kontekst, w jakim podaje się informacje o chorobach - nacisk na modelowanie ciała połączony z prezentacją arsenału narzędzi koniecznych do osiągnięcia idealnego wizerunku, komunikaty utożsamiają­ ce powodzenie ze szczupłą sylwetką - sprawia, że zaburzenia jedzenia mogą zostać uznane za środek umożliwiający stworzenie pożądanego image. Media, przedstawiając groźne zjawisko przy równoczesnym lansowaniu patologicznego piękna oraz nacisku na autokreację - dostarczają 32 tór 33 31 http://wwwAinomaniak.pl/ploAi/ploAi/ploAa. php?p=3992. 32 http://muzyka.onet.pI/l 33 „Twój Styl", 12/2006, s. 47. 0172,1501975,plotki-html. �Katarzyna Kubat 66 pewnego wzorca ułatwiającego osobom o okre­ ślonych predyspozycjach ekspresję intrapsychicznych problemów Objawy bulimiczne i anorektyczne prezen­ tuje się coraz częściej na łamach książek. Na anoreksję cierpi, stworzona przez M . Gretkowską, Sandra K. - pracownica agencji reklamowej, która po kolejnej kuracji odchudzającej odkrywa w sobie dar jasnowidzenia, następnie staje się etatową wieszczką przepowiadającą notowa­ nia giełdowe. Ważne miejsce zajmuje literatura dydaktyczna dla nastolatek, która z założenia powinna zniechęcać i odstraszać - opisy kon­ kretnych przypadków, oprócz funkcji ilustracyj­ nej, mają stanowić potwierdzenie teorii o przyczynowo-skutkowym związku kultu szczupłej sylwetki i autodestrukcyjnych zachowań. Jed­ ną z bardziej popularnych pozycji jest książka W Lachowicz Przeklinam cię, ciało. Jak można się domyślić, jest to tekst o nastolatce, u której burza dojrzewania wyzwala patologiczne skłon­ ności - bohaterka głodzi się, potem sięga po narkotyki, zapada na anoreksję, później bulimię. Kolejnym przykładem jest książka H . Hassemuller W sidłach anoreksji. Tutaj znowu młoda i delikatna dziewczyna przeżywa kryzys zwią­ zany ze zmianami zachodzącymi w jej ciele. Postanawia je kontrolować, pragnie schudnąć, w efekcie doprowadza się do anoreksji. Anorektyczki zostają ikonami masowej wy­ obraźni - przykładem mogą tu być słynne bliź­ niaczki Samanhta i Michaela - „współczesne święte anoreksji". Siostry obiecały sobie, że tak długo będą się odchudzać, dopóki jedna z nich nie umrze. Ich przerażające zdjęcia obiegły cały 34 Por. M.F. Rogers, Barbie ja\o i\ona kultury, Wydawnictwo Literackie Muza, Warszawa 2003, s. 139. 35 3 6 34 36 - człowiek maszyna, red. A. Celińska, K. Fidler Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury", Kraków 2005, s. 201. http://porcelanowe.lap.pl/site/pro.php. Por. K. Moskwa, www.obsesje.kompulsje.manipulacje.com, Anoreksja i bulimia w sieci, [w:] Człowiek świat. Podobne znaczenie przypisuje się postaci Karen Carpenter, zmarłej na anoreksję w 1983 roku wokalistki The Carpenters, popularnego duetu z lat 70. Kontrowersyjny reżyser Todd Haynes nakręcił fdm krótkometrażowy Super¬ star: The Karen Carpenter Story, opowiadający 0 umieraniu piosenkarki. Niezwykłość projektu polegała na tym, że w fdmie zagrały lalki Barbie - reżyser zestawił chorobę z lansowanym pato­ logicznym ideałem piękna . Prawdziwą „kopalnią" - nietrwałych wpraw­ dzie, ale atrakcyjnych z punktu widzenia an­ tropologa - tekstów są internetowe pamiętniki anorektyczek i bulimiczek oraz strony „pro-ana" propagujące alternatywny sposób odżywiania: Pro-ana to styl życia, dążenie do doskonałości, perfekcji, panowanie nad sobą i nad własnym ciałem*. Błogi są relacjami z prywatnych wojen toczonych codziennie z własną cielesnością, autorki informują o wykonanych ćwiczeniach 1 składzie przyjętego pokarmu. Czytając swoje dzienniki, dziewczyny kontrolują się i dopingują nawzajem, śledzą sukcesy i porażki towarzyszek, wymyślają nowe strategie w walce ze wspólnym wrogiem. Ujawniając publicznie wstydliwe se­ krety, świadomie narażają się na krytykę i ka­ rzące spojrzenia, co ma zwiększać motywację do kolejnych zmagań oraz skuteczność wykorzy­ stywanych technik. Dziewczynom przyświeca ten sam cel : musze być chuda musze po prostu musze;] a z waszą pomocą i moją motywacją na pewno się to uda;) nie mogę zawieść siebie dość użałania się;) czas zacząć prawdziwą wałkf o to co kocham ... kości... chudość... :) do zobaczenia moje siostrzyczki:*:*:™ 37 http://chuda-bede.blog.onet.pl/. zwierzę BARBARZYŃCA EDD8 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy Fora internetowe pełnią funkcję centrów informacyjno-doradczych, gdzie każdy może zgłosić problem lub zwrócić się z zapytaniem, a poruszona kwestia jest poddawana dyskusji. Najczęściej konsultuje się sprawy diet, środków odchudzających oraz innych wypróbowanych metod redukowania wagi. Bywalczynie forów czy blogów tworzą w sposób spontaniczny zwarte gro­ no i afirmują patologiczny sposób bycia - niektóre 38 E. Goffman, Piętno. nU Rozważania o zranionej tożsamości, BARBARZYŃCA 67 rzeczywiście są chore, niektóre do tego aspirują. Posługują się slangiem, konstruują własne stereo­ typowe wzorce zachowań, mają silne poczucie przynależności do grupy i są przekonane o jej elitarnym charakterze. Odwołując się do Goffmanowskiej klasyfikacji dewiantów, podobne subspołeczności można by określić mianem sekciarskich - ze względu na kolektywne i demonstracyjne zaprzeczanie społecznemu porządkowi . Warto 38 Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2005, s. 186-188. �Katarzyna Kubat 68 jednak zwrócić uwagę, że chociaż negują niektó­ re tradycyjne wartości - takie jak życie i zdrowie, przez co muszą ukrywać swoją działalność - to jednak doprowadzają do skrajności ideały akcep­ towane w kulturze dominującej, takie jak orien­ tacja na sukces, szczupła sylwetka. Istotny jest sposób, w jaki chore postrzegają siebie i swoje zaburzenia. Anorektyczki są z sie­ bie zadowolone - w ich własnym mniemaniu anoreksja jest manifestacją skrajnego perfekcjonizmu i siły charakteru: ty NIE POTRZEBU­ JESZ jedzenia [...] głodowanie jest przykładem siłnej wołi [...] medowaga odpowiada perfek­ cyjnemu ciału . Wychudzone ciało i sterczące kości symbolizują triumf nad popędami i wy­ mykającą się spod kontroli cielesnością oraz apetytem, tym samym gwarantują sukces i dobre samopoczucie: będziesz mogła zobaczyć swoje piękne, piękne kości [...] kości są czyste i gładkie/ wyraźne. Tłuszcz jest brudny i wisi na tobie jak spadochron . Masz kości „na wierzchu", a to jest piękne". Bulimiczki uważają swoje praktyki za dys­ funkcjonalne i wstydliwe, czują wstręt do sie­ bie. Żyją z poczuciem porażki: Ja wałczę z tym ścierwem juz kupę czasu ciągłe powtarzam sobie ze to ostatni raz ałe zawsze wychodzi inaczej :( nie potrafię sobie z tym poradzić jest to bardzo uciążłiwe [...] mam przez to baaaardzo niska samoocenę popadam w stan monotonni i małej depresji nic mnie nie cieszy tak jak kiedyś bo nie czuje się ładna atrakcyjna tylko jak hipopotam z opuchniętym gardłem" . Anoreksja postrzegana jest w tym kontek­ ście jako najlepsza metoda pozwalająca osią­ i9 40 2 39 40 http://www.umierajaca-dusza.blog.pl/. d http://porcelanowe.lap.pl/site/dlaczego.php. 42 http://users.nethit.pl/forum/read/necrosa/4096116/. http://Ąsiegi.emix.net.pl/wyswietl.php?user=bulimia. m 43 44 45 46 44 http://forum.gazeta.pl/forum/72,2. html?f=11181&w Ibid. 41 43 gnąć wymarzoną sylwetkę - nie tylko szczupłą, ale wręcz chudą: ja chce schudnąć! nienawidzę swojego odbicia w lustrze, przy wzroście 164 mam 67 kg masakra ...każdego dnia czuje się jak ohydna świnia!!! przez ostatnie kilka byłam na głodówce, ale niestety miałam napad-a raczej kiłka-me mogę juz tak żyć....ja chce mieć anę, marze o tym codziennie i nic nie wychodzi... , ja na prawdę chcę schudnąć!!!!! pomóżcie mi. co mam zrobić?? ja też chcę być taka jak wy -Ano­ rektyczki- chudość jest piękna a me takie zwały tłuszczu jak ja mam. przy wzroście 170 ważę 61 kg jestem grubą Świnią . Niewłaściwe zachowania żywieniowe mogą być w odczuciu osób chorych źródłem rzeko­ mych korzyści, co sprawia, że trwanie przy nich staje się wygodne . Przede wszystkim zarówno anoreksja, jak i bulimia stanowią znakomity sposób na sterowanie otoczeniem i unikanie sytuacji trudnych. Należy tutaj powtórzyć za Goffmanem, nawiązując do jego teorii piętna, że możliwość usprawiedliwiania swoich niepo­ wodzeń stanowi wprawdzie drugorzędną, ale jednak konkretną korzyść dla nosiciela skazy. Dodatkowo doświadczenie męki, w kontekście powszechnych przekonań o związku cierpienia z życiową mądrością, ewokować może wyobra­ żenia ukrytego błogosławieństwa . Manipulacje jedzeniem zasadniczo wypełniać mają emocjo­ nalną pustkę, ucieczka w jedzenie lub „niejedzenie" pozwala odizolować się od problemów i otaczającego świata. Wypowiedzi zaburzonych internautek odzwierciedlają jednak jeszcze inne, szersze zjawisko, które dotyczy całej kultury ponowoczesnej, a mianowicie problem z okre- 45 = 42128842. S. Abraham, D . LIeveIlyn-Jones, Anoreksja ...op.cit. [TA PRACA N I E BYŁA CYTOWANA], s. 104. 4 6 E. Goffman, op.cit., s. 41-42. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy śleniem własnej tożsamości i nieustanny trud jej konstruowania . Materiały zamieszczone w sieci jednoznacz­ nie wskazują, że patologię można potraktować jako jedną z wielu ofert dostępnych na szerokim rynku image ow . Wszelkie niekonwencjonalne zachowania żywieniowe, dając poczucie nie­ powtarzalności i kontroli, stają się tym samym elementem kreacji i pozwalają skonstruować atrakcyjny dla niektórych osób wizerunek . Charakterystyczny wygląd czy sposób bycia po­ zwala wyróżnić się spośród innych, daje złudze­ nie bycia oryginalnym i przekonanie o wyjąt­ kowości własnej osoby. Jednocześnie znajduje potwierdzenie i uzasadnienie w systemie obo­ wiązujących w grupie norm i wartości. Przej­ mując aprobowane i stypizowane wzorce za­ chowań, identyfikując się z resztą „plemienia", jednostka realizuje gotowy projekt tożsamości - nieustające manipulacje jedzeniem oraz cia­ łem są elementem rozpaczliwej walki o to, aby tę tożsamość utrzymać. Rozpatrując zjawisko z a b u r z e ń jedzenia, należy przede wszystkim przywołać koncepcje reakcji społecznej. W przeciwieństwie do teorii etiologicznych nie koncentrują się one na przy­ czynach patologii, kładą za to nacisk na procesy, podczas których dochodzi do uznania konkret­ nych jednostek za dewiantów . Wedle założeń interakcjonizmu symbolicznego, gdzie zwykle wykorzystuje się metaforykę zaczerpniętą z te­ atru, rzeczywistość społeczna utożsamiona jest 47 48 49 50 4 7 Por. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, 69 z nieustannym działaniem, którego istotą jest ciągła definicja sytuacji. I co szczególnie ważne w kontekście tych rozważań, elementem central­ nym interakcji jest wyobrażanie sobie tego, jak jest się widzianym z perspektywy drugiej osoby. W konsekwencji stabilizuje się lub modyfikuje własną rolę, wykorzystując zestawy gotowych identyfikatorów, i dostosowuje ją do oczekiwań grupy^ . Odwołując się do powyższych ustaleń, moż­ na przyjąć, ze teksty kultury definiują rolę, dostarczają środek, za pomocą którego osoby 0 pewnych predyspozycjach mogą demonstro­ wać wewnętrzny problem, równocześnie redu­ kując rzeczywistość do granic własnej słabości . Wypreparowany wzorzec - ściśle powiązany z systemem znaków i symboli, określając i na­ rzucając społecznie aprobowane ramy ekspresji, powoduje, ze patologia przejawia się w taki, a nie inny sposób. Tworzy powszechnie zrozumiałą 1 czytelną fasadę szaleństwa, stereotypowe wy­ obrażenie choroby umożliwiające klasyfikację. Jest składnikiem zarówno subiektywnego, jak i obiektywnego świata. Mechanizm ten został opisany przez Bergera i Luckmanna: Opętanie mieszkańca haitańskiej wioski, który zinternalizujepsychologię voodoo, zaczyna się od momentu odkrycia pewnych dobrze zdefiniowanych oznakPodobnie nerwica nowojorskiego intelektualisty, który zinternalizuje psychologię freudowską, za­ czyna się od stwierdzenia pewnych dobrze znanych symptomów . 1 52 53 Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków s. 78-81. 2001, s. 136-137. 50 48 49 Ibid. 1993, s. 261-262. Por. I . Wojciechowska, Kiedy ciało ma decydujący w sprawie wartości tożsamości człowieka - drogi prowadzące glos do anorektycznej, [w:] A. Suchańska, Podmiotowe ispoleczno-kulturowe uwarunkowania anoreksji, W) A. Siemaszko, Granice tolerancji, PWN, Warszawa PD08 BARBARZYŃCA 51 Ibid., s. 268-269. 52 R. Bastide, Socjologia chorób psychicznych, PWN, Warszawa 1972, s. 368. 53 P.L. Berger, T. Luckmann, op.cit., s. 270. �Katarzyna Kubat 70 Choroba jest społecznie wytwarzana, powsta­ je w procesie komunikacji, oddziaływań pomię­ dzy jednostką a otoczeniem w odniesieniu do zbiorowych wyobrażeń i obowiązującej wiedzy. Objawy przekształcają się w przekazy, chory odgrywa swoją rolę według przygotowanego scenariusza, który będąc częścią symbolicznego uniwersum, odzwierciedla powszechne wartości i niepokoje . Kultura popularna, dostarczając informacje na temat obydwu chorób, nie tyl­ ko proponuje gotowy sposób na demonstrację wewnętrznego konfliktu, ale daje gwarancję, że zostanie on poprawnie odczytany, ponadto umożliwia racjonalizację zjawiska. Włączenie go w system wiedzy potocznej sprawia, że de­ wiacja przestaje zagrażać spójnemu obrazowi świata i tym samym umożliwia jego trwanie. Komunikaty o zaburzeniach jedzenia z jednej strony odzwierciedlają niespójności i kulturo­ we ambiwalencje, z drugiej poddają dewiację kontroli . Warto zwrócić uwagę, że problem przeraża i budzi strach, ale również fascynuje. Element chaosu, irracjonalność kojarzona z patologią od wieków wywołują pewną ekscytację. Tym, co przy­ ciąga, jest ciemna strona psychiki, element tajem­ nicy związany z obcością. Dewiacja, należąc do innego porządku, wieloznaczna i przepełniona symboliczną głębią, pociąga i odpycha jedno­ cześnie. Wyzwala emocje będące połączeniem podziwu i trwogi, zaciekawienia i niechęci. Ta ambiwalencja jest odzwierciedleniem nie tylko stosunku do obcości . Przede wszystkim przy­ pomina postawę wywołaną obecnością sacrum . 54 55 56 57 54 R. Bastide, op.cit., s. 366-367. 55 K. Moskwa, Zaburzenia jedzenia w ujęciu antropologicznym, [w:] Problemy psychologii i kultury, „ALBO albo", 4/2004, s. 51. 56 Por. Z. Benedyktowicz, Portrety „obcego". Już Stary Testament tłumaczy pojawienie się sza­ leństwa boską ingerencją, choroba psychiczna greckich herosów miała być karą zesłaną przez rozgniewanych bogów, koncepcję „boskiego sza­ leństwa" można odnaleźć w pismach Platona . Chorobie przypisuje się więc znamiona świętości, nieziemski - czasem boski, czasem demoniczny charakter dewiacji powoduje, że lęk i groza w jej obliczu przeplatają się z chęcią zbliżenia. Dziw­ na, niebezpieczna i niesamowita stanowi swoisty ekwiwalent sacrum - tym należy tłumaczyć jej siłę oddziaływania, ciągłą obecność i niezmienne zapotrzebowanie na szaleńców. Przenosząc problem na poziom psychologii kultury, można się dopatrzyć związku dewiacji z doświadczeniem ofiary i opisać zjawisko we właściwych mu kategoriach. Istotą tego zbioro­ wego i uniwersalnego w swym wymiarze rytuału jest poświęcenie jednostki dla jakichś wyższych celów - zwykle przebłagania sił nadprzyrodzo­ nych. Postać kozła, wokół której koncentruje się cykl ofiarniczy, powinna być personifikacją ar­ chetypowego, transkulturowego pod względem formy i treści syndromu cienia. Ofiara, której wy­ bór ma publiczny charakter, konfrontuje jednost­ ki z doświadczeniem granicznym - tematami śmierci, cierpienia, życia czy lęku, odpowiadając tym samym na najbardziej pierwotną ludzką potrzebę. W figurę kozła ofiarnego wpisywać się mają najbardziej destrukcyjne tendencje tkwiące w kulturze. Spośród wielu następujących kolejno sekwencji procesu szczególnie ważny wydaje się tutaj moment demonizowania ofiary, kiedy to na wytypowaną jednostkę przerzucane są zbiorowe 58 59 57 Ibid, s. 160. 58 W A . Brodniak, Choroba psychiczna w społecznej, świadomości Oficyna Naukowa, Warszawa 2000, s. 65-83. Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 5 9 Por. M . Sznajderman, Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Semper, Warszawa 1994, s. 5-7. Kraków 2000, s. 148-150. BARBARZYŃCA PD08 �Zaburzenia jedzenia jako fenomen kulturowy winy, lęki i nieszczęścia. Kolejnym etapem jest unicestwienie, dzięki któremu społeczność inte­ gruje się i odradza na nowo . Kozioł ofiarny staje się ważną figurą wy­ obraźni zbiorowej, cykl ofiarniczy odtwarza proces stworzenia kosmosu, oczyszczenia i od­ nowy. Projekcja elementów chaosu na zidentyfi­ kowany uprzednio obiekt umożliwia zbiorowo­ ści uwolnienie i zneutralizowanie potencjalnie dezintegrujących składników. I chociaż związki z archetypowym jądrem uległy degradacji, to w pozornie niewinnych zachowaniach, takich jak plotkowanie czy publiczne poniżanie, moż­ na się dopatrzyć archaicznych śladów - podob­ ne reakcje mają wyrażać kolektywną tęsknotę za doświadczeniem granicznym . Należy tutaj wspomnieć również o figurze błazna, roli odgry­ wanej zwykle przez małomiasteczkowego pijaka czy wiejskiego idiotę . Stabilizacyjną funkcję dewiacyjnych zachowań podkreśla K.T. Erikson. Zapotrzebowanie na aberracje wiąże się z ko­ niecznością nadawania systemowi większej spój­ ności i wyrazistości, o uznaniu pewnych postaw za patologiczne decyduje widownia społeczna, kierując się swoim kapryśnym i selektywnym zainteresowaniem. Co szczególnie istotne, celem formalnych instytucji kontroli nie jest wbrew pozorom zwalczanie nietypowych zjawisk, ale utrwalanie i utrzymywanie ich na stałym po­ ziomie . Egzemplifikacją przedstawionych powyżej teorii mogą być wydarzenia związane z włoskim tygodniem mody, kiedy to na ulicach miast poja­ wiły się billboardy przedstawiające zdjęcia nagiej anorektyczki - francuskiej aktorki Isabelle Caro. Założeniem kampanii promującej jedną z firm 60 61 62 63 6 0 Z.W Dudek, A. Pankalla, Psychologia kultury, Eneteia, Warszawa 2005, s. 272-281. 61 Ibid., s. 283-288. W) PD08 71 odzieżowych było, obok celów marketingowych, uczulenie na problem zaburzeń odżywiania wśród młodych kobiet. Zwierzenia bohaterki projektu, która - jak podkreślano - zna pięć języków, jest specjalistką w jeździe figurowej na lodzie i gra na skrzypcach, zamieszczono we włoskim wydaniu magazynu „Vanity Fair", 0 cierpieniu i trudnym dzieciństwie informo­ wała dodatkowo na swojej stronie internetowej. Kontrowersyjna akcja wywołała falę dyskusji, mimo że uzyskała oficjalne poparcie włoskiego ministerstwa zdrowia. Podawano w wątpliwość zasadność projektu, alarmowano, że jest bez­ użyteczny, a nawet szkodliwy. Napięcie wzmoc­ nił fakt, że autorem przedsięwzięcia był fotograf 1 prowokator Oliviero Toscani, który wsławił się użyciem w kampanii reklamowej Benettonu zdjęć skazańców czekających na wyrok śmierci i mężczyzny umierającego na AIDS . 64 # # # # Jak widać, antropologiczna analiza dostarcza argumentów, które uniemożliwiają redukcję fe­ nomenu zaburzeń jedzenia jedynie do parame­ trów medycznych. Systemy znaczeń i symboli skoncentrowanych wokół zagadnienia, a także mechanizmy, które je generują i utrwalają, po­ zwalają ulokować zjawisko w porządku m i ­ tycznym - bardziej n i ż w lekarskim rejestrze. Aberracje nie tylko stanowią element kultury. Są przede wszystkim specyficznym sposobem komunikacji i pełnią ważną funkcję społeczną. Można więc stwierdzić, że szaleństwo - będąc wspólnym wytworem - rozgrywa się tak samo w psychice chorego, jak i w wyobraźni całej zbiorowości. 62 Por. E. Goffman, op.cit., s. 184. 63 A. Siemaszko, op.cit., s. 283-292. 64 BARBARZYŃCA http://www.tvn24.pl/'-2,1522526,wiadomosc.html. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d66a619dc4bf44e36be98c6bdeea1e4c.pdf d320d9254532b58ce8478aebfdc9d2c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2915 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2719 Title A name given to the resource Sztuka New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.202-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text niemal w każdej dziedzinie: od paranaukowych koncep­ cji przez społeczne utopie po nowe inspiracje w sztuce. Współczesne, pojemne rozumienie metafory New Age spopularyzowała Marylin Ferguson w wydanym w 1980 roku bestselerze The Aquarian Conspiracy. Dzisiejsze ro­ zumienie Ery Wodnika dobitnie wyraża Lazaris: „New Age jest osobistym doświadczeniem. Nie czekaj na żadną specjalną astrologiczną datę. Nie czekaj, aż inni powiedzą ci, kiedy się zacznie. W samym środku twojej Starej Ery inni odnaleźli swoją Nową Erę. Pojawia się ona dla każ­ dej osoby indywidualnie. Nie czekaj!" (Lazaris 1987, 9). NEW AGE A N N A E. K U B I A K Sztuka New Age New Age A by przybliżyć się do pojęcia sztuki New Age, na­ leży sobie odpowiedzieć na pytanie: czym jest New Age? A pytanie to nie należy do łatwych i dających odpowiedzi jednoznaczne, zacznijmy od tego, że pojęcie Nowej Ery ma bardzo stare tradycje. Używane tutaj zamiennie z „Erą Wodnika" wiąże się ze starożytny­ mi astronomicznymi obserwacjami. Zjawisko precesji punktów równonocy polega na cofaniu się w pasie zodia­ ku punktu wschodu Słońca w czasie wiosennego i jesien­ nego zrównania dnia z nocą. Postrzegany z Ziemi pełny obieg zodiaku przez punkty równonocy trwa około 25 700 lat i zwany jest rokiem Platona. Późniejsze teorie astrologiczne i ezoteryczne stworzyły historiozofię er, któ­ rym patronują znaki zodiaku. Już samo wyznaczenie po­ czątku ery Wodnika wywołuje różnice zdań. Jedni twier­ dzą, że już wkroczyliśmy w Nową Erę, inni, że nastąpi to w przyszłości. Wystarczy przypomnieć sobie dyskusje nad dużo prostszym do wyznaczenia początkiem nowego X X I wieku, by ze zrozumieniem odnieść się do historiozofii operującej archetypami kultury. Zmiany cywilizacyjne dokonują się stopniowo. Większość zwolenników tych koncepcji zgadza się, że żyjemy w czasach przejścia. Judeochrześcijańska charakterystyka Nowej Ery została wzbo­ gacona o wątki orientalne - dalekowschodnie - w pra­ cach ruchu teozoficznego. Popularyzacja oczekiwania Ery Wodnika na masową skalę dokonała się w okresie młodzieżowych ruchów kontestacyjnych. Idee New Age wyszły poza elitarne kręgi, a towarzyszyła temu twórczość * Artykuł jest częścią redagowanej książki pt. New Age. Tekst ten powstał podczas pracy nad scenariuszem wystawy Sztuka New Age przygotowywanej ptzcz autorkę, Roberta Andrzeja Dula i Mał­ gorzatę Just. Wystawa jest planowana w Państwowym Muzeum Et­ nograficznym w Warszawie. Wysrawa ma być uzupełniona o muzy­ kę New Age. Charakterysryczna dla niej jesr reperycyjność inspiro­ wana utworami Erica Satie oraz: morywy oraz insrrumenty etniczne (przede wszystkim bębny), motywy muzyki dawnej (np. „Officium" Jana Garbarka), odgłosy narury, elektroniczne utwory. Osobnym nurtem są kasety z tekstami nurru „pozytywnego myślenia". Bada­ nia autotki byty wspierane przez Research Support Scheme of the Open Society Suppott Foundation, grant no.: 1150/1998 202 New Age w najszerszym rozumieniu to nieodrodne dziecko współczesnej kultury, zwanej przez niektórych ponowoczesną lub postmodernistyczną. New Age bywa nazywany śmietnikiem wszystkich wieków. Opisy kultu­ ry Nowej Ery sięgają porównań do teologii negatywnej. Manifestacje kulturowe korzystają bowiem z moderni­ stycznych tęsknot, by doprowadzić je do skrajności, jak również ujawniają i podnoszą do potęgi te tendencje, które moderna usiłowała kamuflować. Są to: przypadek, ambiwalencja, eklektyzm, pluralizm, zacieranie granic, burzenie klasyfikacji, anarchizm, płynność, zmienność jako esencja rzeczywistości, autonomiczność elemetów, które nie składają się na spójną całość, ale raczej uczest­ niczą w grze dyskursów, przewaga obrazu nad słowem, efemeryczność, niekonsekwencja, niekonkluzywność. New Age nie mieści się w żadnej z dotychczasowych ka­ tegorii socjologicznych ani antropologicznych. Charak­ teryzuje ją surrealistyczna, wybuchowa intertekstualnymi odniesieniami mieszanka obecna we współczesnej kulturze. Nowa Era znosi kulturowe podziały między różnymi tradycjami, religiami, między kulturą elitarną a popularną, dziedzinami takimi, jak: nauka i religia, re­ ligia, psychoterapia i medycyna, między kulturą Wscho­ du i Zachodu, tym, co materialne i duchowe, tym, co wewnętrzne i zewnętrzne. „Czyste produkty" (Clifford 1988,5) kulturowe stały się drobnymi elementami współczesnej hybrydy. Dyskurs New Age jest klasycz­ nym przykładem mieszania gatunków, tworzy bricolage pojęć antycznych, średniowiecznych, współczesnego ję­ zyka fizyki, psychoterapii, Internetu. New Age nie jest kulturą alternatywną ani subkulturą. Jeśli już szukać określenia, to jest raczej kulturą komplementarną, prze­ nika bowiem takie środowiska, jak polityczne, wojsko­ we, kręgi biznesu, profesjonalne ośrodki psychoterapii, ośrodki pomocy społecznej, ośrodki edukacji. Można się spodziewać, że podobnie jak w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej coraz częściej będzie w Polsce znaj­ dować swój lokalny wymiar globalnych zmian. Katego­ rie przywołujące pojęcia przestrzenne (takie jak „środo­ wisko kultowe") czy tworzące wrażenie stałego i określo­ nego kanonu (jak ideologia czy światopogląd) mijają się z duchem Nowej Ery dziewięćdziesiątych lat. W sposób radykalny nieuchwytność zjawiska kultury Wodnika sta­ wia Bochinger (1994,35): (Termin)„«New Age» obec­ nie używany jest fantomem - ale fantomem, który zosta­ wił ślady w rzeczywistości!". Proponuję, by mówić raczej �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE o klimatach Ery Wodnika, w znaczeniu, w jakim używa go dzisiejszy żargon młodzieżowy. W ramach klimatu możliwych jest wiele odmian, klimat jest zmienny, prze­ nika on różnorodne formy krajobrazowe. 2 Szukając konkretnych przejawów kultury New Age, można to pojęcie rozumieć jako termin „parasol" obejmujący różnorodne, współczesne, to jest rozwija­ jące się od drugiej połowy siedemdziesiątych lat, zjawi­ ska kulturowe, jak: rozwijanie zainteresowań niekon­ wencjonalnymi terapiami i humanistyczną psychoterapią, praktyki parapsychologicz ne, wróżebne, astrologiczne, praktyko­ wanie w sposób ponad wyznaniowy rei gijno-filozoficznych tradycji Wschodu (np. taoizmu, buddyzmu, sufizmu, jo­ gi) i Zachodu (np. teozofii, antropo zofii, różokrzyżostwa, nauk Gurdżijewa), tradycji Indian Ameryki Pół­ nocnej, szamanizmu. To, że owe zjawiska łączą się w pewną (choć chaotyczną) całość, świadczy ich współobecność podczas festiwali wzorowanych na londyńskim fe­ stiwalu Mind, Body and Spirit, na łamach czasopism specjalizują­ cych się w podobnej tematyce, odwoływanie się do tak szerokiego spektrum zainteresowań przez we­ wnętrznych teoretyków. mi innymi elementami. Podstawowym kryterium wy­ borów są osobiste doświadczenia, duchowa biografia jednostki. W kontekście współczesnej duchowości mó­ wi się również o psychologizacji religii. Jest to wpływ rozwoju teorii psychologii humanistycznej, od psycho­ analizy po Gestalt, psychologię transpersonalną, psy­ chologię zorientowaną na proces. Wouter Hanegraaff (1996) zwraca uwagę na wpływ psychologii Junga w wydaniu europejskim i ruchu Nowej Myśli w wyda­ niu amerykańskim. Amerykańska psycholo­ gia stworzyła kult „pozytywnego myślenia" rozwijanego w podręcznikach samopomo­ cy oraz próbowała łączyć religię i psy­ chologię w koncepcjach nieświadomo­ ści Williama Jamesa. W jego koncep­ cji „podprogowego ja" (subliminal self) Hanegraaff widzi zarys wodnikowego Wyższego Ja. Nawiązując do ezote­ rycznego dziedzictwa, psychologia głębi oddała mu, co należne: doko­ nała psychologizacji współczesne­ go ezoteryzmu (Hanegraaff 1996, 482). W kontekście duchowości New Age mówi się o religii a la carte. Trzydzieści lat temu Thomas Luckmann przewidział konse­ kwencje tego procesu: „Dzisiaj «autonomiczna» jednostka staje przed specyficznie religijnym mo­ delem również jako konsument. Duchowość Nowej Ery Inaczej mówiąc, model taki jest jednym z możliwych wyborów jed­ Podstawową cechą odróżniają­ nostki" (Luckmann 1996, 136). cą duchowość Nowej Ery jest saKonsument uwolniony od obowią­ moreligijność. Pojęcie to zapropo­ zujących wersji świętości sam za­ nował Paul Heelas (1996), wska­ pełnia swój prywatny kosmos. Jed­ zując na otwarcie sakralny status nocześnie jednostka ma do czynie­ „ja": przekonanie o pierwotnej nia z postępującym różnicowaniem pełni i doskonałości osoby, zwanej się modeli religijności. Na „ducho­ Wyższym Ja. W kręgu New Age wym bazarze" dostępne są książki, dokonuje się rozróżnienia między kursy i wskazówki przewodników „ja" codziennym, zaprzątniętym Zdjęcie obrazu Jarosława M a r k i e w i c z a już nie tylko z tradycji europej­ doraźnymi sprawami materialny­ Fot. Krzysztof Sabak skich, wzbogaconych wznawianymi mi, a „Ja" duchowym, nazywanym pracami okultystów, astrologów, wróżbitów, ale i Dale­ czasem wewnętrznym głosem. Transcendencja, pozba­ kiego Wschodu (buddyzm, taoizm), Dalekiego Zacho­ wiona konotacji przestrzennych (wewnątrz-zewnątrz), du (magia Kahunów) i Południa (wiedza tajemna Dooznacza duchową podstawę świata, mającą swój wy­ gonów). Pojęcie niewidzialnej religii w odniesieniu do miar jednostkowy. Ów wewnętrzny głos jest jedynym współczesnej duchowości zaproponował Luckmann. oparciem dla jednostki. Owa samoreligijność odmawia Stwierdził on też, że New Age jest jej dobrym przykła­ posłuszeństwa jakimkolwek zewnętrznym autorytetom. dem. W literaturze socjologicznej mówi się również Jedynym źródłem prawdy jest „wewnętrzny głos". Za­ o religijności ukrytej, wewnętrznej, rozproszonej (Ci­ miast o wierzeniach czy dogmatach mówi się w kultu­ priani 1989), subiektywnej (Grotowska 1999). Religia rze Wodnika o wewnętrznych doświadczeniach. Reinstaje się niewidzialna nie tylko dlatego, że zanika terpretując tradycję New Age proponuje religijność w publicznych instytucjach. Chodzi raczej o brak sze­ globalną i indywidualną zarazem. To od osobistych roko, publicznie podzielanego symbolicznego uniwerupodobań zależy dobór elementów prywatnych mitolo­ sum. Święty kosmos jest tkany jak osobisty pachwork. gii, jeśli tylko mogą pozostawać w dialogu ze wszystki3 203 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE Drugą cechą niewidzialnej religii jest fakt, że zupełnie nowe sfery stają się elementem indywidualnego ko­ smosu. Konsekwencją prywatyzacji religii jest „kurczą­ ca się transcendencja" (Luckmann 1990): z tradycyj­ nego punktu widzenia symboliczne uniwersum staje się mieszanką sacrum i profanum. Religia przemieszcza się z instytucji pierwotnych do wtórnych (o niskim stopniu instytucjonalizacji), jak: kluby, fundacje, ośrodki zdrowia holistycznego, ośrodki edukacji. Opi­ sywane wcześniej: nacisk na doświadczenie, demon­ strację umiejętności, nabywanie magicznych przed­ miotów (пр.: talizmanów, kamieni szczęścia, wahade­ łek, wietrznych dzwonków) sprawia, że trudno zgodzić się z luckmannowskim określeniem „niewidzialna reli­ gia". Jest to raczej religia inaczej i gdzie indziej widzial­ na. Bliżej jej do ośrodka naturalnej medycyny i kursu jogi niż do Kościoła. 4 Ważną cechą owej duchowości jest idea świętości: przewaga pierwiastka immanencji. Pada tu wiele pro­ pozycji w reinterpretacji tradycji: uwewnętrznienie na­ uk Jezusa, idea boskiego Ja (przywołuje się tu indyjskie pojęcie atmana), kontakt z Wyższym Ja lub Wewnętrz­ nym Głosem. Differentia specifica kultury Wodnika to lokowanie (zdechrystianizowanej) Transcendencji paradoksalnie - w osobie, jak i wewnątrz naturalnego porządku. Może on być rozumiany w kategoriach Matki-Ziemi zwanej Gają lub - szerzej - w kategoriach ko­ smicznych, nienegujących wartości materialnych. Jest to więc religia „z tego świata", mówiąca o „wewnętrz­ nym królestwie niebieskim". Boskość człowieka utożsa­ miana jest z wewnętrzną Jaźnią (rozmaicie pojmowa­ ną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­ mnianą, zdeformowaną w kulturze nowoczesnej, a więc wymagającą „transformacji świadomości" w ce­ lu powrotu do źródłowej doskonałości. New Age od­ rzuca pojęcie grzechu pierwotnego odwołując się czę­ sto do teologii pelagiańskiej lub buddyjskiej. Pojęcie „duchowość" zamiast religia wyraża przekonanie o jed­ ności leżącej u podstaw wszystkich religii. Zwane przez socjologów „perenializacją" kultury (Heeelas 1996a; od tytułu książki Aldousa Huxleya The Perennial Philo­ sophy, wydanie polskie 1989), jest jednym z czynników wpływających na stosunek do tradycji. Tradycje w New Age W ten sposób uczestnik New Age opisuje nowe miejsce tradycji w kulturze Wodnika: „Pierwszą rzeczą, która mnie uderza, kiedy myślę o New Age, jest to, jak trudno znaleźć w tej idei cokolwiek nowego. Czarownictwo, różdżkarstwo, chiromancja, astrologia, geomancja, chińskie feng shui, szamanizm, projekcja astralna, piramidy i kamienne kręgi, istoty pozaziem­ skie i elfy, neolityczne wspólnoty rolnicze, buddyzm tybetański, sufizm, zen, kabała - cóż jest nowego w tym wszystkim? Jeśli chodzi o zawartość - niewiele, lecz jeśli chodzi o strukturę, w której owa zawartość 204 się mieści - wszystko jest nowe. Pierwszym etapem New Age jest tak naprawdę planetyzacja ezoteryki. Jest ona wyzwoleniem «tajemnego ustnego nauczania» spod władzy średniowiecznych społeczeństw i wrzuceniem go w świat kieszonkowych książek i mu­ zycznych płyt rockowych. Pierwszy etap planetyzacji ezoteryki, lub - jak Freud mógłby powiedzieć - «powrót wypartych treści», zmierza do unieważnienia l i ­ niowego, racjonalnego panowania zachodniej cywili­ zacji z jej naiwnym dwuwartościowym i upraszczają­ cym rozszczepieniem między przyrodą a kulturą, ko­ biecością a męskością, nieświadomym a świadomym, świętym a powszednim, ciałem a umysłem (...). Tak więc zaczynamy doświadczać przesunięcia, zmiany, metanoi, w kierunku, który dotychczas był przeczuwa­ ny jedynie w fantastyce naukowej, na przykład w utworach Artura C. Clarke'a czy Stanisława Lema. Obecnie znajdujemy się w sytuacji, w której technolo­ gia jest strukturą, a duchowość jest zawartością; atoli jesteśmy świadkami zwrotu, którego istotą będzie to, iż technologia stanie się zawartością, zaś struktura bę­ dzie kosmicznym życiem, gdzie kosmiczne życie jest in­ nym określeniem (...) duchowości. Ten zwrot jest do­ kładnie tym, co możemy zobaczyć w filmie Tarkowskiego-Lema - Solaris lub filmie Kubricka-Clarcke'a Odyseja Kosmiczna 2001 (...). Stąd archaiczna zawar­ tość New Age jest podobna do staroświeckiego małe­ go miasteczka z 1910 roku, które zaprasza nas do elek­ tronicznego świata Disneylandu. Zawartość jest ka­ muflażem dla struktury" (Spangler, Thomson 1989; tłumaczenie za: Szewczyk 1996). Osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte lata są czasem ożywiania wielu różnych tradycji. Potrzebę, wręcz gar­ nięcie się do nich, wyraża serial Przystanek Alaska. Znamienna dla naszych rozważań jest scena, w której dwójka postkontrkulturowych bohaterów (podstarza­ łych hipisów): Adam (kwakr, chiropraktyk, kucharz) i Ewa (która wierzy w leczenie Biblią, ale - jak mówi „nie jest ortodoksyjna", bo zadręcza również doktora Fleishmana, lekarza konwencjonalnego) ma zadecy­ dować, jaki wziąć ślub. Adam powiada: „Powiem ci, czego nie chcę. Nie życzę sobie, żeby to był ślub na od­ wal się. Chcę tradycji i rytuału. Chcę się poczuć jak mąż (...). Muszę ci przypomnieć, że eksperymenty z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zakończyły się klapą. To przez nie staliśmy się duchowo jałowi, puści i wyalienowani". New Age to próba wyciągnięcia wniosków z kontrkultury, to na swój sposób pójście na kompromis. W końcu kulturę Wodnika tworzy poko­ lenie kontrkulturowe, które dorosło, założyło rodziny i obrosło w garnitury, samochody i domki letniskowe. Próbują oni znaleźć trzecią drogę: miniinstytucje, mi­ nimum przepisów, jasne reguły gry, zgodne z prawem zasady działania oraz tradycje i rytuały, które dając „ugruntowanie" (popularne pojęcie w New Age) nie ograniczają ich rozwoju. Paul Heelas (1996a) nazywa ten stosunek do kultury detradycjonalizacją, przez co �Атш Е. Kubiak • SZTUKA NEW AGE 205 �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE rozumie przesunięcie autorytetu: z zewnętrznego auto­ rytetu tradycji do autorytetu jednostki. New Age jest przeciwieństwem nostalgicznego oglą­ dania się na przeszłość, załamywania rąk nad „zanie­ czyszczeniem" tradycji, apokaliptycznej wizji końca. Kul­ tura Wodnika jest praktyczna i optymistyczna. Uczest­ nik mógłby za Cliffordem (1988, 5) powiedzieć, że „czy­ ste produkty zawsze szaleją", są w ciągłej transformacji. Na trądycjonalistyczne próby łapania oczek w starej pończosze odpowiada grą wyobraźni, humorem i ironią. Tradycje stają się narzędziami dla osiągania takiego „małego szczęścia", jak: zdrowie, szczęśliwy związek, kariera zawodowa, materialny dobrobyt. Centrum no­ wego symbolicznego uniwersum stają się: troska 0 zdrowie i środowisko oraz relacje międzyludzkie. Na ten kierunek miały wpływ: ekologia, psychologia hu­ manistyczna, Ruch Ludzkiego Potencjału i wzrost za­ interesowania cielesnością w kulturze ponowoczesnej. Niebagatelny wpływ miała również antropologia kul­ tury. Książki np. Eliadego czy Castanedy zyskały wielu czytelników spoza kręgu akademickiego. Drogą, na której rozpowszechniane są metody du­ chowego rozwoju, jest konsumpcja. Wtajemniczenia dostępne są za pośrednictwem pieniędzy, bez nich nie można mieć książek, magicznych przyrządów, jeść zdrowej żywności, uczestniczyć w kursach, warszta­ tach, festiwalach. Jak mawia Paweł Macura, „w New Age wpisana jest komercja". Owo urynkowienie religii jest szczególnie wyeksponowane podczas ezoterycz­ nych festiwali, gdzie sprzedawane są remedia medycy­ ny niekonwencjonalnej, psychotroniki, feng sfiui, wróżby. Michael York w ten sposób rozumie konsumeryzm nowej duchowości: „W religijnym pluralizmie, który charakteryzuje zachodnie społeczeństwo, religij­ ny wybór nie jest już dłużej zastany, ale jest przestrze­ nią różnych i różnie rozumianych możliwości. Sama ta sytuacja powoduje ograniczenie wiary w absolutną prawdę, a jednocześnie popiera niespotykaną dotąd indywidualną i społeczną wolność, która z kolei po­ zwala religii przetrwać w trakcie «konsumowania» a nie narzucania" (York 1996, 58). Sztuka New Age Sztuka New Age nie jest zjawiskiem jednorodnym. Trudno jest nieodrodne dziecko kutury ponowocze­ snej wciskać w sztywny gorset łatwych klasyfikacji 1 wygodnych pojęć. Przyglądając się temu, co rozumia­ ne jest jako sztuka w środowiskach samych uczestni­ ków tego kręgu, zwróciłam uwagę, że pojęcie to jest z jednej strony tak szerokie, że obejmuje właściwie każdą dziedzinę życia. Edukacyjne programy New Age zachęcają do kreatywnej zmiany życia: uczą sztuki ży­ cia. Element twórczości: osobistej innowacji, intuicji, wyobraźni, towarzyszy każdej działalności. Można mó­ wić o sztuce terapii, sztuce projektowania wnętrz, sztuce oddechu. Piękno - rozumiane w kontekście i n ­ 207 dywidualnego smaku - jest wartością, która powinna towarzyszyć każdemu momentowi życia. Dostrzeganie piękna duszy drugiego jest kontinuum widzenia pięk­ na materialnego i natury. Panestetyczne podejście obejmuje nie tylko troskę o siebie, bliskich, otoczenie, ale również narzędzia pracy. Uczestnicy kręgów Nowej Ery kierują się upodobaniem w wyborze wahadełka, zapachu olejku do aromaterapii, akcesoriów feng sfiui sztuki aranżacji wnętrz. Za kryteria wyodrębnienia sztuki New Age uznałam: związek artysty ze środowiskami Wodnika lub przynaj­ mniej podzielanie zainteresowań New Age, reprezento­ wanych poprzez cztery ścieżki korzeni Nowej Ery. Jak pisze autorka pracy o sztuce New Age: „(...) na zalicze­ nie do niego wpływ ma nie tylko ostateczny kształt form plastycznych, ale również cały proces ich tworzenia, który zaczyna się już w samej osobowości artysty, jego światopoglądzie i działaniach, wpisujących się w ideolo­ gię New Age. Czynniki te rzutują na sposób kreacji dzieła, co ma później konsekwencje w jego ostatecz­ nych funkcjach i kształcie. Dopiero te wszystkie ele­ menty razem wzięte pozwalają ustalić, czy dany wytwór artystyczny można uznać za New Age'owy" (Just 2001). Podobnie jak o samym zjawisku, trudno mówić o sztuce New Age całościowo, gdyż linie demarkacyjne są tu płynne. Można jednak pokusić się o wskaza­ nie pewnych tendencji, wynikających zarówno z cha­ rakteru kultury ponowoczesnej, jak i wodnikowych idei krążących w środowiskach New Age. Są to: - brak ostrych granic sztuka/nie sztuka - mieszanie konwencji i motywów, totalny eklektyzm - korzystanie z wszelkich stylów: realizm, abstrak­ cja, surrealizm - humor i zabawa z konwencją - nieawangardowość, pastisz: sztuka New Age chce przekazać stare prawdy, sięgając do tradycyjnych mo­ tywów i konwencji; jej nowość polega na niespotyka­ nym na taką skalę efekcie globalizacji: czerpaniu z wielu naraz tradycji i tworzeniu własnych „widzimi­ się" bricólageów konwencji i motywów - inspiracje wieloma tradycjami kultur archaicz­ nych, motywy etniczne - sięganie do wątków tradycji ezoterycznych, moty­ wy okultystyczne - elementy sztuki ludowej, jarmarcznej, odpustowej - przedstawianie bardzo indywidualnych wizji we­ wnętrznych: amorficzne formy i przesiania psycholo­ giczne - poetyka reklamy, elementy kultury popularnej - poetyka „naturalna", „ekologiczna": wykorzysta­ nie surowców wtórnych, naturalnych (drzewo, papier, kamień, muszelka, zasuszone rośliny) - ulubione motywy natury: woda (wodospad, oce­ an, świat podwodny, rzeka), delfin, wieloryb, ogród - ważne motywy religijne: anioł, Budda, mandala, boskie wizerunki wschodnich i zachodnich religii - przesłania ważnych egzystencjalnych idei: jedność �Anna E. Kubiak * SZTUKA NEW AGE it Щ 9. Sztuka jarmarczna. Targi egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k 10. Sklep „ M e t a b r a m a " G d a ń s k . Fot. A n n a SHO-Ti» Л,Мд E. K u b i a k 1 1 . Sklep Targi ц egzotyczne, Łódź 1998. Fot. A n n a E. K u b i a k mikro- i makrokosmosu, wizje zaświatów po doświad­ czeniach śmierci klinicznej, reinkarnacja, związek z naturą, mistyczna antropologia (aura, czakramy), oświecenie - pragmatyzm, sztuka służąca „Bogu rzeczy ma­ łych": zdrowiu, poprawieniu standardu materialnego, związkom z najbliższymi. Cztery ścieżki New Age Sztukę New Age można przybliżyć, oswoić, zrozumieć poprzez pokazanie jej korzeni. Chciałabym zaprezento­ wać współczesną sztukę lat 80., 90. i przełomu wieków w kontekście czterech istotnych dla niej dróg idei. Są to „ścieżki": kultur Innego, kultury zakazanej, kontrkultury i kultury na sprzedaż. Nie jest to próba typologii, bowiem wiele dzieł ma mieszane inspiracje, ale próba zrozumie­ nia fenomenu poprzez cofnięcie się do źródeł. Ścieżka kultur Innego Sztuka New Age czerpie garściami z wszelkich ob­ cych kultur. Często mówi się, że nie ma nic nowego w New Age. Poniekąd to prawda. Chodzi jednak o to, aby dawne mity i symbole odświeżyć i na nowo odczy­ tać. Uczestnicy kręgu Wodnika zgadzają się, że różne kultury przekazują te same treści, gdyż natura człowie­ ka i świata jest jedna. Jedynie zewnętrzna forma różni ważne wspólne wątki mityczne, wyrażające wewnętrz­ ne przemiany człowieka od narodzin przez inicjację, sakrament miłości, śmierć. Sięganie do obcych symbo­ li pozwala odnowić spowszedniałe opowieści własnej kultury i przeżyć na nowo misterium. Sztuka New Age odkrywa kultury starożytne: Celtów, Sumeru, Egiptu, kultury Orientu: Indii, Tybetu, Chin, Japonii, Indian obu Ameryk. Jest to próba często śmiałych i kontro­ wersyjnych odczytań symboli, tak aby stały się drogo­ wskazem do ponowonego odkrycia ścieram przez czło­ wieka Zachodu. Przykładem są prace Justyny Kiewisz, Axela Greya, Haliny Szejak, Elżbiety Doniec. Czy mi­ tologia planetarna, czerpiąca ze zbiornicy symboli wszystkich kultur, ma szansę użyźnić ziemię jałową 208 I współczesnego myślenia o sprawach ostatecznych? Na to pytanie każdy musi odpowiedzieć sobie sam. Antro­ polog kultury nie może autorytatywnie osądzać współ­ czesnej religijności. W sztuce inspirowanej kulturami Innego dominującym motywem jest mandala. Stała się ona jednym z najważniejszych symboli wyrażają­ cych relację między indywidualnością (o której zacho­ wanie walczy ponowoczesny wędrowiec) a globalną kulturą, widoczną szczególnie okiem internauty. Ścieżka kultury zakazanej W obrębie naszego kręgu kulturowego zawsze istnia­ ły ukryte nurty kultur utraconych (pogańskich), zakazy­ wanych (sabaty czarownic), marginalizowanych (gnostyczne ścieżki poznania: hermetyzm, astrologia, alche­ mia, kabała, teozofia, Tarot). Ścieżki Magów, dzisiaj do­ stępne poprzez literaturę i kursy, inspirują artystów do tworzenia nowych kart Tarota, okultystycznych rysun­ ków, akcesoriów współczesnych rytuałów. Sztuka New Age na nowo odczytuje symbole ezoterycznych praktyk. Jedną z najbardziej znanych artystek jest Janina Kraupe z Krakowa. Jej rysunki i obrazy są inspirowane astrolo­ gią, Kabałą, spirytyzmem. Autorka tworzy je pod wpły­ wem przeżyć medytacyjnych. Tak pisze o jej pracy Anto­ ni Szoska (w: Kraupe 1991): „Prostą ilustracją tego (me­ dytacji - A K ) jest bycie medium, które z jednej strony jest niejako absolutnym poddaniem się nieznanym mo­ com z zewnątrz, z drugiej zaś pokazywaniem «ich» woli innym, jak to ma miejsce podczas seansu spirytystyczne­ go. Dodajmy, nie tylko. Tak więc medytujący nie narzu­ ca swej woli światu, lecz pozwala, by rytm świata, a tak­ że jego obraz (sic!) przejawiały się w całej okazałości". Ścieżka kontrkultury Okres młodzieżowych ruchów 60. lat na Zachodzie, a w Polsce 70. lat, przyniósł na niespotykaną dotąd skalę popularyzację kultur Orientu, Indian obu Ame­ ryk, wraz z religiami Innego, jak również rewolucję w dziedzinie obyczajów i społecznych koncepcji. Cho­ ciaż większość propozycji społecznych utopii zakoń- �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE czyła się klęską (odrzucono twarde narkotyki, lewico­ we poglądy i koncepcje społecznych komun), to kontrkultura przyniosła wiele artystycznych propozy­ cji: (obok inspiracji kultur Innego) parateatr, inspiro­ wane wizjami po LSD malarstwo psychodeliczne, idee medytacyjnych i onirycznych doświadczeń, jako temat sztuki i poprzez owe wizje zgoda na subiektywne, oso­ biste opisywanie świata w sztuce. Przykładem są tu ob­ razy powstałe po eksperymentach prowadzonych przez Stanisława Grofa, a przede wszystkim: powtórne prze­ życie narodzin. Przykładem są prace prezentowane w książce Grofa (1999), prace Sławomira Kolo, Graży­ ny Cebo, Krystyny Gołaszewskiej, Elizabeth Poll-Sokołowskiej, Alicji Ziętek, Antoniego Przechrzty. Ścieżka kultury na sprzedaż Najwięcej zarzutów sztuka New Age zbiera pod pręgierzem elitarnych spojrzeń rodem ze Szkoły Frankfurckiej. Sztuka New Age jest nieodrodnym dzieckiem zarówno jarmarcznej czy odpustowej kultu­ ry ludowej, jak i najbardziej współczesnej, budzącej gorące spory kultury popularnej. New Age jest komer­ cyjny. Przykładem są szablonowe, produkowane maso­ wo gadżety psychotroniki, feng shui i inne dekoracyjne przedmioty. Mają one przede wszystkim pragmatyczną funkcję uzdrawiania i kierowania „energiami" (najbar­ dziej popularne pojęcie New Age). W sklepikach New Age'owych (ale również i innych: pamiątkarskich, po­ dróżniczych i „gabinetach osobliwości") można kupić: świece i kominki do olejków zapachowych (np. firmy Neo Spiro z Częstochowy), lampki solne, fontanienki, witrażyki, dzwonki, talizmany, aniołki, karty Tarota, „łapacze snów", piramidy, symbol in-jang, pierścienie i krzyże Atlantów, podróbki papirusów egipskich, wa­ hadełka, przyrządy do masażu, poduszki medytacyjne, minerały, pomoce do aromaterapii, kubki i termosy „magnetyczne", kryształowe kule, „cylindry fara­ onów", „świece Indian Hopi", przyrządy do pomiaru bioenergii. Cztery prezentowane ścieżki sztuki New Age poka­ zują jej symboliczne znaczenie: gnozę, drogę we­ wnętrznej wiedzy wiodącej do pełni, drzewa życia i po­ znania. Uczestnik New Age nie chce bowiem rozdzie­ lać tych dwóch członów. Pragnie oświecenia, ale nie za cenę rezygnacji z korzystania z uroków życia. Uwa­ ża drogę poznania za równie — w dzisiejszych czasach egzoteryczną stronę jak samo życie. Chce żyć tak, jak rozumie siebie i świat. Odrzuca więc opozycję: rozum czy wiara. Zwraca się w kierunku antypodów nauki, odkrywających mistyczną stronę rzeczywistości oraz w kierunku form religijności akcentujących wewnętrz­ ne doświadczenie jako źródło wiedzy o rzeczywistości. Cztery prezentowane ścieżki nie wykluczają się wza­ jemnie. Nie jest to, jak już pisałam, propozycja typolo­ gii. Stanowią one dopełniające się akcenty drogi wodnikowej gnozy. Droga ta wiedzie poprzez: czerpanie 209 z zachodniej ezoteryki, inicjację w kulturach Innego, wewnętrzne poszukiwania, w których dzisiaj korzysta się z psychoterapii, psychologii głębii transpersonalnej oraz... poprzez pieniądze. Symbolicznym środkiem, do którego prowadziłyby owe cztery ścieżki, mogłaby być złota jabłoń. Symboli­ zuje ona zarówno drzewo poznania, jak i drzewo życia. Jabłoń jest tu również newage'owa parafrazą mitu chrześcijańskiego. Gdy tradycyjnie stała się symbolem owocu zakazanego, tu jest z jednej strony odzyskana i niewinna, ale w podejrzany sposób kiczowata. Wybrana literatura Bochinger Christoph 1994 „New Age" und modernę Religion: Religionswissenschaftliche Untersuchungen, Gutersloh, Chr. Kaiser Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita 1999 New Age - nowe oświecenie?, Poznań, Fundacja Huma­ niom C l i f f o r d James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnogra­ phy, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press C i p r i a n i Roberto 1989 Diffused Religion and new Values in Italy, w: J. A. Beckford, T. Luckmann (eds.) The Changing Face of Religion, Sage, London Dobroczyński Bartłomiej 1997, New Age, Kraków, Znak Dobroczyński Bartłomiej 1992 Psychologia Ery Wodnika, „Znak", nr 447 Dobroczyński Bartłomiej 1991 Proteuszouie oblicze Wodnika, „Znak", 434 D o k t ó r Tadeusz 1993 Co to jest Neu< Age?, „Społeczeństwo Otwarte", 12, s. 22-25 D o k t ó r Tadeusz 1996 Światopogląd „New Age", w: Doktór T. (red.), Ruchy po­ granicza religii i nauki jako zjawisko socjopsychologiczne, tom 5, Warszawa, UW, s. 167-216 Drury Levi 1995 Psychologia transpersonalna, Poznań, Zysk i S-ka Encyklopedia Nowej Ery. New Age 1996 red. Stefan Bednarek, Wrocław, Astrum Ferguson M a r i l y n 1982 The Aquarian Conspiracy. Personal and Social Transforma­ tion in Our Times, London, Paladin F i n c h e r S u s a n n e F. 1994 Kreatywna Mandola, Ravi, Łódź G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.) 1995 Oblicza nowej duchowości, Kraków, UJ Grof Stanisław 1999 Poza mózg. Narodziny, śmierć i transcendencja w psychote­ rapii, Kraków, Wydawnictwo A Grotowska Stella 1999 Religijność subiektywna, Kraków, Nomos H a n e g r a a f f W o u t e r J. 1996 New Age Religion and Western Culture. Esotericism in the Mirror of Secular Thought, Leiden, New York, Koln, E. J. Brill �Anna E. Kubiak • SZTUKA NEW AGE H e e l a s Paul 1996 The New Age Movement. The Celebration of the Self and the Sacralization of Modernity, Oxford, Blackwell H e e l a s Paul 1996 Detraditionalisation of Religion and Self: the New Age and Postmodemity, in: K. Flanagan, R Jupp (eds.) Postmodernity, Sociology and Religion, London, Macmillan Huxley Aldous 1989 Filozofia wieczysta, Pusty ОЫок, Warszawa 1993 Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Bra­ ma Just M a ł g o r z a t a 2001 Sztuka przebudzonych — Między magią i transcendencją. Ezoteryczna twórczość plastyczna w kręgach New Age, Pra­ ca magisterska, Katedra Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej, UW, Watszawa Kraupe Janina Signatura rerum, Grupa Krakowska, Kraków Kubiak A n n a E . 1995 New Age niejedno ma imię, „Społeczeństwo Otwarte" 1, s. 17-21 Kubiak A n n a E . 1995 New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej, w: M. Goła­ szewska (ted.) Oblicza nowej duchowości, Uniwersytet Ja­ gielloński, Kraków, s 301-322 Kubiak A n n a E . 1996, Ciało w nowych ruchach religijnych, „Nomos", nr 14, s. 105-116 Kubiak A n n a E . 1996 Duch na sprzedaż, czyli Festiwal NEW AGE w Krakowie, „Nomos", nr 14, s. 129-139 Kubiak A n n a E . 1996 Co przyniesie Nowy Wiek?, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze", 8, s 2-6 Kubiak A n n a E. 1997 Klimaty New Age - strefy, pogranicza, prognozy, „Przegląd Religioznawczy", 4/186, s. 129-142 Kubiak A n n a E . 1998 Kosmologia i antropologia uzdrawiania, „Promocja zdro­ wia", Instytut Kardiologii, Warszawa, nr 14, s. 40-53 Kubiak A n n a E . 1999 Le Nouvel Age, conspiration postmodeme, „Social Com­ pass", vol. 46 no. 2, s. 135-143 Kubiak A n n a E . 1999 O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: M. Kempny, G. Woroniecka, Religia i kultura w globalizującym się świe­ cie, Kraków 1999, Nomos, s. 71-78 Kubiak A n n a E . 2001 Syn marnotrawny. Tradycje w New Age, w: A. Jawłowska (red.), Wokół problemów tożsamości, Uniwersytet Warsza­ wski, ISNS wyd. LTW, Warszawa Kubiak A n n a E. 2001 The Prodigal Son, w: M. Kempny, A. Jawłowska (red.), Identity in Transformation. Postmodemity, Postcommunism and Globalisation, Praeger Publishers Lazaris 1990 fragment książki w: „1. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3, s7-9 Luckmann Thomas 1990 Shrinking Transcendence, Expanding Religion?, „Sociological Analysis" nr 50 (2), s. 127-38 Luckmann (1967) Niewidzialna religia, Kraków, Nomos M a c i e j k o Paweł 1994 Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwatte", 3 M a c u r a Paweł (wybót i tłum.) 1993 New Age, Ktaków, Nomos O l e c h n i c k i Ktzysztof 1998 New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Watszawa, Oficyna Naukowa P r o k o p i u k Jerzy Jung С . G . 1991 1996 Thomas 210 1990 New Age Movement, „I. Miesięcznik Trochę Inny", nr 3 P r o k o p i u k Jerzy 1999 Labirynty herezji, Warszawa, Muza P r o k o p i u k Jerzy 2000 Ścieżki wtajemniczenia. Gnosis aetema, Warszawa, Prze­ gląd Religioznawczy 1997 nr 4/186, Warszawa Przybysz Piott Jan 1997 Źródła estetyki nowej duchowości, Ptzegląd Religioznawczy nr 4 (186), s. 19-30 Spanglet D a v i d , T h o m p s o n W i l l i a m Itwin 1989 Reimagination of the World. A Critique of the New Age, Science, and Popular Culture, Santa Fe, New Mexico, Be­ at & Company W h i t e John 1996 Swit Ery Wodnika. Spotkanie ducha i nauki, Bydgoszcz, Limbus Suliga Jan Witold 1994 Tarot magów. Pierwszy krąg wtajemniczenia, Watszawa, Dettot Suliga Jan Witold 1997 Wielcy magowie świata. Dzieje ezoterycznej tradycji Zachodu, Warszwa, Sic Szewczyk Wiesław 1996 Postmodernizm a New Age we wspólnej przestrzeni, praca magisterska, Instytut Socjologii U W York M i c h a e l 1996 Postmodemity, Architecture, Society and Religion: A Heap of Broken Images' or 'A Change of Heart'w: K . Flanagan, P. C . Jupp (eds.), Postmodemity, Sociology and Religion, London, Macmillan Press, s. 48-63 Przypisy 1 2 3 Szerzej na temat New Age — patrz bibliografia. Na przykład: White 1996, Spanglet 1988, Fetguson 1982 Z punktu widzenia uczestnika kultury New Age raczej odwrot­ nie: transcendencja rozszerza się, obejmując sfery uznane dotąd za należące do profanum. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d04670ffd48d19149fd2b3146760a0c4.pdf ed58c93ec6c619340cbecc56a79a10d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2528 Title A name given to the resource Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna E. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze A n n a E. K u b i a k Strata jest magiczną ochroną Ewa Hoffman Przechadzając się po Covent Garden w Londynie w po­ godny, wiosenny weekend, wyląduję zawsze na pchlim tar­ gu. Uwielbiam też Camden Lock, gdzie znajdują swoje przy­ tulisko klimaty New Age (Kubiak 1997): można zamówić swój horoskop, umówić się na spotkanie z uzdrawiaczem. Poetyka tych miejsc przypomina odpusty, gdzie s'wiete obrazki dewocyjne, medaliki i figurki Matki Boskiej sąsia­ dują z gumowymi pająkami, kolorowymi wiatrakami i pi­ szczącymi gadżetami. Szperając w starych metalowych dro­ biazgach, zegarkach, łańcuszkach, maskotkach, podziwiając piękne miniaturowe przedmioty dla kolekcjonerów, cudow­ ne cynowe garnki, odkrywam stoisko ze starymi, brudnymi misiami. Brudne misie są z przeszłości, czego dowodzi ich wygląd: wyleniałe, naprawdę brudne, niektórym brakuje ucha, innym oka. Są indywiduami ze swoją historią i jedyny­ mi egzemplarzami. Ich bracia i siostry dawno zginęły na śmietnikach, strychach, w ogniskach i pożarach. Patrzę na nie z nostalgią, przypominając sobie swoje dzieciństwo. Mo­ je próby kupienia w Warszawie prawdziwego misia z trocin, który ruszałby łapkami i nóżkami, nie byłby australijskim misiem koala ani misiem pandą, ani chińską kopią misia z Disneylandu, tylko miniaturą polskiego niedźwiedzia, spa­ liły na panewce. Pytam więc o cenę tych misiów i okazuje się, że kosztują kilkadziesiąt funtów. Cena tylko dla boga­ tych kolekcjonerów. Dziś prawdziwych misiów już nie ma myślę sobie - i dlatego te, jak się okazuje pochodzące z Ro­ sji, Polski i Anglii są tak cennymi, bo ostatnimi egzempla­ rzami. Brudne misie zawsze znajduję na pchlim targu, który po angielsku jest targiem muszym (fleamarket), albo sprze­ dażą w garażu w USA (garage sale) albo sprzedażą z samo­ chodów w Anglii (car sale). Nie wiem, od jak dawna kwitną starzyzną targi w Nowym Jorku, Kopenhadze i Londynie, ale w Warszawie były chyba zawsze, tylko teraz jest ich więcej. Obok tak sławnych targów jak na Kole, są i małe targi, jak grzyby po deszczu rozwijające się z wiosną obok handlo­ wych hal. W maju pod Halą Mirowską, niedaleko Wall Stre­ et Warszawy, ustawiają się staruszkowie ze swoimi małymi kramikami rodzinnych resztek z serwisu, młynków do mie­ lenia kawy, świeczników. Sprzedają też stare ubrania, kon­ kurując ze sklepami zwanymi: „ciuszek", „odzież zacho­ dnia", „odzież używana", „second hand", „grzebalnia", w których grzebią bynajmniej nie tylko jakieś skromnie ubrane starowinki, ale i modnie odziane nastolatki i zamoż­ nie wyglądające czterdziestolatki. Pchli targ jest opozycją supermarketu, gdzie rzeczy są se­ ryjnie anonimowe, kupowane w dużych ilościach. Metafora supermarketu odsyła do wyobrażenia kultury jako systemu sprawnie zorganizowanego, o jasnych przejrzystych regu­ łach, kontrolowanego przez „górę", systemu dystrybucji i wymiany dóbr. Na pchlim targu - przeciwnie - można, a na­ wet trzeba się potargować, a w niektórych miejscach świata na przykład w Hongkongu, jak miałam okazję niedawno się przekonać - nawet zaproponować połowę ceny. Jest to rów­ nież miejsce pogawędek i nostalgicznego przypominania so­ bie o istnieniu - dziś już niepotrzebnych, czy też „inaczej po­ trzebnych" - starych rzeczy. Pchli targ jest również opozycją wobec muzeów, które w przeciwieństwie do tego pomieszanego świata dostojeń­ stwa i kiczu - prezentowane są jako świat uporządkowany, usystematyzowany, skatalogowany. Tak pisze o tym Renato Rosaldo: „Na konferencji w 1980 roku na temat kryzysu w antropologii, Cora Du Bois, emerytowana profesor Harvardu, mówiła o dystansie, jaki czuła wobec «złożoności i zamętu tego, co kiedyś znałam jako zrozumiałą i wymaga­ jącą dyscyplinę... To jest jak przejście od znakomitego mu­ zeum sztuki klasycznego okresu do teraźniejszej sprzedaży w garażu». Wyobrażenie muzeum dla okresu klasycznego i sprzedaży w garażu dla teraźniejszości uderza mnie trafno­ ścią, ale ja oceniam je trochę inaczej niż Du Bois. Ona czu­ je nostalgię za znamienitym muzeum sztuki ze wszystkim na swoim miejscu, ja zaś widzę to jako relikt kolonialnej prze­ szłości. Ona nie znosi chaosu garażowej sprzedaży, a ja wi­ dzę, że dostarcza on dokładnego obrazu dla sytuacji postkolonialnej, gdzie kulturowe artefakty krążą między różnymi miejscami i nic nie pozostaje święte, stałe lub opieczętowa­ ne" (Rosaldo 1993, 44). Wracając jednak uparcie do misiów, to w Anglii i Danii odkryłam renesans (który zaczął się już i w Polsce): „misia z przeszłości". Ów Teddy Bear from the past - jak głosi do­ łączona karteczka „w starym stylu" - jest już „produkowa­ ny" tak, jakby przeszedł niejedną dziecięcą zabawę. Sierść ma nierówną i łapki nieco wykręcone. Są w Anglii czaro­ dziejskie sklepiki z misiami ręcznie robionymi, z których każdy ma niepowtarzalną osobowość. Zastanawiające jest też ponadkulturowe ponowne odczytywanie przygód Kubu­ sia Puchatka. Ich „taoistyczna" wersja jest kultową książką New Age. Łatwo ulec przekonaniu, że misie musiały być za­ wsze.' A więc jest nostalgia w kulturze. W nurcie „niuejdżowym" półki sklepów dekorowane są w nastrojowe anielskie świece, świeczniki, serwety, a sojowe kotlety (z proszku o zgrozo!) nazywane są „kotletami babuni". „Niuejdżowe" powroty nie są jednak reprodukcją tego, co było, ale produ­ kują świat odwołujący się do znaków odczytywanych okiem turysty (Culler 1981, za: Steward 1988, 233). Tak jak całują­ ca się para na ulicy Paryża jest znakiem wiecznego „roman­ tycznego Paryża", tak produkty wymienione wyżej tworzą 167 �atmosferę czarodziejską, którą rządzą: magia, ezoteryczne inicjacje i tajne stowarzyszenia - dziś oddane turyście, a więc każdemu, kto tylko może sobie na to finansowo po­ zwolić. Nostalgiczny paradygmat jest jednym z nurtów współczesnej kultury. Na ulicach Londynu, Kopenhagi, War­ szawy, Krakowa odnajdujemy piekarnie z „tradycyjnym pie­ czywem", sklepy z „domowym jedzeniem", uliczne sprze­ dawczynie lnianych serwet i firanek, renesans ołówka - i po fali automatycznych - ołówka, który trzeba temperować (w dobie komputerowej!). A powrót komody, toaletki (eta­ żerki) i starych okuć i skrzyń? Przypominam też sobie, jak czarowały mnie również ręcznie robione lalki ubrane w suk­ nie z dawnych wieków w sklepiku w Quebec City. Tę listę można by powiększać bez końca. Wojciech Burszta (1994, 54) przypomina etymologię po­ jęcia „nostalgia": „Grecki termin nóstos (=powrót) w połą­ czeniu z algos, co oznacza „cier­ pienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorą­ cego pragnienia ujrzenia ojczy­ zny czy nawet choroby powstają­ cej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii od­ nosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale cze­ go zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne". Dodaj­ my, że niedostępność owych atry­ butów może wynikać z dystansu przestrzennego, jak i czasowego. Ten pierwszy rodzaj nostalgii pięknie opisuje Ewa Hoffman: „Dom, ogród, kraj. które straciłaś, pozostają na zawsze takie, jakimi je pamiętasz. Nostalgia - to naj­ bardziej liryczne uczucie - kry­ stalizuje się wokół tych wyobra­ żeń jak bursztyn. Zatrzymane we­ wnątrz nich: dom. przeszłość, są jasne, żywe, uczynione piękniej­ szymi przez medium, które je trzyma i poprzez jego bezruch" (Hoffman 1990, 115). Ten drugi rodzaj nostalgii to melancholijne Fot. Anna zapatrzenia w przeszłość. Ulegają jej również antropologowie. W dyskusji nad tradycjami w New Age pojawiło się stanowisko reprezentowane na przy­ kład przez Marion Bowman. Wyraża ona obawę, że „ludzie widząc, jak to, co uważają za swoje tradycje, zostaje pocięte i pozlepiane (w kulturze New Age - AK) mogą nie być za­ chwyceni końcowym produktem" (Bowman 1995, 146). Na podobne zastrzeżenia można odpowiedzieć, że jest świadec­ twem nostalgii za autentycznymi, czystymi kulturami, orga­ nicznymi całościami, kultywującymi ich unikalne tradycje. Nostalgia ta jest sama w sobie zjawiskiem kulturowym i sta­ nowi jedną z mityzacji kultury. Pojawiają się również propo­ zycje odróżniania autentycznych tradycji od niuejdżowych. Są antropolodzy, którzy twierdzą, że mają kryteria rozróżnie­ nia między rdzennymi, autentycznymi tradycjami szamani­ zmu i nowymi formami szamanizmu.' Wydaje się jednak, że w konkretnym przypadku nie jest to takie proste. Donald Joralemon wyciąga inne wnioski: „obsesja 'tradycją' zaciemnia właściwą dynamiczną jakość kultury (...) idea. że badacz mo2 168 że orzekać o autentyczności zmieniających się tradycji (...) jest paternalistyczna" (Joralemon 1990, 117). Rzeczy same w sobie nie są towarami bądź prawdziwą tradycją, to raczej kontekst kulturowy, w jakim istnieją, o tym decyduje. Jest wiele przykładów współczesnego sięgania do obcych trady­ cji, mieszania ich, a jednocześnie tworzenia czegoś nowego i niezamykania w twierdzy czy to 'ezoteryki', czy 'Orientu'. Są na przykład grupy muzyków, takie jak „Atman", „Trebu­ nię Tutki", „Deep Forest". „Atman" korzysta z instrumentów z wielu kultur: m.in. cymbałów, gitary 12-strunowej, fletu, australijskiego didgereedoo, metalowych trąb z pogranicza nepalsko-tybetańskiego, czegoś w rodzaju indonezyjskich grzechotek, tabli, bębnów: nala, damaru z Nepalu, bębnów ramowych z Ameryki Północnej, bajanu, własnej produkcji instrumentów, пр.: nazwanego 'obój X' - połączenia paster­ skiej ligawy z indyjskim obojem shahnai i trąbką, naszyjnika z muszelek, grzechotek (Atman 1995). Tatrzańska kapela „Trebu­ nię Tutki" eksperymentuje nagry­ wając koncerty wspólnie z пр.: rastafariańską grupą reggae „Twinkle Brothers". Uczestnicy grupy „Atman" w ten sposób mówią o swoich działaniach kon­ certowo-teatralno-warsztato­ wych: Gadająca Łąka to poszuki­ wanie prawdziwych więzi i na­ szej tożsamości (...) Chodziło nam o twórczość rozumianą jako część życia, a nie coś specjalnie celebrowanego. Nie interesował nas pałac kultury, lecz normalny dom na skraju wsi lub w środku miasta, w którym się je, pracuje, rodzi dzieci, a gdy przychodzi na to czas, to słucha się muzyki, tworzy się uczestnicząc w jakiejś tradycji. I absolutnie nie chodziło nam o jakąś ludowość lub coś podobnego. Interesowała nas sztuka u samych źródeł, szczera i prosta, a nie 'konceptualna' czy podporządkowana jakiejś idei. Uderzenie w gong musi być kon­ E. Kubiak sekwencją jakiegoś narastania, naturalnym rozbłyskiem nagromadzonej energii, a nie wydu­ manym misterium ogłuszania publiczności" (Atman 1995, 38-39). Ten cytat pokazuje, że sztuka korzystająca z tradycji nie musi wznosić murów tożsamości, tworząc własną odręb­ ność powstającą poprzez mieszanie nie tylko gatunków (jak zauważał Geertz), ale i tradycji. Wojciech Burszta zwraca uwagę na jeszcze jedną formę nostalgii, jaką jest indywidualne, bolesne pamiętanie. Tutaj współczesne zjawiska, również te z kultury popularnej, stają się w indywidualnej pamięci nostalgicznym wspomnieniem. Pamiętanie nie ma bowiem charakteru ani masowego, ani popularnego, ani zuniformizowaego. Podobnie Bielik-Robson (1997. 10) pisze o nostalgii za ocenzurowanym Klossem. Nostalgia może równie stać się częścią postmodernistycznej kultury, np. w zjawisku nostagia films (Burszta 1994, Jame­ son 1983). Bryan S. Turner wyjaśnia, dlaczego głos krytyków kultu­ ry popularnej jest z konieczności nostalgiczny. Krytycy mu- �szą oglądać się na przeszłość w poszukiwaniu kultury wyso­ kiej (w opozycji do kultury niskiej), w poszukiwaniu abso­ lutnych wartości, podzielanych przez społeczność w sytua­ cji, gdy społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem war­ tości została rozproszona, a podziały kultury straciły sens. „Nostalgia jest patrząc historycznie główną chorobą melan­ cholijnych uczonych" - zauważa Turner (1994, 117). Za przykład głosu polskich melancholijnych intelektualistów, spoglądających na kulturę popularną z elitystycznego punk­ tu widzenia, mogą służyć wypowiedzi Stefana Morawskiego (por. пр.: 1996). Detradycjonalizacja wyrażająca się w zaniku centrum odniesienia do wielkiej narracji, będącej fundamentem danej kultury - jest niezależnie od utyskiwań tradycjonalistów pewnym stanem kultury. „Jeśli autentyczne tradycje, czyste produkty, wszędzie poddają się bezładowi (mieszaniu) i bez­ celowości, wybór nostalgii utracił powab. Nie ma dokąd po­ wracać, nie ma żadnej esencji do uratowania" - twierdzi Clif­ ford (1988, 4). Tak mówi o tym Paul Ricouer: „Kiedy odkry­ wamy, że jest kilka kultur zamiast po prostu jednej i konse­ kwentnie w czasie, gdy uświadamiamy sobie koniec pewne­ go typu kulturowego monopolu, czy to iluzorycznego czy rzeczywistego, jesteśmy uderzeni zagładą naszego własnego odkrycia. Nagle staje się możliwe, że są tylko obcy, że my sa­ 4 5 mi jesteśmy 'obcymi' pośród obcych. Kiedy znika całe zna­ czenie i celowość, staje się możliwe przechadzanie się po­ przez cywilizacje jak po szczątkach i ruinach. Cała ludzkość przemienia się w muzeum wyobraźni: dokąd pójdziemy w ten weekend - odwiedzić ruiny Angkor czy na spacer do Tivoli w Kopenhadze?" (Ricoeur 1965). Kathleen Stewart (1988) pokazuje, jak nostalgiczne pragnienie tworzenia „czy­ stych produktów" prowadzi do powstawania muzeów, disneylandów, skansenów, sztucznych światów, w których nie mo­ żemy być już dłużej uczestnikami, lecz tylko konsumentami, turystami (por. też Bauman 1994, Urry 1990). Dlaczego my, dorośli, nadal, albo ponownie, lubimy mi­ sie? Przypominają oczywiście dzieciństwo lub jego rajski ar­ chetyp, ale wyrażają też klimat intymności, ciepła, czułości, ufności. Dlatego w walentynki pojawiają się misie z sercami i napisami: / love you. Misie znajdują swoje miejsce na pół­ kach, przy toaletkach i na kuferkach i zostają tam (nieco przykurzone i wyleniałe), nawet gdy kochankowie się rozsta­ ną. Są symbolem przeszłości, przypominają o „czystych rela­ cjach". Anthony Giddens nazywa tak dzisiejsze, późnonowoczesne związki, które trwają tylko dopóty, dopóki istnieje w nich intymność (Giddens 1992, 62). Potem zostają tylko misie, melancholijne, zasuszone bukiety róż i nostalgiczne rozpamiętywanie. PRZYPISY 1 Z tym mitem rozprawia się Stomma 1992 Jest ona bardzo obecna w polskiej etnografii. Por. Robotycki, Wę­ glarz 1983, Burszta 1994 Np.: Johnson 1995, Geertz 1993. Zdaniem Armina Geertza część „winy" spada na popularyzatora szamanizmu: Mircea Eliade. Sztanda­ rowymi przykładami niuejdżowego szamanizmu stały się prace: Carlo2 3 sa Castanedy, Michaela Harnera (np. The Way of Shaman), Lynn Ander­ son. Turner również zauważa, że nostalgia jest charakterystycznym mo­ tywem Szkoły Frankfurckiej, szczególnie w wydaniu Theodora Adorno. Por. szerzej na ten temat pracę: Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 4 s BIBLIOGRAFIA Atman 1995 - w rozmowie z Anną Nacher, „Pracownia" Promocja Kultury Ekologicznej, Nowy Sącz. Bauman Zygmunt 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Instytut Kultury, War­ szawa. Bielik-Robson Agata 1997 Straceni inaczej, „Nowa Res Publica", 11 (110), 6-13 Bowman Marion 1995 77ie Noble Savage and the Global Village: Cultural Evolution in New Age and Neo-Pagan Thought, „Journal of Contemporary Religion", vol. 10, no 2, 139-149 Burszta Wojciech 1994 Yes. Nostalgiczne strefy pamięci, „Konteksty", 1994 1-2, 54-56 Clifford James 1988 The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, Harvard University Press. Culler Jonathan 1981 Semiotics of Tourism, „American Journal of Semiotics", 1, 127-140 Geertz Armin 1993 Archaic Ontology and White Shamanism, ..Religion", 23, nr 4, 369-372 Giddens Anthony 1992 The Transformation of Intimacy, Love and Eroticism in Modern Societes, Polity Press, Cambidge UK. Heelas Paul, Lash Scott, Morris Paul (eds.) 1996 Detraditionalisation. Critical Reflections on Authority and Iden­ tity, Oxford, Blackwell. Hoffman Eva 1990 Lost in Translation. A Life in a New Language, Penguin Books. Jameson Fredric 1983 Postmodernism and Consumer Society, w: H. Foster (ed.) The An­ ti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, Washington, 11-125 Joralemon Donald 1990 The Selling of the Shanmn and the Problem of Informant Legiti­ macy, „Journal of Anthropological Research", vol. 46, no 2 Johnson Paul C. 1995 Shamanism from Equador to Chicago: a Case Study in New Age Rimal Appropriation, „Religion", 25, 163-178 Kubiak Anna E. 1997 Klimaty New Age, „Przegląd Religioznawczy", 4/186 Morawski Stefan 1996 Mitologiczne aspekty postmodernizmu, „Konteksty", 1/2 Ricoeur Paul 1965 Civilisations and National Cultures, in: History and Truth, Evanston, III., Northwestern University Press. Robotycki Czesław, Węglarz Stanisław Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", 1-2, 3-8 Rosaldo Renato 1993 Culture & Truth, Routledge, London. Steward Kathleen 1988 Nostalgia - A Polemic, ..Cultural Anthropology", vol. 3, no 3, 227-241 Stomma Ludwik 1992 Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek, „Konteksty", 3/4, 123-124 Turner S. Bryan 1994 Orientalism, Postmodernism and Globalisation, Routledge, Lon­ don and New York. Uny John 1990 The Tourist Gaze. Sage. 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8701de5b9c04a9b9b5fe5588ed38a1f.pdf f000509aa90ffe0d3f3ca7463d45b902 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5362 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4982 Title A name given to the resource Nostalgia i konfluentne wspólnoty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.40-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna Eleonora Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA ELEONORA KUBIAK Głównym motywem nostalgii jest zniesienie prze­ paści miedzy naturą i kulturą. M om ent kryzysowy sym­ bolu, wyłaniający się między znaczonym a znaczącym, między żywym a zapośredniczonym doświadczeniem Nostalgia i konfluentne wspólnoty jest zaprzeczony w nostalgicznej utopi. To, co jest opi­ sywane to osobista przestrzeń (Stewart 1984, 5). N ic nie jest nostalgiczne same w sobie. Kultura jest uwodzicielska tylko z punktu widzenia tego, który od­ powiednio rekonstruuje szyfry ‘daw nego’ świata. W praktyce nostalgicznej przebija pragnienie oczysz­ czenia, zreifikowania i zminiaturyzowania społecznego świata aby w rezultacie uczynić z siebie giganta. N o­ stalgiczna narracja dramatyzuje akt oddzielenia od ‘in­ nego świata’. Pojawia się tu niebezpieczeństwo po­ chłonięcia przez obrazy, które są „większe niż życie” lub mają „swoje własne życie” (Stewart 1988, 228). W litanii strat odtwarzają brzmienie opowieści - moc kreowania światów Kathleen Stewart 1988, 239 N ie jesteśmy bezpiecznie zadomowieni w świecie, który chcemy zrozumieć Rainer Maria Rilke 1993, 185 Nostalgiczny paradygmat kultury Obrazy, rzeczy odsyłające do minionego świata tworzą iluzje. Skażone są Rousseau’owskim odchyle­ niem. Są znakami budującymi miraże. Kreują nawet całe miniświaty. N a przykład kulturowe parki z ich wiejskimi domkami mają być - jak pisze Stewart (1988, 231) - znakami stylu życia czytanymi jakby od wewnątrz. Są jednak tylko im itacją tego, co jest ste­ reotypową reprezentacją przeszłości. „Dokładność jest lustrem ale nie świata, a jego wyobrażenia” (Stewart Nostalgia Nostalgia to tęsknota za swojskością, za zadomo­ wieniem. Pisze o tym Ewa Hoffman: „Pamięć potrafi stosować retrospektywne taktyki jako kompensację lo­ su. Strata jest magiczną ochroną. Czas zatrzymuje się w miejscu rozłąki i żadne późniejsze wrażenie nie zamą­ cą obrazu, który masz w umyśle. Dom, ogród, kraj, któ­ re straciłaś pozostają na zawsze takimi, jakim i je pamię­ tasz. Nostalgia - to najbardziej liryczne uczucie - kry­ stalizuje się wokół tych wyobrażeń jak bursztyn. Zatrzy­ mane wewnątrz nich: dom, przeszłość, są jasne, żywe, uczynione piękniejszymi przez medium, które je trzyma i poprzez jego bezruch” (Hoffman 1990, 115)1. 1984, 5 ). Nostalgiczny paradygmat kultury wciąż za­ kłada istnienie takich kategorii, jak: przeszłość i przy­ szłość, kultura wysoka i niska, O rient i Okcydent, kul­ tura europejska i amerykańska. Nie istnieje tylko jedna wersja nostalgicznej kultu­ ry. Jak pokazuje Kathleen Stew art (1988) mogą być różne formy nostalgii: klasy średniej i klasy pracującej, masowej kultury i kultury lokalnej. „Nostalgia jak ekonomia, z którą się zazębia, jest wszędzie. Jest to jed­ nak kulturowa praktyka, a nie określona zawartość; jej formy, znaczenia i efekty zmieniają się wraz z kontek­ stem - zależy to od tego, gdzie stoi obserwator w pej­ zażu współczesności. N a pewnym poziomie nie ma już żadnego miejsca dla nikogo i nostalgia staje się po­ wszechną funkcją dostarczającą rodzaj kulturowej for­ my. Przyjmując założenia „kiedyś” w relacji do „teraz” kreuje porządek znaczeniowy, środki udramatyzowanych aspektów wzrastającej płynności i bezimienności społecznego życia” (Stewart 1988, 227). Nostalgiczna opowieść powstaje dzięki dwóm zało­ żeniom - pisze Susan Stewart. N arracja oferuje trans­ cendencję, ale brak jej autentyczności żywego do­ świadczenia, a także autentyczności głosu autora. Sam proces zakłada, że żywe doświadczenie było bardziej ‘realne’. Drugie założenie mówi, że narracja może dać jed nak wgląd dzięki swej cnocie transcend encji. W tym procesie nostalgicznej rekonstrukcji teraźniej­ szość traci rację bytu, którą przyznaje się przeszłości. Może ona jednak być osiągnięta tylko poprzez ową narrację. Nostalgia jest zawsze mityczna: przeszłość, którą opisuje nigdy nie istniała. Tak więc nieobecna, owa rekonstruowana przeszłość ciągle odnawia się po­ przez jej odczuwany brak. To pragnienie, które tęskno­ ta wzbudza jest w rzeczywistości nieobecnością, która wzbudza ową energię pragnienia. Realizacja obiektu tęsknoty to narracyjna utopia uruchamiana poprzez swoją cząstkowość, ułomność, brak trwałości i blisko­ ści. „Nostalgia jest pożądaniem pożądania” (Stewart Nostalgia i kłopoty z kulturą Nostalgia staje się częstą kulturową praktyką w sy­ tuacji, gdzie kultura staje się coraz bardziej rozproszo­ na, coraz bardziej - jak to się mówi w młodzieżowym żargonie - kwestią ‘feelingu’. Można w sposób radykal­ 1984, 22-23). 28 �Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY ny powiedzieć, że nie ma dziś dla nikogo pewnej pozy­ cji, z której by mówił. Tak więc wysiedleni mówcy są zmuszeni tworzyć dystans, który zanika w kulturze zmąconych gatunków, spłaszczonych dystynkcji, za­ niechanych opozycji (Stewart 1988, 2 27). W owym świecie doświadczanym jako nierzeczywisty (czy jak chce Baudrillard hiperrzeczywisty), nostalgia staje się ważnym „chimerycznym, parodystycznym przywróce­ niem wszystkich utraconych układów odniesienia” (Foster 1985, 90). „Nie jesteśmy bezpiecznie zadomo­ wieni w świecie, który chcem y zrozumieć” - mówi po­ eta i zdanie to bardziej niż kiedykolwiek ma swoją waż­ kość. „Jesteśmy turystami, którzy wiedzą, że są turysta­ mi lub post-turystami” (Stewart 1988, 231). Post-turysta wie, że „nie jest podróżnikiem w czasie, kiedy wchodzi w świat historii, ani szlachetnym dzikim gdy stoi na egzotycznej plaży, ani niewidzialnym obserwa­ torem kiedy odwiedza tubylcze osiedle. Zdecydowanie ‘realistyczny’ nie może uciec od swej kondycji outside­ ra” (Feifer, za: Urry 1987, 7). Znaki produkowane przez turystyczny przemysł uwodzą, ale uwieść nie m o­ ści je podzielającej. Jednak odkąd obie zaniknęły, to stanowisko krytycznej teorii jest z konieczności nostal­ giczne. Turner pokazuje główne założenia dotyczące dawnej kultury i obecnie krytykowanej kultury popu­ larnej, tkwiące u podstaw nostalgicznych teorii. Są to w skrócie następujące opozycje: organiczne relacje między społecznością i jej wytworami - produkty prze­ mysłu oraz masowa produkcja i dystrybucja, organicz­ ne dla wspólnoty wartości wyrażane przez sztukę - sty­ m ulacja fałszywych potrzeb (Turner 1994, 118-129). Nostalgiczny paradygmat zawiera - zdaniem Turnera (1994, 120-121) - wręcz ontologiczne założenia: poję­ cie historii jako ciągłego upadku od czasów złotego wieku, pluralizację, sekularyzację i fragmentację spo­ łecznych systemów, utratę indywidualności i indywi­ dualnej autonomii, utratę prostoty, autentyczności i spontaniczności jednostek rządzonych przez biuro­ kratyczny świat. Krytyka kultury popularnej powoduje - jak pisze Bryan Turner - odsunięcie m elancholijnych intelek­ tualistów od współczesnej kultury, a więc (dodajmy) i od możliwości badania jej. W arto tu wspomnieć, że lepiej radzą sobie z tą problematyką etnografowie, któ­ rzy przyglądają się jej zgodnie z najlepszymi tradycjami nauk Jana Stanisława Bystronia. Kulturę popularną można potraktować zgodnie z zaleceniami tego uczo­ nego dotyczącymi ludoznawstwa. „Ludoznawstwo in ­ teresuje się też pewnemi treściami kulturalnemi, będącemi własnością grup społecznych nie dających się podciągnąć pod określenie ‘ludu wiejskiego’, a nawet ‘ludu’ w ogóle” (Bystroń 1926, 3 ). Treści kulturowe wyróżnione na podstawie kryterium dystrybutywnego, a nie kolektywnego (Tokarska-Bakir 2000, 17) nie mogą być już tak łatwo oceniane z wyżyn zasady Kantowskiego ‘dobrego smaku’. Wymaga to bowiem kate­ gą. W spółistnieją bowiem z innymi w hybrydalnej plą­ tanie współczesnej kultury, która częściej odsyła do wizji przyszłości z kultem M atrixa na czele2. Interpretacja kultury popularnej z nostalgicznego punktu widzenia We współczesnej debacie nad kulturą przewija się stanowisko, które można nazwać nostalgicznym. W y­ raża ono tęsknotę za autentycznymi, czystymi kultura­ mi, organicznymi całościami, kultywującymi ich uni­ kalne tradycje. Nostalgia może być kulturową prakty­ ką wyrastającą z pragnienia odniesienia kłopotliwej teraźniejszości do ‘innego’ świata. W tej praktyce te­ raźniejsze kulturowe obiekty mogą być po dawnemu oglądane, oceniane. Bryan S. Turner wyjaśnia dlacze­ go głos krytyków kultury popularnej jest z konieczno­ ści nostalgiczny. Krytycy muszą oglądać się na prze­ szłość w poszukiwaniu kultury wysokiej (w opozycji do kultury niskiej), w poszukiwaniu absolutnych warto­ gorii sensus communis. Bez owego oparcia we wspól­ nocie podzielanych wartości kulturę popularną można analizować na równi ze wszelkimi zjawiskami. Takie badanie wnosi więcej do zrozumienia tego fenomenu, a przykładami mogą być teksty W iesława Szpilki, D a­ riusza Czai, Jacka Olędzkiego czy Czesława Robotyckiego, publikowanymi na łam ach Kontekstów. ści, podzielanych przez społeczność w sytuacji, gdy społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem wartości została rozproszona, a podziały kultury straciły sens. „Większość socjologicznych badań nad kulturą maso­ wą, zwłaszcza tych prowadzonych z Marksistowskiej lub krytycznej teorii perspektywy, stają się elitystyczne w ich kulturowych i politycznych przesłankach. Ich Nostalgia i pokrewne stany duszy Naszkicujmy tu tradycje traktow ania nostalgii w europejskiej kulturze. Najbardziej znany jest zwią­ zek nostalgii z m elancholią i starożytną teorią czterech soków ustrojowych (Dybel 1999). Według Hipokratesa „pojęcie m elancholii ma oznaczać pełen smutku i zniechęcenia stan duszy” (Drue 1999, 123). Po raz pierwszy związek miedzy m elancholią a ludźmi sztuki, filozofii i poezji rozwijany był u Teofrasta (Drue 1999, 123). W średniowieczu, m elancholia interpretowana demonologicznie, była postrzegana jako grzech lub je ­ go następstwo. W okresie renesansu, na przykład u Petrarki „właśnie zwrócony ku światu, a zwłaszcza kulturowy elityzm opiera się na pozycji wysokiej kultu­ ry, wymagającej dyscypliny i ascetyzmu, który może być osiągnięty tylko przez profesjonalnego intelektu­ alistę przez lata odsuniętego od klasy pracującej i co­ dziennej rzeczywistości” (Turner 1994, 117). Podsta­ wą krytyki kultury popularnej jest więc założenie spój­ nego systemu wartości jak również pewnej społeczno­ 29 �Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY obdarzony geniuszem człowiek narażony jest na m e­ globalistyczne. M ają swoje miejca: fundacje, puby, squaty, centra sociale. Ważnym źródłem komunikacji jest dla nich Internet, a od czasu do czasu międzynarodo­ we zloty, jak te antyglobalistyczne w Seattle, Genui, Pradze czy w Porto Alegre. Uczestnicy tego ostatniego forum sięgnęli po nostalgiczne symbole: zdjęcia Che Guevary, muzykę bolero, Międzynarodówkę. Proponu­ ję, aby to poczucie Lebenswelt, kreowane przez wspo­ mniane grupy, nazwać mianem konfluentne wspólnoty. Pojęcie konfluentne wspólnoty zostało zainspirowane rozważaniami A nthony Giddensa, poświeconymi ponowoczesnym związkom miłosnym. W książce z 1992 roku, T h e Transformation o f Intimacy, Love and Eroti­ cism in M odern Societes, autor pisze, że miłość konfluentna kłóci się z tak doniosłymi sformułowaniami, jak: „na zawsze”, „jedyny/na”, będącymi składnikami mo­ delu miłości romantycznej. Giddens (1992, 61-64) kontynuuje tę myśl: „im bardziej miłość konfluentna konsoliduje się jako realna możliwość, tym bardziej od­ nalezienie ‘tej jedynej osoby’ ustępuje i tym bardziej li­ czy się ‘wyjątkowy związek’. (...) M iłość konfluentna lancholię” (Drue 1999, 124). Interesująca jest wy­ kładnia włoskiego filozofa M arcello Ficiniego, którego zdaniem ostateczne źródła m elancholii mają związek z Saturnem . Zjawisko m elan ch olii ma początek w „nieredukowalnej dysharmonii w samej naturze rze­ czy, tkwi w doświadczanej w ich obliczu niepokojącej, zawsze otwartej możliwości, że własne życie może przy­ brać postać fatum, ułożyć się w zamknięty krąg nie­ szczęśliwych zdarzeń, od których nie można uciec. Czymś porażającym, obezwładniającym w tym pozna­ niu jest właśnie sama ta możliwość, która, wpisana w byt, nie daje się w żaden sposób zagospodarować, oswoić, zmienić. Ale też zarazem doświadczenie tej możliwości ma w sobie coś pozytywnego. Może ono bowiem stać się źródłem głębokiego wglądu w naturę wszechrzeczy i zaowocować kreacjam i noszącymi zna­ miona geniuszu” (Dybel 1999, 146). O d siedemnaste­ go wieku nostalgia była uważana za pozytywną moral­ ną wartość wrażliwej jednostki, która w obliczu okrop­ ności świata odsuwała się w stan melancholi. Wyraża­ ła tym samym swą wolność i ludzką godność. Ludzie stają się m elancholijni ze względu na ich głęboką świa­ zakłada równość w em ocjonalnej wymianie. (...) M i­ łość rozwija się tutaj dopóty, dopóki dzieje się tak z in­ domość śmierci i historii. Jest to ontologiczna wykład­ nia nostalgii wyrażająca alienację istot ludzkich jako konsekwencję świadomości swoich ograniczeń i skończoności. Idea ta była rozwijana przez Friedricha N ie­ tzschego i M artina Heideggera, gdzie stan niezadomowienia jest wyeksponowany jako esencja ludzkiej egzy­ stencji (Turner 1994, 120). W dziewiętnastym wieku pojawiają się pierwsze teorie depresji. Doświadczenie Weltschmerzen, chociaż nie sposób przed nim uciec, wzbudza nostalgię, ale może ona przybrać różne postaci. Jedną z nich - nazwijmy ją apollińską - to „Durerowska skrzydlata postać zapa­ trzona tęsknie w dal, żyje wyłącznie własnym życiem, niezdolna do jakiejkolwiek ekspresji siebie na ze­ wnątrz, do podjęcia jakiejkolwiek kulturowej aktyw­ ności” (Dybel 1999, 148). Druga - powiedzmy dionizyjska - to przezwyciężająca fatum, buntownicza, m ie­ rząca się z negatywnością bytu postać wyrażana na przykład w pieśniach flamenco. Tu żal za tym, co nie­ dostępne lub utracone, poprzez swój wyrażony nostal­ giczny i żarliwy śpiew pozwala wyrazić niezgodę i uwspólnić jednostkowe doświadczenie. Dochodzimy tu do istotnej kwesti, jaką jest przezwyciężanie nega­ tywnych stron nostalgi poprzez udział we wspólnocie. tymnością, dopóki każdy z partnerów jest gotowy do okazywania troski, wyjawiania swoich potrzeb i bycia wrażliwym wobec drugiej osoby”. Wyróżniam nastepujące aspekty konfluentnych wspólnot: 1. R elacje między uczestnikami są stale negocjowane i wymagają em ocjonalnego zaangażowania. 2. Jak długo utrzymuje się stan zaangażowania uczest­ ników i jak długo istnieje zgoda co do wspólnego celu, tak długo trwa społeczność. Potem uczestnicy znajdują bardziej satysfakcjonujące relacje. Tak więc konfluentne wspólnoty są płynne, stale zmie­ niają swój skład, adres, nazwę. 3. Pojęcie konfluencji oddaje ciągły dopływ nowych uczestników z różnych m iejsc i środowisk. Nie jest to tylko inkluzywność, ale właśnie konfluencja. N o­ wi uczestnicy traktowani są podobnie jak starzy i m ają wpływ na charakter grupy. W rezydencjach grup nowicjusze są zachęcani do czucia się jak ‘w domu’ i wciągani do zajęć codziennego życia. Konfluencja dotyczy również tradycji, symboli, do których odwołuje się społeczność. Chodzi tu o róż­ norodność, wielość i zmienność adaptowanych mi­ tologii. Istnieje również konfluencja z pejzażem w rezydencjach grup. Przestrzeń zostaje wypełniona symboliką związaną z grupą. 4. Z zewnątrz, grupy przypominają Gesellschaft. Są to fundacje, stowarzyszenia, kluby. 5. To, co się dzieje podczas spotkań, przypomina bar­ dziej G em einschaft, communitas w terminologii Victora Turnera. Atmosfera communitas budowana jest poprzez nacisk na otwartość, bezpośredniość, bycie ‘tu i teraz’. Uczestnicy zwracają się do siebie po imieniu. Zawiadomienia o spotkaniach idą ‘pocztą pantoflową’. Konfluentne wspólnoty „Żyjemy w strukturze, ale tęsknimy za wspólnotą” pisał Victor Turner. Można zaryzykować stwierdzenie, że dziś prawdziwych wspólnot już nie ma. Jednak no­ stalgia za opisywanym przez Turnera stanem communitas istnieje. Powstają różnego rodzaju grupy: niuejdżowe, feministyczne, psychoterapeutyczne, ekologiczne, samopomocowe i, szczególnie interesujące dziś, anty- 30 �Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY Stewart Susan 6. Charakter kom unikacji ma silny komponent ciele­ sny: obejmowanie się, tańce, śpiewy, zabawę. 7. Ważnym aspektem jest kreacja przestrzeni, np.: świece, kwiaty, muszle, kamienie, dzwonki, obrazy, muzyka. 8. Istotną różnicą w porównaniu z communitas jest in ­ 1984 Baltimore and London Tokarska-Bakir Joanna 2000 dywidualizm uczestników. Uznaje się za oczywiste, że każdy jest inny i każdy ma swoją, unikalną dro­ gę życia. 9. Pojecie konfluentnych wspólnot zawiera wiekszość aspektów pojęcia bund (Urry 2000, 142-147). Gru­ py typu bund są jednak bardziej mobilne. Chociaż uczestnicy konfluentnych wspólnot dużo podróżują, są jednocześnie zainteresowani tworzeniem swoich m iejsc aby czuć się jak ‘w domu’. 10. Konfluentne wspólnoty uczestniczą w sieci siatek innych grup i jednostek na całym świecie. Często organizują międzynarodowe spotkania, zloty. Łą­ czą tym samym swój lokalny charakter z global­ nym wymiarem. O braz osobliwy. hermeneutyczna lektura żródeł etnograficz­ nych. W ielkie opowieści, Kraków, Universitas Turner S. Bryan 1994 Orientalism, postmodernism and globalisation, Routledge, London and New York U rry John 1987 Cultural Change and Contemporary Holiday-Making, maszynopis U rry John 1990 T he Tourist Gaze, Sage U rry John 2000 Sociology Beyond Societies. Mobilities for the twenty-first centu­ ry, Routledge, London, NY Przypisy: Bibliografia 1 Nie udało mi się uniknąć kilku drobnych powtórzeń z tekstu Kubiak 1998, za co czytelnika w tym miejscu przepraszam. Bystroń Jan Stanisław 1926 On longing. Narratives o f the Miniature, the Gigantic, the So­ uvenir, the Collection, The John Hopkins University Press, 2 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów W poprzednim tekście pisałam o dwóch modelach kultury. Tę dawną można przedstawić za pomocą metafory muzeum, zaś Drue H ermann 1999 obecną prezentuje pchli targ (Kubiak 1998). O d przypuszczeń na temat melancholii do nauki o depresji, w: Dybel Paweł (red) Sumienie W ina M elancholia, IFiS PAN, Warszawa, 123-137 Dybel Paweł 1999 (red.) Sumienie Wina Melancholia, IFiS PAN, Warszawa Dybel Paweł 1999 M elancholie społeczne —melancholia jednostki. Uwagi o książ­ ce W olfa Lepenisa M elancholie und Gesellschaft, w: Dybel Pa­ weł (red) Sumienie W ina M elancholia, IFiS PAN, Warszawa, 138-149 Foster Hal 1985 Recodings: Art, spectacle, Cultural Politics, Port Townsend, Wash.: Bay Press Giddens Anthony 1992 T he Transformation o f Intimacy, Love and Eroticism in Modern Societes, Polity Press, Cambidge UK Hoffman Eva 1990 Lost in Translation. A Life in a N ew Language, Penguin B o­ oks Kubiak Anna E. 1998 Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze, „Konteksty”, 3/4, 167-169 Rilke Rainer Maria 1993 Elegie duinejskie, w: Poezje, Wydawnictwo Literackie, Kraków Steward Kathleen 1988 Nostalgia - A Polemic, „Cultural Anthropology”, vol. 3, no 3, 227-241 31 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c87cc79f19425a55f2fb861761be1456.pdf 34f0004adb3354fbfa4e7793c8c57193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5437 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5055 Title A name given to the resource Jacek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna Eleonora Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA E. KUBlAK Jacek Egotyzm jest darem Jacek B Olędzki ył mistrzem w badaniu obcości tego, co znajduje się zbyt blisko nas, by tę obcość łatwo było dostrzec, problematyzować. Był również świet­ nym nauczycielem drwiny i autoironii. Jego umiejęt­ ność rozwinięcia opowieści na temat drobnego szczegółu (znane wszystkim gadulstwo Jacka) było świadec­ twem ciekawości świata, przymusu ciągłej interpretacji. W Murzynowie stworzył muzeum żywe, miejsce wielu rozmów. Jacek tępił jak nikt pojęcia 'informator' i 'wywiad'. Pisał w książce Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślań­ skiej XVIII-XX w. (UW, Warszawa 1991): "Przyjąłem dewizę, że badając innych, badam również siebie. Badając innych, przyzwalam na nieskrępowaną ingerencję również w moje zachowania, zajęcia i zainteresowania". Był autorem trzech książek i kilkudziesięciu materiałów filmowych. W latach sześćdziesiątych, gdy jeździł z profesorem Dynowskim do Mongolii, na wła­ sną rękę brał ze sobą kamerę. Władzom mongolskim tłumaczył, że wozi niezbędną mu bezprzewodową golarkę. Gdyby żył w innych czasach na pewno wybiłby się w etnograficznej kinematografii. Tępił wszelkie przejawy pompatyczności, oficjalności. Narażał tym samym często swoje kontakty zawo- dowe. Należał do ludzi, którym- mówiąc jego słowa­ mi - było dane. Poznanie i szacunek wobec innych wizji świata dzięki wyprawom do Afryki i Mongolii szły w parze z tropieniem zaściankowości, ksenofobii. Pisał w książce Ludzie wygasłego spojrzenia (Dialog, Warszawa 1999): "( ... ) to, co ludy te wyróżnia, w żadnym wypadku nie jest egzotyzmem. I dalej, że owego egzotyzmu, w drugim znaczeniu tego słowa, częściej nieraz można doświadczyć pośród swoich, a nie obcych, pośród rodaków, niekoniecznie w ostępach naszego kraju. Przeciwnie, tuż przed własnym domem, kiedy z tłu­ mu na placu Krasińskich w Warszawie słyszę: Polska dla Polaków". Był etnografem w życiu, na co dzień. Ciągle coś badał , interpretował. Trzeba było stale mieć się na baczności, by czegoś nie palnąć. Inaczej narażał się czło­ wiek na szyderstwo straszne. Był często nieznośny. Chciałoby się uciekać, gdyby nie potrafił jak nikt rozśmieszyć. Uwielbiał indywidualne rytuały. Wszystkie ważne chwile musiały mieć swoją oprawę: muzyka, trociczki, dobrane słowa. Mierziła go zwyczajność. Że­ by podtrzymać jego sympatię, trzeba było stale go zadziwiać lub przynajmniej uważnie słuchać. Określany metodologicznie jako 'nieświadomy fenomenolog', 'pogrobowiec duperelnych zainteresowań', 'syn marnotrawny', sam siebie nazywał etnologiem-perypatetykiem. Chodził zawsze swoimi drogami. Chronił swoją niezależność, nawet za cenę bolesnych awantur i w końcu rozstań. Bronił się do końca. Jeszcze w hospicjum, wbrew rygorom, wychodził sam na dziedziniec. Kiedy w końcu, w ostatnich dniach, siadał na wózek, mówił: "Myślałem, że jestem wolnym człowiekiem". Jego ostatnie zdanie, które od niego usłyszałam to: "Najważniejsza jest świadomość". I umarł świadomie. Na dzień przed śmiercią wiedział, że następnego dnia umrze, i chciał uciekać na Długą. No i uciekł. Krajobraz. Fot. Jacek Olędzki 244 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e853f896bd0d30dc7ea14a99f6171abc.pdf 459a0ef192870add62f09693c5954de5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2413 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2241 Title A name given to the resource "regardy" Colette - uwagi uczestnika ze wschodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.219-221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Regardy" Colette - uwagi uczestnika ze wschodu Krzysztof Kubiak Niestety, w y g l ą d a na to, że latem tego r o k u o d b y ł o się w D a n i i ostatnie seminarium Colette P i a u l t „ R e g a r d s sur les socićtćs e u r o p ć e n n e s " . J ę z y k i e m seminarium był angielski, m i m o to m ó w i o n o „ R e g a r d s o f Colette", a nie „ L o o k i n g at European Societes", c h o ć nazwa ta w y s t ę p o w a ł a w wielu tekstach. Było to przedsięwzięcie niezwykłe, g d y ż w k r ó t k i m stosunkowo czasie 10. d n i d a w a ł o s p o s o b n o ś ć zapoznania się z k i l k u d z i e s i ę c i o m a filmami najnowszej zazwyczaj p r o d u ­ kcji, poznania i c h t w ó r c ó w , zaprezentowania w ł a s n y c h filmów, wzięcia u d z i a ł u w d ł u g o t r w a ł e j dyskusji i w y s ł u c h a ­ nia k r y t y k i na swój temat. Colette n a z w a ł a seminarium nomadycznym, g d y ż za k a ż d y m razem o d b y w a ł o się ono gdzie indziej. W 1983 r. we Francji, w 85. w A n g l i i , w 86. w Szwecji, n a s t ę p n i e d w u k r o t n i e w 87. r o k u i 90. w Budape­ szcie i teraz, w 92. w D a n i i . G r u p a u c z e s t n i k ó w liczyła zwykle ok. trzydziestu o s ó b . N i e p r z y p o m i n a ł o to zwykłej sesji antropologicznej ze sztywnymi w formie referatami, ani m a ł e g o festiwalu filmowego, na k t ó r y m rozdawanoby na­ grody. Po o t r z y m a n i u lakonicznych uwag w p r o w a d z a j ą ­ cych, k a ż d y m ó g ł rozwijać je i m n o ż y ć w ą t p l i w o ś c i swoje i innych. S ł o w e m spotkania te p o l e g a ł y na dyskusjach. Podczas k a ż d e g o z nich mieliśmy z a p r e z e n t o w a ć filmy na o k r e ś l o n y temat, lecz nie po to, by p o r ó w n y w a ć ich t r e ś c i o w ą z a w a r t o ś ć , lecz by m ó c z a s t a n o w i ć się nad r ó ż n y m i strategia­ m i filmowymi, k t ó r y c h u ż y w a m y do zobrazowania w y ­ branych t e m a t ó w . W Beaconsfield w A n g l i i były to mniejszo­ ści narodowe i etniczne, w B i s k o p s - A r n ó w Szwecji były to filmy o rodzinie, w. Budapeszcie najpierw zastanawiano się j a k filmować r y t u a ł , a potem prezentowano cykl filmów nt. pamięci. 1 W Sandbjerg w D a n i i temat seminarium b r z m i a ł : „ j a k w y r a ż a ć wiedzę a n t r o p o l o g i c z n ą w filmie dokumentalnym?" Program k a ż d e g o spotkania dzielono p o m i ę d z y projekcje i dyskusje. C z ę s t o k o ń c z y l i ś m y po p ó ł n o c y , a gdy p o w s t a ł video-bar, w k t ó r y m m o ż n a b y ł o o dowolnej porze obejrzeć dodatkowe filmy przywiezione przez u c z e s t n i k ó w , w y b ó r p o m i ę d z y snem a seansem stał się n a p r a w d ę trudny. Osoba­ m i zapraszanymi byli w większości etnografowie, k t ó r z y sami r o b i ą filmy, oraz zawodowi d o k u m e n t a l i ś c i zainter­ esowani o p t y k ą a n t r o p o l o g i c z n ą . Część u c z e s t n i k ó w stano­ w i l i zawsze studenci albo osoby b ę d ą c e u p r o g u kariery naukowej l u b filmowej. M o ż n a było p r z e d s t a w i a ć filmy nie s k o ń c z o n e , b ę d ą c e w trakcie k r ę c e n i a albo jeszcze nie do k o ń c a zmontowane: „ w o r k i n progress" — i na i c h temat o t r z y m a ć pomocne uwagi. O g l ą d a l i ś m y też filmy fabularne i niedokumentalne, o celu artystycznym i t a k i c h ż e , u ż y t y c h ś r o d k a c h , po to by lepiej p o z n a ć k u l t u r ę filmową kraju, w k t ó r y m o d b y w a ł o się w ł a ś n i e seminarium. K a ż d y film był omawiany osobno. N i k t nie w y c h o d z i ł nie pytany o swój film, bez uwag i bez konstruktywnej k r y t y k i ; s ł o w e m były to spotkania ludzi zainteresowanych w t y m , aby poprzez zadawanie p y t a ń i n n y m o t r z y m a ć r ó w n i e ż o d p o w i e d ź na w ł a s n e w ą t p l i w o ś c i i pytania. D l a mnie, uczestnika z kraju, gdzie m i l i e u e t n o g r a f ó w realizujących w ł a s n e filmy liczyło do niedawna k i l k a o s ó b , było to n i e z w y k ł ą s z a n s ą . Była ona r ó w n i e ż t a k ą dla nas wszystkich z E u r o p y Wschodniej, nie m a j ą c y c h poprzednio praktycznych m o ż l i w o ś c i uczestnicze­ nia w życiu ś r o d o w i s k a zainteresowanego a n t r o p o l o g i ą w i z u a l n ą . M . i n . dzięki t y m spotkaniom w Katedrze Et­ nologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W z n o w u m o g ł y po­ w s t a w a ć filmy. W r a c a ł o się s t a m t ą d zawsze z ł a d u n k i e m n o w y c h p o m y s ł ó w i ze świeżą e n e r g i ą do dalszej pracy. T a m często p r z y c h o d z i ł y p o m y s ł y na nowe filmy, czy r o z w i ą z a n i e j a k i e g o ś problemu, k t ó r y s p o w o l n i a ł d o t y c h c z a s o w ą p r a c ę . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że była grupa s t a ł y c h u c z e s t n i k ó w seminarium, tych przyjeżdżających najczęściej. P a n o w a ł a w ś r ó d nich ż a r t o b l i w a k o r d i a l n o ś ć , nie u t r u d n i a j ą c a zara­ zem adaptacji n o w y m osobom. W r a c a ł o się z tych s p o t k a ń r ó w n i e ż z uczuciem prawdziwego przewentylowania, t y m bardziej, że wolne one były o d tych wszystkich polskich k o m p l e k s ó w , słabości, p e ł z a c t w a i zazdrostek. Szczegółowe tematy dyskusji d o t y c z y ł y zawsze zasad filmowania, metod k r ę c e n i a filmu i m o n t o w a n i a go, zgody i kooperacji o s ó b filmowanych, o b e c n o ś c i realizatora filmu w jego filmie, wreszcie r o l i p u b l i c z n o ś c i , czy też s t a ł e g o pytania o to do jakiej p u b l i c z n o ś c i film jest adresowany? ( R z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , w y r a ż a j ą c ą szacunek dla o s ó b filmowanych, nieprzedmiotowe i c h traktowanie, b ę d ą c e uznaniem ich prawa d o autoryzacji, b y ł o dla mnie spost­ rzeżenie, iż wiele filmów pokazywano t y m osobom. C z ę s t o , sekwencje z pierwszych p o k a z ó w s t a w a ł y się częścią właś­ ciwego filmu.) Dyskusje o d b y w a ł y się zawsze w k r ę g u ; podczas pogody na trawie, a w Budapeszcie w m i ę k k i c h fotelach, bo trawy nie b y ł o . Pobyty były zorganizowane tak, by z a p e w n i ć n a m j a k największą i n t e n s y w n o ś ć projekcji i dyskusji. W ciągu tych lat dystans dzielący nasze sypialnie i restauracje o d sali projekcyjnej, liczony w kilometrach, zmniejszył się tak, że m o g l i ś m y z a c z ą ć liczyć go w metrach. K u l u a r o w a filiżanka herbaty lub k a w y była więc d o b r y m pretekstem do dyskusji, a ó w bezpieczny dystans o d k u c h n i (właściwie nas nie oddzielający) c h r o n i ł nas przed zapom­ nieniem się w turystycznych z a p ę d a c h , rozchodzeniem się i czekaniem na kolejnych wszystkich. Ostatni m i t y n g w D a ­ nii przypisał Colette logo — sporej wielkości dzwonek (dzwon?) sygnalizacyjny, k t ó r y m w z y w a ł a nas na sesje i posiłki, g d y ś m y k o n t e m p l o w a l i niezwykle rzadkie chwile s a m o t n o ś c i . Jak zwykle w takich razach, m o ż n a m ó w i ć o, swego rodzaju, kombatanckiej atmosferze, łączącej uczest­ n i k ó w tych s p o t k a ń . P o c z ą t k o w o , gros pokazywanych filmów d o t y c z y ł a , zgod­ nie z n a z w ą seminarium, spraw europejskich. Było to o d p o w i e d z i ą na brak tego t y p u tematyki w spotkaniach a n t r o p o l o g ó w wizualnych, zainteresowanych, w dużej czę­ ści, k u l t u r a m i społeczności dalekich i egzotycznych. Jednak­ że poszerzające się grono u c z e s t n i k ó w z r ó ż n y c h k r a j ó w zmieniło to tak, że m o g l i ś m y obejrzeć filmy z A u s t r a l i i , A m e r y k i , A z j i , A f r y k i , P o l i - i Melanezji. Kolejne spotkania seminarium omawiane były w r ó ż n y c h , najczęściej europejs- 219 �kich, czasopismach antropologicznych. C h c i a ł b y m zapreze­ n t o w a ć tutaj swoje, nieco chaotyczne refleksje falka z Polski. O t o one: — F i l m y m o ż n a r o b i ć wszędzie i k a ż d y m typem kamery. Narzekanie, b ą d ź usprawiedliwianie p o z i o m u swego filmu s ł a b ą j a k o ś c i ą s p r z ę t u l u b m a t e r i a ł ó w jest nie na miejscu — wszak na p o c z ą t k u wieku też k r ę c o n o j u ż filmy i nie były one złe. — T o co wzbudza zainteresowanie tutaj, „ t a m " się nie musi p o d o b a ć i odwrotnie, albo też: to co nieciekawe i z b ę d n e nawet dla naszych e t n o g r a f ó w , „ t a m " m o ż e b y ć ciekawe nie t y l k o z p o w o d ó w tematycznych, ale też ze w z g l ę d u na s p o s ó b realizacji. U n i k a j wszystkich g r a j d o ł ó w . — „ T a m t e " filmy kupowane są często przez r ó ż n e miejs­ cowe telewizje, nawet jeśli zrobione są np. w technice V H S , a n i e k t ó r e i c h ujęcia czy całe sekwencje z o s t a ł y b y u nas zdyskwalifikowane z p o w o d ó w technicznych l u b warsz­ tatowych. — J a k i e ś lokalne instytucje w r ó ż n y c h krajach (np. we Francji) finansują a nawet s p r z e d a j ą t u r y s t o m filmy etno­ graficzne o swoim r e g i o n i e — i nie s ą to p l ą s y p r z e b i e r a ń c ó w , a filmy o uprawie l u b wyrobie czegoś t a m , o miejscowym, w ł a ś n i e z l i k w i d o w a n y m p r z e m y ś l e (tkactwo, kopalnie). N i e znaczy t o , ż e zdobycie funduszy na film jest ł a t w e . — Są entuzjaści zainteresowani e t n o m u z y k o l o g i ą w wyda­ n i u w i z u a l n y m . S t a r a j ą się w i z u a l i z o w a ć m u z y k ę (np. H u g o Zemp). — D Ź W I Ę K ! —jest o n r ó w n i e w a ż n y j a k obraz ( b y w a ł o , że film b y ł przedstawiany przez d ź w i ę k o w c a , a nie reżysera czy operatora, a d ź w i ę k b y ł t w o r z y w e m r ó w n o r z ę d n y m , w stosunku do obrazu, a nie jego np. n a s t r o j o w y m u z u p e ł ­ nieniem). „ O n i " m ó w i ą . „ O n i " p o t r a f i ą m ó w i ć — d ź w i ę k powinien należeć do o s ó b i sytuacji filmowanych — wszak dokument świadczy o prawdzie. D z i a ł a n i a inne w k r a c z a j ą j u ż na teren etyki i trzeba je u z a s a d n i ć (np. celami artystycz­ n y m i ) l u b się z nich w y t ł u m a c z y ć , ale wtedy nie jest to j u ż d o k u m e n t (np. w filmie H u g o Zempa Glattalp b ę d ą c y m p r z e k o n y w u j ą c ą inscenizacją, wymieszaniem w ą t k ó w w cza­ sie, przypisywaniem g ł o s ó w jednych ludzi d r u g i m osobom — na k o ń c u wielkie tłumaczenie!). K o m e n t a r z , jeśli w o g ó l e w y s t ę p u j e , ograniczony z o s t a ł d o m i n i m u m ( w y j ą t k i e m n i e k t ó r e filmy niemieckie czy austriac­ kie). G ł o s z z e w n ą t r z , l u b nadmiar komentarza dla wielu b y ł b y naruszeniem „ d o g m a t u " . D o t y c z y t o z a r ó w n o spad­ k o b i e r c ó w Jean Roucha, j a k i szkoły z Beaconsfield. — D o k u m e n t t r a k t o w a n y jest (na o g ó ł ) bardzo wery stycz­ nie. D u ż o jest R o u c h o w s k i c h p l a n sequances, gdzie 10-minutowa szpula filmu z u ż y w a n a jest za j e d n y m n a c i ś n i ę c i e m spustu kamery, a „ f i l m o w a n y " wtenczas d ź w i ę k należy d o t u b y l c ó w . Zainspirowana i d e o l o g i ą oraz technikami t r e n i n ­ g o w y m i szkoły z Beaconsfield w A n g l i i jest d b a ł o ś ć o przed­ stawienie c z y n n o ś c i o d samego jej p o c z ą t k u do k o ń c a . W g D a v i d a M a c D o u g a l l a ujęcie dłuższe niż 5 sekund powoduje znudzenie, ale jeśli p o t r w a ono d u ż o dłużej, t o zmusza t o widza do refleksji n a d i s t o t n o ś c i ą i znaczeniem takiego ujęcia. W pokazywanych przeze mnie filmach, r ó w n i e ż zawodowych d o k u m e n t a l i s t ó w , dla wielu u c z e s t n i k ó w semi­ n a r i u m m o n t a ż b y ł za szybki. M ó w i l i wtedy — g ł o w a n a m lata. — D o k u m e n t to dokument. O l b r z y m i a większość filmów pozbawiona b y ł a metafor i symboliki (zwłaszcza tej tańszej), z n a m i o n u j ą c y c h l u d o m a ń s t w o albo inteligencką, n a i w n ą idealizację tego co wiejskie i tego co tubylcze. W i d a ć za to d u ż y szacunek dla autorstwa, dat, miejsc, u c z e s t n i k ó w , s p o n s o r ó w i t p . N p . gdy projekcja filmów z a w i e r a j ą c y c h tajemnice j a k i e g o ś plemienia m a n a s t ą p i ć na t e r y t o r i u m tego 220 plemienia l u b na terytoriach o ś c i e n n y c h , wymaga t o konsul­ tacji z naczelnikami plemion (Australia). — O b e c n o ś ć filmującego antropologa staje się częścią filmu, t w o r z ą c fragment kontekstu sytuacji filmowanej. M o ż e się t o u j a w n i a ć np. w postaci g ł o s ó w zza kamery, nie eliminowanych podczas m o n t a ż u g e s t ó w i fraz kierowanych w s t r o n ę ekipy oraz pozostawianie w o b r ę b i e filmu i n n y c h interakcji. O b e c n o ś ć o s ó b filmujących jest często manifes­ towana, co r o d z i ć m o ż e odczucie manipulowania dystansem, j a k i nas dzieli o d o s ó b filmowanych. W dystansie przecież ujawnia się nasz psychologiczny i k u l t u r o w y balast. Dystans bywa często ś w i a d e c t w e m rzeczywistego stosunku etnografa do ludzi, k t ó r y c h bada i stać się m o ż e zarazem najbardziej p r a w d z i w ą częścią filmu. F i l m A l i s o n i M a r k a J a b ł o n k o pt. To find the Baruya story o pracy Maurice'a Godelier'a, p o k a z u j ą c y jego dystans wobec nowogwinejskich t u b y l c ó w , s p o w o d o w a ł d u ż y spadek p o p u l a r n o ś c i tego badacza i swego rodzaju p o t ę p i e n i e go t a m , gdzie znany był jedynie z literatu­ ry, a nigdy nie o g l ą d a n o jego filmów. — Bywają sytuacje, w k t ó r y c h efekt pracy antropologa m o ż e zależeć o d o p i n i i t u b y l c ó w . S t o p i e ń tej zależności w i d a ć w filmie Barbary L u e m Faka nanumaga, gdzie w więk­ szym stopniu filmowani Polinezyjczycy reżyserowali film, c h c ą c p o k a z a ć z a r ó w n o a n t r o p o l o g o w i , j a k i potencjalnym w i d z o m z z e w n ą t r z swoje widzenie w ł a s n e g o życia. W filmie H u g o Zempa Music of Georgia. The festival of Talmar and Lashari w i d a ć r ó w n i e ż bardzo silne o d d z i a ł y w a n i e o s ó b filmowanych na p r a c ę operatora, a t y m samym na k s z t a ł t filmu. Zatem pytanie brzmi: j a k bardzo m o ż n a zbliżyć się do grupy, k t ó r ą się filmuje by nie stracić własnej t o ż s a m o ś c i ; by nie p a t r z e ć na nich w s p o s ó b „ e n t o m o l o g i c z n y " ; by wiedzieć co się r o b i i co się chce z r o b i ć , nie ulegając iluzji bycia „ s w o i m " i by nie p o k a z y w a ć tych sztucznie w y g l ą d a j ą c y c h relacji. — F i l m dokumentalny m o ż e b y ć d ł u g i , nawet bardzo d ł u g i , tzn. t r w a ć i k i l k a godzin (np. t r w a j ą c y 4 godziny film l a n a D u n l o p a z A u s t r a l i i p t . Djungguwan at Gurka'wuy objaśniający mitologiczne znaczenie p u n k t ó w , t w o r z ą c y c h granice t e r y t o r i u m plemienia, p o k a z u j ą c y c e r e m o n i a ł o d ­ nowienia prawa i ostatnie p o ż e g n a n i e u m a r ł y c h . N i e z w y k ł y to p r z y k ł a d nie narzucania filmowanym tematom r y t m u białego c z ł o w i e k a . — P o r ó w n u j ą c f i l m y z p r z e g l ą d ó w Colette i z Ł o d z i o d n o s z ę w r a ż e n i e , ż e te pierwsze d a j ą odczucie większej r ó ż n o r o d n o ś c i , przede wszystkim w doborze miejsc akcji, o s ó b , g r u p . Więcej t u miasta, w s p ó ł c z e s n o ś c i , z w y k ł e g o życia, ż y w e g o s ł o w a i z w y k ł y c h s z u m ó w , c o d z i e n n o ś c i . W filmach z p r z e g l ą d u w Ł o d z i w i d a ć fascynację skansenem, u m i e r a j ą c y m ś w i a t e m , misją ratowania g i n ą c e g o , l u d o m a ń s k ą n o s t a l g i ą . S ł o w e m , poza w y j ą t k a m i , p o z i o m drugiego p r z e g l ą d u daje d u ż o mniej satysfakcji. Podczas „ R e g a r d s . . . " nie w i d z i a ł e m ż a d n e g o filmu r e k o n s t r u u j ą c e g o o b r z ę d l u b t e c h n o l o g i ę , gdzie uczestnicy u b r a n i byliby w kuriozalne, ludowe, staroalbumowe stroje. Z perspektywy wschodniego Europejczyka (?) d o b ó r t e m a t ó w i r ó ż n o r o d n o ś ć s p o s o b ó w filmowania ciągle z a s k a k u j ą , zwłaszcza na p o c z ą t k u , c h o ć przecież nie odczuwa się tego w naszej a n t r o p o l o g i i po­ sługującej się tekstem. — M o ż n a filmować m i t ! Oczywiście chodzi o jego opowia­ danie l u b przedstawianie. — Spora jest r ó ż n i c a p o m i ę d z y filmami k r ę c o n y m i w tech­ nice video i na t a ś m i e optycznej. Te ostatnie s ą o wiele bardziej staranne. C i ą g ł o ś ć wielu ujęć d o k o n a n y c h k a m e r ą video przypomina często niestaranne śledzenie i daje efekt telewizyjnej transmisji, podczas gdy ujęcia na t a ś m i e optycz­ nej, ze swej natury j a k b y , w y m a g a j ą ś w i a d o m e g o w y b o r u �w stosowaniu j ę z y k a f i l m u . E k i p a p r a c u j ą c a na t a ś m i e optycznej liczy 2 osoby (kamera i d ź w i ę k ) , na wideo wystar­ cza j u ż 1 osoba. 3 osoby t o ekipa ciężka. — U w z g l ę d n i a j ą c zapotrzebowania w i d z ó w ( p o t w i e r d z a j ą t ó r ó w n i e ż moje polskie d o ś w i a d c z e n i a ) , właściwie p o w i n n o się z tego samego m a t e r i a ł u m o n t o w a ć k i l k a filmów, k a ż d y dla innego t y p u p u b l i c z n o ś c i . C h c i a ł b y m jeszcze p r z e d s t a w i ć k i l k a filmów, k t ó r e szcze­ gólnie m i się p o d o b a ł y lub k t ó r e mocniej we mnie „ p o z o s ­ t a ł y " . Z b r a k u miejsca m u s z ę p o m i n ą ć wiele innych, d o b r y c h i ciekawych filmów. M a m j e d n o c z e ś n i e nadzieję, że przynaj­ mniej część z nich uda się k i e d y ś z o b a c z y ć w Polsce. D o ś w i a d c z e n i e m niezwyczajnym była m o ż l i w o ś ć obejrzenia całej serii filmów s t u d e n t ó w i nauczycieli z N a t i o n a l F i l m and Television School o f Great-Britain w Beaconsfield. Ciepły i o s z c z ę d n y film H e r b di G i o i a People from Vermont, w k t ó r y m czując, że znajdujemy się na d u ż o w i ę k s z y m terytorium nie opuszczamy, w czasie filmu, tej samej izby. F i l m Susi A r n o t t Lightermen o zbieraczach śmieci na Tamizie czy film M o l l y Dineen Home from the hill, b ę d ą c y portretem emerytowanego p u ł k o w n i k a o p u s z c z a j ą c e g o K e ­ nię, w k t ó r e j spędził w i ę k s z o ś ć swego życia. W filmie t y m jest ś w i e t n a dramaturgia, wariacki bohater i skierowana k u niemu, silna sympatia realizatora. Bardzo się t o dobrze o g l ą d a ł o . Polecam też stary, bo z 1968 r o k u , u r o k l i w y film The village Paula Hockingsa i M . M c C a r t h y ' e g o z Chicago, o regresie k u l t u r y celtyckiej na jednej z irlandzkich wysepek. S p o ś r ó d filmów skandynawskich: Ester and Gustaw — na­ strojowy portret dwojga starszych ludzi, żyjących na j a k i m ś szwedzkim bezludziu, zrealizowany przez Jonny Persson. K n u t E k s t r ó m z r o b i ł k i l k a lat temu bardzo ciekawy, ant­ ropologiczny film o A r m i i Zbawienia w Szwecji. I wreszcie p r z e p i ę k n y film U l l i B.Rasmussen 1700 meters from the future, pokazywany na n o r m a l n y c h seansach k i n o w y c h w Kopenhadze, film o wiosce Gasadalur w archipelagu Faroe Islands, izolacji jej m i e s z k a ń c ó w i oczekiwaniach na b u d o w ę tunelu. Z a ł a m a n i e budzi s k o s t n i a ł o ś ć naszej telewizji nie chcącej z a i n t e r e s o w a ć się f i l m a m i Jacqueline Veuve ze Szwajcarii. C h o ć b y La mort du grand-pere ou le sommeil du juste, k t ó r y pokazuje na p r z y k ł a d z i e m a l e ń k i e g o warsztatu narastanie ducha kapitalizmu i powstanie fabryki z e g a r k ó w . F i l m o w a ilustracja do М а х а Webera. A dlaczego by nie Les lettres de Stalingrad — film skonstruowany j a k o ilustracja do listów żołnierzy niemieckich spod Stalingradu, d e m i t o l o g i z u j ą c y wojenny heroizm i p o k a z u j ą c y ludzki w y m i a r nieprzyjaciela. Ciekawe i pierwszy raz przeze mnie widziane były filmy z Estonii, np. M a r k a Soosaara, organizatora festiwalu w Paarnu, Miss Saarema o byłej miss p i ę k n o ś c i p r z y w o ł u j ą ­ cej, przedwojenny świat. W miejscu i czasie, w k t ó r y c h film p o w s t a w a ł , był on t w o r e m p a t r i o t y z m u i kontestacji wobec sowieckiego okupanta. T a d o r a ź n o ś ć nie p o z b a w i ł a go p i ę k n a . M ł o d z i — Renita i Hannes L i n t r o p w filmie Cogito ergo sum pokazali portret c z ł o w i e k a w y k s z t a ł c o n e g o , k t ó r y zostaje, z w ł a s n e g o w y b o r u , pustelnikiem by nie p o d p o r z ą d ­ k o w a ć się w ł a d z y radzieckich o k u p a n t ó w . P o d o b n y m jest ich film o kobiecie pracującej na wieży olbrzymiego s k ł a d o ­ wiska p o p i o ł u i żużlu. I l y a Frez z M o s k w y p o k a z a ł , poza szalenie interesującymi m a t e r i a ł a m i nt. sekty chrześcijańs­ kiej, żyjącej gdzieś p o d K a u k a z e m , film Leo Dodin, his brothers and sisters o pracy reżysera teatralnego, b ę d ą c e g o energetycznym w a m p i r e m , p o s i a d a j ą c y m z b ó r w y z n a w c ó w . R ó w n i e ciekawy był pokazywany przez E l e n ę N o v i k film Pietachok o moskiewskim, niedzielnym miejscu s p o t k a ń i m i g r a n t ó w wiejskich. Ludzie ci b ę d ą c razem o d t w a r z a j ą osobliwie a t m o s f e r ę wiejskiego, niedzielnego p o p o ł u d n i a . Pachnie t u c z y m ś n i e z a l e ż n y m , niezaprogramowanym od­ g ó r n i e — ot t a k i moskiewski H y d e Park, z zachowaniem stosownych proporcji. F i l m Alexandra Keresztessy'ego z Brukseli Cries from the heart: street chorus jest j e d n y m z tych filmów, w k t ó r y c h w y j ą t k o w o mocno odczuwa się s y m p a t i ę , ciepło i z n a k o m i t y k o n t a k t z f i l m o w a n y m i osoba­ mi. Polecić w a r t o też węgierski film Dusi et Jeno Petera Forgacsa. Jest on skonstruowany z m a t e r i a ł ó w postaci t y t u ł o w e j — Jeno, k r ę c o n y c h o ś m i o m i l i m e t r o w ą k a m e r ą j a k o rodzaj dziennika, prowadzonego o d 1936 do 1966 r o k u . Pies, ż o n a , wakacje, Budapeszt. M a ł o , a r o b i d u ż e w r a ż e n i e . S p o ś r ó d filmów J u d i t h i D a v i d a M a c D o u g a l l z A u s t r a l i i w y b r a ł b y m ich ostatni film pt. Photo Wallahs (Indian photographers) — p r z e p i ę k n y film, k t ó r y p o k a z u j ą c foto­ g r a f ó w p a m i ą t k o w y c h zdjęć w indyjskim kurorcie M u s sourie, zastanawia się nad r ó ż n o r o d n y m i znaczeniami foto­ grafii np. idealizacją, aspektem k r o n i k a r s k o - p a m i ą t k o w y m , fantazjami i w y o b r a ż e n i a m i . . . G a r y Kildea Valencia diary — dziennik 6. tygodni na fermie ryżowej w wiosce na wyspie M i n d a n a o na Filipinach. K a t o l i c y z m , rolnictwo, uciskający d y k t a t o r , k o n t e s t u j ą c y księża, zdrowy lud o b a l a j ą c y reżim. Wiele analogii do naszej sytuacji, więc p o w i n n o się ten film u nas p o k a z a ć . K o n s t r u k ­ cja filmu p o m y ś l a n a j a k o wiejski dziennik, lecz przez t o że w k r a c z a j ą do niej w y p a d k i o wielkiej, p a ń s t w o w e j skali, staje się, po części, K r o n i k ą kraju. M a ł a historia staje się t u H I S T O R I Ą . C h c i a ł b y m też kiedyś m ó c p o k a z a ć starszy filmy Gary'ego Trobriand cricket — o t y m j a k T r o b r i a n d czycy przetworzyli kształt tej angielskiej gry, u ż y w a j ą c w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń historycznych i d o s t o s o w u j ą c go do struktury społecznej wysp. N a t y m k o ń c z ą się uwagi uczestnika ze wschodu, mozolnie b u d u j ą c e g o mosty p o m i ę d z y t ą częścią ś w i a t a a zachodem. PRZYPISY 1 Doktor Colette Piault jest przewodniczącą Societć Francaise d'Anthropologic Visuelle et Directeur de Recherches w CNRS w Paryżu. Zorganizowała wieloletnie seminarium „ Regards sur les societes europeennes" (1983—1992). Badania terenowe i filmowanie zaczęła w Afryce Zachodniej i Francji, by w 1974 roku poświęcić się pracy w Grecji, gdzie nakręciła 6 filmów na temat rodziny, codziennego życia, migracji. Była członkiem jury wielu festiwali filmowych o profilu antropologicznym. 221 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/184c1ab65e3f3a6142733e626d1a8fdd.pdf 3fd81c95c356265b1d0aa8633f5cbe5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3532 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3309 Title A name given to the resource O strażach przy grobie Chrystusa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.89-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak O STRAŻACH PRZY GROBIE CHRYSTUSA „We wsi Topola K r ó l e w s k a pod Łęczycą do dziś dnia z a c h o w a ł się zwyczaj stawiania na straży przv grobie Chrystusa zmieniających się co dwie godziny „rycerzy", rekrutowanych spośród młodzieży wiejskie . Strój takiego rycerza stanowią: odświętna kapota, z przepasanym przez r a m i ę b i a ł y m , d ł u g i m r ę c z n i k i e m , kask u ł a ń s k i , sklejony z kolorowego papieru, na g ł o ­ wie, w r ę k u lanca drewniana z c h o r ą g i e w k ą i długie buty. „ R y c e r z y " bywa zazwyczaj dwunastu z dowódcą trzynastym na czele. Cały ten z a s t ę p rekrutuje się z młodzieży nieposzlakowanej konduity, u w a ż a się bo­ wiem za zaszczyt s t r ó ż o w a n i e przy grobie Chrystusa. Zazwyczaj kandydaci sami oceniają moralne przymioty swych t o w a r z y s z ó w , u s u w a j ą c ze swego grona niegod­ nych, często też dają się słyszeć w y r o k i w rodzaju podobnego: Wicek! t y ś na jesieni k r a d ł gruszki k s i ę ­ dzu proboszczowi! Nie możesz p i l n o w a ć grobu Chrystu­ sowego!" Od Wielkiego P i ą t k u rozpoczyna się służba rycer zy przy ^jrob i ^ ; Skromny jest kościółek Topolski, skromny tam i g r ó b Chrystusa — reprezentuje go krucyfiks, leżący w prezbiterium, nawprost wielkiego ołtarza. Nad t y m krucyfiksem, s k r z y ż o w a w s z y lancę o lancę, t r z y m a j ą straż żywi rycerze. N i e ś w i a d o m y jednak zwyczajów, wszedłszy do kościoła wypadkiem, wziąłby ich za f i ­ gury martwe, t a k i majestatyczny zachowują spokój, s t a r a j ą c się przez całą s w ą w a r t ę aż do zmiany nie d r g n ą ć nawet... Zazwyczaj d w ó c h stoi przy grobie, co dwie godziny zmienia ich n a s t ę p n a para. Z m i a n ę tę zaprowadza do­ w ó d c a ; on to, z p u n k t u a l n o ś c i ą z e g a r k o w ą , co d w i e go­ dziny, wchodzi na czele d w ó c h rycerzy, doszedłszy przed prezbiterjum, komenderuje: „Bogu ukłon!" Podkomen­ d n i i sam d o w ó d c a s k ł a d a j ą głęboki u k ł o n przed w i e l ­ k i m o ł t a r z e m . „Na prawo!" — jeden z rycerzy staje po prawej stronie krucyfiksu. „Na lewo!" — d r u g i rycerz zajmuje p r z e c i w n ą stronę. Wtedy poruszają się dawni w a r t o w n i c y i na p o d o b n ą ż k o m e n d ę , również z u k ł o ­ nem Bogu, opuszczają kościół za dowódcą. Ten jednak nie zapomina o pozostawionych na s t r a ż y i co czas jakiś zagląda do kościoła, p a t r z ą c , czy się co nie stało, i w m i a r ę potrzeby obciera s w ą c h u s t k ą nosy rycerzy. Nie licuje to z p o w a g ą ś w i ą t y n i i zmusza obecnych w kościele do mimowolnego u ś m i e c h u . Podczas rezurekcji przy grobie stoją wszyscy 12-tu z d o w ó d c ą na czele co tworzy dość i m p o n u j ą c y w i d o k " 1 Autor tego d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o opisu kończy swój komunikat propozycją zbierania i p o r ó w n y w a n i a m a t e r i a ł ó w na ten temat. Apel ten okazał się skutecz­ ny, gdyż w kolejnych tomach „Wisły" znajdujemy sze­ reg większych opisów i drobnych informacji dotyczą­ cych tego zwyczaju. P o j a w i a j ą się one również we wczesnych, dwudziestowiecznych periodykach o profilu etnograficznym. Zwyczaj „ b u d o w y " Grobu Chrystusa jest u nas r ó w n i e popularny, jak stawianie w kościołach szopki b o ż e n a r o d z e n i o w e j . M i e s z k a ń c y pobliskich parafii kon­ k u r u j ą ze sobą w zdobnictwie, „scenografii" i wielkości, z a r ó w n o Grobu P a ń s k i e g o j a k i jasełek. Przy grobie Chrystusa, od Wielkiego P i ą t k u do rezurekcji, wysta­ wiane są straże. Najczęściej ubiór ich s k ł a d a się ze z w y k ł e g o uniformu strażackiego. Na g ł o w a c h m a j ą od­ ś w i ę t n e , m o s i ę ż n e kaski. T r z y m a j ą c w a r t ę dzierżą oni w dłoniach s t r a ż a c k i e toporki. Wartownicy ci b y w a j ą też ubrani w o d ś w i ę t n e garnitury, a na g ł o w a c h m a j ą kaski motocyklowe. Niekiedy noszą tradycyjne stroje ludowe b ą d ź ubiory, k t ó r e są j u ż t y l k o w y o b r a ż e n i e m stroju ludowego . 2 Sens „liturgiczny" tego zwyczaju wydaje się jasny. Rycerze przy grobie Chrystusa m a j ą w y o b r a ż a ć żoł­ nierzy rzymskich, postawionych na p r o ś b ę a r c y k a p ł a ­ n ó w przez P i ł a t a u grobu Jezusa. Straż ta m i a ł a za­ bezpieczać ciało Jezusa przed ewentualnym porwaniem przez jego u c z n i ó w , k t ó r z y t y m sposobem mogliby p r z y c z y n i ć się do głębszego zakorzenienia się i roz­ powszechnienia k u l t u człowieka — Boga. 5 Akcja obrzędu inscenizowanego przez współczesnych s t r a ż n i k ó w grobu Chrystusa n a w i ą z u j e do ewangelicz­ nego modelu, choć często też wykorzystywane t u są motywy apokryficzne czy też lokalna inwencja. W i ę k ­ szość X I X - w i e c z n y c h zbieraczy „rzeczy ludoznawczych", p o n a w i a j ą c swe apele o n a d s y ł a n i e m a t e r i a ł ó w na te­ mat straży grobu P a ń s k i e g o , s u g e r o w a ł a , że obrzęd ten może być pozostałością zapomnianych misteriów. Po­ d o b n ą opinię w y r a ż a Karczmarzewski pisząc: „zwyczaj straży grobowych wywodzi się z dawnych m i s t e r i ó w wielkopostnych, k t ó r e zaginęły z p o c z ą t k i e m XVIII wieku, pozostawiając t y l k o nieliczne ś l a d y " . „Zwyczaj ten, utrzymany w starej kolegjacie w Ł a s k u , mieście powiatowym gub. Piotrkowskiej, sięga n i e p a m i ę t n y c h czasów i drogą tradycji u t r z y m a ł się dotychczas S t r a ż składa się z 15 osób* jednego kapitana" 2 rotmis­ t r z ó w " i 12 żołnierzy T r z y m a j ą oni straż podczas na­ bożeństwa od W P i ą t k u do Rezurekcji i trzykrotnie tj podczas Ewangelji Podniesienia i Agnus Dei pre¬ zentują b r o ń a kapitan i rotmi strze obn aża j ej miecze żołnierze zaś k r z y ż u j e halabardy i dzidy Te same ho nory oddają, podczas uroczystej c h w i l i ^dy k a p ł a n i n tonuje p i e ś ń Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł " W tej c h w i l i dwai żołnierzG " n a d a ł a 4 - T*I3 7i firnie gelii ś w Mateusza a i d boiaźn tró ! " szeni s ą ' i stali się jakoby u m a r l i " * ' Nie jest wykluczone, że ów zgodny z t r a d y c j ą ewan­ geliczną fragment obrzędu jest pozostałością jego w i ę k ­ szej i istotniejszej części teatralnej. Niewykluczone też, iż motyw wystawiania straży grobowych b y ł częścią dawnego misterium pasyjnego, bądź osobnego mister­ ium Zmartwychwstania. Nieco informacji na temat dawnych m i s t e r i ó w okresu wielkanocnego znajdzie czy­ telnik we w s t ę p i e Jana Okonia do Historyji o chwa­ lebnym zmartwychwstaniu Pańskim'. Z opracowania tego wynika, iż misteria, pomimo zakazów kościelnych, mogły o d b y w a ć się w n i e k t ó r y c h kościołach, bądź na cmentarzach już w X I V wieka, a p r z e t r w a ł y prawdopodobnie do wieku X V I I . Nie roz­ w i ą z a n y pozostaje jednak problem czy misteria pasyj­ ne inscenizowano w całości, czy też istniały osobne przedstawienia, oparte jedynie na ubarwionych i roz­ budowanych w ą t k a c h Zmartwychwstania. Autor ten wspomina również o licznych motywach komediowych w y s t ę p u j ą c y c h w „Grach Rezurekcyjnych". Nie zachot a 89 I �II. 1. Pokaz musztry, Gntewtczyna, w o j . przemyskie. wały się ż a d n e m a t e r i a ł y p r z e d s t a w i a j ą c e te motywy. M o ż e m y jednak przypuszczać, że reliktem ich są owe w ą t k i ludyczne, z k t ó r y m i spotykamy się j u ż w pier­ wszym X I X - w i e c z n y m opisie s t r a ż y grobowych. Dość dużo informacji na temat pozostałości daw­ nych m i s t e r i ó w pasyjnych znajdujemy u J ę d r z e j a K i towicza w r o z d z i a ł a c h : O pasyjach i kapnikach i O re­ zurekcji za Augusta III . Dowiadujemy się z nich o ist­ niejącym jeszcze wówczas fragmencie inscenizacji Męki P a ń s k i e j i o uroczystym zwyczaju obchodzenia g r o b ó w Chrystusa. W większych miejscowościach t ł u m n i e cho­ dzono od kościoła do kościoła, s k ł a d a j ą c datki na me­ talowych tacach, przygotowanych przez osoby asystu­ j ą c e przy grobie. 7 Kapnicy (ludzie k t ó r y m naznaczono p o k u t ę pub­ licznego biczowania się podczas Wielkiego Tygodnia), t w o r z y l i często zespół „ a k t o r ó w " obrazujących Drogę Krzyżową. Przedstawiano zwykle Chrystusa niosącego ogromny k r z y ż , żołnierzy, Cyrenejeżyka. Po wizytacji g r o b ó w o d b y w a ł o się osobne n a b o ż e ń s t w o wieczorne (bez procesji) dla k a p n i k ó w i bractw religijnych. Przy grobach wystawiano straże. Stali więc, jak pisze K i t o wicz: „... w kościele kollegialmym drabanei k r ó l e w s c y , u panien benedyktynek w kościele Ś w i ę t e j Trójcy artylerystowie k o r o n n i od wstawiania do grobu C h r y s t u ­ sa aż do rezurekcji trzymali w a r t ę . Gdziekolwiek zaś przed p a ł a c a m i lub w koszarach s t a ł y szyldwachy żoł­ nierskie, wszędzie przez ten czas mieli karabiny r u r a ­ m i na dół a k o l b a m i do góry o b r ó c o n e i żaden bębeu 90 żołnierski l u b kapela po ten czas nie d a ł a się sty&zee, stosując się do smutku kościelnego, k t ó r y kościół ka­ tolicki na p a m i ą t k ę śmierci Chrystusowej w te dni oz­ nacza". Dopiero podczas mszy rezurekcyjnej z a c z y n a ł a się palba: „(...) Strzelano z moździerzów, z harmatek, z o r g a n k ó w , t j . k i l k u lub kilkunastu r u r w jedno łoże osadzonych ... albo też z ręcznej strzelby, pod k t ó r ą w n i e k t ó r y c h miejscach stawali żołnierze, gdzie m i e l i konsystencję, a gdzie nie było żołnierzy mieszczamkowie z różnych cechów lub na wsiach parobcy" (s. 53). Ceremonia, k t ó r ą opisuje Kitowicz, o d b y w a ł a się w asyście g w a r d i i k r ó l e w s k i e j , „ D r a b a n c i (...) we dwa rzędy uszykowani, tył k r ó l e w s k i sobą z a s ł a n i a j ą c szli wraz z procesją obok Sanotissimum, nad k t ó r y m b a l ­ dachim nieśli senatorowie lub u r z ę d n i c y koronni orde­ r o w i " (s. 53). Obrazek ten przypomina sceny z daw­ nych opisów straży grobowych i odpowiada temu, co jeszcze s p o t k a ć m o ż n a w terenie. Do archaicznych przed­ s t a w i e ń zgodnych z naszą l u d y c z n ą t r a d y c j ą k o l ę d n i ­ czą, której p o d p o r z ą d k o w u j ą się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e straże grobu P a ń s k i e g o , n a l e ż a ł y r ó w n i e ż opisane przez Kitowicza przedstawienia organizowane w K w i e t n ą Nie­ dzielę . C i e k a w ą jest rzeczą że uzbrojenie straży grobu Chrystusa w b r o ń p a l n ą wymieniane jest we wszyst­ k i c h redakcjach wzmiankowanej j u ź Historyji o chwaIcbTiyTH ZmctTtwycłfwstcnfu Pańskim " Wyposażenie straży w rusznice jest zapewne gestem na rzecz daw­ nej tradycji Wielkanocnej H a ł a s j a k i w y w o ł y w a ł y kj cjy^ w y s t r z a ł y s a m o p a ł ó w i w s p ó ł c z e s n e eksplozje k3 8 �II. 2. O d d z i a ł turków uzbrojonych lichlorku n a ś l a d u j ą odgłos przemiany kosmicznej, jak d o k o n a ł a się w c h w i l i Zmartwychwstania Chrystusa. Fakt uzbrojenia legionistów rzymskich w b r o ń p a l n ą może być też powodowany -chęcią „ u w s p ó ł c z e ś n i e n i a " pierwotnej wersji m i t u , wg. tej samej zasady, na jakiej d a w n i malarze przedstawiali sceny z życia Jezusa czy świętych, u b i e r a j ą c ich samych i t o w a r z y s z ą c e i m pos­ tacie w stroje ze swojej epoki i ze swego regionu. Stroje X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h s t r a ż n i k ó w grobowych różnią się, jak to już zaznaczyłem, między sobą. S i ę g n i j m y do p r z e k a z ó w etnograficznych. Przed­ s t a w i a j ą nam one nie t y l k o r ó ż n e odmiany stroju i ek­ w i p u n k u ale też i r ó ż n e sposoby prowadzenia musztry i sprawowania wart, oraz inne pozareligijne funkcje p e ł n i o n e przez te formacje. Jeden z takich opisów, sporządzony przez M i c h a ł a Rawicz-Witanowskiego, w a r t jest zacytowania, m i ę d z y i n n y m i dlatego, że zwraca u w a g ę na hipotetyczne pochodzenie zwyczaju. Czytamy w n i m : „Zwyczaj ten u nas zapewne jest tak dawny, jak d a w n y m jest zakon Bożogrobców. Sprowadzeni w r. 1153 do Miechowa przez uczestnika w y p r a w y krzy­ żowej Jana J a k s ę herbu G r y f ci S t r ó ż e Grobu Chrys­ tusowego" s p e ł n i a j ą c r e g u ł ę zakonu od dawien daw na ubierali w w i e l k i p i ą t e k j a k najwspanialej Grób P a ń s k i a liczne rzesze pobożnych g r o m a d z ą c e się do kościoła n a ó w c z a s o t r z y m y w a ł y odpowiednie odpusty P i ę k n y ten zwyczaj ubierania i odwiedzania g r o b ó w Chrystusowych w w i e l k i m tygodniu z I^Iiechowa i i*i kościołów Bożogrobców (w K r a k o w i e Sier&dzu Gnie2- w szable, Gniewczyna. nie) przeszedł do kościołów parafialnych i zakonnych całej Polski, i nigdzie z r ó w n ą w y s t a w n o ś c i ą , j a k u nas, nie był praktykowany. Nie wszystkie jednak kościoły m o g ł y z r ó w n y m przepychem u r z ą d z a ć ten g r ó b Chrys­ tusa Pana. Ś w i ą t y n i e wiejskie w b r a k u odpowiednich środków, s t a r a ł y się ś w i e r k a m i i i n n ą zielenią zastąpić kosztowne „szpalery" (dywany — K . K . ) . Ubieranie ta­ kie b r a ł a zazwyczaj na siebie młodzież wiejska, pod k i e r u n k i e m doświadczonego w t y m względzie organis­ ty. Zamiast figur drewnianych, m a j ą c y c h wyobrażać uzbrojonych Rzymian, chłopcy wiejscy, poprzebierani za żołnierzy, stawali na warcie. Zwyczaj ten zachowany jest dotychczas w staro­ ż y t n y m kościele t u m s k i m pod Łęczycą, tudzież w sa­ m y m mieście. Przez część Wielkiego P i ą t k u i całą so­ botę, parobcy z okolicznych wiosek w swych sukmanach granatowych, przepasani b i a ł e m i „ r a ń t u c h a m i " na ukos, w czapkach papierowych, n a ś l a d u j ą c y c h kaski u ł a ń s k i e , stoją nieruchomie, t w a r z ą z w r ó c e n i k u sobie, t r z y m a j ą c włócznie z c h o r ą g i e w k a m i , s k r z y ż o w a n e nad w e j ś c i e m do grobu. S t r a ż ta, s k ł a d a j ą c a się zazwyczaj z czterech szeregowców i oficera, zmienia się co godzina, przy­ czyni słychać k o m e n d ę w o j s k o w ą : „ P r e z e n t u j b r o ń ! „Pokłon Bogu!" itp. (...) W o d l e g ł y m o 5 m i l Brdowie, s ł y n n y m klasztorem p o p a u l i ń s k i m fundacji Warneń­ czyka, zwyczaj ten t r w a dotychczas w całej sile. S t r a ż ową zowią t u „ T u r k a m i " , gdyż s k ł a d a j ą 12 chłopców w zawojach na głowie n a k s z t a ł t t u r b a n ó w z szablami krzy^vemi w r ę k u Oficer czuwa nad p o r z ą d k i e m . 91 I �W m . Kole s t r a ż owa s t a w a ł a przy grobach w oby­ d w u kościołach, i f a r n y m i p o - b e r n a r d y ń s k i m . Od cza­ su jednak, gdy d o w o d z ą c y młodzieżą rzemieślniczą szewc, p o w r a c a j ą c do domu w noc c i e m n ą , podchmie­ lony, spadł z urwistego brzegu rz. Warty i utopił się, zwyczaj ten przez dziekana miejscowego został skaso­ wany, około r. 1891. W sąsiednich jednak parafiach wiejskich, jak w B i a ł k o w i e , Kościelcu i innych, po­ mimo zakazu l u d n o ś ć wieśniacza, p r z y w i ą z a n a do tego zwyczaju, p a m i ę t a o jego zachowaniu. W Kościelcu j e d ­ nak strój owej s t r a ż y różni się od innych. Przypomina on nieco u n i f o r m żołnierzy Napoleońskich, k t ó r y m w i e ś ­ niacy mogli się p r z y p a t r z y ć w czasie przejść wielkiej a r m i i w r. 1812. Obuwie ich s t a n o w i ą p ł y t k i e t r z e w i k i , włożone na pończochy sięgające kolan. K r ó t k i e k u r t k i Drzepasuia Dąsami r ó ż n o k o l o r o w e m i Na s ł o w a c h nos'M czapki papierowe, rod z aj da w n y o h b e rm y c grenadier' skich, przystrojone sznurkami p a c i o r k ó w w k i l k a n a ś c i e rzędów^ Bywa ich 2;azwyczaj d z i e w i ę c i u z d z i e s i ą t y m oficerem Szable drewniane w r ę k u n a d a j ą i m marso¬ w ą p o s t a ć " ^" A u t o r opisu t ł u m a c z y ten zwyczaj importem od Bożogrobców. Podobne stanowisko zajmuje Kotula pisząc o analogicznych zwyczajach z terenu d. wojcw ó d r t w a rzeszowskiego. Podaje on, iż od roku 1394 do 1577, m i ę d z y L e ż a j s k i e m a Przeworskiem obsadzono t y m i zakonnikami 7 parafii. Był to zakon o tradycjach rycerskich — s t ą d , jak t w i e r d z i Kotula, zlokalizowano ich na terenach n a r a ż o n y c h na najazdy T a t a r ó w . Za­ konnicy ci stali się założycielami lokalnych organizacji samoobrony. W X V I I w i e k u tradycje te b y ł y dobrze już utrwalone skoro m o ż n a mówić o swego rodzaju pogotowiu antytatarskim; wybierano nawet dowódcę, i organizowano w s p ó l n e ćwiczenia. W wielu wsiach nazywano te s t r a ż e T u r k a m i " m i m o iż często u b i ó r ich nie p r z y p o m i n a ł ani tureckich ani tatarskich stro­ jów Pierwotnie przy Grobie o d b y w a ł o się t y l k o mod­ litewne czuwanie, w k t ó r y m uczestniczyli przedstawi­ ciele organizacji miejskich i kościelnych. Nie było j e d ­ nak zwyczaju n a k a z u j ą c e g o noszenie broni, czy dziw­ nych p r z e b r a ń , choć m o ż l i w y m jest, że przedstawiciele cechów miejskich w y s t ę p o w a l i w całej okazałości swych strojów. Bożogrobcy, którzy b y l i zakonnikami-rycerzami (mogli więc nosić broń) uczestniczyli, j a k przypuszcza Kotula „w czuwaniu m o d l i t e w n y m , co stało się z w y ­ czajem. Sąsiedzi być może n a ś l a d o w a l i ich i w t y m , stąd ten zwyczaj r o z p r z e s t r z e n i ł się. I tak w r ó s ł w p a m i ę ć społeczną, że t r w a do d z i ś " . Niestety t ł u m a ­ czenie takie nie może nas zadowolić, a w pewnym stopniu jest ono tak samo zmitologizowane jak po­ dane przez tegoż autora ludowe w y t ł u m a c z e n i e zwy­ czaju . Pisze on też że G e n e r a ł Bożogrobców m i a ł przywilej mianowania członków świeckich stróżami Chrystusowego Grobu I dalej' może świeccy Bożo grobcy m i e l i pierwotnie p e ł n i ć zadania obrony przed wrogami kościoła i religii? A takimi w ł a ś n i e b y l i ma¬ hometanie?" Trudno jest s k o m p o n o w a ć w logiczną ca łość t ł u m a c z e n i e w y j a ś n i a j ą c e fakt wystawiania w a r t 1 2 13 iako kontv macie 7wvcv<ii żoerobców nr 'Znac asyście onWahS * ™ ^ ^ n r y ^ ™ r 0 ń w a w a y . z ą u 0 n p o e g O ™ a n i . p r Z e Z u .™ T 6 J u w a ż a Kotula Vnł P1 • ^ • , ^ nazywanycn ^ T oiu a „ Zvn^ wrogów 1 Koscioia i rengn przez Zagłobę dosadnie — „psimi synami . II. 3. Oddział zbrojny w karabiny, Gniewczyna. 11. 4. S t r a ż grobowa przed kościołem w Leżajsku, w o j . rzeszowskie. I I . 5. C z ł o n k o w i e G w a r d i i Narodowej, Majdan Zbydniowski, woj. tarnobrzeskie. Tl. 6. „ T u r ­ ka" — uczestnicy święcenia j a d ł a . Na pierwszym pla­ nie ofiara dla księdza i t o w a r z y s z ą c y c h m u „tutrków". Białobrzegi, w o j . rzeszowskie. 92 Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że Bożogrobcy mogli mieć w p ł y w na fakt powstania s t r a ż y grobowych, ale t r a ­ dycja ta nie jest zapewne tak spójna, jak to sugeruje Kotula. Można się jednak d o p a t r z e ć jej reminiscencji np. w formacjach zwanych k r z y ż a k a m i ( w y s t ę p u j ą m.in. w okolicach P r z e m y ś l a ) . Nie jest to bowiem echo b i t - �wy pod Grunwaldem, czy wcześniejszych z m a g a ń z za­ konem krzyżackim. T y l e k r o ć już cytowany K i t o w i c z w rozdziale O stanie duchownym, pod h a s ł e m „ K r z y ż a c y " podaje: „... z czerwonymi k r z y ż a m i na sukni wierzch­ niej, k t ó r z y się piszą „ S t r ó ż a m i Grobu B o ż e g o " « , dalej n a s t ę p u j ą znane nam informacje o pochodzeniu zakonu Bożogrobców i o ich stroju, do k t ó r e g o nawiązują ubiory straży spod P r z e m y ś l a . Fakt ubierania straży grobowych w kostiumy „ T u r ­ k ó w " i nazywanie ich t y m mianem mieści s i ę również w lokalnej, choć nieco szerszej niż poprzednia tradycji. R o z p a t r y w a ć j ą można w kategoriach opozycji swój — obcy, gdzie nazwa „ T u r c y " nie o z n a c z a ł a b y konkretnej n a r o d o w o ś c i , lecz po prostu obcych, i n n o w i e r c ó w , po­ gan. W X V I I , a nawet X V I I I wieku Turek czy Tatar byli synonimami „pogan", a określenia te stosowano wymiennie. Należy p r z y p o m n i e ć , że w e d ł u g św. M a ­ teusza poganami byli legioniści, k t ó r y c h w y s t a w i ł Piłat, na p r o ś b ę a r c y k a p ł a n ó w żydowskich, aby pełnili straż przy grobie Jezusa. N i e k t ó r e apokryfy podają, iż w re­ zultacie cudu, k t ó r y zobaczyli, n a w r ó c i l i się oni i pier­ wsi zawiadomili lud o wydarzeniu, k t ó r e g o byli ś w i a d ­ kami . Nadanie strażom grobowym p o g a ń s k i e g o miana „ T u r k i " , poparte orientalnym ubiorem tych żołnierzy, stanowi symboliczne przeniesienie czasu i miejsca, w k t ó r y c h dokonało się Zmartwychwstanie Jezusa Chrys­ tusa do czasu i obszaru, na k t ó r y m odbywa się w ł a ś ­ nie misterium z u d z i a ł e m s t r a ż y grobowych zwanych „ T u r k a m i " . Zabieg ten przypomina w s p o m i n a n ą już p r a k t y k ę m a l a r s k ą , k t ó r a osoby świętych przyobleka w realia w s p ó ł c z e s n e t w ó r c o m dzieł, s p r a w i a j ą c , że przedstawione postacie i wydarzenia przenoszą się z czasoprzestrzeni mitycznej do współczesności. Możliwe są też inne w y j a ś n i e n i a genezy nazwy „ T u r k i " . J u ż w trakcie redagowania tego tekstu z w r ó ­ cił m o j ą u w a g ę prof. Zbigniew Raszewski na fakt, iż w n i e k t ó r y c h parafiach s t r a ż e grobowe p e ł n i o n e b y ł y zapewne przez oddziały wojsk u t r z y m y w a n y c h przez różnych m a g n a t ó w , k t ó r e to wojska, niekiedy fantazyj­ nie ubrane, nazywano „ T u r k a m i " . P r z e j d ź m y teraz do opisu strojów i d z i a ł a ń straży, 15 zwanych T u r k a m i . W nieocenionym źródle wszystkich m a t e r i a ł ó w etnograficznych, w „Wiśle"; czytamy na p r z y k ł a d : „W Wielki P i ą t e k od godziny 3-ej po p o ł u d ­ niu, zbiera się na plebanii komplet cały s t r a ż y przy Grobie, s k ł a d a j ą c y się z 12-tu żołnierzy (tak zwanych „ T u r k ó w " ) i jednego dowódcy. U n i f o r m żołnierza sta­ nowi: 1) na głowie zawój (turban) biały z k i t ą nie­ bieskiego koloru; 2) bluza niebieska, k r ó t k a , do kolan ze szlifami; 3) pas skórzany, szeroki, biały, od barku prawego przez p i e r ś do lewego boku; 4) szabla w poch­ wie blaszanej na b i a ł y m pendencie w pół ciała; 5) szarawary szerokie, czerwone; 6) buty z cholewami do kolan lakierowane. U n i f o r m dowódcy podobny, ale ozdobniejszy: kita przy zawoju złota, szlify z frendzlą złotą, mundur k r o j u huzarskiego, z żółtemi z t y ł u guzikami, szabla z ozdobniejszą rękojeścią. Cała ta komenda, m a j ą c księdza na czele, wyrusza do kościoła, po czym d w u zostaje przy grobie, reszta zaś wraca na p l e b a n i ę . Co dwie godzi­ ny dowódca z dwoma żołnierzami podąża do kościoła dla zmiany w a r t y i p o z o s t a w i a j ą c d w u przyprowadzo­ nych w a r t o w n i k ó w , zabiera tych, co już wystali swoje 2 godziny. Zmiany te p o w t a r z a j ą się aż do rezurekcji. Na rezurekcji cały oddział z d o w ó d c ą asystuje na­ b o ż e ń s t w u i uczestniczy w procesji. Po skończeniu na­ b o ż e ń s t w a , na czele straży ustawia się kapela w ł o ś c i a ń ­ ska i gra marsza, i tak o d p r o w a d z a j ą księdza z kościo­ ła na plebanię, gdzie dzielą się jajkiem i spożywają święcone. To przyjęcie u proboszcza, zasiadanie do wspólnego stołu z patrycjatem z miasta jest ogromnym zaszczytem, dlatego też zaciągnięcie się do tej straży jest utrudnione p e w n y m i w a r u n k a m i : przyjmuje się do niej tylko młodzież wzorowego prowadzenia się z p o m i ę d z y synów m i e s z c z a n - r o l n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w , dobierając odpowiednich wiekiem, wzrostem i okazałą p o s t a w ą . S t r a ż ta w tych samych ubiorach w y s t ę p u j e też podczas procesji w święto Bożego Ciała Obroty, prezentowanie broni o d b y w a j ą się na k o m e n d ę pod­ ł u g reguł wojskowych. Podczas świąt wspomnianych dla większego u ś w i e t n i e n i a n a b o ż e ń s t w a w różnych punktach miasta wyrostkowie strzelają z możdzierzów i k l u c z ó w nabojami z prochu itp o 93 I �I I . 7. Kopia najstarszego (prawdopodobnie z 1896 r.) zdjęcia W wielu kościołach w okolicy Kutna, Łęczycy, Unie­ jowa w y s t ę p u j ą podobne straże przy Grobie Chrystusa, ale umundurowanie ich jest i n n e " . Jak z a n o t o w a ł pod koniec ub. stulecia Hieronim Ł o p a c i ń s k i w Rychwale (ówczesny paw. k o n i ń s k i ) jest tam zwyczaj, że „w W i e l k i P i ą t e k od godz. 5 pp. straż przy grobie Chrystusa pełni 14 m ł o d z i e ń c ó w z ofice­ rem na czele, z m i e n i a j ą c się po k i l k u co p a r ę godzin, a i do Wielkiej Niedzieli. Ubiór ich s t a n o w i ą czarne t u żurki z naszytymi papierowymi naramiennikami, b i a ł e dolne ubranie z czerwonym lampasem, czapki czerwo­ ne, n i e o k r e ś l o n e j formy i stare płaszcze; zowią się oni „ T u r k a m i " . Dotychczas wszystko dobrze — z a u w a ż a Ł o ­ paciński — ale co znaczy tych 14 d r a b ó w podczas su­ my w Wielką Niedzielę? Stoją oni 2 r z ę d a m i na ś r o d k u kościoła w czapkach i t y l k o p r z e s z k a d z a j ą m o d l ą c y m się, gdyż pan oficer od czasu do czasu komenderuje na cały g ł o s : „ p r e z e n t u j b r o ń , prawe kolano skłoń, do pochwy b r o ń " i t p . " P r z e n i e ś m y się jednak na teren Rzeszowszczyzny, gdzie tradycja s t r a ż y grobowych była i jest bardzo ży­ wa i barwna. „W Przeworsku, w kościele OO. Bernar­ d y n ó w , jest zwyczaj, że na p a m i ą t k ę dawnego zdarze­ nia „ T u r c y " p e ł n i ą służbę przy „Bożym grobie". Re­ k r u t u j ą się oni pośród p a r o b c z a k ó w najbliższych wiosek, z Burdasza i Mokrej Strony. S t r ó j z w y k ł y uzupełniają p r z e p a s k ą w p o ł o w i e ciała i idącemi od niej ukośnie ku ramionom przez piersi i plecy pasami p ł ó c i e n n e m i . Na głowę w d z i e w a j ą u ł a n k i a w r ę k u dzierżą broń — dzidy staroświeckie. Na n i e m i e c k ą k o m e n d ę jednego z mieszczan, ubranego w strój czerwony, niby po t u recku sporządzony, w y k o n y w a j ą w kościele podczas mszy r ó ż n e ziwroty i ruchy b r o n i ą . W W i e l k ą Niedziele obchodzą przy odgłosie b ę b n a miejskich dygnitarzy: burmistrza, wiceburmistrza, k i l k u zamożniejszych r a d ­ nych i nie radnych, w celu otrzymania d a t k ó w . Przy podziale zebranej kwoty dochodzi nieraz do smutnych zajść, gdy k t ó r y z ognistych „ T u r k ó w " zapragnie za bo­ haterskie swe czyny większej od drugich n a g r o d y " . 16 1 7 18 94 „Kilińszozaków" z Pruchnika, woj. przemyskie. Mieszkańcy R a d o m y ś l a nad Sanem, gdzie T u r k ó w nazywa się też „ b u ł g a r a m i " , początki tego o b r z ę d u lo­ kują w czasach odsieczy w i e d e ń s k i e j . W e d ł u g powszech­ nie znanej w tej miejscowości opowieści R a d o m y ś l a nie, b ę d ą c y w wojsku Jana I I I Sobieskiego, wracali spod Wiednia, objuczeni ł u p a m i wojennymi, w ś r ó d k t ó ­ rych z n a j d o w a ł y się broń i ubiory tureckie. Czas ich powrotu p r z y p a d ł na dzień Wielkanocy. Tuż przed wejściem do miasteczka poprzebierali się w owe stroje, gdyż, jak głosi jedna z wersji, ubiór m i e l i j u ż bardzo zniszczony, j a k m ó w i zaś druga p o n i e w a ż chcieli w y w o ł a ć szczególny efekt swym pojawieniem się. Miesz­ k a ń c y miasteczka na widok „ T u r k ó w " uciekli w po­ płochu, oddział zaś w z w a r t y m szeregu p o m a s z e r o w a ł do kościoła, by podziękować Matce Boskiej za szczęśli­ w y p o w r ó t , żołnierze zaś widząc, że przy grobie nie ma ż a d n e j s t r a ż y , sami zaciągnęli w a r t ę . Niektórzy informatorzy t w i e r d z ą , że stało się to w W i e l k i P i ą ­ tek, inni, że w W i e l k ą Niedzielę, podczas rezurekcji. Pierwsza wersja uzasadnia zwyczaj trzymania straży przy grobie Jezusa, druga możliwość asystowania „ T u r k ó w " w czasie reaiurekcji i ich późniejsze radosne parady. Strój w s p ó ł c z e s n y c h „ T u r k ó w " z R a d o m y ś l a ( i l . 10) s k ł a d a się z czerwonych „ s z a r a w a r ó w " , niebieskiej k u r t ­ k i d w u r z ę d o w e j o wojskowym k r o j u , z efektownymi epoletami. Przepasani są b i a ł o - c z e r w o n y m i szarfami (w pasie i na skos przez p i e r ś i plecy). Po lewej stronie od epoletu odchodzi współczesny, ozdobny sznur wojs­ kowy. Na głowach m a j ą o k r ą g ł e czapki bez: daszków, ozdobione k o r a l i k a m i i cekinami. Z przodu, z p ę k u ko­ gucich piór, wystaje k i l k a dłuższych, bażancich. Tuż pod t y m umieszczają dystynkcje s k ł a d a j ą c e się z gwiaz­ dy i półksiężyca, r ó ż n i ą c e się k s z t a ł t e m w zależności od rangi. Na czele ich stoi „basza", choć raczej panuje on, niż dowodzi. Pomaga mu dwóch a d i u t a n t ó w — „ k o ­ gutów". Dawniej było ich czterech, w y s t ę p o w a ł też „ d o r a d c a " — kwatermistrz, k t ó r y do swojej manierki, czyli „ferflaszy" zbiera! rozmaite t r u n k i , przy czym �mieszał je ze sobą p r z y g o t o w u j ą c „ t u r e c k i " n a p ó j , k t ó ­ r y m częstował p r z e c h o d n i ó w " . Przygotowanie musztry rozpoczynano dawniej na długo przed Wielkanocą. Dowódcą s t r a ż y z o s t a w a ł , jak w większości wsi gdzie zwyczaj ten jest znany, pod­ oficer rezerwy. Okres k i l k u tygodni w y s t a r c z a ł na sprawdzenie możliwości nowych k a n d y d a t ó w i szlifo­ wanie umiejętności całego o d d z i a ł u . Wielu „ T u r k ó w " z obecnej formacji pracuje poza R a d o m y ś l e m , nie­ mniej jednak na czas p r z y g o t o w a ń do uroczystości bio­ rą oni u r l o p y i uczestniczą w obrzędzie. B y w a że przy­ jeżdżają n a ń chłopcy, którzy przenieśli się do innych miast, chcą jednak b r a ć udział w paradach i czuwa­ niu przy Bożym Grobie. Publiczne w y s t ę p o w a n i e ddzialu rozpoczyna się j u ż w Wielką Sobotę (rezurekcja odbywa się w R a d o m y ś l u tego dnia wieczorem). „ T u r k i " uczestniczą jako asysta proboszcza przy święceniu jadła, ognia i wody. Podczas rezurekcji strzelają z moź­ dzierzy. Nad ranem w Niedzielę W i e l k a n o c n ą b u d z ą księdza, k t ó r y przyjmuje raport od dowódcy. Z o d k r y ­ t y m i g ł o w a m i i o b n a ż o n y m i szablami uczestniczą w porannym n a b o ż e ń s t w i e , by po n i m odwiedzić probosz­ cza na wielkanocnym śniadaniu, po czym obchodzą po­ bliskie wsie i domostwa w R a d o m y ś l u . Nie bez znaczenia przy uczestnictwie w tych o b r z ę ­ dach jest motywacja finansowa. K a ż d y gospodarz, przed domem którego czynią pokazy musztry, poczuwa się do obowiązku d a ć i m przynajmniej 100 zł zgodnie z powszechnym przekonaniem, że wszystko co poniżej tej sumy to „nie pieniądz". „Basza" składa przy tej okazji k a ż d e m u z o f i a r o d a w c ó w rymowane powinszo­ wanie, początkowo zindywidualizowane, później, gdy w y p i t y alkohol da z n a ć o sobie — stereotypowe . W pobliskiej Woli Rzeczyckiej zwyczaj ten w p r o ­ wadzono ok. 1914 r. Miejscowe „Tumki" p o c z u w a j ą się t u do konkurencji z „ w o j s k i e m " R a d o m y ś l a . Sposób musztry jest t u o wiele bardziej rygorystyczny, na m o d ­ łę p r u s k ą . „ K o g u t y " w czarnych strojach strażackich, w spiczastych czapach „ u t k a n y c h " z papierowych k w i a ­ tów p r z y p o m i n a j ą „ d o c h t o r ó w " z R a d o m y ś l a . Podobnie 20 II. 8. „Kilińszczacy", w cywilu jak tam, t a ń c z ą oni z szablami z w r a c a j ą c na siebie u w a ­ gę p r z e c h o d n i ó w . Gdy cichną dźwięki orkiestry od­ działy w o b y d w u wsiach p o r u s z a j ą się spokojnym, luź­ nym krokiem. W Woli Rzeczyckiej w t a ń c a c h uczest­ niczy też „basza" w swej tureckiej kapie. Obydwie wsie m a j ą też poczty sztandarowe. „ T u r k i " w Gniewczynie Przeworskiej i Ł a ń c u c k i e j z a c h o w a ł y swe miano m i m o strojów p r z y p o m i n a j ą c y c h uniformy z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Jeden z o d d z i a ł ó w uzbrojony jest w szable ( i l . 1, 2, 3), d r u g i w k a r a b i n y ( i l . 3). Po sumie, na wygonie przed ple­ b a n i ą w Gniewczynie Przeworskiej, dają oni pokaz musztry. W y g r y w a ten oddział, który zbierze najwięcej o k l a s k ó w . F i g u r y musztry są t u tak skomplikowane, że p a t r z ą c y ma w r a ż e n i e , iż znajduje się na egzotycz­ n y m wschodnim stadionie, podczas w a ż n e j uroczystości p a ń s t w o w e j . D o w ó d c a zwycięskiego oddziału prowadzi potem obydwie grupy w t r i u m f a l n y m marszu wokół kościoła, popisując się w o l t a m i swej szabli. Dawniej w obydwu wsiach istniało 5 „partii T u r ­ k ó w " . Do dzisiaj z a c h o w a ł y się t y l k o dwie. Obecny strój wprowadzono przed 60 laty. Poprzedni m u s i a ł zapewne p r z y p o m i n a ć ubiory straży z Woli Rzeczyckiej i Ra­ domyśla. W Starej Sarzynie zwyczaj straży przy grób;? Chrystusa znany jest zaledwie od k i l k u lat. W p r o w a ­ dził go miejscowy proboszcz, u m i e j ę t n i e w y k o r z y s t u j ą c dziecięcą k o n k u r e n c j ę p o m i ę d z y miejscowymi dziew­ czynkami i c h ł o p c a m i . Najstarsi z tej straży m a j ą ok. 14 lat, n a j m ł o d s i ok. 5-ciu. Liczba ich zmienia się k a ż ­ dego roku, ale zawsze jest ich t y l u , że w y p e ł n i a j ą p r z y ­ najmniej 5—6 wozów, gdy j a d ą asystować księdzu p r z / ś w i ę c e n i u j a d ł a . Najstarsi chłopcy ubrani są w stroje n a ś l a d u j ą c e pancerze legionistów P i ł a t a ( i l . 9). Papie­ rowe ich h e ł m y pokryte są s r e b r n ą farbą. Zbroje s k ł a ­ dają się z metalowych łusek pomalowanych f a r b ą te­ go samego koloru. Wszyscy m a j ą szerokie tasaki, dość topornej roboty, ale wykonane ze stali kwasoodpomej (bliskość COP-u, ciekawy p r z y k ł a d w p ł y w u uprzemys­ łowienia na rozwój polskiego folkloru). Młodsi chłopcy skarbnik i kronikarz oddziału. 95 I �I I . 9. Najstarsi chłopcy ze straży grobowej, Stara są ubrani w niebieskie, u ł a ń s k i e uniformy z okresu na­ poleońskiego. W dłoniach dzierżą lance z b i a ł o - c z e r w o ­ nymi proporczykami. Dziewczynki w y s t ę p u j ą w bia­ łych, długich sukienkach, jak do k o m u n i i . Na g ł o w a c h m a j ą w i a n k i z bukszpanu lub barwinka. Wzory s t r o j ó w u ł a ń s k i c h podpatrzono w sąsiednich wsiach. Pozostałe projektowano w s p ó l n i e z k s i ę d z e m . Wszyscy t r z y m a j ą s t r a ż przy grobie Jezusa. Z m i e ­ niają sie. na k o m e n d ę najroślejszego chłopca ubranego w strój legionisty Piłata. Razem z k s i ę d z e m u d a j ą się wozami do wszystkich miejsc, w k t ó r y c h odbywa się święcenie j a d ł a . W i e r n i o d k ł a d a j ą część święconego dla oddziału. Dzieci o r g a n i z u j ą sobie potem w s p ó l n ą ucztę. Podczas święcenia j a d ł a jeden z chłopców ubranych w strój legionisty trzyma księdzu naczynie z wodą ś w i ę ­ coną. Po drugiej stronie Sanu, niemal na wprost Rado­ myśla, znajduje się wieś Majdan Zbydniowski, z k o ś ­ ciołem parafialnym w Zaleszanach. Miejscowa straż na­ zywa się tam „wojskiem K o ś c i u s z k o w s k i m " lub „ K r a ­ kusami". W 1926 roku we wsi tej obchodzono podobno 80-lecie założenia tej formacji. Jeden z najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi Jan Madej (ur. w 1891 — zm. w 1977), twierdził, że oddział p e ł n i ą c y straż w kościele w Zale­ szanach został sformowany w 1818 roku. T w ó r c ą od­ działu miał być pradziad informatora. Znaczyłoby to, że historia miejscowej straży liczy sobie 162 lata. Z w y w i a d ó w wynika, iż dawniej były tam 3 d r u ­ żyny etatowe, liczące razem 60 ludzi. P i e r w s z ą t w o r z y ­ l i karabinierzy ubrani w „ p l ó c i a n k i " (?). Na g ł o w a c h nosili o k r ą g ł e czapki p r z y p o m i n a j ą c e francuskie dekla. Karabiny mieli wykonane z drewna, lufy malował: s r e b r n ą farbą. Broń b y ł a „dobrze wyrobiona, tak że ludzie myśleli że to prawdziwe". Pozostałe dwie d r u ­ żyny składały się z k o s y n i e r ó w ubranych w sukmany i rogatywki, uzbrojonych w kosy oprawne na sztorc. Przed wojną w oddziale było już t y l k o 26 osób i tyle liczy do dzisiaj. Mają bluzy wojskowe oraz rogatywki z daszkiem. Dodają do nich b a ż a n c i e i pawie pióra. Uzbrojenie s k ł a d a się z szabel różnego pochodzenia 96 Sarzyna, woj. rzeszowskie. (podczas I wojny ś w i a t o w e j front austriacko-rosyjski z n a j d o w a ł się na l i n i i Sanu). Wszyscy „ p o w o ł a n i " do oddziału musieli wcześniej odbyć służbę w o j s k o w ą . Dowódcą z o s t a w a ł zawsze pod­ oficer rezerwy. Ćwiczenia rozpoczynano zwykle na 2 tygodnie przed Wielkanocą. Do o d d z i a ł u wybierano m ę ż ­ czyzn nawet 70-letnich, jeśli zachowali s p r a w n o ś ć i od­ znaczali się o d p o w i e d n i ą a p a r y c j ą . Dowódcą zostawał człowiek starszy, na ogół już siwy. Przed w o j n ą „żoł­ nierze" musieli mieć wąsy, gdy k t ó r y ś ich nie m i a ł , doklejano mu je. „Z w ą s a m i , mówili, żc to p e ł n y żoł­ nierz, dojrzały". Przed n o w y m zaciągiem d o w ó d c a od­ działu robił m u s z t r ę i tych, którzy nie odpowiadali jego wymaganiom, o d r z u c a ł . Przed Wielkanocą robiono specjalną listę k a n d y d a t ó w p r z y s t ę p u j ą c y c h do takiego egzaminu. Stroje zamawiano w pobliskich miastach, a po ostatniej wojnie m a t e r i a ł na nie sprowadzano z Lodzi. Oddział „ K r a k u s ó w " wyrusza z Majdanu w Wielki Piątek ok. godz. 14-ej, maszeruje 7 k m do kościoła w Zaleszanach, gdzie po nieszporach obejmuje wartę. Dawniej stało się całą noc, teraz tylko doputy, dopóki w kościele są j a c y ś ludzie. W Wielką Sobotę straż trzy­ mana jest od rana. K a ż d a zmiana stała dawniej ok. godziny, teraz tylko 20 m i n u t „bo młodziki nie w y ­ t r z y m u j ą tak długo". Wierni już w kościele o d k ł a d a j ą k a w a ł e k święconego dla straży. Przed w o j n ą zbierano jajka „na proch dla wojska". Po wojnie zostało to zabronione jako przejaw ż e b r a c t w a . Od tego czasu zdyscyplinowani wojacy cho­ dzą tylko do tych d o m ó w , do k t ó r y c h ich uprzednio zaproszono. Przed wojną zbierano też proch na potrze­ by oddziału. Nabijano n i m moździerze by dać z ni=h salwę podczas rezurekcji. Oddział odwiedzał też poblis­ k i m a j ą t e k H o r o d y ń s k i c h , k t ó r e g o właściciel ofiarowawszy „ w o j s k u " b e c z u ł k ę piwa, sam b r a ł szablę i w y ­ d a j ą c komendy s p r a w d z a ł s p r a w n o ś ć oddziału. Podczas wszystkich tych odwiedzin adiutant dowódcy s k ł a d a ł k a ż d e m u z odwiedzanych rymowane powinszowania (na­ w i ą z u j ą c zawsze do tematu Zmartwychwstania). �II. 10. Poczet sztandarowy, z prawej „basza", z lewej n/Sanem, w o j . tarnobrzeskie. Kłopoty oddziału zaczęły się podczas okupacji zakopano wówczas m u n d u r y i szable, a w pierwszych latach po wojnie obawiano się je p r z y w d z i a ć . W póź­ niejszym okresie członkowie oddziału postanowili swe barwne widowisko u d o s t ę p n i ć nie tylko parafianom Za­ leszan, u ś w i e t n i a j ą c s w ą p a r a d ą (wielokrotnie) p a ń s t w o ­ we święto 1 maja w Rozwadowie i Stalowej Woli. Ostatni raz b y l i tam 5 lat temu. Proponowano i m w ó w ­ czas wyjazd do Warszawy, ale o d m ó w i l i gdyż nie zgo­ dzono się by w y s t ą p i l i ze sztandarem o d d z i a ł u . Tradycje k o ś c i u s z k o w s k i e m i a ł y w p ł y w na k s z t a ł t m u n d u r ó w straży w Pruchniku k o ł o J a r o s ł a w i a . Od­ dział utworzono w roku 1894, w stulecie Insurekcji Kościuszkowskiej i * . Z roku 1896 pochodzi najstarsze zdjęcie tej formacji ( i l . 7). Popularnie nazywa się ich „Kilińisaczaikaimi" lub Grobowcami, a oficjalnie Hono­ rową Strażą Bożego Grobu. S t r a ż grobowa istniała w Pruchniku jeszcze przed rokiem 1894. Strój ich b y ł „mieszczański", na g ł o w a c h mieli czamary. Ubiór obo­ wiązujący do dzisiaj (kontusze) uszyto na wzór tego jak nosił Kiliński ( i l . 8). P o m o c ą służył ówczesny k s i ą d z kanonik Grzegorczyk. Inicjatorem całego p r z e d s i ę w z i ę ­ cia był cech szewski, którego bractwo religijne m i a ł o najsilniejszą pozycję pośród innych s t o w a r z y s z e ń cecho­ wych. Ufundowali nawet o ł t a r z w kościele, „Ołtarz św. K r y s p i a n ó w " , p a t r o n ó w zawodu. W czasie gdy f o r m o w a ł się nowy profil straży grobowych w miasteczku było ponad 50 rodzin szewskich. Na pierwszym zdjęciu od­ działu znalazło się dziesięciu szewców i trzech bedna­ rzy. Pierwszym prezesem i skarbnikiem był Michał Gryziecki. Stracił on swój kontusz podczas I wojny światowej. Odjechał w n i m kozak stacjonujący u niego na kwaterze. Kontusze zamawiano u k r a w c ó w w Pruchniku i Ja­ rosławiu, a n i e k t ó r e części w y p o s a ż e n i a i ubioru spro­ wadzano ze Lwowa. Kontusz przekazywano z ojca na syna a jeśli nie m i a ł o się męskiego potomka — n a j ­ bliższemu sąsiadowi. Wszyscy członkowie straży uzbro­ jeni są w przedwojenne szable u ł a ń s k i e . N i e k t ó r e z nioh 81 „kogut". Radomyśl b y ł y odtwarzane k i l k a lat temu. Robota ich jest zna­ komita, n i k t jednak nie zdradzi gdzie i przez kogo b y ł y wykonane (czyżby z n ó w folklorogenny w p ł y w COP-u?). Jedwabne chusty pod szyją noszą oni spięte spinkami z wizerunkiem o r ł a - g o d ł a p a ń s t w o w e g o . Część z nich została przez zapobiegliwych u ż y t k o w n i k ó w pozbawiona koron d w a d z i e ś c i a k i l k a lat w c z e ś n i e j . Wszyscy członkowie straży o p o d a t k o w u j ą się do­ browolnie. Ze s k ł a d e k tych t w o r z ą fundusz przezna­ czony na utrzymanie kontuszy. By go p o w i ę k s z y ć , od­ wiedzali dawniej pobliskie f o l w a r k i i gospodarstwa, k t ó r y c h właściciele ofiarowywali i m niewielkie sumy. W wielu wioskach Rzeszowszczyzny spotyka się podczas Wielkanocy różnie ubrane s t r a ż e grobowe. „ Ż o ł n i e r z e " s p r a w u j ą w a r t y w kościele w Leżajsku (il. 4); dojeżdżają d o ń z pobliskich wiosek na rowerach, p r z e d s t a w i a j ą c niecodzienny widok, zwłaszcza gdy uz­ brojeni są w lance i halabardy o n i e w i e l k i c h ostrzach. Zwyczaj s t r a ż y grobowych w i ą ż e się napewno, jak to p r z e d s t a w i ł e m na początku, z d a w n y m i misteriami okresu Wielkanocy. P o r z ą d e k u t r z y m y w a n y przez nich można odnieść do tradycji ewangelicznej. Dawniej, na­ śladując rzymskich żołnierzy, p e ł n i ą c y c h s t r a ż przy gro­ bie Jezusa, padali na ziemię po s ł o w a c h „ C h r y s t u s Z m a r t w y c h w s t a ł " (czytamy to już w didaskaliach w i e ­ lokrotnie cytowanej Historii o chwalebnym Zmartwych­ wstaniu Pańskim). Potem odwiedzali najpierw przed­ stawicieli elity miasteczka i samego k a p ł a n a , a n a s t ę p ­ nie wszystkich m i e s z k a ń c ó w okolicy, p r z y n o s z ą c swymi r y m o w a n k a m i wieść o Z m a r t w y c h w s t a n i u , tak jak czy­ n i l i to apokryficzni legioniści P i ł a t a (por. przyp. 15). Wszystkie oddziały uczestniczą też we mszach odpra­ wianych w tych dniach, oraz a s y s t u j ą księdzu przv święceniu j a d ł a , wody i ognia. Z m i a n y strojów o d d z i a ł ó w straży grobowych doko­ n y w a ł y się zapewne w e d ł u g k r y t e r i ó w estetycznych i emocjonalnych. Najwięcej zespołów przywdziewa m u n ­ dury n a w i ą z u j ą c e do u n i f o r m ó w z o k r e s ó w : Insurekcji 97 �Kościuszkowskiej, K s i ę s t w a Warszawskiego, Powstania Listopadowego, Wiosny L u d ó w . Nie ma chyba podstaw do przypuszczeń, iż wyda­ rzenia historyczne w p ł y n ę ł y na sens tego obrzędu. Na­ leży sądzić, iż n a r u s z y ł y one t y l k o jego dotychczasową „scenografię", tak jak to m i a ł o miejsce z „ t u r k a r n i " z Gniewczyny, k t ó r y c h m u n d u r y w niczym nie przy­ p o m i n a j ą orientalnych, choć sama nazwa oddziału nie uległa zmianie. Większość przedstawionych opisów straży grobo­ wych pochodzi z t e r e n ó w Rzeszo wsaczyzny. Znane są jednak teksty p o ś w i a d c z a j ą c e istnienie tego obrzędu w Polsce centralnej — w Ł ó d z k i e m i na Mazowszu czy też na Ż m u d z i i w K r a k o w s k i e m . Fakt, iż n a j w i ę k s z a ilość opisów o b r z ę d u dotyczy Rzeszowszczyzny wynika z egzotycznej b a r w n o ś c i tamtejszych zespołów straży. Przykład Starej Sarzyny, w której obrzęd ten został wprowadzony zaledwie k i l k a lat temu, sugeruje, iż na terenie t y m m o g ą zachodzić analogiczne zjawiska. Spore znaczenie dla żywotności tego o b r z ę d u musi m i s ć również motywacja w s p ó ł z a w o d n i c t w a zespołów z po­ bliskich wsi. Nie u d a ł o m i się znaleźć m a t e r i a ł ó w pot­ w i e r d z a j ą c y c h istnienie tego zwyczaju na terenach Pol­ ski P ó ł n o c n e j , W a r m i i , Białostocczyzny, Śląska, P o z n a ń ­ skiego, co nie znaczy, że nie był on tam znany a cał­ kiem możliwe, że z a c h o w a ł się do dzisiaj. Warto b y ł o ­ by, wzorem X I X - w i e c z n y c h zbieraczy zwrócić sie z apelem do wszystkich m i ł o ś n i k ó w folkloru o zbiera­ nie danych dotyczących tego o b r z ę d u 2 3 24 PRZYPISY 1 K . Hofman, „Rycerze" przy Grobie Chrystusa, „Wisła" t. 11, 1896, s. 224. A . Karczmarzewski, Obrzędy i zwyczaje doroczne wsi rzeszowskiej, Rzeszów 1972, s. 61. Ewangelia wg. św. Mateusza, 27; 62—66. A. Karczmarzewski, op. cit., s. 61 — oraz Z. de Bondy, Słownik rzeczy i spraw polskich, Warszawa 1934, s. 294: „poczynając od średniowiecza i niemal do końca X V I I I w i e k u w W i e l k i m Tygodniu odgrywano po miastach i wsiach polskich misterja, k t ó r y c h t r e ś ć z a c z e r p n i ę t a b y ł a z historii Męki P a ń s k i e j " . H . Łopaciński, Rycerze przy grobie Chrystusa, „Wisła" t. 14, 1900, s. 311. « Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pań­ skim, W r o c ł a w — Warszawa 1971, s. X I I I — X V I , tam też na s. C I I I — C V I znajduje się bibliografia dotycząca teatru i dramatu liturgicznego. J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Au­ gusta III, W r o c ł a w — Warszawa 1972, s. 40—50 i 53—54; również ciekawe informacje w rozdziale O Kwietnej Niedzieli, s. 50—52. t a m ż e , s. 51—52. Historyja..., o p cit., s. 132. M . Rawicz-Witanowski, Rycerze przy Grobie Chrystusa, „Wisła" t. 12, 1898, s. 288—289. F. Kotula, Echo minionych stuleci czyli „turki", „Magazyn K u l t u r a l n y " , r. 1979, nr 1, s. 50—53. " t a m ż e , s. 53. » t a m ż e , s. 52/53 — jeden z i n f o r m a t o r ó w K o t u l i twierdzi, że s t r a ż w Gniewczynie Ł a ń c u c k i e j datuje się od czasu napadu tatarskiego, k t ó r y n a s t ą p i ł pod­ czas Wielkanocy. S t r a ż przy grobie t r z y m a l i w ó w c z a s Turcy i dlatego teraz tak się to nazywa. Kotula: „ t r u d ­ no jednoznacznie w y j a ś n i ć , co to może oznaczać; czyż­ by straż t r z y m a ł a j a k a ś dworska służba, z turecka prze­ brana?" Był też Kotula w miejscach, gdzie w a r t ę trzy­ m a j ą strażacy. Pisze o n : „zrodziło to we mnie m y ś l że owe w s p ó ł c z e s n e straże to po prostu dalekie echo pogotowia pirzeciwtatarskiego i że jest to dzieło Bo­ żogrobców, k t ó r z y powołali rodzaj samoobrony społecz­ nej od z e w n ę t r z n e g o n i e b e z p i e c z e ń s t w a " J. Kitowi.cz, op. c i t , s. 136. por. Żywot Pana i Boga Naszego Jezusa Chrys­ tusa..., Częstochowa 1830, s. 259. 2 3 4 5 7 8 9 1 0 31 1 1 1 5 Fot. 14 Drobiazgi ludoznawcze, R. Orczykowski, Opis straży przy Grobie Pana Jezusa, „ W i s ł a " t. 15, 1901, s. 645—€46. » H . Łopaciński, Do art „Rycerze przy grobie Chrystusa", „ W i s ł a " t. 12, 1898, s. 522—523, przedruk z „ K u r i e r a Porannego" nr 106 z dn. 18IV1898, b ę d ą c y k o r e s p o n d e n c j ą z R y c h w a ł u w pow. K o n i ń s k i m gub. Kaliskiej. " A . Saloni, Lud Przeworski, „Wisła", t. 12, 1898, S. 55—56. » A . Karczmarzewiski, op. cit., s. 67. *> informacje u z y s k a ł e m w 1978 i 1979 r. od miesz­ k a ń c ó w R a d o m y ś l a , ks. Proboszcza Niziołka, jego gos­ podyni Zygmunta R a c z y ń s k i e g o , będącego faktycznym organizatorem o b r z ę d u i im i informacje Edwarda Jurczyka i B r o n i s ł a w a L a ­ tawca. Wvwiady w dyspozycji Katedry Etnografii U.W. Ten pierwszy b ę d ą c obecnie „ l e k a r z e m " oddziału opi­ sał w y g l ą d dawnego m u n d u r u „lekarza": bluza biała z 'czerwonymi wypustkami i l a m ó w k a m i tegoż koloru na r ę k a w a c h patkach i klapach. Obecny strój nie róż­ ni się niczym od „ w o j s k o w e g o " , poza o p a s k ą i chleba­ kiem turystycznymi z czerwonym krzyżem. te i n a s t ę p n e informacje u z y s k a ł e m w 1979 r. od W ł a d y s ł a w a J a r z ą b k a , obecnego skarbnika i k r o n i ­ karza oddziału. *» o t y m ostatnim patrz a r t y k u ł F. K o t u l i , Dębo¬ wieckie wojsko, „ M a g a z y n K u l t u r a l n y " , r. 1978 nr 2, s, 62—64. Jest tam opis ,'ukrycia" się uniformu G w a r d i i Narodowej, z tego okresu, w stroju straży grobowej. Autor opisuje też zmiany j a k i m p o d l e g a ł ten strój w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat. J a k i ś jego ele­ ment <np. nakrycie g ł o w y ) uległ c a ł k o w i t e j zmianie, tylko dlatego że (można było w ł a ś n i e k u p i ć stroje z de­ mobilu, lub po r ó w n i e niskich cenach z innych źródeł. Opisy s t r a ż y grobowych znaleźć można, poza cy­ t o w a n y m i w y ż e j publikacjami, w : M . Wołonezewski, Biskupstwo zmudzkie, K r a k ó w 1898, s. 228. „ D a w n i e j k u końcowi Wielkiego Tygodnia kilkudziesięciu m ł o d y c h c h ł o p c ó w p r z e b i e r a ł o się po żołniersku, uzbrajali się w szable i strzelby i strzegli grobu Zbawiciela. Gdy na warcie s t o j ą c y m godzina m i n ę ł a , obrany spomiędzy nich d o w ó d c a rozkazawszy jednemu u d e r z y ć w b ę b e n wchodził p o w a ż n y m marszem do kościoła i z m i e n i a ł warte Tak czynił co rodzina aż do c h w i l i z m a r t w y c h ­ wstania Chrystusa z grobu". ' Drobiazgi ludoznawcze. Rycerze przy grobie Chrys­ tusa, „Wisła" t. 17, 1903, s. 510 — opis s t r a ż y ; „W k o ś ­ ciele parafialnym w e wsi Kunczyn, w pow. Mazowiec­ kim gub Ł o m ż y ń s k i e j (...) chłopcy od 18 do 20 lat mający... stoją na s t r a ż y po dwóch, jeden z jednej, drugi z drugiej strony grobu. U b r a n i są w papierowe h e ł m y na głowie, w r ę k a c h mają toporki". W. Flaczyńskd, Rycerze przy grobie Chrystusa, „Wis­ ła", t. 11, 1897, s. 416— „(...) podobny zwyczaj prze­ c h o w a ł się na trakcie z Łodzi do Kalisza, w mieście powiatowym Ł a s k u w gub. Piotrkowskiej. „Rycerze" w y s t ę p u j ą t a m w strojach stylowych, w pancerzach i h e ł m a c h z grzebieniami z piór, i uzbrojeni są w ha­ labardy. Jest ich 12Jtu. Dowódca ich (...) w y r ó ż n i a się p u r p u r o w y m płaszczem, złotym h e ł m e m z d ł u g i m p i ó ­ ropuszem, oraz szerokim mieczem. Prócz strzeżenia gro­ bu (po czterech na z m i a n ę ) , a s y s t u j ą w komplecie przy mszy w pierwszy i d r u g i d z i e ń Wielkie] Nocy, oraz po d w ó c h z d o w ó d c ą na czele p r z e p r o w a d z a j ą księdza do kazalnicy i z powrotem. Jaskrawe stroje, c h r z ę s t zbroi i ceremonialne woltv tych „ r y c e r z y " p o c h ł a n i a j ą cała u w a g ę zebranych Rycerze" r e k r u t u j ą s e wy­ łącznie ze sfery rzemieśLni.czej", K r ó t k i e informacje o s t r a ż a c h grobowych znaleźć m o ż n a w art. Różne loiadomości — Straż przy grobie Chrystusa Pana, „Wisła", t. 17, 1903, s. 127; O. K o l ­ berg, Mazowsze I , s. 134, Krakowskie I , s. 280, Kalis­ kie, cz. I , seria X X I I I — w y d . I , s. 82; M . Rawicz¬ - Wilanowski, Obchód grobu Chrystusa Pana, „Tydzień Piotrkowski", t. X X I I , s. 11; „Gazeta Kaliska", R. 1897, nr 32; „Orli L o t " , t. 9, s. 192; t. 10, s. 158; t. 14, s. 43. W latach 1978—1980 w czasie b a d a ń terenowych organizowanych przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie z e b r a l i ś m y w s p ó l n i e z Krzysztofem Chojnackim m a t e r i a ł y dokumentacyjne (fotografie fil­ my) o ,:turkach" z R a d o m y ś l a Woli Rzeczyckiei i Gniewczyny. " ' fi 2 4 ; autor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/529edfdecbfe9d883f2227b337d50992.pdf 0903b4aa4017ea3a77d7bd8af8802387 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3042 Title A name given to the resource Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.69-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak W O K Ó Ł FOTOGRAFII NAGROBNEJ F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y , w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o ­ spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie. wokującym do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą fotografowanego. Ostatnio słyszy się o kradzieżach co bardziej atrakcyjnych „Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży, ostatniego Powiedziałem k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j : już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a oglądam oczy, które widziały cesarza." p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę b r a t a Napoleona, Jerome'a (1852). 1 W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne. Najczęściej Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych, fotografo­ k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj wanie stało się zwyczajem świąt i uroczystości. przyjętym, n i e o d z o w n y m Można wyodrębnić fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze. elementem właściwą fotografii n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy t o głównie w s i ) . Przedstawiam 3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza­ chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak­ sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują terze m a g i c z n y m . wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły, tendencję ludowej w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias­ późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro­ teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies). Naj­ w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem, jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco­ Fotografia n a g r o b n a przedostaje się do k u l t u r y nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej­ n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś. skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy­ czaj n a grobach ziemian i bogatszych mieszczan. Dane o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w dekadach wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e . umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a ­ Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal­ grobek towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan, liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a ­ l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y ­ ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco­ l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz- wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen­ na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y wiejskie t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie. wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o ­ i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h . a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y . Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw­ k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto­ łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto­ 70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi? załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh Czym ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a XX grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ? zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e cmentarzy, Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob­ różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe ogromną trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami. wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię­ Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę. c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie). stanowią Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze fotografie Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a ­ się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a ­ ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a ­ grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach. grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze, Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69 �giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar­ łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby — pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie. N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie. mogiłach z solidniejszego materiału, np. posiadających Na krzyż żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem. N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia montowane jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed­ stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę­ puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz 10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia człowieka. Większość fotografii nagrobnych m a kształt elipsoidalny, odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana­ logii) formie imago clipeata, charakterystycznej m.in. dla por­ tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób zmarłych. Fotografia portretowa międzywojennym, w Polsce, jeszcze w okresie zwłaszcza n a prowincji, chętnie stosowała formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał się on jako najbardziej właściwy dla fotografii Formę imago clipeata spotyka się także przy cmentarnej. przedstawianiu 1 II. l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej n a wsi mogiły do nagrobka 2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u w latach 30—70-tych na badanych liczby fotografii cmentarzach dawniej trwałego, z kamienia. N a starym cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże. Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw. c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy. W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce­ mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26). Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar­ łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po­ ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są też płyty z napisami i fotografiami umieszczonymi n a płasz­ czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a grobowcach. P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano odklejono z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy. Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed­ n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar­ łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo­ rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej. 70 Z mini szere­ "w-tt 50-łt io-h to-lt �<L ko-k 5o-{t Ъ l i i 3 u O Чек Sou tó-tt 1 Sole*- S* 6 5c-ft- tof* Tof. зс ST- АО AO IZ H ? AS IZ i 3 Я i 5 G 41 So'it. At -10-k 46 Ъ -tone- Зо-łt 3 9o 5о+ Ьо-к ło-Ь. 33 % АЪ 4? fo-h 54 4Ь5 ЪО Ił 71 �72 �7 momentów uroczystych z życia człowieka l u b zdjęć pamiątko­ niespotykana dotychczas sugestywność pierwszy cli dagero typów w y c h ; bywają t o fotografie małego dziecka, zdjęcia ,,od pierwszej i i c h n i e s p o t y k a n a wierność wobec n a t u r y . " K o m u n i i " , ślubne i t p . Jest t o wyraźna stylizacja proponowana g r a f t r a k t o w a n y był, szczególnie w początkowym okresie r o z w o j u 2 Również sam foto­ przez fotografów, którzy w t e n sposób realizują zapotrzebowanie f o t o g r a f i i , j a k o pół-czarownik, oszust, m a g , zaprzedany diabłu, n a modę „ r e t r o " . Fotografie te t r a k t o w a n e są j a k o szczególnie c u d o w n y p r e s t i d i g i t a t o r , wróż, demoniczny wynalazca. T e n t y p uroczyste, ważne, trwałe. postaci częściowo przeniknął do l i t e r a t u r y , a ze sposobem t r a k ­ F o t o g r a f i a , bardziej niż j a k i e k o l w i e k inne pamiątki, pozwala t o w a n i a go j a k o pół-anioła, pół-demona do dziś zetknąć się można przypomnieć sobie więcej szczegółów z życia zmarłego. Umożli­ w niektórych wsiach P o l s k i . F o t o g r a f jest więc osobą posiadającą w i a unaocznienie sobie jego Osoby. J a k t w i e r d z i w i e l u i n f o r m a ­ pewną władzę n a d śmiercią. W książce Stojśina, Sawa-fotograf torów zmarły „staje przed o c z y m a " , „patrzy n a n a s " , „można pokonuje własną śmierć, utrwalając ją za pośrednictwem k a m e r y r z n i m porozmawiać". M o t y w a c j e nieumieszczania zdjęcia zmar­ i pokazując ze swego p u n k t u widzenia (patrzenia). „ W y d a ł i m łego n a grobie wiążą się również z t y m s a m y m wrażeniem obec­ się podejrzany przez swój w y s o k i wzrost i a p a r a t y fotograficzne, ności zmarłego. Sam fotograf z a m y k a „osobę w momencie, w których nie chciał oddać m i m o wszelkich namawiań, próśb, c h w i l i " , sprawia, że staje się ona n i e m a l nieśmiertelna, a w każdym a w końcu i gróźb. W y p r o w a d z i l i go n a polankę (...) i w y c e l o w a l i razie przywrócenie obrazu zmarłego jest sprawą jednego spojrze­ w niego k a r a b i n y . (...) n i a n a fotografię. Wierzenie o swego rodzaju życiu i s t o t zamknię­ chciał unieść i swój aparat i sfotografować i c h , k i e d y będą do t y c h w kadrze f o t o g r a f i c z n y m podaje B e n j a m i n w s w y m z n a k o m i ­ niego strzelać. Powiedział jeszcze: — Te fotografio staną się t y m eseju o h i s t o r i i f o t o g r a f i i : „początkowo nie śmiano dłużej częścią h i s t o r i i światowej." przypatrywać się w y k o n a n y m przez niego (Dageurro'a) zdjęciom. Wyrazistość t y c h l u d z i wzbudzała lęk; patrzący na nie miał Wymagania Ponieważ nie opuścili karabinów, w u j e k 3 stawdane jeszcze niedawno f o t o g r a f o w i były bardzo duże. Musiał o n „ o ż y w i ć " osobę zmarłą. Działo się t a k ze wrażenie, że te małe d r o b n i u t k i e twarze n a zdjęciu mogą czło­ zdjęciami l u d z i , którzy z m a r l i nie zdążywszy zrobić sobie foto­ w i e k a n a w e t widzieć, t a k oszałamiająco oddziaływała n a każdego g r a f i i . Zapraszano wówczas fotografa, b y t o n wykonał p o r t r e t 73 �nieboszczyka i wyretuszował go tak, by sprawiał wrażenie żywego się zna może czasem poznać, że to zdjęcie tego co już umarł, Opowie­ a nie żywego." W istocie n a cmentarzu w R y b i t w a c h obok Józe­ dział m i o t y m 64-letni fotograf z Józefowa nad Wisłą — Józef fowa n/Wisłą jest spora ilość tak retuszowanych zdjęć z charak­ człowieka. Zdjęcie takie umieszczało się n a nagrobku. Pilichowski. „Jak nieboszczyk jest w trumnie, to biorę samą terystycznymi mgiełkami różu i błękitu. Przypatrując się i m twarz nieboszczyka, dorabiam oczy, ubiór, tło, uszy. Wstawia się bliżej z łatwością można spostrzec, że są to zdjęcia zrobione już to wszystko t a m gdzie powinien ich mieć." Celem lepszego „oży­ po śmierci, zdjęcia które zostały „ożywione". Najlepszym przy­ w i e n i a " zmarłego można było zażyczyć sobie zrobienie modelacji kładem takiego pośmiertnego retuszu jest kobiece zdjęcie z tegoż portretowej. Tą metodą wytwarzano słynne monidełka, nie tylko cmentarza, zrobione z żabiej perspektywy. Osoba t a m a uszy n a zresztą z przeznaczeniem nagrobnym. wysokości stawów żuchwowych, czego nie można wytłumaczyć Pilichowski t a k o t y m mówił: „to się nazywa modelarstwa doróbka, modelarstwo por­ tretowe, albo modelacja. D o dziś jest chyba w Lublinie spółdziel­ jedynie zastosowanym skrótem perspektywicznym (il. 16). Powróćmy teraz do tematów i kompozycji samych zdjęć. nia „Zorza" co to robi. Wzmacnia się co trzeba, najpierw usta. Fotografie, Przysłania się przy robieniu powiększenia, tak żeby tło było białe nieliczne i w praktyce ograniczone do zawodów „mundurowych". i człowiek wychodzi j a k żywy. Najgorzej jest zrobić uszy. T e n co Naturalnie najczęściej występują zdjęcia żołnierzy i oficerów w według których można rozpoznać zawód osoby są 16 15 14 MAiZONKUWIE WSZAK D i STANISŁA tt/tochmtj co/eace ŁAT Jasi L A T 22 ŁUKASIEWICZ Ш1ШАК и щ у Штщ тмшсщ w КШАИ WlJłY SM И-УМЙ411. . vri. 15-11 196^ w 11 wiośnie życia STROSKANI RODZICE 21 К Лт^пеТаб mm zoczą Щ lecz х Ъегса niac/y и н ц з Шит u m ZDROWAŚМША Ш Ш Ш Ш Г итпш RYSIEMU ZE STASM mmr икошк POZOSTAWILIŚCIE W SERCACH NASZYCH 8iL.rAl.t2Y l SWE IRfiSK TWARZE *вОУ Ш IIEZAPffMKiAliE IMKUMtU ВИШМ» 1ИШ« 74 �'щяшшшшшшшяшш» st KRUCZEK P MATEUS7 MICHAŁ < " 2 8 . n . ! ? 7 3 t ZO V I I . 1^73 ROGALA POWIĘKSZYŁ m m m m m t i l l s mundurach (il. 30). Uderzająco duża jest liczba młodych, zmarłych wiedzi: „wojskowi powinni mieć zdjęcia w mundurze, bo mundur tragicznie, m. inn. podczas pełnienia służby wojskowej. to jakby część ich s a m y c h . " Bardzo często spotyka się fotografie zmarłego w mundurze armii przedwojennej Zdjęcio lub Polskich Sił 4 księży (różnych wyznań) w sutannach. Zbrojnych n a Zachodzie jest bardziej nobilitujące dla rodziny. Fotografiami zupełnie szczególnymi są dwa zdjęcia z cmen­ Żołnierze to również kategoria jedyna osób, wobec których więk­ tarza w R y b i t w a c h . Prawe to portret mężczyzny, lewe fotografia szość informatorów deklaruje możliwość pozostawienia czapki Krzyża Grunwaldzkiego I I I klasy (il. 19). Jest to przykład nie­ n a zdjęciu. Poza wojskowymi widziałem również zdjęcia osób zwykły dlatego, że o t y m nie m a ani słowa n a tablicy nagrobnej. w uniformach kolejarzy czy leśników, w strojach pielęgniarek. T a k wyrażona informacja, że zmarły otrzymał (a może powinien Bardzo rzadkie są zdjęcia milicjantów w mundurach. Z n a m też był otrzymać?) wysokie odznaczenie, nie może umknąć uwadzo k i l k a zdjęć lotników, n a których przedstawieni są oni z samolo­ przeohodnia. tami (il. 28 ). Specyfika grobu lotniczego ze śmigłem, pozwala­ Mówi Pilichowski: ,,na nagrobki to przeważnie biusty dają. jąca od razu zidentyfikować zawód i rodzaj śmierci leżącego t a m Nikt nie uważa żeby nogi były ważno. A poza t y m to (zdjęcie) ozłowieka, odpowiada specyfice samego zdjęcia, przedstawiają­ jest małe, pół-pocztówki albo pocztówka i mrówka byłaby n a cego człowieka z maszyną n a której pracował. Oto kilka wypo­ n i m . " 42-letnia kobieta z Sieniawy powiedziała: „na zdjęciu n a - 75 �20 g r o b k o w y m jest t y l k o t w a r z , bo t w a r z t o jest streszczenie czło­ czarno-białej: p o pierwsze w i e k a . " J e d n a z i n f o r m a t o r e k t w i e r d z i , że n a zdjęciu n a g r o b n y m drugie lepiej h a r m o n i z u j e z sytuacją cmentarza. O t o k i l k a o p i n i i jest ona bardziej wiarygodna, po nie zmieściłaby się cała osoba. I n n a t w i e r d z i , że n a t a k i c h zdję­ na t e n t e m a t : „najlepiej pokazuje fotografia czarno-biała, bo ciach są t y l k o twarze, „bo t w a r z jest najważniejsza w człowieku." nic t u nie upiększone jest, t a k j a k n p . w k o l o r o w a n e j . " 6 „Tylko n a ogól l u d z i czarno-biała nic nie fałszuje, oczywiście nie może być retuszo­ zmarłych śmiercią naturalną, zwykłe w podeszłym w i e k u . N a ­ wana, k o l o r zaś dodaje, oczywiście też oddaje prawdę, ale jest Zdjęcia portretowe-nagrobne przedstawiają t o m i a s t osoby zmarłe śmiercią gwałtowną, zmarłe młodo, częściej to bardziej ładny obrazek, niż zapis f a k t u . " niż inne kategorie zmarłych przedstawiane są w pełnej sylwetce, grafa — 7 „Załęży o d foto­ jeden p o d k o l o r u j e , w z m o c n i , ale t y l k o czarno-biała j a k g d y b y „nie zasłużyły" sobie jeszcze n a t y p p l a n u zdjęciowego mówi p r a w d ę . " „Czarno-biała n i c nie u b a r w i a , pokazuje j a k jest przysługujący zmarłym, odchodzącym w sposób n a t u r a l n y i w po­ naprawdę." „Czarno-biała raczej jest p r a w d z i w a . K o l o r o w a t o deszłym w i e k u . Zdjęcia dziecięce są tego najlepszym przykładem. fotograf p o d k o l o r u j e , o t a k j a k n a t y m zdjęciu, czy m y t a k Często występują t u fotografie reportażowe, z tłem p l e n e r o w y m , z mężem w y g l ą d a m y ? " zdjęoia w r u c h u . Wiele z n i c h pokazuje całą postać dziecka. Jest czarno-białe, bo t a k i e jest żałobne, bardziej p a s u j e . " to zresztą t e n rodzaj zdjęć gdzie wszelkich odchyleń o d d o m i ­ dziwsze jest zdjęcie czarno-białe. K o l o r o w e jest ładniejsze i od­ nujących ujęć jest najwięcej. mładza." 5 W o b e c możliwości pojawienia się w najbliższych latach 8 9 12 10 „Zdjęcie na grób p o w i n n o być owalne, 11 „Praw­ „Fotografia czarno-biała jest bardziej p r a w d z i w a niż k o l o r o w a — k o l o r y są sztuczne, ludzie chcą mieć zdjęcia kolorowe zdjęć b a r w n y c h n a n a g r o b k a c h pytałem również i o tę sprawę. ze s n o b i z m u . " Wszyscy n i e m a l i n f o r m a t o r z y podkreślali d w a aspekty f o t o g r a f i i w i e r n a . K o l o r o w a tego t a k nie przedstawia. O r e t u s z u n i e może 76 1 3 „Czarno-biała t o fotografia najbardziej uczciwa, �być n j o w y , jest to w t e d y t a k j a k b y t o b y l zamazany obraz." „Wierniejsza jest fotografia czarno-biała, bo jest t u gra c i e n i . " 1 4 s t o p n i u niż dawniej stała się p r z e d m i o t e m pamięci, podczas g d y 1 5 w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j obowiązywał n i e m a l zakaz żałoby po Jest rzeczą charakterystyczną, że n a w e t c i i n f o r m a t o r z y , którzy twierdzą, iż fotografia k o l o r o w a w ogóle jest p r a w d z i w a , l u b wolą ją ze względów estetycznych, bardziej wybierają zdjęcia czarno-białe j a k o najbardziej nadające się n a nagrobek. W y p o w i e d z i n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h dzieci są zróżnico­ wane. J e d n i twierdzą, że f o t o g r a f i i t a k i c h nio p o w i n n o się za­ mieszczać, i n n i podają dość dokładne k a n o n y t a k i c h zdjęć. „Dzie­ d z i e c k u . Znana powszechnie legenda opowiadająca o matce, która w d n i u W s z y s t k i c h Świętych, n a n o c n y m nabożeństwie zmarłych s p o t y k a swoje dziecko z dzbanem pełnym lez m a t c z y ­ n y c h , uniemożliwiających oderwanie się o d świata ziemskiego, najlepiej wyraża d a w n y nakaz zapomnienia. Zdjęcia umieszczane jeszcze za życia człowieka się z dezaprobatą większości osób, z którymi spotykają rozmawialiśmy. ci? N i e p o w i n n o się umieszczać i c h zdjęć n a grobach. Są j a k b y „Jest to uśmiercanie się za życia niegodne człowieka. Jest t o d l a za małe, n i e n a t u r a l n e i t a k i e niewinne w s t o s u n k u do t a k poważnej m n i e wstrętna zapobiegliwość." s y t u a c j i cmentarza. Jest t o miejsce przeznaczone w g m n i e d l a zdjęcia jeśli dana osoba jeszcze żyje, bo może żyć jeszcze długo, l u d z i w sile w i e k u . T a k i c h nie s z k o d a . " może się zmienić. T a k się nie r o b i . " 16 „Małym dzieciom też 19 „ N i e p o w i n n o się umieszczać „Człowiek nie idzie n a 2 0 można dawać zdjęcia (nagrobne). N i e daje się t y l k o n o w o r o d k o m , cmentarz żeby widział siebie w grobio. L u d z i e robią t o pewnie bo wszystkie małe dzieci są podobne: nie widać n a i c h t w a r z a c h dlatego, bo są s a m o t n i . Boją się, że ślad zaginie po n i c h . " przeżycia; ze zdjęcia nio widać o s o b y . " „Ludzka logika nie pozwala, b y człowiek za życia dawał sobie 17 „Noworodkom nie daje się zdjęć, b o z w y k l e noworodków nie fotografuje się, b o n i e zdjęcie n a g r o b i e . " wychodzą dobrze n a zdjęciach." robić zdjęcia n a zapas. Spowoduje 18 Należy t u wspomnieć o dość 2 2 a l „ T a m gdzie n i k t n i e leży n i e p o w i n n o się t o szybszą śmierć. Jest t o rozpowszechnionym wierzeniu zakazującym z b y t częstego foto­ p r o w o k o w a n i o śmierci." grafowania małych dzieci p o d groźbą i c h śmierci. I n n e opinie Nie spotkałam. Sama t o b y m się b a l a . " mówią, że zdjęcia dzieci umieszcza się o d w i e k u 5—0 l a t . Jeszcze p o w i n n o się wieszać zdjęć, bo t o jest przeciw B o g u . " i n n i twierdzą, że dzieci n a zdjęciach p o w i n n y być uśmiechnięte że jest t o nierozsądne, dziwią się, że za życia ktoś myśli o śmierci; 23 „Fotografia nagrobna zawczasu? 2 4 — „ P r z e d śmiercią t o nie 2 5 I n n i mówią, i częściej widać n a n i c h całą postać. Sporą partię stanowią w y p o ­ jest t o przejaw w i e d z i o t y m , że śmierć dziecka jest czymś t a k bolesnym, nieocze­ nastawienia k i w a n y m i n i e s p r a w i e d l i w y m , że t y m b a r d z i e j , b y nie potęgować testament, dyspozycje dotyczące pogrzebu i s t y p y były rzeczą u b l i s k i c h bólu p o stracie dziecka, nio należy umieszczać n a nie t y l k o umierających, lecz często l u d z i z d r o w y c h , w sile w i e k u grobie jego w i z e r u n k u . Istnieje rozbieżność pomiędzy istnieniem pamiętających zwyczajnie dużej ilości dziecięcej f o t o g r a f i i nagrobnej a opiniami na ten t e m a t i możliwości i c h stosowania. Jest j e d n a k f a k t e m , że ostat­ n i o , poczynając o d l a t 7 0 - t y c h , rozpowszechniły się n a w i e l u , w t y m i w i e j s k i c h cmentarzach, kamienne n a g r o b k i dziecięce, w które w m o n t o w a n o zdjęcia. Śmierć dzieci w dużo większym charakterystycznego n a materialną dla k u l t u r y doczesność — w-spółczesnej jeszcze niedawno o swojej śmierci. Oczywiście pomiędzy w y p o w i e d z i a m i o f o t o g r a f i i nagrobnej instalowanej zawczasu a f a k t a m i n a c m e n t a r z u istnieje duża rozbieżność, t z n . m i m o deklarowanej niezgody n a t e n t y p zdjęó i stwierdzeń o i c h niewystępowaniu, jest i c h dość dużo. Odpowiedzi n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h przedstawiających 77 �78 �3QZEX PREJS ZYŁ IM POKÓJ ii I JEGO: DUSZY 25 I -J i i i штж. �80 �osoby w t r u m n i e były zgrupowano wokół dwóch, n i e z b y t odda­ i n n y c h . Proszą w t e d y o zdjęcie (wyretuszowanie — p r z y p . K . K . ) l o n y c h biegunów. Oto o b y d w a z n i c h : „osób w t r u m n i e na zdjęciu c z a p k i . T a k i e zdjęcie t o j a k w kościele." n a g r o b n y m ? ! Z t a k i m i się nie spotkałem, t o c h y b a jakiś półwariat." 32 Z c y t o w a n y c h w a r t y k u l e w y p o w i e d z i informatorów można „Zdjęć w t r u m n i e nie p o w i n n o się umieszczać n a gro­ byłoby odczytać dwie przeciwstawne tendencje r o z w o j u f o t o g r a f i i bach, dlatego, że nie p o w i n i e n być u t r w a l o n y t e n t r a g i c z n y obraz n a g r o b n e j : idealistyczna (dążenie, b y osoba przedstawiona była n a zdjęciu, ponieważ jest t o z b y t bolesne d l a najbliższych." taka, j a k „wypada", t j . j a k wymaga 2 6 27 tego powaga miejsca) Następną grupę tworzą w y p o w i e d z i n a t e m a t m i m i k i , u b i o r u i realistyczna (dążenie do przedstawienia zmarłego t a k i m , j a k i m i nakryć głowy osób n a fotografiach n a g r o b n y c h . „Człowiek n a był za życia). Operacji tej przyporządkować można i n n e : h i e r a - zdjęciu p o w i n i e n być s p o k o j n y , a n i wesoły, a n i s m u t n y . U b r a n i e tyczność — naturalność; powaga — uśmiech; m u n d u r l u b c i e m n y jest obojętne, alo lepiej żeby było t a k i e , w j a k i m t e n człowiek g a r n i t u r (często z „doretuszowanymi" odznaczeniami) z w y k l e chodził, bo t o bardziej szczerze. T y l k o w o j s k o w i p o w i n n i „ s w o b o d n y " ; t y l k o t w a r z — cała postać; b r a k tła — wyraźne być w m u n d u r z e , b o t o b u d z i szacunek. I n n i ludzie p o w i n n i być tło. bez c z a p k i , bo t o śmierć, a cmentarz t o miejsce uroczyste." 28 — strój Cmentarz stał się a l b u m e m portretów lokalnej społeczności. „Człowiek n a zdjęciu m a być bez c z a p k i , bo t a k jest bardziej po­ D l a w i e l u l u d z i jest t o najlepszy łącznik ze zmarłymi, przycho­ d o b n y . P o w i n i e n być raczej wesoły, b y było m n i e j żal, żo go nie dzą o n i n a cmentarz, a b y porozmawiać za pośrednictwem zdjęć ma." z t y m i , którzy już n i e żyją. 2 9 „Najlepsze jest zdjęcie z młodszych l a t , w o d p o w i e d n i m , odświętnym u b r a n i u . Najczęściej człowiek n a zdjęciu jest s m u t n y , bo mało k t o n a f o t o g r a f i i w y c h o d z i w e s o ł o . " Trwały k a m i e n n y nagrobek, zaopatrzony w zdjęcie, u s y t u o ­ „Jacyś m u n d u r o ­ w a n y w n o w e j , zurbanizowanej przestrzeni cmentarza, każe i n a ­ w i t o mają czapki n a głowie, ale i n n i raczej n i e . M i n y raczej po­ czej spojrzeć n a rolę c z y n n i k a pamięciowego we współczesnej ważne, czasami w i d z i się twarze uśmiechnięte — t o raczej osoby k u l t u r z e . Dokładniejsze b a d a n i a pozwoliłyby sformułować teore­ młode." tyczne uogólnienia, n a j a k i e nie m a miejsca w n i n i e j s z y m szkiou, 31 30 „Czasem ludzie przynoszą zdjęcia w kapeluszach, albo czapkach, żeby zrobić z n i c h zdjęcie nagrobne, j a k nio mają będącym j e d y n i e sygnałem p r o b l e m a t y k i . 81 �PEŻ Y P l S Y * R. B a r t h e s , La chambre claire, s. 13 W . B e n j a m i n , Twórca jako wytwórca, Poznań 1976, s. 3 1 , z eseju Mała historia fotografii. 2 V . S t o j s i n , Kino w pudełku od zapałek, Warszawa 1983, s. 90. W książce tej fotograf zjawia się znikąd, opowiada fantas­ tyczne p r z y g o d y o s w y m pobycie za granicą, u b r a n y jest w w y ­ soki kapelusz i długi, połatany płaszcz, walczy z d u c h a m i , spro­ wadza liczne, często n a d n a t u r a l n e klęski n a miasteczko, k o n s t r u ­ uje nieprawdopodobne m e c h a n i z m y , m . i n . największy k a r a b i n świata, jest u w i e l b i a n y przez dzieci a dorośli traktują go j a k demona. 3 4 K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska, w o j . przemyskie. O problemie p l a n u filmowego por. przykłady ze ss. 78—79 Semiotyki filmu J . Łotmana, Warszawa 1983. „ K i e d y widzowie u j r z e l i pierwszy f i l m , w którym zastosowano zbliżenie, b y l i p e w n i , że stali się o f i a r a m i k p i n . P o j a w i e n i u się n a ekranie t a k i c h zdjęć towarzyszyły o k r z y k i : „Pokażcie n o g i ! " . Por. też każdą prawie książkę n t . h i s t o r i i k i n a w części poświęconej G r i f f i t h o w i . 5 6 7 8 9 B y ł y w o j s k o w y , l a t 65, Łańcut. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. K o b i e t a , l a t 73, Sieniawa. Chłop, l a t 57, Kramarzówka. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 K o b i e t a , l a t 65, Kramarzówka. K o b i e t a , l a t ok. 40, Jarosław. K o b i e t a , l a t 52, Łańcut. F o t o g r a f zawodowy, l a t 60, Łańcut. Wróżka, l a t o k . 50, Jarosław. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t ok. 4 0 - t u , Jarosław. Starsza k o b i e t a , Przeworsk. K o b i e t a , l a t , 57, W o l a Węgierska. K o b i e t a , l a t o k . 50, Łańcut. Mężczyzna, l a t ok. 70, Jarosław. K o b i e t a , l a t o k . 40, Wiszownica. K o b i e t a l a t 73, Sieniawa. Pielęgniarka, w i e k średni, Przeworsk. Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk. Pielęgniarka, wiek średni, Przeworsk. K o b i e t a , 42 l a t a , Sieniawa. K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska. Mężczyzna, l a t 75, Łańcut. K o b i e t a , l a t 44, Sieniawa. Fotograf, l a t 60, Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b55a87340da5e01b786772d6cdceb6a.pdf 1f851a47621f92f1cb2900b0a6c49093 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3369 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3157 Title A name given to the resource dzień narodzin Głowy. Przyczynek do badań nad problematyką świętojańską / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.175-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak DZIEŃ NARODZIN GŁOWY PRZYCZYNEK DO BADAŃ NAD PROBLEMATYKĄ ŚWIĘTOJAŃSKĄ Kalendarz ś w i ą t c h r z e ś c i j a ń s k i c h z a w i e r a ł znacznie więcej dni p o ś w i ę c o n y c h osobie ś w . Jana Chrzciciela niż m o g ł o b y się to obecnie w y d a w a ć . Wiele z tych ś w i ą t nie jest j u ż obchodzonych, wiele w y p a d ł o z ka­ lendarza lecz ich elementy o d n a l e ź ć m o ż n a w o b r z ę ­ d o w o ś c i tych d n i ś w i ę t o j a ń s k i c h , k t ó r e obchodzi się do dzisiaj. Sw. Jan jest j e d n ą z tych nielicznych postaci, (wraz z Jezusem i M a t k ą Boską), k t ó r e j dzień narodzin umieszczony został w c h r z e ś c i j a ń s k i m kalendarzu. Ś w i ę ­ tość Jana jest szczególnego rodzaju: jest on poprzed­ n i k i e m Chrystusa, heroldem z w i a s t u j ą c y m jego p r z y j ś ­ cie a zarazem p o s ł a ń c e m p r z y g o t o w u j ą c y m je. Aby pod­ k r e ś l i ć tę jego rolę u ż y w a n o 'mion Prodromus i Praecursor D o m i n i . Sam Jan był spokrewniony z Jezusem a do ich pierwszego k o n t a k t u doszło j u ż w ł o n a c h m a ­ tek. Obydwoje rodzice Jana pochodzili z rodu k a p ł a ń ­ skiego, od Aarona. Oboje b y l i starzy i żyli bez grzechu. N i e z w y k ł o ś ć b r z e m i e n n o ś c i Elżbiety była więc przede wszystkim s p r a w ą j e j w i e k u ; s ą a z o n o też o niej, że jest b e z p ł o d n a . Podczas s k ł a d a n i a ofiary kadzenia u k a ­ zał się Zachariaszowi A r c h a n i o ł G a b r i e l (ten sam, k t ó r y potem z w i a s t o w a ł M a r i i ) z a p o w i a d a j ą c przyjście na świat J a n a . Zachariasz nie potrafił u w i e r z y ć i pozostał niemy aż do dnia obrzezania swego syna, kiedy to dziecku n a d a w a ł o się imię i g ł o ś n o je w y p o w i e d z i a ł . Zwiastowanie narodzin Jana, ciąża E l ż b i e t y i wreszcie same narodziny były wydarzeniami c u d o w n y m i . Ł a c i ń s k i e imię Johannes v . Joannes pochodzi z he­ brajskiego Jechochanan v . Jochanan co znaczy „Bóg jest ł a s k a w " lub „Boża ł a s k a " . U w a ż a n o też, że Jan był p i e r w s z y m c z ł o w i e k i e m o t y m i m i e n i u , a zostało m u ono nadane przez samego B o g a . K o l e j n ą , n i e z w y k ł ą cechą ż y w o t a ś w . Jana jest fakt, iż jego p i a s t u n k ą b y ł a przez pewien czas sama M a r i a , matka Jezusa. Pierwsze lata swego dzieciństwa s p ę ­ dzali razem. R ó w n i e ż Jan i E l ż b i e t a uciekali przed rzezią n i e w i n i ą t e k , chociaż miejsce ich pobytu było znacznie oddalone od B e t l e j e m . P o d k r e ś l a ł o to zbież­ ność losów o b y d w u p o s t a c i . W o p i n i i ludu Jan i Jezus b y l i u w a ż a n i za mlecznych braci. K o l e j n y m faktem w s k a z u j ą c y m na n i e z w y k ł y z w i ą z e k o b y d w u tych osób jest powitanie ś w . Rodziny po powrocie z Egiptu. Pierwszym c z ł o w i e k i e m , k t ó r y tego dokonuje jest ś w . Jan. On też daje ś w i a d e c t w o o Chrystusie, a sam przez w i e l u jest u w a ż a n y ma Mesjasza. Wreszcie Jan chrzci Zbawiciela w Jordanie. Jest więc c z ł o w i e k i e m w p r o w a d z a j ą c y m Jezusa w d r u g ą , niezwykle w a ż n ą część jego p o s ł a n n i c t w a . Gdy Jan zostaje u w i ę z i o n y przez Heroda w i e l u jego u c z n i ó w zostaje uczniami Je­ zusa; w y s y ł a i c h sam ś w . Jan. N i e z w y k ł e wydarzenia t o w a r z y s z ą r ó w n i e ż ś m i e r c i ś w i ę t e g o . Podobnie j a k w c h w i l i ś m i e r c i Jezusa i tutaj mamy do czynienia z symptomami katastrofy kosmicznej. Również po ś m i e r c i Jan nadal w y p e ł n i a s w ą misję poprzednika Zbawiciela. P o c z ą w s z y od I I w i e k u zaczyna p o j a w i a ć się m o t y w ikonograficzny p r z e d s t a w i a j ą c y ś w . Jana u s t ó p K r z y ż a K a l w a r y j s k i e g o . Często święty prezento­ wany jest t u ze s w ą g ł o w ą na m i s i e . Jan poprzedza 1 2 3 4 5 8 7 8 9 10 11 12 13 14 też Chrystusa u b r a m piekielnych o z n a j m i a j ą c p r o r o ­ kom ich r y c h ł e uwolnienie z o t c h ł a n i . Owa szczególna rola przypisywana temu ś w i ę t e m u znalazła swoje odbicie r ó w n i e ż w r o k u l i t u r g i c z n y m . Obchodzono w i ę c ś w i ę t o poczęcia, narodzin, ś m i e r c i i ...„trzeciego odnalezienia g ł o w y " P r o r o k a . Jest rze­ czą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w kulturze ludowej zauwa­ ż a n e są jedynie 2 fakty z. życia ś w . Jana: chrzest w Jordanie i ścięcie g ł o w y . Bardzo często t e r m i n y tych z d a r z e ń umieszczane są przez i n f o r m a t o r ó w w dniu na­ rodzin świętego, m i m o iż owe trzy ś w i ę t a i s t n i e j ą do dziś (w kościele p r a w o s ł a w n y m i greckokatolickim) a dzieli je w kalendarzu dość długi okres czasu. W tej pracy c h c i a ł b y m przede w s z y s t k i m p o k a z a ć j a k i e ele­ menty ś w i ę t a odnalezienia głowy i ścięcia Proroka zo­ stały przeniesione na d z i e ń p o ś w i ę c o n y jego narodzi­ nom, ściślej j a k i e wierzenia i o b r z ę d y z dnia narodzin m o ż n a w y t ł u m a c z y ć z w i ą z k a m i z głową ś w i ę t e g o . Gdy osoba świętego jest tak znaczna i gdy ilość dni jej p o ś w i ę c o n y c h jest w kalendarzu redukowana, staje się rzeczą p r a w d o p o d o b n ą , że pewne elementy ś w i ą t redukowanych zostają „ w c h ł o n i ę t e " przez to ś w i ę ­ to, k t ó r e z o w y m i elementami j w i ą z k u b e z p o ś r e d n i e g o nie m i a ł o . Nie dają się one przeto t ł u m a c z y ć poprzez m i t nowego ś w i ę t a . Łącznikiem u m o ż l i w i a j ą c y m to w c h ł o n i ę c i e staje się w ó w c z a s osoba ś w i ę t e g o . M o ż e ­ my więc p r z y p u s z c z a ć , że w dniu narodzin ś w . Jana o d b y w a j ą się takie a k t y magiczne i w y s t ę p u j ą takie wierzenia, k t ó r e p o w i n n y w ł a ś c i w i e o b o w i ą z y w a ć w d n i u ścięcia tego Proroka lub w d n i u odnalezienia jego g ł o w y , gdyby takowe święto jeszcze i s t n i a ł o . W kościele k a t o l i c k i m j e d y n y m ś w i ę t e m obchodzo­ n y m do dziś i z w i ą z a n y m z osobą ś w . Jana jest d z i e ń jego narodzin. Ś w i ę t o ścięcia Proroka, uznawane przez kościoły p r a w o s ł a w n y i grecki zanika i często ma j e d y ­ nie lokalne znaczenie. R ó w n i e ż w t r a d y c j i ludowej j e ­ d y n y m ś w i ę t e m kalendarzowo z w i ą z a n y m ze ś w . Janem jest w praktyce dzień jego narodzin. S t ą d z a r ó w n o ele­ menty ścięcia j a k i odnalezienia g ł o w y z n a l a z ł y się w n a p r a w d ę n a j w a ż n i e j s z y m dniu ś w i ę t o j a ń s k i m ; d n i u jego narodzin. Bohaterem akcji i legend o b y d w u nie i s t n i e j ą c y c h j u ż w ł a ś c i w i e ś w i ą t jest g ł o w a ś w . Jana uznawana w ogóle za g ł ó w n ą r e l i k w i ę ś w i ę t o j a ń s k ą . P r o w a d z ą c badania nad o b r z ę d o w o ś c i ą świętojańską nigdy nie słyszałem, aby k t o k o l w i e k 24 czerwca w i ą z a ł z narodzinami świętego, najczęściej m ó w i o n o iż jest to d z i e ń chrztu Zbawiciela w Jordanie (święto to p r z y ­ pada 6 stycznia starego stylu w kościele p r a w o s ł a w ­ n y m i g r e c k o - k a t o l i c k i m i nosi n a z w ę Jordanu). Z d n i e m narodzin ś w . Jana z w i ą z a n y c h jest w i ę k ­ szość w i e r z e ń na temat w ł a ś c i w o ś c i wody (a w p e w n y m stopniu i ognia), pewnie stąd b r a ł a się u i n f o r m a t o r ó w chęć p o w i ą z a n i a akwatycznych w ł a ś c i w o ś c i świętego z dniem jego narodzin, poprzez przeniesienie na ten czas faktu chrztu w Jordanie. M i a ł o b y to w s k a z y w a ć na ewidentny z w i ą z e k tej postaci z w o d ą . Owa wielość e l e m e n t ó w akwatycznych c h a r a k t e r y z u j ą c y c h obrzędo­ w o ś ć ś w i ę t o j a ń s k ą znajduje swe w y j a ś n i e n i e w pismach 15 18 175 I �w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j sekty ,,chrześcijan św. Jana". W e d ł u g apokryficznych t e k s t ó w c e n t r a l n y m ś w i ę t e m z w i ą z a n y m z tą postacią była uroczystość u p a m i ę t n i a ­ j ą c a pokonanie niebezpiecznego, wodnego potwora. M o ­ t y w ten m o ż e m y o d n a l e ź ć na wschodnich ikonach, w kulturze, k t ó r a p r z e c h o w a ł a do dziś nawet w oficjalnej l i t u r g i i wiele apokryficznych w ą t k ó w . A b y skończyć z n i e i n t e r e s u j ą c y m nas w ł a ś c i w i e w tej pracy m o t y ­ w e m wody, trzeba dodać, że zapewne elementy tej apo­ kryficznej h i s t o r i i a zatem i dawnego ś w i ę t a zostały „ p r z e c h o w a n e " przez k u l t u r ę l u d o w ą w o b r z ę d o w o ś c i ś w i ę t o j a ń s k i e j ; konkretnie w dniu narodzin Proroka. M a m y tu zatem do czynienia z w c h ł o n i ę c i e m treści innego ś w i ę t a przez dzień narodzin św. Jana. S p r ó b u j ­ my prześledzić aspekty „ w c h ł a n i a j ą c e " tego ś w i ę t a na bardziej i n t e r e s u j ą c y c h nas p r z y k ł a d a c h , w k t ó r y c h g ł ó w n y m elementem będzie głowa Jana. Otóż badania przeprowadzone przez łódzką K a t e d r ę Etnografii w k w i e t n i u 1977 r o k u w p o ł u d n i o w e j części dawnego w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego Ujawniły c i e k a w ą m o t y w a c j ę pa­ lenia ogni ś w i ę t o j a ń s k i c h . Podczas okupacji chłopi izwrócili się do w ł a d z niemieckich z p r o ś b ą o pozwole­ nie k o n t y n u o w a n i a tego zwyczaju, w y j a ś n i a j ą c że r o b i ą to na p a m i ą t k ę . . . ścięcia ś w . Jana Chrzciciela. Pozwo­ lenie o t r z y m a l i . Nie w i d a ć było najmniejszej w ą t p l i ­ wości z a r ó w n o w postawie p r o s z ą c y c h j a k i u d z i e l a j ą ­ cych zezwolenia, że przedstawiona motywacja jest w i a ­ rygodna, tak j a k gdyby tego rodzaju w y j a ś n i e n i e było r z e c z ą p o w s z e c h n ą . Z k o l e j n ą w e r s j ą w i ą ż ą c ą dzień na­ rodzin św. Jana z dniem jago ścięcia spotykamy się na Kaszubach w zwyczaju ścinania k a n i . O b r z ę d ten p r a k t y k o w a n y był zazwyczaj w wigilię narodzin ś w i ę ­ tego. Wg Rompskiego uzasadnienia takie nie b y ł y na Kaszubach powszechne. Pisze on: „ z u p e ł n i e w y j ą t k o w o w S ł a w u t o w i e , pow. Wejherowo (...) n a p o t k a ł e m w a r i a n t w i d o w i s k a , w k t ó r y m w y s t ę p o w a ł ś w . Jan. Przedsta­ wienie p r z y b r a ł o tam f o r m ę w i d o w i s k a religijnego, obchodzonego na p a m i ą t k ę ścięcia św. Jana, patrona tamtejszego kościoła. W przedstawieniu w ł a ś n i e św. Jan p o c z ą t k o w o ma zostać ścięty, p r z y b y w a jednak p o s ł a ­ niec z wieścią, że zamiast ś w . Jana ścięta ma być kania". W istocie p r z y k ł a d ten nie był w y j ą t k i e m , gdyż nawet na t y m samym terenie spotykamy typ przedstawienia, w k t ó r y m pojawia się św. Jan i m o t y w ścięcia. M o w a tu o opracowanym przed w o j n ą przez Szczepana Tarnowskiego t e k ś c i e w i d o w i s k a przeznaczo­ n y m w g z a m i e r z e ń autora dla nauczycieli szkół w i e j ­ skich i kaszubskich z e s p o ł ó w amatorskich. Sołtys roz­ p o c z y n a j ą c y to przedstawienie m ó w i zaraz na p o c z ą t k u : 17 18 Za n a m o w ą żony k r ó l a Heroda Jan został ścięty w w i ę z i e n i u P r z y c z y n ą była c ó r k i uroda, A lud to p r z y j ą ł w milczeniu. (...) U nas by uczcić dzień ścięcia Jana W ś r ó d licznie tutaj zebranych gości Zostanie ścięta drewniana kania Dla ś m i e c h u ludzi i w e s o ł o ś c i . 19 Przypominam, że przedstawienie o d b y w a ł o się w wigilię narodzin ś w i ę t e g o , mimo to uzasadnienie m ó w i ą c e , iż chodzi o u p a m i ę t n i e n i e jego ścięcia o k a z a ł o się w i ę c e j niż w y s t a r c z a j ą c e z a r ó w n o dla autora scenariusza j a k i organizatorów, wykonawców i uczestników obrzędu. Pomostem ł ą c z ą c y m obydwa ś w i ę t a są wierzenia o r o ś l i n a c h r o s n ą c y c h w g ł ó w k a c h lub m a j ą c y c h k u l i s ­ t y k s z t a ł t owocu. W dniu ścięcia św. Jana „nie t y l k o nie ścinają kapusty, ale nawet nie p r z e s t ę p u j ą jej za­ gonów". Znamy niewiele zapisów na temat tego ś w i ę ­ ta ale n i e m a l w k a ż d y m znaleźć m o ż n a zakazy z w i ą ­ 2 0 176 zane z t y m typem r o ś l i n . Na Polesiu Rzeczyckim w y ­ k o n y w a ć m o ż n a było wszystkie prace w t y m d n i u „byle nie u ż y w a ć topora i innych n a r z ę d z i . W domu w y s t r z e g a j ą się krajania wszystkiego, co przypomina głowę, np. kartofle, dynia i t p . D z i e w c z ę t a w t y m dniu nie r o z c z e s u j ą warkoczy. (...) W t y m dniu nie m o ż n a nawet m y ć głowy a ż e b y nie w y w o ł a ć k o ł t u n a , p a r c h ó w lub chronicznego bólu g ł o w y " . Podobne wierzenia do­ tyczące r o ś l i n w y s t ę p o w a ł y na H u c u l s z c z y ź n i e : „w dzień H ł a w o s i k u (...) nie wolno jeść kapusty, cebuli, czosnku, maku, ani w ogóle nic takiego, co r o ś n i e w „ g ł ó w k a c h " . Nie wolno też tego dnia iść w sad bo t a m czart w po­ staci węża czyha na drzewie i g o t ó w z a w i e s i ć się na głowie c z ł o w i e k a " . W y s t ę p u j ą c e w t y m dniu zakazy w r ó w n y m stopniu więc dotyczą g ł o w y ludzkiej jak i roślin „ k u l i s t y c h " , t r a k t o w a n y c h w ó w c z a s jako od­ wzorowanie głowy. Najbardziej g ł o w i a s t a z tych roślin stać się może niemal ż y w y m o d p o w i e d n i k i e m głowy świętego w t y m dniu. „ K a p u s a z w i ą z a n a jest z losem św. Jana. Nie godzi się Kapusty ścinać, a niemal na­ wet d o t y k a ć się jej, boby k r e w z niej p o p ł y n ę ł a " . 2 1 22 ł 25 W y s t ę p u j ą c e w t y m dniu wierzenia d a d z ą się ł a t w o w y t ł u m a c z y ć , zdziwienie w y w o ł u j e jednak fakt, że te same r o ś l i n y w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w magii z w i ą z a n e j z dniem narodzin św. Jana. Na pierwszym miejscu w cytowanych wierzeniach plasuje nam się kapusta. Jej głowiastość jest dla wszystkich ewidentna. Dbałość o z a w i ą z a n i e g ł o w o p o d o b n e g o k s z t a ł t u tej r o ś l i n y prze­ jawia się już w magii t o w a r z y s z ą c e j jej sadzeniu, kiedy to kobiety d o t y k a j ą w ł a s n e j głowy a potem kapusty; w y s t ę p u j e przy t y m zakaz drapania się w głowę by nie zepsuć k s z t a ł t u r o ś l i n y . R ó w n i e ż w wigilię narodzin św. Jana dokonywano czynności m a j ą c y c h zapewnić k a p u ś c i e kulisty k s z t a ł t . K w i n t e s e n c j ą tych d z i a ł a ń jest opinia jednego z i n f o r m a t o r ó w : „na św. Jan okopy­ wano k a p u s t ę bo św. Jan g ł o w y w i ą ż e " . Ta k r e a c y j ­ na działalność świętego t w o r z ą c e g o g ł o w y roślin, a ujawniona już w tytule tej pracy, odnosi się r ó w n i e ż do głów ludzkich. Wiele a k t ó w magicznych dokonywa­ nych w t y m dniu ma na celu zabezpieczenie przed b ó ­ lem głowy lub zapewnienie zdrowego funkcjonowania tej części ciała. Powszechnym w całej Polsce było w i e ­ rzenie m ó w i ą c e , iż uczestnictwo w sobótce chroni przed b ó l e m g ł o w y . Oto wersy jednej z najbardziej popular­ nych p i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i c h : 24 2 5 kto na sobótce nie będzie g ł o w a go boleć wciąż będzie. 2 0 R ó w n i e ż woda spod w i a n k ó w ś w i ę t o j a ń s k i c h u ż y w a n a b y ł a celem zabezpieczenia przed b ó l e m g ł o w y . W t e k ś ­ cie kaszubskiego o b r z ę d u ś c i n a n i a kani pojawia się zda­ nie m ó w i ą c e o sposobach zabezpieczenia się przed b ó l e m g ł o w y w wigilię św. Jana C h r z c i c i e l a . M o t y w ziół leczących ból g ł o w y w y s t ę p u j e w p i e ś n i a c h kupalnych. Zioła te zbiera się w ł a ś n i e w wigilię narodzin świętego ze w z g l ę d u na moc, k t ó r e j w ó w c z a s n a b i e r a j ą . W Grecji o b r z ę d o w a kreacja głów ludzkich o d b y w a ł a się przy ogniach ś w i ę t o j a ń s k i c h z zastosowaniem kamienia, k t ó r y poprzez z e t k n i ę c i e z g ł o w ą m i a ł p r z e k a z a ć jej swe w ł a ś c i w o ś c i . „Na Lesbos zazwyczaj zapala się po 3 ognie ś w i ę t o j a ń s k i e , a ludzie p r z e s k a k u j ą je t r z y ­ krotnie z kamieniem na g ł o w i e m ó w i ą c przy t y m : „skaczę przez zajęczy ogień, moja głowa z k a m i e n i a " . W r a c a j ą c jeszcze do r o ś l i n o kulistych k s z t a ł t a c h godzi się p o w i e d z i e ć , że podobne zabiegi w y k o n y w a n o przy czosnku i cebuli, d o k o n u j ą c w wigilię narodzin św. Jana czynności umożliwiających tym roślinom uzyskanie okrągłego k s z t a ł t u . > 2 7 28 2 9 30 3 �3 I I . 2, 3. G ł o w a św. Jana na misie, K ł o d z k o , ok. 1500. Wł. Muzeum Nar. w Warszawie W dniu ś w . Jana p o j a w i a j ą się też r e k w i z y t y zwane wprost ś w i ę t o j a ń s k ą głową. I znowu nie byłoby nicze­ go dziwnego w t y m zdarzeniu gdyby nie fakt, iż jest to dzień narodzin ś w i ę t e g o a nie dzień jego ś m i e r c i , kiedy to ścięto mu g ł o w ę . „W d z i e ń ś w . Jana C h r z c i ­ ciela (24.VI) s z u k a j ą d w ó c h kłosów żyta zrosłych razem, znalazłszy w y k o p u j ą te źdźbła i n a t r a f i a j ą na k o r z e ń z czystego srebra, m a j ą c y p o d o b i e ń s t w o z u p e ł n e do ludzkiej głowy. T o się zowie ś w i ę t o j a ń s k ą głową, kto j ą ma i chowa, ten ma szczęście w e w s z y s t k i m za­ pewnione przez całe ż y c i e " . Wierzenie m u s i a ł o b y ć dość powszechne skoro spotykamy je j u ż w „ N o w y c h Atenach" Chmielowskiego: „ten to l u d prosty sądzi, że m a ł e srebrne p i e n i ą ż k i znajdywane w ziemi od lat tysiąca kilkuset leżące, z g ł o w ą na jednej stronie w y ­ o b r a ż o n e , są p i e n i ą ż k a m i ś w . Jana Chrzciciela, a głowa na nich oznacza uciętą głowę ś w i ę t e g o przez Heroda. P i e n i ą ż k i te znaleźć m o ż n a (...) w życie tam, gdzie trzy razem w y r a s t a j ą kłosy. W noc ś w i ę t o j a ń s k ą posiał je sam św. J a n " . 32 33 Nie koniec na t y m z w i ą z k u dnia ścięcia ś w i ę t e g o z d n i e m jego narodzin, czy jak chciałoby się p o w i e ­ dzieć dnia ścięcia g ł o w y z dniem narodzin głowy, lub z dniem jej odnalezienia. Pozostaje n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w tej pracy rola ł o p i a n u i b y l i c y ; r o ś l i n nie m a j ą c y c h co prawda kulistego k s z t a ł t u , lecz za to niezwykle popularnych w t y m czssie, a j a k się w k r ó t c e o k a ż e , r ó w n i e ż z w i ą z a n y c h z losem głowy Proroka. Oba te zioła m a j ą z w i ą z e k z n a j w a ż n i e j s z y m i elemen­ t a m i o b r z ę d ó w ś w i ę t o j a ń s k i c h i z p r a k t y k a m i magicz­ n y m i stosowanymi w t y m okresie. Tak więc bylica i ł o p i a n zabezpieczają przed czarownicami, odpowied­ nio stosowane c h r o n i ą zbiory przed szkodnikami, w y ­ s t ę p u j ą w pieśniach ś p i e w a n y c h przy kojarzeniu par, nie dopuszczają zarazy do umajonych n i m i d o m ó w , u ż y w a n e b y w a j ą we w r ó ż b a c n m a ł ż e ń s k i c h , m a j ą z w i ą ­ zek ze ś w i ę t o j a ń s k i m i harcami słońca, zatykane w strzechy z a p e w n i a j ą ponadto szczęście l u b c h r o n i ą przed nieszczęściem, s p r o w a d z a j ą p o ż ą d a n e deszcze i c h r o n i ą od burz, służą do leczenia krost i n a r o ś l i i wreszcie zastosowanie najbardziej nas tu i n t e r e s u j ą c e — zabez­ pieczają przed b ó l e m głowy i leczą go. W wigilię na­ rodzin ś w . Jana zioła te są powszechnie zatykane w strzechy, d r z w i , okna, p ł o t y , w w i e l u regionach Polski, szczególnie na wschodzie, ś w . Jan Chrzciciel zwany jest Ł o p u c h a t y I w a n , I w a n Ł o p u s z n i k , I w a n lub Jan Ł o p u s z y s t y bądź Ł o p u s z n y . W centralnej Polsce po­ pularna jest piosenka s o b ó t k o w a z a c z y n a j ą c a się od słów: 3 5 3 6 hejże ino ś w i n t y Jonie co t a m robisz w t y m ł o p i o n i e ? 37 Liście ł o p i a n u zerwane w wigilię narodzin świętego służą jako środek przeciw bólowi g ł o w y . „Duże liście tej r o ś l i n y zerwane w p r z e d d z i e ń Kupalnoho Iwana (24.VI) o b w i e s z a j ą dookoła chaty „szoby umajanaja b u ­ ła", n a s t ę p n i e liście te ususzone p r z e c h o w u j ą się na to ażby później rozmoczone w wodzie lub barszczu służyły 3 8 177 I �3 9 za lekarstwo do o k ł a d a n i a g ł o w y w razie b ó l i . W w i e ­ l u d z i a ł a n i a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h bylica upodabnia się s w y m znaczeniem do ł o p i a n u , a szczególnie t a m gdzie idzie 0 zapobieganie i leczenie b ó l u głowy. „W wigilię ś w . Jana w okolicach K u t n a u m a j a j ą c h a ł u p y „belicą" t j . o b t y k a j ą w k o ł o pod dach, potem z b i e r a j ą i u ż y w a j ą j a ­ ko lekarstwa na ból g ł o w y " . Powszechnie w y s t ę p u j e wierzenie m ó w i ą c e , że „bylica leczy b ó l g ł o w y , k r z y ­ żów i p l e c ó w " . W Czarownicy powołanej znajdujemy: „wigilią ś w . Jana wieniec z bylicy noszono aby g ł o w a przez r o k nie b o l a ł a " . 4 0 41 42 Jest rzeczą oczywistą, że z a r ó w n o bylica j a k i ł o ­ pian u z y s k u j ą swe znaczenie w ł a ś n i e w dniu narodzin św. Jana. W ś r ó d w i e l u i c h z a s t o s o w a ń na czoło w y b i j a się w ł a ś c i w o ś ć leczenia i zapobiegania bólowi głowy. Skoro w i ę c takiego znaczenia n a b i e r a j ą w ł a ś n i e w dniu narodzin ś w i ę t e g o (w praktyce b ę d ą c e g o j e d y n y m dniem p o ś w i ę c o n y m temu P r o r o k o w i ) , to powinno i s t n i e ć w y ­ r a ź n i e j s f o r m u ł o w a n e p o w i ą z a n i e tych ziół z g ł o w ą ś w . Jana Chrzciciela i ewentualnie z f a k t e m ścięcia ś w i ę ­ tego (ból głowy b y ł b y t u zatem l u d o w ą , e u f e m i s t y c z n ą m e t a f o r ą ścięcia). Otóż i takowe uzasadnienie: „ w i e ś ­ niaczki m n i e m a j ą , iż bylicy i ł o p i a n u u ż y ł a N a j ś w i ę t ­ sza Panna M a r i a , chcąc, aby głowa św. Jana n a p o w r ó t do ciała p r z y r o s ł a " . Mamy t u zapewne do czynienia z nieznanym n a m w ą t k i e m apokryficznym, w y j a ś n i a ­ j ą c y m zastosowanie tych ziół w leczeniu b ó l u g ł o w y . Nie uzyskujemy j e d n a k ż e wyjaśnienia tłumaczącego użycie ł o p i a n u i bylicy w ł a ś n i e w dniu narodzin ś w i ę ­ tego. 43 Wierzenia z a w i e r a j ą c e w ą t e k z w i ą z k u ściętej g ł o ­ w y Proroka z ziołami popularne są szczególnie w cen­ tralnej Polsce; z kolei zastosowanie t y c h ż e ziół w iden­ tycznym celu na terenie d u ż y c h p o ł a c i S ł o w i a ń s z c z y z n y w s k a z y w a ł o b y na rozpowszechnienie tego apokryfu i gdzie indziej. Oto kolejna wersja tej o p o w i e ś c i : „ m ó w i ą , że j a k ś w i ę t e g o Jana ścięli, to g ł o w ę jego w r z u c i l i do ł o p i a n u , a Pan Bóg d a ł tak, że ta g ł o w a p r z y s z ł a do ciała i zrosła się. Od tego czasu ł o p i a n pomaga na b ó l głowy. Z b i e r a ć go t e ż trzeba w wiliją ś w . Jana, i usu­ szywszy, liście suszone, p o k r o p i ć w ó d k ą i do głowy przykładać". Wszystkie wspomniane p r a k t y k i magicz­ ne m a j ą c e c h r o n i ć przed b ó l e m g ł o w y l u b leczyć go o d b y w a j ą się jednak w d n i u narodzin ś w . Jana, nie zaś w dniu jego ścięcia, b ą d ź w dniu odnalezienia g ł o ­ wy, co b y ł o b y na pewno r z e c z ą o wiele bardziej l o ­ giczną. 4 4 Najczęściej obchodzonym dniem ś w i ę t o j a ń s k i m jest p a m i ą t k a narodzin Proroka. W kościele p r a w o s ł a w n y m 1 g r e c k i m obchodzi się r ó w n i e ż święto ścięcia ś w . Jana, a dawniej obchodzono też dzień p o w o ł a n i a Proroka i „trzeciego odnalezienia głowy". O k s z t a ł c i e nie tylko l i t u r g i c z n y m ale i l u d o w y m ostatniego ś w i ę t a nie w i e m y p r a w i e nic choć u d a ł o m i się znaleźć i n f o r m a c j ę opisującą perypetie z w i ą z a n e z odnalezieniem tej n a j w a ż n i e j s z e j r e l i k w i i ś w i ę t o j a ń ­ skiej. M ó w i ą c o ś w i ę t a c h n i e i s t n i e j ą c y c h obecnie w kalendarzu l i t u r g i c z n y m i t a k ż e o tych, k t ó r y c h ż y ­ w o t n o ś ć s ł a b n i e , w s k a z y w a l i ś m y na fakt przenikania e l e m e n t ó w tych ś w i ą t do k u l t u r y ludowej. Możemy p r z y j ą ć że wiele w ą t k ó w apokryficznych b ę d ą c y c h w przeszłości fundamentem poszczególnych d n i ś w i ę t o ­ j a ń s k i c h zostało niejako adoptowanych przez o b r z ę d o ­ w o ś ć dnia narodzin ś w . Jana. Eiementem u m o ż l i w i a ­ j ą c y m tę h i p o t e t y c z n ą a d o p c j ę b y ł a zapewne p o s t a ć św. Jana, osoby, jak t o j u ż p r z e d s t a w i l i ś m y , szczegól­ nej w panteonie c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h . Redukcja i s t n i e j ą c y c h dawniej d n i , p o ś w i ę c o n y c h w a ż n y m w y ­ 4 5 178 darzeniom z życia tego Proroka d o p r o w a d z i ł a do prze­ jęcia w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w tych ś w i ą t przez o b r z ę ­ d o w o ś ć dnia narodzin ś w . Jana. By p o p r z e ć tę tezę zamieszczamy poniżej t a b e l ę m a j ą c ą i l u s t r o w a ć „ w c h ł a ­ n i a j ą c ą " w ł a ś c i w o ś ć tego ś w i ę t a . Nie c h c ą c p o p r z e s t a ć jedynie na zagadnieniu z w i ą ­ zanym z g ł o w ą ś w i ę t e g o , staramy się r ó w n i e ż p o k a z a ć elementy tych ś w i ą t , o k t ó r y c h zaledwie w s p o m n i e l i ś ­ my w tej pracy, a k t ó r e r ó w n i e ż uległy „ a d o p c j i " przez dzień narodzin ś w . Jana. Do takich świąt należą: chrzest Jezusa w Jordanie czy też apokryficzny m o t y w pokonania potwora wodnego. Oba te p r z y k ł a d y po­ winny stanowić dodatkową ilustrację „pochłaniających" w ł a s n o ś c i dnia narodzin ś w . Jana. Przy p o r ó w n y w a n i u dnia narodzin z dniem ścięcia mamy p o c z ą t k o w o do czynienia z elementami p r z e c i w s t a w n y m i sobie. Spo­ wodowane to jest stosunkowo d o b r y m zachowaniem o b r z ę d o w o ś c i dnia ścięcia na terenach p r a w o s ł a w n y c h czy greckokatolickich, co j a k w i d z i e l i ś m y nie przeszko­ dziło (w z w i ą z k u z jednak p o s t ę p u j ą c y m zanikaniem tych świąt) b y jego elementy r ó w n i e ż i t a m uległy przechodzeniu do o b r z ę d o w o ś c i dnia narodzin św. Jana. Na terenach z a ś gdzie święto ścięcia j u ż nie w y s t ę p u j e mamy zachowane jego elementy w o b r z ę d o w o ś c i po­ święconej narodzinom Р г о г о к а . P o r ó w n u j ą c te dwa ś w i ę t a w aspekcie w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h g ł o w y ś w . Jana, z a u w a ż y m y , że w dniu narodzin mamy do czynie­ nia z k r e a c y j n ą działalnością świętego ( z a w i ą z y w a n i e g ł o w i a s t y c h k s z t a ł t ó w r o ś l i n , tworzenie zdrowych g ł ó w ludzkich itp.), w dniu z a ś jego ścięcia p r z e w a ż a m o t y w bezruchu oraz destrukcji (zakaz z b l i ż a n i a się do r o ś l i n g ł o w i a s t y c h , zakaz krojenia, pojawienia się k r w i na n a r z ę d z i a c h do krojenia i na r o ś l i n a c h g ł o w i a s t y c h , k o ł ­ tun, b ó l głowy). Z e s t a w i a j ą c w ą t k i „ ś w i ę t a trzeciego odnalezienia G ł o w y P r o r o k a " z dniem, jego narodzin mamy do czy­ nienia z elementami n i e m a l identycznymi — z odnaj­ dywaniem g ł o w y l u b przedmiotu tak nazywanego. Owa „ g ł o w o t w ó r c z a " w ł a ś c i w o ś ć ś w . Jana oraz fakt, iż p r o ­ blem g ł o w y pojawia się w ł a ś n i e w dniu jego narodzin s p r a w i a j ą , że mamy prawo n a z w a ć to święto „ d n i e m narodzin g ł o w y ś w . Jana". To nowe ś w i ę t o b y ł o b y za­ tem efektem synkretyzmu d o p r o w a d z a j ą c e g o do umiesz­ czenia e l e m e n t ó w d w ó c h ś w i ą t , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e głowa (ścięcie i odnalezienie głowy) w terminie jedy­ nego w praktyce zachowanego dnia świętojańskiego i nadania m u znaczenia kreatora głów, co jest t y m bardziej z r o z u m i a ł e , że dzień ten p o ś w i ę c o n y jest na­ rodzinom, a w i ę c wszelka symbolika kreacyjna czy i n i ­ cjalna jest t u j a k najbardziej na miejscu. Zaprezentowane wyjaśnienie nie jest oczywiście c a ł k o w i t e tzn. t ł u m a c z y ono k o m p i l a c j ę t y l u w ą t k ó w w i e l k o ś c i ą i w a ż n o ś c i ą postaci ś w i ę t e g o . P o s t a ć ta, d z i ę k i s w y m szczególnym właściwościom, umożliwia w i ę c p o ł ą c z e n i e w i e l u , często niezbyt p a s u j ą c y c h do sie­ bie m o t y w ó w w j e d n y m ś w i ą t e c z n y m t e r m i n i e . W wypowiedziach dotyczących święta narodzin ś w . Jana w y s t ę p u j ą opinie w s k a z u j ą c e na i r r a c j o n a l n ą k o n i e c z n o ś ć uzasadniania pewnych w ą t k ó w (ścięcie i woda) zdarzeniami, k t ó r e przez tych samych ludzi, w rozmowie o nieco i n n y m k o n t e k ś c i e , umieszczone zo­ stają w terminach zgodnych z t r a d y c y j ą k o ś c i e l n ą . Ta w t ó r n a (lub dalsza) racjonalizacja jest w r z e c z y w i s t o ś c i z n a k o m i t y m p r z y k ł a d e m mityzacji, m a j ą c e j na celu w y ­ j a ś n i e n i e sensu o b r z ę d u p o p r z i z wskazanie na uzasad­ n i a j ą c y go m i t . N a j w a ż n i e j s z a dla udzielającego w y ­ j a ś n i e ń jest t u suma e l e m e n t ó w . I c h wzajemne p o w i ą ­ zania, ewidentne niespójności zdają się nie r o b i ć na informatorach najmniejszego w r a ż e n i a . W ten sposób �u k a z u j ą nam się dwa p o r z ą d k i : p o r z ą d e k m i t u i p o r z ą ­ dek o b r z ę d u . N a l e ż a ł o b y teraz p o w i e d z i e ć , że w t y m w y p a d k u obrzęd nie jest lub j.^st w n i e w y s t a r c z a j ą c y m stopniu m i t e m w akcji, a raczej nie t y m m i t e m w tej a k c j i . A b y w y j a ś n i ć znaczenie r y t u a ł ó w dnia narodzin ś w . Jana zaprezentowany m i t nie wystarcza. O b r z ę d ten uzasadniany jest przez z u p e ł n i e inny m i t n i ż ś w i ę ­ t o j a ń s k i . Spośród rodziny tych m i t ó w n a j w i ę c e j w y j a ś ­ nia m i t wspomnianej sekty m a n d e j c z y k ó w . Z jednej strony w i ę c a n a l i z u j ą c g ł ę b i e j c b r z ę d o w o ś ć dnia naro­ dzin św. Jana m u s i e l i b y ś m y dojść do innego m i t u niż ś w i ę t o j a ń s k i , z drugiej zaś n a t r a f i l i b y ś m y na zestaw m o t y w ó w , opozycji czy kategorii podobny do ś w i ę t o j a ń ­ skich. Zatem analizowana w t y m t e k ś c i e „głowiastość" jest tylko szczegółowym w a r i a n t e m cechy „ o k r ą g ł o ś c i " — w y s t ę p u j ą c e j jako forma s ł o w n a , przedmiot oraz konstrukcja społeczna w o b r z ę d o w o ś c i ś w i ę t o j a ń s k i e j . W t y m w y p a d k u na podstawie analizy e l e m e n t ó w ob­ r z ę d u m o ż e m y dojść do o r g a n i z u j ą c e g o go m i t u czy m i ­ t ó w . N a r z u c a j ą się tu s ł o w a Prazera: „mit b o w i e m się zmienia, natomiast niezmienny pozostaje obyczaj; l u ­ dzie c z y n i ą nadal to, co czynili ich ojcowie, chociaż powody, k t ó r y m i k i e r o w a l i się ojcowie, dawno już ule­ gły zapomnieniu. Historia r e l i g i i jest d ł u g o t r w a ł ą p r ó b ą pogodzenia starych z w y c z a j ó w z n o w y m i uzasadnie­ n i a m i , znalezienia r o z s ą d n e j t e o r i i w y j a ś n i a j ą c e j absur­ dalną praktykę". Święto odnalezienia głowy Proroka Święto pokonania po­ twora wodnego —• uwolnienie wód PRZYPISY 1 Encyklopedia kościelna, t. 8, Warszawa, s. 414 Moment spotkania M a r i i i E l ż b i e t y brzemiennych jest c z ę s t y m m o t y w e m sztuki, z w ł a s z c z a gotyckiej. Po­ stacie Jana i Jezusa namalowane są lub w y r z e ź b i o n e wprost na brzuchach o b y d w u kobiet, w n i e w i e l k i c h w n ę k a c h . Por. też Żywot Pana i Boga Naszego Jezusa Chrystusa... C z ę s t o c h o w a 1850, s. 24—26 t a m ż e , s. 26 Ł u k a s z (I;20) Ł u k a s z (I;57—64) Encyklopedia, op. cit., s. 414, hasło — „ J a n (imię)". O i m i e n i u : „ k t ó r e takowe m u sam Pan Bóg w nie­ bie p r z e z n a c z y ł , a k t ó r e przed narodzeniem ś w i ę t e g o Jana, j a k ś w i a t ś w i a t e m pierwej znane nie było, czyli że n i k t się pierwej tak nie n a z y w a ł " . T . L . [ k r y p t . Teo­ f i l a Lenartowicza], Żywot św. Jana Chrzciciela... War­ szawa 1860, s. 5 Żywot Pana, op. cit., s. 26—27. Dla p o d k r e ś l e n i a szczególnej świętości Jana Chrzciciela ikonografia wschodnia przedstawia świętego z anielskimi s k r z y d ł a ­ m i — por. A. Maseron, Saint Jean Baptiste dans 1'art, A r t h a u d 1957, s. 50 „Przed E l ż b i e t ą gdy z Janem u c h o d z i ł a , góra cu­ downie się rozdzieliła, ona w n i ą weszła, a Pan Bóg posłał tam anioła na s t r a ż . " fragment Protoewangelii Jakuba; cytat za Encyklopedią kościelną, t. 1, W-wa, s. 316. M o t y w góry p r z y j m u j ą c e j Jana i Elżbietę po­ pularny jest w sztuce wschodniej: w Kapadocji, Grecji, B u ł g a r i i , por. Masseron, op. cit., s. 57—61 2 3 4 5 6 7 8 9 Święto chrztu Jezusa w Jordanie Jan chrzci Jezusa w Jordanie św. Jan pokonuje potwora wodnego uwalniając wody uświęcenie wody ostateozne odnale­ zienie głowy św. Jana Święto ścięcia św. Jana Święto narodzin św. Jana zakaz lozplatania i dotykania włosów nakaz rozplatania włosów zakaz dotykania roślin głowiastych nakaz zajęcia się pewnymi roślinami celem zapewnienia głowiastego kształtu nieprzestrzeganie pewnych zakazów może doprowadzić do bólu głowy lub tp. konsekwencji powszechne wystę­ powanie czynnośoi magicznych chronią­ cych przed bólem głowy by lica i łopian miały kontakt ze ściętą, głową św. Jana bylica i łopian uży­ wane celem zabez­ pieczenia przed bólem głowy ścięcie św. Jana lud uważa, że jest to dzień ścięcia Św. Jana (potwierdzone w wierzeniach i ob­ rzędach) lud uważa, że jest to dzień chrztu Jezusa w Jordanie wierzenia i obrzędy wskazujące na uwol­ nienie wód uświęcenie wody uświęcenie wody znajdowanie „świę­ tojańskich głów" 379 1 �I I . 4. Ścięcie głowy Jana Chrzciciela, obraz na szkle, Rumunia, X I X w . 10 Encyklopedia..., t. 1, s. 316, por. też Masseron, op. cit., s. 57—68 i ilustracje 54—67. Bardzo w i e l u egzeg e t ó w u w a ż a ł o też że Mesjaszem p o w i n i e n być św. Jan. Ś w i e t n ą a n a l i z ę p o d o b i e ń s t w i p r z e c i w s t a w i e ń postaci Jana i Jezusa daje E.R. Leach w Structuralism in So­ cial antropology, [w:] Structuralism An Introduction Oxford 1972 Żywot Pana..., s. 55—56, 62 „ P o s e l s t w o do niego wszyscy k a p ł a n i , biskupi i uczeni w y p r a w i l i , za Mesyasza go i k r ó l a oczekiwanego znać, w światłości się jego takiej doczesnej, jak Pan m ó w i nie czekając w i ę k s z e j , r a t o w a ć i zostać chcieli". Piotr Skarga Żywoty Świętych K r a k ó w 1899, s. 332. Por. też Ł u k a s z (3, 15—17) u Żywot św. Jana... op. cii., s. 104—105: „ziemia Jerozolimska oto stała się czczą i n i k c z e m n ą , i na nie­ bie z a b r a k ł o światłości, i góry i p a g ó r k i się zatrwo­ żyły, i odleciało wszystkie ptactwo niebieskie i opusto­ szał K a r m e l , i wszystkie miasta od oblicza P a ń s k i e g o i nie o d n a l e ź ć gdzieżby były groby k r ó l ó w Izraela". Por. też scenę anomalii w naturze towarzyszących ś m i e r c i Chrystusa, Żywot Pana..., s. 24 Eduard Trech, Dictionaire des symboles christiens, Neuchatel 1972, s. 90—91 Encyklopedia..., t. 1, s. 324 oraz Ignacy R a d l i ń s k i , Apokryfy Judaistyczno-Chrześcijańskie w polskich prze­ róbkach, Warszawa 1911, s. 89—90: „i zbliżył się niby pustelnik. Zapytany kto jest, o d r z e k ł : Jestem, głos i p r o ­ rok N a j w y ż s z e g o , poprzednik Jego, by m u p r z y g o t o w a ć drogę Jego. O c h r z c i ł e m Go w Jordanie, i w i d z i a ł e m Ducha Ś w i ę t e g o , zlatującego na niego. I teraz w y p r z e ­ 1 1 1 2 14 15 180 dzam go i z s t ą p i ł e m o b j a w i ć wam, że on jest już w bliskości". „Na 6 miesięcy przed B o ż y m Narodzeniem ob­ chodzi kościół Narodziny św. Jana Chrzciciela. Jest to święto jedno z najdawniejszych, gdyż już ś w . Augustyn m i e w a ł o n i e m mowy pochwalne, n a z y w a j ą c je ś w i ę ­ tem z podania apostolskiego. (...) Kościół (...) trzy t y l k o ś w i ę t a narodzenia obchodzi: Boże Narodzenie, Naro­ dzenie N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny i Narodzenie św. Jana Chrzciciela. (...) Prócz narodzin św. Jana obchodzi się i drugie święto 29 sierpnia, ścięcia (Decollationis) te­ goż św. Jana, a n i e g d y ś i trzecie Poczęcia 24 w r z e ś n i a , wymieniane w dawnych kalendarzach i wspominane w martyrologiach do drugiej p o ł o w y X V w. Grecy aż d o t ą d o b c h o d z ą to ostatnie ś w i ę t o : Conceptio venerandi ас gloriosi Prophetae, Praecursoris et Baptistae 23 w r z e ś n i a . (...) W kościele ł a c i ń s k i m ś w i ę t o narodzin św. Jana obchodzi się r y t e m pierwszej klasy. (...) N i e ­ gdyś przed Narodzeniem, św. Jana, jak i przed B o ż y m Narodzeniem, obchodzono post 40. dniowy (quadrogesima),'potem już tylko trzytygodniowy, nareszcie zo­ stała sama w i g i l i a a i ta dziś u nas i prawie powszech­ nie bez postu". Encyklopedia..., t. 8, s. 417—418; por. też A n t o n i J. Nowosielski, Wykład liturgii kościoła ka­ tolickiego, Warszawa 1893, s. 141, 149, 152, 170, 172. Nie p o d a j ę t u n u m e r ó w a r c h i w a l n y c h w y w i a d ó w gdyż informacje te o t r z y m a ł e m od s t u d e n t ó w p r o w a ­ d z ą c y c h badania na t y m terenie. Lokalne wierzenia m ó w i ą , że w dniu t y m puszcza się w i a n k i i pali ognie na p a m i ą t k ę u t o n i ę c i a Wandy, k t ó r a nie c h c i a ł a N i e m ­ ca; stąd „ c h y t r a " postawa chłopów. Zwyczaj ten był 1 8 1 7 �П. 5. Ścięcie głowy Jana Chrzciciela, obraz na wprowadzony przez N i e m c ó w podczas okupacji na tych terenach Polski, k t ó r e ogni w t y m czasie już nie pa­ m i ę t a ł y ; por. A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 67—68 Jan Rompski, Ścinanie kam, T o r u ń 1973, s. 36. Święto o d b y w a ł o się w wigilię narodzin Świętego Jana. przygotowania z a c z y n a ł y się na k i l k a tygodni w c z e ś ­ niej, miały f o r m ę k o n k u r s u s p r a w n o ś c i o w e g o miejsco­ wych pasterzy. Osoby w y g r y w a j ą c e o t r z y m y w a ł y naj­ bardziej zaszczytne role w w i d o w i s k u — kata lub soł­ tysa. W ł a ś c i w y obrzęd rozpoczynano p a r a d ą przez całą wieś aż do placu gdzie o d b y w a ł a się egzekucja. Jeszcze w X I X w. ś c i n a n o żywego ptaka, niekiedy k a n i ę za­ s t ę p u j ą c k u r ą lub k r u k i e m . W X X w. ś c i n a n o k a n i ę z drewna lub gliny, w y p e ł n i a j ą c f i g u r k ę k r w i ą . R ó w n i e często u r z ą d z a n o p a r a d ę nie ла w s t ę p i e , lecz na z a k o ń ­ czenie egzekucji. Teksty w y g ł a s z a n e podczas widowska pozwalają z a k l a s y f i k o w a ć p o s t a ć kani do r z ę d u figur niszczonych jako symbole ś m i e r c i czy k o ń c a r o k u . Sama kania mieści się w systemie w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z w o d ą (por. wierzenie o kani w o ł a j ą c e j dżdżu). U w a ż a n o że ścięcie ptaka powoduje z m i a n ę pogody — suszę, gdy p a d a j ą deszcze lub opady, gdy jest sucho. t a m ż e , s. 87—88 Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 49, Sanockie-Krośnieńskie, s. 299. Dzień ten zwany jest H ł a w o s i k -kapustu posik (10.IX nowego stylu, 29.VIII starego sty­ lu). C z e s ł a w Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 148. W wigilię narodzin 1 8 1 9 2 0 2 1 szkle, Rumunia, koniec X I X w. św. Jana, odwrotnie niż w dniu ścięcia, powinno się mieć rozplecione włosy i zalecenie to było n i e g d y ś pow­ szechnie stosowane. Por. Szczęsny — J a s t r z ę b o w s k i , Sobótka we wsi Mikułowice, „Wisła" R. 1891, t. 5, s. 40: ,.w dniu w i g i l j i św. Jana d z i e w c z ę t a r o z p l a t a j ą włosy zabezpieczając je t y m sposobem od móla, molika, co we w ł o s a c h siedzi i podgryza je p o m a ł u " . Por. r ó w n i e ż w t y m samym tomie „Wisły" pytania d o t y c z ą c e roz­ platania w ł o s ó w w kwestionariuszu s o b ó t k o w y m Ra­ fała Lubicza. W ł o d z i m i e r z Szuchiewicz, Hucułszczyzna, t. 3, K r a ­ k ó w 1904, s. 290 L u d w i k Hodoly, Mały przyczynek do wierzeń i podań łudowych o zwierzętach i rośłinach, „Zbiór W i a ­ domości do Antropologii K r a j o w e j " , R. 1882, t. 6, s. 321 W ł a d y s ł a w K o s i ń s k i , Materiały etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicji Zachodniej, „Ma­ t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", r. 1904, t. 5, s. 44: „podczas sadzenia kapusty trzeba się c h w a t a ć za g ł o w ę i k r z y c z e ć na całe g a r d ł o , aby się wielka kapusta zrodziła"'. Na B i a ł o r u s i zaś „sadziaczu kapustu n i m u o ż n o h a ł a w y drać, kab kapusta ni kałołasie, n i r a ź d z i r a ł a s i e " , Michał Federowski, Lud białoruski..., t. 1, K r a k ó w 1897, s. 374 W y w i a d (w dyspozycji autora) przeprowadzony w marcu 1975 r. z Janem B ź d z i u c h e m (wówczas 62 let­ nim) we wsi Podlas, w o j . zamojskie. Por. też Poszuki­ wania — Sobótka, „Wisła", R. 1892, t. 6, s. 924: „ k a ­ pusta jeżeli przed św. Janem me jest opielona z chwa­ stów, to w wigilię św. Jana koniecznie trzeba zacząć pielenie chociaż k i l k u k r z a c z k ó w kapusty, gdyż w prze2 2 2 3 2 4 2 5 282 �I I . 6. O b r z ą d św. Jana u Ł e m k ó w , T u r z a ń s k , w o j . rzeszowskie c i w n y m razie kapusta się nie urodzi. W ł a ś n i e tego dnia u kapusty g ł ó w k i się z a w i ą z u j ą " . Por. też Józefa M o ­ szyńska, Kupajło..., Z W A K , R. 1881, t. 5, s. 42: „na U k r a i n i e po z a k o ń c z e n i u zabaw ś w i ę t o j a ń s k i c h ł a m i ą k u p a j ł y c i u (drzewko ś w i ę t o j a ń s k i e ) u n o s z ą ze sobą k a ż ­ da po trochu tych s z c z ą t k ó w i r o z r z u c a j ą je na g r z ę ­ dach kapusty, aby dobrze się głowy w i ą z a ł y , albo na kartofle". Por. też S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu i nad Narwią, B i a ł y s t o k 1964, s. 110; „ k o b i e t y o k o p y w a ł y w t y m dniu kapusty, ażeby porosły duże g ł o w y (powszechne)". Por. też w y w i a d terenowy (w dysp. aut.) przeprowadzony w listopadzie 1975 r. z B r o n i s ł a w ą O r l i k (wówczas 48 lat) we wsi W y w ł o c z k a , w o j . zamojskie: „dnia tego oko­ p u j ą k a p u s t ę (we w i l i j e ) albo tak r o b i ą żeby na Jana b y ł a choć zaczęta bo główki ł a d n e będą, kapusta duża b ę d z i e " . Por. też Kolberg, Dzieła, t. 33, Chełmskie, s. 149: „w ten także dzień, gospodynie w y c h o d z ą do o g r o d ó w i tam s k ł a d a j ą , ściskają do ś r o d k a l i s t k i ka­ pusty po t r z y k r o ć , aby się w i ą z a ł y w g ł ó w k i " . Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1899, t. 13, s. 684. Tekst słowacki tej pieśni b r z m i : 29 „kto na sobotku nie pridze do r o k u ho hlawa bolec b u d z ę " . Tekst polski podaje r ó w n i e ż Zygmunt Gloger w Ency­ klopedii Staropolskiej, t. 4, Warszawa 1972, s. 257. Moszyńska, op. cit., s. 27: „wodą zaczerpniętą spod w i a n k ó w m y j ą się n i e k t ó r e dziewki dla zabez­ pieczenia się od b ó l u gołwy". Rompski, op. cit., s. 79—80, podobny tekst r ó w ­ nież na s. 83. Sołtys (jedna z w y s t ę p u j ą c y c h w t y m w i d o w i s k u postaci) m ó w i : 2 7 2 8 „ m a m trunek t r o j a k i : jeden od g ł o w y bolenia drugi od brzucha bolenia, a ten trzeci od bogactwa miewania a kto te trzy t r u n k i z y ż y w a ten wszelkie bogactwa miewa". 2 9 M o s z y ń s k a , op. cit., s. 42: Iwane, Iwasyczku „Posiju tebe w horodyczku 182 Z i j d u z tebe t r y ziliiczka, Perwe zile lubystoczek Druhe zile w a s y ł o c z e k Tretie zile barwinoczek. Za h o ł o w u barwinoczek Dla zapachu w a s y ł o c z e k Dla praznyczuk lubystoczek". 3 0 James George Frazer, Ztota Gałąź, Warszawa 1969, s. 483; na tej samej stronie podaje on p r z y k ł a d z innych okolic Grecji: „w Kalimnos (...) ludzie t a ń c z ą i ś p i e w a j ą w o k ó ł ognisk z k a m i e n i a m i na głowie, a po­ tem s k a c z ą przez p ł o m i e n i e lub ż a r z ą c e się w ę g l e " . Z w i ą z e k kamienia z g ł o w ą zachodzi t a k ż e w magii t o w a r z y s z ą c e j sadzeniu kapusty: „gdy k a p u s t ę sadzą, z a k o p u j ą wraz z n i ą k a m i e ń z p o k r z y w ą , aby g ł ó w k i były twarde jak k a m i e ń " , K o s i ń s k i , op. cit., s. 44. W a r ­ to jeszcze z a s y g n a l i z o w a ć że w s ł o w i a ń s k i c h zwycza­ jach z w i ą z a n y c h z pierwszym grzmotem często poja­ w i a ł a się c z y n n o ś ć uderzenia lub p r z y k ł a d a n i a kamie­ nia do głowy, co m i a ł o z a b e z p i e c z a ć przed b ó l e m gło­ w y . By jednak w y j a ś n i ć te akcje m u s i e l i b y ś m y od­ w o ł a ć się do n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas w tej pracy k o n ­ tekstu. 3 1 Zwyczaje te były powszechne w c a ł y m k r a j u ; O r l i k , op. cit.; „ z a w i ą z y w a ł o się r ó w n i e ż łodygi czosn­ k u , żeby ł a d n e b y ł y " . D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 110: „ k o b i e t y (...) w i ą z a ł y t a k ż e węzły na szczypiorze ce­ b u l i , aby cebule lepiej się w i ą z a ł y (w główki)". W i t o w t , K i l k a p r z e s ą d ó w ze wsi Turowa, „Wisła", R. 1901, t. 15, s. 177: „przed ś w . Janem w i ą ż e się czosnek, aby rósł w g ł ó w k i " . Często m o t y w a c j ą tych c z y n n o ś c i było też zabezpieczenie się przed „ u c i e c z k ą " g ł ó w e k tych roślin do ziemi. 3 2 Kolberg, op. cit., t. 34, Chełmskie, s. 260; p r z y k ł a d ten pochodzi z Hrubieszowskiego; w wierzeniach ludo­ w y c h z r o ś n i ę t e k ł o s k i ż y t a w r ó ż ą szczęście (powszechne). Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny, Kraków 1961, s. 270—271. W X V I i X V I I wiecznych i n w e n t a ­ rzach m a j ą t k o w y c h i aktach s ą d o w y c h nazwa „główki ś w . Jana" w y s t ę p u j e jako zwrot potoczny o k r e ś l a j ą c y p e w n ą k a t e g o r i ę monet: „ n a j p i e r w tedy było w t y m depozycie M o c h i l a n k i i jej p r z y j a c i ó ł k i Logofetowej około 70 000 d u k a t ó w w g o t ó w c e , a mianowicie w czer­ wonych złotych, w portugalach, monetach w a ż ą c y c h 3 3 �11. 7. O b r z ę d św. Jana u Ł e m k ó w , T u r z a ń s k , w o j . rzeszowskie k a ż d a po 15 d u k a t ó w , w „ g ł ó w k a c h św. Jana" t j . za­ pewne w wykopanych złotych monetach rzymskich". Walery Ł o z i ń s k i , Prawem i lewem, t. 2, K r a k ó w 1957, s. 54 Kolberg, Dzieła..., t. 3, Kujawy, s. 217: „w wigilię św. Jana Chrzciciela (23 czerwca) wieczorem, u j r z e ć można na wszystkich dachach c h a ł u p , ponad drzwiami w c h o d o w y m i narzucone liście ł o p i a n u , k t ó r e przeleżeć m a j ą przez dzień n a s t ę p n y . M i m o rozpytywania się na j a k ą to czynią p a m i ą t k ę , w ł o ś c i a n i e nie umieli albo nie chcieli dać w y j a ś n i e n i a . " •' Kolberg, Dzieła..., t. 29, Pokucie, s. 201 Z b a d a ń terenowych przeprowadzonych przeze mnie w 1976 na Roztoczu L u b e l s k i m . I m i ę to powszech­ ne jest we wsiach na w s c h ó d od Tomaszowa L u b e l ­ skiego. Jan Piotr Dekowski, Obrzędy i zwyczaje święto­ jańskie w piotrków skiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", R. 1962, t. 4, s. 134. Z w i ą z e k św. Jana z ł o p i a n e m potwierdza r ó w n i e ż n a s t ę p u j ą c e opowiadanie: „razu pewnego św. Jan w ę d r u j ą c po ziemi s c h r o n i ł się w cza­ sie ulewy pod olbrzymi liść ł o p i a n u . S i e d z ą c pod n i m z a u w a ż y ł na jego dolnej części stoczone miejsce. Zafra­ sował się nie lada i zaczął u b o l e w a ć nad podniszczo­ n y m liściem. Zobaczywszy to Chrystus r z e k ł : „ J a n i e czemu tak p ł a c z e s z ? " — „Mistrzu — odpowiada u c z e ń — a to ten piękny liść zielony został zniszczony przez tego robaczka." — „ J a n i e , dziwię się że tak płaczesz nad t y m n ę d z n y m liściem, gdy tymczasem suchym okiem patrzysz na c z ł o w i e k a grzesznego, k t ó r e g o większy i s t o k r o ć po­ tworniej szy robak toczy". J.P. Dekowski, Sw. Jan, .Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", R. 1947, t. 6, s. 207—208 Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1893, t. 7, s. 391 Kolberg, Dzieła, t. 34, s. 190—191; por. t a m ż e , t. 33 s. 149 Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1893, t. 7, s. 391 B r o n i s ł a w Gustowicz, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, Z W A K , R. 1882, t. 6, s. 205 3 4 5 3 3 3 7 38 3 9 19 4 1 4 2 Np. Kolberg, Dzieła, t. 15, Wielkie Księstwo Poz­ nańskie, s. 68. Por. też Gustowicz, op. cit., s. 227: „ w i a ­ nek z bylicy noszony w dzień św. Jana Chrzciciela, chroni od bólu g ł o w y przez cały rok". A d a m Podymowicz, Botanika dla pici pięknej, Warszawa 1834, s. 56. Por. też Kolberg, Dzieła... t. 19, Kieleckie, s. 194: „w wigilię św. Jana zatyka się w s t r z e c h ę r ó ż n e r o ś l i n y : ł o p i a n i p o d b i a ł (na wrzody), belicę (na k ł u c i e lub uderzenie się), k w i a t bzowy i l i p o ­ wy (na kaszel), rumianek (na gorączkę), c y n t o r y j ę (na febrę), ato na p a m i ą t k ę tego, iż od czasu gdy ścięta św. Jana g ł o w a w p a d ł a w podobne zioła takowe sku­ teczne się stały przeciw licznym chorobom." Stefania Ulanowska, Niektóre materjaly etnogra­ ficzne we wsi Łukówcu (mazowieckim), Z W A K , R. 1884, t. 8, s. 293. Por. też Kolberg, Dzieła... t. 20, Ra­ domskie, s. 307: „w parafii Mniszek (pod Wolanowem) blisko Radomia, panuje mniemanie u w i e ś n i a c z e k , iż ł o p i a n u i bylicy u ż y w a ł a Panna Marya, aby p r z y r o s ł a ścięta głowa św. Jana". Święto trzeciego odnalezienia g ł o w y było obcho­ dzone na p a m i ą t k ę jej ostatecznego odnalezienia, gdyż później j u ż nie g i n ę ł a . Oto perypetie g ł o w y : „głowę do Pokoiu przyniesiono dla widzenia у do cieszenia, czy p r a w d z i w i e go stracono у iego w ł a ś n i e , a nie iakiego innego substytuta, tam po k ł u c i u ięzyka Herodias s c h o w a ć k a z a ł a w zamku M a c h e r o ń c i e , mieyscu ścięcia. Ale B. Ioanna Chusai, n a y w y ż s z e g o Herodowego R z ą d c y у prawie Wice-Reia żona, skryta C h r z e ś c i j a n k a , na F o l w a r k u swoim w Ieruzalem tę głowę p o c h o w a ł a . L e ­ żała tam lat 373, aż D w o r z a n i n Konstantyna W . Ce­ sarza kupiwszy F o l w a r k Ioanny w Ieruzalem у tam f u n d a c y ą Klasztora kopiąc fundamenta dzban znalazł gliniany, m a r m u r o w ą n a k r y t y tablicą z pismem Hebrayskim ś w i a d c z ą c y m , że to G ł o w a ś.Iana Syna Zacharyasza; ten drogi depozyt ó w wynalazca u siebie konser­ w o w a ł . A że b y ł hoyny dla p o d r ó ż n y c h , M n i c h ó w d w ó c h m i a ł u siebie na noclegu, i d ą c y c h do Ieruzalem; t y m Ś.Jan przez sen o b i a w i ł , iż tam był, у żeby go z sobą wzięli, I a k o ż z nią w m a n t y ą alias w płaszcz o w i n ą w ­ szy uszli. Nie m i a ł a ta bowiem Ś w i ę t a Relikwia po dro­ gach od nich poszanowania, więc się garncarz z Egiptu do nich p r z y w i ą z a ł , towarzysz p o d r ó ż y ; dali m u n i e ś ć 4 3 4 4 4 5 183 �te zawinienie, nie r e w e l u i ą c , co by tam było. ł a n ś. we śnie sam garncarzowi reweluie o swoiey Głowie w t y m z a w i n i e n i u ; z n i ą od tey k o m p a n i i aby sią oddalił, perswaduie. Złożył w swoim domu ten skarb Garncarz i p o w o l i bogacić począł. U m i e r a j ą c siostrze swey o d k a ż a ł ten Ś w i a t y Depozyt z r e l a c y ą , zkąd у iak go dostał. Ta sama życie swe k o ń c z ą c o d d a ł a m ę ż o w i у r e w e l o w a ł a okoliczności; tak przez sukcessyą G ł o w a S. szła w o w y m domu garncarza, aż sią d o s t a ł a Stefa­ n o w i K a p ł a n o w i A r i a ń s k i e j sekty, a ten w g l i n i a n y m naczyniu z a k o p a ł w i e d n y m Monastyrze; cuda sią tam działy. Wygnany za H e r e z y ą г klasztoru Stefan G ł o w y z sobą w z i ą ć nie mógł. K o k u tandem 760 za Konstan­ tyna Kopronima, Cesarza Heretyka, Ihumen, albo Su­ perior Klasztoru Marcellus widzenie m i a ł przez sen, to bramy klasztorne dobrowolnie o t w i e r a j ą c e się, to r z e k ą , to z a k o n n i k ó w gromadami, to P a ł a c e i a k i e ś , to Cerkwie, przed k t ó r e m i C e r k w i a m i osoby z P a ł a c ó w w y c h o d z ą c e s k ł a n i a ł y sią. Widział d w ó c h Z a k o n n i k ó w dastyngwowanych w C e r k w i d a i ą c y c h B ł o g o s ł a w i e ń s t w o ; po k t ó r e у Marcellus tę w i z y ę m a i ą c y zdał się przy­ s t ę p o w a ć , etc. O c k n ą ł się Marcellus nad snem t a k i m z d u m i a ł y , gdy N i e s z p ó r nazaiutrz odprawuie у przyszło do kommemoracyi S.Iana, ogień się w drzwiach Cer­ kiewnych p o k a z a ł B r a t u . Dnia p i ą t e g o na M o d l i t w i e Marcellus trzy razy dotykany у okrzykniony, że się G ł o w a ś.Iana Chrzciciela w a m obiawi, у kazano aby szedł za g w i a z d ą , k t ó r a go z a p r o w a d z i ł a na mieysce za w i e l k i m O ł t a r z e m , tam p a d ł z a d o r a c y ą , m o d l i ł się, kadził, k o p a ł ze strachem; w y k o p a ł dzban p r z y k r y t y t a b l i c ą m a r m u r o w ą , odkrywszy uczuł w o n n o ś ć , w i d z i a ł G ł o w ę Ś w i ę t e g o , zapalił przy niey świece, poszedł w Cerkiew Bogu d z i ę k o w a ć . W t y m Brat Gennadius n a d s z e d ł do C e r k w i e r e l a c y ą czyniący o swoim widze­ niu, k t ó r e g o Marcellus u k o n s o l o w a ł pokazaniem S.Głow y Ianowey. Wokowany у Cyriak Postnik t a k o w e ż widzenie m a i ą c y , iak Gennadius namieniony. Donie­ siono to U r a n i u s z o w i A m e ń s k i e m u , czyli E m e z i e ń s k i e m u Biskupowi, k t ó r y z d u c h o w i e ń s t w e m przybywszy po G ł o w ę S. był spektatorem cudu, bo Malchus Za­ konnik d u b i t u i ą c y aby G ł o w a Ś. lana m o g ł a się przez 760 lat aż do o w y c h czasów k o n s e r w o w a ć , p o s i ę g n ą l w dzban ó w , ieno się w ł o s ó w d o t k n ą ł na G ł o w i e , r ę k a mu uschła у do dzbana p r z y r o s ł a , aż za m o d l i t w ą Bis­ kupa i ludu r ę k a puszczona iest, ale chora. Wyniósł tedy Biskup ten święty skarb у w skarbcu Cerkiew­ n y m l o k o w a ł . Cerkiew w y m u r o w a ł S. lana imieniem, do niej p r z e n i ó s ł głowę S. l a n a 24 lutego, wtedy aż ów Malchus w ą t p l i w y na r ę k ę caie o z d r o w i a ł , gdyż m i a ł w o b i a w i e n i u od S.Iana wtedy r ę k i swoiey ozdrowienie, gdy iego G ł o w a będzie przeniesienie". Chmielowski, op. cit., s. 47—49 Fot.: к . Kubiak, il. 4, 5; J . Swiderski, il. 1—3, 6, 7 Obraz reprodukowany na il. 4 pochodzi ze zbiorów M. Hoffmana, Sibiu; obraz na il. 5 z Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d69359bcc3a1ebbffae6f695250aaa8.pdf fd94a29dcfd870a93a805d03373c4de2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2765 Title A name given to the resource Kilka uwag na marginesie... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka uwag na marginesie... Krzysztof Kubiak W maju 1993 zorganizowaliśmy z Terencem Wrightem tydzień etnograficznychfilmówbrytyjskich. Po raz pierwszy w Polsce pokazali­ śmy tak dużą różnorodność szkół, podejść metodologicznych i okresów historycznych w filmie etnograficznym. Udało się dokonać projekcji kilkudziesięciu filmów. Tekst Terence'a Wrighta publikowany poniżej był wypowiedzią zamykającą nasz przegląd. Zorganizowaliśmy go, aby pokazać to, co było dotychczas nieznane; zwłaszcza że obecny czas sprzyja antropologii wizualnej, a coraz więcej osób deklaruje zaintere­ sowanie filmem etnograficznym. Wielka Brytania jest krajem gdzie istnieje „rynek" tego rodzaju filmów, a co za tym idzie mają one swą klientelę. Telewizja pokazuje cykle filmów etnograficznych. W tej chwili w Polsce nie odbywa się żaden cykliczny festiwal filmów etnograficznych, podczas gdy np. we Francji mamy kilkadziesiąt przeglądów i festiwali tego rodzaju rocznie. W praktyce osoby chcące obejrzeć antropologiczny, bądź „antropologizujący" film dokumental­ ny muszą zdać się na telewizję, gdzie, tego rodzaju programy pojawiają się sporadycznie. Nie daje to możliwości usystematyzowania gatunku choćby dla własnych potrzeb. To, co pokazaliśmy podczas naszego przeglądu było bardzo różnorodne; dobre ale i złe, przykuwające uwagę i, dla wielu, nudne, muzyczne i mówione, obiektywne i subiektywne, surowe i starannie zakomponowane... Etnografia i antropologia jeśli mają mieć sens muszą służyć toleran­ cji, budując ją również wśród nas samych - badaczy. Tak samo jak antropolog odkrywa, że „oni" - tubylcy mają dusze, tak też etnograf robiący filmy potrzebuje otwarcia się na inne, niż nasza własna, tradycje dokumentu filmowego. Przykładem tego „innego" był choćby telewi­ zyjnyfilmThe Kawelka: Ongka 's Big Moka pokazujący Papuasa Ongkę wydreptującego i wykłócającego się ze współplemieńcami o zor­ ganizowanie monstrualnej uczty zwanej Wielką Moką. Jest to opowieść snuta od strony Ongki - wodza, a zarazem, organizatora uroczystości będącej darem dla innych plemion. Film jest spokojny. Jego problem to sprostanie honorowej powinności, którą jednak można odwlekać w cza­ sie na wiele, wiele lat. Film oddaje atmosferę mozołu, mordęgi w dreptaczym trudzie Ongki, by uzyskać kontrybucję wszystkich na rzecz uroczystości. Udaje się. Moka może się odbyć. Czujemy się tak jakby był to również nasz sukces. I wtedy, po blisko 2. godzinach filmu ukazują się napisy mówiące, że Moka odbyła się. I k o n i e c . Film pokazuje Papuasa przezwyciężającego trudności i kłopoty jako zwyk­ łego człowieka, bliskiego nam wszystkim. Pod względem oglądalności był to największy sukces serii „Dis-appearing World" z Granada Television. Kolejnym „innym" był piękny, głęboko humanistyczny film Two girls go hunting, zrealizowany w Etiopii. Autorka (Lydall) prawdziwie i wiarygodnie ukazuje przygotowania do małżeństwa widziane z perspektywy kobiety. Opowiadają o tym - młoda dziew­ czyna, chłopiec i starsza kobieta. Każde z nich przedstawia swój obraz małżeństwa; obawy, zalety, samotność każdego w podejmowaniu decyzji o założeniu rodziny. Widzimy, że to są l u d z i e , tacy jak my i zaczynamy wstydzić się naszych, stereotypowych wyobrażeń o Mu­ rzynach. Aby zobaczyć człowieka w innym należy, opisując jego kulturę, próbować ją zrozumieć. Znaczy to spróbować wykroczyć poza swoje własne, kulturowe ograniczenia. Odkryciem antropologiii wizualnej, dokonanym w wiele lat po udźwiękowieniu pierwszych filmów, było spostrzeżenie, że „oni" też mówią i co więcej mają coś do powiedzenia. Słowem przedstawiając inną, niż nasza, kulturę możemy zrezygnować z głosu narratora („colonial voice"), będącego wyniosłym i obojętnym objaśniaczem, na rzecz ich własnego głosu i języka. Daje się im wówczas prawo do wypowiadania poglądów na temat ich własnego życia, językiem ich własnych słów, pojęć, idiomów. Może to wzbogacić i nasze rozumienie świata. Ta rezygnacja z filtru kulturowego, będącego przecież w każdym antropologu, sygnalizowana jest choćby w tytułach filmów, takich jak The Kawelka: Onga's Big Moka czy Dor, Low is better. Jest to zabieg znany w reportażu, polegający na tym, że umieszcza się w tytule i tekście oryginalne wyrażenia. Podkreśla to egzotykę sytuacji i opisuje pozycję narratora, który pochodząc z nasze­ go świata przybliża nam nieznaną i nieosiągalną dla nas strefę. W reportażu, zwykle potem, następuje ostry, zewnętrzny język opisu. 50 Zaś w wielu pokazanych przez nas filmach opis nie jest ostry i spuentowany, jak często bywa w reportażu. Ukazywanie niespieszności rytmu życia poprzez tempo filmu jest zabiegiem ryzykownym i wymaga od widza, zarówno treningu w takiej tradycji, jak i - przede wszystkim - chęci zrozumienia i „wczucia" się w obcą kulturę. Oglądając zwykłe życie wraz z jego rytmem, jakby kapaniem chwil czasu, mamy często wrażenie obcowania z czymś prawdziwszym niż tylko fragmentaryczność artystycznej impresji czy chłodny, naukowy opis. Sprzyja temu zestawienie mowy z tym co asemantyczne, jakimś „ple,ple", mającym służyć, nie tyle, przekazaniu treści, co raczej podtrzymaniu kontaktu z drugim człowiekiem (np. Raju and his friends (Banks) Home from the hill (Dineen). Potrzeba dowiedzenia się „wszystkiego" o obyczajach, systemach pokrewieństwa, budownict­ wie, klasyfikacjach i taksonomiach, jest zgodna z naszą tradycją badawczą zrodzoną z kultury pisma. Zaś nasza tradycja filmowa pozwalałaby ujrzeć tych samych ludzi w egzotycznym jazgocie rytual­ nych tańców i mało jasnych, pogańskich obrzędów. W filmach jakie pokazaliśmy często nie ma opisu społeczeństwa. Jest za to dialog, dzięki któremu badacz-filmowiec zaprzyjaźnia się z Osobą(ami). Społeczeń­ stwo jest schowane za osobą. Pokazaliśmy też kino „obiektywne", gdzie obraz oddzielony jest od dźwięku a głos należący do zachodniego, europejskiego narratora opowiada i wyjaśnia co „oni" robią i jak żyją (The Trobriand Islanders - Powell). Taki zabieg nie dziwi nas przy oglądaniu telewizyjnych newsów, gdzie obraz nie jest ilustracją dźwięku i odwrotnie. I o ile wydaje się to być dopuszczalne w filmie przyrodniczym, to w naszym zestawie zabrzmiało to jak obcy dźwięk. Filmy Granada TV z serii „Disappearing World" bywają różne. Czasem dyskretny komentarz nie tylko nie razi, ale wydaje się w ogóle nie istnieć (np. The Kawelka...), czasem nie ma go wcale (The Eskimos of Pond Inlet Grisby), bywa też zupełnie konwencjonalny jak w filmie Baka: People of the Rainforest (Agland). Pokazaliśmy też prace filmujących etnografów - Raju... (Banks), Dor... (Boonzajer), Re­ claiming the forest (Henley), uzupełniające i rozwijające ich prace pisane, oparte na badaniach terenowych. Wspomniana seria „Disapearing World" podaje zawsze dwa nazwiska autorów - reżysera i ant­ ropologa, najczęściej autora książki lub cyklu artykułów o prezen­ towanej kulturze. Seria ta ma swoją stałą widownię w Wielkiej Brytanii. Czy w Polskiej TV jest szansa na zaistnienie takiegofilmuetnografi­ cznego? Dobrze by było. Niestety duża część telewizyjnej produkcji inspirowana jest płytkim, powierzchownym rozumieniem etnografii. Łatwiej doszukać się antropologicznej prawdy w filmach nie mających etnografii w tytule i deklaracjach ich twórców. Sami zresztą przy­ czyniamy się do trwania stereotypowego obrazu etnografa w mediach. Dla dziennikarzy, również telewizyjnych, etnograf to specjalista od różnych świąt (wtedy zwykle wzywa się go by wypełnił jakąś część programu), stroju i tańca ludowego, strzechy, dłubanych łodzi i kanibali­ zmu. Nie ma tu miejsca na próbę takiego opisu świata, by służył on jego zrozumieniu. Jest za to fascynacja innością i egzotyką. Uczucia te legły jako fundament naszej dyscypliny, lecz od tego czasu dokonała ona olbrzymiej refleksji, również nad sobą samą. Robiąc więc programy dla telewizji powinniśmy próbować wyjść poza dziennikarski stereotyp naszej dyscypliny. Magia i moc telewizji sprawia, że dociera ona do niewyobrażalnej (w tekście drukowanym) ilości odbiorców. Powinien to być dla nas argument „Za". Na razie „natura" naszej telewizji nie daje szans na emisję antropologicznych „dokumentów" o długości filmu fabularnego (jak niektóre filmy z serii D.W.), ale nie próbowaliś­ my wystarczająco wytrwale. Skoro akcent kultury przesuwa się na jej stronę wizualną (obecność TV w życiu codziennym, ofensywne plansze reklamowe na ulicach i drogach, przyrost ilości pism ilustrowanych) etnograf powinien tworzyć własne filmy i programy TV posługując się językiem filmu i telewizji. Przy powszechności techniki video może to wkrótce stać się faktem. Mam nadzieję, że wówczas będziemy musieli znaleźć sposoby dystrybuowania takiej produkcji, a problemem będzie wykształcenie widowni chcącej oglądać filmy i programy dające możliwość „ant­ ropologicznego" zrozumienia różnorodności świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800054766ee9f1869774d0e444a83081.pdf 27374dbfe38b51b14bc5560d91b45d53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2535 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2355 Title A name given to the resource Mowa słów pisanych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.193-197 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mowa słów pisanych Krzysztof Kubiak Prawda, dzieci, samotni siara młodzieży, ludzie, lipo. że nie lak znów starców drzewa, ani ważne jedno samotności — zwierzęta, rośliny pokolenie są tylko i że nie różni ma różnie i kamienie'.' Janusz K o r c z a k Zdarza się tak, że gdy stykamy się z czymś niezwykłym, prostym i zarazem autentycznym doznajemy dziwnego uczucia, któremu towarzyszy gęsia skórka. Rudolf Otto twierdzi, że może to być jeden z objawów przeżycia numinotycznego. „Gęsia skórka jest czymś 'nadprzyrodzonym'" - pisze. Dla mnie jest to jedno z kryteriów autentyczności. Wyraża nie strach, lecz emocję zetknięcia z prawdą. Artykuł ten jest próbą poradzenia sobie ze zwyczajnością i z niezwykłością jednocześnie. Ściślej mówiąc, szuka dla nich formy. Trzy lata temu poznałem Otylię Zachurę i przeczytałem jej kilkustronicowe wspomnienia z dzieciństwa. W zeszycie, który mi wówczas pożyczyła znajduje się również spis członków jej rodziny, z datami urodzin, oraz przeróżne wypadki jej dzieci, nazwane przez nią przygodami. Ponadto było lam kilka uwag na temat pogody w czasie odwiedzin dzieci lub ich ślubów i na temat jej własnego, świetnego nastroju w tych dniach. Była to właściwie dość sucha i monotonna wyliczanka. Ale podobną lakoniczność i prostotę spotykało się w literaturze j u ż nieraz. Ot. choćby ten, monotonny, rytm: „Abraham był ojcem Izaaka; Izaak ojcem Jakuba; Jakub ojcem Judy i jego braci; Juda zaś był ojcem Faresa i Zary, których matką była Tamar. Fares był ojcem Ezrona; Ezron ojcem Arama; Aram ojcem Aminadaba; Aminadab ojcem Naassona; Naasson ojcem Salomona: Salomon ojcem Booza, a matką była Rachab. Booz był ojcem..." Przeglądając notatki Otylii Zachury i słuchając jej słów pojąłem, że przeznaczone są one do filmu. 1 K a m e r a pokazuje krajobraz. Ł a g o d n e jazdy. P r a c a kamery i to co jest O t y l i a Z a c h u r a . G l o s z off-u: „ T a t a u r o d z i ł s i ę 1910 15 I I I . M a m a p o k a z y w a n e daje w r a ż e n i e c i s z y i spokoju. D u ż o planu o g ó l n e g o . Mato w 1914 I I V O t y l i a urodzona 5 I V 1935 A n t e k w R o k u 1937, 7 V I Julia z b l i ż e ń ; co n a j w y ż e j d r z e w o , k a m i e ń , w o d a , w z g ó r e k , s ł o w e m to. co urodzona 1941, 2 4 X I I M a r i a 15 V I I I 1943 F r a n i a 12 X I 1947. J ó z e f n a l e ż y od „ z a w s z e " do tej okolicy i o z n a c z a trwanie. 9 X I I 1949. C z e s ł a w a 3 I X 1953 T o j e s t zpis R o d z i n y Motowidlów a teraz R o d z i n a m o j a Z a c h u r o w i e E d w a r d urodzony w R o k u 1933 3 V I I i dzieci" 2 Rzecz polegała na tym, iż zanim ujrzałem tekst, został mi on przeczytany przez autorkę. Od tej chwili nie mogłem go sobie wyobrazić bez brzmienia. Ten tekst m ó w i ł . Aby go nie kaleczyć postanowiłem zarejestrować całość za pomocą kamery. Wśród różnych rodzajów nieudolności, np. językowych, bywają i takie, które sprawiają, że sam tekst i opisywany przezeń świat wydaje się być prawdziwy, bliski naszemu odczuwaniu, widzeniu i rozumieniu. Bywają też takie teksty, a ten jest najlepszym tego przykładem, które tracą przy transkrypcji drukowanej. Żyje w nich żywe słowo należące do konkretnej osoby. Taki tekst poddaje się tylko odręcznemu zapisowi, bowiem natura wypowiadającej go osoby zawarta jest przecież i w charakterze pisma, i w potoczności zdań czy wyrazów, i we wszelakich błędach i nieudolnościach, i w samej, co bodaj najważniejsze, stronie wizualnej kartki papieru, jej grafice i kompozycji. Tekst taki całym sobą wspiera opowieść osoby; może nawet więcej - zawiera i oddaje jej wizerunek poprzez swoją graficzną naturę. Tymczasem druk sprowadza tę postać i jej opowieść do samej treści wydarzeń, do akcji właściwie, pozbawiając nas. kto wie, czy nie najważniejszych informacji. Wspomnienie spisane przez Otylię Zachurę jest tak niezwykłe, zarazem proste i dosadne w swej lakoniczności, że trudno jest odpowiedzieć sobie na pytanie, czy robić o tym reportaż, czy film dokumentalny? Czy zadawać pytania i czekać odpowiedzi, pokazać i opowiedzieć jak rodziła się ta literatura ukazując przeszłość bohaterki, jej doświadczenia życiowe, ambicje i motywy, które skłoniły j ą do złapania za pióro? Czy też poprzestać na odczytaniu przez nią własnych wspomnień, traktując je jako rodzaj frazy muzycznej wypełniającej dźwiękową przestrzeń filmu? Ostatnie rozwiązanie pozbawiłoby nas zapisków o najważniejszych chwilach w życiu członków jej rodziny i ustaleń kto do jakiej rodziny należy. A są to przecież, notatki istotne, mogące być wstępem do sagi rodzinnej, lub rodzajem pamięciowej mantry przekazywanej następnym pokoleniom. Gdyby po jakiejś pożodze świata, wśród nielicznych, ocalałych rękopisów pozostał ten właśnie, byłby on przechowywany w muzealnej gablocie a jego fragmenty znalazłyby się w dziecięcych czytankach obrazując jak działo się ludziom w Beskidach. Wspomnienia Otylii Zachury nie są dziennikiem ani pamiętnikiem. Spisane zostały w ciągu jednego dnia, już wiele lat po wojnie. Autorka twierdzi, że było to z piętnaście lat temu. Napisała je po to, aby jej własne dzieci i potem ich dzieci wiedziały jak było. Gdy spisała już swe dziecięco-wojenne wspomnienia spostrzegła, że umieszczone są w pustce. Postanowiła podać imiona i daty urodzenia swoich najbliższych. Bez tego jej opowieść nie miałaby początku i adresata. 193 �Dawna historia zajmowała się wyłącznie wielkimi wydarzeniami, będącymi zwrotnymi punktami dziejów oraz osobami mającymi strategiczny wpływ na losy świata Potem przyszło zainteresowanie dniem codziennym, lokalnością i zwykłym człowiekiem. W ó w c z a s to zapiski, takie jak Otylii Zachury, stają się źródłem historycznym. Etnograf dużo dawniej zajmował się tym co zwyczajne i powszednie. Z naszej, dzisiejszej perspektywy dużo ciekawsze jest ukazanie wpływu wielkich wydarzeń dziejowych na życie jednostek i , zarazem, spojrzenie na Wielką Historię oczami zwykłych ludzi po to, być może. by zastanowić się nad paradoksem uwikłania w Dzieje. Rodzice Otylii Zachury do dziś obchodzą uroczyście rocznicę ucieczki ojca, Leona Motowidło, z więzienia w Nowym Targu. Było to najważniejsze wydarzenie w życiu rodziny, uważane przez nich za cud. Życiorys Leona, podyktowany komuś z przyjezdnych, jest przechowywany w drewnianej skrzyni w ich domu. Jego syn, pożyczając mi tę dwustronnie zapisaną kartkę papieru powiedział żebym jej nie zgubił, gdyż jest to dla niego, „jak dowód, no dowód tożsamości ".Jeszcze kilka lat temu gdy Motowidłowie sadzili ziemniaki na polu pod lasem Leon spędzał jesienne noce w skleconym wśród drzew na kępie kamieni, szałasie odstraszając podchodzące dziki. On sam i wszyscy wokoło żartowali, że żyje jak wtedy, gdy ukrywał się w lesie podczas wojny. Przytaczam fragmenty tego wspomnienia dla porównania z wojenną wizją córki. „ W dniu I 9.1939 udali my się w kierunku granicy, ale my nic zdążyli, bo wróg był prędzej. (...) Strzymywalim wroga od granicy od zachodu na wschód będąc j u ż koło Rzeszowa, pod koniec października ze zględu na brak amunicji zmuszeni my byli podać się do niewoli." Niedługo potem ucieka z pociągu i wraca do domu. Do 1943. pracuje w lesie. „Ja mieszkałem i mieszkam pod samym lasem na pasie granicznym gdzie była gubernia i żesza." Za przeprowadzenie przez granicę partyzantów zostaje osadzony w więzieniu w Nowym Targu. „Razem ze mną siedział więzieniu w stopniu porucznik on jakoś się dowiedział że nas mają rozestrzelać a resztę do Oświęcimia wywieź, natomiast my się umówili że dnia 24.08.1943 nastąpiła ucieczka z więzienia, ale bramy były pozamykane na placu było koło 150 ludzi ale uciekło 12. musielim skakać przez ogrodzenie więzienia nogi pozrywałem. Ktoś mi powiedział że jeszcze jest jedna ulica wolna do ucieczki w kierunku rzeki, doleciałem kolegę niemcy strzelali we trzech do nas ale o losie kolegi do dziś niewiem. (...) Ja do domu nie wracałem, bo w obawie że spalą dom i całą wioskę, bo mojego kolegę spalili a dziecko jak uciekało to wrzucili w ogień. Ja się nawet nie ukazałem własnemu Ojcu bo żem postanowił żeby za mnie nikt nie zginął, i założyłem żywot w lasach na grzybach. (...) Przychodziło mnie nieraz do dziwnego że nawet na drzewie gałęziach przebywałem (by) nie dać po sobie śladów (...) i w tak trudnych i ciężkich warunkach doczekałem się ukochanej w o l n o ś c i . " 3 Jest rzeczą zadziwiającą, żc te właśnie osoby, ojciec i córka, zechciały spisać swoje przeżycia. Musiały być one niezwykle ważne, skoro zrobił to człowiek nie potrafiący pisać. Dyktuje przeto swe wspomnienie, lakoniczne niczym podanie do urzędu, osobie władającej pismem. Jego córka, będąca, jak sama mówi „tylko pięć tygodni w analfabetycznej szkole" też chwyta za pióro - narzędzie obce jej codziennemu doświadczeniu. Sądzę, że zostało to spowodowane przez przekonanie 0 niezwyczajności ocalenia ojca, ba, o oczywistej cudowności tego wydarzenia. W odczuciach członków rodziny kwalifikowało się ono bardziej do porządku mirakulów niż do porządku historii. Każda niemal wiejska rodzina w Beskidach posiada zwykły zeszyt szkolny z przepisanymi pieśniami maryjnymi. Zauważalne jest pokrewieństwo pomiędzy zeszyłem Otylii Zachury a częstymi na wsi zeszytami, w których spisuje się teksty pieśni maryjnych śpiewanych podczas majówek przed kapliczkami. Jest to ten rodzaj tekstu pisanego ręcznie, z którym wszyscy stykają się od dziecka. Wspomnienia Zacburów mówią o cudownym ocaleniu. I tak jak to, co należy do porządku religijnego, znalazły się one w identycznym zeszycie co i pieśni maryjne. Aspekt religijny takiego pisania jest rzeczą niewątpliwą. Jest on głębszy lub bardziej ukryty, niż wynikałoby to z wykrzykników w rodzaju: „przeżyliśmy z pomocą Bożą w o j n ę " . Ten rodzaj pisania jest ś w i a d e c t w e m . Jego naturę stanowi wewnętrzne przekonanie o uczestnictwie w przeżyciu religijnym. Podczas świętowania rocznicy ucieczki z więzienia zawsze padnie, brzmiące jak oczywistość, zdanie, że to dzięki Opatrzności Bożej lub szczególnej opiece Matki Boskiej rodzina spotyka się w komplecie. Otylii Zachurze trudno przychodzi wyjaśnić powody, dla kórych zaczęła pisać. „Zapisywałam przygody swoich wnuków 1 dzieci, tak żeby jakoś pamiętało się. Miałam trochę czasu w zimie, to tak jak mogłam spisywałam troszeczkę. Takie młode, może dzieci przeczytają, może wnuki. Takie tam różne..." Spytałem - „Przecież nie zawsze zdarza się, żeby ktoś spisywał swoje życie. Co Panią popchnęło żeby to z r o b i ć ? " bo mi to bardzo utkwiło w pamięci, a po drugie jestem taka już. że każdą chwilę pamiętam, nawet z młodych lat. Z młodych dziecinnych lat." 4 PRZYPISY ' R. Otto Świętość, Warszawa 1968, s. 45 Z zeszytu Otylii Zachury. Zachowana została wiernie pisownia autorki. ' Fragmenty rękopisu będącego w posiadaniu Leona Motowidło ze Szczurkówki w Zawoi. Pisownia zgodna z oryginałem. Fragment rozmowy przeprowadzonej przeze mnie z Otylią Zachurą na Piwowarach 30.04.1994 r. Taśma magnetofonowa i maszynospis tekstu w posiadaniu autora. Być może motywem pisania była też dla Otylii Zachury samotność; spowodowana przeprowadzką do odludnego miejsca, innym niż dawniej stylem życia, zanikiem więzi, a w każdym razie, tradycyjnych form ich wyrazu. Brakowało jej tych gromadnych posiadów wieczornych. W nowym miejscu żyła w samotnej chałupie obok lasu. wysoko nad drogą, z daleka od większości domów. Chciała z kimś porozmawiać, kogoś posłuchać. Zaczęła spisywać swoje życie. Wyglądało to tak, jakby to ktoś inny opowiadał jej swoją własną historię. 2 4 Poniżej drukujemy scenariusz i w całości Zeszyt Otylii Zachury. Numery w nawiasach kwadratowych ułatwiają wstawienie odpowiednich fragmentów Zeszytu w odpowiednim miejscu scenariusza. 194 �SС E N A R 1 U S Z Mata. beskidzka wieś. Długa, wąska dolina otwarta na zachód, z pagórami zamykającymi horyzont. Na pobliskich zboczach las. Nieliczne chałupy. Na kępach kamieni, wśród poletek, rosną trześnie, czasem buki lub jodły. Nisko krzewy - głóg lub czerwony bez. Domostwo Otylii Zachury położone jest wysoko na stoku. Rola nazywa się Piwowary lub Pijawory. W pobliżu nie ma innych zabudowań. Obok domu rosną rahityczne śliwy i olbrzymia trześnia. Z jej gałęzi zwiesza się długi łańcuch huśtawki. Poniżej niewielka kapliczka własnej roboty. Pomiędzy dwoma śliwkami wisi drewniana huśtawka dla młodszego dziecka. Zachurowie mieszkają razem z córką, zięciem i wnukami. Ze względu na malownicze usytuowanie i rodzaj światła film należy realizować późną wiosną, w porze kwitnienia drzew, lub jesienią. 100% Kontrującc światło. W oddali kwitnące, pojedyncze drzewa. Długi obiektyw. Powolna jazda z transfokacją. Ukazuje się „ w i ę c e j " krajobrazu. Widać dolinę i góry dookoła. Jazda zatrzymuje się na domostwie, przed którym siedzi starsza, szczupła kobieta. Przy niej dwoje dzieci, chłopiec i dziewczynka. chłopiec mówi: „babciu to będzie tak, jak w telewizji. Ty się masz nie przejmować kamerą. Możesz nawet nie zwracać uwagi." Krajobraz pokazywany łagodnymi jazdami. Cisza, spokój. trwanie, odwieczność. Ewentualnie po kilkudziesięciu sekundach przenikanie na kartkę zeszytu. Bardzo bliski detal. Właś­ ciwie makro. Kamera „ g r y z m o l i " kulfony w zeszycie. Jest lo asemanlycznc. Widzi się plastykę linii tworzących litery. Powrót do krajobrazu. Głos Otylii Zachury-off: „Tata urodził się 1910 15 I I I ..."do ..Cześka brała ślub 1977 23 I X " . W r a ż e n i e „biblijnego"rytmu, 100% efekty Przeciwstok. Rozświetlone delikatną bielą kwiatów i mglistą świeżością zieleni drzewa. Na polach pracują ludzie. Jazda do planu amerykańskiego na siedzącą Otylię Zachurę. 100% efekty Zbliżenie. Otylia Zachura wyciąga okulary z futerału. Zakłada. Detal. Dłoń Otylii „ w y c h o d z i " z kadru. Po chwili wraca z zeszytem. Półzbliżenie. Otylia siedzi. Przewraca kartki zeszytu. Rozkładą na pierwszej stronie. Poprawia okulary. Zaczyna czytać. Otylia Zachura 100% czyta od: „Moje dziecinne życie a zaczęło się ono w Roku 1935..."do: „jakby byzczejszy." [1] Zeszyt Otylii Zachury [1] Moje dziecinne Życie A zaczęło się ono W Roku 1935. Nie wiele pamiętam S pierszej pięcio łatki tak troche Lubiłam Dziadka i BaBke i tam byto mi wesoło i donich uciekałam zdomu bo mieszkali 2 kilo metry dalej od mojego domu Były tam ciotki Mamy siostry Panny i Wujek 7 lat odemnie starszy pasłam krowy znim on murował piec z kamieni a ja pilnowałam by krowy niewyżondziły szkody Wujek Zrobił Huśtawkę Robił mi zabawki umiał dużo żeczy zkonstrułować. Była unas Dziewczina sierota Mama ją wzięła do pasienia krów i pilnowała nas małych to znaczy mnie i Brata 2 lata młodszego bo ja byłam pierwsza chodziliśmy na grzyby a było ich dużo. Dziadziuś mi zmar miałam lat 5 był chory na Asme Z pierwszej wojny byłam na pogżebie z Rodzicami. W roku 1939 wybuchła wojna I tu sie zaczęło Moje zpokojne Życie dziecinne zpłyneło na bużliwe lale. Ta sama zima i te same kwiatki i to samo słońce A jakże smutniejsze życie, mały moj rozum stał się wyoszony jak by byzczejszy [2] Męszczyźni Zostali powołani do wojny Pierwszego wzesnia 1939 pasłam krowy ztą dziewczyną sierotą zdała od domu wtem przybiega chopiec sąsiada i mówi żeby pędzić krowy ale bardzo szybko bo z tatą się pożegnaj idzie na Wojnę Więnc biegliśmy razem gdym do biegła do domu Tatuś jusz wychodził musiał się spiszyć by zdążyć gdzie czekały Ałta Mamusia go odprowadziła wróciła płakała Wieczorem jakieś ognie widzieliśmy Na Niebie i ludzie jacyś przyśli ztobołami było bardzo smutno Wojna się rospoczęla i trwała 5ć lat Polska została zazprzedana Z Robiła sie nędza i głud śmierć i rozpacz to zostało polsce to Niemcy na polskę najechali. Tatuś wrócił zwojny nie długo cały i zdrowy Niebyło gdzie zarobić grosza okupant brał bydło dla wojska na mięso nam zabrali krowę zoztala nam jedna plony się nierodziły niemcy brali owiez ziemniaki. W 3ci Rok Wojny urodziła się mi sioztra czas płynął równym rytmem A jednak wrażenia, co raz to inne Ludzie mówili kto sie na niemca przepisał jak były łapanki młodych Ludzi do Niemiec na przymusowe roboty Ciotką Wójka zabrali po n a s z ą Dziewczinę sierotę rozkaz przyszedł aby jechała do Niemiec, do roboty płakaliśmy Mama jej szykowała kufer drewniany Zpoczebnymi żeczami I Zesmutkiem myją pożegnali. [3] Niewolno było ż a d n e g o uboju robić ajkoś Żyć sie musiało Tatuś zabił niedużego śfiniaka. Mamusia dała zkilo męsa i kawałek słoniny S ą s i a d c e a sąsiadka miała w Rodzinie fojdociera tak sie nazywał Polak przepisany na niemca. I dzieci wygadały sąsiadczene i fojdocier zgłosił Żandarma to znaczy Gestapow­ cach I przyszli i zabrali słoninę i mięso i Tatusia do więzienia. Mamusia jeździła doniego i co mogła to woziła dojezenia był w Nowym Targu Poparu tygodniach pobytu więzieniu szczęściem udało mu się zbiec. Wrucił do domu ale nam dzieciom sie nie Zaraz pokazał moglibyśmy wyzdradzić jak by nas niemcy bili ale nas niebili tylko sie wypytywali o Tatusia. Mamusia mu jeść nosiła a mówiła Że Babci nosi mleko a on pzebywal wlesie. Niemcy nas nachodzili często poszukiwali ojca. Nie spalili nas dlatego Że niebyli pewni czy do domu wrócił bo jak uciekali to sie zposczegli i zczelali i dużo zginęło. Mama mówiła że nie powrucił. Pojakimś czasie żadziej nas rewidowali i po upływie 795 �Zeszyt ze stroną tytułową. Przewracane kartki. Zwolnione tempo. Powolne jazdy po stronach. Detale słów. Kamera analizuje je obrazowo skłaniając zarazem do refleksji nad kaligrafią tekstu, tak, by przekazać i mozół czynności pisania, i indywidualność samego pisma. Otylia Zachura off od: „Męszczyźni zostali powołani do wojny...",do: „i ze smutkiem my j ą p o ż e g n a l i " . [2] Wiosenna gorączka pracy na polach. Coś kopią, dłubią motykami. Koń. W ó z . Worki. Pług. Brona. Ruch. Otylia Zachura off od: „Nie wolno było żadnego uboju r o b i ć . . . " , d o „ktura się nam między czasie urodziła." [3] Dzieci na huśtawce. Różne plany. Huśtawka zostaje po­ rzucona przez dzieci, które wychodzą z kadru. Pusta huśtawka pojawia się i znika w kadrze kołysząc się siłą bezwładu. Otylia Zachura off od: „Zabrali nam drugą krowę to jusz ostatnią...", do „z drutu kolczastego". [4] Wnuk Otylii bawi się, niezwykle sumiennie, łukiem i strzała­ mi. Zakłada strzałę, napina cięciwę, mierzy, strzela, szuka strzały. Znowu ją nakłada itd. Otylia Zachura off od: „Niemcy rzadziej nachodzili nasz dom...",do: „i nie bende miała mogiły ale tak się niestało".[1] Otylia Zachura idzie na pole. Niesie jakieś kołki. Związuje je drutem. Robi stracha na wróble. Wbija go w ziemię. Dzieci przynoszą stare ubrania i kończą ubierać stracha. Otylia owija go jeszcze srebrzystą taśmą. Wygląda teraz niczym jakiś kosmiczny prezent albo nowoczesna rzeźba. Otylia Zachura off od: „Miały mięsce różne zajścia" do: „a więc Tata był uratowany." [6] Otylia Zachura podnosi motykę z ziemi i zaczyna zagrzebywać ziemniaki. W tle, a czasem na pierwszym planie świeżo postawiony strach. Otylia Zachura off od: „Czas powoli słodził na róznch wrażeniach...", do: „było nas czworo R o d z i ę s t w a . " [7] Dzieci na huśtawce. Młodsza dziewczynka jest huśtana przez brata. Po chwili chłopiec pomaga siostrze zejść na ziemię. Odchodzą gdzieś razem. Kamera rozpoczyna jazdę. Zatrzymuje się w półzbliżeniu na Otylii trzymającej otwarty zeszyt. Otylia Zachura off od: „przyszła w o l n o ś ć . . . " do: „przeżyliś­ my z pomocą Bożą w o j n ę . " [8] 100% Otylia Zachura czyta z zeszytu „ W o d a płynie...",do: „dobra wcale. O t y l i a " [9] 100% efekty Scena z łagodnie kołyszącą się, pustą huśtawką zawieszoną na długich łańcuchach. czasu Tata nam sie pokazał a zwłaszcza kcał zobaczyć siostrę ktura sie nam mięjdzy czasie urodziła. [4] Zabrali nam drugą krowę to jusz ostatnią a przidzielili nam litr mleka z mleczarni i ja poto mleko 4 kilometry chozttam a buty miałam kiepskie i odzienie liche. A Zima była ostra i długa czasem było ślisko i mleko mi się wylało. W takim wypatku czeba było sie do Rodziny udać i omleko prosić dla dziecka a nie było to wcale łatwe gdysz nik dużo nie miał Podługiej Zimie przyszła wiosna i lato co sie nam dzieciom poweseliło zostały nam jeszcze dwie owce i cielak i pasaliśmy Hodziliśmy na grzyby na poziomki a było tego bardzo dużo ino był wtym problem że sie kończyła Zawoja Stryszawą i nie całe sto metrów była granica chodziła ztrasż graniczna i pilnowali bo Stryszawa należała do Żeszy a Zawoja był to protektorat a myśmy mieszkali w Zawoji I grzyby były w lesie a las był za granicą i czeba było mieć sie na baczności i ukratkiem zbierać bo jak by zobaczyli niemcy to by zasczelili Chociasz dziecinne lata s ą bez troskie to nam się jednak ten smutny czas udzielał do Szkoły my nie chodzili bo nie było nauki Wszkole A tam gdzie się chodziło do Kościoła to Niemcy założyli Zasieki z drutu kolczastego [5] Niemcy rzadziej nachodzili nasz dom chyba uwierzili Że Tata nie wrócił Zwiezienia do domu Tatuś ukrywał się wiedzieli onim Rodzina i ja jako najstarsa z jego dzieci poczebował mojej pomocy musiałam stać na Straży gdy on kciał w domu się umyć albo sie posilić bo nie mieszkał w domu Tylko się wpolu ukrywał był to Rok 1943 dwa lata przed zakończeniem wojny Rodzina tesż dopomagała donosili oniemcach jak tylko widzieli 196 że wjakimś kierónku idą Bo niemcy przeprowadzali rewizje podomach szukali Partyzantów Pewnego razu dano nam znać Że Niemcy prześli na drugie Siedlisko odnas i ciekawo nam było dokąd oni idą i zaczem może spisująbydło a myśmy mieli cieliczkę nie pisanąi chowaliśmy ją i ja poszłam że się coś może dowiem i biegnę szybko A tu halt Niemcy i pies Zaraz Koło pierwszego domu przeprowadzali tam Rewizje po domach i Zabrali dwuch Chopaków uznali Że s ą Partyzantami męczyli ich bardzo mieli około dwudziestu lat jak się puzni okazało było tam Niemców cała masa mnie obtoczyli cterech wypytywali si<ąd i gdzie i poco ide gdym Została Zazkoczona wienc nie bardzo wiedziełam co powiedzieć mówiłam wprawdzie że do ciotki po jabka ide było to dzień przed wigilią Bożego Narodzenia Rozkazali mi iść znimi zawiedlimie dojednego zdomów i tam kazali czekać a oni sobie pośli Wienc nie czekałam ino chyłkiem do potoka i krzaków i zapagurek dodomu ale tego dnia nie byli unas ino ja myślałam ż e mie pies Niemiecki rozszarpie i nie bende miała mogiły ale tak sie niestało. [6] Miały mięsce różne Zajścia Naprzykład ten od samego rana Niemcy chodzili podomach nie wiadomo czego szukali. Pod wieczór pobiegłam zjednych kierun­ ków zkturego myśmy sie ich zpodziwali czy idą i okazało sie ze s ą jusz blisko więc zawruciłam bo oni mnie nie zobaczyli przibiegłam i Mama mówi ganiaj gęsie i uciej znimi ja rozczęsiona niewiem w kturą stronę mam uciekać las był zdołu i zgóry Zdecydowam dogóry musze napisać ż e gęsie były niepisane co groziło nawed zato śmiercią, ojca nie było od wczesnego rana w domu i nic s o b ą nie miał do jeżenia bo ludzie dali nam wiadomoś ze Niemcy c h o d ą to Tata musiał się ukryć. I ja ztymi gęsiami biegnę i widzę ojca wychodzi zlasu wstrone domu ja mówię Tato bo Niemcy idą nie wiedział wpierwzem momencie uciekać czy do �Kamera towarzyszy dzieciom obserwując spokojnie ich kolejne zabawy. Podchodzą do innej zupełnie huśtawki, takiej na równoważni i zaczynają się huśtać. Podchodzi Otylia i staje nad nimi. Po chwili dzieci nudzą się zabawą i schodzą z huśtawki. Wałęsają się nie wiedząc czym się zająć. Wchodzą do szopy i taszczą stamtąd konia na biegunach własnej roboty i znowu zaczynają się huśtać. Otylia Zachura off od „Czesia jak mała b y ł a " , do: „i wbił sącka d o c z o ł a . " [10] Otylia Zachura idzie z dziećmi po łące, w stronę lasu. Do koszyka zrywa jakieś kwiatki, zioła. Dzieci znudzone latają dookoła. Trochę kamery subiektywnej. Otylia Zachura off od: „Moje urodziny o b c h o d z i ł a m . . . " , d o : „i mamy tysz małego Sebastyjanka takiego Kochanego." [11] Wnętrze domu. Przy stole siedzi Otylia. Przed nią jej zeszyt. Podchodzi jej córka z własnym zeszytem. Kamera pokazuje tytuł: „Wiersze własnej kompozycji". 100% efekty Przelatuje kilka kartek. Zatrzymujemy się nad jedną z podtytułem „Najważniejsze wydarzenia w moim ż y c i u " . „12 lutego 1984 w drodze do internatu w pociągu na trasie S u c h a - Ż y w i e c poznałam swoją pierwszą i ostatnią miłość, chłopca o imieniu 'Zbyszek'z którym związałam swe życie na dobre i złe dni".Potem kamera pokazuje dalszą część zeszytu, w którym Ewa, najmłodsza córka Otylii zapisuje ważne wydarzenia ich życia. 100% efekty Dom Zachurów. Zbliża się wieczór. Najpierw wychodzi Otylia, potem Ewa, za nią dzieci. Kobiety mają w rękach zeszyty. Jedna z nich niesie kwiaty. Podchodzą do kapliczki. Robią drobne porządki. Stawiają kwiaty. Zaczynają śpiewać jedną z. pieśni maryjnych. Kamera odjeżdża. Krajobraz - kilka ujęć. Dom wśród drzew. Widać poruszających się ludzi. Wyglądają z daleka właściwie jak ludziki. Jazda pokazująca dolinę i góry dookoła. Napisy końcowe. lasu czy zagranice tą kturą Niemcy pilnowali nie było wyboru czmychnął zagranece bo tesz tam był las i ja stymi gęsiami do lasu jak sie puzni okazało Niemcy byli bardzo szybko wdomu i prze­ prowadzili rewizje i pośli a więc Tata był uratowany. [7] Czas powoli słodził na róznch wrażeniach wojna się toczyła dalej a my wciąż zastraszeni i walka ożycie. I wrescie przyszło to czegośmy tak bardzo pragnęli wojna się kończyła Niemcy uciekali słychać było dniem i nocą huk i widać było łuny ogni Był Rok 1945 była to zima jedzenia bardzo mało bo się nie urodziły plony nie mieliśmy butów sukienki i wogule ubranie mieliśmy z płutna co Rodzice sami hodowali i siali len a potem prządli nici i byli tkacze zwani Knapami i ztego szyli ubrania Dzieci nie miały rajtuzów ani małe białych pieluszek było nos czworo Rodzięstwa. [8] Przyszła Wolności i Wiosna szła robiło się coraz cieplej i Radość niesamowita Ludzie się cieszyli Kto dożył i my także tym bardziej że my mieli ojca. Mimo żeśmy mieszkali w górach a jednak nas żołnieże Radziec­ cy odwiedzili zradością my nanich paczili. Naszej Rodzinie los był łaskawy z przymusowych robót z Niemczech Wójek z Ciodką Wrucili i nasza Dziewczyna sierota i cali izdrowi a więc przeżyliśmy zpomocą Bożą wojną. [9] Woda Płynie Ludzie giną Nasze lata szybko Miną. Woda szumi biją fale Wojna nie jest dobra wcale. Otylia Zpisałam Roki urodzin [A] Tata urodził się 1910 15 III Mama w 1914 1 IV Otylia urodzona 5 IV 1935 Antek w Roku 1937, 7 VI Julia urodzona 1941, 24 XII Maria 15 VIII 1943 Frania 12 XI 1947. Józef 9 XII 1949 Czesława 3 IX 1953 To jest zpis Rodziny Motowidtow a teraz Rodzina moja Zachurowie Edward urodzony w Roku 1933 3 VII i dzieci Czesława 20 VII 1955 Lucyna 11 IV 1961 Ewa 13 II 1967 i Ireneusz 18 VII 1972 Rodzina Staroniów czyli czesina Janusz urodzony 12 X 1953 Rafał 5 VI 1978 Piotr 27 V 1981 Paweł 27 V 1981 Cześka brała Ślub 1977 23 IX (...) [10] Cześka jak mała była Przygody Czeski: wylękała się. Kamienia jak wracała od stopy wieczór Krowa ją zbodła jak miała 3 lata. (...) Przygody Lucynki jak mała była: Cześka ze Szczurkówki popchnęła ją na kępą kamieni i Lucynka zemdlała Innym razem biegła i upadła straciła przytomność innym razem wypadła oknym na kamienie to znów zpadła ze ztrychu a jak poszła z C z e ś ą na hala to sie owce wyztraszyły i biegło w ich kierunku i aż Lucynka jechała na jednej znich. Przygody Ewy jak mała była: bała się bardzo indyków a były one u i wycierpiała nie mało zpowodu nich A ona tak się wystraszyła że chora była miała gorączki 39 St i wciąż te psy ją atakowały. Kogut ją zdziobał Przygody Irka awięc zkulał się z kamieniami z kępy. Sztangla żelazna zpadła naniego Tabletek zjadł 14 naraz i tzeba było do spitali znim jedzcie obojczyk złamał gdy ganiał zdziećmi i znów spital i Sankami wjechał na żerdzi i wbił sącka doczoła. [11] Moje urodziny obchodziłam w Roku w 1982 Zdrowo i był bardzo czas ładny i pogodny Lucynka nas od wiedziła z Rafałkiem i było mi wesoło Lucynka wyszła za Mąż Brata ślub 11 wżeśnia Roku 1982 Była piękna jesień i był piękny dzień Ewusia brała ślub 18 października Była piękna jesień i było ciepło był Rok 1986 i Mamy Zbyszka Kturegośmy bardzo polubili i mamy tysz małego Sebastyjanka takiego Kochanego 197 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d623c0910ba3de4d15a504b1ce00cd6.pdf 91a34d582e209c7b6994f9db21a19a4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:903 Title A name given to the resource Wyróżniki obcości w bajce białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie "swego" i "obcego" / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.185-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KUBIAK WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ. CECHY BOSKIE I DIABELSKIE „SWEGO" I „OBCEGO" Spróbujmy zebrać w skrócie najbardziej typowe cechy stereotypu „obcego" podane przez Bystronia w Megalomanii narodowej *. Tak więc: — „obcy" nie żyją na terytorium będącym środkiem świata. Zamie­ szkują przestrzeń niezorganizowaną; chaos. Dzieje się to w wyniku ja­ kiegoś mitycznego przewinienia względem bóstwa grupy „swojej". Naj­ częściej chodzi t u o kontakt z diabłem. Podobnie określone są cechy podane niżej. — Bóg grupy „obcej" jest gorszy od Boga grupy „swojej". Często bóstwo „obcego" jest szatanem lub złym demonem. — „obcy" są czarownikami, wróżbitami. — język grupy „obcej" jest w najlepszym wypadku zabawnym beł­ kotem. — „obcy" posiadają liczne deformacje fizyczne. — „obcy" odznaczają się przykrym zapachem. — potrawy „obcych" są obrzydliwe. „Obcy" często bywają ludożer­ cami. „Obcy" równie często, aby przyrządzić jakąś potrawę musi popeł­ nić grzech — złamać normy grupy „swojej". — „obcy" są niskiego pochodzenia. — „obcy" jest zazwyczaj głupszy od przedstawiciela grupy „swojej". Wstępna analiza bajek zebranych przez Michała Federowskiego i na­ szych materiałów terenowych wydaje się potwierdzać wnioski Bystro­ nia. Cechy przypisywane przedstawicielom grupy „obcej" i jednocześnie diabłu formułowane są w t y m samym religijnym języku. Cechy te rów­ nież odpowiadają sobie lub są do siebie podobne. Postanowiliśmy więc porównać bajki o głupim diable (diable oszukanym, przegrywającym) 1 J . S. В у s t r o ń, Megalomania narodowa, Warszawa 1935. �186 KRZYSZTOF KUBIAK z bajkami o głupich sąsiadach. Pierwsze oznaczone są w klasyfikacji Krzyżanowskiego T1000-1199, drugie T1200-1349 . W naszej pracy stosujemy podział wprowadzony przez Federowskiego w Ludzie białoruskim . Zatem jako „narodowości" traktować będziemy Mazurów, Polaków, Białorusinów, Poleszuków, Rosjan, Niemców, Ży­ dów itp. Nie chcielibyśmy dyskutować w niniejszej pracy o tym, czy granice między t y m i grupami są wystarczająco ostre. Podział ten po­ krywa się z klasyfikacjami ludowymi na tym terenie. W obydwu typach bajek ukoronowaniem opowieści jest sformułowanie jakiejś cechy w y ­ stępujących tam postaci, będących przedstawicielami różnych grup et­ nicznych. Federowski klasyfikując je robi to wg ich cech, np. „Niemiec [...] a) chytrość, b) niewstrzemięźliwość" i t p . Naturalnie wiele z nich nie mieściło się w naszym podziale. Wybraliśmy te, które odpowiadały lub mogły być porównywalne z cechami „diabła przegrywającego". Właś­ ciwością naczelną diabła była tu głupota. Podporządkowanych jest jej wiele innych cech, np. łatwowierność, chciwość, umiejętności czarodziej­ skie. Formułowanie ich w badanych przez nas bajkach następuje w w y ­ niku zetknięcia się dwóch zwykle osób, będących reprezentantami prze­ ciwnych grup. Jest to sytuacja konkurencji, sytuacja „transakcyjna". Konkurujące ze sobą strony przeprowadzają transakcję, w wyniku któ­ rej następuje sformułowanie określonych cech. Przedstawiamy plan synchroniczny bajki Michała Federowskiego Dia­ belski kontrakt o duszę . W bajce tej chłop zwycięża podstępem diabła. Porządek jej jest następujący: 1) pijak zobaczył diabła suszącego pieniądze, 2) pijak mówi, że gdyby miał trzecią część tych pieniędzy, to pohulałby przez rok, a potem oddał duszę diabłu, 3) diabeł upewnia się i przyjmuje propozycję, 4) po roku przychodzi chłop obwieszony szkaplerzami i różańcami, 5) diabeł prosi go o zdjęcie ich, 6) chłop proponuje diabłu, żeby sam to zrobił, 7) diabeł rzuca kontrakt i ucieka. Spróbujmy przenieść to w układ diachroniczny zastosowany przez Lévi-Straussa w analizie mitu Edypa . Układ ten interesuje mnie t u jako forma graficzna. 2 3 4 5 6 2 J . K r z y ż a no w s k i, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Wrocław 1963, t. 2, s. 9-25 („O głupim potworze (diable)", s. 26-48 („Kawały o głu­ pich sąsiadach"). Przykład podziału na „narodowości i plemiona" — M. F e d e r o w s k i , Lud białoruski na Rusi Litewskiej, K r a k ó w 1902, t. 3, cz. 2, s. V. Tamże, cechy Niemców. M. F e d e r o w s k i , Diabelskie skrzypce, Warszawa 1973, s. 100. ' C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 294-295. 8 4 s �187 WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W B A J C E BIAŁORUSKIEJ I II III IV 1) pijak zoba­ czył diabła su­ szącego pienią­ dze, 2) pijak powie­ dział, że gdyby miał trzecią część tych pieniędzy, to pohulałby przez rok, a potem od­ dałby duszę diab­ łu, 3) diabeł upew­ nia się i przyj­ muje propozy­ cję, 4) po roku przy­ chodzi chłop ob­ wieszony szkaplerzami i różań­ cami, 5) diabeł prosi o zdjęcie ich, 6) chłop propo­ nuje diabłu, że­ by sam to zro­ bił, 7) diabeł rzuca kontrakt i ucie­ ka. Spróbujmy porównać ten układ diachroniczny z takimż samym ba­ jek „narodowościowych", czyli bajek o głupich sąsiadach. Przedsta­ wimy również plan słowiańskiego mitu kosmogonicznego. Analizujemy tu 10 bajek. Posiadają one ten sam lub bardzo zbliżony do siebie plan akcji. Przedstawiają różne sytuacje, ale wszystkie nawiązują do jedne­ go jej przebiegu i do tego samego rezultatu (patrz tab. I ) . Tabelę tę rozpoczyna mit kosmogoniczny, w k t ó r y m zwierającymi się mocami są Bóg i Diabeł. Mimo że mit ten nie występuje wyraźnie na Białostocczyźnie, to ślady owego dualizmu są nader widoczne. Umiesz­ czenie dwóch bajek z Sébillota stanowić miało łącznik doprowadzający poprzez sytuację chłop — diabeł do konfliktu „swój — obcy". Zesta- �188 KRZYSZTOF KUBIAK wienie to jest jednocześnie potwierdzeniem religijnego języka, w jakim konflikt ten bywa wyrażany. Kolumny poprzedniego podziału przenosimy w układ poziomy. Akcja rozwija się z góry na dół. Kolejność faktów odczytujemy tu w sposób następujący: czytamy z góry na dół, najpierw pierwsze akapity w każ­ dej kolumnie, potem drugie. Jeśli w kolumnie I V jest jeden akapit, a w innych więcej, to te z kolumny I V odczytujemy na końcu. Kolumna I odpowiada sytuacji spotkania, kontraktu. Druga (II) to sytuacja propozycji. W trzeciej (III) zawierają się różne formy akcep­ tacji (mieści się również nieakceptacja oraz różne formy uników będące w efekcie nieakceptacja). Kolumna czwarta (IV) obrazuje efekt układu propozycji-akceptacji. Wszystkie 10 bajek zbudowanych jest wg jednego wzoru. Plan akcji jest wszędzie jednakowy. Kilkakrotne powtarzanie niektórych sytuacji wzmacnia tę konstrukcję nie zmieniając sensu czyn­ ności powtarzanych. Grupa „swoja" nie zawsze jest tu wyraźna, ale grupa „obca", jako ulegająca temu samemu losowi, co diabeł w począt­ kowych bajkach, jest wystarczająco mocno prezentowana. W dziewięciu przedstawionych bajkach pokonany zostaje przedstawiciel grupy „obcej". Wyjątkiem jest tu Cygan. Pokazaliśmy również ten rodzaj bajki, w któ­ r y m „obcy" okazuje się bardziej sprytny, czyli mądrzejszy, by wska­ zać, że typ ten jest też reprezentowany, choć bajek tych jest znacznie mniej. Opowieści o zwyciężającym Cyganie są w znacznej przewadze nad bajkami o Cyganie pokonanym. Jest to jedyna grupa „obca" tak prezentowana w bajkach. Zwycięzcą bywa czasem i. Mazur, niekiedy Rosjanin. Również inne grupy powinny mieć swoich zwyciężających reprezentantów. Przykładów na to należy szukać w ostatnio ukazujących się zbiorach baśni i bajek białoruskich. Ze względu na ograniczoną wielkość pracy zrezygnować musieliśmy z prezentacji innych grup narodowościowych, czyli (jeśli ktoś woli) et­ nicznych, np. Słowaków czy Węgrów. I choć pojawiali się oni na tych terenach oraz zdołali wejść do ludowego stereotypu, bajek z ich przed­ stawicielami jest bardzo mało. Sposób przydawania cech tym narodo­ wościom, jak i same cechy, były identyczne jak w wypadku grup już przedstawionych. Osoba zwyciężająca posiada cechy, jakie przynależne są Bogu w jego konflikcie z Diabłem. Zwycięża ona dzięki wiedzy (w wypadku Boga dzięki wszechwiedzy), dzięki sprytowi, przebiegłości, dzięki umiejętnoś­ ciom przewidywania posunięć swego przeciwnika. Osoby te zostają zwy­ cięzcami nawet w znaczeniu symbolicznym (jak w bajce o Mazurze), gdyż posiadają przewagę intelektu i zdrowego rozsądku. Stosując proste konstrukcje logiczne i używając swej wiedzy psychologicznej mogą ograniczyć się jedynie do zainicjowania kierunku konfliktu, pozostając pewnym rezultatu końcowego. Ich postępowanie przypomina wyszuki- �WYRÓŻNIKI 189 OBCOŚCI W B A J C E BIAŁORUSKIEJ wanie luk w istniejących przepisach prawnych tak, aby wykorzystując je przeciwnicy sami doprowadzili do swej klęski. Odnosimy wrażenie, że postępowanie zwycięzców nie jest w pełni uczciwe choćby dlatego, że mając wiedzę, mają jednocześnie świadomość, iż ich sugestie zostaną opacznie lub nie zostaną wcale zrozumiane przez przeciwnika. Zwyciężeni zaś, związani z Diabłem, reprezentują moc woli, posia­ dają zdolność tworzenia lub posiadają różne dobra, które można i m odebrać. Uczciwość ich graniczy z naiwnością. Są pewni siebie, ponieważ konsekwentnie stosowane przez nich i , jak mniemają, uznawane przez przeciwnika zasady powinny doprowadzić do zwycięstwa. Wydawałoby się, że mając przewagę możliwości fizykalnych powinni panować nad sytuacją, gdy tymczasaÉfetíekty ich pracy, ich dobrej woli i uczciwości są im odbierane. Federowski tak pisze o diable: „dyabeł jest durnowaty. Lud mniema że lubo dyabeł jest mocny, silny, chytry atoli jest on nieco durnowaty, a do tego myśli ludzkich nigdy odgadywać nie może, stąd człowiek byle tylko przebiegły, byle dowcipny i przytomny zawsze go z łatwoś­ cią oszukać poradzi" . Ten stosunek do diabła, a wg naszych sugestii i do pokonanego, czyli „obcego", spostrzec można w relacjach z terenu całej Polski, a na­ wet Europy. Seweryn Udziela tak o t y m pisze: „to znowu snują cu­ downe wydarzenia i walki ze smokami, z potężnymi czarownikami, za­ targi z diabłem, którego zawsze chłop wyprowadza w pole" . Podobnie i Paul Sébillot: „diabeł, którego chłopi przedstawiają w swych opowia­ daniach, jest zwykle poczciwcem. Przychodzi, gdy się go wzywa i spisuje kontrakt. I wydawać się to może dziwnem, ale najczęściej jest złośliwie oszukany przez tych, z k t ó r y m i kontrakt zawarł, a łup jego odbierają mu egzorcyzmy księży" . Opinie te możemy odnieść do każdego z naszych pokonanych. Gubi ich niewiedza, niemożność odgadnięcia rzeczywistych posunięć przeciw­ nika. Nawet gdy raz przegrają, nadal stosują tę samą strategię co po­ przednio. Ich rozumowanie jest proste i bezpośrednie. Nie potrafią sku­ tecznie reżyserować wydarzeń, posiadając nawet doświadczenia z po­ przednich utarczek z tym samym przeciwnikiem. Spójrzmy na tabelę zrobioną wg Ludu białoruskiego (tab. I I ) . Oprócz bajek uwzględniliśmy t u również przysłowia. Miejsca puste oznaczają brak cechy, miejsca zakreskowane jej w y ­ stępowanie. K r a t k i czarne znajdują się poza podziałem. Znaki zapytania określają sytuacje, w których ilość informacji była zbyt mała lub spo7 8 9 7 F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 1, K r a k ó w 1897, t. 1, s. 29. S. U d z i e l a , Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 106. P. S é b i l l o t , Traditions et superstitions de la Haute-Bretagne, Paris t. 1, s. 177 ( t ł u m a c z e n i e autora). 8 s 1882, �190 KRZYSZTOF KUBIAK Tabela I I . Porównanie cech postaci „swego" i „obcego", Boga i Diabła 1 M . F e d e r o w s k i , L u d b i a ł o r u s k i n a R u s i L i t e w s k i e j , t. 1, K r a k ó w 1897, s. 20-29. 'Tamże, s. 29-34; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 2, cz. 1, K r a k ó w 1902, s. 211-226; t e n ż e , D i a b e l s k i e skrzypce, W a r s z a w a 1973, s. 100, 106-167, o r a z b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e przez K a t e d r ą Etnografii U . W . w Olszanicy, w o j . b i a ł o s t o c k i e ; W . S z u e h i e w i c z , Buculs z c z y z n a , L w ó w 1908, t. 4, s. 10, t a k m ó w i o w ł a ś c i w o ś c i a c h D i a b l a i B o g a : „ c z o r t to j e p o s ł u ż n y k , Y r o d , to j e p e r w o w y c z n y j j y k B o h ; Y r o d n o n e z n a j e h a d o k B o ż y c h , B o h z n a j e t u s i z a m y s ł y r o d a . Y r o d ne z n a j e h a d o k c z o l o w i k a , s u m l m i y , d o k y w ne z a h o w o r y t, a B o h znajet uvse". ' ' ' • ' F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 1, s. 195-196, 238; t. 2, s. 239-240. T e n ż e , Lud białoruski..., t. 1, s. 234; t. 3, c z . 2, K r a k ó w , 1902, s. 204-208. Tamże, s. 208-216; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 1, s. 94. T a m ż e , s. 130-131, 231-232; t e n ż e , Lud białoruski..., t. 3, cz. 2, s. 188-191. T e n ż e , Lud białoruski..., t. 1, s. 236-237. Tamte, s. 232-233; t e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 2, cz. 1, s. 204; t. 3, cz. 2, s. 191-203. • T e n ż e , L u d b i a ł o r u s k i . . . , t. 1, s. 234-236; t. 3, cz. 2, s. 216-221. " T e n ż e , L u d białoruski..., t. 2, cz. 1, s. 149-165. 8 �WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ 191 sób sformułowania był za słaby, by dać odpowiedź potwierdzającą. Ta­ bela odpowiada cechom, jakie ówczesny narrator zauważa u grup „ob­ cych". Grupy posiadające pełny zestaw t e c h związanych z Diabłem, są tymi, z którymi kontakt był najczęstszy i bazował na inicjalnej różnicy pozycji. Z podziału wyłamują się Cyganie posiadający równocześnie z dosyć dużą siłą oprócz właściwości określających Diabła i te, które służą określaniu Boga, a zatem i grupę „ s w o j ą " . Pozostałe grupy posiadają nieliczne dystynkcje mogące wiązać je z Diabłem. Znając tekst Bystronia i powyższe sugestie, powiedzieć możemy, że „obcy" przedstawiany jest często jako ten mający kontakt z Diabłem, jako posiadający cechy zewnętrzne oraz inne właściwości diabelskie. Sam Diabeł występuje również z atrybutami „obcego", np. w stroju niemieckim, pańskim itp. Sama obcość prezentowana jest w kategoriach związku z Diabłem, przeciwstawienia się Bogu lub świętemu. Takie za­ barwienie może otrzymać każdy wytwór grupy obcej, każdy fakt tam zaobserwowany, każde niezrozumiałe słowo. Wystarczy, że jest ono inne niż w grupie własnej, niezrozumiałe, a więc z szatanem jakoś powiąza­ ne. Grupa „swoja" posługuje się zrozumiałym językiem, jej wytwory są dobrze uzasadnione ich przydatnością, jej religia jest najprawdziw­ sza i jakiekolwiek zmiany bądź próby zmian tego porządku, danego na pewno od Boga, mogą być tylko dziełem szatana lub istot z nim współ­ pracujących. „Swojskość" zatem widziana jest w kategoriach pierwot­ nego kontaktu z Bogiem. Jednocześnie większość grup „obcych" posiada cechy, które zaliczyć wypada do szeregu właściwości służących określaniu Boga i grupy „swo­ jej". Świadczy to o możliwości minionego kontaktu z Bogiem. Niemcy na przykład stali się tacy, jacy są od czasów Marcina Lutra, „który zdurnieł od nauki" . Tatarzy tylko przez przypadek nie zetknęli się z prawdziwym Bogiem, gdyż byli za daleko i Pan do nich nie d o t a r ł . Żydzi stali się naprawdę nieczyści dopiero po ukrzyżowaniu Chrystu­ sa . Mazur po stworzeniu świata w bójce z Diabłem stracił zęby i dla­ tego teraz tak mówi (związek z Bogiem pokazano tu jako przeciwsta­ wienie się Diabłu) . Cyganie zgodnie z powszechną opinią stali się źli z chwilą, gdy w y k u l i gwoździe, którymi ukrzyżowano Chrystusa. Cza­ rownicze zaś właściwości Poleszuków wiązać można z bagnami, których tereny zamieszkują. Zostały one stworzone przez Diabła bez winy Po­ leszuków, którym przyszło tam mieszkać. „Ruskich wiara" powstała co prawda sama z siebie, ale o t y m samym Bogu mówi i ludzi dużo gru10 u 12 13 w 10 F e d e r o w s k i , Lud białoruski..., t. 3, cz. 2, K r a k ó w przegrywający). T e n ż e , Lud białoruski t. 1, s. 234. Tamże, s. 236. »» Tamże, s. 238. Tamże, s. 232-233. 11 12 14 1902, s. 189 (Cygan �192 KRZYSZTOF KUBIAK I s puje, więc „Rusak idzie do nieba jak husák" . I odlegli Francuzi byli dobrymi katolikami, dopiero teraz „tam same masony", zatem istoty z diabłem związane, a w każdym razie mocno nieczyste . Widać z tego, że u wielu grup „obcych" związek z Bogiem istniał lub byłby zaistniał, ale na skutek różnych okoliczności nastąpiło zbliżenie do Diabła. Również szatan był na początku bardzo blisko Boga, lecz zbuntował się i został pokonany. Wizerunek grupy „obcej" jest zatem swoiście zrównoważony. Jego większość tworzą elementy ujemne, bardzo niewielką zaś część dodat­ nie. Podobnie zrównoważony powinien być obraz grupy „swojej". W jej wizerunku należałoby odnaleźć elementy służące jednocześnie określe­ niu Diabła i grupy „obcej". Nie znaleźliśmy opinii formułującej expli­ cite ten związek. Istnieją jednak bajki, w których pokonanym i głu­ pim jest przedstawiciel grupy „swojej". Najwyraźniej widać to w zło­ żeniu „swój" — Cygan. Częste są opowieści o Poleszukach-wiedźmarach pokonujących „swego". Podobnie Żyd czy Rosjanin pokonują tego, kogo Federowski nazywa Białorusinem. Bywa, że niezdarny i głupi Mazur popisze się jakimś celnym rozwiązaniem. W myśl zatem naszych wcześ­ niejszych ustaleń, kiedy pokonany zostaje członek grupy własnej, „swo­ j e j " nabywa on cech Diabła, Diabła przegrywającego, głupiego. Nie znaczy to, że członek grupy „swojej", z chwilą przegrania przejmuje diabelskie deformacje fizyczne, język, potrawy itp. Chodzi nam t u o te wewnętrzne cechy postaci Diabła, które sprawiają, że w konfrontacji z Bogiem lub „swoim" zostaje pokonany. Bo czyż można zrezygnować z niektórych właściwości tak typowo diabelskich? Czyż nie są one rów­ nie atrakcyjne? Czy lepsze są wartości intelektu, umiejętność komplek­ sowego rozumowania i analizowania możliwych rozwiązań, czyli moż­ ność przewidywania przyszłości (wiedzy wciąż nie posiadanej), czy też uczciwość, możność tworzenia i radość stąd płynąca, płodność, moc woli i impet działania? Rzeczywistość ludowa jest na swój sposób konsekwentna, algebra­ icznie pełna. Zawiera elementy dodatnie i ujemne, zarazem boskie i dia­ belskie. W wizerunku grupy swojej pozytywy stanowią olbrzymią więk­ szość, lecz cechy negatywne są na tyle atrakcyjne, że zostają przemy­ cone do środka tego obrazu. Ta potoczna, szeroka konstrukcja, wska­ zująca na prosty podział: „swój" związany jest z Bogiem, a „obcy" z Diabłem, uwidacznia się w najpłytszych warstwach zaprezentowanych bajek i opinii o grupie „swojej" i o grupach „obcych". Każda taka k o n ­ strukcja powinna posiadać pewien walor praktyczny, powinna być re16 « Tamże, s. 236. *« Tamże, s. 232 i 80: „do tej kategorii istot demonicznych, przede wszystkim należą: wiedźmy, wiedźmary, i potempleńcy (v. masony albo chfarmazony). Wszyscy oni pozostają w mocy czarta i rozwijają nie i n n ą jak tylko zgubną w z g l ę d e m czło­ wieka działalność". �WYRÓŻNIKI OBCOŚCI W BAJCE BIAŁORUSKIEJ 193 alizowalna. Takie przynajmniej jest zapotrzebowanie na nią w kulturze ludowej. Wizerunek grupy własnej nie może być zatem podporządkowa­ ny tylko jednej wartości albo dodatniej, albo ujemnej. To samo dotyczy grupy „obcej". Musi on tworzyć pełną i żywą całość. Grupuje więc w sobie zarówno elementy dodatnie, jak i ujemne, choć te ostatnie by­ wają często w przewrotny sposób ukrywane, jak to spostrzegliśmy w bajkach, w których „swój" zostaje pokonany. Zatem bystroniowska ambiwalencja typu „swój"- dobry i biały, a „obcy"- zły i czarny znaj­ duje w naszej pracy tylko częściowe potwierdzenie. Walor całej kon­ strukcji jest jednak zachowany. W wizerunku „obcego" przeważającą część stanowią wartości ujemne, ale nie są one jedynymi. Pewien nie­ wielki fragment tego schematu zajmują również cechy wartościowane dodatnio. Podobnie rzecz się ma z grupą „swoją". I tutaj w olbrzymiej przewadze są właściwości dodatnie, ale i ujemne stanowią drobną część konstrukcji. Gdybyśmy grupę swoją zechcieli przedstawić jako koło, jego drobny wycinek stanowiłyby własności ujemne, część pozostałą zaś dodatnie. Odwrotnie rzecz miałaby się z grupą „obcą". Krzysztof Kubiak DISTINCTIVE CHARACTERISTICS OF FOREIGNESS IN B Y E L O R U S S I A N F O L K T A L E S . D I V I N E A N D D E V I L I S H A T T R I B U T E S O F "OUR" A N D " A L I E N " Summary The author presents an analysis of several Byelorussian folktales to demon­ strate the valuation of the attributes with which the figures of "ours/one of us" and of "foreign/alien" are endowed. The grup of "ours" is the true model con­ sidered as a sacrally confirmed heir of the divine attributes of man. Stereotypes on the subject of the "foreign/alien" group point to the contrary and indicate its connection with the devil. Table I presents the scheme of the story in folktales i n which the antagonists are God and the Devil, a saint and the devil and, lastly, "one of ours" and various categories of "foreign/alien". The scheme of all these tales is nearly identical — the defeated figury is the Devil or a representative of the „foreign/alien" group. The victorious person has the attributes proper to God in his conflict with the Devil. The author also draws attention to the exis­ tence of a smaller group of tales in which the losing figure is a representative of "our" group. Table I I provides a partial confirmation of such contention. The author has included in it common characteristics of the ethnic groups appearing in the tales which have been analyzed. The author suggests that the postulated division into "our, one of us" as a figure connected only with God and a "fore­ igner/alien" connected solely with the Devil cannot be maintained and invokes, as a proof, the existence of the second group of tales in which the losing figure is one of "ours". Both groups possess, therefere, ambivalent characteristics. The de­ monstrated attributes of the devil and, in a indirect sense, of a "foreigner/alien" are too attractive to be eliminated from the image of "our" group. With regard to the "foreign/alien" group an analogous situation exists — its members possess some traits which characterize the figure of God and, therefore, one's own group. 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/855919f9e24fc5d56dd7d2bdf5e2af17.pdf 57c5a3f24609365ec41a3780432fbf64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki Kalwaria Zebrzydowska - Misterium Męki Pańskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4050 Title A name given to the resource Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.143-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiakowie, Irena i Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof i Ireno Kubiakowie MISTERIUM MĘKI PAŃSKIEJ W KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ Historia Kalwarii Zebrzydowskiej Na pielgrzymkę do Z i e m i Świętej, tak popularną w okresie k o n t r r e f o r m a c j i niewielu mogło sobie pozwo­ lić. Zaczęto więc budować jej namiastkę w postaci k a l ­ w a r i i w całej niemal Europie. P i e r w o t n y m wzorem w y dcje się być założona w połowie X V w i e k u k a l w a r i a koło К or dob у w Hiszpanii. W Polsce podobne budowle powstają od początków X V I I w i e k u , przeważnie z f u n ­ dacji wojewodów i biskupów. Przestrzegano reguły, aby topografia terenu i odległość między kaplicami odpo­ wiadały poszczególnym miejscom w Ziemi Świętej. K a l w a r i a Zebrzydowska była pierwszą w Polsce. Początkowo Mikołaj Zebrzydowski, jak głosi legen­ da, po objawieniu m u się trzech jaśniejących krzyży nad górą Żar, postanowił zbudować t u kaplicę — p u ­ stelnię i osadzić w niej bernardynów. Ale zakon ten chciał właśnie, wzorem jezuitów, wprowadzić efekty dramaturgiczne do l i t u r g i i . Pustelnia nie leżała więc w jego interesie, podobał i m się natomiast pomysł ulo­ kowania miejsca odpustowego na skrzyżowaniu dróg do Czech, Węgier i na Śląsk. 1 W t y m czasie Hieronim Strzała, dworzanin Zebrzy­ dowskiego, przywiózł z pielgrzymki do Jerozolimy dwa gipsowe modele kaplic. Wojewoda zdecydował się wów­ czas na budowę kościoła u podnóża góry Żar. Po jego ukończeniu w 1602 г., podjął ostateczną decyzję w y b u ­ dowania całej drogi krzyżowej wraz z kościołem i k l a ­ sztorem ojców bernardynów. Prace budowlane zostały jednak na jakiś czas przerwane na skutek rokoszu Ze­ brzydowskiego przeciwko królowi Z y g m u n t o w i I I I . K a l ­ warię rozbudowywali również następcy i sukcesorzy w o ­ jewody, np. jego syn Jan ufundował dróżki M a t k i Bo­ skiej, na których odbywa się co r o k u , w pierwszy pią­ tek po 15 sierpnia, Pogrzeb M a t k i Boskiej. Początkowo zakonnicy największą uwagę przywią­ zywali do kazali, podczas gdy kolejne odgrywane sce­ ny stanowiły do nich ilustrację lub tworzyły przerwy między h o m i l i a m i . Pieśni pątnicze stanowiły opisy mę­ k i Chrystusa a niektóre z nich miały nawet formę d i a ­ logu. Przy klasztorze u t r z y m y w a n o także stałą kapelę dającą muzyczne tło scenom. Apostołów g r a l i przewodnicy grup pątniczych. W czasie rozbiorów dzielono role według następującego schematu: po dwóch apostołów ze Śląska Górnego, A u ­ striackiego, M o r a w i O r a w y . Czterech było z G a l i c j i , ale jeśli przyszła pielgrzymka z Królestwa Polskiego, Galicja oddawała jej dwa miejsca. Na apostołów w y ­ bierano osoby starsze, pobożne, moralnie bez zarzutu. Klasztor nadzorował wybór kandydatów do r o l i C h r y ­ stusa i M a t k i Boskiej. O stroje w y k o n a w c y troszczyli się sami. Obecnie przygotowaniem strojów zajmują się kle­ rycy. Sprawia i m to dużo kłopotu, gdyż trudno jest zna­ leźć odpowiednie wzory. Jedynie 5 strojów żołnierskich w y k o n y w a n y c h jest przez samych aktorów z najłatwiej dostępnych i m materiałów. Stąd prawdopodobnie wziął się „import" kasku hokejowego z napisem ..P M " . A n i zakonnicy, ani „żołnierze" nie potrafią powiedzieć co znaczy ta „inskrypcja". Najstarszymi są stroje „Apostołów" w kolorze ciem­ nozielonym i matowo-wiśniowym. Nie ma na nich żad­ nych zdobień. Nie udało nam się dowiedzieć jak dawno zostały wykonane. Sądząc jednak po stopniu zużycia, musiały być wykonane po wojnie. Stroje Sanhedrynu, według relacji zakonników, są bogatsze od tych d a w ­ nych, bardziej kolorowe. Tkanina jest t u często p o k r y ­ ta popularnym wzorem perskim lub t u r e c k i m . Stopień ozdobności zatem w y d a j e się być k r y t e r i u m w ocenie wieku ubioru, a w każdym razie przy porównywaniu k i l k u kostiumów pozwala stwierdzić, który z nich jest starszy. Podobno w posiadaniu klasztoru są również r e k w i ­ zyty odkupione od jakiegoś teatru. Do nich należą dwa żołnierskie pancerze i blaszane hełmy. Stare kaski żoł­ nierskie wykonane są z malowanego szarą i czarną f a r ­ bą płótna i drewna. Są również dawne kaski strażackie i hokejowe. Jako pióropuszy używa się miotełek do o d ­ kurzania. Broń: miecze i halabardy różnej wielkości wykonane są z drewna. Ostrza maluje się srebrną f a r ­ bą. Stroje przechowywane są w jednej dużej szafie w klasztorze. Niektóre z nich projektował o. Chadam, powojenny reformator, a właściwie wskrzesiciel M i ­ sterium. Przy opracowywaniu ubiorów Sanhedrynu klerycy korzystają z 2. Księgi Mojżesza i z Księgi Liczb, oraz z dostępnych przekazów ikonograficznych, stąd w i e l ­ ka różnorodność strojów i pewna ich umowność za­ razem. Próby odbywają się k i l k a razy do roku. Biorą w nich udział „Apostołowie" i klerycy grający różne role w Misterium. Najważniejszą jest oczywiście próba przed kulminacją obchodów w W i e l k i Czwartek i Piątek. Po­ nadto odbywają się próby przed M i s t e r i u m Wniebo­ wzięcia Najświętszej M a r i i Panny oraz podczas Zielor y c h Świątek. Spośród grających jedynie św. Piotr ma wcześniejsze doświadczenia aktorskie. Jeszcze przed w o j ­ ną był członkiem stowarzyszenia „Młodzież K a t o l i c k a " w Tychach. Występował wówczas w k i l k u przedstawie­ niach organizowanych przez kościół parafialny. Po raz pierwszy był na pielgrzymce mając 8 lat. Potem został przewodnikiem kompanii. W M i s t e r i u m gra od 9 lat. Wszyscy zresztą a k t u a l n i aktorzy b y l i pierwszy raz na k a l w a r y j s k i e j pielgrzymce jeszcze w w i e k u dziecięcym. A k t o r grający do 1973 r o k u rolę Jezusa pierwszy raz przybył do K a l w a r i i w w i e k u 11 lat. Działał w radzie parafialnej. Po p e w n y m czasie został przewodnikiem kompanii a stąd droga już bliska do kalwaryjskiego „świata aktorskiego". Udział w drodze krzyżowej umożliwiano również pielgrzymom, którzy przychodzili do K a l w a r i i w inne d n i r o k u . Wydawano liczne dewocyjne książeczki z na­ u k a m i i opisami do każdej stacji, w kaplicach umiesz­ czono obrazy (np. w kaplicy Ukrzyżowania obrazy: Ukrzyżowanie, Chrystus na Krzyżu, Zdjęcie z Krzyża) i rzeźby — np. św. W e r o n i k i . Pątnik otrzymywał w ten sposób i l u s t r o w a n y zapis wydarzeń. W d a w n y m M i s t e r i u m nie było tak dużej liczby ak­ torów. Nie miało ono również charakteru widowiska teatralnego. Występowały postaci Jezusa, ogłaszającego 143 �w y r o k i Szymona Cyrenajczyka. B e r n a r d y n i starali się, by obchody te pozostawały w ramach liturgicznych. Na gruncie l i t u r g i c z n y m pozostają teraz jedynie 2 momen­ ty M i s t e r i u m — scena obmywania nóg (ceremonia l i t u r ­ giczna, lecz właściwa jedynie katedrom — nie wiadomo kiedy B e r n a r d y n i K a l w a r y j s c y otrzymali indult na jej urządzanie), oraz wielkopiątkowa msza Praesanctificat o r u m („Msza uprzednio poświęconych darów" — nie ma w niej ofiarowania ani konsekracji, gdyż używa się hostii uprzednio w t y m celu konsekrowanej). Od połowy X V I I w i e k u możemy już mówić o sce­ nariuszu widowiska, gdyż znana jest kolejność kaplic, do których przychodziła procesja w t y m okresie. W y ­ mienia ją w swym Summariuszu Męki Pańskiey Abra­ ham Rożniatowski, jeszcze w 1618 r o k u . Podobny sce­ nariusz znamy z 1886 г., znajduje się on w A r c h i w u m Bernardyńskim w K r a k o w i e . W 1945 ówczesny przeło­ żony klasztoru o. Augustyn Chadam ułożył nowy sce­ nariusz, który obowiązuje do dziś. Nie można się więc zgodzić z twierdzeniem K a z i ­ mierza Nowackiego, który w pracy o misterium w K a l ­ w a r i i Zebrzydowskiej w y m i e n i a jako jedną z charakte­ rystycznych cech misterium brak opracowanego scena­ riusza . Drugą z nich miałoby być ograniczenie a k c j i do Męki Pańskiej, a przecież są i takie sceny jak Wjazd do Jerozolimy czy Wypędzenie przekupniów ze świąty­ ni. Również kolejna cecha — brak pojęć „scena" i „wi­ d o w n i a " — jest nie do utrzymania, gdyż wiele scen dzieje się w ogóle na podestach, np. Umycie nóg. Poza t y m ludzie tworzący tłum jerozolimski a zarazem w i d o ­ wnię, często odchodzą nagle na bok, aby coś zjeść czy wypić. Pozostaje t y l k o zgodzić się z t y m , że grają sami amatorzy i że zasadniczy zrąb widowiska nie zmienia się. 2 s 144 Misterium Misterium Wielkanocne w K a l w a r i i Zebrzydowskiej t r w a k i l k a d n i . Pierwsze sceny odgrywane są w P a l ­ mową Niedzielę. Przedstawienie rozpoczyna się około trzeciej po południu wjazdem do Jerozolimy. Chrystus jedzie na osiołku otoczony Apostołami, którzy podpie­ rają się długimi, jakby pasterskimi laskami. Tłum l u ­ dzi, przede wszystkim dzieci, rzuca palmy tak, że po c h w i l i droga usłana jest zieloną choiną i k w i a t a m i . Ale w porównaniu z t y m , co będzie potem, ludzi nie ma zbyt dużo. Najwięcej pielgrzymów przyjeżdża b o w i e m w W i e l k i Czwartek. Na razie, w Palmową Niedzielę, klerycy odgrywają jeszcze wypędzenie przekupniów ze świątyni. Stoją długie, wysłane suknem stoły, baran i k l a t k i z gołębiami, które będą wypuszczone w k u l m i ­ nacyjnym momencie. Obie te sceny są barwne, wesołe; nic nie zapowiada mającej się t u rozegrać w i e l k i e j t r a ­ gedii. Następny dzień M i s t e r i u m to Wielka Środa, kie­ dy to wieczorem odgrywana jest uczta u Szymona i zdrada Judasza. Ludzie stoją w m r o k u . Następuje monolog Judasza. Sypią się s r e b r n i k i . Następny dzień, W i e l k i Czwartek, to pierwszy z dwóch najważniejszych d n i Misterium. Zaczyna się ono dopiero o drugiej, ale od rana tłum przelewa się przez kościół, gdzie nieustannie odprawiane są msze. Ludzie wypełniają dziedziniec, gdzie g r u p k i pielgrzy­ mów odmawiają własne m o d l i t w y , plac, gdzie stoją stragany z dewocjonaliami, słodyczami, pamiątkami i za­ b a w k a m i . T u właśnie można kupić t y p o w e dla połud­ niowej Polski różowe serca z piernika, różnej wielkości, z r o z m a i t y m i napisami i ozdobami. Za kościołem, na dziedzińcu klasztornym, zakonnicy sprzedają herbatę; tego dnia p r a w i e wszyscy jedzą to samo; bułkę ze śle4 �dziem, czasem wyjątkowo dziecko dostanie kawałek ciasta. Cały dziedziniec zaśmiecony jest papierami, pusz­ k a m i po konserwach, słoikami. Ludzi ciągle przybywa, zajmują pokoje w domach leżących wzdłuż drogi do klasztoru, potem na dole w samej K a l w a r i i , a potem w pobliskich wioskach. Większa część pielgrzymów nie m a r t w i się jednak o nocleg. Jedni zamierzają czuwać cały czas w kościele, i n n i zajmą miejsca w którejś z szop, gdzie od zakonników można pożyczyć materace. Około południa tłum zaczyna zapełniać plac za klaszto­ rem, pod lasem, gdzie zbudowano podest. Na początku t y l k o jakiś ksiądz prowadzi z książeczki śpiewne m o ­ d l i t w y . Nagle rozlegają się trąby, znak, że M i s t e r i u m rozpoczęte. Trębacze występują w strojach „rzymskich" — białe powłóczyste suknie, kaski hokejowe z docze­ p i o n y m i pękami piór czyli czubkami miotełek do o d k u ­ rzania. Po trębaczach występuje prologus w jaskrawych szatach i takimż makijażu. Dopiero kiedy kończy wcho­ dzi 12 Apostołów; wszyscy mają p e r u k i i grube, zielo­ ne l u b wiśniowe szaty. Siadają na stołkach, a przeor klasztoru m y j e irn po jednej nodze w złotej misce. W t y m czasie czytany jest u r y w e k Ewangelii o u m y c i u nóg podczas Ostatniej Wieczerzy. Potem jest krótkie k a ­ zanie. N a u k i różnych księży, często przyjezdnych, prze­ widziane są po każdej scenie. Kiedy z podestu schodzi przeor, pojawia się za n i m Chrystus. Jest to już trzeci po w o j n i e aktor grający tę rolę. Ten obecny jest k l e r y k i e m . P r a w d z i w a legenda otacza pierwszego, który pełnił tę funkcję z całym o d ­ daniem przez 30 lat. Był on r o l n i k i e m spod K a l w a r i i . Podobno został pustelnikiem, miewa widzenia i wystą­ piły m u stygmaty. Czasem t y l k o pojawia się w klaszto­ rze. Inna natomiast wersja głosi, że po prostu znikł on którejś jesieni zostawiając żonę i k i l k o r o dzieci na ł a ­ sce losu. Pojawił się dopiero przed W i e l k i m Tygodniem aby, j a k co r o k u , zagrać swoją rolę. Tymczasem zanie­ pokojeni i zgorszeni ojcowie bernardyni zdołali już przygotować nowego Chrystusa. Ostatecznie rozstrzyg­ nął kustosz klasztoru; Chrystusa zagrał k l e r y k . Stary aktor wrócił do żony i dzieci. Większość k a l w a r y j s k i c h bywalców uważa jednak, że on grał najlepiej, a legenda o jego błogosławionych stanach krąży po okolicy. Z Apostołów odróżnić można św. Piotra, bo siwy, św. Jana, bo młody i Judasza, bo rudy. Reszta jest nie­ określona. Nawet sami aktorzy nie bardzo wiedzą któ­ rego apostoła grają. Dla a k c j i zresztą nie ma to żadnego znaczenia. Grupka aktorów otoczona tysięcznym tłu­ mem idzie od kaplicy do kaplicy, gdzie odgrywane są kolejne sceny, a po nich kazanie. W czasie kazań tłum rozsiada się na trawie, a zawieszone na drzewach głoś­ n i k i umożliwiają słuchanie ich nawet z dużej odległo­ ści. Po scenie w Ogrójcu Chrystus jest związany i p r o ­ wadzony przez dwóch żołnierzy. Od tłumu oddziela go kordon mężczyzn trzymających się pod ręce i wspoma­ ganych d r e w n i a n y m i mieczami i halabardami żołnierzy. Jest to bardzo trudne zadanie dla aktora, bo ścisk jest w i e l k i i ciągle ktoś usiłuje dostać się do środka. Jeden I i . 1. Widok dróżek K a l w a r i i w g l i t o g r a f i i z 1902 г. I I . 2. Najstarszy zachowany plan \ Kalwarii >№TM(.ł ЩЧШ SUAZI POLAKAi-* <.ЛГ,, JA Lv W-ALA '•l6QQr - ~~>чк ШОг. 145 �П. 3. Rzeka Cedron w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. W niej szukają k a m i e n i pielgrzymi. „Lud ziemi k r a k o w s k i e j przypisuje magiczno-lecznicze własności k a m y k o m znajdującym się w cudownej rzeczułce, która przepływa u stóp K a l w a r i i i . (...) K t o będzie pierwszy raz na K a l w a r i i , znaj dzie t a k i kamyczek i nosi go ze sobą przez cały odpust, ten zabezpieczy się przed wszelkimi chorobami na cały r o k " . (Franciszek Gawełek, Dwie legendy, L u d 1908/XIV, z Apostołów prowadzi przez tubę litanie, m o d l i t w y i śpiewy. Wielu pielgrzymów ma aparaty fotograficzne i magnetofony. K a l w a r i a ma również swojego pustelnika; chodzi w koszuli z szarego w o r k a przepasanej sznurem, ma długą brodę i włosy. W rękach t r z y m a duży różaniec i podobno sypia w trumnie. Jest mały, siwy i ma bar­ dzo dobrą t w a r z . Jedna ze scen to przejście przez Cedron. Główna grupa z Chrystusem przechodzi mostkiem, na którym odbywa się scena, ale w trakcie kazania tłum, głów­ nie kobiet, wchodzi do wody. Myją oni ręce i twarze, albo t y l k o oczy i usta, obmywają buzie dzieciom, na­ bierają wody do butelek i wybierają z dna k a m y k i , wierząc, że mogą się w nich ukazać narzędzia męki lub t w a r z M a t k i Boskiej. Woda posłuży celom leczni­ czym, a w każdym razie, używana w gospodarstwie, może sprowadzić pomyślność. Inna stacja, już ostatnia tego dnia, Sąd u Kaifasza, skończy się wtrąceniem Chrystusa do ciemnicy. Sanhe­ d r y n jest ubrany wyjątkowo barwnie, a arcykapłan ma dziwne, rogate nakrycie głowy. W trakcie tej sce­ ny żołnierz policzkuje Chrystusa, co wywołuje lekkie poruszenie w tłumie. W ogóle ludzie reagują różnie, np. w scenie zdrady Judasza, j e d n i są oburzeni a na­ wet rzucają za n i m kamieniami, i n n i śmieją się z jego m i m i k i l u b z podziwem mówią „ale szpekulant". K i e d y kończy się przedstawienie jest już ciemno. Część pątników idzie do klasztoru na posiłek, część po­ zostająca w miasteczku b a w i cię całą noc. W lesie nao­ koło klasztoru przez całą noc słychać odgłosy miło­ 146 snych igraszek. Jest jeszcze możliwość spędzenia nocy w kościele, gdzie nieustanne m o d l i t w y trwają do piątej rano. W Piątek o szóstej zaczyna się dalszy ciąg, w miejscu, gdzie poprzedniego dnia przerwano przedsta­ wienie. Odnosi się wrażenie, że tempo wydarzeń, w p o ­ równaniu z W i e l k i m Czwartkiem, narasta. Odbywa się sąd u Annasza, wizyta w pałacu Heroda i w końcu w y r o k Piłata z wypuszczeniem Barabasza. Jezus bierze na ramiona rzeczywiście olbrzymi krzyż. Niektórzy pąt­ nicy całują go przedtem l u b dotykają s w y m i m e d a l i ­ kami. W tłumie narasta napięcie, śpiewy i m o d l i t w y stają się j a k b y żarliwsze. T r z y upadki pod krzyżem wywołują strzały reporterskich migawek. Św. W e r o n i ­ ka ociera Chrystusowi t w a r z i rozpościera chustę z je­ go wizerunkiem. Za krzyżem idą Matka Boska, M a r i a Magdalena i św. Jan. Wszyscy są już zmęczeni. Niektó­ rzy żołnierze usypiają w czasie kazań podpierając się halabardami. Z boku Apostołowie „w c y w i l u " spokoj­ nie palą papierosy. Chrystusowi pomaga Szymon Cyrenajczyk, człowiek w d z i w n y m kapeluszu. Golgota jest w y s o k i m wzgórzem i podejście jest rzeczywiście dość trudne. Ukrzyżowanie, podobnie j a k przedtem biczowanie, rozwiązano w ten sposób, że Chrystus wchodzi do kaplicy, a narrator — przy stuku młotków — opowiada co się dzieje. Ostatnie kazanie л-ygłasza zawsze przeor, mszę zaś celebruje biskup (msza p o n t y f i k a l n a ) . To już właściwie koniec miste­ r i u m , nawet większość straganów jest już zwinięta. Pielgrzymi pędzą teraz w dół, na przystanek, aby w y ­ walczyć miejsce w autobusie l u b pociągu. Bezwzględne określenie granic przestrzeni świętej w K a l w a r i i podczas m i s t e r i u m jest przedsięwzięciem �bardzo t r u d n y m . Trudność największą sprawia w y o d ­ rębnienie kategorii przestrzeni jako osobnej właściwości. Do badań nad kulturą ludową kategorii tej nie da się prawdopodobnie stosować. Właściwiej byłoby mówić o czasoprzestrzeni i tak chyba l u d nasz te zawiłości w y ­ miarów odbiera. Mówiąc w skrócie — przestrzeń, aby stać się świętą, musi zostać wypełniona odpowiednim czasem. Obu tych kategorii rozdzielić nie sposób. Czas święty przywrócić można bardzo oszczędnymi środkami, kreując go w sposób właściwy psychice ludzkiej. „Współwystępujący z przestrzenią czas sakralny ma trzy zasadnicze cechy: periodyczność, powtarzalność, wiecz­ ną teraźniejszość" . Czas świecki ma natomiast cha­ rakter sumarycznie l i n i o w y . Będąc odwzorowaniem Jerozolimy, K a l w a r i a jest miejscem o szczególnym nasyceniu świętością. Poza M i ­ sterium Męki Pańskiej odbywa się t u sierpniowe M i ­ sterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny. W kościele znajduje się jej cudowny obraz. Dwie ostatnie sprawy mają również znaczny wpływ na charakter k a l waryjskiego sacrum, zważywszy na stosunek l u d u do M a t k i Boskiej. Ponadto każda kaplica zawiera kasetę z najprawdziwszą Ziemią Świętą. Uczestnicy M i s t e r i u m przyjeżdżając t u odbywają trzy rodzaje dróżek. Pierwsze z nich znaczone są k a p ­ liczkami Męki Pańskiej, drugie wiodą przy kapliczkach M a t k i Boskiej. Ponadto odbywa się tzw. dróżki za d u ­ sze zmarłych. Ruch pątników zawiera w sobie model podporządkowany regule osiągania centrum. Każda 5 z trzech rodzajów Нт-А* к tworzy pewną formę okrą­ głą. Pątnicy wyruszają spod klasztoru, by dotrzeć do Golgoty, góry ponad klasztorem, gdzie znajduje się k a ­ plica Ukrzyżowania i jedna z kaplic M a t k i Boskiej. Potem pielgrzymka zstępuje do klasztoru. Owe trzy rodzaje dróżek tworzą rodzaj spirali. Wspólne są zawsze ich początek i koniec. Są również pewne p u n k t y na drodze, bądź jej całe odcinki, które się ze sobą pokrywają. Sam klasztor, droga Jezusa i droga Pogrzebu M a t k i Boskiej, same w sobie k o n ­ stytuują obszar o największym nasileniu sacrum. Wszak cała K a l w a r i a , jako odwzorowanie miejsca śmierci Zbawiciela, jest Ziemią Świętą, permanentnie zanurzo­ ną w czasie, w którym żył t u i konał Chrystus. G r a n i ­ ca ta jest jednak przekraczalna w obydwie strony. Pąt­ n i k może równie dobrze odbywać swą pielgrzymkę w j a k i m k o l w i e k bądź dniu r o k u i będzie to dla niego po­ ruszanie się w tej samej czasoprzestrzeni, która istnieje podczas M i s t e r i u m Wielkanocnego i która istniała już, gdy żył Pan i jego Apostołowie. Ten sam pątnik może również wyłączyć się spod panowania owej czasoprze­ strzeni, w j a k i m k o l w i e k dniu r o k u i dowolnej porze dnia. Tak dzieje się na przykład z ludźmi odchodzący­ m i wypić coś do pobliskiego sklepu, idącymi pogadać z dawno nie w i d z i a n y m znajomym i t p . е Powiedzieliśmy poprzednio, że dla pątnika pora p i e l g r z y m k i nie ma znaczenia, gdyż będąc odwzorowa­ niem Jerozolimy obszar ten jest święty. Jest on rów­ nież pogrążony w świętym czasie mitycznym. Dzieje się s. 300). I I . 4. Niektórzy z pątników przywdziewają przy Gradusach k o r o n y cierniowe z gałęzi jeżyn l u b lipy, które pozostawiają później w kaplicy Serca M a r i i . Niektórzy idą w koronach aż do kościoła Ukrzyżowania. Ił. 5. Tłum otacza podest na którym zaczyna się scena mycia nóg apostołów. Umycia dokonuje przeor klasztoru, po­ czerń na scenę wchodzi Jezus. 147 �tak, gdy operujemy jakościami. Patrząc na to ze strony przeciwnej, usiłując „zliczyć" nasilenie sacrum, pątnik p o t r a f i powiedzieć jaką wartość ma pobyt podczas z w y ­ kłego odpustu, czy podczas obu Misteriów. Wtedy czas, w którym odbywa swe dróżki, nie jest bez znaczenia. Pobyt na odpuście podczas Misteriów jest czymś peł­ niejszym niż w inne d n i r o k u . Odbycie dróżek i przy­ pomnienie Męki Pańskiej jest czymś więcej niż uczest­ nictwo w mszy świętej w e własnym kościele p a r a f i a l ­ nym. Obszar sakralny wyodrębnia się więc poprzez do­ świadczenie czasoprzestrzeni świętej przez w i e r n y c h . W K a l w a r i i Droga Krzyżowa staje się zmysłową rzeczy­ wistością. M i s t e r i u m jest t u czymś więcej niż obrzędem pojętym jako mit w akcji. O n o samo jest tu wzorcem mitu. Prawdopodobnie dawniej olbrzymia większość ludzi przybywających na M i s t e r i u m była jego p r a w d z i w y m i uczestnikami. Dla w i e l u to, co widzieli, pozbawione b y ­ ło teatralnej konwencji. Odbierali tok a k c j i naprawdę, uczestniczy w rzeczywistej Męce Pańskiej. Przeprowadzając w e wrześniu 1976 r o k u badania nad religijnością ludową na Roztoczu Lubelskim, stwier­ dziliśmy, że większość naszych respondentów podawała Kalwarię Zebrzydowską jako rzeczywiste miejsce śmierk i Z b a w i c i e l a . W ich opinii Jerozolima była jednym z w i e l u świętych miejsc. Powtórzenie zatem drogi Chrystusa w jego ostat­ nich chwilach na Ziemi staje się w K a l w a r i i konsekra­ cją pielgrzyma. Pątnik stara się odbyć to w scenerii j a k najbardziej odpowiadającej tamtej, z początków naszej ery. Jednocześnie pątnik ten, odbywając swoje 6 dróżki i uczestnicząc w Misterium, upodabnia się do postaci Chrystusa. Wysiłek j a k i wkłada pielgrzym w powtórzenie Drogi Krzyżowej pozwala m u odczuć i zro­ zumieć p r z y n a j m n i e j część Męki Pańskiej. Od G r a d u sów część pątników niesie na głowach korony ciernio­ w e zrobione z krzaków jeżyn, a czasem z roślin niekolczastych, np. z l i p y . Podchodząc pod Golgotę w n o ­ szą ze sobą kamienie, które rzucają na schodach pod kaplicą I I - g o Upadku. Kamienie te są odwzorowaniem krzyża niesionego przez Jezusa, a ściślej symbolem cię­ żaru, z j a k i m zmagał się wchodząc na górę. Dawniej zakonnicy nocami znosili te kamienie do podnóża góry. Obecnie sprząta się je na bok, gdzie tworzą spore sterty. Niektórzy wchodzą na górę klęcząc. Największe na­ silenie takich zachowań dokonuje się podczas zbliżenia do świętej góry. „Góra, będąc p u n k t e m styku nieba z ziemią, znajduje się w „centrum świata" i oczywiście jest najwyższym punktem na świecie. Toteż obszary konsekrowane — „miejsca święte", świątynie, pałace, święte miasta — są upodabniane do „gór" i również sta­ ją się „centrami", tzn. stają się w magiczny sposób i n t e ­ gralną częścią szczytu góry kosmicznej. (...) Palestyna, „ziemia święta", uważana za najwyższe miejsce świa­ ta, nie była dotknięta potopem. (...) Dla chrześcijan G o l ­ gota znajduje się w centrum świata, jest bowiem szczy­ tem góry komisznej oraz miejscem, na którym został stworzony i pochowany A d a m " . Spróbujmy zweryfikować tę opinię w w y p a d k u K a l ­ w a r i i . Otóż teren ten jest odpowiednikiem Z i e m i Ś w i ę ­ tej. Wg funkcjonującej zasady więcej nawet niż odpo­ w i e d n i k i e m , gdyż p u n k t y konstytuujące ten obszar za­ 1 8 l i . 6. Jeden z „Apostołów" w czasie drogi w y k r z y k u j e pierwsze wersety m o d l i t w . „Pójdź na Kalwarię w dziewi­ czym wieńcu (Panno mewinna, czysty młodzieńcze) Niechaj ten welon, co skroń spowija (Czysty zostanie jak l i l i j a ) (...) Pójdź na Kalwarię młody sokole (Kształtować serce hartować wolę) Patrz na Jezusa wzór doskonały (Niech on się stanie t w y m ideałem)." (Pieśń..., s. 44). 43 �7. Trębacze oznajmiają początek misterium. I I . 8. Najpierw pojawia się narrator by wypowiedzieć r y m o w a n y prolog. Na t y m kończy się jego rola. 149 ��I I . 9. „Jezus": „gdy zaproponowano m i tę rolę, długo myślą łem czy mogę ją przyjąć. Odgrywać Boga t o zaszczyt, nie wiedziałem, czy jestem godny. A l e to pragnienie drgało we mnie. Przed pierwszym występem poprosiłem o bło­ gosławieństwo. Wtedy weszła we m n i e siła i pewność, że podołam. Gdy szedłem grać nie napiłem się nawet w o ­ dy, byłem całkiem na czczo, aby uczcić Jezusa". ( D a t k o , s. 60—61). I I . 10. „Miły Jezus umywszy wszystkim nogi, wziął p o t y m na się swe odzienie i począł mówić do Apo stołów te słowa (...) A dlatego żem ja umył nogi Wasze Mistrzem i Panem waszym będąc, i w y macie umywać ie den drugiemu, bo w t y m dałem w a m przykład, aby iakc ia czynię w a m , wyście także d r u g i m czynili". (Żywot ..., s. 153). I I . 11. W drodze do Ogrójca. Przy Chrystusie św. Piotr. A k t o r grający tę rolę mówi: „najbardziej przeżywam drugie zaparcie się Piotra. Wiem, że jestem zwykłym człowiekiem i kocham Jezusa i nie chcę się go zaprzeć, ale jako św. Piotr muszę to zrobić. I to jest dla mnie w i e l k i e cierpienie i potem nie daje m i to spokoju. Wiem, że to nie jest p r a w d z i w y Jezus, ale to wszystko tak wzrusza się, że zapominam że to teatr i czuję się jak p r a w d z i w y św. Piotr w Jerozolimie". (Datko, s. 61). 21 44 151 �12 I I . 12. Po osądzeniu u Kaifasza następuje odprowadzenie Jezusa do więzienia. T y m kończą się wydarzenia W i e l k i e ­ go Czwartku. I I . 13. Kaifasz odróżnia się od innych członków Rady Żydowskiej n a k r y c i e m głowy i tablicą na szyi . I I . 14. Annasz i Kaifasz. Sceny u Heroda i u Kaifasza należą do najbarwniejszych. з т wierają samą Ziemię Świętą . Plac pod klasztorem, któ­ ry stoi po drugiej stronie Golgoty, nazywany jest R a j ­ skim. W nazwie tej jest więc element związany ze stwo­ rzeniem świata, człowieka, z prarodzicami. Jest to j e d ­ nocześnie miejsce t r i u m f u i klęski szatana. Wg Eliadego obszary czy miejsca święte mają charakter osiowy. Są łącznikiem między niebem — światem bogów, ziemią — światem ludzi, i piekłem — królestwem szatana. Je­ śli miejsce takie związane jest z początkiem świata, powinno również, ze względu na swój osiowy charak­ ter, wykazać związki z końcem świata. Na murze klasztoru, przytwierdzone doń łańcucha­ m i , wiszą dwie olbrzymie kości. Jedna z w e r s j i mówi, że kość większa jest żebrem Adama, mniejsza zaś że­ brem E w y . Jest to drugie potwierdzenie związku ze stworzeniem świata i człowieka. Legenda mówi, że k o ­ ści i c h , wiszące na murze klasztornym, wykruszają się z każdym rokiem. K i e d y łańcuchy pozostaną puste, n a ­ stąpi koniec świata. Zbierzmy podstawowe wątki tego m i t u : — występują t u istoty żyjące onegdaj w niezgodzie z Bogiem i za to ukarane, — kości i c h p r z y k u t e są w centralnym punkcie świę­ tego obszaru, — uwolnienie się ich z łańcuchów związane jest z koń­ cem świata. Przedstawione t u wątki m i t u odpowiadają elemen­ tom słowiańskiego m i t u o końcu świata i łańcuchu L u ­ cyfera. Tenże, istniejąc jeszcze przed człowiekiem i ucze­ stnicząc w stworzeniu świata, za przeciwstawienie się Bogu zostaje strącony na Ziemię i p r z y k u t y łańcu9 10 152 c h e m . Łańcuch w ciągu r o k u staje się bardzo cienki, grożąc zerwaniem. Z chwilą wypowiedzenia słów „Alle­ l u j a " , podczas resurekcji, łańcuch odzyskuje swój p o ­ przedni rozmiar. Jednakże grubość jego zmniejsza się niezauważalnie z każdym rokiem, aż wreszcie któregoś dnia łańcuch nie będzie mógł odzyskać swych rozmia­ rów, L u c y f e r u w o l n i się i nastąpi koniec świata. Porównajmy to teraz z mitem „kalwaryjskim". K o ­ ści Adama i E w y czy też kości wielkoludów, j a k mó­ wią inne wersje, są częściami istot będących już przed stworzeniem ludzi żyjących obecnie. Podobnie j a k w nacie o Lucyferze „przedstawiciel" wielkoludów, czy też jego część, przykuta jest łańcuchem w centralnym punkcie świata (na osi niebo—ziemia—piekło). Od u w o l ­ nienia się z łańcucha i Lucyfera i kości wiszących w K a l w a r i i uzależniony jest koniec świata. Nie jest również przypadkiem, że kości te wiszą w miejscu, gdzie słowa „Alleluja" słychać t a k wyraź­ nie, w miejscu, które jest równocześnie s a n k t u a r i u m M a r i i , która stoi na głowie węża oplatającego swoim cielskiem świat. Przedstawione legendy prezentują n a m Kalwarię j a ­ ko miejsce na pewno położone na osi niebo—ziemia—pie­ kło, miejsce będące środkiem świata. I choć nie spot­ kaliśmy opinii mówiących o t y m explicite, s t r u k t u r a przestrzenna K a l w a r i i charakter ten potwierdza. Obszar „osiowy" o takich możliwościach nasycenia świętością powinien cechę tę manifestować jeszcze w y ­ raźniej. Przejawem tego może być duża ilość źródeł i wód cudownych o szczególnych właściwościach lecz­ niczych. Wszak w pewien sposób K a l w a r i a jest również n �częścią Palestyny, ziemi nie tkniętej potopem, więc w o ­ dy jej p o w i n n y zachować właściwości szczególne. T a k więc w samym środku klasztoru mieści się źródło M a t k i Boskiej, z którego woda pomaga na choroby uszu, gło­ wy, narządów wewnętrznych, skóry . Obok drogi znaczonej stacyjkami, w kaplicy Anioła Stróża znajduje się ocembrowane źródełko zwane Betsaidą. Zawiera wodę doskonałą, leczącą wszelkie do­ legliwości. P o t r a f i jednak uleczyć jedną tylko osobę w ciągu r o k u i to w j e d n y m t y l k o m o m e n c i e . Przy kaplicy Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Pan­ ny w y t r y s k u j e krynica. Woda stąd stosowana jest ze­ wnętrznie w chorobach skóry. Przy kaplicy D o m u Kaifasza jest podobno źródełko. Wodę z niego stosuje się w dolegliwościach wewnętrz­ na ch. Woda z rzeki Cedron posiada swe właściwości przez cały r o k . Zwielokratnia je w c h w i l i przejścia C h r y s t u ­ sa przez mostek nad r z e k ą . Szereg przedmiotów przywiezionych z K a l w a r i i ma moc szczególną. Czy to kamienie, czy woda, czy r o ­ ś l i n y , czy dewocjonalia. Do szczególnych należą opłitI i . Otrzymać je można na wewnętrznym dziedzińcu 12 1S 14 15 klasztornym. Wśród pątników panuje przekonanie, iż są sKutecznym środkiem na rany, hamują bowiem upływ k r w i . Podaje się je również choremu bydłu. Podob­ nych rekwizytów można by wymienić prawdopodobnie więcej. O „osiowym" charakterze K a l w a r i i świadczy rów­ nież następująca opinia: „kto umrze na odpuście (np. w K a l w a r i i , Częstochowie itp.), idzie prosto do n i e b a " . Trudno o bardziej jednoznaczne wyrażenie zasady owej osi. l e t7 W K a l w a r i i dopełniane są nie t y l k o rzeczy święte. Jest to również miejsce spotkań towarzyskich, wspól­ nego picia, miejsce przelotnych miłostek. Podczas M i ­ sterium jest to również spore centrum handlowe. Cha­ rakter przedmiotów sprzedawanych na straganach od­ nieść można również do czasoprzestrzeni sakralnej. Ustawiane są one w kształt trójkąta, podstawą swą przylegającego do Rajskiego Placu. Najostrzejszy kąt tej f i g u r y tworzą k r a m y i sprzedawcy zgrupowani za pier­ wszą kapliczką Męki Pańskiej. Najbliżej klasztoru l o ­ kują się ci, którzy rozprowadzają śpiewniki kościelne i d r u k i dewocyjne bite na powielaczach, żebracy, f o - 153 �l i . 15. Żołnierzy grają mieszkańcy K a l w a r i i i okolicznych wsi, k i l k u pochodzi z okolic Nowego Targu, k i l k u p r a ­ cuje w Szczyrku. Są oni na równi a k t o r a m i jak i w i d z a m i misterium. 11. 16. Pod koniec drugiego dnia wszyscy są już bardzo zmęczeni. Poza pięcioma s t r o j a m i żołnierskimi, wszystkie inne w y k o n a l i klerycy w klasztorze. O n i też przechowują stroje. Widoczny kask hokejowy z l i t e r a m i P M został ofiarowany przez młodego hokeistę. Sensu liter n i k t nie umiał wyjaśnić, mogą to być inicjały gracza lub drużyny. tografowie sprzedający zdjęcia scen z M i s t e r i u m . T w o ­ rzą oni podstawę tego trójkąta. Jeden z jego boków stanowią stragany ustawione przed podcieniami d a w ­ nych domów pątniczych. Najbliżej klasztoru lokują się k r a m y prowadzone przez zakonników i zakonnice. K u ­ pić t u można medaliki, szkaplerze, k r u c y f i k s y , m o d l i ­ t e w n i k i , świece, różańce i t p . przedmioty. Dalej w dół, k u kapliczce św. Rafała (1 stacja Męki Pańskiej), usta­ wione są stragany z podobną do poprzedniej zawartoś­ cią, ale posiadające już plastikowe i drewniane zabawki dla dzieci, lusterka, pistolety na kapiszony, w i s i o r k i , breloczki i t d . T u w i z e r u n k i nagich kobiet na odwrocie lusterek sprzedawane są z d o m a l o w a n y m i m a j t k a m i i stanikami. W dół k u szczytowi trójkąta rozkładają się sprzedawcy ciupag, plastikowych kwiatów, grzybków do cerowania, c u k r o w e j w a t y , lodów. Po przeciwnej stronie, w l i n i i kładącej się pod najostrzejszym kątem w stosunku do klasztoru i nie stykającej się z n i m bezpośrednio, stoją k r a m y ze sło­ dyczami. Bliżej klasztoru odpustowe różańce z ciasta, l u k r o w a n e serca, „kaczuszki obrzędowe" i inne rzeczy. Dalej od klasztoru sprzedawcy pocztówek, lusterek, bre­ loczków i wisiorków z zespołami muzycznymi, nagimi kobietami, a k t o r a m i i a k t o r k a m i f i l m o w y m i . W t y m za­ b a w k i dla dzieci: trąbki, p u k a w k i , gumowe węże, k r o k o ­ dyle, nietoperze. Blaszane zegarki, baloniki piszczące i syczące, gipsowe koty, szklane r y b y i inne w y r o b y do ulokowania na szafie, w serwantce bądź w k r e ­ densie. Porządek ten zakłócają sprzedawcy pojawiający się 154 później. Zapełniają oni l u k i pomiędzy straganami. Obec­ nie harmonia tego ustawienia nie jest już tak pełna. Owe niepisane podziały nie są tak mocno przestrzegane. Przypuszczać można jednak, że d a w n i e j były one obo­ wiązującą normą . Różnorodność towarów skorelowana jest z w i e k i e m klientów. Ludzie starsi chętnie kupują dewocjonalia, 10-letni chłopcy p l a k i e t k i i lusterka z podobizną W i n netou i Janosika, chłopcy 14—16-letni breloczki z n a g i m i paniami, zaś dziewczęta w t y m samym w i e k u pierścion­ k i z napisem „Love" lub p l a k i e t k i z inicjałami ukocha­ nych . Plan ustawienia straganów odpowiada temperatu­ rze miejsc, z których i do których idą pielgrzymi. Sta­ n o w i on swojego rodzaju krzywą odzwierciedlającą na­ rastanie nastroju idących. Pielgrzymi idący do klasz­ toru m i j a j ą n a j p i e r w k r a m y „świeckie" by zbliżyć się potem do tych z dewocjonaliami. Zaś pątnicy w y c h o ­ dzący z kościoła „studzeni" są n a j p i e r w różnorodnością dewocjonaliów, by potem przejść w sferę przedmiotów świeckich. Podczas sierpniowego Misterium Wniebowzięcia Najświętszej M a r i i Panny jak też i w czasie M i s t e r i u m Wielkanocnego, jeśli dopisze pogoda, k a l w a r y j s k i w i e ­ czór staje się porą miłosnych igraszek. Stąd mieszkań­ cy K a l w a r i i nazywają często odpust „rozpustem". Po­ dobną rolę musiała spełniać K a l w a r i a i dawniej, jako miejsce zetknięcia się tak dużej ilości ludzi. „Na m i e j ­ sca odpustowe, jak np. na Kalwaryę zakazują chodzić kobietom bez czepca, gdyżpy po śmierci musiały za to 1S l s �pokutować. I tak jedna kobieta wybrała się razu pew­ nego na odpust, zapomniawszy czepca w domu; gdy umarła, ukazała się swemu mężowi, opowiedziała m u swą pokutę, -oraz wskazała sposób, w j a k i toy ją mógł od niej uwolnić. Gdy nadszedł czas odpustu na K a l w a r y i , chłop ów wdział czepiec na głowę, poszedł na miejsca święte i przez cały czas w n i m chodził, tłumacząc się natrętnym, że dlatego ma głowę zawiązaną, bo go bar­ dzo boli. Gdy powrócił do domu, znów m u się ukazała żona i dziękowała, że ją od p o k u t y wybawił" . 20 Opowieść ta pochodzi z drugiej połowy X I X w i e k u . Odpusty, a szczególnie K a l w a r i a , jawią się t u jako miejsca rozluźnienia n o r m obyczajowych. Dlatego też przyjście t a m bez czepca małżeńskiego stwarza sytua­ cję szczególnego narażenia na pokusy przekroczenia tychże norm. Sytuacja pojawienia się bez czepca mał­ żeńskiego jest odpowiednikiem równie dwuznacznego fektu, j a k i m jest współcześnie nie zabranie obrączki ślubnej w delegację służbową. Organizacja K a l w a r i i tak, aby zgodnie z dogmatem odtworzyć symbolicznie wzór, który się historycznie do­ konał umożliwia w i e r n e m u dojście do odpowiednich wzruszeń; takich, że nie odróżnia on swych przeżyć od tych, j a k i c h doznałby będąc świadkiem rzeczywistej m ę ­ k i Jezusa. Pielgrzymi pragną uzyskać t u pełnię ducho­ wą poprzez doświadczanie systemu wartości absolut­ nych. Czują się t u szczęśliwi i dobrzy: „tutaj mogę się naprawdę wzruszyć i coś przeżyć", „gdy przyjadę zaraz „est m i inaczej — lekko, dobrze i przyjemnie", „tu jest tak pięknie i człowiek naprawdę przeżywa mękę Je­ zusa na M i s t e r i u m " . Równocześnie z chęcią przeżycia wzruszeń występują i inne cele pielgrzymek, a t o : i n ­ tencja, ślubowanie, podziękowanie za łaski. Dotyczy to głównie takich spraw jak uratowanie życia, w y z d r o ­ wienie, uleczenie bezpłodności, wyleczenie z alkoholiz­ mu, wypuszczenie z więzienia, zbawienie d u s z y . Pielgrzymi ślubują często, iż będą przybywać do K a l w a r i i przez całe życie, ale i ci, którzy nie ślubo­ w a l i , po pierwszym razie przyjeżdżają t u stale, gdyż czują się t u szczęśliwi. „Gdy zbliża się W i e l k i Tydzień czuję, że muszę t a m pojechać", „nie ma mowy żebym siedziała w domu, kiedy jest K a l w a r i a " , „chyba, że b y ­ łabym ciężko chora, to b y m nie p r z y j e c h a ł a " . „Gdy t u przyjadę, to nie obchodzi mnie dom i kłopoty, o t y m nie myślę, bo jest t u pięknie a ludzie są dobrzy", „tu jest m i dobrze, długo w nocy rozmawiamy, nie muszę myśleć o gospodarce" . O emocjonalnej atrakcyjności K a l w a r i i stanowi również poczucie wspólnoty i integracji z grupą. ,,W K a l w a r i i wszyscy jesteśmy zżyci, n i k t nie jest ważniej­ szy, przyjeżdżam t u jak do swego domu", „jestem t u ­ taj jak w rodzinie, mogę się zwierzyć ze zmartwień i n i k t mnie nie wyśmieje, a wszyscy w s p ó ł c z u j ą " . Spokój i zadowolenie sprzyja odbiorowi treści r e l i g i j ­ nych. „Wiarę do tej pory brałem m a r t w o , dopiero w K a l w a r i i podniosłem się na duchu, t u t a j zobaczyłem, że wiara jest piękna i daje szczęście", „na siły ludzkie nie ma co liczyć, w K a l w a r i i wchodzi w e mnie siła i jestem przez długi czas szczęśliwa bo zostawiam t u swoje z m a r t w i e n i a " , „człowiek chce być dobry i mo­ ralny, gdy w i d z i jak się Jezus męczy. Trzeba to przeżyć 2 1 22 2S M 25 26 l l . 17. „Powrozami Go skrępowawszy, Przenayświętsze Ręce Jego tak potężnie na opak związali, że aż K r e w Nayświętsza Jego za paznokcie zaskoczyła (Żywot..., s. 176). „Tak w i e l k i m pędem wiedzion do Annasza Pociecha nasza" (Pieśni ku czci Matki Bożej..., s. 56). I I . 18. Fragment Drogi Krzyżowej. „Jezus": „Jezus jest miłością dlatego trzeba jego postać przedstawiać z uczuciem. (...) Podczas miste r i u m nie widzę nikogo, wzrok m a m skierowany w zaświaty. Z każdym rokiem to się potęgowało, to uczucie zapatrzenia. (...) K i e d y upadam pod krzyżem, cierpię razem z Jezusem, czuję jak jest we m n i e " . (Datko, s. 61—62). is 155 �i także cierpieć, ale potem jest radość i w sumieniu czuję spokój" . w Wszystko o czym była mowa jest szczególnie mocno odczuwane przez pielgrzymów grających w Misterium. Prawie wszyscy znają Kalwarię od dziecka. Wszyscy doceniają odpowiedzialność i wyróżnienie jakie na nich spada w r a z z rolą. Niektórzy uważają, że zostali w y ­ b r a n i przez osobę świętą, którą przedstawiają. Dla wszystkich rola jest sprawą najważniejszą w życiu, zjednuje i m szacunek sąsiadów i poczucie własnej w a r ­ tości. Przygotowują się do występu, starają się zrozu­ mieć postać jaką grają, wzbudzić w sobie odpowiednie uczucia. Potrafią pracować nad rolą jak zawodowi aktorzy, tyle że z większym zaangażowaniem emocjo­ nalnym. Św. P i o t r : „taka rola to wyróżnienie i uznanie. Muszę się dobrze przygotować, bo to duża odpowie­ dzialność być za ś w i ę t e g o " . 28 J u d a s z : „staram się grać jak najlepiej, bo M i ­ sterium musi wzruszać ludzi. Trzeba być odważnym i umieć pokazywać uczucia, muszę wiedzieć w j a k i m słowie okazywać jakie uczucie. Dlatego czytam dużo historię świętą i staram się zrozumieć Judasza, kiedy źle zrobił" . iB M a g d a l e n a : „moja rola wymaga samokrytycyz­ m u , trzeba umieć żałować za grzechy, trzeba umieć się upokorzyć. Więc trzeba się przygotować psychicznie, aby dobrze wypaść na scenie i umieć przedstawiać to z uczuciem. Nie można zawieść ludzi. Rola Magdaleny jest trudna, ze względu na to, co przedstawia ta oso­ ba — jest jawnogrzesznicą. Miałam przed przystąpie­ niem do tej r o l i pewne opory. A l e to idzie na chwałę Bożą i trzeba grać szczerze" . so Matka B o s k a : „gdy mnie wybrano nie chcia­ łam przyjąć tej r o l i , bo nie czułam się jej godna. W s t y ­ 156 dziłam się po prostu odgrywać osobę świętą, bo czło­ wiek jest ułomny, grzeszny, a to w i e l k i zaszczyt. A l e n a m a w i a l i mnie i ofiarowuję to na chwałę Bożą. T y l k o zawsze rozmyślam, dlaczego M a t k a Boska wybrała mnie do przedstawiania Jej osoby" W najbardziej dramatycznych, k u l m i n a c y j n y c h mo­ mentach aktorzy identyfikują się z sytuacjami i po­ staciami które przedstawiają. J u d a s z : „wiem, że to teatr i muszę dobrze zagrać swoją rolę. A l e wewnętrz­ nie człowieka pobudza. Czuję się tak jakby ktoś w e ­ wnętrznie w e mnie władał. Chwila zdrady i pocałunku jest najtrudniejsza dla mnie, uczucia same wychodzą z człowieka w tych momentach. Wtedy jest tak j a k ­ bym wszystko robił naprawdę, bardzo cierpię w t e d y bo kocham Jezusa a muszę go z d r a d z i ć " . M a g d a l e n a : „największe przeżycie mam w pią­ tek, gdy idę za Jezusem i kiedy o b m y w a m M u nogi olejkiem. Wtedy odczuwam autentycznie postać M a g ­ daleny i widzę nie człowieka, ale Jezusa prawdziwego. Często nawet staram się sobie wytłumaczyć, że to nie p r a w d z i w y Jezus, aby nie wzruszać się za bardzo i pa­ miętać o swojej r o l i " . A k t o r z y zdają sobie sprawę z tego, że ich rola w M i s t e r i u m podnosi ich prestiż w miejscowości, w której mieszają. Sw. P i o t r : „cała parafia w i e , że jestem św. Piotrem. Wszyscy mają do mnie szacunek. Żeby być Apostołem, trzeba być człowiekiem o dobrej opinii, m o ­ ralnym, dobrym" . J e z u s : „to zaszczyt dla mnie i dla p a r a f i i . Nawet całowano mnie po rękach w podzęikowaniu, gdy Miste­ r i u m się skończyło. Było nawet tak, że ludzie nawraca­ l i się, gdy upadałem jako Jezus" . Płacząca n i e w i a s t a : „to dla mnie wielkie przeżycie. Ludzie przychodzą do mnie, znają mnie, j e ­ stem potrzebna. Moja rola jest mała, ale w p a r a f i i wszyscy o t y m w i e d z ą " . S2 3 S s4 S5 ae �II 19. Od kaplicy Płaczących Niewiast (w tle) zaczyna się podejście na Golgotę. I I . 20 Pątnicy. Wszystkie te wypowiedzi świadczą o głębokich prze­ życiach aktorów, o wielowarstowości ich podejścia do M i s t e r i u m i odgrywanych ról. Jednocześnie obrzęd kształtuje normy i zachowania, oddziałuje jeszcze długo po zakończeniu widowiska. Daje możliwość pełnego uczestnictwa w Misterium, gdyż widz jest jednocześnie aktorem — tworzy tłum jerozolimski, a ponadto może sam wcielić się w postać Chrystusa lub jakąkolwiek i n ­ ną postać. Doprowadza to do potwierdzenia jednostki poprzez grupę, t y m bardziej, że wszyscy przyjeżdżają w t y m samym celu. Co więcej, K a l w a r i a jest dla w i e l u nadal w z o r e m przyswajania i przeżywania treści r e l i ­ gijnych. K a l w a r i a Zebrzydowska jako ośrodek k u l t o w y jest obiektem szczególnym, mającym w i e l o w a r s t w o w e zna­ czenie. Jest miejscem, w którym możliwe jest naoczne przeżycie Męki Pańskiej. Jest również j e d n y m z waż­ niejszych centrów k u l t u maryjnego w Polsce. Utworzenie K a l w a r i i dało w i e l u ludziom możliwość odwiedzenia Ziemi Świętej, umożliwiając jednocześnie inne spojrzenie na samą Jerozolimę i Golgotę, które odbierane były dotychczas jako odległe symbole i nieLiańskie alegorie. W K a l w a r i i następuje unaocznienie symbolu, jego konkretyzacja. Sens mszy świętej odnajdywany jest w barwnym widowisku. PRZYPISY O historii f u n d a c j i K a l w a r i i Zebrzydowskiej i dziejr.ch pielgrzymek do niej patrz: Bożena Zboińska-Daszyńska, W Kalwarii Zebrzydowskiej przed pięćdziesię­ ciu laty, Rocznik K r a k o w s k i 1975, s. 36—39. A. Rożniatowski, .Summariusz Męki Pańskiey wedle mieysc świętych Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych, Kraków 1618. K . Nowacki, Misterium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, „Pamiętnik Teatralny", R. 1960, nr 3—4, s. 453—482. 1 2 3 B. Zboińska-Daszyńska opisuje jedynie dwa ostat­ nie d n i misterium, tamże, s. 43—45. M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 387. Problem przestrzeni „kalwaryjskiej" p o r u ­ sza zaś Hanna M i t k o w s k a w a r t y k u l e Kompozycja prze­ strzenna Kalwarii Zebrzydowskiej, „Kwartalnik A r c h i ­ tektury i U r b a n i s t y k i " , R. X X , 1975, nr 2, s. 157. Materiały te znajdują się w a r c h i w u m Katedry Etnografii U W i nie zostały jeszcze skatalogowane. K o r o n y te są zostawiane w kaplicy Serca N a j 5 8 7 157 �świętszej M a r i i Panny, k i l k a stacyjek przed Golgotą i t y l k o niekiedy wnoszone na szczyt góry. M . Eliade, op. cit., s. 102. W ścianę każdej kaplicy w m u r o w a n a jest kaseta z Ziemią Świętą. Wersje pozostałe: kość większa: żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda żebro wielkoluda Kość mamuta kość mniejsza: żebro „wielkoludki" palec wielkoluda żebro „dziecka w i e l k o l u d a " kość palca dłoni wielkoluda kość mamuta „Wielkoludy to były dawne ludzie jeszcze przed n.imi. Kiedy stały na dwóch górach, to mogły podać sobie ręce, podawały sobie też siekiery. Wielkolud mógł re­ giment wojska schować we własną chusteczkę do nosa. Ale nie przestrzegały bożych przykazań dlatego Pan Bóg musiał stworzyć człowieka". (Z rozmowy z j e d n y m z pielgrzymów. Ze względu na specylicmy charakter miejsca, w czasie badań terenowych w K a l w a r i i , zrezyg­ nowaliśmy z pytania o wiek informatora i o miejsce zamieszkania. Większość informatorów, z którymi rozma­ wialiśmy pochodziła z terenów dawnego województwa krakowskiego l u b ze Śląska). Wg niektórych potop skie­ rowany był właśnie przeciw wielkoludom. W z m i a n k i materiałowe o wielkoludach podają: S. Ciszewski, L u d rolniczo-oórniczy okolic Sławkowa w powiecie о1кич'kim, Kraków 1887, s. 151; A. Petrow, Lud Ziemi Dob­ 8 9 1 0 rzyńskiej... „Zbiór Wiadomości do Antropologii K r a j o ­ w e j " , R. I I , 1878, s. 126. W f i l m i e Paradżanowa pt. „Cienie zapomnianych przodków", w jednej z ostatnich scen śpiewana jest bal­ lada o wielkoludach, którzy za nieprzestrzeganie bożych przykazań zostają zgładzeni potopem. Petrow podaje w cytowanym a r t y k u l e opinię, mówiącą o t y m , że w i e l ­ kie kości znajdowane w rzekach pochodzą od nosoroż­ ca, którego bezskutecznie ocalić chciał Noe podczas po­ topu: „Noe biorąc do a r k i rozliczne zwierzęta, chciał też wziąć jednoroga, ale ten t a m nie chciał wejść, mó­ wiąc, że on przez cały czas potopu będzie pływał. Nie mógł jednakże przetrzymać bez jadła i spoczynku, i w głębokościach wody znalazł śmierć. Kości jego często znajdują się na dnie rzek", (op. cit., s. 130). Kości mamuta uznawane są przez l u d za kości w i e l ­ koluda. Słowo m a m u t jest zatem synonimem słowa wielkolud. Pisze o t y m L . Hodoly w „Zbiorze Wiado­ mości do Antropologii K r a j o w e j " , R. V I , 1882, s. 319. Po­ dobnie i Ciszewski, lecz ten podaje również odpowied­ nik k a l w a r y j s k i e j legendy o końcu świata: „kości ma­ muta, są to kości z „poroniętego wieżgoluda". Z kości takiego wielkoluda, ktćra w i s i na Wawelu w K r a k o ­ wie, co rok odpada kawałeczek wielkości ziarna gro­ chu. Jak ostatni kawałeczek odpadnie — będzie koniec świata. Po skończeniu świata, będą znowu n o w i ludzie, lecz tak małego wzrostu, że czterech będzie w stanie młócić w chlebowym piecu". (S. Ciszewski, Lud rolni­ cze- górniczy..., s. 153). Różne wersje słowiańskiego m i t u kosmogonicznego przedstawiają i analizują J. i R. Tomiccy w swej książce Drzewo życia, Warszawa 1975. s. 21—60, oraz R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnogra­ fia Polski", t. X X , z. 1, 1976, s. 47—99. 1 1 I i . 21. „Weronika": „jak wybrano mnie do Misterium, to wielkie szczęście na mnie spadło. Nie oddałabym mojej t o l i za nic. (...) To jest piękne, bo jest tak jak naprawdę. Widać, że to niby człowiek, ale cierpi jak p r a w d z i w y Pan Jezus kiedyś. To wszystko przeżywam w sumieniu. Gdy wychodzę z chustą to cała jestem napięta i wtedy czuję jak gdyby p r a w d z i w y Jezus stał przede mną". (Datko, s. 60, 61). �I I . 22. „Cyrenajczyk": „przed rolą staram się skupić i myśleć o Męce Pańskiej. Potem uczucia same wychodzą. Wiem jak m a m zagrać, ale gdy widzę Jezusa z krzyżem, to coś mnie pobudza i w y r y w a m się i biegnę aby po­ móc, bo widzę Go jak prawdziwego. Wtedy zapomina się że to przedstawienie, bo wszystko jest prawdziwe dla mnie. (...) Wszyscy wiedzą, że jestem Cyrenajczykiem. Wszyscy mnie znają w p a r a f i i . W K a l w a r i i m a m dużo przyjaciół, zakonnicy też dużo ze mną rozmawiają. Gdy dobrze zagram, ludzie przychodzą dziękować m i " . (Datko, s. 62). Jedna z pątniczek opowiedziała nam legendę o jego o d k r y c i u : „jedna pani dużo dawała na klasztor. Była w ciąży i mówiła, że jeśli tak dużo daje, to dziec­ ko będzie miała najpiękniejsze. A l e urodziło jej się dziecko w kratkę. Pani ta modliła się bardzo i we śnie ukazała jej się M a t k a Boska i poradziła przemyć dziec­ ko wodą ze studni wewnątrz klasztoru. K i e d y to zro­ biła k r a t k a znikła. Dziecka było już normalne. B y ł t a k i obraz o t y m w klasztorze, ale teraz go zdjęli. Wszystko to jest opisane w specjalnej księdze w klasztorze". U sklepienia kapliczki zawieszona jest drewniana figura anioła z wiosłem. Tafla wody jest t u idealnie nieruchoma. Na Wielkanoc ze skrzydeł anioła o d r y w a się pióro, które spadając na lustro wody burzy na c h w i ­ lę jego idealną harmonię. Wtedy to należy wskoczyć do środka, zanurzając się całym ciałem. D a w n i e j przed Wielkanocą czekały t u tłumy kalekich i chorych. P r z y ­ noszono t u nawet chorych na noszach. Opowieść ta jest zgodne z Wielkanocnymi wierzeniami l u d o w y m i o cu­ downych właściwościach wody w t y m okresie. Pielgrzymi nabierają t u wody do butelek, w y ­ bierają k a m y k i , niektórzy przechodzą rzekę boso, i n n i obmywają oczy, czoła, bądź całe twarze. Woda ta „po­ maga na wszystko", powoduje nawrócenia, stosowana bywa również w chorobach bydła. Jej obecność w do­ mu zapewnia pomyślność. Obiektem szczególnego pożądania jest roślina zwa­ na „łzami M a t k i Boskiej" (Spirantes spiralis = kręezynka jesienna). Zbiera się ją głównie podczas sierpniowego Misterium M a t k i Boskiej, ale i w w i e l k i m Tygodniu w i ­ dzieliśmy pielgrzymów wykopujących całe rośliny, żeby 1 2 1 3 1 4 1 5 przenieść je do własnego ogródka. „Ta mała roślinka storczykowata (...) jest przedmiotem marzeń pielgrzy­ mów, przybywających na odpust w e Wniebowzięcie N.M.P. (15 V I I I ) w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. Istnieje le­ genda, że dróżkami k a l w a r y j s k i m i szła Matka Boska z siedmioma mieczami w sercu, łzy boleści spadały jej z twarzy i wsiąkały w ziemię. Z nich wyrosły te małe roślinki. Podczas pogrzebu M.B. t j . 13 V I I I po południu Łzy M a t k i Boskiej wychylają swe szypułki z t r a w , aby popatrzeć na M.B. niesioną do grobu. K t o je odnajdzie w morzu t r a w jest szczęśliwy. Łzy te mają uleczyć ból wszelki, a głównie zębów. Od orszaku pogrzebowego odrywają się tłumy pielgrzymów, którzy po zielonej m u r a w i e poszukują tej cudownej rośliny. W pałąk zgię­ te postacie z oczami u t k w i o n y m i w ziemię błądzą jak w malignie — dzieci, dziewczęta, kobiety dorosłe, star­ cy. Niektórzy znalazłszy ją, wycinają bryłę ziemi wraz ze Łzami M.B. aby roślinę tę hodować u siebie w ogród­ k u przed domem. Podobno n i k t długo nie cieszył się jej widokiem, gdyż Łzy M.B., jak mówią, rosną t y l k o na łączkach przy drodze, którą idą tłumy pielgrzymów za trumną z drewnianą statuą M.B.". T. Seweryn, Iko­ nografia Etnograficzna, PTL, Wrocław 1947, s. 31 (prze­ d r u k z 37 tomu „Ludu"). Opłatek-chleb mistyczny; ciało Chrystusa osiąga „pełnię" podczas k o n t a k t u z krwią. Stąd jego zastoso­ wanie jako środka hamującego upływ k r w i . Istotnym jest również to, iż jedynie opłatek otrzymany w K a l ­ w a r i i może być skuteczny. Władysław Kosiński, Materyaly etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicyi Zachodniej, „Mate1 6 1 7 159 �głowie, więc mówi: „Jakiś ty dziwny mój Boże z r o ­ gami". „Nie ja dziwny, rzekł Pan Bóg, lecz t y Mojże­ szu z w o l i mojej d z i w n y m będziesz, bo ci też rogi uros­ ną". Jakoż wyrosły zaraz Mojżeszowi dwa świecące róż­ k i na głowie — co do dziś dnia Żydzi uważają i m o d ­ ląc się w święta, z czego bądź na głowie r o g i sobie r o ­ bią na tę pamiątkę. Od tego czasu dużo razy Mojżesz rozmawiał z Panem Bogiem, i anieli z nieba z posył­ k a m i do niego przychodzili, że się ze wszystkiem w łcsce Boskiej ufundował i najstarszym kapłanem został ludu żydowskiego". (O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 7. Krakowskie Ш, Wrocław 1962, s. 14, 15). Szaty w y k o n y w a n o zgodnie z opisem z a w a r t y m w Starym Testamencie (2. Mojżeszowe, rozdz. X X V I I I ) : 4. A teć są szafy, które urobią: Napierśnik i nara­ miennik, i płaszcza i suknia haftowana, czapka i pas. I urobią te szaty święte A a r o n o w i b r a t u t w e m u i synom jego, aby m i kapłański urząd sprawo­ w a l i . (...) 9. I weźmiesz dwa kamienie onychiny i wyryjesz na i ich imiona ' -'nów Izraelskich; 10. Sześć imion i t u na j e d n y m kamieniu, a imion sześć drugich na d r u g i m kamieniu, według narodzenia ich. 11 Robotą snycerzów, którzy kamienie rzeza, wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Izraelskich, i osa­ dzisz je w złote osadzenie. 12. I położysz te obydwa kamienie na wierzchnich k r a ­ jach naramiennika, kamienie pamiątki dla synów Izraelskich, i nosić będzie A a r o n imiona ich przed Panem na obu ramionach swych na pamiątkę. (...) 15. Uczynisz też napierśnik sądu robotą haftarską, w e ­ dług roboty naramiennika urobisz go; ze złota, z n i ­ jacy ntu, i z szarłatu, i z karmazynu dwa kroć f a r ­ bowanego, i z białego j e d w a b i u rkęconego uczynisz go. (...) 17. I nasadzisz weń pełno kamienia, cztery rzędy kamie­ nia, t y m porządkiem: sardyjusz, topazyjusz i szma­ ragd w pierwszym rzędzie. 18. W d r u g i m zasię rzędzie: karbunkuł, safir i jaspis. 19. A w trzecim rzędzie: l i n k u r y j u s z , achates i ametyst. 20. A w c z w a r t y m rzędzie: chryzolit, onychin i b e r y l ; te będą wsadzone w złoto w rzędzie swoich. 21. A tych k a m i e n i z i m i o n a m i synów Izraelskich bę­ dzie dwanaście według i m i o n ich, tak jako rzeza pieczęci, każdy według imienia swego będą, dla dwunastu pokoleń. (...) 29. I będzie nosił A a r o n imiona synów Izraelskich na napierśniku sądu, na piersiach swych, gdy będzie wchodził do świątnicy, na pamiątkę ustawiczną przed Panem. 30. Położysz też na napierśniku sądu U r i m i T u m m i m , które będą na piersiach A a r o n o w y c h , gdy wchodzić będzie przed Pana, i poniesie Aaron sąd synów Izraelskich na piersiach przed Panem ustawicz­ nie. (...) 36. Uczynisz też blachę ze złota szczerego, a wyryjesz na niej robotą tych co pieczęci rzeza: Świętość Panu. 37. Tę przywiążesz do sznuru hijacyntowego, i będzie na czapce; na przodku na czapce będzie... 38. A ta będzie nad czołem Aaronowem, aby nosił A a r o n nieprawość poświęconych rzeczy, któreby po­ święcali synowie Izraelscy przy wszystkich darach poświęconych rzeczy swych; a będzie nad czołem jego ustawicznie, aby i m zjednał łaskę u Pana. (...) 40. Synom także A a r o n o w y m poczynisz szaty; i poczy­ nisz i m pasy, i czapki i m poczynisz na cześć i na ozdobę. (...) 42. Urobisz i m też ubiory lniane, dla zakrycia nagości ciała; od biódr aż do udów będą". 43. Pieśń ku czci Matki Bożej Cudownej..., Kraków, d r u k powielany, kupiony na odpuście w 1975 r. 44. Żywot Pana Boga Naszego Jezusa Chrystusa..., Czę­ stochowa 1830 r. 3 8 i l . 23. Przy wejściu do klasztoru rozłożyli swój towar sprzedawcy. riały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", K. 1904, s. 84. Spostrzeżenia te dotyczą lat 1973—1977. I n f o r m a c j e uzyskane w rozmowach ze sprzedaw­ cami. W. Kosiński, op. cit., s. 84—85. A. Datko, Struktura miejsca świętego na przy­ kładzie Kalwarii Zebrzydowskiej w czasie Misterium Męki Pańskiej. Praca magisterska pisana w katedrze E t n o g r a f i i U W pod k i e r u n k i e m prof. A . K u t r z e b y - P o j narowej, nr arch. 159, s. 57. Warszawa 1975. 22 tamże, s. 55. £3 tamże, s. 56. 21 tamże, s. 58. 35 tamże, s. 58. 2fl tamże, s. 59. 27 tamże, s. GO. 28 tamże, s. 60. 29 tamże, s. 60. 30 tamże, s. 60. SI tamże, s. 61. 82 tamże, s. 61. 33 tamże, s. 61. 31 tamże, s. 62. 33 tamże, s. 62. Sfi tamże, s. 62. N a k r y c i e m głowy Kaifasz zwraca uwagę w i e l u pielgrzymów. Wykonano je wzorując się na popularnych przedstawieniach ikonograficznych. L u d z'emi k r a k o w ­ skiej p o t r a f i uzasadnić kształt tej czapki: „pewnego r a ­ zu Mojżesz pasł bydło i ujrzał krzak gorejący i w n i m na oczy swoje zobaczył samego Boga. Upadł na kolana, widziało mu się, że Pan Bóg ma dwa świecące rogi i l i 1 8 1 9 2 0 2 1 3 7 Fot.: Л. Grodnicki, i l . 1, 2; K. KubLak, i l . 3—23. 160 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f1e1a3c26031890fa1cef86ce9780ed.pdf 3846d7cae1ddc1b820a4f3b537fcb1b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1827 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource biografie Malinowski, Bronisław (1884-1942) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1693 Title A name given to the resource Bronisław Malinowski - szkic biograficzny / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.61-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica - Klyszcz, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ BRONISŁAW MALINOWSKI - Lud, t. &0, 1982 S~IC BIOGRAFICZNY RoZJpO'C'zęcie prz'ez PWN edycji Dzieł Bronisława Ma1linOlWskiego spo~woduj,e zapewrne wz·rootzainteresowania jego 1wórcz,ością. Z inic'jatyiWą w tej drz:iedZJi'l1ie !Wyszło krakowsk:ie środowisko socjologie'zrne 0lPracO\Wując lmiążlkę pit. Antropologia społeczna B7'onisława Malinowskiego pod. redakcją A. K. P.alucha i M. Flis. W 1I9i81r. wydano monogra[ię o Malinowskim na'Pisaną przez ,A. K. Palucha dla serii "Myl§li i Ludzie" wydanej \przez Wiedzę Powszechną. Wymienione QlPTacolwamiaomaw~ają głóvm1e tlwórcYlJośćnaukową M.alinowskiego, mniej mieljlsca 'POOwięcając jemu samemu. JaJk dotychczas, brak oIoS'zeI'Ill'iejszeji zadaIWałającej mografli Malinowskiego, choć probleunaty\ką tą za,jmolWało się już S1pocobadaczy 1. Nilniejszy szkic stanQwi !podsumowanie ddtychc,zasowe'j wiedzy Malinowski Browisław Kasper, w: Polski Slownik BioW;I1ocłaJw 1'974, s. 332 - 330; E. HOIl1aw1Ska,Lata polski'ej młodości Bronisława Malinowskiego, praca magisterska 1971, Uniwersytet Jagielloński; Commemoration of Professor Malinowski, "Bulletin of the Polish Instit'ute of Arts and Scien-c·e5 'of Amer:i-ca" 1942 - 3, t. 1, s. 18'7- 2.12; R. F.i:rlth, Bronislaw M.alinowski, w: S. S'ilvermam (ed.), Totems and Teacherr.~. Perspectives on the History of Anthropology, New Y·aI1k: 1981, s. WO - 137; tenŻie, Professor BronisLaw Malinowski, "Man" 1942, t. XVII, s. 661 - 662; tenże (ed.), Man and Culture. An Eval.uation of the Work of Bro,nislaw Malinowski, LOII1.dOirl W5·7; F. GrOls.s, Bronisław Malinowski, "Lud" 1'948, t. XXXVIII, s.. ',.,'77~ 288; P. Ka.berry, Bronislaw Malinowski a Citizen of the Worrld, "Social HmLwnls" 1943, s. 91; A. K'ar:diner, E. PirebIe, They Studied Man, Cle'V'el.a:nid 1961, 5. 160 - 1,86; C. Klu~kho'hn, Bronislaw Malinowski, 1884 - 1942, "Jol\.l'I~na,lof American F'O~ądore" 1943, t. LVI, s. 208 - 219; E. KoitalT:ska, Joyce antropologii, "K()D{ty;nenity" 1~}i73,nr 1;1, Ś. 26; A. Kuper, Anthropologist and Anthropology. The British School 1922 - 1972; L(){J1dan 19'7,3; C. M. Law:rEll1!ce, Wspomnienie o Bronistawie Malinowskim, "Wiadomości" 1951, '!1ll'13, s. 2; E. R. LeaJch, Int'Toduction, w: B. Mwlioo!WlSlki., Coml Gardens and Their Magic, t. 1, B1oominghton "1965, wy.d. II, s. VII - XVII; M. F. A. Mon1a.gu, Bronislaw Malinowski (1884 - 1942), "II5is" 1942, t. XXXIV, s. 145 - 150; G. P. MUJrIdacik,Bronislaw Malinowski, "Amer.i!can A.nthr:o!pal.OIgisit"1'943, t .. XLV, s. 441- 451; A. K. Paluch, Malinowski, War,szawa 1981; tenże., Wstęp, w: B. Malinowski, Dzieta, t_ l, Wall1SizalWia 1980; L. PaJSi7Jkows,J<ll, Malinowski i Witkacy w Australii, "Wiadomości" 1972, r. XXVII, nr 41, s. 2 i nr 43/44, s.5; Piotr, książę Grecji i Danii, Wspomnienie o Bronislawie Malinowskim, "Wiadomości" 1953, r. VIII, nr 25, s. 1; Professor Bronislaw Malinowski. An Account of the Memorial Meeting Held at the RoyaL Institution in London on JuJy 13th 1942, London 1943; A. RLchalf'ds, Bronislaw Kasper Malinowski: Born 1884 Died 1942, "Ma:n" 1'943, t. XLIII, s. 1 - 4; K. Syunm'0'IlIs-SYl!TI'onoI,ew.1cz, Bronislaw Malinowski: Formative 1 Por. np.: W. Armon, graficzny, t. XIX, �62 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ o życiu i osobowo'sci Bronisława Malinowskiego, wykorzystuje także no_ woodikryfte materiały archi!walne. Z tego ipdWodu SI1;OSlUiIlkOlwo więcej mi'ejsca poświęcono poilskiej młodości Mahn:owskiego oraz jego kootaktom z poilSkoimiucwnymi po QPuszcze'Iliukraju. S'ZJ~icniiIliejszy ma 'na celu IprzY1b:Hżenie polslkiemu czyte1nikowi postaci BronilsłalWaMalil11,owsbegoi 'POIdlkreśl:enie,że warta jest uwagi nie tylko jego twórczość, lecz również ks~talłtująca ją i wywierająca lwieLki wpływ na QI1;oczelni'e osobowość tego /Uczonego. PrOf.esOlr anljn-opooogjjspołeczJnej Uniwersytetu Londyńskiego i Uniwensytetu Yale IW New Hav'en, twórca kierunIku funlkrcjonalneg:o JW antropologii, wyJbitmy badacz społ'elCzeństw piel'lwotnych - Bronisław Malinowski, urodził się w Krakowie 7 IV 1884 w rodzirri1e językoznawcy, profesQira U~).'iJwersytetuJa.giellońskiego - Lucjana Malinowskiego i Józ,efy z Łąckich.Wychowywał się w atmasferze młodolp()llskiegoKrakowa i Zakopanego w kręgu Stanisława Ignacego Witbewicza, Leona Chwis1:ika,Józefa Litwi!nis'zyna, młodość spędził z Jerzym i ZJ"gmuntem Zuławs.kilmi, Janem Kasprowiczem, Tadeuszem Boyem Zeleńskim, Tadewszem Szymberskim, Tadeuszem Nalepiń:skim i innymi. W biografii Chwisltka, pióra Karola EoSJtreichera,znajdujemy taki oto ohraz Malinowskiego i jego stoSJun'kÓtwz kolegami - Chwils1kiem i Witikacym: "Bronisław Malinowski, wątle,go zdrOlwia, ,był synem młodo zmarłego Lucjallla Mahnow:~kiego (... ). Bronisla:w był pilnym, nie dbdarwnym fantazją ch1Olpcem, uczącym się dobrze, ale z trudnością o'bjaJwiającym swe 'zamiary. (... ) Malinowski nie mówił CoO myś:h, był Qstrożny, by później postąJpić siaJnowczo, zrzucając z siebie od!pCJlwieJdz,ialność. Dochodziło do częstych kiOOlfhMów.(... ) Wszyscy trzej czytah sobie .nawzajem dramaty, wiersze lub pisali wyimaginowane traktaty naukOlwe. Tak opowiadał to ChJWliJst'ek .w trzydzieści łat później. 1.. .1 Literacka imaginacja chł-otpców była pobudzona, ;podniecona zmieszana z eroty~mem o typie młodopolskim, będącym wtedy 'li szczytu triumfu. Sny IQ !pOiWonzeniu,potędze, sławie łąc:zyły się ~zma~enia'ffii o miłoś'ci, do'ść naiwnie pojmo-, wanej, jako.o 'ZmY'slOlwym :szaler1l<>t!wie" 2. and Thęoretical Evolution "The Polish Review" 1959, t. IV, nr 4, s. 17 - 45; tenże, Bronislaw Mal·inowski: Individuality as a Theo.nest, .,The Po. !ish Review" 1960, .t. V, nr 1, s. 53 - 65; tenże, Bronislaw Malinowski: An Intelectual Profile, "The Polish Review" 1958, t. III, DIr 4, s. 53 - 76; tClnrie, Bronislaw Malinowski in the Light of His Diary, "The Polish Review" 1967, t. XII, nr 3, s. 67 - 71; A. Waligórski, Poslowie do przekładu polskiego, w: B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, w: Dziela, t. 3, WarS'zruwa 19;81, s. 605 - 645; M. L. Wax, Tenting with Malinowski, "Ameri.caJn SOiciolog;icaJ Review" 1972, t. XXXVII, s. 1 - 13; C. Znamierowski, Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936, r. III, t. 3, s. 539- 543,. 2 K. Estreicher, Leon Chwistek biog.rafia artysty, Kraików 1971, s. 7 - 8. Influences �Bronisław Malinowski ~ szkic biograficzny 63 Naybhższa przyjaźń łączyła Malinowskiego z Witkacym, który przebywając rw Kraik{)lwi'eczęsto mieszkał u MaHnowskich, co Illie'~byt podoba'ło się Stanisławowi Witkiewiczorwi :re w.zglęidów "hiJgienicmlych", choć i on ten dom {)Idwiedzał3. Wakacje spędzali przyjaciele najczęściej razem w Zakopanem. Ich wzaJemne stosunki były dla nich czymś bardzo ważnym, s.prruwądo kJtórej przytwią'z)'lwali duże znaczenie. DOiwIOdem tego może być list Stanisława Witkiewicza do syna: "W jednym ,z listów piJsałeś ż,ebym Ci coś pOIwiedział w kwestii Bronia. Ściśle biorąc, ja go znam bardzo p{)lwi€!rzchownie.~nam zewnętI'lZną fOO'TI1ę jego inteHigencji,. oriootUją'cą się łaibwo w bar!d:zJoróżnych s:pra:wach i pol5ługującej się ba,rdzo S'pra,wną dialelktyką. Rohi on wrażenie człowi,~ka, który zachowuje zupełną niezależmość myśli i wymowy' i od wpływówzewnęrt:r:znych, i od wplywó,w samego siebie, swoich uczuć, tego ja, które s'ię nalrzuca i ta,k często pods1;a'wiasię pod słowa i (... ) myśli, bez ~wiadounOiŚCi tego który mówi. Oto są zelwnętrzne wrażenia. Po.za tym znam parę cynicznych IistÓIW z Afryki. Ten cY'ni~m u C'złowielkataibego, jak się Bronio wydaje pOlwi er wholwnie, może być również czystą diałelk.'tyką,k1tóra jemu nie zawadzi w życiu pojętym jako pewna suma dohrobytu. (... ) Ja, wi'esz, jak poiważnie szanuję Twoje przywią'zania i jak dbam o to, żeby ich nie naruszyć, więc i na Twoją sympatię do Bronia patrzę z szacunkiem. 'l.. ,) Jeżeli Wasza harmonia i bliskość ,poJe:gana Z<godnoś:ci wyższych potrzeb .duszy, ll1awspólności dążeń umyslo.wych,ria podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym ,lepiej i niech ta harmonia trwa ... " 4. O taki właśnie model przyjaźni im zap€lwnecihodzilo. Witlkacy problem ten podjął w SIWejmłodzieńczej, autobiograficznej pOIWa:eści 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, pisanej w laltach 19D9 - B. Jest to w warstwie fabularnej zaJpj,swielikJiejnamiętności do "demonic~ej" pani Akne - Ireny Solsk1ej, a także dokument e!P'OIki -'- życia klrakow3lkiej b0hemy i aS'pirującej ku niej młodzieży. Wśród gł6wny!dh bohaterów p()lwieści odnajdujemy: satmelgo Witkac(O'go (Bungo), Chfwistika (baron Brummel) i Malinowskiego (Książę Nevermore), a {)Itofragment opi:sujący tego ostat:nieg.o: "Nevermore .zapaliwszy cY'ga~orozglądał się po pokoju. Głowę miał ostrzy.żoną krótko maszyil1iką; twierdził, że z tą fry3 S, Witkiewicz, Listy do syna, opracowały B. Danek-Wojnowska i A. Micińska, WarslZa,'W,u1'969, s, 83 'i 87. DezarproJbatę Stalt1isŁa.W1aWiltkiewiJClZa dla mie~ szkallria lVlahnolWlsIkJichilu!s/trują na'stępujące f'rwgm€lnty li:g~ólWdo sylt1a: "Bafldw mnJie niepokoii to, ż,eś zamie5lzka'ł u BI'on'ia. Boję się telgo domu" BalI1dzo, bairdizo Cię PI'O!5'zę.uwa;L,.aj iI1U siebie, a za na'jlżej'Szym ś}adem niezd;rolWia ulc.iekaj do Zakopahego" (list z Zakopanego z 30 I /1903), "U Bronia byłem, Orgia smrodu i bunza brodu" (li3itz Kr:allrow.a z 29 V 1903). Te Q/sibreSJformuł'owam!ia mo'gły być r~zej wynikiem tY!PClwej dla Slcho'I"owamych ludzi "higienicznej matrui'i" niż opisem rzeczywistego stanu rzeczy. • Ibid., s. 280 - 282, list z 17 VI 1905. �64 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ najWiększe robił WTai.enie na kobiety, szczególnie w kLra1jachpołudniowych. Jego zielone, zimne j'aik u gada oczy, p:r7;eszytwające szikła siedemnasboidri.opitl'iowych binokli staiIlJowiły nie\Pd~ojący kontrast z dzieciJl'lnym uśmiechem ogromnych, czerwonych, pmeiŚlicznie zarysolWanych waug. (... ) Brummell patrZ)"ł wylupionymi ocza!Ini, stara;jąc się na prÓŻno znaleźć zasadniCiL)' ton swoioh po1lworni!e zaJWiqyc!huczuć i zapanQwać nad komp1ilkującą się sytuacją (... ). S:postr:z.egł, że Bunrgo ~ócz !tego, że miał monopol na wY1prowadmnie ~ięcia z równOlWagi przy pomocy naJPrędce ~nsceni.Wwan~h przeżyć artys.ty,C7lIlych, znalazł wreszcie sposób istoUnegiDzachiwiania tym :pr:z.edzi1wnymmechani'ZInem do wyilJWar.zanm siły żyrciolWej,jalkim był poiJerany przez siedettn chronire.:z.nychchorób Nevermore" 5. W iiIIDyrehmi'ejsctWh 1lIlajidujemy również następującą ciharaJkJte,rystyk.ę: "Nev.emIDore \Wypięty jaik struna, booo (lIlog.i. miał jaik u gredkich JPOSągów),w kakowych spodniach i SZJty1llpach, stąpa'ł pewmym, miamwym Ikrdkirem i patTZył w dal, pdkonU!jąc astyg'matyZlIIl lekkim ptr:ZIegięciemgł,owy, a bwalI"zjego, pełlna stifaSlZ1iiwewoli, 1j wyrażała tęsknotę za nasyc€1Illiean W'szys1JkilChajpetyrtów życiowyicli, CIZIe'ffiU sprz.eciJWiało się jeg{) nadiw,!!1J1oneod 'trzydzi1e'Sl;.usześciu iPOOt!oleńzdirawie" (s. 7.5). "Książę miał chrolIliczną chorobę ocZ/u, jedno ·Z najpotwK>'1'niejszych widm, z ktÓlI"ymi walczył" (s. 78). "Książę si,edzia! na łmnapie, TIOiZlWtl'lOIIlY z tą nieuchwytną nO'nsm1.ancją, :ktÓlI"ąbez skutku staralii. się lIlaśladować preedstalwiciele wy:z:sz,egotowarzystwa. NaJWet,w tej pO'zie nie trr-acił 0IIljednak wy;g.~ądu pewrnej S1iebi,esiły i rdbił wmżenie odipolCzywa'jącego tygrysa" (s. !ilJ7). "Sceptycmly~ią'żę nauczył się nawet Ułpadać swiadomie. Zboczenia jego z raz powziętej drogi były jedyrnie świadomym OIt!wierani·eIffi weIIltylru bezpi'ooze'ńSltWla,kiedy lIlieistotna żądza żyreia pOd Zibyt wySOlkim znajdo!Wała się oiśnieniem" (s. 88). Witkacy scharaikterylzowa'ł talkże łąazące ich wzajem uczucia: "Przy'jaźń ich, umooniona wallJką, wyma'gała trwalszych, baro z:iej iidealnylC.n pieczęci. NevarmOTe !poza tytrn, że był przyjaciełem Bunrga, Móry dopełniał jego natuiię, tak jak kolor czer;wony dOipełrniaodipolWi'edniziel>OIly,wywte:rał dotąd zasadniczy wpływ lIla jego życi;OIW€poglądy i Bunrgo, mim'O ciągłych kłótni z Edgarem, był z nim au fond coraz lelplie'j.Umiał bra'ć z nie:go to, 00 by'lo w nim na'jlepszego, ponieważ kochał go naprat~dę. Kl5iążę był dla niego najisrt:otniejszy;m 'd~pingiem' w chwilach życiowej depresji i symlboliziO!Wałw tej wake wewnę1;rzmej BUIIl!gaelement dążenia do jednolirtlości w życiu." (s. 76), 71Ull'ą 5 (Z k,ry:tycznoliterackiego punktu w1dzenia nie można tej powieści traktować jako dokumentu, jednakże wszystko wydaje się świadczyć o tym, iż była ona sfabularyzowanym pamiętnikiem a zawarte w niej opisy bohaterów odpowiadały OlpilnJiW:1'tkaJcego.na temat jego przyj'<łlciół) S, L WlitkLe'W'ilC'Z, 622 upadki Bunga czyH demoniczna koiJieta, opr,acOlwa1a A. Micińska, W:aIl1SIZalWa 197:8, s.. 6<1. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 65 "BUJrlgowierzył be'llW:aglę!dniew spryt życiowy i niew71l':uszonądiaJektyikę księcia." (s. 67). W pQWie&:iznajdujemy także orpi1shomoseksualnego aktu Bunga ,z Nervermorem 6, który poflJOĆmiał mdejsce w rzeczywistO'ści i który wedbug autoriki wstępu - Alllny Micińlskiej - był nie "wyzwani'em arJtyLsrty,lecz jednorazowym eksperymentem psychologicznym" i. Porwieść Witkacego w wa:rsfwie pozmfaibularnej jest glóiwlI1ie obrazem młodzieńczych r:o:zterek bohaterów, p:vezentorwaniemróżnych postaw w kwes1Ji,isensu życia, samookreślenia się, szulkania swej tożsamości. Jalka była postawa Malinowskiego wohec tylch prQblemó1w? Stał on na stanowisku, że mOŻlnai należy świadomie !kształtować 3wiat mocą włal'lnej woli i eneTlgii "tworząc niejako życie z siebd'e samego, w sobie samym odkryrwrając źródło potęgi i mocy, a w ni!ch o!dnajdując wartości nadrzędne, ceil i środelk zarazem - osiąga w re21u1tacJie(... ) upragnioną 'jedność w wielości': cel niedosięimy dla inm.ych" 8. Stan ten nie był kJwestią wI'QIdwnyoh pmdyspozyICji Malinowskiego, lecz efektem wytęŻOinejIpracy nad sobą, lO czym świadczą np. W!spomnienia Ka:zJimiery Żułarwskiej o zalkopiańskiej młodoślci MalinOIWsldelgo', spisane przez póżniejszego jego uc:zmia- prof. Walilgórskiego: "cechą wąHego Mali<nOlWsikiego był~ wyrabianie ,w soibie siły i spralW!lliośd,siły woli p["zede wszystkim, naw)'Ików niemal jogistycznych, co osiągnął wspinając się sam na niebezpi'eczne skaił:ki czy kominy. Toteż (... ), gdy Mahnow,ski miał wyznaczony czas na pracę, nie było ta!kiej siły, która by go ~ 1'gła oderwać. Te narwyki, w)'iroib~'Orne podczas młodości .zakopiańskiej, oddały nielWą,tpliwie nie'jedną us1ugę etnografowi podczas jego wypraw Kula, na które udawał się 'WII'azz kraj-awcami."9 Również Wi'iJkacy .w swej IPowi'eści w rozmowie BUinga z księci'em -zwracał uwaigę na :listnienie "tej siły twórczej, którą tytiworzysz przy pomocy pr:zJeZlWy:cięŻJalnia siebie i ciągłej drobiazg:orwejpracy nad sobą ( )" (s. 79) omz w słowach Tym!beu~ sza (Tadeusza Szymberskiego): ,,( ) jest to człowieik piękny. Nie jest figurą dramatu, jest napra1wdę TYM, który móghby tworzyć życie. Tworzyć z Niczego (... )" (s. 65). Młodzieńcza powieść Witikacego t.o także próba zajęcia sta'll{)rwcłs!ka w istotnych k:westiach filozoficznych ogniskujących się wokół problemu jednmst1kiludzJkiej. Polemikę m~ędzy Malinowskim i Wittlkacym w tej kiwe!stii można naj'ogólniej przedstarwić jako polemiikę uC7Jcmego i art)'lsty - pierwszy wid:zJialzalws:zejednostkę w jej kontekście spoleClznym, drugi nat'Omiast skłaniał się kuindylwidua1i:zJIDowi. Iillnym spolmylIDproiblemem była rola i znaczenie sz:tukli w życiu :; 8 Pat,~z iib'1d., s. 149 - 152. 7 8 A. Midńska, Ibid., s. 32. 9 A. WalLgór"ki, op. cit., s. 675. .,Lud" - tom 66 Wstęp, w: ibid., s. 37. �66 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ cZ!łowieka, dla Witkacego ibyła ona czymś zupełnie od życia ddeTlWanym, dla Malinowskiego była "środkiem do Z!dobyciasiły -życiowej" (s. Wił). Nie wEW'omniialIlo dio tej POTYo .za'interesowaniach naulkolWychprzysz~ łego UCZOOle<gO. Proces ich :ksztalł1taWlalIlia nie był prosty i na sylwetkę naukową Malinowskiego złożyło się wiele czynn~ków_ Głównym były niewątpliwie studia w Uni:wersyteci'e Jagiellońskim, które podjął po ukończeniu gimtnazj:u:mim. Sobieskiego i elkS'term.i&tyciZłnym zdaniu matury z wyróżne:niem w W02 roiku (do szkoły nie mógł UCzęsDczaćnormalni'e ze w.zglęidJuna stan zdrowia, przez .pewielIl okres czasu nie mógł nalWet nic czytać, ,wtedy mart;ka służyła mu pomocą jako lektor'ka). Ma1inow~i ipOCijąłstudia na Wydzia1leFil1ozofi'Cznymwybierrają:c jako przedmiot główny nauiki ścisłe, a z bi·egi'em lat posw.ięcał coraz więcej czasu naukom humaIllistyczmym. Na Uniwersytecie Wy1kładali w owym czasie uczeni wie1Jki,'egoformatu, tacy jak: K. Żorawski i S. Zaremba - matematycy; A. Witkowski i W. Na,talTISon- fizycy; S. Heirurich - psycho'~org;L. Kuczyński - pedagog; S. Tarnowski i S. WindakJi€lwiczhistorycy ht'erartrulryoraz M. Stra,szewski i S. PalW1ic!ki- filowforwie. Na kształtowanie się postawy naUlkolwej Ma1lilI1Owskieg o szczególny Wipływ miał ks. Stefan Pawlicki (:pozytywilStai teolog), prowadzący wykłady i seminaria z historii fi1ozo:fiii,w ,których uczestniczyli Malinołwski i ChWli.stek.Ot:rzymaili oni tam nie tylko sDeroką wiedzę his-toryc7illą, lecz taikże u\WTażlJ..iwiienie na 'szukanie :prawdy. O zainteresowaniach filozoficznych Ma'1ino'\\7'Ski'ego moliiemy .się dowiedJzieć z jego listów do milst'rza - ks. Pawlicikiego: "Ja prz,erabirum obeonie piłnie historię fi10'Zofii.O Arystotelesie czytam z książki Piata, którą mi Oj'ciec polecił i pożyc,zył. Przeglądam też ZeHera. Czekam jelclmalkna Ojca, pragnąc rozjaśnić sobie parę punktów wątpliwych, których nigdzie nie znajduję wyraźnie sfOlrffiuł01wanych.Poza tym czytam Schopenhauera w oryginale, co sprawia mi 'Wieliką przyjemność i z ·trudnością pT'Zeciskam się poprzez Grundriss Uelberwe:go. Uczony Niemiec potrafi z ka:7Jdejrzeczy ~robić coś talk nudnego, jałowego, niestrawnego!" 10, "Z wiel1ką niecierpliJwością oczekuję chlWili, kiedy Ojciec na stałe już do na'S !powróci .i kiedy będę mógł moje fi1ozoficZill'ewą1Jp1Jiw.ości i niepokoje u żródła zaspokoić. Na razie oddaję się pr:zy:czynowości, c.zyitając Kausalproblcm 10 List z 1 IX 1'906 (i następne Hs:ty do PawliiCIki,e,go)Bilbho-ie'ka .Jagielloń;.o;,k,a. sygn. R:kp 8698, t. 3 (Cytowane niżej Hslty, pI"Zy których nie podano miejSlca opublikowania, pomieszczone są w zebranej i opracowanej przeze mnie korespondencji Malinowskiego w aneksie do Antropologi społecznej Bronisława Malinowskiego, pod red. M. Flis i A. K. Palucha (w druku)). Malinowski pisał w tym l,iśde o na5-tęputiący;ch pOIZy;cjach: C. Piat, Les grands philosophes, Paris 19{)3; E. Zeller, Die Phi1osophie der Griechen in ihrer geschichtlichen Entwicklung, Til,bingen 1856 - 1-1162; F. UebeI'weg, Grundriss der Geschichte der Philosophie, [3eTl~n 1-876 - 1880. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 67 Langa omz ostatnie dzieŁo Macha, z którego praglnę Ojcu zdać dQkładnie spraiWę. DowiadylWalem się nadto, !kto będzie brał udział w tegmocZil1ym seminarium. Kilku kolegów l'o,z,ebrało między siebie parę pierwszych il"ozdziałówHume'a (... ), talk, że pieT!wS'zeposie:dz,enia będziemy mieli zapełnione." 11 Zaint'eresowania fi'loz'ofi.czne MalinowSkiego oscylowały ,woikółIlJtu,tuziWa.negiO empil'i'OIkrytycyzrnem,o czym świadcrzy .jego praca doktorska pit. O zasadzie ekonomii myślenia 12, stan-awiąca krytyikę poglądów Avenari.usa i Macha. . Malinow!ski :plozostalWałtakże pod znacznym wpływem ,przyjaciół ojca, ppof'esorów: L. Darguna, S. Estreichera (praWlIliJk6w)i K. Potkańskiego (historyrka). Ich wspólną cechą było zainter,ooowanie etnologią i socjologią, iktórymi starali się wzbogacić badania pra!Wllicz,e:i histOTyczne. Wśród mistrzów Malinowskiego naJeży wymienić również W. Matlakowskri.ego (lekarza i etnografa), M. ZdzieoholWskietgo (slawistę) oraz K. Ni,tscha i J. M. RexlIwadowskiego(języko'znarwców).Gdy czyta się biografie tych wiełkich uczonych, .nieodparcie na,rzuca się sikojarzenie, że Malinowski nie tylko pozosta'wa:ł pod ich wpływem intelektualnym, lecz że jako człc)lwieiki jako uczony mał się do nich bardzo podobny, ślwiadczy o tym zalrólWnogłęboka wiedza, jak i wysdka kultura osobista, któru ich cechowała. O wpłYJwie tym pisał .po latach sam Malinowski: "W pamięci staje mi Slzer,eguczony,ch, p~sarzy, artystólW. Wspomnę tu tyłkJo tych, z kJtórrymida!nYJillmi było zetkinąć S'ię osdb~cie i zaczerpnąć tych pralWrdziw!iewielkich wartości kulturalnych, jakie reprezen.tolWali: talkie Po;91;acie,jak prof. WitkowsIki, Karol Potkański, Marian Zdziechowski, St. Witlkiewicz, Ks. Pawlicki, Matlaikow.ski. DZJiś,patrząc z pelWnej perspektyrwy, widzę, jak wielką i jak napralWdę dobrą była ta poilska kultura, sklulP'iającasię na tym lIliewielkim odain(lm życia narodo'we'go." 13 Momentem przełom'OiwYJm w za'irnteresowaniach naukoJ\.vych Malinolwskiego było przeczytanie Złotej gałęzi Frarzera w latach 11904 - 1B05, co wspominał w 1:925 roku w przeanówieniu wygłoswnym ku czci sir Jamesa F.razera na Uni:weTSYJteciew Liver.poolu: "Gdybym posiadał moc wskrzeszam.iaipTzeszlości,chcia'~bym przenieść Pana o jalkieś dwadzieścia lat wstecz, do starego słowiańskiego. miasta unrnwersyteckieg.o - mam tutaj na myśli Kraików, dawillą stolicę Polski oraz sied~iibę najsta'rs.zego 11 List z 1 XI 1906. W tym liście Malinowski pisał o następujących książkach: A. Lang, Das Kausalproblem, Koln 1904 i prawdopodobnie o: E. Mach, Erkenntnis und Irrtum, Skiźzen zur Psychologie der Forschung, Leipz.ig 1905. l! Po ra:z pieTiwszy wydana zo/:iJtała drukiem dopiero w obecnej edy,cji Dziel w tom.ie 1, WaJrsJZawa'1'980,s. 359 - 39,h 13 B. M:J!lilnoiw:slki,Przedmowa do wydania polskiego, w: Zycie seksualne dzikich, w: DZiela, t. 2, Wmszawa 109'80,s. 109 - HO. Tekst t,en pochodzi z 1937 roku. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 68 uniwersyltetu w Europie \WSchodniej. Mógłbym wórwczas wskazać Panu pewnego studenta opuszerza'jącego jeden Ze średniOlWiecznych budynków kolegium. Młody człowiek, 2lllaijid'Ująicysię w stanie w!iJdocz.negoprzygnębienia, ni'estie pod lP'alCihą lklsią'2ikębędącą jego jedyną pociechą w strapiem.iu - trzy 'Z'ie1Jone .tomy z talkznanyrn złotym nadrukiem i pięknym rysUlI1kiremjemioły - symbolem The Golden Bough. Wówczas bowiem z powoidu mego stanu zdrowia kazano mi pr~e1"Waćna jakiś czas studia w zakresie fizy1ki i chemii. POOlWdlonomi j'ednaik kontynuować moje uiLuibionestu:dlium uiboczne, toteż postanowiłem dokonać pielriWszejpróby prz.eczyrt;allliawaryginale angieUskiego ancydzieła z tej dziedziny. (... ) Mbowiem &kiOTO tylko T'OZJpocząłemczytać to wi€liki'e dzi'eło porwało mnie i zniewolilo .bez reszty. ZrOlzumiał'em wÓWIC'Zas, że antropologia. tak jak ją pTlZedstawia Sir James Frazer, jest wielką nauką, go'dną takiego samego oddatnia, jak któreikolwi,etk ze :,iarszychi bardziej od niej ści:słychSltud.iów pokrewnych. Talk to wstąJ,pilem na służbę frazeT'Olwskiej an1:rqpo:log.ii."14. Analizując ,przyczyny zmiany zainiteresowań narUikiowych Ma'hnorwskiego na'leży wziąć pod uwagę rÓW1nieżosohisty wrpływ jego nauczyrcieli i znajomych profesorów, wśród których tego typu problematyka była barid2lOpopularna, oraz sytuację społeczną, w jalkiej wzras.tał. Sytuację tę stlwoT!zyły:z jednej skony bra!k nieza'leżności państwowej narodu 15, a z driU;giej- pozycja społeczna samego Malinows'kiego, umożliwiająca mu oh6€llwowani·e różnych klas i waTSItwspołecznych: od ziemiaństwa i arySl1iolkracji,poprzez inteligencję i bohemę artystyczną, !pO egzotyczną góralszczyznę. Wszystkie te Iczynniki razem wzięte mogły zrodzić potI'1Z€bęs'ocjologicznej i antropo,logicznej ,refle'kJs'ji,któr:ej teoretyczny wyraz znalazł Malinowski w dziele Fraz·erra. Wracając do biografii: pracę doktorską ulmńc1zył MalilllOlwislkiJUż w Hl06 roiku, zaraz po ukończeniu studiów. Promotorem w przewodzie doktorskim był Stefan Paw,:hcki.Opiniowali: Pawlicki i Shaszewstki, uznając ją za znakom!i,tą. Podobnie {lC·enionotakże rJ71gorJ71za z filozofii ścisłej i fizyki, odbyte 5i 10 X 1906. ObT'OOlępra:cydolkto'l'Sikiejmusiał jednak Malinowski odł.o'żyćaż do 1908 roku ze wZlględuna stan zdrowia. W międzyczasie prwbywał z matką na Wyspach KanaryjSkich, skąd donosi! ks. Pawlickiemu: "Oddaję się teraz mianowicie zupełnie kuracyjnemu trybowi życia, przede wszystkim więc dużo jem i śpię, 'poza tym biorę kąpiele morskie i słoneczne, cały dzieil siedzę nad brzegiem morza, jed14 ;"Iit F.ra.gme-nit tego w psychologii wykladu ludów jako pierwotnych, dedykacja zam~'e6zczorny Z (}"tJ.l w książce (wyd. pol.) w: B. Malinowski, Szkice z te- WaTsza:w:a 1958, s. 469. Co znalazło wy,raJz np. w spo:s.obie podejśC"ia do problematyki nar.octu i oddzielanie jej od pojęcia pal1stwa, patrz B. Malmows.ki, Freedom and Civilization, New York 1944, s. 252 - 263. orii kultury, 15 �Bronisław Malinowski - 69 szkic biograficzny nym słowem jesi'eIillspOkojny, szczęśliwy i próżnujący. Mieszkam z mamą w małej wini, ładnie nad .br:zeg,ielillmorza, za miastem połioiżonej.WarunJki z.naleźliśmy tu idealne: klimat doskOl11ały,nieporówna.ni'e ;równiejszy i c.i€iplle'jtszy n'iJżna wyłJlr,z,eżalCh Morza Śród~i:elIDnego;wieillki spokój, 00 CUdZOZ1ecrncÓW, p'olza nami, na całej wyrspie absollutnie nie ma, ludność zaś m~ejscowa, talk, jak jest cofnięta jakie 100 la'\; pod względem kulitury, tak z ,drugiej strony odznacza się oralkiem z,wpeiłnym temperamentu i życia, nie jest więc deneI"lwującym środoiwiskiem." 16 Po powrocie MalinQwskiego do KraikpJWa,odbyła się jego uroczysta promocja na srtorpieńddkto:ra filO71ofiisub aUiSpic!iisIm:pff'a,toris (7.xU908) - co stanowiło wielkie lwyróżnienie dla dokt'oTanta 17. Z tej oikaz.ji świeżo upiecwny dolkitnr wydał bal dJla prnyjadół, opiSalllY pr~ez WJirtJkacego w 622 uplLdkach Bunga 18. PraJWdo!podJoibrrie nie udał się on zbytnio, o czym świadozy opis stanu ducha Malinowskiego po jego zakończ,eniu: "Stalowy ks'iążę był ,w sialllie talkiego raztrzęSliernia, że Bu.ngo poznać go prawie nie mógł, Neverm,ore wynagradzał sorbi'e wszystJkie sku!pienia i aske,zy w sposób spotęgowany." (s. 146). Jedną z przy'~Y1n tego stanu były s/kom!plilkiowallle ,,1ove affairs". Na ich ślad napoltyikamy w :pamiętniku :pall1J1yHeleny Czerwijowski'ej, której Malinowsiki w tym czasie pomagał w nauce: "Po palI"lUwizytach młodego fi'lozo.fa 'zauwa,żyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięk:ne:jżorri'e muzytka, Mórą u mnie widuje. (... ) Na szczęście talk ,się zl{)1żyło,Ż€ pięikna dama muSliała wyjechać do Warszalwy, a fHo,zofna daliS1Ze studia do Lipska." 19. Ową damą była prawdopodobIllie żona pianisty i dyrygenta Karola Szustera - Felicja Ciszewsika. Po kilku lata'oh w il.iśiciedo panny Hedeny uspra,wiedliwiał się ze swego ,pO!stępowania: "Ja obecnie j-estem znacznie przY1Woitrszyduchowo niż wrtenez,as, kiedy mnie Pani znała. Były to smutne czasy wewmękzne:gollipadJku." 20. MalindWSki zaltem, chcąc uciec bid swych probdemÓ!W,poszedł w ślady co :zkldlniej\Szychaibsoliwen:tów krakowskiej wszechnicy i udał się na da'lsze sltJUdiaza'gralllicę. Decyzja ta nie spotkała się jedlllak z a,pTtobatąks. Pawlickiego, na co w~azuje list Malinowskiego z LiJpska: "KO'chany OJcze, radzi mi Ojciec abym zdał egzamin profesorSki i zaczął uczyć w g,imnazjum. Niewą:tphwie mam zacrnialTtalk zrobić i zrobię talk w przyszłośd, aile otwRr'Cie się przyznaję, że wolałbym, aby to byŁo tylko począ,tkiem mojej kariery, a to ponie- ° 11 17 LLsrt z 4 I 1907. p.allrz A. H'i's, Krakowski doktorat Bronislawa Malinowskiego, w: Antro- polo,gia .... 18 S. I. Witkiewicz, op. cit., s. 141 - 145. l' F~agmet1lty w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwi;owskie;, OIpIiaJc.OfWała B. Dane:k-WQljm)lwska, "TwóJX'ZOŚć" 1971, nr 9, &. 46. ze Lis.i z 12 VIII 191'1 w: j,bri'd., s. 46 - 47. �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 70 waż 'zajęcie to jest .bardzo męczące, a ja mam bardzo slaby 'głos i ciężko ani durżomówić. Waiżnym jest ta~że do tego, aby móc mieć dobry iWipływ na mł'Odzież,aby samemu być wykształconym i UIffi'iećwi~€'j lIliżdotychczas urnie iPrzeciętny nauczyciel galicyjski. Chciał,e'ill też konieC!Zlniechoć na rok pojechać do Anglii, gdyż tam o ile mi się zdaje kultura jednak najwyżej stoL" 21. Co też zresztą w!krótce uczylIlił po spędzeniu trzech semestrów w Lipsiku, gdzie słuchał wykładów W. WundJta (fiIl'Ozofai psychologa) i K. Biichera (€Ikonomisty) i pozostając w kon:ta'!ct;achz Feliksem Kri.1gecr-em(ucz:niem Wund:ta, p.r:zeds.taJWicielem tz:w. psychologii postaci) zajmował się głównie psychOllogią, nie Z3Ipiominająco naukach ścisłych. W cytowalIlym wyżej liście prosił talkż,eMalino'wsikiiks. Palwlicikiego o poparcie w uzyskaniu stypendium habilitacyjnego, krt;óre, po początkowych nieptorolzumieniach, otrzymał i pobierał je w latach 19'10- 109,14 wniewieJ:kiej kwocie 600 koron rocznie 22. List z LipSIka z 5 I 1910. Dokumenty dotyczące pobierania przez Malinowskiego stypendiów znaJdują się w zbiolra<ch Anch~wum UJ syg·n. WF II - 94 i 96. MalimolWski raz;polCzął \ch pobieranie będąc na II roku studiów w 1905 roku, było to stypendium szla che ckLe z fuondacji Poitockiego w kwocie 315 kotr.en Te,cznie, w n.as:tQpnY'm f(~ku zamieniono je na stypendium szlacheckie z fundacji Barczewskiego z 600 koronami roczn:ie. któne pobierał t'a:kż·e w 1907. p.o pOlwroóe z Wysp Kan:aryjskkh starał się o nie ponoWInie w 1909roku, jednak Wydzial Kr.ajo'wy (wykonawczy organ galicyjskiego Sejmu Krajowego), który był dysponentem tego stypendium, nie przyznał mu go 1U'zaJ5alc!'niając, że Malinowski ".nie jest już obc."Cn:ieuczniem (. .. ) Uniwersytetu, uk'ończył bowiem '(... ) przepisany okres 4 letnich studiów filOiZOfic.znyoh w raku szkolnym 1'90617, jako ilaś dalWlniejszy sitYlpClnidy.st.a z tej fundacji utl'ac.ił prawo pobiel'ania stypendiiUm z pow·oelu zani,edbania zglo:.izenia się z początkiem roku szkolnego 1907/8 o pozostawienie mu tego stypendium na czas habilitacji. (... ) nie mógł uzyskać w myśl ogólnych przepisów żadnego ze stypendiów obec:nie przez Wydział Ka-ajowy p_ad:awamY'ch" (piSImo z 31 III 1909). .Mimo takiej decyzji Grono. PTofesorów Wydziału Filozoficznego na posiedzeniu 3 XII 190B ponoiWnie wY'typowało Broni's'lal\'I7.aMa,Linolwslkic'Wo,"który już n'i,egdyś posiadał stypendium szlacheckie z funelacji śp. Barczewskiego i tylko z powodu przerwy wywołanej chorobą je utracił. Dziś wedlc załączonego świadectwa lekarskiego jest już zdrów i odznacza się wybitnymi zdolnościami (o czym świad.czy promocja sub auspiciis)". Wydział KrajOl\vy przychylil siG. do de<2y:zj'i Wydziału (pismo z 10 I 1910). lntel'Wencja ks. PawHc,kicgo o:kaza-ła siG n:i'epo:tnebna. Malinowski pobierał to stypendium aż do roku 1914. W 1910 wystąpił a podwyższenie jego kwoty, lecz Wydział Krajowy nie mógł tej prośby zrealiz(}wać "dla bra,kuodpowiedniego f.unduszu" (piJsmo z 18 II Hlll). Op.rócz sILtu·,ni.a s'iq o stypendium Barczewslkiego, MalinQJW,s.ki wystąpił w 1909 ro:ku o pI'zyzrunic mu stypendium "z fundacji jubileuszowej im. Cesarza Franciszka Józefa II (w Archiwum UJ zachowało się podanie Malinowskiego w tej sprawie). Było to bardzo wysokie (2 tys. koron), roczne stypendium dla absolwentów uczelni galicyjskich na studia za,graniczne. Rocznie przyznawano tylko dwa, ó>tąd b'l.rdzo s.iln:l kon.kurencja, .w wyniku której kandydaturę MalinowsIkiego odrzucono. 21 22 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 71 Jeszcze w 1910 rOlktu,po krótJkicrnpobycie w kraju, MalinOiw~i wyjechał do Londynu i tam rOZlpocząłsię nowy okres w jego żyeilU współpraca z London School of Economics and PIoli:ticaI Science (częśclią Un~wersyrt;'et:uLondyńskiego). NajpteTW WY1stępowałjako "pos1:-~adJualte student" (do 19112), !pracując pod kierunkiem E. A. Welstermarcka (socjologa, f.iloz'Oifa i a1n11I'OIpo'loga, wykładowcy L.S.E. i Uniiwensytetu w He':Lsinkach), a w latach 1'913 - 14 był łektiorem przeclmi,01ów specjalnych, wykładał za,gardini1enia socjologii rełigii i psy,cholagii społecznej. Malinowski nie od razu pr:zy7.1wycza.ił się do Aing1i'ii jej mie.srzikańcÓ'W, ezęsbo cwł się sam'otny i opuszczony, po:zostawał mu wtedy ty~o korespondemcyjny k'OI1tak,tz przyjaciółmi, pisy.wał t,eż naJWeil:do niezbyt bliskich mu lud z'i, aby dać upust swej melanchoJiJi. Ef€lktem tego był liJsit do Heleny Czepwij'owskiej, której udzielał kiedyś ikoreqYetycji: "Ja dziś właśnie cielI'pię na atalk silnej ,nas1alg.i,i,kitóra dawniej calikiem mi nie znana, tera'z eOTazezęś:eiej zaczyna się pojawiać. (... ) Niech Pini mi wybae;zy, że piszę talk dużo i talk bez;wSitydnie o sobie. Ale c,zasElillnajbardziej skryty i dyskretny C'złowielk(a tym ja nie jestem!) cZiuje po<tlI'z€lbę wynurzenia się przed kimś. Ja wówczas Iprzypominam s'obie jalkieg:ośdalelkiego przyjaciela - naprawdę pr:zyjacielai naprawdę da1eikiegto;w tym wy,padku można być szClzerym nie nara'żając się ani na pewne :ziwichnięcie s<tosunków,kt6ry sprowadza nagły wybuch poufałości zezłOIwiekiem, którego się wildzrico dzień, ani na 'śmiesznlQśći Iwewnęibr'ZiTIe zawstydzenie, które się odczuwa dając siebie zbyt laitwa. Na koniec uci'eklerrn z Londymu i 'od paru Idni jestem już nad mcu-z'emi iwypoczy(wam. (... ) Cale wybrzeże IwprlOs:tusiane kąpielowcami, kitórzy, gdy słońce zaświeci, ;wyłażą jalk kraby, alby się wygrzefWać. Ja j·es<temtIU IZJulPełnii€ sam i zwłaszcza wobec wielkiej sZity,wności Anglilków CZiUjęsię dosyć 0!Samotniony, a raczej właśnie opuszczony nie mając dosltatecz,nej samotności. (... ) Na jesieni będę mo:Ż€ w kraju. Tęsknię do tego, aby być w górach oWZakopanem. Jest to jedyne miejsce, oWktórym czuję się naprawdę dobrze" 23. W dalszym ciągu utrzymywał bhskie kontakty z Witkacy:m i w 19,'1!l zapraszał go do Londynu: "Przyj'eżdżaj więc albo natychmiast mi 'Odpisz, kiedy przyjedziesz. Obecnie jestem trochę wolniejszy i nauka minie stoi w ,dir1odze,co zaś do '!kohi,ety' to by to nie było zawadą, z,r,esztą nie ma niestety nic! PrzyjecŻdżaj za tydzień lub dwa (.. } Będę się starał dać Ci najwięcej czasu ile mogę" 24. Witlkacy 'Skorzystał 'z tego zaproszenia, odwiedził przyjadela w Londynie w połowie lipca i SlpędZiiłtam dwa tY1godnie.W tym samym czasie był tam 2~ N Cyt. list w: Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza ... , s. 47. List z 16 VI 1911, Muzeum TGitT'z:ańskre,sygn. AR/No W-l!. �72 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ rówm.ież ich wspólny kolega - poeta Tadeusz Na'1€1pińskioraz matlka MaJ.inO!Wski'ego 25. W lutym 19!1i2roku Malinows!ki Iprzyjechał do kraju i przebywał tu cały rok - dio ma:rca 1913. Podczas tego potby1Juspędzał wi,ele czasu z Wi1Jkacym w Zakopanem. Tych hraters1kJichstosunków nie była w stanie Z!buTtzyćnalwet iklohieta, ktma pojawiła się w życiu oibu przyjaciół. Była nią wZIIl1ianilmwanajuż He!lena CzertwijQlws1ru,urt:r!zymującado tej pory hliJsk,ieslbosunlki'z Wi:ttkacytm.Po przy'jeź,clJzieMalinowskiego przerZilUciłanań swe uczucia 26.W li:ście doWi1Jkacego, mspralWiedhiwiającsię, pisała: "Za Panem 'był BI'onio"27,co mogłoby świadczyć o lWieHtim wpływie, jaki na niegto wywierał Malinowski, a co stalWało się lWidoczne, gdy bliżej poznawa'ło się ich obu. Ta skomplikowana syituacja nie trwała zbyt dł1wgo, gdyż zainteresowanie "B["onia" było tylko przel'otne. ZnoM7uIWróc'iłymiędzy nim a' "Stasiem" dalwne stosUIll'ki,które jednak przechod:zJiły lTóżne koleje losu, ponieważ WirtJkacy w· stlo'SunKu do swycih iplI'!Zyjaciółbył zmienny 'w uczuciach. P.odobini,e jak !parę lat wcześniej Stanisław Witllkiewicz rad:z;ił syn'Owi 'wspraM7ach osobistych: "Poza Twoją twórcz.ością obchodzi mnie bail'"dJZiO T,wój stosunek do ludzi. Na przyikład to, co mówisz ,o Broniu. Czy moiletszsformułolwać, na czym opiera się T,woje przeświadezenie,ile to jedymyTwój istotny przyjaciel, i jak teraz Ci się przedstawia iSltota ~ud:zjkaBronia. On był na pochyłości do zupełnego utonięcia w zupełlny:m egoiZJIl1ie.Jego antyspołeczne teorie były i ciasne jako 'pojrmlowalnieży1Cia, iWYlTażały ciasnotę własnych jego !Uczuć. Co lSię z niego ostate'cznie wyrobiło? Jaką jest jego umysłowość? ,(... ) Bronio inteI'esuje mnie jako zagaidnienie życiowe, ale głównie dlatego, że Ty maszgto za IPTzyjaciela" 28, Tę niezbyt p~zychylną opinię można chyba wytłumaozyć intrOlwertye~nym naSltalWieniemMalinowskiego, ja[m neurotJllcznym 'zajmowaniem się własną osobą i własym ,wnętrzem, co przesłaniało mu resztę Śiw,iata'i moigło rodzić opinie jak powyższa. Również Witkacy 'dostrzegał w Maliinowskitm celchy, które go raziły, mimo iż dalej miał do nielgo wiei]ki sza'Cunek i przyjaźń. Ambiwalencję tę dobrze ilusItrują :llls.tydo H. Czerwijolwsikiej ('już po oktresie nief.ortlUnnego trójkąta): "BrOlnio jeden ma 'W s·obie wJllższe wartości i nie ma tegozyciiowego rchałujlst:Wa,którym ordznaczają się robi iruni 25 S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 507 - 510. List z 15 VII 1911 to pierwszy list adresowany do Londynu, ostatni pochodzi z 24 VII 1911. 20 Ni,e był to w życiu pIiZyjaiCliół pier'WslZy 't.rójkąt tego md~ajru. Podobna sytU'aicja miała mie'jlslce w 1'906 !l1oku i dOltyrC'zyłaZod'ii Dem:JJbowyskiej.P:atr:z fr3!gmenity l1stów DembolW'sk:iej do MalimiO'W1S'kiego w: E. C. Ma:rrtJinek, Wstęp, w: S. L WWkiewicz, Listy do BTonis~awa MaUnowskiego, Wa,nszatw.a 19'81, s. 13 - 16. 27 Cyt. za: Listy Stanislawa Ignacego Wit'kiewicza ... , li:slt z 5 V 191,2, s. 25. 28 S. WitkievTicz, Listy do Syna, list z 10 XII 11'912,s. 571 - 572. �BronisŁaw MaLinowski - szkic biograficzny 73 'przyjaciele'" 29, "Bronia jest nadZJwyazajny" ,(s. 3(0), "Btrooio, w istotnych rz.€Czacih głęboki, cza-sem C'OŚ talk oibrzyclliwego zrobi (a małeg,o) i talkie coś pdkaże, że wstręt :mnie 'W\Str:ząsa" {s. 32), "Jest 'tu Bronia i 'WzdYJChateraz lIla \kanapie da1jąt mi dozrozmmienIa, ż,e mu spać nie daję. Są 'W nim dr'obne rzeczy, które mnie peszą, a poniewatŻ, stosując się do jego żądania, :stCJISuję do ni,ego j'ego ,włalSną metodę, więc mnie Va trochę w stosunIku do niego zatruwa" (s. 3i3). Było to zapewne efektem, charaktery3tyoznego dla nich obu, 'POIdwyższania sobie i i1nnyIDpoprzeczki - rówmież w pTacy nad sobą. MaliJnowski w tym ceil'llstoso'wał metodę wn1'khwej anaili:zy własne<go 'Postępowania li jego mOity'wów, aby wynajdy,wać swe słabe strony i wa1C'zyć z nimi, co cza:salITlirobiło wraż'enie cynizmu ,posuniętegG do najdalszych ,granic - 'własnej 19iod:noŚiCi. J,edJnak zar6wno dla artyst6w, jak i dlauczonY'Ch, ,kltórzy za przeldmiot swoich badań mają czł'owielka, tego t)'lpu "wiwilsekcja" jest ni'8Zibędna jalko Inarzędzie poznania. Właśnie metodę infu'o!srpeikcyjnąwyk!or,zysltał Malinowski w Wierzeniach pierwotnych, allla!li:zującge1nezę rel<irg'ii. W okresie pobytu 'w Anglii Ma'lino,wski uitrzymywał talkż,e kontakty z Akademią Umiejęj;no'ści w Kralkowi'e, na której 'PO'sie!dzeIll'iacih, w c'zasie odwiedzin 'W ikrajiu, 'wygłosił dwa referaty: Plemienne związki mężczyzn w Australii (18 III 1912) ,i Stosunek wierzeń pierwotnych do form organizacji społecznej. Teoria totemizmu (12 X 1(913) 30. W HlrH roiku rozpD<:zął puhh!lrowalllie w "Ludzi~/' swej pierwszej TO'z;pTa:wyTotem.izm i egzogamia, będącej krytycznym stTes'Z!czeniem dm,eła FTezera \POd tym samym tytułem 31. W cza'sie jej o.praco'Wy:wa.niapisał do ;redalktora "Ludu" Adama Fischera: "PrzY'PusZiczam, że ido tego czasu II część mojego artykuŁu jest już wydrukowallla. Jeżeli tak, to będę W\dzię'clZnyje'Ż<81li mi ją Pan zechce przysłać. Obecnie iDrpracoiwujęIII część i mam ją już prawie cabkJiem goVOIwą.Aile 'W trakcie ,roQbOlty odjęitość jej \tak się zwięk!s~yła, że przypuszczam trzeba ją ibędzie druk<owa<:wv 2 luib 3 porcjach, chyba żeiby Sz. Pan zechciał poświęcić jej !Znaczną część Z!eszyrtlu'ptr"ZylSzłego. PrzY1Puszczam, że będzie ,około 1:20 stron dTu!ku, moiŻe nawelttmchę więcej. C:zęść ta pOl'>iadajednaJk niepoT6w.nanie ,wię\ksze znaczenie teoretyczne, niż to co dotąd druikowanebyło. Jest to próba posrtawienia i TOZ,wiązania rpIiOiblemutotemiiZimu nazUipełnie innej drodze .niż to dotychczas robiQlllo, (... ) czy mógŁbym mieć nardZlieję w)'ldJ:'lukowania tego w to przeciągu 6 miesięcy. Gdyby Sz. Pan nie 'Chciał mi tego giwarallltOlWać, u Listy StanisŁawa Ignacego Witkiewicza ... , Ja Stre&'?Jczenia tych odczy:tów ukJazaly S'ię w Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie" 1913, t. XVIII, nr B, s. B- IB. 11 "Lud" 1911, t. XVII, z. 2, s. 3'1 - 5,6; 1'912, t. s. 163 - 17'1. s. 31, list z pa:£dzier:nika 10912. "S~a\Wo'l;daJl1I~adh z CiZY;nT1lOści 1912, t. XVU, nr 13, s. 5 - 13; XVIII, s. 14 - 5q; HH3, t. XIX, �74 GRAŻYNA KUBICA-KLYSZCZ 3 c,zęść slkrócę (;zamieszczę krytykę Fcr.-a'Z€Ta i og. zarys mojej teorii) A !resztę ogqoszę gdzie indziej. Wolałbym jednak pozostać wiernym ,Ludowi'. Gdyby S. Pan wolał możnaby tę 3część drukować w ,Ludzie' osobno pod nowym !tytułem" 112. Ostateczme tTz.ecia C'l.ęść mieściła ty1lko k!ry;tyikę FTaz.era, a !w pa"zy;pisi'eMalitnowski wspominał, że jego punkt widJzenia :zmajdzie C'zyte'lrriik.w pracy o "wier:zieniach pierwortnych i różnirc:zkowaniu ;pierwotnym". o zamiarze habili,tacji na jej piodsrtalwiepisał do swego dawnego lkiar€lpetytora, przyjaciela ojca, pI'ofelSOra Kazimierza N:itLscha:"Moja Mama miałaby ochotę, abym jaik :najprędzej habilitował się wv Krakowie. Otóż mam już :gotl0WYrpol:skimanus.kTyJpi !pt. Pierwotna religia i zróżniczkowanie społeczne. Studium o wierzeniach i organizacji totemicznej. Tyrt:uł ten przetłumaczyłem 'z angi'eils1kiego Primitive religion and social differentiation. A study of totemic beliefs and its social organization. {. .. ) Jast to rzecz, która wy:nikla ·.Z TO:zJSzerzanianieOigranicwnego 3:. crzęści arlytkułu do "Ludu". A:ż na koniec 7)dec~clJOiwałem się :przec,iąć w peiWU1ytrn miejscu Illi,ć łączącą ,te dwa niesklooTJdynowva.ne hliź..niacze płody mojoeg,oducha, !ku ,zobopólrrej ilch !korzyści. Sam jestem, do pewnego stlorpnia, ;zadowolony z tej rzeczy :i 'Uważam ją 'Za fit fm pubhcation i chcę rprzet'1umaczyć na alllgie:I!.c:;ki 'piol1Rm" 33. Nie'St'ety do hahilitac ji Mal:jJnow~kie:gow Uniwersytecie Jag:i,eH1ońs.lktim lIligldy ni'e doszłQ, !nie rprzertłJu:maczył,t'eż ~wej ksiąŻ!ki na angielSlki. Po rpolisiku!Ukazała się ona wv roiku 1/91t5nakładeim A:lka:demiiUmiejętności i nasiła tytlJuł Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego 34. Pra'cę redakcyjną l korektę przerprowadzH prof. Stanisłam E'st.re'i'CIher.W liście doń z czerWiCa 11911(4 ł10ku Malinowski pisał: "Wyjeżdżam {JibeClDlie na Nową Gwineę celem ba·dańetnografilClzny:ch na przeciąg mrnie'j 'więcej dwóch lat. PratglIląłbym '!bardzo, ażeby pra'Ca moja pollJs.ika,tkltÓ'rąPan Pr'OfeSOT zna z referatu w :Akademii Uimiejętn'ości, została wy1dr'lllkowa1nateraz zaraz, gdyż za rpowrcx1emnie będę mógł zapeWU1'ezająć się jej druikliem, mając :materiały do {)Ipra'oowania. Druk 'odwle1ka'~bysię nieotg'raniczenie i IffiIO,ż,e ZlUipełnielIlie doszłoby do Sk,'u:1!ku" 115. Deibiut lksią~ko,wy MahnCiwskiiego nastą!pił jesZicze Iwcześniej - w T'O-ku 191.3, był lIlim The Family among Australian Aborigines, monografia uikQńC'zanajuż IW1:gn.:1 ;r,ok'll,Qpa.nta 'wyłąQZlni'ena źródłach zastanych ('raporty, 'Oipilsy),w której autor Iwystąlpił przec-iiwko tezi,e o hraiku in32 Li,sil; z 29 V 1913, AirchiW1Um Pols:kiego T{)'W.aJ1zy.siltw.a Ludoznaiw~"zc,go we WrC'cł.:llwiu,nr irnw. 578, 33 List z 30 VI 1913 (i następne do K. Nitscha) Oddział Archiwum PAN w Krakowie, sygn. K III - 51, jedno 197. 34 Praca ta została przedrukowana w pierwszym tomie Dziel. 35 F,ragmemt liJ9tu z 7 VI 1:.114 z.najdującegu s,ię w an:hiwum l'od;zinnym prof. K. EJ31ureiche:ra,podaję za: W,alilgó.rslki,op. cit., s. 678 - 679. �Bronislaw Malinowski - 75 szkic b.iograficzny styttu:jonalne'j To!d~iny wśród !pierwotnychplemion Austrałii. K!sią'ż,ka ,ta spotkała się z wiewkim umalTIiem ze strony autoryteaJt6w naukowych, o czym pisał sam Malino'wlski do p~of. Jana Rozwadowśkiego: "Załączam revie!W:mojej ikJsią~ki,Ikltóry lukazał się w najibaiI"dziejmia:ro!da'jnym piśmie angielis!k'im'Atheneum'. Pisamy j'elst pJ'lzez Frofesora MaTetbta'z OxfO!r'du(zastępca na ka,tedrze antropologii socja'lne:j Edwarda B. Ty'lora). Revie!W jest balT!dzodobry, taik że myśla'ł'em że facet nie miał w ręku książki. Ale !Wczoraj byłem w OxfOTdzie i ,pokazywał mi ikisiąŻlkęcałą poznaczoną - widać czytał! poza tym miałem parę reviews w 'prasie dzienne j, lpodolbno,bardzo dobre ale s.am ich nie wid!ziałem" 36. Do pracy naid tą książ,ką nawiązywał Ma'linowSki IWiele lat ,późmoiejw ,przedmo!Wie do mOITIografui s,wego uczn-ia - Feliiklsa Grossa : "Ja równie'ż !bylem :ZJwiąizany ni'egdyś z na'szym sta,rym Uniwersytetem JargieHoń'S1kim.Ja również jak dr Gross Ibyłem !W mej 'pracy lns,pir'owany naukami i osobistymi wskazówlkarni prof. Stanisława Estre~chera. Ja ró!Wnież rozip'o'cząłem swe studia nad prymitylwnymi :społeC'zeńS'1Jwami ,w h~blJi.i()Itęlce i dOlPi,eropóźnj'ej wYT'U'Szyłem iW teren" 37. Było to ko11>kI"etniew 1914 roku. Wyjazd. do Auskałii iPOprz·edziły prace przygotowa'~ze, w których wydatnie 'pomógł Ma'linO!WlSlkiemu prof'esor ertmologii Uniwersytetu Londyńskiego C. G. Sehgman. Wyprawę zdecydował się z.f'inans:ować przemysłowiec Roib€rt Momd, praJwdopodobnie pod wpłylwem Se<bgmana I(który już wC1Ze:Ś'niej hewwocnie starał się znaleźć fundusze na iWY'pra:węMalinowskiego :do Sudanu). Samą podróż uła1:wHo mu British Association ·for the Advancement of Science, które w 191M ,roiku miało swój :kongres 'w Melibourne 38. Mahino'WsKl został członlkiemtego towarzystwa dzięki lpopaa-ciu Marii Czap~ickiej, która wykładała wówczas etnografię w Oxfordzie, a ja'ko SJe'kretarzowi kieTownilka sekcji antropologj'cznej - R. R. Matretta, przysługUwał mu wolny prz'eja:dd .na koozt rządu Austra1hi 39. W ,pOIdrÓżytowariy!SZył mu Stanisła!W Ignacy Witkiewicz,kJtóry taJkż·e został c'złonkiem TOłWarzY'stwa, Bezpośrednią oprzyczy,ną.wyjaZJdu Witikaceg'o była samobójcza śmierć j'ego narzeczonej, Jadwigi Janczewskiej. Fakt ten tak nim W 8itI1ząsnął, że prz2z lki'l:kamiesięcy nie OIpusz.czałag.o chęć pozbwwieniasię życia. Chcąc przyjść 'z pomocą (przyjacielowi, Ma'linowski pod~unął projekt wspólnej wyprawy do Au:stra:lii (być może ,za nalffi'Ołwą ma,tIkiiWit!ka,cego). I mu 36 List z 18 VII 1913 (i następne do J. Rozwadowskiego) Biblioteka PAN w Krakowie, sygn. 2571, t. L 87 B. Malinowski, WS,tęp, w: F. Grass, Koczownictwo, \Varszawa 1936, s. X. 38 Pabrz R. Firth, Introduction, w: B. Mahnowski, A Diary in the Strict Sence of the Term, LOIrud,on1967, s. XIII. 89 R. R. Marett, w: Professor Bronislaw Malinowski ...• S. 'l. �GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ 76 Cały ten okres naj::Lepiejilustrują liisty W1t1kacegodo Ma1ih~sIk.iego pochodzące z 19'114 TIO!ku:"Kochany Broniu: Spotkało mnie na:jsiraszmiejsize nieszczęście, jakie być może. Nies:zJczęlslIla panna Jadwiga popełJniła samobójstwo.Wie[e było IW tym, co zasZJl0od początku tego roku, mojej winy. Czułem się ib. zle, ona brała tlo '<iosiebie i wy:niJkłystąd rzeczy, krtólre [przy fatalnym zbiegu dkoliezn:ości doprowadziły ją do tego. Gdyby nie MartJkajuż bym dawno nie żył. (... ) Widzenie się z Tobą byłolby dla mni'e iSzczęsc1emw ItymokrOlpnym apUlSzeZJeniu" 40. "Jestem bardz.o głęboko !W:zlruszonyTwoimi hstami. Ta myś'l, że jesteś~e !lnną, i to w talki sposób, jest dla mnie ,czymś InieZiffiiernieważnym" (s. 5(7), "Stan mój z dniem karżdym eorarz okrOlpniejs'zy. Nie mogę się opanować wobec Matlki, !dila!której niby 'żyję, a k:tórejżycie zatruwam i niszczę 2Jdrorwie.(... ) J,edy11iiemyślI o 'Podróży z Toibą IW jalkiś :kraj dziki coś przedstawia. Jakaś 21miana tak rady:karlna, Żelby wszy:stko w)'lwrócić do góry nogami" {:s. 57), "Napisz, i'le trzeba t'eraz, a :potem ile mniej więcej miesięcznie. Czy nie mógłbym ,pełnić funk1cj:ifotografa i rysownika? Rysuję szybk,o i podoibnie" (s. 7 0), "Co do ja'zdy trzecią !klasą to niemożliwe. Muszę :się tą podróżą odrestaurować, abY'm do czegoś był ZJdolnyna miejscu. (. .. ) Chciałbym jechać razem 'z Tobą. Nie narzucałbym Ci się już z moimi stalIla!mi psychi:c2mymi, ale mOigliJbyśmymówić po angielsku, 'czytał!bylm'coś takiego, co mogłoby mnie wykształcić w kierunku pomocy dla Ciebie. Nieodirzelkam się od tej pomocy i wszystko, co będzie w mojej mocy, zrohił!bym, aby Ci tam być pożytecznym" 1 (s. 7(2). Przyjac.iele wyjechali w SIWą,wielką podróż w czerwcu HU4 roiku z Londynu. Writ'kacy pełnił funikJcję fotogiI'afa i 'Tysowniikaekspedycji. Po drodze zatrzymali się ,na Cejloini'e. O tym, że Witkacemu podróż ta nie na wiele się zdała, świadczy list do władz Cejlonu, w którym uspra_ wiedlilwia się z decyzji odebrania sobieżyCli:a (na szczęście list nie mUJsiał zostać dCX5ltarc.zony ofdresaltom): "Ja jednak widzę, że poidróżolWaniezamiast poprawiać mój stan spra'W1iami {)kropn~ cierpie:nrie. (... ). Piszę ta z pełną odpowi,ed:zialnośdą, :Żelbymój najdr'o'żsizy \przyjacid dr Malinowski nlie :miał :żadnych iJ.doportĆffl IW Z!wią!2'!ku 'z moją śmriercią (... )" H. Do Austiralii dJotarli 21 1iJpca l~M Iroku i wysiedh ze srtatiku "Orontes" w porcie Frema.nt[e wra,z z kiillkunast'<jmainnymi uczesrtnri!kamikongresu. PI~zyjaciele SpędZl1liraze:m tYlko kilka tygodni hiorąlc udział w kongresie: Ulcq;es,tnic'ząc w ofilcjalny:ch banlkietach, słucharjąc wykładów, po· dróżując li. ~wieidzając tereny zamie'szkalłe przez pierwoli;nych twby[ców u. 40 41 41 S. L Wi:tkJietWiJcz,Listy do Bronisława Ib~d., s,. 77'Paltrtz Pasrz1k{)wski, op. cit. MaLinowskiego, s. 52. �Bronislaw MaUnowski - szkicbzografi,czny 77 Oficjailmie7.ja·:zrlzakończył się 19 sierpnia. 25 tego miesiąca Małi:n<JIWski wygłosił odcz)'lt na Uniwer:sy;1Jeci'e ·w Sydney pt. Fundamental Problem of Religious Soc.iology 43. 1 lWcr"iZ€śnri.a drogi przyjalCiół się rozeszły, pawOO€lffibył wyibuch WOJny";~iatowej. Witkacy piootanowił .wracać, 'O c:zym d!OlIlmsił rodzicom: "Dziś otrzymaliśmy wAlbarny fata'1ne wiad'OU11ości co do wojny. Jeśll to 'O!ka~ się \pll"alWaą, to ,wracam zaraz z Frerrna'l1'Uerpie!f!\VlSlZY1mpaTffiVcern. Jeszcze jedyna foo-ma, w jakiej mogę być uiyrt;eeznym i coś 'zrobić" 44. Decyzję o rpolwroci'emogło .przyspieszyć ochłodzenite się iPTzyjaciet1sich si1;osuIlIkówz MahnOlWskim (("Bronio jest cora,z ibairldziej obcy dla mnie" (s. 7190; "Rady Bronia, pozornie dobre, ,wychodzą zawS'Z€ na źle" (s. gil)) oraz niespełnienie pokładanych w wyprawie nadziei ({"Zmusiłem się gwałit·errndo tej podróży, a j·echałem eią:gl€ z myślą o śmierci" (s. 83)). W końcu doszło do osta;teczmej sprzoo~i i zerwania stoounków. Be:zJp'ośrediniąprzyczyną mogla być nalstęJPująca sytuacja: Mahnawski, jako poddany a'llJStriacki,czyli oIbywa1telwrogiego ,państwa, miał :poc'zątkowa kłopoty, ,w których p;rawdopod.obnie chciał mu porrn<'>cWit!kacy. sugerując przyjęcie obywate1sbwa brytyjskiego .i wszC'zynając IW tym 'kierUJlllku pewne staramia u znanego fizyka sir OlivieTa Lodrge'a. Mallinowski ll1iec!hciał !przystać na tę prop'oozycję i uznał ją .za afront. Jest to tylko hiporteza. Równie dobrze powodem Elprzeczki mogło być coś innego (np. pieniądz'e) 4;;. W kaildym razie dr'agi przyjaciół lSIięrozeszły. chociaż o:baj tego ża'łowa1i. Witkacy ro~ał !Się :z. Mahnowskim 1 września, a piątego wsiadł na \State!k"Morea". Już 2 IX pisał: "OkJwestii ,naszego stosunJku .nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam me do pOłWied:oenia.W Papui będziesz miał :Wlie'1'eczasu na Tomnyśla.nia i moi'e wiele :r:zeczy zrozumiesz, jak cię na nie z dalerka ri z samO'tności popatrzysz. Jeśli nie będzie ,zapó7mo i jeśli mnie będziesz lubił rnapra,wdę (czego 1eTa'zdQpatrzyć się nie mogłem), może kiedyś na OIczy będziemy i'naczej o tyrrn mówić. Chciałbym bardzo, abyś sięmnienil, zanim Cię źy'oie nauczy różnych rizeczy w .sposób hardziejokrultny '!liż dotąid. Za 'Pewne rzeczy mam :dla Ciebie głębo!ką wd~ię:czność. Jeśli nie byłó skutku, to dla tego, że jestem człowiekiem koOil11'P'letnie 'załamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może." 46, a w dwa tygodnie później "Chcia1byrmabyś się zastanowił mad SWONn charakterem. Nie dla mnie. 43 Streszczenie tego odczytu ukazało się w; "Reports of the British Association for the Advancement of Science" 1914, t. XXXIV, s. 534 - 535. « S. 1. Wilt'bewicz, Listy do Bro'Tllis/,awa Malinowskiego, s. 79. u hllterpreitalcje talk'ie pnOlP()ln'l.ljePaszkO'WIski, op. cit . •e S. 1. WitkiewiJcz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 95. Olcza to obecnie dzielnica Zakopanego. Matka Malinowskiego posiadała tam lub wynajmowała dVlIn, w kJtórym spt;:dzali wa'kacje. �GRAŻYNA KUBlCA-KL YSZCZ 78 tylko dua sLeiOO'e samego. Może Ci ,być Ikiedyś baTidzo przyikro. Można popełniać błędy i staiI"aćsię je o:dpokutQwać. A'le lIlie ffi'o'ż'nana samego siebie patTz,eć z cynizmem. Droga do pra'Wldy Je:sl1W1tedyzamknięta. Muszę się prizyznać, !Żena ra:zie nie iWieTzęw Ciebie" (s. 9'7). "M~mo IWszystko mam lW)'lTzu:ty:sum~,enia,że tam sam zostaleś. Ale postępowanie T:wo'Jeze mną nie (byłozac'hęcające. Piszę do 'Dwoj.ego dawnego ducha. Malinowski lIlie istnieje dla mnie zUlpełnie i muszę pr'zyznać,że allli raw ·za nim lIlie tęsknił'e:m. Tęslmilffin będąc .z TClibąza Broniem i teraz myślę o naszych dawny,ch dobrych czasach, kiedy dIalektyka pustki i hełkotanie 'i&totnych 'kłamstw 'zakrywa'łonędzę ,czynu. (. .. ) Jaikże Ty st<raIszniekłami'el'>zmówią'c,że ja Ciebie nauczyłem cynizmu. To Ty mnie nauczyłeś patrzenia na wszystkb i na lsieibie z cynizmem. P.omyśl .nad tym chwilę. StalIlowiSko wygodne zupe}nego hrailm 'wia'1'y 'W jakJj'ekolwiek szlacheitne \porywy i Twój zimny uśmieszeik, i to >przekona'nie, że na dnie Jest zaIW13zepodłość. Jeśli się chce talk widzieć życie, to jest bardzo łatwo. Na błocie rosną 'kJwia:ty.Moż,na :paikzeć na nie a nie !Wtykać no'S 'W .błato. {. .. ) Wybacz 10, 00 piszę. Nie myśl,że Cię ni'enalWidzę. Ty]Jk,oMalilIlo~.i nie istniej<e 'dla minie zupełnie. Piszę do Bronia o Mahnowskiim :i o tym, !który przestał być 8rtalsiem, a nie stał się niczymi.nnym" (s. 1:02 - 104). Nat'omia1'3tMahnowslti 'W pierwszej notatce swelgo australijskiego dziennika zapisał: "Pierws'zy września 'zapoczątkował :nolWąepolkę ,w IDDim życiu, ca~kOlwiciesamodzielną wypra1wę w tropiki. We wtorelk 1..09.14 d::>tarlem (Z Bry1;yj'skim Towarzystwem aż dD ToolWo'Om:ba. Poznałem sir Oliviera i lady Lodge. Pogadałem z nimi, a on zaofiarował pomoc. Fałszywość mojego położenie i próba ze strony Stasia, by 'to wyjaśnić', mOj'eroz,stanie z Desire Dickinson, moja złość na Stasia, która się \przerodziła w głęboką urazę, niewygalSłą !po dziś dzień - Wls.zysvk,o to należy do mi:nionej epoki (... t 47. "Dręczy mnie problem stasia. Jego zachowanie w stolSunku do mni'e było dopra"vVdynie dopuszczalne. W OibercnościLodge'a nie powi'e'dzialem 'ni'Ctaikiego; nie ;po,winien mnie poprawiać. J'ego zarrzuty są bezpo<istalwne, a sposób wyrażania !Wyklucza 'WISze'1ką możliwość ,~gody. Finis am'icitiiae. Zakopane bez Stasia. Niet~sc:he zrywający w Wagnerem. Szanuję ,1 podz:iwiam je-go inteligencję, CZc.zęi!11łdyw~dualnO'ść, ale cha,ra'kberu "niieść nie mogę" 48. "Li!st Stasia stra&znie mine ziry.1:o'Wał.Jednocześnie robiłem sobie wy~ rzuty, ż.e nie zachowałem się całkiem nie nagannie, a jego zachowanie w st'Olsunikudo mnie budziło głębdką n.iechęć i urazę. Swoim lis.tem niemal do szczętu zniszczył me uczucie. Nie widzę 'pralwie żaidnej moż1iwo~ci pogodzenia. Wiem te~, że n1-eJZa'leżnie od 'li'czby POipełnionych przeze mnie 47 48 Ma1ilrLo,wlSiki, A Diary ...• s. 3, iIlJo,tallJka Ibrd., s. 34, notatka z 2 XI 1914. Z 20 IX 1914. �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 79 błę<iów .postępował !Z<emną bardzo bezwzględnie; sta!l'e .pr.zyibiera g'esty i ,pozy prześ.ladowanej wielkości moralizuje sławami przepojonymi głęboką, dojrzałą moralnością. Odnosił się do mnie bez cienia życzliJwości. Nie, obiektYIwnie <rzecz biorąc, !Szala dobra i 'zła przechyliła się na jego st'ronę... Jestern okropnie zide:prymowa:ny i pITzyibitybankr:uctwem najlniezbędniejsz,ej dla mnie przyjaźni. Górę bierze pierwszy odruch winienia siebie za wszystko i C'zuję capitis diminutio -człowiek :pusty :o ;pomniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest jedynie wielkością dodaną, jest czynnikiem, pomnaża naszą wartość jednostkową. Stra:szna s~oda - winę za zerwant.ie pono:si 'w :pieT!wszymr:zędzie jego lnieustępliwa duma, jego bez:pzględn'O:ść,niezdo1ność do wybaczenia czegokolwiek innym, chociaż sobie bardzo dużo potrafi wybaczyć" 49. Nawet po zacytowaniu tych obszernych fragmentów listów i zapisków trudno orzec, co właŚ!C'twieostatecznie zadecydował.o o zeTlwaniu. Pew,ną możliJwość i'n:ter.pretacyjną nasuwa porównani'e z Nietzschem i Wagnerem. Wszakże mogło to ibyćcoś więcej <niżtyLko powierzchowna metafora obrazująca zerwanie dwóch widbch przyjaciół. Warto może się zastanowić, czy lnie ma tu głębszych analogii .. Nietmchezarzucał Wagnerowi m. in. nacjonalizm, ahsolutyzację wartości jedn€lgo narodu oraz dekadencję w sztuce i w życiu, postalwę pozbaiwi,ooąstałych miernilków i trwalszych kry:teriów walTt.ośc i, co rodzi ta'kie przesadne pr;zy;pisywanie znaczenia pewnym Slpra'wom50. Witkacy w swyrrn stanie ducha popadł na pewno ,w euforię palt:ri'otYiCZOą i chęć udziału w vlojnie przesłoniła mu inne :spra'wy, któl'e akurat d.la 'pcr-zyjacielabyły Tównie ważne lub 'nawet waŻlI1u.ejsze. Trzeba wziąć pod Jl\iwagętakże nastęopujące okohczności: Malinowski planował swą wyprawę na okdło diwa lata, a w mQll1lencie'wybuchu wojny jeszc:ze :nawet nie rozpoczął badań - w tej sytuacji lPolWróts1a'nawilby ka:ta:strofędla jego przedsięwzięcia; poza tym był poddalnym aU3tria'ckim, czyli obywatelem wrolgiego kraju i dlatego nie mógł wyjechać z .Ńu:strahi - UlWażał·za,pewn'eza OIporotuni'Zllzmia!Tlęobywatelstwa 'w takiej sytuacji; trzecia okoli,czność to zdrowie - a raczej jego bmk, które Uiniemo:żJl~W'iało MahnowSikiem'Usensowny udział rw woJni,e. Czynniiki te na pewno głę;boilw różmiły przyjaciół: Witkacy nie był be:z;pośrednioi pro£esjona'lnie związany z ekspedycją Malinowskiego - miał mu tylko pomagać; 'był poddanym rosyjskim - kraju sojusznicZiego Wie'Ekiej Brytanii; zdl'owie ,po'Zwala<łomu Ina Cizynną wallkę. Uczepił się tej ewentua'lnoŚ!Ci 'Z determilnacją czł'owi'eka pnzibawionego poczucia SH11Iso'VJlIlości swego istnienia. "Przyszedł czas, że O'£OIbisterzeczy ,trzeba by odłożyć, wyrzec :się myśli samobójezyoh, które są głup49 Ibid., 50 Po'r. Z. KuderQwi'C'z, s. 219- :30, notUJtka z 29 X 19]4. Nietzsche, WaJr.szawa 197H, s. 24 - 25. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 80 s.twem wo.bec teg,o co się Idzieje, i Mobić nareszcie coś ze swego życia, rz. resztiki sił, ,które Z{)IStaly" 51 pisał ido I'ddziców. SfonnułolWania takie jak "Og;ląd.a:niemśhneik. aUlstrallijski'ch,kiedy tam wy:padJkiitak straszme,ż.aidJnegosensu nie ma" (s. 19 - 80) - musia'ły ,ranić MałiJnawslkiego, dla którego mo~e nie oglądanie ro:śliJnek, ale praca naukowa w ogóle miała wielkie :nnamenie. Różriice te spotęgowaJy rodzący się między nimi dystalIlS. Dawno mi:nęły ezalSy,!kiedy ich osobowośc'i dopebniały się wzajemnie, Z czasem stawali się wielkimi indywidualnościami: artysty i uczonego, zby!\:może wIelkimi, aby się nawzajem znieść. Rozstanie nastąpilOlby,wcześnJ.ejczy późmiej. Mimo nieforrtullllI1egoepilogu wspólnej wyprawy mia'la ona dla obu wie1kile zmaozenlie.Wspomnienia z tej podróży opublilk.Qlwał Witkacy w "Echu ZaIkQIriańSki:m"w 19;19 rdku 52 a jej ślady moima także znaa.eżć: w trz'ech jego ISztuka,ch:Mister Price czyli Bzik Tropikalny, 1920; Bezimienne dzieło - cztery akty dość przykrego koszmaru poświęcone Bronislawowi Malinowskiemu, 19.21; Metafizyka dwugłowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach, 119121. W tym o.:rtatnim utwo:rzeZlna'jidu'jemy taką oto kwestię doty!czącą Malinow:skiego hezpośredinio, IWYlPowiaidaną przez !króla klanu ApaiI"Ura:"Mój przyjaciel umiera. W'ci go na swoje łono, Iwiclka złocista żabo Kapa-iKa1pa.To nic, że zbaldał na.s Malinowski, ten 'PI'zeiklęty anglez'owany, niepoSkromiony marrz:ycieJ.Totemy są prawdą. Wszystko jedno, eo piszą o nich uczenli" 53. Fragment ten ulkazuj-estoounek Witkacego do poglądórw Ma!linowsiki.egona temat religiJi. Polemika mi~dzy nimi dotyczyła głównie problemu genezy religii. Witkacy zna'ł poglądy MaliJnowskiegow tej kwestii zawarte w Wierzeniach pierwotnych (w 'Przedmowie Malinowski dziękuje mu za korektę rę.kopisui uwagi krytyczne). Au:tor WierZe1L ... utrzymywał, ż,e ,,-elementarne akty wiary" tkwią w .postawie emocjonalnej wywoła.nej ;waflUJIlikamiżycia,nat'omiastWitikacy twierdził, że pierwotne uc,zucia religijne pojawiły siię wraz z r·ef;leiksją fi1o'Z'Oficznąpnez uświaidOiillien~esobie przez jednostkę własnej odrębności w świecie 54. M.imo ł'ozluzni'enia się kont'aiktów między przyjaciółmi Witkacy talk pisał po la'tach o wpływie, jaki nań mieh Ohwistek i Malinowski: "Ale co s:zJkoidzi mnie np. (... ) przyZ'llać wyżs:wść intelektualną nad sobą takiemu np. LeOlI1owiChwistkowi, którego estetyki li teorii wieloścl .1 S. L Wiltkiewi!cz, Listy PJ'IZe!druk w: Bez w~ 1976, s. 48:5 - 493. 52 do BronisŁawa kO'tnpromisu, ~3 S. L Wii:kioawic'z, Dramaty, pisma Malirwwskiego, krytyczne 5l 81. i publicystyczne, War.sza- t. l, Wa['sJLalWa 1972, wyd. II, s. 553. S.. L Wiiliew!i'Cz, O stosunku religii do filozofii, przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 68 - 73. SZeI"Ziej na temat tej po1em'iJkJi w mojej rocen:z.j'i z Listów do BronisŁawa Malinowskiego, S. L Witkiewicza, "Kultura i Spolc'C'Zeństwo" 1982, nr 1. 54 Piatrz �Bronislaw MaHnowski - szkic biograficzny 81 rzecrzyrwistości nie UJzmajęi z którą, mimo całego pddzi:wu dla tego wspaniałego mózgu, !Walczy~bym (... ) do 'Uipadłeg? - albo 'U'Zmaćwy7i5zość takiego Broni\5łalWaMalino:W'skiiego (obecnie j~ docentem londyńSkiego UIIliwersytetu), Ilctórego teorię :powstawania uczuć re'li<g.i'jnychziWalozałbym bezmiłosiernie, gdY'bym mógł się z 'nim zmierzyć. Mimo, że są to wrogowie, szczęśliwy jest'em, że z nimi to spędz.iłem ,pierwszą mł·odość, i wiem, ile tym pierwlSz·Oldaoowym łbom 'za!Wldzi~zam, wi'em, w ilu ciem!nych lzakamaI1ka'Chmyśli błądziłbym jeszcze, gdylby nie <mi" 55. WipłylWMahno:wskiego .na !przyjaciela opisywał również J. M. Rytard: ,,(... ) walkacje HlJ1'4roku spędził Wi:tikacy w tak zwanych przez siehie 'l1Jropikach' (... ). Poldróż ;tę ,odbywał w towarzystwie swego przyjaciela profesora Bronisława MahnOlWskiego. Był 'on już wówczas jednym z asow (... ) angie1:skiego śWJiata nau!kQW'eg'o.MallinOlWlskiperegrynując po najdzikszych ostępach 'izaikamarikach globu ·zbi'e.rał materiały do badań nad ipierwOltnymi kultami religijnymi, 'pasjonując się w wygrZiebywan.iu IPraan:haicznych pojęć i f.orm,zacholwa:nych jesZiCz'edo dzisiejszego dlrria wśród szczepów, stojących na najni:ższym stopnriJu rozwoju cy.wilizacyjno..Jkulturalnego. Sądząc z teg,o, co mi ni'ejednokrotnie wspominał o nim Witlkacy, :przyjaźń ta odegrała dużą rolę IW fo:rTIl'OlWa:niu się jego inteiektu, wpłytwa'jąc niezawodnie lIla rozległość i wrrelolSttl'OIIlIIlOŚĆ artystycznych, naUJlkowych i ś:wiatopogl~dowych zailllteI"es-owań.Gdy poznałem Małilnowsbego iW jakiś ezas .późni,ej po -opisywalIlych tu wydarzeniach, roUlSZęrzeozywiście tprzy:zmać, że c2'Jlowiek ten mógł 'iJStatnie 'Wy:wierać w:płytw na!Wet na taik wyibitną i'n:dy'Widua1Jność,jaką był W,iitlkiew~C'z" 56. Powróómy jednak do hi,ografii io\bu aus.tra'1ijski:ch peregrynatorów: 'Witkacy iPrzedosta'wlSzysię do Petersburga, wstąpił do woska rosyj'skiego, o c.zymzalWia!damiał Malinowskiego: "Od dwóch dni Jestem w 'Petrogradzie' i roibię starania o przy!j~i'e mnie do wQljSlka(... ). Był'em sam w moich my'Ś'ladh lORosji li :k'o:niecznościwalc::z.e.niaz nią pl"ze.ci1W Niemoom (... ). Teraz ruah sbrzelecki iW Galicji iklalpnął 'zupe'łnie i Ilm~dy Polaik moż·e z czystym sumieniem iść prl"z'ecilW tna1SZe\IIl'U jeidy;neIlliuisto1:nerou wrogowi, przeciw Niemc0In" 57. NatomiaSIt Ma1inow.ski pozostał w tTO'pilkachi kontynuował swe studia i PQldróże. 1i2 wr.wśnia !Wylądował na Nowej GAAninei 'W Port Moresby. Na:stępny miesią1c spędził na :nawiązywaniu ikonta~tólW ,z hia'łymi 55 O poLemice i wrogach, M J. M. Ryt:amd, Witkacy przedruk w: Bez kompromisu ... , s. 333. po drugiej strQ<Tl,ie rozpaczy, w: Sta- czyLi o życiu nislaw Ignacy Witkiewicz, człowiek i twórca, WaI''i'JZarwa 1957, So 2179- 28{). Malin<JIW5kin~e był Wltedy jesZlcze prmesorem, iW L. S. E. pelnił fł\ltIlikJc!je wykładowcy Hecturer), przes.aJdą jeSlt talk71e stlwieI1di:z.enie,że był jednym z asó!w - tym stlał się dopiero po pOlwrOlc'iez Anlty!podów.' 57 S. L Witktiewi'cz, Listy do Bronisława Mali1Wwskiego, s. 101. Decyzja ta spOltkała się z de=pmba:tą StarrfułaJWa W:'iltlkiewic~' 41 "Lud" - tom 66 �GRAZYNA KUBICA-KLY'SZCZ 82 i czarnoskórymi mieszkańcami osady oraz na nauce jęzYka tubylców Motu, 116 października dopłynął do wytS'py Mailu, gdzie Slpędził .ponad trzy mielSiące, bardzo duto w tym czasie podróżował, zwiedzając wyspę i jej okolice. 24 styc~nia odpłynąło:d :Portu Moresby, a stamtąd 27 lut~go do AustraLii, IWmiędzyczasie prz-eprowaldził jeszc~e badania wśród krajowców w górach Rigo orazZJwi,edzał wytbrzeże NO:we'jGwilllei58. Tak zakończyła się p1erwsza wyprawa Malinowskiego, pierwsze dłużS'zewtknięóe się ;z ludami, Iktóre stanowiły przedmiot jego badań. O tym, ja:k trudne były te po/c!ząrtJki, pisał Ipó.Ź'niejIWArgonautach Zachodniego Pacyfiku: "Wyobraź sobie czyte.1ni'ku, że ~nala,złeś się nagle z całym ekwipUlIlkiem, sam na ,tropika:l.nej pla'Zy w pobliżu wioSki tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, o!dpłYiwaiznilka na widnokręgu. Boni€!Wa!żzapewne zamies~asz w domu jakiegoś białego cztowielka, kupca ozy misjonarza, nie pozostaje ci 'nic innego, jak przystąpić od razu do swoje'j et:nografic:nnej Ipracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem tpiocząitikująicym,nie masz żadnych uprzednich doświadczeń aniniclZego, co m'Qglaby ci służyć jako prz·ewadnik, am ntkogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest ,chiwlilowo:nieobecny, lub też ni,e może, czynie ,chce, poświęcić ci ani dlwi'li czasu. Talk właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale parrniętam <owedł\fg[e wi.zyty, w !pOIszcizegó1nych wi'OISkaehpodczals pierwszych tygodni, to U'c~ucj,ebeZiIladziejności i rozpaczy po wielu uporczywych usiłowaniach, które wcale nde dOiPI'O'wadziłydo nawiązania rzeczyJWistego kontaktu z tubylcami, ani też niie dostarczyły rrni żadnego materia'łu. Miałem okresy zniechęceIllia, !kiedy to pngrążałeun się w czyrtaniu :powieści ja1k czi'Owiek, który zaczyna ,pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii. Wyobraź sobie dalej, że wkraczasz po raz pierwszy do wioski, sam lub w tawar:zySt1wie tiwojego białego przewodnika. Niektórzy tubylcy tłoczą się wokół cliebie, zwłaszcza jeżeli tp'oezują tytoń. Inni, bardziej dosto'jni i starsi Ipozosta'ją na swoich miejscach. T,wój biały towaJI"zysz ma już swój T'utym{iWanysposób trakt'awania tUibylców i nie rozumie ani .też 2'Jbytnionie int'er'e:suje go sposób, w jarki ty, jako etnograf, będu,esz do nich lPoddholdzil. Ta pierwsza 'wizyta pO'zostawia ci pdne ,nadziei uczucie, ż·e kiedy wrócisz tu sam, wszystko pójdZJie ła:tlwiej. Taką prilynajmniej nadzieję miałem ja. PowiTócilem ,zgodnie z planem, i 'wlkrótce zebrała się wokół mnie grupa ikra;jOlwców.Kilka .1wmpł'emell1Jtów w pidgin-E1nglish z obu stiI'o!n,trochę tytoIl!i.uwymienianego z rąk do rąk s'tworzyło atmosferę wzajemlll~j ZycZJ1iwości" 59. POZJwolilaona Mahnawsbemu na we'j-śic.iew baldane śroidowi:s1ko,jegooibser'wację, co dostarcza'ło P:aiŁr:zPaszkow:ski, op. cit. B. ,MalinoQlWski, Ar~wnauci wa 19811.s. 31 - 312. 6S 50 Olraz Ma1i11JolWs,'ki,A Diary .... Pacyfiku. w: DzieŁa, t. 3, Warsza- Zachodnie{)o �Bronislaw MaUnowski - szkic biograficzny 83 coraz bogatszego mater,iału i coraiZ ,bardziej wartościowego. Na tej podsta'wie pOlWS1;ała monografia The Natives of Mailu 60, ibędąca pier.wszym studium krajowców Mailu. Następną wyJ)rawę podjął w czer,wcu 1'915 r<Jku. Jej celem ,były Wyspy TrobriaIllda, a bazą - wieś OmaTatka:nawpół'l1'ocnej części najwi~szej wyspy arch~pe1agJu- K'iriwiny. Przebywał tam niemal rok - do maja 19,16 r. Z :początkiem czerw.ca po:wróci'ł do MelhoUI'!le i powstał tam ,cały roik następny, oprac:Qwując materiały praoując iW Bitbli'Otece PwbhcZlnej i MUlzeum. W Melbou:me pOlzna'łswą przyBzlą ŻIOnę- Elsie Masson, pielęgn,iaI"lkę, cór.kę profesora chemii :tamtejszego uniwersytetu DaiWida OTme Ma'ssona. Za,p:r~yjaźnił się ró'wnież z aiUs'bria'Ckimmałżeństwem - Paulem i Hedwigą Khunerami. We wstępie do ,Argonautów pisał, że wiele skorzystał z krytycznych uwag SlWelgo"przyjaciela, pana Khurnera z Wiednia, będącego zarówno Slpecjalistą w k'westiach praktycznych nOiWoczesnegoprzemysłu, jak też wysO'ce kompeten.tnego myśliciela w zakre'sie teoretycz,nyoh problemów ekolIlomii" 61. 27 październjlka 19116 roiku został powołany przed ikomisję do ~raiW hamldIu na poluidniOlw)'lmPacyfiiku, gdzie opisy\wał zachowanie, zwyczaje i pracę kra~ joW'cówna ,plantacjach 62. 19 września }9,1'7 wytruszył w swoją trzecią eik:s;pedycję,2 grudnia wylądował znowu na Trobria'11:dalCh, gdzie przebY'wał do marca .19118 w tym czasie węUrował od wioski do 'Wioski, f.otografował i obserwował tubylców, uikładał sł{),wn~k1l1arzec,za.1.3 .marca odipłynął do arch~pelagiU Amphle:tt, gdzie przez trzy tygodni'e intensywnie prowadził sweobserwacje. W kw.i.'e.t!lJiu P'Cllwrr-óciłnaWyspy Tr()lbria'l1ldai przebywał tam następne pięć miesięcy do września 119118.Październiik 5pędzi'ł w Samari na N'ow'ej Gwinei. W hs:topadzie powTócił do Melbourne ;i pozostał tam przez 16 mies,ięcy. 6 marca 1~U:9 oiJenił się z Elsie, Mórej rodzice prawdopodobnie nie byli tym zachwyceni 63. Ki1kanaśnie miesięcy w Melbourne Sipędził MaililIli()iw~ki na opracowywa'Il~u· wyników 'elkispe:dycji, przyg'otowywaniu do drulm ma:teriiałów Ora'Z ikoIlliPleitowa.niuekspozycji dla National Museum of Vict'orr"'ia.Pracę tę ukończył 20 lutego 1920 roku. Ko'le/keja liczy 97 przedmiotów i 33 fotografie, część tych pTz~dmiotów jest wySita'Wiamado dJzrilsiaj.Z dyreiktolI"'eilllmuzeum Jamesem 60 B. Malinowski, The Natives of Mai/u. Preliminary ResuLt of the Robert Mond "Transactions and Proceedings of the Royal 80iciety of SoUJth Aifriica" 1915, t. XXXIX, SI 494-706, 11 Malinawski, Argonauci ... , s. 24. 12 Relacja ta uJk3lzała s'ię dru!ltiem w "Brit1sh a;nd Aus<tr.aliJalll Trade in the Sou:th RacJfiJc", Ra,port 11'0. 66, 1918. 13 P.attr.z Pas.zlmwsi1D, o,p. cit. Ze 2'JWiązku teg.o miał Mall.m'O!WSik:i trzy córki: Józefę, Wandę i Helenę. Research S· Work in British New Guinea, �84 GRAZYNA KUBICA-KL YSZCZ Kershaw bliżej się zazna1jomil, o czym świadczą li:sty wysyłane Juz :po wyjeździe Malinowskiego z Australii, który nastąlpi1ł28 iliut'ego192064• Lata f'ą)ęidzoneiW AUiStraJ.i'ii Nowej Gw~nei miały dla iMalli.rl!Owsikiego znaczeruie zasaldni'OZe.Nie tyJ!ko zresztą dla niego samego. Chociaż :przesadą jest sąd (głÓwnie inspirowany przez samego Mal~nowskiego), że antrotpologia społeczma nal'odJziła się na Trobrian!dach, to jednak !tam właśnie miał począrt,eiklIl'owy tJ'1Pprowadzenia badań terenowych, który iW istocie zrewolucjouiwwał ant!r,~ologię, socjologlię i et1nograiię. Uczeń Mailinowski€lgo, Edmund. R. Leach (którego jednak nie mOlŻnaposądzać o stronniczość w stosUi11iku do mtsbrza) tak poTÓWIIlywałjego wpły'w na dortychczasOIwą'llaufkę: "Badania MahnCiW,s'kiegona Wyspach Trabrianda zmieniły to wszystiko. Najoor:dziejzasad'll'rczą innowacją było to, że on naprawdę ustawił swój namiot w śriodIkuwioski, naruazył s.ię języka krajowców w jego forunie potocznej i zaczął obserwować bezpośrednio, jak jeigO sąsied:z,i tr'Oibriandcy zachowują się w ciągu dwudziestu cZlterech godzin codziennego życia i pracy. Zaden Europejcz)'lk nigdy przedtem nic talkiego nie JZrofbiłi etnografia, iktóra z tego \powstała, była czymś zUlpełnie nowym. S1;a,łasię ona antropologią Slpołeczmą,tj. socjologią systemów /'W0łecznych o małej skali" ?5. Z drugiej strony niezmiernie ważna była prawrdziwie humanistyczna ,peropek1tywa z jakie1j MahnowSlki podejmował baldan'ia nad "dz!i:kim", a co najlepiej 'wyraża następujący fragment pamiętnika badacza: "Co jest najgłę:bszą istotą moich badań? O<::1kryćjaikie są jego 'główne pasje, motywy jego zachowania, jego cele ... Jego istotny, 'lla'jgłębszy spdsó:b myślenia. W tym punikcie konkontujemy się z naszymi, własnymi 'Pl'Olblemami:Co jest isltoltnegow nas samych?" 66. Pamiętnilk talkże mówi o tym, jak trudny był to dla niego okres, jest on z:alPi's'emżycia Iwewnętrznego badacza oidcięteg.o'od swego otoezenia, żY'jąc'egow tTludnych waruIljka~h, CJlbira.caljącego się w "ma'leńkim światku niezb)'lt ciie'kawych białych i bal'~O prymitywnych siemnoskórych mieszJkańców wysp" 67 jak p'isa.ł Lech Paszlkowsiki. ZwrócH on talkże uwagę na inny fakt: "Bronisław Malinowski miał wietkie dane by stać się wybitn)'IID profesorem, ale jed}'lll~edzięlki :przypadkowi 'internowania' go na zaigubionych wyspach Pa.cyfilku :za1wdzięczaswoją wyjątkową po'zycję w antr~ologicznej literaturze świata. Czy w normalnych warunkach, ze swoją !kapryśną i dmżliwą naturą, wytrzymałby trzy lata między dzikusami - jest mocno Wątpliiwe" 68. Być może rzeczywiście dzięlki \PI'Zypadkowizrodził się 'zupełnie TI'owysposób upraIbidem. es E. R. Leach, ap, .cit., s. IX. M MaHnolWski, A Diary ... , s. 119. e7 P.aJSlzk'()(wSlki, op. cit. es Lbidem. M �Bronislaw MaUnowski -szkic biogra!icznll S5 wiam:ia a'IlitTQPO'logii. Ma'Hnowsiki począ1Jkowo zamierzał spęJdzić na antypodach tylko około dwóch lat i nic nie wskazuje na to, że wyjechał z Anglii z postanowieniem zrew'ołucjiQiIli::mwaniaantrOtpoUogi'ii pokrewnych dysc)'lpdin. Wydaje się ra'ozej, że miała to .być talka sarna wYlPmwa jalk inne, coraz częściej wówc'zalS podjecrnQlWane{\powodem było często stanowisiko rządów państw za,interesowanych coraz szernzyrrn sprawowaniem kontrolli naid podległymi koloniami) . .DQlpiero na mie'jscu Malinowski st'wierdził, że zdobywanie materiału źródłQlWegotradycyjną metodą nie spełnia wymogów dobrego warsztat!u naulkowego (do te1jostrości sądów przyczym.ilo się zapewne jego' pozy:tYIWiStycznenastawienie wyniesione z ikraikowskiej wszeohni<:y). iPrzErlbuiJanie się pobytu dało możliwość gT1IDtowniejszego poznania badanych społec:lID'Ości,wstępnego opracowania zebranego mate:riału i 'Uzwpelni.enia . luk. Tej m1ożliwości pozbaiW,ieni bylli badacze, kltórzy opracowytWali materiał z dala od badanych społecxnoślci :bez szansy spraiwdzenia czy dopracowania zebranych źródeł. Talk więc faiktycznie mozna mówJć o przypa:dlku, lecz nie ZI1l1IIliejsza to j€ld!nalkznaczenia .uzyskanych pI'zez MalinOWl'5lkiegowyników i dalsze'j jego 'e'W'olucjitwórczej. W końcu jeid..naik nadszedł koniec wypra'wy. BT'onisłaiW Mai],iJnowski wraz z żoną 28 lutego 11920 l'oIku lila statku "Borda" opuścili Melibourme i AJmrtraJię na zawsze 69. Z palIniętników i koresponidencji wynilka, że MalinOIWSiki chJcia'ł wrócić do 'krra:ju. W liście .z Melbourne do swej cilOitki Józefy Łąc'kiej pisał: "Ja oczywiście pragnę jak na'jtprędzef wTócić do kraju i p!rawfdopOdo:bniebędę mógł tam zaWitać w lecie (eurapej3kim) roiku !przyszlego. Ale obecnie trudności !paszportowe, koszt podróży morskiej i koszt ~ia w Europie są talk odstraszające, 'ż,ewyidaj'e mi się IOZsądinie'j ,trochę poczekać. Z moich wiadomości mam cioiC'ido doniesienia, że ożeniłem się pT'zed paru miesią:cami z Miss Elsie Masson - której ojciec jest .pl'orfesorem chemi'i w tutejiSzym Uniwersytecie. Mamy zamiar osta:tecZIDieosiąść ,w Polsce. Poza tym wiodło mi się :w mej pracy i ,w spraiWach pi'eniężnych 'nieźle, gdy.ż moglem odbyć trzy wyIPrawy lI1auikowedo Nowej Gwinei z rloolronałym rezultatem naukowym (mówiąc .bez fałszyiwej skTomnośc'i), a .był'em i jestem finans'owany .z Anglii - quite comforlta,bly" 70. Równi,eż w i'P'amiętrr~kuznajdujemy de~larację ,powrotu do kraju {"W:rócę przecież do Polski i moj,e dzieci będą Polakami"; "W Polsce miolgę7JTealiizowaćmoje ambicje lepiej lIliż gdziekolwieik i,oozi'ej"). Potwierdzeniem tyoh słów był,o rozpoczęcie wstępnych pertraktacji z Uniwersytetem Jagiellońskim. Jednak ,gdy Ma~inorwskiemu m'proponowano ikatedrę etnologii i etnografii, odmówił. Powody tej deIt Ibidem. 7' Liist z 6 III 1919, cyt. za: ibidem. �GRAZYNA KUBICA-KLYSZCZ 86 cyZJji'PrzeiClstawilł w liście dod.zieikana Wydziału Filozoficznego UJ: "Przed paru tygodniami dowiedziałem się, że Wydział Filowficzny ,był tak dobry i przedstawił mnie Ministerstwu Oświaty jako kandydata na nadzwyczajnego profesora etnologii. Przede wszystkim pragnę wyrazić, jak głęboiko wdzięcznym i wzruszony'm jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo sze'ZUJPłejjeszcze, pra'cy naukowej. Z prawdziwymżale'm tedy mu:szę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nauczycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, ,kJtóremuszę bez .ZJwłokiopracować. {... ) Z drugiej strony (. .. ) pngnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę (... ). Wobec teg.o żadnych nowych obowi~ków lnie mogę IPnyjąć, poza skromną pozycją a raczej syneikurą, :którą posiadam w Lemdynie jalko 'lecturer in Social Anthropology' (... ). Pozycja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam ty1Jkoprzez 9 tygodni roczni'e, a dochód z :niej wy&taI1Czami na skromne całoroc:me utTzymanie :się za 'granicą. (... ) Na zaikończenie chcia'~bym wszalkże zaznaczyć, że odmowa moja nie jest powodowa'na niechęcią powrotu z krainy funtem i P€'ill3eIll 'płynącej do ,bądź co bąidź rozcieńczonych st'Osunków materialnych w Kraju. Na dowód tego lW)lImienię,że w kwietniu bieżącego roiku ofiarowano mi - i to nalwetni'e bez pressji - stałą poz)lIcję w LondynLie z pełną płacą i całoroczmym zajęciem, i że oferty tej nie przyjął'em 'z wymienionych tu powodów" 71. Jednak po pewnym czasie, jak donosił w liści'e do Kazimierza Nitsc:ha: "Z LondY\l1uofiarowano mi jesienią Readerschip (odpowiada katedrze nadzwyczajnej) postawił-em ten sam lWaTuneikco w Kraikowie, tzn. że dO\Pieroza dwa la-. ta zacznę wykłady - a także inne warUnJki (finansowe i co do liczby wykładów i urlopów). Przyjęli więc i ja przyjąłem" 7~. Trudno obecnie orzekać o tym, jakie były rzeczywiste przyczyny wybrania przez Mahnowskiego "angielskiej", a nie "polSkiej" drogi życia. Jedną z haJ"dz:iejistotnych była na pewno śmierć jego matki w 1918 !roku. Ma:tka była bowiem dotąd nabliŻ5zą oso:bą, 'kttóra łączyła go z !krajem. Gd)'lby żyła w momen.cie jego powrotu z antypotdów, prawdopodobnie zdecydowałby się ostatecznie na osiedleni,e IW' Polsce. I.nną pTZyczyną mógł być wpływ' jego angielskich przyjaciół i współpracowników. Hipotezę tę~daje się potwierdzać fragment 'listu Mailinowskiego do Ja:na RozwadowSkiego: "Gdy wysłałem ostatni list do Pana równocześnie napisałem dó mego przyjaciela, helfra i impresaria po'ur a,insi dire Seligmana. Żyd angie1Jslkii., pJ'ofesor etno'logii w Londynie i na-j'przYZlwoit'Szy facet pod słońcem, dla mnie zaś przez cały czas naszej znajomości był jak starszy .brat. Seligman tll'ochę się speszył moim polskim planem 71 72 List z 12 IX 1922, Archiwum List z 18 VII 1923. UJ, sygn. WF II - 133. �Bronisław Malinowski - 87 szkic( biograficzny i :prosił mnie nic nie postanowić przed jego powrotem do Londynu w maju tego raku, kiedy się z nim zobaozę i rOl:lJffiówię" 73. Wydaje się całJkiem ,prawdopodobne, że S~liigman pnelktoo1ał Malinowskieg,o i ten ooecydowal się pozostać w London Scho:oI of Economics. Skądinąd wia,dorrno,że Seligman usi1nie () to za1biegał u rektora tej ucz.elni o,Harawując nawet część swych poborów w celu u1Jworzenia stałego miejsca dJla Mahnowskiego 74. Inną przyczyną mOigłabyć również ,obawa przed ogromem pracy ,w organizowaniu katedry i w:pływie t'egoiŻna własne badaInia. Mal'i'nows:ki pisał o tym w cytowanym wyżej liście do RozwadowSkiego: "W spralWie 'kateciTy, serdecznie dz.ięk!uję za zajęcie się tą sprawą. Jeżeli jeszcze 'kiwestia nie roztTzy.gnięta na Wytdzia~e, chciałJbYlffi iPanu 'Przypomnieć szczegóły, w moim poprzednim liście wymieni,one: ,ja obecnie wciąż jeszcze pracuję nad obmbieniem mego materiału i dopÓlk,inie skończę Magnum Opus, nie mógłbym podjąć się pracy, która by wymagała prawie wszystkioh mych sil, gdyż niewątpliwie trzeba by zOI'lgani1zowaćkurs studiów pT()lpeid€lutyc:mw-ibumall1istycznych. 'Zor~ gan:i'rować' - eufernistycZJne wyrażenie, które thy trzeba po prostu sformułować: ja sam. Będę musiał obkuć się porządni'e, gdyż jakik'o1wie:k praca etnologiozna sama w sobie trochę mi we łbie rozjaśni!ła; jak!kolwiek pracowałem nad teorią (... ) - niemniej trzeba by to W'szystlkoodpucować, bo tu i ówdzie bardzo zardzewiałe" 74. \Vreszoie ostatnia hiJpoIl:eil:yc;;ma dkohcZJlloŚĆ- mOŻe odwiedziwszy Poilskę w, lecie 1922 roku, r07.C'zarowalsię ,do swej wolnej i :lJupełnie innej Ojczyzny niż ta, kiórą OIpusz'Czałw 19Ji4 roku. Może jeszcze ten .pogląd wzmocniony zostal (ZłymsamQPocZJUci:em w tym czasie, bo jak pisał do N:i,tscha: "Ca'ła moja ipO'Ckóż do Polski i Iwlzyta w Kraju popsuta była brakiem zdrowia. Czułem się fatalnie i dQpiero teraz trochę zaczynam się popraiwiać" 76. Na decyzję związania się z Anglią QddziałaJy zalPewne po trochu wszystkie wymiendone tutaj okoliczności. Trudno ocenić, czy w o:.9tatec'ZiIlym rozrachunku zadecydowały motywy działania dla dobra nau'ki, czy partylkular.ne dążenie do ,ka'Tiery, jedll1ó'jest raczej pewne - motywy te były ZlWiąza'ne'z nauką. W owym czasie, wyjąwszy pobyt w kraju jesienią 1922 roku i krótkl€ wyjazdy do Londynu na wy1kłady, Malrnowski oddaje się bez reszty opracowywaniu materiałów z wyprawy: najpierw na Wyspach Kana73 Lis,t z 7 I 1922. a Patrz wspomnienie SłcL.". Malinowski.,., s. o Malim:aw:s:kim sir W. Beveridge'a w: Professor Broni5. Posadę dla l'v1alinOlWskioego,utworzono bez k,on1ecz- nose] ofiary ze S:Lrony Seligmana, w)'Ieh d ota,cj i. 7~ Cyt. list z 7 I 1922. 76 Li.;t z 10 XI 1922. gdyż L. S. E, po wojnie OltnymaŁa sporo no- �GRAZYNA 88 KUBICA-KL YSZCZ ryjskich, późnie!j w południowej Francji, a od końca 1922 roku w półnoonych Włoszech, ~dzie kupił dotmeik,w którym ,spędzał wszystkie waikacje. W 19t21 r. ulkończył swe pierwsze d:nieło, któr,e ulkazało się drukiem w l"oku następnym - Argonauts of the Western Pacific ze wstępem samego F,razera. Później na:stępowały dalsze: Crime and Custom ih :';avage Society, 19126; Sex and Repression in, Savage Society, 19Q7; Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia, 19~9; Coral Gardens and Their Magie, 193'5. Po ukończeniu Argonautów tak piiSał do ROZlwadowskiiego: ,,(... ) mam zamiaer na przyszły roik p'O'święcićcały czas pracy lIlad mat'eruałelm, Móra to praca, jak ':nwykle przedłuża się bezlkreśnie. Miałem nadzie1ję, że skończę dzieło pod koniec 1,922ale teraz myślę, że może i 11923 nie WY'staTczy!Biszę niezmiernie szybko dylkbując ilonie, Móra także mój styl poprawia - nie tyle kiepską a:ng,iellSzczyznę,gdyż jęzYlkioemtJ'lffi władam obecnie dość dobrze - iJ.ezawi!kłany sposób myślenia i wysławianlia się, który także chaTalMeryz.owa'łmój styl kiedy pisałem po poiJ.sk,u"77. W dkreśleniu terminu ukończ·enia Siwego dzieła pomylił się o 10 lat, gdJ'IŻostaitnią, i jego zdaniem najIepszą, monOigra:fiię- Coral Gardens - ukończył dopiero w 1'93,4roku. Chociaż w i]JÓźniej:szymokresie Malin'owski nie był z Pi()1sikązwiązany be~erliniio, jednak kontakty między nim a i,nnyrrniuczonymi polSkimi oraz Polską Akademią Urmiejętości nie wYlgasły. Prowadził korespondencję m. in. z Kazimierzem Nitschem, Janem RO'zwadowskim, SitefalIlemEtTeichereIIl, Stalll'iisłaiwemKutTZ€lbą,Adamem Fischerem. W roku Hl126 nawo utwoTlZDIIla KomiSja Etno.grafie'zna ,pAU mianowa,ła Malinowskiego swoim !WSlpółtpracownikiem,w 1931 r. został członkiem koreS1poI1JdentemPAU, w 1938 - członkiem czynnym. KillkalkTotm.iereprezentował Alkademię na kongl'esach ,zagranicznych, a plI'Opozycjew tym zakresie prz'eważnie wychodziły od niego. W liście do Rozwadowskiego pisał: "W przJ'lSzłyan roiku jest jubileusz uni'wersyrteJtiuw NeapoJu. Ja chciałbym tam :pojeohać - OCZYiWiście na mój własny kosz,t. Bez trudności także mógłbym zostać wyznaczony przedstaw,icielem Uniw. Londyńskiego. Ale wolalbym pojechać jako Polak" 78. Oprócz konta1któw naukowych Mahuawskiego warta podkreślenia jest również jego troska a przyjaciół i xnajO'ffiych w kra'ju, także pod względem matelf'ialnym 711. Jak wSlpomilnał Felikis GToss: "Mimo pozorów Malinowski siln~e był związany z Polską. (... ) Kraju ani tej przyjaciół nie zapomniał i rni.e 77 78 Cyt. lislt z 7 I 1922. List z 7 VII ,1'923. W tym przypadku nie ~kolrzysiano z oferty 1\1a1i:n;lIW- ••kiego. 71 Jak wynika z listów do Nitlsicha i ROlzwadOlwsikiego,Malinowski pomagał p. BrooislaJWlOIwej Św1der.skbej, lecz rue udało się nieStte!ty ustalić kim byłajla MalinQWslJd'ego ta "stara kQbiety w nędzy". �Bronislaw Malinowski - szkic biograficzny 89 porzucił w u:ezuciach swoiah. W domu jego w lJondynle •.na Oppi.daJn.s Road 6, jeden jedyny obrazek zdoibił ściany - 'Tani€C Zbójnicki' Stryjeńskiej. Przypominał mu on starego Tebmaijera z Brcmowic, starego Witkiewicza, a przede wszystkim Tatry i Zakapane. (... ) Rozmowy też łondyń.sk.iezaczynały się od spraw dotyczących lkiraju i przyjMiół, a wię<: d-opytywał się o Stanisława Estreichera, o Zygmunta Żuławskiego (... ) i ,tu zaczynał 'Wspomnienia, na przemian - ra'z krakowskie, to znów zakopiańskie, wspomnienie minionych czasów, dyskusji i ludzi. Brześć i Berezę odczuł dotkliwie. Nie mógł pogodzić tej rzeczywistości ze wsporni·eniami świetnego 'środoWiska polskiego, k;tóre znał przed .pierwszą wojlną światową" 80. Mahm)wsiki odwiedził Polskę jeszcze 'W 1913iO roku. Obywatelstwo brytyjL5kie przyjął dopiero w 1913'581. W .rakm 1<938 PQlska Akademia Umiejętności, a konkretnie Iprof. Kukzeba, }ej sekretarz Generalny, pomogła MatliuowSkiemuw ba:Ddzo przykrej sytuacji. Otóż w tymże roiku we włoskim 'piś'mie "Gmr!iera delIa Sera" ukazał się artykuł prof. L. Ciprianiego Z-aitytułowany n problema semitico, w którym znalazł się następujący passus: "DZilwnezjawisiko, że problemy życia seksualnego są aktualnie badane prawie wyłącznie JPTZ'€'Z Żydów: Fl1"eud, Adler, MalinoWSki (... )". Na monity samego Mahnoiwi.s\lciego redaJkcja nie od!po,wiadała,wohec czego prof. Kutrz€lba, po konsultacji z profesOTem antropologii fizycznej K. Stołyhwo, wystosował liSt do Akadem~i Włoskiej, w któ'Tym prosił Q wpłynięcie na redaikiCję"Corriel1"e della Sera", aby opuhliikowała ~prOiStowa·'llie. Akademia Wło~ka prue.słała Est do MinisteT'stwa Kultury i dopiero wobec takiego nacisku redaktor tego pisma opu:blikował notę wyjaśniającą w numen,e z 27. X. 19:38 82. W tym samym l'oku MaEnowski zwracał się do seikr-eta["zageneralnego prof. Kutr~eby i prezesa PAU .prof. Wróblewts'kiego także w i.nJnejs:pra,wie, już nie dotyczącej go osobiście, lecz związanej z przyjacielem z lat mł'odości Tadeusz'em SzymbeTs:killm, poetą, który pracował GrOlSls,Bronislaw Malinowski, s. 2:&.,) - 286. Z liniorma'cji u zy.skanej od pr-of. F. Gross-a wy:nika, że bezpośred:nią pl'ZYozy:ną zmiany obyw.aJte}stw:a było h:'k,ceważąc'e i bliurok:ra,tyczne portrek'tuwan~e Malinowskiego w ambasadzie polskiej w Rzymie. Fakt ten tak go zirytował, że natychmiast udał się do ambasady brytyjskiej, gdzie złożył podanie a nadanie mu ·oby,watełstw,a a,ngielskiego. 82 Patr:z na ten temat kO'I'espondell1JCjiz PAU, Odidz:ial Archi,wum PAN w Krakowie, sy~. tymcz. PAU I 167. StOSlllTlek MaliJnOlW1Slkiego do falS:zyrmnu był jednoznaczny .. ,Jako liberał i humail1lista (. .. ) był niepiI"Zejedn.alrlym w.f1Ogiem narodowego socjalizmu, czemu dawał wyraz w wielu swych publikacjach czy wystąpi€Jniach. Jego książk!i znajdowały się na GoebbelsolWlS'kim indeks'ie, a pocliCz:aiS Kongresu Arut.ropologicznego w Kope;nh<l>dzew 1938 r. - ja:k z raidoś<cią opow:iadał - uczeni niemieccy unikali go jak trędowatego." - pisał prof. Waligórski, op. elL, s. 652. 80 81 �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 90 Old Hl31 roku jako bilbh>otekarzw Bibliotece Po~skiej w Paryż,u, będącej placówką PAU. Fasadę tę pmwdopodOlbnie otrzymał za wstawiennictwem Mahnow'sikiego, z k!tórym w tym oikl'esie był na powrót w bardzo blislkJimkonta~cie. Mallinowski dedykował mu polski przekład Zycia seksualnego dzikich, 'Móre ukazało się w Po:Lsoew 19316 roiku, a we w,stępie pisał: "Pamiętam Go jalko świetnego mówcę, który swym darem słowa, bystrą .i 'subtelną inteHgencją, talentem literackim, szczerością przeikoInań omz umiejętnością wczucia się w psychikę ludzką wybija'ł się w naszej młodzieńczej społeozmości akademickiej. Jego dwa dzieła poeityoki'e: Atessa i Sądy - ostatnie wydane zaledwie parę miesięcy temu, ni'e doczeka'ły się jeszcze takiego uznania, jakim nie1wąr1:pliwieobdarzą je nalStępne pokolenia. Wytrącony wojną z normalnego tmu pracy twórczej, dziś zmuszony jest zarabiać w warunkach bardzo utrudniających Mu tę działalność a,rtystyczną. Niech ta dedytkacja będzie słabym wyrazem uznania i pooziękowan'ia za to, co ja o:sobiślilie,grono Jego najbliższych przyjaciół OiTalZ całe społeczeństwo Mu zawdzięeza" 83. Twórczość Szymbolr'skiiegorównież u następnych poko'leń nie znalazła zrozumienia. NiewykluczcJIlle, że Ma'l,inowski napisał tę dedylkację, chcąc podtrrzymać na duchu sfrustrowanego brakiem powodzenia przyjaciela. Stan ten na pewno pogłębiło ,zwolni,enie go z posady w Bibliotece PoJskie:j, gidy z początkiem 19,318 roku ze wZJględulila coraz bardziej naiptlętą sytuację mięązynaToidową odwołano całą obsadę Biblioteki. Właśnie w tej sprawie Mailin()(Wskiinte!I'fWelniowałw PAU, chcąc spowodować ponowne przyjęcie Szymbeirskiego. W odtpowiei<lziseKretarz genera:Lny zapewniał, ż,e jeżeli stosunki międzynarodowe ulegną pOilepszeniu, ZJewszystkimi 'Pracownikami Biblioteki zostaną podpisane nOlwe kontrakty 84, do czego oczywiście nie dOBZło.Nie wiadolffioO, co Szymberski robił w czasie wojny, zmad w 11943 \foku. Lecz wróćmy do kariery naukowej Malinowskiego w Londynie. Jeszcze w czasie jego pobytu w A:ustralii, w 19i16 roku, Uniwersytet Londyński przyznał mu stopień doktora (D. Sc.) na podsItawie plI'acy o rodzinie australijskiej i The Natives of NIailu. W 1923 r., co już wzmiankowano, został Realderem w tejże uczeLni. W 1'9';27 ot!I'zymał tytuł profesora i specjalnie dla niego ut'WOT'wuąkatedrę antro!p<Ylogiispołecznej (katedrę etnologii zajmował jego przyjaciel prof. Seligman). O okolicznościach erygowania tej katedry pisał :sir BeveT~dge:,,(... ) kiedy w 1926 Ma;hnoiwsiki, Dzieła, t. 2, s. 110. Doikumen,ty dOltyczące tej spralwy w Oddziale Archiwum PAN w Krakowie, sygn. tymclZ,. PAU 1 - 167. W kwestii kont.aJk:tów Malino'wsk'iego z PAU pa:trz mój artykuł pt. Malinowski i Akademia Umiejętności, "Przegląd Humanisty'czny" (zgłoszone do druku). 8~ 84 �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 91 Fundacja Rockefellera ofiarowała Szkole wspaniałą dotację, jednym z pierwszych użytków zrobionyoh z tej dotacji, .było st'wo!l"zenieKat€id.ry Antropologii SpołelCzneji mialIlawanie na nią Mali:nows'kiego" 85. W 19'26 r. po raz .pierwszy wyjechał do Stanów Zjednocwnych na :zaipl'osze:nieFundacji Rockef.ellera, wykładał wteldy na Uniwersytec~e Kahf.orni'jSkiJffioraz odwiedził Indian Hopi. W roku a'kademidkim 1.9131/32 spędził raczmy urlqp od zajęć dydalktycznych (tzw. sahbaJtical year) w TamaIris w południ'Clwej Francji. W Hl33 wyjechał ponownie do Stanów Zjednoczonych z cyklem odczytów, które wygłos,ił w Cornell University w Ithaca. W 1934 T. przebywał w Afryce południowej i wschodniej, .gdzie odwiedził swych uczniów i proiwadził własne badania wśród plemiOiJlSwazi, Bem!ba, Dżaga, Massajów, Kikujów i MarangaUi. W 1936 reprezentował PAU na uroczyst'ościacn setnej roc'Znicy Uniwersytetu Londyńskiego, w tym samym roku został zaproszony na obchody 3'OO-leciaUniwersytetu Harva'rida, na których wy:srtępował jako delegat Uniwersy<tetu Londyńskiego i PA U, otrzymał wtedy doktorat honorowy Uniwersytetu harvardzkiego. W 1,93,3 wygłosił odczyty na II Kongresie Na'wk AntrOlpolog'icznych i Einologicznyeh w Kopenhadze oraz w Rzymie na VII Kongresie "Volta" poSwięconym sprawO'm afTykJcłlllistyczmym. Lata trzydzieste stanowią trzeci etap w rO'~oju naUtkowym Malinowskiego. Pierwszy - do roku 1!U4 - mo:źma by nazwać ,,przygotowawczym" (studia, rooibywanie wiedzy, pierwsze własne koncepcje). DrugI etap - "empiryczny" (zbi'eranie materiałów i ich opracowywanie) to lata spędwne w Austrii i Nowej Gwi:nei oraz kilka la,t po powrocie do Euwpy. Następny 'Cl'kres,który moima W)'ITó:źmić w rozwoju nauikoWych zainteresowań Malinowskiego, to o.kres "teoretyc:zny". "Prace Malinowskiego ostatnich lalt :mają chara!k.ter syntetyczdy, poświęcone są problemom teoretyC'znym w zwiąlzku z wypraco.waną przez niego teor'ią kultury, której U'siluje on nadać szersze, fi~ozoficzne znaczenie. Jest to ,problem nauikowejhumanistyki, ~zawierają:cejsię w pytaniu, czy mo'ŻQiwajest taka prawdz,iwie naukowa humanisty1ka - pytanie, jakie stawiało i nadal staWla niemal kaŻJdepokolenie badaczy. Ale ,podczas gdy poprzednie polkolema szukały na ,nie odpowiedzi w historii pojętej jatko historia magistra, Malilnow~k,iszuka jej w szer'oko pojętej humanilstycznej Nauce 00 Człowieku, rozbudowanej wokół kluczowego pojęcia 'kultury'" 86. O teorii kultury MaJ.inowsikipisał m. in. w: Culture as a Determinant of Behaviour 87 oraz opracowanym przez siebie haśle Culture w Encyklopedii NaBeveridge, c,p, dt., s, 5, Wahgórs,ki, a,p. cit., s. 656 - 657. 87 Artykuł w: E. D. Adriam i in. (ed.), Factors Determining Human BehavUYI.r, Cambridge, Ma~s., 1-937,Humaczenie polskie: Kultura jako wyznacznik zach(;:vani,a się, "Ruch Prawniczy, Ekonamic.zny i Socjologiczny" 1936. ~5 M �92 GRAZYNA KUBLCA-KL YSZCZ uk Społecznych 88. NajopełniejSiZYwykład swej teorii zaJprezento.wał w A Scientific Theory of Culture 811. Opróc'z pracy naUJkowej MalinOlW\Slki poświęca'ł się głównie dydaktyce, wYkształcił wielu uczniów i stworzył szkołę. Jego studentka i w~półpmcownica, Marg'ery C. LawI1ence, ,tak wspominała ten oikT'e'S: "W ciągu lat swej profesury w London School of Economics Malinowski I"'za1dlko wykładał. (... ) Thacę profesorską prowadził w swoim seminarium, które odbywało się diwa ralzy tyg'Oldniowo.(... ) Ta'lent towarzyski Mahnowskiego był jednym z jego wie1lk,ichdarów i on niewątpliwie pomógł' mu łączyć w jedną grupę tę róż'11orodnąmieszaninę stuidEmCiką, która uczęszczała na j,ego semina:rium. Na naczelnym miejscu przy długl;m stole zasiadał MalinowSiki, otoczony ścisłym gronem swych wSlpóbprac'owniików,zło\żonym głównie z przymłych .badaczy w terenie i asystentów. Wzdłuż ściall1stały pI"'zygotowane rzędy krze:seł dla inylch słuchaczy. 'C ... ) Byli to ad:ministratOlI'Zykolonialni, misjoMlfze, socjologowie itp, Wi'ele narodów i ras miało tu swoich przeds1:awibeli. (... ) Im więcej narodowości było relPrezentowanych, tym bardziej był profesor zadowoLony, gdyż wiedział najlepiej, iż jego przedmiot badall1ia jest talk rozległy jak ludzkość i czuł, iż z tego bogactwa indywidlualności może zawsze wydobyć w dyskusji coś waTtościowego.' {... ) Cały zespół żywo reagowal na niezwytk1le:bystry i ootry zmysł humoru Malinowskiego" 90. Seminarium Malinowskiego opisywał również inny jego uczestnik książę Grecji i DaJI1ii- Pi-ok: "Zasiadłszy u góry diłitligiegostorłu, łustrowa-ł nalS oc:zyma kro1Jkowidza, by po chwili obrzucać swych słuchaczy stekiem obraźliwych uwag w rodzaju: Moje wykłady przeznaczone są tylko dla rozwiniętych i dojrzałych umysłów, jestem pew,ien, iż niektórzy z was nie mają warunków, aby się tu znajdować. A potem znac'ząco rozglądał się dodkoła, wymownie zatrzymując wzrolk na jakiejś nieiszczęśhwej ofierze. (... ) Zazwyczaj .ktoś -odczytywał jalkieś klfótlkie opracowanie, po czym przez dwie godziny rozwijaŁa się nad nim swobodna dyskusja. MalinowSki tu i ówdzie wtrącił jakąś uwagę, ale prze'Cle'Ws-zystkimkierował dyskusją, wzywając tego lub tamtego, aby coć do niej donucił, posumo1wując jej wyniki na zakończenie. Roz.koszował się atakowaniem tych z nas, którzy studiowali dawniej u iII1nych profesorów należących do szkoły ewol'Ucjon~stycz;nejczy dyfuzjonistycznej (historycznej). (... ) Pospolity kij do kOlPania był jego wuPiJony1ffioikaOZ€m etnograficzny1ffi; opisywał nam, jak zmiell1iała się jego isi-01:a,zaielŻnie od czy,nn-ościktóre spełniał. N:i:bymagik przemieniał Encyclopaedia of the SociaL Sciences, N~ Yo:.rk 1931, t. IV, s. 621 - 646 P:.raica wyidalI1!a pośmiertnie w: A Scientific Theory of CuLture and Other Essays, Chapell HiJI 1,944, pallski,e tłum·alczemie w: Szkice z teorii kuLtury, Wa~·;.za88 Sf WIa 1958. " Lawrence, op. cit. �Bronislaw Malinowski - 93 szkic biograficzny go przed naszymi zd.umionymi oczami z narzędzia db kapania w laskę do pOdpaTCia, żerdź do wiosłowania, ca<rO'dziejską.różdżkę dootojeI1stwa, broń, spnęt ceremlonialny, lub WI'eszoi,ezwykły eksipOl11art w muzIeum" Dl. "Styl pracy seminarium wynikał ocz)'lwiście ze szcrególnej konstytucji psyohofi'zycznej Malinowsikiego, uOZJonego dbdamonego niestpotykaną sprawnością umysłową, szybkością oralnego refleksu i parnię,ci słuchowej. (... )"92. "Seminarium miało chara!kter terenowy, a więc wYIPmc'Owywano tu podstalwy meiodologic'zue techniki badań w społeczeństwach prostszych, metJody analizowania, klasyfi'kacji oraz budowania konstrukcji opisu naukowego na podstawie ma,terria'łu teren'wego. Czyniono to zawsze pod Ikątem i:stniejąoej t'eor,i,iantropologicznej, którą materiały te alibo potw iel"'d m ły, albo uZJUJpełniałyna pewn)'lCh odcinkach" 93 - pisał prof. Wahgórski. Materia/łu empirycznego dostarc'zał na początJku sam Ma1in.owski ze swych dośiwiadczeń trobriandJ1Jkich, a z biegiem czasu cora'z wlięiksza gru:pa uczniów mających za sobą doś'wia!dczenia terenowe (,których MalinOlWS!ki nazywał "ma.ndalTynami"), a także inni etnologowie i afryłkaniśCii uczestniczący w seminarium, atdminilStratorzy, Mry'kanie i Aimery1kanie. Ta różnorodność doślwiadcZJeńba'dawczych pochodzących z I'OZJffiaitychkultUr umożliwiała szerolkie porównywanie oma wil:łnegioma1eriału. Z kolei uchodżcy z Niemiec, którzy mieli doskonałe p1iZylgotowanie fi'lozof.iczne i soc'jooog,iczne, w:zJbtogacaliserninari'um pod względem teoretycznym. "Nowa antrOlpologia zało:żonapr~e:z Polaka w nieikonwencjona'lne1j London School of Econlomics iPrzyeiąignęła niezwyikły zbiór studentów. Domi'nowali obcoJkrajowcy, którzy byli w większości ekspertami w innych dziedzinach i już byli uznanymi, dojrzałymi uczonymi" 94. Z .9em~narium Malinowrskiego wyszli m. in.: R Firth, M. Fortes, S. F. Nadel,. L Schapera, A. I. RichaI"1dJs, L. Mair, M. Willson, R. P~d:dington, E. R. Leach, J. Kenyatta, prZJez'Pe'Wtienczas brali w nim również udział: E. E. Evan:s-Pr,1tcharo, T. Parsons, C. K. Ogiden, Weste:rmamn, Lahour€it, KOppers. W seminarium du:ż,eznaczenie odgrywali Po'lacy, zaTówno uczniowie Malinowskiego: F,eliks GrOo""'S, Józef Obrębski (\któremu wY'je1dnałstypendium RockefeHera na !pobyt w Anglii) i A.nidrzej Wa1iJgómki, jak ,i i,nn.i rpO'1s'Cy uczeni: Kazimierz DohrowolSki, Miłria i Stanisław Ossowtsey, J. Kmyłowicz. ,,(... ) Polacy, ucz~sZJczający na jego wylkłady i seminaria, należe1i zawsze dio tych .niewielu, którzy cieszyli się przywilejem zaprooZJeń do Primorse Hill na prywatne, swobodne ro'zmowy" 95. Tych ,niewielu, Ol Pioltr, olp, <:11;, D2 Wali'gÓlI1ski, oa Ibiid" S, Op. ciit., &. 667. 666. OIl). cit., :s. 90. alP. cit., na Pdmome Ma'lLTlIolw:s:lclego,. 04 Ku.per, 05 Piotr, Hilll pnz.y ulicy Oppiidal!1ls iI1Ir6 mieśdl się dom �GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ 94 stanowiących najbliższy krąg uczniów i wspóbpTaicownikówMailiniowskie.• go, łączyły z nim bardzo bhsikie stolsuniki, które następująco scharakteryzował j'ego ch~ńfs'kistudent: "Mailinowski jest jalk orientalny nauczyciel - jest ojcem dla swych uczniów. Ma nas w swym domu, używa nas do PJ"izesyłania wiadomości, czasami nawet gotujemy dla niego. I my lubimy towszyst:ko dla niego robić" 96. Jego uczni'O'wie spędzali z nim nawet wa:kaicje.Gdy Malinowski bawił w swym tyroLskim domku, oni pracowali w g'QIsp10dzie, a wieczorem brali udział w nieformalnych seminariach. Co do tego skłaniało tych ludzi? "Sekrete'In charyzmy Malinowskiego było to, że myślałeś, iż dano ci zupełnie nową rewelację, o której wiedzą ty]ko nieliczni uprzywilejowani i która rozwiąże wszystJ:kie,p,mbilemy - możesz poprawiać ekspertów w każdej dziedzinie" 97. Jaki był więc :profesor Malinowski? Określenie sylwetki na uko1wej Malinowskiego i wskazanie głównych cech jego osohowo\Ści jest zadaniem niezwykle trudnym. Był bowiem indywidualnością wielce kontrowe:rsyjną i wzhudzającą często sprzeczne opinie: od uznania do niechęci, od zachwytu po pogardę. W każdym razie każJdy, kto się z nim zetknął, !'lie mógł pozostać wobec nielgo obojętnym, był pod jego urokiem lub z nim walczył. Wielu spośród jego uczniów i znajomych orpublikowalo przy różnych olkazjaich wspomnienia o Malinowskim. Spróbujmy więc odtiworzyć z nich jego wizerunek. Na początek Udajmy się z iPierwszą wizytą na OiPpidans Road z cytowanym już wyżej księciem. Po krótikim oczekiwaniu gości w salonie "wszedł profesor. Byl śr'edniego wzrostu, gladlko wygolony, o del,ika1mych rysach - pamiętam, uderzyła mnie filigranowość jego nosa. Nosil dkulary o grubych szkłach, zdradzające krótkowtdza, i byl lysy - łysy w calym słowa znaczeniu. - Niech panowie usiądą - powiedział bez ślaldu akcentu w wymowie - i napiją się heTlbaty. Proszę wybaczyć Że nie będę wam towarzyszyl, ale ja wolę mójSlpecjalny rodzaj pożywienia. I - podczas gdy my angie,1skim zwyczajem piliśimy hmbatę - on zabrał się do wyc'iągu z jarzyn, który jadl IYŻJkąWlp["ostze sł:oiika, i wyc.iągu z wątroby, który pil z but ełki , nie używając szklan'ki. Było to eks'centryczne, ale mial on w sobie pewien 'styl', który pozwalał mu zrobić podobne rzeczy, ibez narażania się na śmłeszność. Po helI'bacie zaczęliśmy mówić o wykładach i organizacji studiów w {)Igóle.BOPrQ'silem o program, chcąc się d!owielcizi,ećczego będę się uczyl w pi'erwl'5zymsemestrze. Kiu memu zdumłenjju, Malinowski wyda,l się obrn,żony - Program - Izawoła'l - Nie mamy tu nic taikiego! Będziemy razem prneowa1i i razem będziemy się uczylli jeden od drugiego. Niech Pan nie myśl,i że cała na!Ukabędzie pochodzila ode mnie. Dam 98 za: R. Firtth, Malinowski as a Scientist and as Man, s.9. Wypowiedź Lucy Mair, cyt. za: Kuper, op. cit., s. 36. Cyit. and Culture, !11 w: Firth, Man �Bronisław MaLinowski - szkic 95 biograficzny Panu wSlkazówki zgodnie z tym co wiem, rzec'zą Parm będzie iść za niml l uczyć mnie tego czego jeszcze nie wieo:n w pewnydi dziedzinach. Jakże mogę z góry wiedzieć, do jakich studiów się Pan nadaje? Dowiem się tego, pracując z Panem, a jeśli ,nie U's1JoSlunllmje się Pan pozytywnie do mego kierownictwa, tym gorzej dla Pana. - Bylem naprawdę pod wrażeniem. Zu:pełnie :rue w ten sposób pracowano na wydziale prawa w Paryżu" 98. Czyli cechy MalJ;nO'w,skiego,które narzucały się 00 razu, to ekscenltyczność i niepoddawanie się schematom. Lecz z drugiej strr-ony: "Ma1inows bemu brakowało tej surowej dyscYIP1i:ny,którą odznaczał się Boas '" Był on naprawdę często nieodpawie:dzialny w swych pismach i często talkże .w sposób j'eszcze bardziej denerwują!cy na zebraniach naukowych. Mógł wyJmzywać przec:wł'enie, być kłó>Vli\vy,błyszczeć i;IlJteligericją lub pOZi09tawaćw sprzecznośCi ze samym sobą. Był on czasami zbyt szczodry w ,pochwałach dla prac swoich sbudentów i przyjaciół, ZJb:yt zawzięty w dysputach, zbyt zdolny w p:mktyko'waniu aklI'obaltyki logicznej. W sumie brakowało mu niezaehwianej równowagi uC"ZJuciowej" 99 - pisał Clyde Kluckhohn. Mamy ,więc następne cechy jego OIsobov{'Ości: niezrÓow;noważeniei brak obiektywizmu w wypO'Wia:danychsądach. Z tą oceną koresponduje wYiPowie.dźgłównego antagonisty Malinowskiego A. R. Radcliffe-Bro'wna: "Profesor Malinowski pozwala sobie niekiedy na zabawę budowania chochoła, aby mieć przyjemnO'ść 'wyśmiania go i zniszczenia. Ozasem nazywa tego chochoła 'Elrriile Durkheim'. Tym razem :'taLwal go 'RadcliffE:-Brown'. Podobieiu~two tego chochoła do jego :lruE:m,ika Jest mniej więcej tak bliskie, jak pomiędzy kukłą paloną w dniu ;) listopada, a historycznym Guy Fowksem" 100. Manierę tę tłumaczy prof Symor..olewic'Z-Symmon.s pewnymi cechami stylu polemicznego IV!alin-o',v:;klcgo8, zasaodzaj'icymi się 100 potrzebie uWYlpuklenia omawianych poglądów, co często ro1dz:iloprzerysowania 101. N a inny aspekt tej sprawy zwracał uwagę E. R. Leach "Fun!kcjonahzm w ręku Malinowskiego stał się czymś w rodzaju kultu religijnego. (... ) MalinOiWski miał wiele c-ech proroka, był on liderem oharyzmatycznym, ~aś ta.cy ludzie zaWSLewyrażają swą wiarę w sloganach (... ). Uważał się za twórcę nowej zu,pełnie dyscypliny naukowej. Całe pokolenie jego zV/lolennikÓ'w było wychowanie na wierze, że antTopQllogiaspolłecmla zac1zę-łasię na Wyspach Trobrianda w r. 1914" 102. Z t0g0 opisu lwylania się postać Ma111 98 99 100 tOt PioJUr,op. cJrt. K1uckhohm., op. ci:t., s. 21'1. A. R. Radcliffe-Brown, Primitive Law, "Man" 1935, t. XXXV, K. Symmons-Symvno!ewicz, Osobistość twórcza Bronisława go, w: AntropoLogia s. 47. MaLinowskie- ... t02 E. R. Lealch, The EpistemoLogicaL w: F.i:rih, Man and CuLture, .s. 124. Background of Malinowski's Empiricism. �96 GRAŻYNA KUBICA-KL YSZCZ nowskiego nie uczonego, lecz ideologa z całym dobrodziejstwem inwen,tarza. A oto wYlp.owledżkrańcowo odmienna Czesława Znamierowskie'glO: "Dopiero od lalt mn.tej więcej pięódziesięciu badania terenowe prowaidrzą ludzie przygotowani nauk.owo. Wśród nich Malinowskri zajął przodujące stanoW\is1<.oz pa,::u różnych racji. Po pierwsze przygotoi\vanie matematyczne i filozoficzne dało mu wysUibtelnioną precyzję myśli i jaooą ŚWliadomość metod01lQlgiJclzmych zamlierzeń. Tę ku!lturę filoZioficzną widZ'i:my na każdym kroikJu w jego !pismach; ujawnia się ona między innymi w wie'1kim powŚiCią,gui ostrożności, z jaką wchorlm w sferę uogólnień syntetycznych. Po drugie - wa,żnym regulatO'I',em w reflelkisji Malinowskiego jest jego 7Jd:rowyrozsądeik, nie dający się wo:dz,ićna mano~e. Nauka, według jego wyraźnej wypowiedzi, jest tworem zx:łrowegorozsąidku, wysubtelni<:mego i doprowadwnego do na'joo!ej idącej jasności ipojęciowe'j. Po ff1zecie - kult 'zdrowego rOZlSądlk,u wiąże się u MalinowSk..i,ego,a może WlI"ęczwyn~k:a, z jego artysty,azmej .postawy wobec badanej rzeczy_ w:istości. Jest to wie'lka pochwa'ła dla uczonego, je'żeli mama o nim powiedzieć, ż,e wirdzi rzeczywistość nie popI'zez schematy parpiemwej konstrukcji, lecz w plastycznym aglą<izie, w jakim poznaje je artysta" 103. Mamy tutaj z kolei Ma1i'now'Skiego jako pozytywistycznego nalUk<YWca z artystYCZlIlą duszą. Niektórzy wracali UJWa,gęna inny nieco rys jego osobowości i poczymań ha'U!kowych, np. uczeń ~ kontynuator Malinowski'€go - RayrrncmdFmth pisa,ł, iż "nie był on systematykiem", miał "niewielkie zali'I1Jtereso'wani,e dla dr{)l1)iazgowychbadań iPorownawczych", niecierpliwił się "scMurd'nymi defirrtcjami słoWlnymi" i wolał "znaJeźć pię!kno swoich naulrowych tez w nieregularności, gdyby regularność mia'ła O'znaczać wtłaczanie jego wiedzy !rub intuicji w jakieś sZJtuczne formy" 104. W'iąlŻesię to z przY'2JnalWall1ym mu powszechnie talentem lite.rackiun, który uanailiwia'ł mu op:i:sywanie najbaTtdziej te'chmc:zmy,ch prac w sposób interresująlcy i nadający im posmak ,przygody. Poido!bnie całe badania w jego relacji U'zytSkiJwałySWIOlistą dramaturgię. Talent ten birał się z geniusza posialdalllego zaz'Wyc.zaj przez ludzi sZ'tu1kioraz umiejętnmki "dojlI"'zewania i UitOŻlSamieniapowszechnośc~ w zjaw'iskach jednostkowych" 105 piisał Robert Redfield. Często zwracaTIiOuwagę na jego pol1lskiepacho/drenie jalko iLSt~ny element jego osolbowości: "Urodzony w Krakowie, za rządów alU1Sftriarckieh, pewnie głęibolkocierpiał z powodu t€igo stanu rzeczy. Ujawnialo się ,to wyraźnie 'W je-g,oskłonności do traktowania wSlzystkich plemiQln s~CZiepowychjaklo uci'śniooych mnieJszości i oikazyiwaiIliaim sympatii pcmaid mvykłą mialI"ę.Kto wie? Może to właloa ZlllJalmrerOlWlsk.i, QP. dt., S. 54l. 104 Firth, Professor Bronislaw Malinowski, s. 66l. R. Redifllie'l'd, Intr·oductiton, w: B. Malrnows.ki, and Other Essays, Bos.ton 1,948, $. VII. 105 Ma,gic, Science and Religion �Bronisław Malinowski - szkic biograficzny 97 SIlle był<l :istotnym początkiem jego antropo1ogiCZllelgo powołania. Choe p:rrzyjął oJby.wait1elSit'wo brytyjlSkie, w głębi serca powstał Polalkiem. Nawet sposÓlbbycia, mający w sdbie coś z 'grand seilgneura', :zm.atdmł jego narodowość" 106. "Byk> coś specyfiCznie p<>lSkiegow jego geniuszu, powściągniętym iście angielską lronlkretmością ujmowania spraw i rzeczy. Intelektualmie był on dOSkona-łą mi€lSmni'l1ą diwóch kul-tur. (... ) CzuŁo się nieral'L, jak swe gorące uC7JUlCia ob}eka'ł w k\s~tałt zamnej, berzosobowej teorii" 107. Ozyli obrazu diQpebnia:pewna dwoistość mająca swe źródło w oddziaływaniu na osobowość Malinowskiego dwóch, 'zupełnie różnych kultur. Natomiast inny jego uczeń, G. P. Murdock, upatrywał tych źródeł w warstwie psychologicznej: "Klucza do zrozumienia osobowości Malinowskiego jak również jego twórczości naukowej szukać należy w jego wysoce wrażliwej naturze. Zasadniczo skl-omny, Ipdd :powierzchnią próżności szukał cxnciepła i u:zmania i mW'S'zebył gotów QdipO'Wieidz~eć na nie tym samym. Było mu trudno jednak ści€'llPieć niepr:zyja,:zmą .krytykę. Cecha ta wplątywała go czasami w zajadłe dy~puty" 108. Jednak najbardziej chyba trafnie ocemł sylwetkę MalinO!Wskiego, jalko czloM'elka i naukowca, książę Pi,otr, który zriOzumiał go bodaj najlepiej (czyżby odegu-ało tu rolę szlacheckie pochodzenie Malino~i'ego, czy raczej psychoanalityc:zmy talent księcia?): "Kiedy wsp.omlin:am mego miStrza (... ) nie mogę niJgdy oprzeć się uc~uciu, że w granicach swojej specjalności lZaJW{)Iaowej ujawnił on błysk genius:lJU. Był to neurastenik i dziwak, mający swoje koniiki i man~e, depresje i nagłe wyibwohy sza leńlstiwa, któ:re ni,eraz każą się dziwić, jak mógł z tak'im (powodzeniem stworzyć sobie imię w wJ'lbra<ll€'jprzez sieme dz'ied:z;inie.Aile wiidać talkJiwłaśne jest grunt, na którym geniusz rozkiwita. Człowiek 'nor:rna1!ny' nigdy nie doszedłby tak daileko i mo'że właśnie ta ekscentryczność natury 9tala się przyczymą jego or)'lgi!na,lne:gomY'ślenia i twórc'Zośc,i, urrnie1jętnoiŚ:Ci współczucia i rozumienia, jego O'dwagi'i UJporuIW szerzeniu własnych idei wbrew sil!nej opozycji kół bardziej konserwatywnych i ortodoksyjnych" 109. W ocenie Malli nowskiego należy również wziąć pdd. uwagę, ~e cale życie walczył z roz1ic:zmymichOTOibam i, a od 1:927 roiku z nieuiJecza'1ną chor<lbą żony, zakończoną jej śmiercią w 1'9315 rokJu. Dodajmy do tego lic:zmewypra(Wy (Afryka, Ameryika PółnO'cna i Ś!rodkowa, a wcze1ŚiniejA'Ust'rarlia), illb.ał w kolnferencjach i kongr~ach, oddanie Slię pracy dydaktycznej ora~ imponujący dorobek naukowy, 'a będziemy mie'1i pelny obraz tej postaci. Trudno uwierzyć, że ten schorowany człowiek miał tyle energii, l 1.. Piotr, 117 liS I" , alp. ci,t. Law:renc e, op. dL ,MurdClick, O!p. cit., P.iotlr, op. cit. ,,l>ud" - tom •• ;j. 442. �GRAŻYNA 98 KUBICA-KL YSZCZ aby przeciwS<ta'Wiiać się lasowi, który - jak pisał Firth - "dając mu kielith powodzenia, wypełnił go jednocześnie goryczą" 110. Czyż nie widać tutaj jego młodzieńezej pasji, waH i siły w kształtowan.iu siebie, a zarazem stwarzania świata? Pr,zeżyW15zyw;ięikszość życia w :E1wapi-e,dok'ończyć mu je przyszło w Ameryce, dokąid wyjecłill.ł w llł38 rok'll. Miał tam Stpędzićroczny ur'lap od zajęć dydak'tycznych, lec'z wytbuch wojny przedłu'Żył jego pobyt ,w Stanach Zjedlll'oooOlI1ych. W 1[940 r. oż-enił się po 1'3'Z wtóry - z małaTkę Violelttą B\l'ante (pseudonim alrtystyczny Swann). Pmcował w Yale Universifty, najp~eTWjako Vilsiti'll!g-Professor,później ja!ko BiSkop Museum Vlisiting Profesor, normalny etat profeosonsikimiał otrzymać w jesieni 1942 roku. Ten Amery1kańsiki okres w żylCiu Malinowskiego opisywał Feliks Gross: "Ze Stanów wbił częste wypady do Meksyku, tam t€'Ż,prowaidził badania nad górskimi szczepami indiańskimi. Zdrowie jego nie było wówClzas najtęisze. Kiedyś. w rOZlffiowiedotlknąłem tej sprawy, na!ppmlkmą'łem,że góry w Meksyku znacznie wy'ŻSzeniż Tatry, bo przecież swlica - Meksyk jest bodaj na wysokości Gietwo'll!tu,że może nie jetst wskazane by na wakacje do owego meksytkańskiego ZakOipalI1€1go wY'j'e~dżałi drapał się po przepaś'Ci>sty.chmelksykańskiJChperciach. Chw1lę wówczas Malinowski podumał - uśmiechnął się: 'IJubię Mekisylk - powiedział - b~ mi tę starą Galkję pTlzypomina. Talk ,właśnie Galicję. Inidiani'e jak chłopi - miasteczJka ma1e, star'e jak nasze. No i wreszcie bk>to, pralwdziwe błoto, a nie te cholerskie, nudne asfalty" 111. Od moment'll wybuchu wojny Mahnowsk i wiele cza'su i energii poświęcał ojczyźnie, nastąpiło w nim ja'kby odrodzenie pa'tr'i'otyzmu. Pisał o tym Firth: "Zachow:ując za'Wiszeuczuciowe sentymenty dla Polski j życzliwe Slpo'j:r'Zlenie na sprawy polskie, Mal1inowski nigdy nie wydawał się być szczególnie świadomy swej polskości w sensie po'htycZJnym i narodowym. Brutalne wy.dar:zenia II wojny śWia.towej jakby obudziły w nim nowe zainteresowania w)"wolane według wszelkiego prawdopodobieństwa przez wyraźną identyczność interesów PQl}slkichz intere:sami ca,łe-gowolnego świata. Jego żona WSlpominała,że napaść na PoJskę dotknę1a go bardzo ho'leŚIlie oraz 7ida!Wałasię w~budzać w nim na nawo poczucie całkawitej soHldarności z narodem polskim. By'ł on bardw czynny we wstępnych ,pracach Polskiego Instytutu w USA i okazywał wiele pomocy znajdującym się na Wyignaniu ,polskim uC1zonylffi. Był to jeden ze sposobów w jaki mógł i chciał on ,popierać t'O co odczuwał, że było naj1stotn~e,j!sząsprawą wolności i cywilizacji wszystkich narodów" \12. 110 111 112 R. :F1irth, w: Professor Bronislaw Malinowski Gross, Bronislaw Malinowski, s. 286. Finth. Introduction ... , s. 14. ... , s. 21. �Bronislaw M ahnowski - 99 szkic, biograficzny Podobnie wspornihał Gross: "Na Si~awy ,pol!Sk:iepatrzył Malinowski zalWSzepoprzez sprawy świata. Polska była dla ni'ego częścią cał'ości, nigdy zaś krajem zamikniętym, proble.rnem samym dla siehie. SpralWy p<llskiierro'~trytwał w świetle ,piI"{)I1Jlemów SwiartJowych,nie w;idział tej mO'Ż1iw<Jści zapewnienia kiraj<Jw'ibeiz;pieczeństwa bez radykalnego uporządkowania stosun!ków międzynarodowych. Malinowski był ;przede wszystik'im wielkim humanistą, gralIlii<:ejednego kraju za ciasne były dla jego szerokiego poglądu. Rozumiał człowieka, i to równie dobrze polskiego góraJa, jak Me'lanezyj'czy!ka i Murzyna Bantu z połuldniowej Afryki, Amerykanina czy Indianina Meksyku. (... ) Na dnie duszy tklwiło przy tym zawsze głęiholkoprzywiązanie i selThtymentdo kTaju rodz'ilIluego i rodzinnych miejlsc" 113. Sam MahnowSki swój stosunek do kraju przedstawił na5!tępując<J:"Pracować mi pr'zyszl0 w obcym środowlis'ku i nauce !polskiej służyć tylkio pośrednilo. Czyż jednak przeistałem jej służyć rzucając swą twórczość nauikową na te['en międzynarodowy i pracując w warunkach pozwalających 'mi <Jsiągnąć pomyślniejsze r€'zul~aty? Nie sądzę. Służyłem polskiej nauce zawsze, nie mniej niż inni, tylko inacz'ej. I ta'kich usług na obczyznie wymagała ona. Po'łakieun zaś nigdy czuć się nie przestałem i zawsze, jeśli zaszła tego potrzeba, p<JtITaf'iłemto podkreślić" 114. ) Malinowski zmarł nagle 115, w dzień po pieTlW'szymzebraniu Po~kiego Insttytutu NauJk i Sztuk i wybralItiu go pieTWmym je:go prezelS'eirn16 maja 1942 ro}w w New Haven w Stanach Zje:dnoczcmych, przeżywszy 58 lat. Do ostatniej chwili intensywni'e pra:Cdwał. Pozostawił wi·e:le rękopiJSów,które .po jego Ślm~erciwstały wydane wpOOtalCi następujących ks.iążek: A Scientific Theory of Culture, 1'944; Freedom and Civilization, 1944; The Dynamic of Culture Change, 1\9'45 oraz pisana razem z J. de la Fuente, La Economica de nu Sistemade Mercados en Mexico, 196!7. Dla uc,zcze'Iliajego pamięci od 19;5'9 roku w LOI!ldonSchool ,of Ec<Jnomks odbywają się coroczne wykłady pt. "Malinowski Meunoria'1Lecture". 113 114 115 ~a. 7" GrOISs, Bronislaw Malinowski, s. 2&7 - 288. Malinowski, Przedmowa do wydania polskiego, s. 109,. I3io,grafo,wie podają dwie różne przyczyny zgonu: udaif mózgu atak ser- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894c472b0cab79f92ce0ac450abd08a8.pdf e4084ec4413d9f0bc90e57a8d947723a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3007 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2811 Title A name given to the resource Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.91-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wstęp do d z i e n n i k ó w Bronisława Malinowskiego 1908-1913 Grażyna K u b i c a - H e l l e r Mniej więcej rok temu można było obejrzeć w Muzeum Narodowym w Krakowie (w towarzystwie dużej liczby lekko znudzonych uczniów szkół średnich) wystawę Koniec wieku. Pokazano wtedy wiele obrazów, grafik i elementów sztuki użytkowej: secesyjnych i zakopiańskich mebli, sreber, wazo­ nów, a także ubrań (długie suknie z upiętym trenem noszone oczywiście na gorset, surduty z prążkowanej wełny etc). Wy­ brałam się na tę wystawę w złudnej nadziei zanurzenia się w atmosferę, którą w latach swej młodości oddychał Broni­ sław Malinowski. Atmosfera to jednak jest to, co się ulatnia najszybciej. Sztuka zaś z tego okresu wydała mi się cokol­ wiek zwietrzała: nie porusza, nie jątrzy, nic nowego nie jest chyba w stanie powiedzieć. Ale - cokolwiek by o niej mówić -jest to sztuka nowoczesna. I tu rodzi się pewna refleksja: ar­ tyści ówcześni malowali swe modernistyczne na wskroś obrazy ubrani w zdecydowanie XIX-wieczne ubiory. I taki jest też Malinowski: jakkolwiek „nowoczesny" by był, jest ciągle dzieckiem XIX wieku, z jego wiarą w naukę, postęp, nieograniczone możliwości ingerencji człowieka w przyrodę i samego siebie. Prezentowane tutaj dzienniki najlepiej o tym świadczą. Są zapisem heroicznej walki o stworzenie siebie, ukształtowanie swego charakteru, a nawet zmienienie fizjologii za pomocą pracy nad sobą, kształtowania woli, żelaznej konsekwencji. Są świadectwem wiary w możliwości człowieka, ale jednocze­ śnie pokazują, że ta walka z samym sobą jest walką nieustan­ ną, że człowiek nigdy nie może zaprzestać tych wysiłków i powiedzieć: oto jestem taki, jaki chciałem być. Wszystkie kolejne zeszyty zapisywane przez Malinowskiego miały słu­ żyć zaświadczaniu tej ustawicznej walce, być wiwisekcją, ra­ chunkiem strat i zysków. Żeby to osiągnąć, musiał być sam przed sobą szczery w sposób absolutny, musiał się obnażyć, żeby dokonać tych rozrachunków. Był jednocześnie podmio­ tem i przedmiotem eksperymentu. Musiał uczciwie zdać spra­ wę ze swych postępów czy recesji. To ustawiczne grzebanie się w sobie i wytyczanie sobie celów, do których miał zmie­ rzać, może być obecnie cokolwiek śmieszne, naiwne lub ekshibicjonistyczne. Dlaczego reakcje są teraz takie? Dlaczego patrzy się z politowaniem na jego wysiłki? Skąd bierze się przekonanie o ich bezcelowości? Może dlatego, że utraciliśmy pozytywistyczną wiarę w nieograniczone możliwości czło­ wieka, w doskonałą plastyczność ludzkiej osobowości i do­ wolne jej kształtowanie. W utraceniu tej wiary, gdy chodzi o osobowość człowieka, największą rolę odegrała chyba psy­ choanaliza oraz włączenie pewnych jej elementów do ogólnej wiedzy człowieka XX wieku. To ta wiedza powoduje, że zda­ jemy sobie sprawę z bezcelowości zamiarów ukształtowania siebie zgodnie z jakimś apriorycznym modelem. Wiemy, że jedyne co możemy zrobić, to poznać samych siebie i starać się zminimalizować trudności, które napotykamy, funkcjonując w świecie, poznać źródła tych trudności i starać się je ograni­ czyć. Raczej zdajemy sobie sprawę ze swych ograniczeń, niż wierzymy - jak Malinowski - w możliwość dowolnego „prze­ programowania" samych siebie. 1 2 * * Bronisław Malinowski oprócz tego, że jest autorem kilku­ nastu książek i niezliczonej liczby artykułów, przez dobrych kilka lat swego dorosłego życia pisał dzienniki, a przez całe życie - ogromną liczbę listów: zarówno oficjalnych, jak i pry­ watnych. Tej jego „scriptomanii" zawdzięczamy możliwość wejrzenia w jego prywatność, bycia z nim, sekundowania je­ go walce z samym sobą, wejrzenia do jego alkowy, poznania jego kobiet, przyjaciół, fascynacji; wejścia poza wygładzony świat antropologa z Argonautów Zachodniego Pacyfiku w dzień-po-dniu pisaną historię zmagań z codziennością pra­ cy terenowej; możemy drobiazgowo poznać historię jego małżeństwa z niezwykłą kobietą, jaką była Elsie Masson. Czytając to wszystko, trudno się oprzeć refleksji, jak bar­ dzo nasza kultura jest różna od tamtej. W świecie Malinow­ skiego i Elsie był czas na pisanie dzienników, pamiętników i listów, był czas na czytanie ich, potrzeba ich gromadzenia, pakowania w kolejne kufry przy kolejnych przeprowadzkach. Ile wysiłku dawkowanego codziennie wymagało zapisanie ta­ kiej masy papieru! 3 4 5 * Publikowane poniżej dzienniki pochodzą ze zbiorów bi­ blioteki London School of Economics and Political Science w Londynie, gdzie zostały zdeponowane przez Helenę Wayne, córkę Malinowskiego. Pisane były po polsku, choć zawierają wiele wtrąceń: pojedynczych słów czy zwrotów, a także całych fragmentów pisanych po niemiecku, angielsku, a także francu­ sku, hiszpańsku i włosku. Transkrypcji dokonałam z kserogra­ ficznych kopii zmikrofilmowanych oryginałów zamówionych w LSE przez Instytut Sztuki PAN. Zapiski były prowadzone ołówkiem lub piórem, co wpływało na możliwości odcyfrowania. Trankrypcja wymaga jeszcze porównania z oryginałami. Z potrzeby pewnej autentyczności zachowana została ortografia i interpunkcja oryginału, poza wypadkami, kiedy wymagało tego zrozumienie treści. W tym celu także rozwi­ nięto skróty, gdyż dziennik odznaczał się wielką lakoniczno­ ścią stylu. Nawiasy kwadratowe oznaczają ingerencje redak­ torki, znak [?] - nie odczytane słowo. Poszczególne zeszyty opatrzone były inskrypcjami biblio­ tecznymi zawierającymi prawdopodobne daty ich napisania, gdyż Malinowski miał zwyczaj zaznaczania tylko dnia i mie­ siąca, ale nie roku. Te prawdopodobne daty są w większości wypadków błędne. Moje ustalenia w tej mierze są nadal hi­ potetyczne, choć bardziej zbliżone do rzeczywistości, oparte na analizie zawartości samych dzienników, oraz mojej wiedzy dotyczącej biografii Malinowskiego. Prezentowane niżej dzienniki zostały poddane jedynie wstęp­ nej obróbce edytorskiej, co - mam nadzieję - czytelnicy mi wy­ baczą. W pełriym opracowaniu ukażą się w wydaniu książko­ wym. Nie wiadomo jednak na razie kiedy to nastąpi ani w jakim wydawnictwie. Miejmy nadzieję, że nie podzielą losu czekają­ cych od kilku lat na wydanie w PWN kolejnych tomów Dzieł. 91 �* * # Zeszyt pierwszy, pochodzący z 1908 roku, Malinowski zapisywał podczas swego pobytu na Wyspach Kanaryjskich, gdzie spędził razem z matką około półtora roku w latach 1906-1908 w celu poratowania zdrowia. Było to świeżo po ukończeniu studiów na Wydziale Filozoficznym Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, zdaniu rygorozów (5 i 10 X 1906) i przed­ stawieniu pracy doktorskiej O zasadzie ekonomii myślenia. Mieszkali na wyspie La Palma w małej miejscowości Breña Baja blisko głównego miasta Santa Cruz de la Palma. Niżej prezentowane fragmenty listów ilustrują okres po­ bytu na Wyspach Kanaryjskich i uzupełniają obraz przedsta­ wiony w dzienniku. List do Stefana Pawlickiego (księdza, profesora filozofii UJ): „Canary Islands (via London) Santa Cruz de la Palma, 4 stycznia 1907, [...] Oddaję się teraz mianowicie zupełnie kuracyjnemu trybowi życia; przede wszystkiem więc dużo jem i śpię, poza tym biorę kąpiele morskie i słoneczne, cały dzień siedzę nad brzegiem morza, jednym słowem, jestem spokojny, szczęśliwy i próżnujący. Mieszkam z Mamą w ma­ łej willi, ładnie nad brzegiem morza, za miastem położonej. Warunki znaleźliśmy tu idealne: klimat doskonały, nieporów­ nanie równiejszy i cieplejszy niż na wybrzeżach Morza Śród­ ziemnego; wielki spokój, bo cudzoziemców, poza nami, na całej wyspie absolutnie nie ma, ludność zaś miejscowa, tak jak jest cofnięta o jakie 100 lat pod względem kultury, tak z drugiej strony odznacza się brakiem zupełnym tempera­ mentu i życia, nie jest więc denerwującym środowiskiem. W ogóle panują tu niezmiernie prymitywne i hiszpańskie stosunki. Przed paru tygodniami wybuchła w tutejszej stolicy Santa Cruz de Tenerife jakaś zaraza, jak wszyscy prywatnie twierdzą, dżuma, jakkolwiek b[ardzo] lekka. Otóż przede wszystkim władze nic oficjalnie nie ogłosiły, a raczej twier­ dzą urzędowo, że nic nie m[a], ażeby nie 'psuć opinii' wy­ spom. Na skutek tego wywiązała się wojna między wyspami. Mieszkańcy Teneryfy chcieli uciekać na inne wyspy. Guber­ nator wysp, tam zamieszkały, wysłał rozkaz, ażeby wszędzie otworzono porty. Inne wyspy na to się nie zgodziły. W Las Palmas otworzono kwarantannę, w której pokutujących nie­ miłosiernie zdzierają. U nas na Palmie, gdzie nie ma odpo­ wiednich urządzeń, całkiem nie przyjmują pasażerów i towa­ rów. Delegatura gubernatora i eskortujących go karabinierów przyjęto ołowiem; żandarmi z brzegu podnieśli broń przeciw żandarmom z łodzi '¡Cosas de España!'. Widziałem to na własne oczy. Teraz jesteśmy odcięci od świata i tylko listy do nas dochodzą. 92 Ja teraz poduczyłem się po kastylijsku i czytam już 'Don Quijote', ale prawie zupełnie zapomniałem po włosku. Te 2 języki nie mogą podobno istnieć w jednej głowie.[...j" Drugi list napisał Malinowski do swego kolegi gimna­ zjalnego i przyjaciela - Józefa Litwiniszyna, wówczas stu­ denta Akademii Górniczej w Leoben w Austrii. „S=ta Cruz de la Palma 22/1.908 [...] Obecnie prowadzę ostateczną struggle for life - walkę o byt. Warunki mam tu doskonałe; spędzam tu w towarzystwie mej Matki, zresztą zupełnie sa­ motnie, już drugą zimę. Niezmiernie równy, ciepły klimat, morze, bfardzo] piękne krajobrazy. Ja staram się, systema­ tyczną gimnastyką mięśni i nerwów dojść do pewnej równo­ wagi - do stanu 'silnej woli' w którym bym mógł z całym spokojem i pogodą rozwijać wewnętrzne życie myślowe; na tę drogę bowiem ostatecznie się zdecydowałem. (Przed 11/2 rokiem na jesieni zdałem doktorat, celująco i podałem się 0 'sub auspiciis' - do października nie miałem jeszcze odpo­ wiedzi) [...]'" Prezentowany dziennik ilustruje pewien ważny okres w życiu Malinowskiego, kiedy to po skończeniu pewnego etapu, jakim były studia uniwersyteckie, powinien poczynić plany względem swej przyszłości. Wydaje się, że jest już wtedy przekonany o tym, że powinien się poświęcić nauce 1 że najlepsze predyspozycje ma w kierunku fizyki. Okres pobytu na Wyspach Kanaryjskich to jest czas, który posta­ nowił przeznaczyć na pogłębianie swej wiedzy, wypracowa­ nie najbardziej efektywnych technik jej zdobywania, ale przede wszystkim na ukształtowanie siebie, na wtłoczenie swej bogatej osobowości w sztywny gorset rutyny, w swój „system minimum". Można sobie wyobrazić młodego czło­ wieka w bajkowej scenerii nadmorskiej, cichej i spokojnej mieściny, który w surowej izbie swej małej willi oddaje się studiom matematycznym, potem ćwiczy mięśnie i system nerwowy, nie czyta gazet, nie oddaje się życiu towarzyskie­ mu, chodzi na spacer zawsze w to samo miejsce, bierze ką­ piele słoneczne i morskie, potem wraca i znów pracuje z ołówkiem w ręku nad zadaniami z termodynamiki itd. Ro­ bi sobie wyrzuty, że za bardzo się zmęczył podczas spaceru, że zamiast radosnego spokoju odczuwa nudę i zniecierpli­ wienie. Jest ten dziennik zapisem walki z samym sobą, cza­ sami niezrozumiałym, zbyt osobistym, a czasami irytują­ cym powtórzeniami. Jest to jednak zapis wielkiej determi­ nacji, siły woli, niepoddawania się zwątpieniu. Jest to ilu­ stracja wiary we własne możliwości: mogę wszystko, trze­ ba tylko wiedzieć jak. 6 * * * � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca57aeceab4c40b9c7fd75d4dfbbea2f.pdf 21e24ff76f954599b196ebccc0a655ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3472 Title A name given to the resource Rozmowa z Michaelem Youngiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.149-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro­ wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago­ wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael Young. GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw­ szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników". H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane­ go dziennika. G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie tylko na kilka dni? HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego człowieka pewne okoliczności... GKH: Zapraszamy. Grażyna Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem w pracy terenowej? M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich studiach w University College w Londynie we wczesnych latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy­ kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo­ gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe. Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant­ ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af­ ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis Kabery wysłała mnie do australijskiego National University, gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz. południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo­ dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed­ mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono, oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych, które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny. Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom- Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu 149 �nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono­ grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego, który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach. Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie, abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991 roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak­ tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku­ mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału. Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał było wartościowe. G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta w Polsce? M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen­ cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień. G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty, a co Pan znalazł? MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę, dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się, że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat, lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich listów, które Pani opracowała. Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię: Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War­ szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku. G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ? MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta. G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą? M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych M-M . Fragment rękopisu B. Malinowskiego 150 VwoA.. U— ¿'L *j'.v. i~-L ik. t UÍKI *.\ -7.3fe.ri/•><v^_ j l... ^ _. .yH. ^ ta ^ J-J ^ Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos) . ! i j �kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie, Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie. Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych, których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy niscy. G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym. M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę. Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek 0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia. G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows­ kiego, co było dla Pana dziwnego? M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej, ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś­ my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta, jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens. G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią 1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa? M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje, w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica­ mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs­ ca, nie wiadomo dokąd pójść... G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ? MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to: A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst­ kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ­ ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek­ tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za­ chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś Helena Wayne (Malinowska), 1992 draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards: w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa­ łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał. Dlatego staje się bardziej odległy. ! G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako uczonych i nas jako ludzi? M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg­ łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo­ wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku Kiriwina, którego nie umiem odczytać. Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe, drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do­ strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład: sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie­ dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros­ towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze, a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie 151 �Bronisław Malinowski na Trobriandach opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu, aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla nas. G K H : A Malinowski dla nas ludzi? M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć. Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do głowy. Byłby tym przerażony. Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa, aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju lekcja. G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia, czy też był to światopogląd czysto intelektualny? M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej, poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz­ ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał. Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się z jego wcześniejszego doświadczenia. G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był Polakiem, ale raczej Galicjaninem? M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego polskiego pochodzenia. G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan zakończyć pracę nad „Dziennikami"? MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę, żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący. 152 Elsie Masson �Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte­ resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant­ ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia, rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu, ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć: ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem chcę to mieć zrobione dobrze. G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie tam Pan dalej pracował nad biografią? MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć z tekstem opisującym, na co mam rok czasu. G K H : Czy ten zbiór jest duży? M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych, ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych fotografiach sławnych antropologów. G K H : Życzę więc powodzenia. Grażyna Kubica-Heller Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego* Helen Wayne (Malinowska) Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo­ stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki, dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy córki, z których ja jestem najmłodsza. Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających się. Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35 poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło­ wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce. Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar­ chii austro-węgierskiej. W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper, zdrobniale Bronek lub Bronio. Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie) bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów­ nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on * Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk .Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no. 3 Michaelmas 1984 wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło­ wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk. We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on, jak i jego dzieło. Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie. Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem naszych rodziców. Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej, spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła, siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta. Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58 lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows­ kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe 153 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0adb27cd25fbe354b40506dac41a350a.pdf 1b2797b4601d813275262e839691da3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3470 Title A name given to the resource Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiegoi jego biografem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.143-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller Moich rozmówców, Helenę Wayne-Malinowską i prof. Michaela Younga z Uniwersytetu w Canberrze, poznałam ponad dziesięć lat temu podczas konferencji z okazji 100-lecia urodzin Bronisława Malinowskiego, którą na Uniwersytecie Jagiellońskim zorganizowaliśmy pod kierownictwem prof. Andrzeja Palucha. Było to, jak na owe czasy, gigantyczne przedsięwzięcie. Zaprosiliśmy antropologów ze wszystkich znaczących ośrodków naukowych, a także uczniów Malinow­ skiego (Sir Raymonda Firtha i Lucy Mair) oraz jego trzy córki z rodzinami. Zespół nasz przygotował na tę konferencję serię wykładów dotyczących życia i twórczości Malinowskiego, potem wyda­ nych w Polsce i Wielkiej Brytanii. Mnie w udziale przypadło opracowanie biograficzne dotyczące jego polskiej młodości. 1 Wiązało się to z niemal detektywistycznym poszukiwaniem materiałów archiwalnych; zagłębianiem się w atmosferę Krakowa początku naszego wieku, z jego salonami pań profcsorowych, ale także z kawiarnianym życiem bohemy. Bardzo w tym była pomocna autobiograficzna powieść Stanisława Ignacego Witkiewicza 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, w której jego przyjaciel - Bronisław Malinowski, jest sportretowany jako jedna z ważniejszych postaci. Zainteresowana twórczością swego ojca jest także Helena Wayne. Helena urodziła się w południowym Tyrolu we Włoszech, gdzie jej rodzice mieli dom. Była reporterką magazynu „Life", edytorem książek, producentką telewizyjną w BBC. W 1984 roku na zaproszenie Cross Cultural Research 143 �Rodzina Bronisława Malinowskiego, Oberbozen 1926. Od lewej: Józefa, Wanda, Bronisław, Elsie i Helena on Women opracowała tekst Bronisław Malinowski: the Influence of Various Women on His Life and Works. [którego tłumaczenie zamieszczamy obok - przyp. red.]. Ostatnio Helena Wayne wydała dwa tomy listów swych rodziców (The Story of a Marriage) . Jak czytamy na okładce: „Listy (...) były pisane przez Malinowskiego i jego żonę, Elsie Masson, od roku 1916 do jej śmierci w 1935. Stanowią one kronikę ich spotkania, ich późniejszego nadzwyczajnego małżeństwa, pokazując Malinowskiego w nowym świetle, nie jako nauczyciela i uczonego, lecz jako męża, ojca i przyjacie­ la. Jego żona, jak dotąd szerzej nieznana, ukazuje się jako kobieta obdarzona poczuciem humoru, odważna i utalen­ towana." Przeglądając te dwa grube tomy zauważyłam, że Malinowski w czasie swego pobytu na Nowej Gwinei często powraca wspomnieniami do swej matki, Zakopanego, przyja­ ciół, np. w liście z 17.XI.1917: „Byłem dzisiaj usposobiony bardzo metafizycznie, szczególnie wieczorem. Poszedłem na spacer wokół wyspy o ósmej. Jest silna południowa bryza, i palmy kokosowe szeleszczą liśćmi w charakterystyczny suchy sposób jak deszcz padający na blaszany dach. Byłem bardzo smutny i samotny, i szeptałem twoje imię w ciemność nocy i mówiłem wicie słodkich słów do ciebie po polsku. Często zastanawiam się jak i kiedy zaczniemy uczyć się polskiego. Niebo jest piękne: jest Wenus na zachodzie i Jowisz wschodzi zaraz po siódmej, a Orion pojawia się po ósmej i to jest najpiękniejsze niebo w całym roku. W Polsce to jest zimowe niebo i tak dobrze pamiętam Orion i Syriusz wysoko na niebie ponad pokrytymi śniegiem polami w Zakopanem. Witkiewicz był specjalistą od konstelacji i imion gwiazd i miał dobrą wiedzę astronomiczną i często rozmawialiśmy o gwiaz­ dach i podziwialiśmy niebo. Niebo, jak morze, ma tę doskona­ łą niezmienność i trwałość." Z listów do przyszłej żony wynika także, że cały czas brał pod uwagę osiedlenie się 2 4 5 144 w Polsce: „O wiele bardziej chciałbym pracować w miejscu takim jak Australia czy Polska, które wymaga pomocy, niż w wielkim kraju takim jak Anglia czy Nicmcy." „Według wszelkiego prawdopodobieństwa, jak tylko wojna się skoń­ czy, powinienem znaleźć jakieś akademickie stanowisko, które będzie bardzo marnie opłacone (profesor nadzwyczajny w Krakowie dostaje mniej niż 400 funtów rocznie) lecz my oboje nie mamy nic przeciwko życiu w biedzie, niepraw­ daż?" Po śmierci matki pisał: „Połączenie między moją przeszłością a teraźniejszością zostało złamane, i teraz moje życie będzie niekompletne.(...) Przez mój umysł przelatują kawałki i strzępki mojego poprzedniego życia i wydaje się, że wszystko zmieniło swe oblicze. Moja matka była niezwykle istotnym elementem w moim życiu, mimo że nie czułem tego wyraźnie. To jest ta przeklęta cecha mojego charakteru, aby przyjmować za rzecz naturalną to co się ma i tęsknić za czymś czego się nie ma. Czuję się odcięty od mego kraju, od wszystkiego co jest stabilne i trwale, od ziemi niemal. Ostatnio wydawało mi się coraz bardziej, że chciałbym wrócić z tobą do Polski i że nasz obowiązek a także szczęście są z tym związane. Teraz przeraża samo myślenie o powrocie do kraju. To już nigdy nie będzie to samo." Po powrocie z Australii spędzili rok na Wyspach Kanaryjskich (gdzie Malinowski pisał Argonautów Zachodniego Pacyfiku) prob­ lem powrotu do Polski ciągle był rozważany. Tym razem to Elsie sugerowała: „Uważam, że jesteś na rozstajach dróg, Broniu, i że to jest ten punkt, kiedy się podejmuje ważne decyzje. Jeżeli odrzucisz krakowską propozycję w nadziei na coś lepszego, bardziej nęcącego lub przynoszącego więcej kudos, sądzę, że później będzie ci się to wydawało jedną z tych 'zdrad',o których mówi Conrad, i że staniesz się kimś w rodzaju Conrada i będziesz musiał porzucić tę fikcję, że kiedyś znowu będziesz Polakiem..." fi 7 8 9 �Malinowski z córkami: Wandą i Heleną Kwestia ewentualnej katedry dla Malinowskiego w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim była jednym z problemów, które starał się rozwikłać prof. Michael Young. Z mojej kwerendy w Archiwum UJ wynikało, że to Malinowski po powrocie z Australii napisał do prof. Jana Rozwadowskiego list sugeru­ jący, że chciałby objąć katedrę etnologii, gdyby UJ chciał takową powołać. Rada Wydziału Filozoficznego, po zasięg­ nięciu opinii specjalistów, „na posiedzeniu 10.111.1922 r. zgodnie postanowiła zwrócić się do ministerstwa o mianowa­ nie dr. Malinowskiego profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii począwszy od 1.X.1922 r. z obowiązkiem prowa­ dzenia wykładów z tego przedmiotu przez pięć godzin tygodniowo, jak również ćwiczeń z uczniami przez dwie godziny tygodniowo'"". W czasie swojej wizyty w kraju jesienią 1922 roku Malinowski ostatecznie zdecydował się nie przyjąć katedry, o czym donosił dziekanowi Dziewońskiemu: „Przede wszystkim pragnę wyrazić jak głęboko wdzięczny i wzruszony jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo szczupłej jeszcze, pracy naukowej. Z prawdziwym żalem tedy muszę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nau­ czycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, które muszę bez zwłoki opracować. Materiały te, zebrane podczas trzech wypraw do Nowej Gwinei 1914-1918, obejmują wszystkie zakresy etnologii: materialną kulturę, socjologię, ekonomię, wierzenia i rytuały, a także teksty językowe. Z jednej strony materiał ten musi być jak najprędzej ujęty w formę skończoną, gdyż z każdym rokiem i miesiącem świeżość wrażeń i ścisłość wspomnień się zaciera. Z drugiej strony, jako etnograf terenowy, pragnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę, ale nie mogę nowej pracy rozpocząć przed obrobieniem materiału z Nowej Gwinei. Wobec tego żadnych nowych obowiązków nie mogę przyjąć, poza skromną pozycją, a raczej synekurą, którą posiadam w Londynie jako 'lecturer in Social Anth- ropology' przy London School of Economics and Political Science, będącej częścią Uniwersytetu Londyńskiego. Pozy­ cja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam tylko przez 9 tygodni rocznie, a dochód z niej wystarcza mi na skromne całoroczne utrzymanie się za granicą. (...) Na zakończenie chciałbym wszkże wyraźnie zaznaczyć, że od­ mowa moja nie jest powodowana niechęcią powrotu z krainy funtem i pensem płynącej do bądź co bądź rozcieńczonych stosunków materialnych w kraju. Na dowód tego wymienię, że w kwietniu bieżącego roku ofiarowano mi - i to nawet nie bez presji - stałą pozycję w Londynie z pełną płacą i całorocz­ nym zajęciem i że oferty tej nie przyjąłem z wymienionych tu powodów,"" Nie wiem jak ostatecznie Michael Young zinterpretuje ten cały splot powodów, dla których Malinowski wybrał „brytyjską" a nie „polską" drogę kariery, nie będzie to na pewno zadanie łatwe. Mam jednak nadzieję, że ostatnia wizyta w Polsce pozwoli mu na głębsze zrozumienie „pol­ skiego tla" swego bohatera. Biograf interesował się jednak nie tylko Malinowskiego życiem naukowym, ale w większej nawet mierze, jego życiem prywatnym. Staraliśmy się, na przykład, odtworzyć kalen­ darium życia i podróży z okresu wczesnej młodości Broni­ sława. Okazało się, że jako piętnastolatek, z powodów zdrowotnych, był już dwa razy w Egipcie. Do gimnazjum regularnie uczęszczał tylko przez rok - do IV klasy, a pozo­ stałe zaliczał jako ekstern. Później, pod koniec studiów, odbył podróż do Włoch, a następnie, po rygorozach, na dłużej osiadł na Wyspach Kanaryjskich. Te wszystkie podróże zorganizo­ wała, ogromnym zapewne wysiłkiem, jego matka, wdowa po profesorze UJ, aby ratować zdrowie syna. Jednak najbardziej intrygujące były oczywiście nasze poszukiwania dotyczące kobiet w życiu młodego Malinows­ kiego. Był on nieodrodnym dzieckiem swej epoki, a jego „młodopolskość" w tym zakresie była najmniej problematy- 145 �czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f4f1175c07c0d1a33ac46cf21a5ef54.pdf 7becee3d37460cadd5ae387efa8707d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3694 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3471 Title A name given to the resource Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.146-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu �Melbourne, styczeń 1919 r. Od lewei - B. Malinowski, Hede Khuner, Elsie, Mim Weigal jeszcze żyło, i uzyskać coś w rodzaju portretu wspomnienio­ wego, który ja bym jedynie zredagowała. Zaczęłam nad tym pracować i odkryłam bardzo szybko, że wiem zbyt mało, żeby wiedzieć, o co pytać i muszę popracować nad papierami mego ojca. No i tak to się zaczęło. Ci KI I: Kilka lat temu opublikowała Pani artykuł o roli kobiet w życiu Pani ojca. Rola ta wydaje się być bardzo ważna. Dlaczego? Które kobiety miały duże znaczenie w jego życiu? HW: Przede wszystkim trzeba powiedzieć o roli jego matki. Była ona niezwykle interesującą, uzdolnioną i inteligentną kobietą, Bronio był jej jedynym dzieckiem, a od kiedy zmarł jego ojciec, matka była bardzo ważną osobą w jego życiu i vice versa. Robili wiele rzeczy razem, razem podróżowali, poma­ gała mu w lekcjach, aż do okresu studiów. [BM byl zagrożony ślepotą i matka sama uczyła się wszystkich przedmiotów gimnazjalnych, by potem mu je przekazać w ciemnościach pokoju, [przyp, GKH] Również później miała ona na niego wielki wpływ intelektualny. Był więc przyzwyczajony by mieć obok siebie inteligentną kobietę. Na tym poziomie wielki wpływ odgrywała jego matka. Jeśli zaś chodzi o jego przy­ jaźnie z kobietami, to było coś w nim, w jego naturze, a także wpływ jego przyjaciół z czasów młodości, jak Witkiewicz, ich wychowania, ich postaw, to była część ich świata. G K H : Które kobiety, oprócz matki, odegrały szczególną rolę w jego życiu? HW: Myślę, że Michael Young może odpowiedzieć na pewne pytania lepiej niż ja. Jestem przekonana, że przynaj­ mniej jedna z jego współpracownic, z którą rozmawiałam, Audrey Richards, odegrała ważną rolę. Lecz oczywiście moja matka miała również olbrzymi wpływ na niego. W czasach młodości wpłynęło na niego także kilka Polek. Była również pewna Brytyjka, którą spotkał w Lipsku, gdy studiował po uzyskaniu doktoratu w Krakowie. To ona skłoniła go do wyjazdu do Anglii i stworzyła mu tam dom. Związek ten trwał dość długo. G K H : Opublikowała Pani ostatnio dwutomowy zbiór lis­ tów między Pani matką a Pani ojcem. Czy trudno było go Zredagować? HW: To nie było łatwe, ponieważ przede wszystkim listów było ogromnie dużo i wydawcy nalegali na poczynienie skrótów. Wymagało to ciągłego podejmowania decyzji, ale jednocześnie było to proste, ponieważ oboje pisali dobrze. Mieli jednak różne style i postawy. Czasami było to trudne dla mnie jako córki, lecz nie tak często jakby można sądzić. GKH: Czy odkryła Pani coś szczególnie interesującego czy ciekawego podczas pracy nad tym zbiorem? Czy było lam coś nowego dla Pani? HW: Tak, wiele rzeczy. Szczególnie jeśli chodzi o ich wzajemny związek, ich charaktery. Zwłaszcza gdy chodzi o moją matkę. Gdy zmarła, miałam 10 lat. Nie znałam jej zbyt dobrze. To nie znaczy, że jej nie znałam w ogóle, ale było to doświadczenie dziecięce. Wiedziałam także to, co mi o niej mówili później inni ludzie, którzy bardzo ją podziwiali, ponieważ była wspaniałą kobietą. Nigdy nie była szerzej zna­ na ze względu na swoją chorobę, która rozwinęła się gdy była jeszcze młoda. Zmarła również młodo. Jeśli chodzi o mego ojca, często natrafiałam na jego cechy charakterystyczne czy charakterystyczne zachowanie, które znałam wcześniej. To był właśnie on. Wszystko to stawało się rzeczywiste, dawało pełny obraz dwojga ludzi, których nie znałam w pełni, GKH: A teraz dość osobiste pytanie: czy czuje się Pani w jakimś sensie w połowie Polką? Czy jest coś w Pani osobowości, co może być związane jakoś z Polską? HW: Ciężko mi na ten temat coś powiedzieć. Myślę, że bardzo ważny dla mnie był przyjazd do Polski w 1970 roku. Mój ojciec nie przeciął swoich więzi z Polską, ponieważ nie był emigrantem. Nie słyszałam zbyt wiele o Polsce, mimo że nie byl to temat skrywany, 1 nagle zjawiłam się tutaj i stało się to rzeczywistością. Było to bardzo ekscytujące i pobudzające. Jednak nie odpowiedziałam na Pani wcześniejsze pytanie: tak, ja rzeczywiście mam pewne cechy, postawy, które można czasem uchwycić, ponieważ moje wychowanie było w poło­ wie polskie, jako dziedzictwo mojego ojca. G K H : Co spowodowało,że zdecydowała się Pani przyje­ chać do Polski wtedy po raz pierwszy? H W : Właściwie zawsze chciałam przyjechać, ale nikogo tutaj nie znałam. Nie wiedziałam, od czego zacząć. Był to dla mnie problem nie do pokonania. Jakby wspinanie się pod górę bez wskazówek, jak dotrzeć na szczyt. Jednak po pewnym czasie zaczęłam korespondować z kuzynem ojca (wyemig­ rował później do Australii), który napisał do mnie z obozu w Palestynie, gdzie spędził ze swą żoną prawie całą wojnę (w obozie Czewonego Krzyża). I tak się to zaczęło. On właśnie skontaktował mnie z ludźmi w Polsce, którzy potem przyjeż­ dżali do Anglii, do Paryża itd. I tak zaczęłam ich spotykać, a w końcu moja młoda kuzynka, która mieszka w Warszawie, przyjechała do nas do Londynu i prosiła abyśmy ją odwiedzili w Polsce. Co zrobiliśmy kilka miesięcy później. 147 �Matka Bronisława Malinowskiego, Józefa, ok. 1900 r. G K H : Wiąże się z tym kolejne pytanie: czy może Pani sobie wyobrazić siebie jako Polkę. Mogłoby tak wszak być, gdyby Pani ojciec przyjął katedrę etnologii na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim ? HW: Tak, mogę to sobie wyobrazić, ponieważ co prawda moja matka była Brytyjką, ale jednak nie wychowałabym się w angielskim otoczeniu. Z pewnością odebrałabym bardziej polskie wykształcenie. Nie byłabym pewnie tak zupełnie Polką, gdyż na pewno podróżowałybyśmy z ojcem do Anglii, czy do Australii aby odwiedzić rodzinę mojej matki. Jednak mogę sobie spokojnie wyobrazić, że moje siostry i ja stałybyś­ my się Polkami. G K H : Czy było coś w osobowości Pani ojca. co można by określić jako polskość? HW: Tak, myślę, że jego wylewność, jego... Mówię często na ten temat, lecz gdy teraz Pani o to pyta i muszę być bardzo ścisła, to jest to bardzo trudne. Michael będzie mógł powie­ dzieć więcej na lemat, ponieważ nie jest w połowic Polakiem, ani jego krewnym. G K H : Lecz patrząc oczami dziecka, którym Pani wtedy była, czy było coś w Pani ojcu co określiłaby Pani wtedy: on jest Polakiem ? HW: Tak, myślałam wtedy, że on się różni od innych ludzi, których znałam. Nie przypominał ojców moich przyjaciół. Mogłam się z nim droczyć, mogłam żartować z jego nazwiska. Nazwałam go kiedyś Profesor Mobski i według niego było to zabawne. Dla angielskich ojców nie byłoby to zabawne. Myślę też, że wypełniał sobą całą scenę - wchodził do pokoju i przejmował inicjatywę. Był dobrym ojcem w wielu sytuac­ jach, delikatny w stosunku do nas, choć nie zawsze dla innych. Zauważałam to. To robiło na mnie wrażenie. I myślałam wtedy: to jest obce. Czułam czasami, że on jest obcy, ponieważ ja byłam tak bardzo angielska. Lecz chyba nic myślałam, że to 148 było polskie, ponieważ nie wiem co wtedy uważałam za polskie. G K H : Być może to, co mogła Pani określać jako polskie, było efektem jego osobowości? HW: Tak, chociaż odkąd jestem w Polsce, szczególnie tym razem, kiedy mam więcej czasu na myślenie i patrzenie, ponieważ moje poprzednie wizyty były na zasadzie: szybko, szybko, miałam tylko powierzchowne wrażenia. Teraz widzę, że on był rzeczywiście bardzo polski. Widzę, jak stawał się tym, kim później został. Widzę, że to jest jego kraj, chociaż on uważał się za kosmopolitę. Stawał się coraz mniej polski w miarę upływu lat. G K H : A teraz pytanie dotyczące Pani obecnej wizyty w Krakowie. Czy widzi Pani jakieś zmiany w swoim stosunku do Polski? HW: Tak, to co powiedziałam wcześniej może być odpowiedzią na to pytanie. Za pierwszym razem było to dla mnie zupełnie nowym doświadczeniem. Byłam przytłoczona. Kolejna wizyta: przyjazd na konferencję jubileuszową to fascynujące doświadczenie, ale zupełnie inne, choć także bardzo intensywne. Tym razem przyswoiłam sobie o wiele więcej na temat Polski. Widzę teraz to zupełnie inaczej. To nie ma nic wspólnego ze zmianami politycznymi, lecz dotyczy ludzi i miejsc, ogólnej atmosfery. G K H : Czy ma Pani może to wrażenie, że do pewnego stopnia Kraków jest Pani miastem, nie Pani ojca, lecz Pani własnym ? HW: Tak, w pewnym sensie tak. Z moich trzech wizyl teru/ poczułam to po raz pierwszy. G K H : Czy jest szansa na opublikowanie pełnej wersji „Dziennika w ścisłym znaczeniu tego słowa"? HW: Ma Pani na myśli nie ten, który już był opublikowany w 1967 roku? Tak, może być opublikowany. Gdy profesor �Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro­ wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago­ wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael Young. GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw­ szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników". H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane­ go dziennika. G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie tylko na kilka dni? HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego człowieka pewne okoliczności... GKH: Zapraszamy. Grażyna Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem w pracy terenowej? M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich studiach w University College w Londynie we wczesnych latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy­ kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo­ gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe. Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant­ ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af­ ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis Kabery wysłała mnie do australijskiego National University, gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz. południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo­ dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed­ mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono, oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych, które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny. Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom- Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu 149 �nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono­ grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego, który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach. Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie, abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991 roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak­ tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku­ mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału. Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał było wartościowe. G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta w Polsce? M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen­ cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień. G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty, a co Pan znalazł? MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę, dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się, że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat, lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich listów, które Pani opracowała. Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię: Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War­ szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku. G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ? MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta. G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą? M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych M-M . Fragment rękopisu B. Malinowskiego 150 VwoA.. U— ¿'L *j'.v. i~-L ik. t UÍKI *.\ -7.3fe.ri/•><v^_ j l... ^ _. .yH. ^ ta ^ J-J ^ Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos) . ! i j �kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie, Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie. Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych, których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy niscy. G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym. M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę. Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek 0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia. G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows­ kiego, co było dla Pana dziwnego? M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej, ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś­ my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta, jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens. G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią 1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa? M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje, w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica­ mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs­ ca, nie wiadomo dokąd pójść... G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ? MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to: A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst­ kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ­ ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek­ tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za­ chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś Helena Wayne (Malinowska), 1992 draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards: w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa­ łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał. Dlatego staje się bardziej odległy. ! G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako uczonych i nas jako ludzi? M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg­ łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo­ wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku Kiriwina, którego nie umiem odczytać. Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe, drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do­ strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład: sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie­ dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros­ towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze, a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie 151 �Bronisław Malinowski na Trobriandach opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu, aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla nas. G K H : A Malinowski dla nas ludzi? M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć. Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do głowy. Byłby tym przerażony. Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa, aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju lekcja. G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia, czy też był to światopogląd czysto intelektualny? M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej, poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz­ ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał. Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się z jego wcześniejszego doświadczenia. G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był Polakiem, ale raczej Galicjaninem? M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego polskiego pochodzenia. G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan zakończyć pracę nad „Dziennikami"? MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę, żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący. 152 Elsie Masson �Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte­ resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant­ ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia, rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu, ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć: ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem chcę to mieć zrobione dobrze. G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie tam Pan dalej pracował nad biografią? MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć z tekstem opisującym, na co mam rok czasu. G K H : Czy ten zbiór jest duży? M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych, ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych fotografiach sławnych antropologów. G K H : Życzę więc powodzenia. Grażyna Kubica-Heller Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego* Helen Wayne (Malinowska) Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo­ stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki, dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy córki, z których ja jestem najmłodsza. Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających się. Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35 poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło­ wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce. Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar­ chii austro-węgierskiej. W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper, zdrobniale Bronek lub Bronio. Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie) bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów­ nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on * Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk .Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no. 3 Michaelmas 1984 wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło­ wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk. We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on, jak i jego dzieło. Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie. Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem naszych rodziców. Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej, spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła, siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta. Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58 lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows­ kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe 153 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea400fa73d078ba5dbe5501091d8dd6a.pdf 7ee5497eab8de4d88c544bbef4694a71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2654 Title A name given to the resource A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski=Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.440-445 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica • A SELECTION O F WORKS D E V O T E D T O T H E LIFE A N D WORK O F BRONISŁAW MALINOWSKI G R A Ż Y N A Poland's PWN scientific publishers but the project was unfottunately stopped after volume seven. Three further volumes (8 through 10) were ready for print but the political - and resulting economic - changes in the country, albeit of a different natute this time, again foiled the undertaking. Since 1990 P W N has claimed to be unable to publish a single volume of the collection without subsidies for editing and ptint, which, it further said, it could not get for the Works project. This year, however, things seem to have changed and two volumes are to come out. Bringing Bronisław Malinowski's writings closer to Poland's scientific milieu and broad readership should not only be seen as a debt repaid to the country's eminent son but, first and fotemost, as an attempt to fill in a certain educational gap i n contemporary Poland. For instance, Poles have had no opportunity to tead Freedom and Civilisation, a classic on totalitarianism whose ttanslation has been lying in PWN's vaults fot decades. Neither are they acquainted with Malinowski's intimate field journal, whose candidness and lack of hypocrisy shocked a whole generation of anthropologists and inspired debates on the basic role of anthropology. They are also oblivious of many of his othet writings (books, articles, journals, lettets). Konteksty has been publishing fragments of the foumal since 1998, a book edition has been promised for next yeat by the Wydawnictwo Literackie (Litetary Publishers) provided they manage to get subsidies for it. K U B I C A A selection of works devoted to the life and work of Bronisław Malinowski B ronisław Malinowski has not stopped intriguing researchers and readers as a personage of world science - chiefly, of course, anthropology. Even before Malinowski's death his works were translated into German, French, Italian, Spanish, Chinese - and, finally, even Polish - thus placing him among the classics as a paradigm of field research. Public interest in his research has not died down - publishers bring out both his heretofore unissued works and reedited vetsions of earlier publications. Among those to appear in recent years were a collection of early works (R. Thornton, P Skalnik 1993) and The Natives of Mailu, Malinowski's first field monograph, edited by M . Young (1988). Young also prepared a collection of heretofote unpublished photogtaphs. Malinowski's daughter Helena Wayne, has edited two volumes of her parents' letters, entitled The Story of a Marriage (Wayne 1995) and Routledge is planning a new edition of the Collected Works of Bronisław Malinowski. The following selection of works devoted to Bronisław Malinowski is an annex to a similar list which I compiled in 1985, to be found in Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego (Bronisław Malinowski's Social Anthropology), a collective work edited by Mariola Flis and Andrzej К. Paluch. Malinowski's wotks also raise intetest outside the English-speaking wotld - best evidence of this is a Catalan translation of of his Ph.D. dissertation edited by Joan Bestard Camps (Sobre el principi de I'economia del pensament, Icaria, Barcelona 1995). Publications of the outstanding researcher's work in his mothet language were a different story. After the war Malinowski's works could not be ptesented to Polish teadets for political reasons - although for specialists he always remained one of the 20 Century's leading European thinkers. Broader access to the eminent anthropologist's writings was only possible in the late 1970s, mainly thanks to Andrzej Waligórski and, latet, Andrzej К. Paluch, whose commitment led to the foundation of an Editing Committee to watch over the publication of a thirteen-volume collection of Malinowski's Works, to contain thematically-segtegated translations of all published books and major articles by Malinowski. The collection was to be brought out by th 440 �Grażyna Kubica • WYBÓR PRAC POŚWIĘCONYCH ŻYCIU 1 TWÓRCZOŚCI BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W nauce światowej, a oczywiście w największym stopniu w antropologii, postać Bronisława Malinowskiego, nie przestała interesować ba­ daczy i czytelników. Jeszcze za swego życia doczekał się przekładów na niemiecki, francuski, włoski, hiszpański, chiński i w końcu także - polski. Wszedł do kanonu kla­ syków. Stał się paradygmatycznym badaczem tetenowym. Nie maleje zainteresowanie jego twórczością. Wydaje się zarówno materiały oryginalne, jak i opublikowane wcze­ śniej lecz w nowym opracowaniu. W ostatnich latach ukazały się min. jego wczesne prace [R.Thornton, P. Skal­ nik 1993]; pierwsza monografia terenowa The Natives of Mailu w opracowaniu M . Younga [1988]; tenże przygoto­ wał zbiór niepublikowanych dotąd fotografii; córka Mali­ nowskiego - Helena Wayne opracowała dwa tomy kore­ spondencji swoich rodziców The Story of a Marriage, [Wa­ yne 1995]. Routledge zamierza wydać nowy wybór Col­ lected Works of Bronisław Malinowski. Zaintetesowanie to nie dotyczy tylko kręgu anglojęzycznego, o czym może np. świadczyć katalońskie tłumaczenie rozprawy doktorskiej Malinowskiego w opracowaniu Joana Bestarda Campsa [Sobre el principi de I'economia del pensament, Icaria, Bar­ celona 1995]. Zupełnie inaczej przedstawia się funkcjonowanie do­ robku naukowego wielkiego uczonego w jego ojczystym języku. Po wojnie prace Malinowskiego nie mogły być prezentowane polskiemu czytelnikowi ze względów poli­ tycznych, choć oczywiście dla fachowców był on zawsze jedną z najważniejszych postaci europejskiej myśli XX w. Dopiero pod koniec lat siedemdziesiątych stało się możli­ we szersze udostępnienie dorobku wielkiego antropologa. Główna w tym zasługa Andrzeja Waligórskiego a potem Andrzeja K. Palucha, który swym zaangażowaniem do­ prowadził do powstania Komitetu Redakcyjnego Dziel Bronisława Malinowskiego i rozpoczęcia przez P W N trzynastotomowej edycji, która miała zawierać tłumaczenia wszystkich opublikowanych książek Malinowskiego oraz ważniejszych artykułów zebranych w poszczególne tomy jednolite tematycznie. Zatrzymała się ona wszakże na to­ mie siódmym. Trzy kolejne tomy Dziel (8-10) zostały przygotowane do druku, ale zmiany polityczne (a co za tym idzie i gospodarcze) znowu, choć tym razem w inny spo­ sób, źle wpłynęły na całe przedsięwzięcie. Wydawca Dziel: PWN od 1990 roku nie był w stanie wydać ani jednego nowego tomu, twierdząc, że nie może tego zrobić bez do­ tacji na naukowe opracowanie i druk, a tych na edycje Dziel nie jest w stanie zdobyć. W tym roku jednak coś się zmieniło i wydane zostaną dwa tomy. G R A Ż Y N A K U B I C A Wybór prac poświęconych życiu i twórczości Bronisława Malinowskiego lisation - klasyczną pozycją na temat totalitaryzmu, któta od dziesięciu lat leży przetłumaczona w P W N ; nie zna in­ tymnego dziennika terenowego, który swoją szczerością i brakiem hipokryzji skonfundował całe pokolenie antro­ pologów i stał się inspiracją do dyskusji nad rolą tej pro­ fesji; nie zna wielu innych jeszcze prac (książek, artyku­ łów, dzienników i listów). Dzienniki są od 1998 roku pu­ blikowane we fragmentach w „Kontekstach", a w przy­ szłym roku wydanie książkowe obiecuje Wydawnictwo Li­ teracki (o ile zdobędzie dotacje). Poniżej prezentuję wybór prac poświęconych Broni­ sławowi Malinowskiemu, wybór, który jest uzupełnieniem takiej listy sporządzonej przeze mnie w 1985 roku a za­ wartej w pracy zbiorowej pod redakcją Marioli Flis i A n ­ drzeja K. Palucha, Antropologia społeczna Bronisława Ma­ linowskiego. Udostępnienie polskiemu środowisku naukowemu, a także szerszemu kręgowi czytelników,, twórczości Broni­ sława Malinowskiego jest nie tylko długiem płaconym pa­ mięci wielkiego rodaka, ale przede wszystkim zapełnie­ niem pewnej luki w wykształceniu współczesnego Polaka. Nie miał on np. okazji zaznajomić się z Freedom and Civi- 441 Bibliografia Atdener E . Social anthropology and the decline of modernism, w: J. Overing (ed.), Reason and morality, London, Tavistock, 1985. A r m o n W. Malinowski Bronisław Kasper, w: Polski słownik biogra­ ficzny, t.19, Wrocław 1974, s. 332-336. Baker S. Witkiewicz and Małinowski: Pure Form of Magic, The Science and Religion,"The Polish R e v i e w " 1973, t. 18, nr 1-2, s. 77-111. Barnes J. A . Introduction, Australian Aborigines; w; B. Malinowski A Sociological The Family Among the Study, wyd. 2, N e w York 1963, s. X I - X X X . Bestard I C a m p s J. Despudes de Malinowski. demidad en la Antropologia Antropologia, Tenerife Meeting don on July 13th 1912, Bidney D . Theoretical Modemidad у posmo- del V I Congreso de 1993. Beveridge V et al. Professor of the Memorial actual, Actas Bronisław London Anthropology, Borowska E . Polskie prace Malinowski. A n Account Held at The Royal Institution in Lon­ 1943. N e w York 1935. Bronisława Malinowskiego, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficz­ ne" 1976, z. 9, s. 95-104. �BIBLIOGRAPHY Buchowski M . , 'Welcome to Poland', ..Anthropology Today", - C e c h К. Malinowski: Edgar, Duke of Nevermore, „Journal of the Anthropological Society of Oxford", 1981, t.xii, nr 3, s. 177183. Chalasiński J. [recenzja z: В. Malinowski: Sex, Culture and Myth, N e w York 1962, "Przegląd Socjologiczny" 1963, t. 17, s. 144- - w: R. Ellen e Second Introduction, w: B. Malinowski, A D i a r y . . . , Standford Univ. Press 1989. Fletcher R . The Making of Sociology. A Study of Sociological The ory; t. 2, L o n d o n 1971. Flis A . Koncepcja człowieka w antropologii Bronisława Malinow­ skiego, "Kultura i Społeczeństwo" 1983 [druk. 1984], t. 27, 146 ( t o ż w : "Przegląd Socjologiczny" 1976, t. 28, s. 301-304]. Clifford J. Malinowski in the history of social anthropology, al, Malinowski 1986, 2 (3), 24-5. Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography,- J. Clifford, G . E . Marcus (eds.), University of California Press, nr 4, s. 241-261. Bronisław Malinowski's Sociology and Social Anthropology, w Masters of Polish Sociobgy, R Sztompka (ed.), Wrocław 1984, Berkley, Los Angeles, L o n d o n 1984. s. 164-182. - On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski, w:- Filozofia krakowska początku XX wieku i kształtowanie się po­ The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, glądów naukowych Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Literature, and Art, Harvard Univ. Press, Cambridge, Mass., Antropologia... L o n d o n 1988. - C o h e n RS. Modem Social Theory, London 1969. w wielkości (Nowe materiały do życio­ rysu prof. Bronisława Malinowskiego), „Kultura" (Paryż), 1968, Danilewiczowa M . Malos'c' nr 243/244, s.211-224. Davie M . R. et al. Commemoration of Professor Malinowski, "Bul­ letin of the Polish Institute of Arts and Sciences in A m e r i ­ ca" 1942-1943, t. 1, s. 187-212. Krakowski doktorat Bronisława Malinowskiego, tamże. - Cracow philosophy of the beginning of the twentieth century an theriseof Malinowski's scientific ideas, w: R. E l l e n et al, Mali­ nowski... - Bronisław Malinowski's Cracow doctorate, tamże. Antropologia społeczna Bronisława Flis M . , A . K . Paluch (eds.) Malinowskiego, P W N , Warszawa 1985. Fortes M . Malinowski and the Study of Kinship, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 151-188. Darrah A . C . Trobriand Fields Forever in DEPTH, The Digital Frazer J. G . Preface, w: B. Malinowski Argonauts of the Western Ethnographic Project: the Trobriand Helix (Internet). Pacific; A n Account of Native Enterprise and Adventure in the De Waal Malefijt A . M . Images of Man: A History of Anthropo­ Archipelagoes of Melanesian New Guinea, L o n d o n - N e w York logical Thought, New York 1974. 1965. Malinowski in Mexico, 1982. tradycji rodzinnej, "Tygodnik Powszechny", s. 1-XXXI. Geertz C . Drucker-Brown S. Dubowski A . Z 1922, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wroclaw Dobrowolski К. 1984, 8 kwietnia. Under the Mosquito Net, "New York Review of Bo­ oks", 1967, 14 Sept., s.12-13. - Works and Lives: the Anthropologist as Author, Standford Univ. Press, Standford 1988. stituico da realidade: um estudo sobre a obra etnografica de Bronisław Malinowski, Sao Paolo, Editora Atica, Gellner Durham E.R. A E. On Malinowski, "Universities Quarterly" 1958, t. 13, s. 86-92 [toż. w: E . Gellner Cause and Meaning in the Social Sciences, London 1973, s. 1 3 8 - 1 4 3 ] . 1978. reflections on the contemporary image of- Malinowski go home, "Anthropology Today", 1985, 1(5), 5-7. Malinowski in his homeland, "Anthropology Today", 1985, - Malinowski and the dialectic of past and present, " T h e Times Ellen R. Poles apart: some 1(1), 24-5. Literary Supplement", 1985, nr 4 (288). - Malinowski between Two Worlds. The Polish Roots of an Anth­- Original sin. On the legacy of Bronisław Malinowski and the fu­ ropological Tradition, R. Ellen, E . Gellner, G . Kubica, J. M u ­ ture of anthropology, " T h e Times Higher Education Supple­ cha (eds.), Cambridge Univ. Press 1988. - ment", 1986, t.10, nr 10. Preface, tamże. - The political thought of Bronisław Malinowski, "Current A n t h ­ ropology", 1987, t.28, s.557-59. Fardon R. Malinowski's Precendent: The Imagination of Equality,- „Man" 1990, t.25, nr 4, s.569-87. 'Zeno of Cracow' or 'Revolution at Nemi' or 'The Polish reven ge: a drama in three acts', w: R. Ellen et all, M a l i n o w s k i . . . - Language and Solitude, Cambridge Univ. Press, Cambridge, Ethnographic Analysis and Language with Reference to 1998. Malinowski's Views, w: R. Firth, Man and Culture, s. 93-118. Firth R . Professor Bronisław Malinowski, " N a t u r e " 1942, t. 149, G l u c k m a n M . Malinowski's «Functional» Analysis of Social Chan­ Firth J. R , s. 661-662. - ge, "Africa" 1947 , t.17, nr 2, s. 103-121. Function, w: Current Anthropology, W. L . T h o m a s , Jr. (ed.), Chicago, 1956, s. 237-258. - An Analysis of the Sociological Theories of Bronisław Malinow­ ski, L o n d o n 1949. Evaluation of the Work of Bro­ Goldfarb D . A . , Argonauts of the Western Pacific: S.I. Witkiewkz nisław Malinowski, L o n d o n 1957. and Bronisław Malinowski, A A A S S C o n v e n t i o n , 1994 (Inter­ net). - Introduction: Malinowski as Scientist and as Man, tamże, s. 1Goldstein L . J. The Logk of Explanation in Malinowskian Anthro­ 14. - The Place of Malinowski in the History of Economic Anthropo­ pology, "Philosophy of S c i e n c e " 1957, t. 24; nr 2, s. 156-166. logy, tamże, s. 209-228. Goodfellow D : M . Elementy ekonomii w etnologii, tłum. Tamara Obrębska, "Przegląd Socjologiczny ", 1946 t. 8 s. 73-83. - Introduction, w: B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, Routledge and Kegan Paul 1967. Gross F. Bronisław Malinowski, „Lud" 1948, t. 38, s. 277-288 [toż. w: F. Gross O wartościach spokcznych. Studia i szkke, - A n Appraisal of Modem Social Anthropology, " A n n u a l Review Firth R. (ed.)Man and Culture. A n New York 1961, s. 73-80]. of Anthropology" 1975, t. 4, s. 1-25. 442 �Grażyna Kubica • BlBLICXiRAFIA - Young Malinowski and his later years, "American Ethnologist", - 1986, t . l 3 ( 3 ) , 556-570. Haberland H . , Godt Peer Gynt ar halve verket, Roskilde Univ. 1984. Listy Bronisława Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, An­ tropologia... - Między dwoma światami - Bronisław Małinowski. Materiały Z międzynarodowej sesji naukowej upamiętniającej stulecie uro­ dzin Bronisława Malinowskiego, Kraków 25-27 września 1984, The Rise of Anthropological Theory. A History of Theo­ ries of Culture, N e w York 1968. Hays H . R . Explorers of man; five pioneers in anthropology, N e w York, C r o w e l l - C o l l i e r Press, 1971. Herskovits M . J. Man and His Works: The Science of Cultural An­ thropology, N e w York 1948. Heydzianka-Pilatowa J. Problemy językowe w pracach Bronisława G . Kubica, J. M u c h a (ed.) .Wydawnictwo U J , Kraków 1985. Hogbin H . I. Anthropology as Public Service and Malinow­ ( R C H o S , I S A ) to be published. Harris M . Bronio i Staś. Dzieje przyjaźni Bronisława Malinowskiego i Wit­ kacego, „Kraków", 1986, nr 3, s.3-5. Malinowski's Years in Poland, w: R . E l l e n et al, Malinowski... Six letters from Malinowski, tamże. [recenzja z: H . Wayne (ed.) The Story of a Marriage], Jour­ nal of the History of the Behavioural Sciences", 1998, vol.34(2), s.91-2. Malinowskiego, "Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego - Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913, na Obczyźnie" (New York) 1956, r. 7, s. 96-102. „Konteksty", 1998, t . L I I (1), s. 91-92. Hoebel E . A . The Trobriand Islanders: Primitive Law as Seen by Bronisław Malinowski, w: The Law of Primitive Man, C a m ­ - The Birth of an Anthropologist. Out of the Spirit of An. Broni­ sław Małinowski and His Early Diaries, conference paper bridge, Mass. 1954, s. 177-210. ski's Contribution to It, w: R . Firth, M a n and Culture, s. 245- Kubik J. O pojęciu funkcji w antropologii Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... 264. and Ritual: The Theories of Malinowski Kuper A . Anthropologists and Anthropology. The British School 1922-1972, L o n d o n 1973. "American Anthropologist" 1941, t. 43, Kutrzebianka A . Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków s. 164-172. Honigmann J. J. Handbook of Social and Cultural Anthropology, 1948. Homans G . C . Anxiety and Radcliffe-Brown, Chicago 1973. London School of Linguistics: A Study of the Linguistic Theories of B. Malinowski and ]. R. Finh, Cambrid­ Lagendoen D . T. The Anthropobgist as Reluctant Imperialist, and the Colonial Encounter, T . A s a d (ed.), James W. The pology w: Anthro­ London ge, Mass. 1968. 1973, s. 41 -69. Lawrence С . M . Jarvie I . C . The Revolution in Anthropology, London 1964- Dorobek profesora Bronisława Malinowskiego, " W i a d o m o ś c i " ' (London) 1958, nr 5(618), s. 3. - Rationality and Relativism: In Search of Philosophy and History L e a c h E . R. L e a c h E . R. The Epistemological Background to Ma­ linowski's Empiricism, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 119of Anthropology, L o n d o n , Routledge and Kegan Paul, 1984. Jershina J. Polish culture of modernism and Malinowski's personali­ 138. - Frazer and Malinowski. On the 'Founding Fathers', " E n c o u n ­ ty, w: R. Ellen et all, Malinowski... Judenko K . Wstęp, w; В. Malinowski Szkice z teorii kultury, War­ ter" 1965 , t. 25, nr 5, s. 24-36 [toż. (oraz dyskusja nad tym artykułem z udziałem: C . Jarvie'ego, E . Ardenera, J. H . M . szawa 1958 , s. V - X X X I Beattie'ego, E . Gellnera, K . S. Mathura) w: " C u r r e n t A n t h ­ Malinowski's Contribution to Field-work Methods and the Writing of Ethnography , w: R. Firth, M a n and Culture, - Kaberry E s.71-92. Kempny M . 0 ropology" 1966, t. 7, nr 5, s. 560-567]. Coral Gardens and Their Ma­ gic. A Study of the Methods of Tilling the Soil and of Agricultu­ modelu antropologii społecznej Bronisława Malinow­ ral Rites in the Trobriand lslands,t. I, wyd. 2, L o n d o n 1965, s. Introduction, w: B. Malinowski I-XLV. skiego, "Studia Socjologiczne" 1979, nr 3(74), s. 81-99. - Koncepcja potrzeb w funkcjonałizmie Malinowskiego, w: M . Flis,- On the founding fathers, "Current Anthropology" 1966, 7, A . K . Paluch, Antropologia... - Malinowski fifty years later, 560-7. „The Polish Sociological Bulle­ Lombard tin", 1992, nr 1. E. LAnthropologie britannique contemporaine, Paris 1972. - Czy wszystko, co ważne, powiedziano już o Bronisławie Mali­ Lowie R. The History of Ethnological Theory, N e w York 1937. nowskim?, „Kultura i Społeczeństwo" 1997, rok X L I , nr 3, Bronisław Malinowski i Claude Levi-Strauss, czyli o na­ turze pewnej kontrowersji w antropologii społecznej, "Studia So­ s.213-221. Mach Z. K l u c k h o h n C . Bronisław Malinowski, 1884-1942, "Journal of cjologiczne" 1979, nr 3 ( 7 4 ) , s. 101-113. A m e r i c a n Folklore" 1943, t. 56, s. 208-219. Krzyżanowski J. Z zagadnień socjologicznych państwa pierwotnego,- intensywnych badań terenowych w historii antropologii społecznej, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Profile', M c L e i s h J. The Theory of Social Change. Four Views Considered, Metoda "Przegląd Socjologiczny" 1930-1931,1.1, z. 2; s. 210-263. - A postscript to 'Bronisław Malinowski, A n Intellectual „The Polish Review", 1959, 4(1-2), 156-8. Kubica G . [recenzja z: S.I. Witkiewicz, Listy linowskiego, Warszawa 1981] L o n d o n 1969. do Bronisława Ma­ "Kultura Mair L . A n i Społeczeństwo" 1982, nr 1-2, s. 279-283. Man and Culture, s. 229-244. - Bronisław Małinowski - szkic biograficzny, " L u d " 1982, t. 66, Martindale D . The-Nature and Types of Sociological Theory, Bo­ ston 1960. s. 61-100. - Małinowski i Akademia Umiejętności, Introduction to Social Anthropology, Oxford 1965. the Study of Social Change, w: R. Firth, Mair L . Malinowski and "Przegląd Humanistycz­ Matuszewska-Kohutnicka B. Zbiory Bronisława Malinowskiego w Anglii, " L u d " 1969, t. 53, s. 298-301. ny" 1982, nr 3-4,. s. 147-161. 443 �Grażyna Kubica • BIBLIOGRAPHY Oedipus in the Trobriands, 1982. Piddington R . Malinowski's Theory of Needs, w: R. Firth, M a n Interpretazioni sociologiche delia letteratura: un saggio in-and Culture, s.33-52. troducttivo, Messina, D ' A n n a , 1974. Pignato C . L'approccio linguistico di Bronisław Malinowski: evoluMoore J.D., Visions of culture: an introduction to anthropological zione, rapponi con la teoria culturale, spunti attuali, 1979. theories and theorists, Walnut C r e e k , Calif., A l t a M i r a Press, Pine F. Funkcjonalizm Malinowskiego w tradycji brytyjskiej antro­ 1997. pologii społecznej, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Montagu M . F. A . Bronisław Malinowski (1884-1942), "Isis" Melford E . Mollia F. 1942, M u c h a J. t. 34, s. 145-150. Radcfcliffe-Brown A . R. A Note on Functional Anthropology, Antropologia stosowana w ujęciu Bronisława Malinow­ " M a n " 1946, t. 46, nr 30, s. 38-41. skiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... - - Malinowski and the problems of contemporary civilisation, w: R. Ellen et al, Malinowski... Functionalism: A Protest, "American Anthropologist" 1949, t. 51, s, 320-323. founding fathers of social science, Baltimore, Raison T. The - Problems of Freedom, Democracy and Peace in Bronisław Mali­ Pengu- ine Books, 1969. nowski's Anthropology, " T h e Polish Sociological Bulletin", Rapport N . 'Surely everything has already been said about Malinow­ 1992, 1 (97), s.69-82. ski's diary. ', "Anthropology Today", 1990, t. 6, nr 1, s.5-9. 1 - Murdock G . R Bronisław Malinowski, "American Anthropolo­ gist" 1943, t. 45, s. 441-451. 'Dear Elsie', 'Dear Bronio', "Anthropology Today", 1996, t.12, nr 1, s.2-6. Redfield R. Introduction, w: B. Malinowski Magic, Science and N a d e l S. F. Malinowski on Magic and Religion, Religion and Other Essays, Glencoe, 111. 1948, s. V I I - X I I . Malinowski und die Ethnologie, w: B. Malinowski Fi­ ne wissenschaftliche Theorie der Kultur und andere Aufsatze, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 189-208. Reinwald R - The Foundation of Social Anthropology, L o n d o n 1969. Norick F.A. A n analysis of the material culture of the Trobriand Zurich 1949, s. 7-19. Islands based upon the collection of Bronisław Malinowski, Rex J. Discvering Sociology. Studies in Sociological Theory and Me­ P h . D . thesis, Univ. of Calif., 1976. thod, L o n d o n 1972. Richards A . I. Bronisław Kaspar Malinowski: Вот 1884 - Died Obrębski J. [recenzja z: В. Malinowski Coral, Gardens and The­ 1942, " M a n " 1943, t. 43, s. 1-4. ir Magic. A Study of the Method of Titling the Soil and of Agri­ Richards A . I . The Concept of Culture in Malinowski s Work, w: cultural Rites in the Trobriand Islands, L o n d o n 1935, 2 t], R. Firth, M a n and Culture, s. 15-32. "Przegląd Socjologiczny" 1936, t. 4, s. 224-229 [toż. w: Rosengren K . E . Malinowski's Magic: The Riddle of the Empty "Przegląd Socjologiczny" 1976, t. 28, s. 304-309]. Cell, " C u r r e n t Anthropology", 1976, t.17, nr 4, s.667-85. Okiński W. [recenzja z: B. Malinowski Sex and Repression in Sa­ vage Society, L o n d o n - N e w York 1927]; "Przegląd Socjolo­ Schapera I. Malinowski's Theories of Law, w: R. Firth, M a n and giczny" 1935, t. 3, s. 316-322. Culture, s. 139-150. Funkcjonalny model kultury w świetle Sekiguchi T. O n Bronisław Malinowski's Diary, "Slavia O c c i d e n ­ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii, "Etno­ t a l Iaponica" 1986, s.77-95 [art. po japońsku, abstrakt po Olszewska-Dyoniziak B. grafia Polska" 1966, t. 10, s. 31-60. angielsku]. - Bronisław Malinowski: twórca nowoczesnej antropologii, Zielo­S h a c k W . A . tion, na Góra, W S P 1996. The Kula: a Bronisław Malinowski centennial exhibi­ Berkeley, Calif., Robert Lowie Museum of Anthropolo- Bronisława Malinowskiego - Dziennik w ścisłym gy,1985. znaczeniu tego słowa, "Studia Socjologiczne" 1970, nr 2(37), Skalnik R Bronisław Malinowski (1884-1942). Een argonaut uit Ossowska M . s. 29-33. Kraków, w: G . Banck, B. v a n Heijningen (eds.), Beroep an­ tropolog. Vreemde volken, visies en vooroordelen, AmsterdamKonflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza Brussels, Intermedial, 1982. i krytyka teorii funkcjonalnej, Warszawa 1976. - Malinowski on war, nationalism and the state, w: S. Bonk (ed.) - Wstęp, w: B. Malinowski Dzieła, 1.1, Warszawa 1980, s. 11-50. Ideen zu einer Integralen Anthropologic, M u n i c h , B B Verlag, - The Philosophical Background of the Classical Functionalism in 1991, s.545-69. Social Anthropology, "Reports on Philosophy" 1980, nr 4, s. Sredniawa B. The Anthropologist as a young physicist: Bronisław 25-37. Malinowski's apprenticeship, "Isis", 1981, t.72, nr 264, s.613Paluch A . K . - Malinowski, Warszawa 1981. 620. - The Polish Background to Malinowski's Work, " M a n . T h e Jour­- s. 276-285. - Bronisława Studia uniwersyteckie Bronisława Malinowskiego, Sterly J. Das Malinowskiego rozumienie kultury, Kulturkonzept Bronisław Malinowski. Eine kritische Prufung;, "Anthropos" 1967, t. 62, s. 815-822. w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... Stocking G.W.Jr. - Introduction: Bronisław Malinowski and Cracow anthropology, ness, "Journal w: R. Ellen et al, Malinowski... of the History of the Behavioral Sciences", - The ethnographer's magic: fieldwork in British anthropology from Tylor to Malinowski, w: History of Anthropology, t . l , Univ. of Parsons Т . Malinowski and the Theory of Social Systems, w: R. Firth, M a n and Culture, s. 53-70. Malinowski's Style, "Proceedings Empathy and Antipathy in the Heart of Dark­ 1968, vol. 4, s . l 89-194. - Malinowski's theory of culture, tamże. Panoff M . Bronisław Malinowski, Paris 1972. Payne H . C . w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... nal of the Royal Anthropological Institute" 1981, t. 16, nr 2, Wisconsin Press, 1983. - of the A m e r i c a n Philosophical Society", 1981, t.125, nr 6, s.416-440. the Science of the Irrational: Malinowski's en­ counter with Freudian psychoanalysis, w: History of Anthropolo­ Anthropology and gy, t.4, Univ. of Wisconsin Press, 1986. 444 �Grażyna Strathern M . Out Kubica • BIBLIOGRAFIA of context: the persuasive fictions of anthropolo­Uberoi gy, "Current Anthropology, 1987, 28(3), 251-81. Strenski I. Malinowski and the work of myth, 1992 Malinowski's tragic ethnography, Strenski R . M . J.RS. Politics of the Kula Ring: An Analysis of the Findings of Bronisław Malinowski, Manchester 1962. The Foundations of Faith and Morals. An Anthropological Analysis of Primitive Beliefs, and Conduct with Special Reference to the Fundamental "AnthropologyWaligórski A . [recenzja z: В. Malinowski and H u m a n i s m Quarterly", 1984, 9(4), 22-5. Bronisław Malinowski: An Intellec­ tual Profile, " T h e Polish R e v i e w " 1958, t. 3, nr 4, s, 55-76. - Bronisław Malinowski: Formative Influences and Theoretical Evolution, " T h e Polish R e v i e w " 1959, t. 4, nr 4, s. 17-45. Symmons-Symonolewicz K . - Bronisław Malinowski; Individuality as a Theorist, " T h e Polish - The Problems of Religion and Ethics, London 1936], "Przegląd So­ cjologiczny" 1937, t. 5, z. 1-2, s.472-474. [recenzja z: Methods of Study of Culture Contact in Africa, L o n d o n 1938], "Przegląd Socjologiczny" 1938, t. 6, s. 548- Review," 1960, t. 5, nr 1, s. 53-65. 550. Origin of Malinowski's Theory of Magic, " T h e Polish R e ­ view" 1960, t. 5, nr 4, s. 36-44. - Bronisław Malinowski in the Light of His Diary, " T h e Polish - Posłowie do przekładu polskiego, w: В .Malinowski Argonauci Zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach kra­ jowców z Nowej Gwinei, Warszawa 1967, s. 605-645 [toż. (pt. Review" 1967, t. 12, nr. 3, s. 67-71. Bronisław Malinowski) w: "Przegląd Socjologiczny" 1976, - The Ethnographer and his savages. An intellectual history of Ma­ t.28, s. 268-300; B. Malinowski Dzieła, t. 3, s. 652-694]. linowski's diary, " T h e Polish Review", 1982, t . X X V I I , nr 1-2, - Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973. s.92-98. - Malinowski w trzydzieści lat później, "Studia Socjologiczne" - Osobowość twórcza Bronisława Malinowskiego, w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... 1974, n r 2 ( 5 : i ) , s . 5-26. Bronisław Malinowski: the influence of various women on his life and works, "Journal of the Anthropological Socie­ - Bibliografia prac Bronisława Malinowskiego, tamże. - A comprehensive bibliography of the writings of Bronisław Mali­ ty of O x f o r d " , 1984, t.15, nr 3, s.189-203. - Foreword, w: Ellen et all, Malinowski... nowski, w: R. Ellen et all, Malinowski - The Story of a Marriage. The Letters of Bronisław Malinowski Szacki ] . Malinowski and the development of Polish social science, and Elsie Masson, H . Wayne (ed.), Routledge, L o n d o n and w: R. Ellen et al, Malinowski... Wayne H . Szczepański J. [recenzja z: В. Malinowski, Zycie seksualne dzikich New York 1995. w północno-zachodniej Melanezji. Miłość, małżeństwo i życie ro­ Wax M , L . Tenting with Malinowski, "American Sociological Re­ dzinne u krajowców z Wysp Trobrianda Brytyjskiej Nowej Gwi­ view" 1972, t. 37, s. 1-13. nei, Warszawa 1938], "Przegląd Socjologiczny" 1937 [wyd. Witkiewicz S.I. Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warsza­ 1938], t. 5, z: 3-4, s. 799-802 [toż. w:. "Przegląd Socjologicz­ wa, 1981. Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trofunkcjonalna w socjologii i antropologii spo­ briandów, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.181-186. łecznej (Studium analityczne), Wroclaw-Warszawa-WroclawYoung M . W The Ethnography of Malinowski. The Trobriand Gdańsk 1971. Islands 1915-18, Routledge ck Kegan Paul, London, Boston - System and Function. Toward a Theory of Society, New York ny" 1976, t. 28]. Wright Т. Sztompka R Metoda and Henley 1979. 1974. Merton: a case-study in the transmission of - A n intensive study of a restricted area, or, Why did Malinowski go to the Trobriand Islands?, "Oceania", 1984, t.55, 1-26. ideas, w: R. Ellen et al, Małinowski... - Malinowski among the Magi, The Natives of Mailu, Routledge, Szymura J. Bronisława Malinowskiego 'etnograficzna teoria języka', - From Malinowski to L o n d o n and N e w York 1988. w: M . Flis, A . K . Paluch, Antropologia... - Young Malinowski, "Canbera Anthropology", 1994, nr 2. T h o r n t o n R.J. 'Imagine yourself set down: Mach, Conrad, Frazer, - Malinowski's Kirivina. Fieldwork Photography 1915-1918, Malinowski and the role of imagination in ethnography, " A n t h ­ Univ. of Chicago Press, Chicago and L o n d o n 1998. The ropology Today", 1985, 1(5), 7-14. - If libraries could read themselves, "Anthropology Today", 1988,Zegarliński S. - The Chains of Reciprocity, The Early 135-154; t. 133, s. 196-211; t. 134, s.327-345. " T h e Polish Sociological Bulletin", Znamierowski C . Etnograf i socjolog, "Marchołt" 1936 [wyd. 1992, nr 1. - Writings of Bronisław Malinowski, 1937], r.3, t.3, nr 4(12), s.539-543. R.J. T h o r n t o n , R - Przedmowa, Skalnik (eds.), Cambridge Univ. Press 1993. Turnau I. [recenzja z: В. Malinowski The Dynamics of Culture Change: An Inquiry info Race Relations in Africa, New H a v e n : 1945], "Przegląd Socjologiczny" 1947, t. 9, s. 504-506. - Powstanie przekonań i obrzędów religijnych według Malinowskiego, "Przegląd Powszechny" 1916, r. 33, t. 131, s. 4(2), 20-2. [recenzja z: В. Malinowski Freedom and Civilization, New York 1944], "Przegląd Socjologiczny" 1948, t. 10, s. 705-707. 445 w: B. Malinowski Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spo­ łeczności dzikich, Warszawa 1939, s. V I I - X . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/322ead5018678417915aee84248e3b9d.pdf 6dd35185863b73c6c8909f630a1f9db5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5462 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny narracje biograficzne Śląsk Cieszyński - narracje biograficzne pamięć spoleczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5079 Title A name given to the resource Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe - II wojna światowa w śląskich narracjach biograficznych / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.196- 216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica Uniwersytet Jagielloński Instytut Socjologii Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe - II wojna światowa w śląskich narracjach biograficznych (wstępne wyniki badań prowadzonych w Ustroniu w 2009 roku) Jestem zwolenniczką refleksyjnego podejścia do własnych badań1, dlatego rozpocznę od zaprezentowania nie tylko swojego teoretycznego stanowiska, ale także pewnych istotnych fragmentów genealogii, które mogą mieć wpływ na prowadzony przeze mnie projekt. Jestem Ślązaczką Cieszyńską, pochodzę z Ustronia, urodziłam się w autochtonicznej rodzinie ewangelickiej, znam język śląski w jego cieszyńskiej odmianie i staram się go używać, gdy odwiedzam rodzinne strony. W czasie II wojny światowej zginęli w obozach koncentracyjnych obaj moi dziadkowie, Józef Kubica i Jan Błaszczyk, aresztowani na wiosnę 1940 roku w czasie akcji, która miała oczyścić z propolskich działaczy tereny wcielone do Rzeszy. Zmuszone okolicznościami wdowy podpisały niemiecką Volkslistę nr trzy (dla Ślązaków), wskutek czego ich synowie trafili do Wehrmachtu. Mieli dużo szczęścia, że przeżyli. W jednym ze swoich tekstów, pt. Milczenie i dominacja, zajmowałam się problemem przemilczeń w kontekście wielokulturowości2. Analizowałam tam przypadki 1 Zob. B. Sholte: Toward a Reflexive and Critical Anthropology. W: Reinventing Anthropology. Ed. D. Hymes. Ann Arbor 1999, s. 430-455. 2 Zob. G. Kubica: Milczenie i dominacja. Przemilczenia międzykulturowe w perspektywie socjologicznej i antropologicznej. W: Przemilczenia w relacjach międzykulturowych. Red. J. Goszczyńska, G. Szwat-Gyłybowa. Warszawa 2008, s. 95-109; G. Kubica: Śląskość i protestantyzm. Antropologiczne eseje o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia. Kraków (w druku). �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 197 pochodzące z mojego doświadczenia badawczego oraz osobistego. Jednym z nich było przemilczanie przez Ślązaków wojennej historii swych rodzin w kontaktach z obcymi3. Dawałam tam przykład mojego wuja, który służył w Wehrmachcie i który przemilczał ten epizod swej biografii przed żoną, nie będącą Ślązaczką. Ich synowie (mieszkający od lat w Kanadzie) dowiedzieli się o tym ode mnie już po śmierci obojga rodziców. Pod względem teoretycznym opieram się na koncepcji przemocy symbolicznej Pierre’a Bourdieu oraz teorii grup niemych Edwina Ardenera. Ten drugi autor twierdzi, że w danym społeczeństwie wiodącą rolę odgrywają modele świata generowane przez grupę dominującą. Ten dominujący model może utrudniać wolność wyrażania alternatywnych modeli przez grupy mniejszościowe lub nawet blokować ich tworzenie. A zatem grupa jest „niema”, ponieważ nie stanowi części dominującego systemu komunikacyjnego społeczeństwa, wyrażanego przez dominującą ideologię. W koncepcji Ardenera przemilczenia wiążą się z niewyartykułowaniem grup mniejszościowych4. Na gruncie socjologii problematykę dominacji badał m.in. Pierre Bourdieu. W jego ujęciu przemoc symboliczna to narzucanie znaczeń jako uprawomocnionych przy jednoczesnym ukrywaniu sił leżących u podstaw tego uprawomocnienia i narzucania. Podstawowymi mechanizmami dominacji kulturowej jest system prawny i edukacyjny. Narzucają one kulturę prawomocną wszystkim klasom (obywatelom), ale przyjmują ją jako swoją tylko dominanci, zaś przedstawiciele mniejszości dowiadują się w szkole, która kultura jest uprawomocniona przez państwo5. Zatem w istocie przemilczenia dokonywane przez mniejszość ugruntowują dominację większości. Innym pojęciem, które wymaga tutaj omówienia jest pamięć zbiorowa. Klasycznym dziełem dotyczącym tej problematyki są Społeczne ramy pamięci Maurice’a Halbwachsa. Autor twierdzi, że To właśnie w społeczeństwie człowiek normalnie nabywa wspomnienia, rozpoznaje je i lokalizuje. Policzmy wspomnienia wywołane w ciągu jednego dnia z okazji naszych bezpośrednich lub pośrednich kontaktów z innymi ludźmi. Zobaczymy, że najczęściej sięgamy do naszej pamięci jedynie po to, aby odpowiedzieć na zadawane przez innych pytania, lub na pytania, które, według naszego mniemania, mogliby nam postawić. (...) W takim właśnie rozumieniu istniałaby pamięć zbiorowa i społeczne ramy pamięci i tylko w miarę, jak nasza myśl indywidualna umieszcza się w tych ramach i bierze udział w tej pamięci, będzie zdolna do wspominania6. Zatem zbiorowości uzgadniają jak pamiętać, a zależy to od obecnego kontekstu, czyli od teraźniejszości. 3 Innymi przykładami było zatajanie przez ewangelików z diaspory (czyli spoza Śląska Cieszyńskiego) swego wyznania, czy przypadki skrywania swej tożsamości przez Żydów w okresie międzywojennym oraz gejów i lesbijek współcześnie. Zob. G. Kubica: Milczenie i dominacja. Przemilczenia międzykulturowe w perspektywie socjologicznej i antropologicznej. W: Przemilczenia w relacjach międzykulturowych. Red. J. Goszczyńska, G. Szwat-Gyłybowa. Warszawa 2008, s. 95-109. 4 Zob. S. Ardener: Introduction. W: Perceiving Women. Red. S. Ardener. London 1975, s. xii. 5 P. Bourdieu: Męska dominacja. Tłum. L. Kopciewicz. Warszawa 2004, s. 47. 6 M. Halbwachs: Społeczne ramy pamięci. Warszawa 1969, s. 4-5. �198 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Współcześnie na gruncie polskim pamięcią zbiorową zajmuje się wielu badaczy i badaczek, by wymienić socjologów: Barbarę Szacką, Andrzeja Szpocińskiego, Piotra Tadeusza Kwiatkowskiego, Lecha Nijakowskiego, a także antropologów: Katarzynę Kaniowską i Jacka Nowaka7. Dla moich poszukiwań przydatne jest pojęcie „wspólnoty pamięci” używane przez Lecha Nijakowskiego, który określił je następująco: „Jest to agregat osób (niekoniecznie grupa), które łączy określone doświadczenie biograficzne, nie zawsze o charakterze traumatycznym, oraz ich potomknów, którzy przejęli pamięć rodzinną”8. Autor rozważa w tym kontekście interesujący mnie tutaj szczególnie problem „dziadków w Wehrmachcie” na terenach wcielonych do niemieckiej Rzeszy. Na temat Ślązaków służących w niemieckim wojsku napisano już kilka prac historycznych i wspomnieniowych9, w regionalnych mediach problem ten czasami się pojawia10, na kanałach dokumentalnych można obejrzeć filmy na ten temat11, a ostatnio nawet przeczytać w ogólnopolskiej gazecie12, czy w internecie13. Jednak jak pisze Lech Nijakowski „Pamięć polskich Ślązaków nie była i nie jest jednak przez władze Rzeczpospolitej – trzeciej i ‘czwartej’ – uznawana”14, o czym według niego świadczy nieobjęcie przez byłego Prezydenta Lecha Kaczyńskiego patronatu nad obchodami 85 rocznicy przyłączenia Śląska do Polski. 7 Zob. m.in. B. Szacka: Czas przeszły, pamięć, mit. Warszawa 2006; A. Szpociński, P.T. Kwiatkowski: Przeszłość jako przedmiot przekazu. Warszawa 2006; P.T. Kwiatkowski: Przemiany pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego w okresie transformacji. Warszawa 2008; L.M. Nijakowski: Polska polityka pamięci, esej socjologiczny. Warszawa 2008; K. Kaniowska: Antropologia i problem pamięci. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 2003, nr 3-4, s. 57-66; J. Nowak: Mapy pamięci. Antropologia pamięci zbiorowej. Kraków (w druku). 8 L. M. Nijakowski: Polska polityka pamięci…, s. 145. 9 Zob. np. I. Sroka: Górnoślązacy w Wehrmachcie. W: Górny Śląsk i Górnoślązacy w II wojnie światowej. Red. W. Wrzesiński. Bytom 1997, s. 116-130; R. Kaczmarek: Górny Śląsk podczas drugiej wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Katowice 2006; L. Olejnik: Zdrajcy narodu? Warszawa 2006; R. Hajduk: Pogmatwane drogi: Warszawa 1976; B. Fabiańska, W. Filipek: Rekruci. „Karta”. T. 10, s. 7-25; A. Lysko: Losy Górnoślązaków przymusowo wcielonych do Wehrmachtu. „Biuletyn IPN” 2004. T. 6-7, s. 64-79; J. Kisza: Z Cieszyna do Olsztyna. „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie”, 2006, nr 9 (39); P. Rakocz, J. Wódz: Jak się żyło i jak się żyje Ślązakowi na Śląsku. Katowice 1996; J. Wódz: Ślązaków problemy z samoidentyfikacją społeczną – socjologiczna i antropologiczna analiza jednego życiorysu. W: Eseje socjologiczne. Red. W. Jacher. Katowice 2001, s. 55-65. 10 Ukazywały się artykuły w „Dzienniku Zachodnim”, audycje w Radiu Katowice oraz programy w TVP Silesia (np. wywiad Szołtyska z Alojzym Lysko wyemitowany 7 maja 2010). 11 Oprócz przywoływanego już filmu „Kolumbowie w mundurach feldgrau”, wyprodukowano także film „Dzieci Wehrmachtu”, o poszukiwaniach grobu ojca przez Alojzego Lysko. 12 M. Redzisz: Najlepsza pogoda w całych Czechach. „Gazeta Wyborcza. Duży Format” 04.11.08 (biografie kilku Ślązaków z Jabłonkowa na Zaolziu); A. Klich: Został z nich Maras. „Gazeta Wyborcza” 14.01.2010 o filmie „Dzieci Wehrmachtu”. 13 Zob. strony: „W znienawidzonym mundurze. Losy Polaków przymusowo wcielonych do wojska niemieckiego w okresie II wojny światowej” (istnieje od 2008 roku) http://www. wehrmacht-polacy.pl A także: http://www.historycy.org/index.php?showtopic=1016&st=30 14 L. M. Nijakowski: Polska polityka pamięci…, s. 156. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 199 Jacek Nowak zauważa, że państwo narodowe ma ciągle monopol na interpretowanie przeszłości, ale dają się zauważyć ostatnio procesy reorganizacji pól pamięci. Z jednej strony dotyczy to zmarginalizowanych grup mniejszościowych, które starają się włączyć swoje narracje do dominującego dyskursu, a z drugiej – kosmopolityzacja pamięci zbiorowej. Ponadto pamięć jest traktowana jako podstawa tożsamości jednostek i społeczeństw, porządkuje ludzkie doświadczenia i pozwala na interpretacje rzeczywistości15. Jacek Nowak prowadził badania terenowe na Ukrainie i w południowo-wschodniej Polsce – tych doświadczeń dotyczy jego najnowsza książka. Postanowiliśmy razem przyjrzeć się problemowi pamięci zbiorowej Ślązaków dotyczącej II wojny światowej, a także sprawdzić czy mamy do czynienia ze zjawiskiem tzw. post-pamięci, czyli obecności w narracjach następnych generacji doświadczeń antenatów. Badania terenowe przeprowadziliśmy we wrześniu 2009 roku w Ustroniu razem z grupą studentów socjologii UJ. Zostali oni przez nas wcześniej przeszkoleni nie tylko pod względem warsztatowym i teoretycznym, ale także historycznym, w odniesieniu do lokalnego kontekstu. Służyły temu moje wykłady oraz spotkania z ekspertami16, oraz obserwacja uczestnicząca nabożeństwa w jednym z ustrońskich kościołów protestanckich. W ten sposób, mimo iż nie należeli do wspólnoty pamięci ze swymi rozmówcami, dysponowali wiedzą, która pomagała im nawiązać z nimi kontakt i rozumieć kontekst opowieści. Uzyskaliśmy ogółem ponad 70 wywiadów. Z rozmówcami pamiętającymi II wojnę światową z własnego doświadczenia prowadziliśmy narracyjne wywiady biograficzne według modelu Fritza Schützego17, czyli najpierw swobodna wypowiedź rozmówcy opisująca jego lub jej własne życie, następnie pytania doprecyzowujące zadawane przez badacza oraz zestaw pytań dotyczących interesujących nas spraw: Volkslisty, służby w Wehrmachcie, a także kwestii tożsamościowych. Z młodszymi rozmówcami prowadziliśmy wywiady pogłębione zawierające pytania o wojenną historię rodzin oraz zestaw kwestii tożsamościowych. Rozmowy zostały stranskrybowane i poddane wstępnej analizie. Prezentuję tutaj jedynie pewien aspekt problemu dotyczący sposobu prowadzenia narracji.Z wywiadów z najstarszymi rozmówcami wyłania się dramatyczny obraz ich własnych przeżyć podczas II wojny światowej oraz doświadczeń ich rodzin. Oddaję głos samym narratorom, aby opowiedzieli o tym własnym głosem18. Tutaj Niemcy zrobili taką [akcję, że] 80% brali dorosłych ludzi co mieli 21 lat i dawali do podpisania Volkslisty. Ci, co byli proniemieccy, to mieli pierwszą, drugą grupę, a trzecią dostali ci, co tutaj stale mieszkali. I to tak groźnie nie wyglądało [na początku]. Ale tak perfidnie zrobili, tak teraz analizuję, że na przykład podpisali rodzice, to dzieci do 21 roku życia dostawały powołanie do wojska, do Wehrmachtu. Początkowo, 15 J. Nowak: Mapy pamięci…, (w druku) 16 Spotkaliśmy się z: Lidią Szkaradnik, dyrektorką Muzeum Ustrońskiego, Małgorzatą Kiereś, dyrektorką Muzeum Beskidzkiego w Wiśle; Janem Olbrychtem, socjologiem i politykiem, obecnie euro-posłem; Wojsławem Suchtą – socjologiem i redaktorem „Gazety Ustrońskiej”; Andrzejem Drobikiem, młodym historykiem prowadzącym w Ustroniu badania historii mówionej. 17 Zob. K. Kazimierska: Wywiad narracyjny jako jedna z metod w badaniach biograficznych, „Przegląd Socjologiczny” 2004, nr 1. 18 Pominęłam powtórzenia, dygresje i mniej istotne wątki co zaznaczyłam nawiasem okrągłym (...). Dopisałam [w nawiasach kwadratowych] słowa, które pozwalają zrozumieć treść. �200 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví jak rozesłali te powołania, to strach zrobili. Dużo tutaj w okolicy było [ludzi] co nie podpisali [powołania]. Za tydzień byli w Oświęcimiu, a za miesiąc przyszło pismo, że nie żyją. Taki terror był. Ja potem w 42 roku zostałem powołany [do wojska], no to początkowo nas w Austrii przeszkolili. Insbruk w tych okolicach. A potem byłem na froncie wschodnim. Ja trzy lata byłem na froncie wschodnim na pierwszej linii. Jakie ja miałem szczęście, że nic mi się nie stało, bo przecież kojarzycie, jak ktoś podpadł, to go na front wschodni wysyłali. Bo tam było straszliwie niebezpiecznie. Potem do niewoli się dostałem i przez rok byłem na Uralu w obozie, chorowałem tam nawet na malarię19. Jak wojna wybuchła to miałam trzynaście lat. No. I to chodziłam zaroz do niemieckiej szkoły, czyli pięć klas zrobiłam polskich a szóstą niemiecką. (...) To ten jeden rok zrobiłam tej szkoły, niemieckiej i w grudniu miałam czternaście lat, bo jestem w grudniu urodzona, no to mnie zabrali Niemcy na przymusowe roboty. Wtedy się to nazywało Waldenburg. (...) U takiego bauera wielkiego byłam. (...) Oni strasznie dużo mieli pola i bydła. I jo tam byłam najmłodsza, (...). A jo na przykład musiałam ziemniaków naobierać i ogień robić i baniaki po mleku przywozić, a byłam taka malutka, czternaście lat. Strasznie tęskniłam tam za mamą. Płakałam okropnie. (...) Ja, moi rodzice mieli Volkslistę. Dlatego jo po roku czasu, jak ja u tego bauera byłam, dlatego mogłam jechać do domu. A ci którzy nie mieli Volkslisty to zostali. (...) [Brat starszy] był na robotach przymusowych, w jakiejś fabryce szkła. I stamtąd go zabrali prosto do wojska. Chyba tam był ze dwa lata i zginął. On pisoł taki list, gdzieś koło Francji to było. Jak Niemcy kajś gdzieś wylądowali i tam była straszna walka. To on tam zginął. (...) To ja potem po roku czasu wróciłam do domu, pomagałam mamie. Potem chodziłam do pracy do niemieckiej fabryki. Nawet w fabryce granatów pracowałam20. Była wojna i to wszystko zmieniło. Trzeba było później do niemieckiej szkoły chodzić, no a potem do wojska, no i dość burzliwe były te lata tak że, nie bardzo lubię to wspominać, ale to każdy przechodził. (...) Jak się wojna zaczęła, to byłem w harcerstwie przed wojną, tośmy mieli takie spotkanie w centrum Ustronia w strażnicy. To nas posegregowali, ci starsi szli do Górek, ci harcerze, niby bronić Górek, a ci młodsi tośmy zostali w domu, trzeba było pochować ten strój harcerski, wszystko do skrzyni i pod gruszkę. To tam dziadek pochował. W pierwszym dniu wojny to narobili rzeczy, że będą strzelać z Górek i będzie straszna wymiana tego [ognia], aż tam pod Czantorię [poszliśmy], myśmy tam spali (...) jedną noc. A jakeśmy wstali, patrzyli, to Niemcy już szli, nie było sensu uciekać,. Znaczy brat uciekł na wschód z kolegami jeszcze innymi. A ja zostałem przy mamusi, nie byłem przecież dorosły jeszcze aż tak, żeby uciekać. (...) Matka umiała po niemiecku, bo do austriackiej szkoły chodziła i z tej racji dostała Volkslistę numer dwa, a tak to [inni Ustroniacy] mieli trzy, albo by było „P” [czyli Polak]. Ona „dwa” dostała listę, a ja, bo byłem niepełnoletni, automatycznie dostałem „dwa”. Ale to pomogło bratu, który siedział w koncentraku w Dachau. Mój brat, zaraz go zamknęli w trzecim dniu wojny. Przyszło gestapo, wzięło mi brata. Siedział dwa lata tam, w Dachau. Zbierali wszystkich Polaków, bo oni do polskiej szkoły chodzili (...). No i to tak, ale później się to przydało, napisała mama do Hitlera przez adwokatów i zwolnili [brata] po dwóch latach. I tak to było, ten okropny rozdział. (...) Dostałem się do niewoli amerykańskiej z niemieckim wojskiem. (...) Tam w dużym obozie, gdzieś osiem tysięcy nas było. Przeżyłem tam dużo, dużo rzeczy nieprzyjemnych. No to jak przyjechałem, matka miała Volkslistę numer 2 to, to jeszcze rehabilitacja ją czekała, bo trzeba było się zrehabilitować21. No a później wybuchła wojna. Uciekałem aż do Tarnopola. (...) No a później przychodziłem spadki. (...) To my musieli dwa tygodnie ustępy myć, łazienki na gminie, za karę, że my uciekali. No, ale później my pracowali w Goleszowie, ale musiałem pojechać do Niemiec, bo nie miałem Volkslisty. I nie można było 19 Wywiad nr 1. 20 Wywiad nr 53. 21 Wywiad nr 21. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 201 pracować tam Polakom w cementowni. Pojechałem do tych Niemiec. Pracowałem w Brzegu u Kubana. (...) No i później tata podpisał Volkslistę w 42 roku na wiosnę i zaroz mnie wzięli do wojska. Bo tatę chcieli wysiedlać. Powiedzieli mu, że jak nie podpisze Volkslisty, to go wysiedlą. Do Niemiec wywiezą na roboty. Tata się boł no i podpisał tę Volkslistę. Jak mnie wzięli do wojska, to byłem w takiej austriackiej armii. Nazywała się „Schi-Jagerbrigade” – narciarska brygada. No w tej narciarskiej brygadzie byłem długo, długo, aż się złożyło, że chciałem uciec, no [ściszony głos]. No i uciekłem. No uciekłem i tak się ukrywałem, aż przyszła ta polsko armia. I później musiałem się zgłosić do polskiej armii, bo tam na zachodzie to się krzywo patrzyli na tych, że w niemieckiej armii byli22. Chodziłam do szkoły, już potem niemieckiej podczas wojny, no i w czterdziestym trzecim w lutym został mój ojciec zabrany do Oświęcimia, więc żyłyśmy dalej z matką. (...) [Ojciec był później] w MauthausenGusen, a zmarł w Linzu i tam jest pochowany. W czterdziestym piątym w maju. Akurat do wojny, do końca wojny dożył, ale dalej nie przeżył, za bardzo był zaawansowany stan chorobowy. Wiadomo, po obozie, to co można się było spodziewać23. Jeszcze w 39 roku ojciec opuścił dom i poszedł, ponieważ ewakuowano kuźnię. (...) [potem] pracy już w kuźni nie otrzymał, bo tutaj byli Niemcy. (...) Najpierw pracował w lesie ciężko, ja tam obiady nosiłam pod Czantorię a potem został zmuszony do wyjazdu [na roboty], bo było: albo wyjedzie, albo do obozu, bo mój ojciec był zdecydowanym socjalistą (...). Ojciec pojechał do Niemiec w Wittenberdze pracował pod Berlinem, spali w takich ogromnych salach jak Prażakówka, jeden obok drugiego na betonie. Był bardzo chory, ale to już później. Ja miałam 3 braci i jedną siostrę. Kiedy mój drugi z kolei brat nie ukończył nawet 18 lat, została mamusia wezwana do urzędu i po prostu podpisać musiała tą Volkslistę „do odwołania” [czyli nr 3], nie minął miesiąc i go zabrali. To był rok 42, pracował przez rok, to znaczy nie pracował tylko tak był folksdinst? czy jakoś tak to się nazywało. A później był na froncie jako tak zwane gebelgstjeger, umiał na nartach dobrze jeździć i tam w Tyrolu ćwiczył w Austrii, potem był we Włoszech, w Chorwacji, ale w wieku lat 20 zginął. I zaczęła się tragedia. Ojciec miał do matki pretensje, że ona podpisała [Volkslistę], a z kolei ona była tu bezradna, myśmy mieli [jako Polacy] wszystkie kartki [żywnościowe] obcięte, nie było masła, niczego na kartkach, nawet słodyczy. Ja z młodszym bratem zachorowałam na szkorbut. Ojciec, pamiętam jak przysyłał kiełbasę z konia, to jak myśmy się cieszyli że dostaliśmy kawałek tej kiełbasy! (...) Ojciec wrócił w 44 schorowany i dzięki tu takiemu panu doktorowi Śniegoniowi który uznał to, że on nie chciał już tam wracać, to dostał zaświadczenie, że musi się dalej leczyć i tak tata został24. Oprócz szkoły podstawowej, która wypadła na okres wojny, kończyłem niemiecką szkołę podstawową. (...) Mój ojciec przed wojną był w armii polskiej, skończył szkołę podoficerską. W stopniu kaprala wyszedł z wojska, brał udział w wojnie przeciwko Niemcom, później do niewoli się dostał i po 2 czy 3 latach go znowu wcielili do Wermachtu. (...) A znalazł się we Francji, i tam nawiał do partyzantki i do armii polskiej się dostał. (...) No różne te stosunki niemieckie były, była straszna dyscyplina. Myśmy mieli gospodarstwo, matka sama gospodarowała. No więc wszystko było wyliczone, trzeba było rozliczać się ze wszystkiego. Zboże zebrało się. Tak że wyliczyli ile na chleb, resztę trzeba było odstawić. Świniaka jak się ubiło, no to też wyliczyli według systemu kartkowego ile na pół roku, czy na jak długo, wystarczyło. A nawet żarna pozamykali żeby nie można było mielić sobie coś tam na chleb czy czy mąkę mieć. Separatory, maselnice to zamykali, to zaplombowali i to była plomba założona żeby nie można było sobie masła zrobić bo mleko trzeba było odstawiać. No to czasem zebrał ktoś tę śmietanę z góry no i jakieś troszkę masła mógł zrobić. 22 Wywiad nr 34. 23 Wywiad nr 52. 24 Wywiad nr 5. �202 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví (...) I były kontrole. Przychodził policjant od czasu do czasu i patrzył czy plomba nie zdjęta z maselnicy, z separatora czy żarna te, różne młynki ludzie mieli na wsiach czasem takie. A jak to było [naruszone] no to straszne kary były25. W czterdziestym Niemcy mnie wywieźli do Hanoweru [na roboty przymusowe] i tam to była fabryka akumulatorów. (...) To była paskudna robota. Bo to była taka duża hala, tam wkładało się te płyty do akumulatorów, (...) i tam wychodziły te jakieś złe [wyziewy], co szkodziło dla zdrowia. (...) tak potem z Urzędu Miejskiego tu w Ustroniu tam do dyrekcji, gdzie pracowałem, dali wiadomość, że mnie mają wysłać do domu podpisać Volkslistę. Ja tu przyjechałem, nie wiem, ile miałem tego urlopu, czy dwa, czy cztery dni. Volkslisty nie podpisałem, powiedziałem „Ja nie jestem [Niemcem]”, pisałem się Polakiem. Bo Ślązaków brali zaraz do wojska Niemcy. (...) Pojechałem [potem] do Berlina, bo tam byli też ustroniacy. (...) W Berlinie z początku zamiatałem baraki i potem robiłem na holtzplacu. (...) Mieszkaliśmy w barakach, blisko było do fabryki, może pięć-siedem minut. (...) W Berlinie też robiłem jako fizyczny z początku, a tam śmy dostawali lebensmittelkarte, czyli karty żywnościowe dla obcokrajowców i tam były papierosy. A my nie palili. Tak, ten jeden urzędnik (...) z tej firmy, gdzie pracowałem, to bardzo dużo palił papierosów, dobry człowiek to był – to przychodził zawsze, no i nam zawsze zapłacił [za te papierosy]. Robiłem jako pracownik fizyczny, a potem kolega mnie zdradził, ale na dobrze [ze śmiechem], zdradził: powiedział, że ja pracowałem w biurze w Polsce i obliczałem zarobki dla pracowników fizycznych. Tak, on [ten urzędnik] mnie wziął do biura. (...) Pracowała też tam ze mną Fraulein Kubasch. To była panna. Ona tam miała jakiegoś, zdaje się, amanta, a on poszedł do wojska. (...) Szykowna panna. Ale ja jako Polak się bałem [z nią bliżej poznać], że mnie rozstrzelają, bo tam w razie czego to rozstrzelali Polaków [co współżyli w Niemkami]26. [Przed wojną] skończyłem tylko jeden rok gimnazjum w Cieszynie. Nastąpiła wojna, wróciłem do domu. (...) Rodzina cała była polska, moi bracia starsi oczywiście nie wyrazili zgode na przyjęcie Volkslisty. (...) No a ja przez różne perturbacje wojenne dostałem się do Francji. We Francji byłem w wojsku polskim, tak zwane Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. [Najstarszy brat] musiał uciekać, bo jednocześnie związany był z AK, musiał uciekać przed aresztowaniem i dostał się do Guberni. I tam przebywał. Natomiast dwaj młodsi bracia: jeden został na gospodarstwie, po ojcu gospodarstwo przejął i miał spokój, no ktoś tam musiał robić, pracować żeby nie upadło [i produkowało żywność]. Drugi brat przeszedł na gospodarstwo również, siostry swojej, ponieważ jej mąż został powołany do wojska niemieckiego i zginął na froncie i też miał spokój, ponieważ ktoś tam też musiał prowadzić, [bo Niemcy] pilnowali, żeby ta żywność była pod dostatkiem, i pewne ulgi dla Polaków, ewentualnie były, jeżeli ktoś zajął się takim zawodem. (...) Perturbacje [ze mną] były takie, że moja mamusia w związku z tym, że została wdową [i miała] to gospodarstwo, a że dzieci pełnoletnie odeszły z domu to miała Volkslistę numer 3, czyli taką, jaką tutaj na Śląsku wszyscy otrzymywali, za wyjątkiem tych, którzy ewentualnie mieli tam jakieś koneksje niemieckie, czy coś, to ci dostali wyższą klasę, czyli drugą, bo jedynki tutaj chyba nie było. I w związku z czym synek [chłopiec] mając siedemnaście lat podlegał w dalszym ciągu pod tą Volkslistę swojej mamy, a tym chłopcem byłem ja. I w związku z czym mając niecałych osiemnaście lat ściągnięto mnie przymusowo do wojska niemieckiego. I przebyłem w nim dwa lata. Z kolei udało mi się przedostać do armii polskiej we Francji i tam byłem aż do tego 48 roku, kiedy wróciłem do kraju27. Przeżywało się okropnie, przecież bracia byli w wojsku. Mój brat miał 18 roków i już szedł do wojska, bo ojciec przyjął Volksliste, a mama nie [przyjęła], była Polka. Brat był małoletni i należał pod ojca, tak więc 25 Wywiad nr 12. 26 Wywiad nr 48. 27 Wywiad nr 18. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 203 też zawezwali go do wojska a on był wysoki bardzo przystojny synek no i oni brali takich do wojska jako [do kompanii honorowej], musiał był freinger, to taki, że się zgadza, że idzie do wojska dobrowolnie. (...) I on już wiedział, co to będzie. I powiedział, że nie weźmie pióra do ręki, nie podpisze co będą chcieć, (...) i powiedział: „nie idę do wojska bo mama by zgineła, że jeszcze jo był szeł freiliger do wojska a potem to mówili ze my świnie, nadali nam” (...) I oni nie wiedzieli, co z nim zrobić. I posłali go z powrotem do domu, i przyjechoł do Cieszyna, szczęśliwy taki. No ale tak. Był 3 miesiące w domu i zaś go wzięli z powrotem do wojska (...). No i on mówił, że ten front już był tu koło Katowic w tym miejscu jego wysłali w samym najbardzej wysuniętym froncie. I jego wysłali bo to miała być walka najbardziej ostra. Niemcy z Ruskimi. No i on widział, że nie przeżyje, bo te okopy były takie coraz bardziej, a on był najbardziej wysunięty na tego nieprzyjaciela. I mówił, że tak w nocy myślał, że niektórzy palili papierosy, no i mioł papierosy bo oni dostowali papierosy no i mówił że te naboje co mioł tu na ten atak nastąpić. To te naboje wyrzucił a te naboje naładował papierosami. Bo miał zamiar że będzie uciekoł do Rusów. Bo nie ma innego ratunku. No i mówił ze tak księżyc świecił a takie krzaki były no i tak się czołgoł i jak był gdzieś za krzakiem to zaś bardziej lecioł i tak dolecioł do tego frontu rosyjskiego. I mówi że jak skoczył do okopu rosyjskiego, i tak po rusku, bo on troche po rusku umioł, że on jest brat „nie strzelaj my są bracio”, no i tak go zrozumieli po rusku, i zostawili go i potem go wzieli i go odprowadzili na komende ruską, i on był rany czy coś i jak widział [jakiś żołnierz rosyjski] z tej złości, bo on był jeszcze w mundurze niemieckim i „jak mnie uderzył w twarz, to mi zaroz czopka spadła z głowy” a ten, co go prowadził to zaroz mówi; „nie wolno ci go bić to jest nasz brat” i tak się wyratował. A mówił, że ich szef, co był major jakiś, to był prawdziwym Niemcem, nie umioł po polsku. To go zastrzelili. I potem [brat] wrócił z tej niewoli, nie był długo czy coś. Na takiej robocie na dworcach tam coś robił. Aż my się dowiedzieli, i potem go zwolnili i przyszedł28. Przytaczam te narracje, aby pokazać jak różne były przeżycia najstarszych Ślązaków, jak bardzo dramatyczne, a także – w jaki sposób o nich opowiadają. Zebraliśmy jeszcze kilka innych wywiadów z osobami, które pamiętały wojnę z własnego doświadczenia. Narracje te były bardziej obszerne i bogatsze w szczegóły, ale trudno je w krótkim artykule przytoczyć w całości. Jedna z nich dotyczyła służby w niemieckich oddziałach pomocniczych przy kopaniu rowów, a pod koniec wojny krótkiego epizodu frontowego, który skończył się dezercją. Inny rozmówca służył w Wehrmachcie jako telegrafista. Jeden z naszych interlokutorów opowiadał o swej współpracy z partyzantami. Były też opowieści kobiece, mówiące o wojennej codzienności i utracie bliskich. W ostatnich latach opublikowano kilka autobiografii ustroniaków, w których autorzy wspominają swoje wojenne doświadczenia. Pierwszą taką książką były Wspomnienia z minionego wieku Jana Małysza29, który nie przyjął Volkslisty i był wywieziony na roboty do Niemiec. Paweł Małysz w swej autobiografii Życie pełne bożych cudów30 opisywał podobne doświadczenia swej wysiedlonej rodziny. Bogusław Heczko na kartach Rozmyślań w cieniu lipy31 opowiedział o losach swych bliskich: próbach matki uwolnienia brata z obozu koncentracyjnego, przyjęcia przez nią Volkslisty nr 2 oraz swej służby w Wehrmachcie jako sanitariusza. W „Kalendarzu Ustrońskim” ukazywały się kolejne wspomnienia: zapiski wojenne ks. Pawła Nikodema32, Józefa Balcara 28 29 30 31 32 Wywiad nr 58. J. Małysz: Wspomnienia z minionego wieku. Cieszyn 2001. P. Małysz: Życie pełne bożych cudów. Ustroń 2003. B. Heczko: Rozmyślania w cieniu lipy. Ustroń 2002. A. Dorda: Zapiski ks. Nikodema. „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 58-63. �204 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví wspomnienia z robót przymusowych w Niemczech33; Ottona Windholza-Wineckiego o losach wojennych jego rodziny34; Adama Heczki, który był w Wehrmachcie w służbie wartowniczej (opowiadał również o swoich doświadczeniach w filmie dokumentalnym)35; oraz Ludwika Lipowczana o początkach wojny oraz o losach ustroniaków wcielonych do niemieckiego wojska (w internecie dostępna jest jego relacja ze służby w Wehrmachcie)36. Ważną pozycją jest książka o wojennych losach ks. Andrzeja Wantuły, w której zamieszczono jego opowiadania obozowe o doświadczeniach w Mauthausen-Gusen oraz listy do żony o służbie jako sanitariusza w Wehrmachcie37. Z kolei wiedzy na temat tułaczki wrześniowej oraz późniejszego życia w Ustroniu dostarczają wspomnienia Jana Wantuły38. Niedawno opublikowane dzienniki Jana Szczepańskiego relacjonują okres jego pracy przymusowej we Wrocławiu i Wiedniu39. Są to materiały powstałe bezpośrednio w okresie dziania się wydarzeń, które opisywały i dlatego nie zostały przeze mnie poddawane analizie, a służyły jedynie jako ilustracja. W moim archiwum posiadam nagrania wywiadów historii mówionej, które prowadziłam m.in ze Stanisławem Wantułą, zasłużonym rolnikiem i społecznikiem (synem Jana, a bratem Andrzeja). Pan Wantuła opowiadał o własnych doświadczeniach wojennych, a także przeżyciach swoich najbliższych. Razem z córką opracowałyśmy zbiór wojennej korespondencji i wspomnień dotyczący naszej własnej rodziny, gdzie znajdują się listy mojego dziadka, Józefa Kubicy, z obozu w Mauthausen-Gusen, z którego już nie wrócił, a także – ojca, Tadeusza Kubicy oraz jego brata Jana, z czasu ich służby w niemieckim wojsku40. Kilka transkrypcji wspomnień wojennych różnych osób znajduje się także w archiwum Muzeum Ustrońskiego41. Istnieją dwa całościowe opracowania historyczne dotyczące interesującego mnie okresu. Pierwszym z nich jest broszura Józefa Pilcha pt. Ustroń 1939-1945, której drugie wydanie (poprawione i rozszerzone) zostało opublikowane w 1978 roku, oraz rozdział monografii Ustronia autorstwa Krzysztofa Nowaka pt. Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945) z 2005 roku. 33 J. Balcar: Moja młodość w czasie okupacji. „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 82-85. 34 G. Kubica: Opowieść o dwóch fiakrach. „Kalendarz Ustroński 2000”, s. 100-110 (pierwotnie reportaż ten ukazał się w „Rzeczpospolitej” z 17/18. 07. 1999). Biografię Ottona Windholza-Wineckiego pt. Kangur z Ustronia autorstwa jego żony, Krystyny opublikowało w tym roku Muzeum Ustrońskie. 35 A. Michałek: Adama Heczko wojenne wspomnienia. „Kalendarz Ustroński 2006”, s. 224229; wypowiedź w filmie dokumentalnym pt. Kolumbowie w kolorze feldgrau z 2000 roku, autorstwa Pawła Woldana i Włodzimierza Filipka. 36 L. Lipowczan: Z wojennych zapisków ustroniaka. „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 48-51; Tenże: Przemilczany temat. „Kalendarz Ustroński 2007”, s. 92-95; Wspomnienia Ludwika Lipowczana W: http://www.wehrmacht-polacy.pl/relacja19.html 37 Losy wojenne ks. Andrzeja Wantuły. Red. B. Żyszkowska. Cieszyn 2005 (opowiadania Z doliny cienia śmierci były wcześniej opublikowane w Londynie w 1947 roku). 38 J. Wantuła: Tułaczka wrześniowa (fragment nieopublikowanego pamiętnika). „Kalendarz Ustroński 2010”, s. 182-189; J. Wantuła: Wspomnienia wojenne (1939-1945). W: Wybór źródeł do dziejów Ustronia. T. 2. Red. K. Nowak. Cieszyn-Ustroń 1998, s. 103-148. 39 J. Szczepański: Dzienniki z lat 1935-1945. Red. K.D. Kadłubiec. Ustroń 2009. 40 J. Heller, G. Kubica: Wojenne losy rodziny Kubiców z Ustronia, maszynopis. 41 W archiwum znajduje się relacja m.in. partyzanta Michała Gomoli. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 205 Zasługą pierwszego z autorów jest zestawienie listy ofiar okupacji hitlerowskiej (w tym także „obywateli polskich pochodzenia żydowskiego”) oraz więźniów politycznych, którzy przeżyli wojnę. Tekst broszury jest poświęcony głównie opisowi martyrologii ludności Ustronia oraz działalności partyzantów. Problem Volkslisty i Wehrmachtu jest jedynie wzmiankowany, choć należy to docenić, pamiętając o istniejącej wówczas cenzurze. Pilch zdobył się na także na następującą wypowiedź: Przedstawiając alfabetycznie sylwetki ofiar [okupacji hitlerowskiej], zdajemy sobie sprawę, że to tylko część tragedii jaka dotknęła naszą miejscowość. Ile cierpień, ile ofiar, ile łez kosztowała „Volkslista” tak zwanych „Volksdeutchów”, to jest mieszkańców, którzy przyjęli, a raczej zostali zmuszeni do przyjęcia listy narodowościowej, lub też jako młodociani otrzymali ją bez pytania za rodzicami, a zostali Polakami, trudno opisać i opowiedzieć. Stali się masą ludzi bez praw i przywilejów poza jednym: służenia Niemcom wytężoną pracą i służbą wojskową. Z powołanych, a właściwie przymusowo wcielonych do wojska niemieckiego około 110 obywateli Ustronia – według dotychczas zebranych danych – zginęło na frontach jako żołnierze 54 osób. Wielu z nich zginęło w czasie ucieczki „do wroga”, były wypadki rozstrzelania za dezercję, a nawet pierwszym otrzymanym nabojem popełniono samobójstwo. Sprawa ta wymaga osobnego opracowania. Czym innym była Volkslista w Generalnej Guberni, a czym innym na Śląsku i w naszym Ustroniu. Bez zrozumienia tej różnicy nie potrafimy pojąć rzeczywistości okupacyjnej w tak skomplikowanych warunkach, jakie zaistniały na Śląsku42. Przez lata PRL, a także i później, były to jedyne opublikowane słowa, które opisywały doświadczenia większości obywateli Ustronia. W opracowaniu Pilcha można znaleźć także ich wymiar statystyczny. W spisie powszechnym, który odbył się w Ustroniu 17 grudnia 1939 roku (nazywanym „palcówka”, gdyż na formularzu należało wykonać odcisk kciuka) kiedy na różne sposoby zniechęcano mieszkańców Ustronia do deklarowania polskości, rezultaty były następujące: 71% Ślązacy, 22% Polacy, 6% Niemcy. Później prowadzono akcję Volkslisty i zmuszano do jej przyjęcia. W kwietniu 1943 Polaków bez Volkslisty było już tylko 514 (na 6004 mieszkańców od 5 do 70 roku życia, czyli ok. 9%)43. Na całym Śląsku Cieszyńskim takich osób było w tym czasie prawie 40%44. Najwyraźniej lokalne władze w Ustroniu wykazywały się większą inicjatywą w nakłanianiu lokalnych mieszkańców do przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej, a ci mieli dużo do stracenia jako właściciele gospodarstw. Pilch pisał, że sprawa Volkslisty i służby w Wehrmachcie „wymaga osobnego opracowania”, ale sam się tego zadania nie podjął. Niestety nie zrobił tego również Krzysztof Nowak w swoim rozdziale w monografii Ustronia. Autor dotarł do wielu cennych źródeł, obszernie cytuje wojenne wspomnienia Jana Wantuły, ale opisuje rzeczywistość okupacji w Ustroniu z polonocentrycznego punktu widzenia. Najlepiej to widać w następującym zdaniu: „Zdecydowana większość ‘Ślązaków’ wywodziła się oczywiście z ludności etnicznie polskiej”45. Zatem autor uważa, że tożsamość autochto42 J. Pilch: Ustroń 1939-1945 (przyczynek do dziejów ludności miasta w okresie wojny i okupacji). Ustroń 1978, s. 41-42. 43 Tamże, s. 12-13. 44 Zob. J. Bahlcke: Śląsk i Ślązacy. Warszawa 2001, s. 185. 45 K. Nowak: Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945). W: Ustroń 1305-2005. T. 1. Ustroń 2005, s. 446. �206 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví nicznej ludności da się określić „obiektywnie” jako polską etniczność, a ewentualne deklaracje śląskości można jedynie opatrzyć cudzysłowem. Jest to dość anachroniczne podejście do problemu, gdzie pojawiają się ukryte założenia i przed-sądy zamiast rzeczowej refleksji. Autor nie rozważa problemu Ustroniaków wcielanych do Wehrmachtu, a jedynie na samym końcu swego tekstu umieszcza poległych w niemieckim wojsku w „bilansie ofiar”: Według dostępnych informacji, w latach II wojny światowej (...) w sumie zginęło ponad 200 Ustroniaków, w tym ponad 70 narodowości żydowskiej. Wiadomo również, że z ponad 200 osób powołanych do wojska niemieckiego z Ustronia, Hermanic, Lipowca i Nierodzimia zginęła połowa, przede wszystkim na froncie wschodnim, we Włoszech i Francji46. A zatem w wojsku niemieckim straciło życie około 100 osób, co stanowi trzecią część wszystkich ofiar poniesionych przez ludność Ustronia i okolicznych wsi w czasie wojny i okupacji (z czego trzecią część stanowiła ludność żydowska). Współczesny historyk nie poświęca jednak poległym w Wehrmachcie żadnej uwagi poza samą konstatacją, że takie ofiary miały miejsce. Z materiału autobiograficznego (pochodzącego z naszych badań, ale także istniejących publikacji) można wysnuć kilka wstępnych wniosków na temat sposobu prowadzenia narracji. We wszystkich opowieściach dotyczących wojny pojawiają się struktury procesowe nazywane przez Schützego „trajektoriami”. Termin ten oznacza „ciągi zdarzeń biograficznych o strukturze sekwencyjnej, zdeterminowane przez czynniki zewnętrzne, niezależne od jednostki”47. Dobrze to ilustruje następujący fragment: „Była wojna i to wszystko zmieniło. Trzeba było później do niemieckiej szkoły chodzić, no a potem do wojska, no i dość burzliwe były te lata tak że, nie bardzo lubię to wspominać, ale to każdy przechodził”48. Nie we wszystkich narracjach pojawiają się całe sekwencje charakterystyczne dla trajektorii, ale wszechobecne jest poczucie utraty możliwości wpływania na własne życie. Pojawiają się także „przesłonięcia”, czyli „częściowe lub całkowite pominięcia czy też luki w relacji doświadczeń biograficznych”49. Dotyczą one przede wszystkim służby w Wehrmachcie. Najlepiej owo przesłonięcie widać w jednym z wywiadów, kiedy to rozmówca opowiadając o swoim życiu zupełnie pomija pobyt w niemieckim wojsku, a informacja o tym pojawia się dopiero pod wpływem pytań badaczy. Ale przesłonięcia pojawiają się także w narracjach nie ukrywających faktu wcielenia do Wehrmachtu. Na przykład: „A potem byłem na froncie wschodnim. Ja trzy lata byłem na froncie wschodnim na pierwszej linii. Jakie ja miałem szczęście, że nic mi się nie stało (...)”50. To jest wszystko co rozmówca mówi o swej służbie i co bardzo swą lakonicznością kontrastuje z innymi fragmentami opowieści. Podobne przesłonięcie 46 Tamże, s. 484. 47 M. Prawda: Biograficzne odtwarzanie rzeczywistości (O koncepcji badań biograficznych Fritza Schutze). „Studia Socjologiczne” 1989. T. 115, nr 4, s. 86. 48 Wywiad nr 21. 49 K. Kazimierska: Wywiad narracyjny jako jedna z metod w badaniach biograficznych, „Przegląd Socjologiczny” 2004, nr 1, s. 82. 50 Wywiad nr 1. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 207 można zauważyć i w innych narracjach, na przykład: „No w tej narciarskiej brygadzie byłem długo, długo, aż się złożyło, że chciałem uciec”51. Wojenne opowieści mojego ojca niemal zupełnie pomijały okres pobytu na Krecie kiedy służył w Wehrmachcie, natomiast były bardzo szczegółowe i anegdotyczne w odniesieniu do późniejszego pobytu w Palestynie w szkole junackiej armii Andersa. Najbardziej obszerne i bogate w szczegóły są opowieści dotyczące pobytu Ustroniaków na robotach przymusowych czy w obozach koncentracyjnych (zarówno samych rozmówców, jak i ich najbliższych), a także w niemieckim wojsku, ale bez udziału w walce (a jedynie w służbie medycznej, wartowniczej, pomocniczej, łączności). Obecny jest we wszystkich tych narracjach motyw cierpienia, choć wprost mówią o tym głównie kobiety: „Strasznie tęskniłam tam za mamą. Płakałam okropnie” (o robotach przymusowych); „Przeżywało się okropnie, przecież bracia byli w wojsku”. Wszyscy rozmówcy, bez względu na to czy ich rodziny podpisały Volkslistę czy nie, usprawiedliwiali decyzje o przyjęciu niemieckiej listy narodowościowej i uważali za uzasadnione sytuacją. Poniższa wypowiedź dobrze to ilustruje: No i [Niemcy] wymyślili tak zwane Volkslisty, listy narodowościowe, które można było albo podpisać albo zabrali gospodarstwo, albo na roboty wywieźli, albo do pracy, tak że ludzie byli w rozterce. (...) Ludzie Niemcami nie byli, jak napisał [na spisie, że jest] Polakiem no to wtedy [miał] problemy (...). No to wymyślili jeszcze Schlesier, że jest Ślązakiem. No to ludzie na to poszli, bo to ani Niemiec, ani Polak, będzie miał spokój do końca wojny. No ale Niemcy sobie nie przewidzieli, że tak dużo się opowie jako Ślązacy. [Potem] był dekret fuhrera Hitlera, no i tych Ślązaków uznali jako, że to są Niemcy. No i te Volkslisty, potem były: listy narodowe. Były pierwsza, druga, trzecia, czwarta. Pierwsza to był Reichsdeutsche czyli ci co z Niemiec pochodzili, byli rodowitymi Niemcami. Druga grupa to byli Volksdeutsche, (...) mieli jakieś tam korzenie, a trzecia grupa to byli ci wszyscy Ślązacy, którzy dostali grupę trzy (...) „do odwołania”. (...) Na podstawie tej Volkslisty dzieci musiały do szkoły chodzić, były porządki niemieckie, trzeba było ich przestrzegać i ludzie zdolni do służby wojskowej byli wcielani do Wehrmachtu52. Motywy podpisania Volkslisty były różne, np. obawa przed wywłaszczeniem, co było istotne szczególnie w przypadku właścicieli gospodarstw; próba uniknięcia wysłania na roboty przymusowe; czy chęć pomocy bliskim: mężowi lub synowi w obozie koncentracyjnym, czy areszcie. Żaden z naszych rozmówców nie uznawał podpisania Volkslisty za coś nagannego moralnie. Uważa się je za działanie wymuszone sytuacją i usprawiedliwione chęcią ochrony rodziny i jej majątku. Choć trzeba jednocześnie zauważyć, że strategia ta okazała się tak samo ryzykowna jak nieprzyjęcie Volkslisty, a może nawet bardziej (zginęła połowa wcielonych do Wehrmachtu). Z niemal powszechną dezaprobatą spotykała się natomiast działalność miejscowych partyzantów, których oskarżano o to, że ograbiali mieszkańców a także sprowadzali na nich niebezpieczeństwo, gdyż okupanci stosowali odpowiedzialność zbiorową. Tłumaczy to jeden z rozmówców: Jak jest ratusz, jak jest park, to tu jest pomnik tych Polaków co to [ich Niemcy] rozstrzelali, ale to jest największa głupota tych [partyzantów]. To już cały Ustroń i okolice, wszyscy podpisali te Volkslisty. (...) A było parę takich, co nie podpisze, bo on się czuje Polakiem, miejscowy Ustroniak, on nie podpisze Volkslisty. Do partyzantki [poszli]. (...) I co zrobili? Tacy chuligani po prostu. Bo chodzili nocami, kradli byle co 51 Wywiad nr 34. 52 Wywiad nr 12. �208 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví i w lesie siedzieli. Tu był policmajster, tam gdzie policja teraz. Starszy policjant (...) to był starszy chłop, tak pomalutku chodził, dość przy sobie taki. I napad zrobili na niego, ta ustrońska partyzantka. Napad, pobili go, broń mu zabrali. Co Niemcy mieli zrobić? Na postrach parę tych Polaków wystrzelali i do Oświęcimia [wysłali]53. Innym działaniem, które spotykało się ze zdecydowanie negatywną oceną naszych rozmówców było donosicielstwo. Dla tego typu działalności nie znajdowano wytłumaczenia. Trudnili się tym procederem, według naszych inretlokutorów, głównie Niemcy, lub „proniemieccy” mieszkańcy: „Dużo było tej zdrady takiej, z naszej strony, ze strony naszych ludzi”54. Zatem na infamię zasługiwały przede wszystkim czyny wymierzone przeciwko członkom własnej społeczności, zaś usprawiedliwiano wymuszone groźbami koncesje na rzecz okupanta, czyli podpisanie Volkslisty. Niepodpisanie jej nie uznawano za czyn chwalebny, czy patriotyczny, a raczej za inny sposób radzenia sobie z sytuacją. Ogólnie rzecz biorąc wszyscy rozmówcy ujmują własne doświadczenia wojenne, a także przeżycia swoich najbliższych w kategoriach trajektoryjnych, opowiadają o sobie jako o ofiarach tego czasu: zarówno ci, którzy stracili bliskich w obozach koncentracyjnych, czy niewolniczo pracowali na przymusowych robotach, jak i ci, którzy służyli w Wehrmachcie, czy postradali tam ojca czy brata. Często zresztą oba scenariusze dotyczyły tej samej rodziny. Wszystkie opowieści są narracjami ofiar. Jest jednak pewna różnica: cierpienie i śmierć Ślązaków służących w niemieckim wojsku są nieobecne w sferze publicznej, a pamięć zbiorowa przesłania tę część swego dziedzictwa. Pamięć grupy jest utrzymywana świadomym wysiłkiem jej członków i grupowymi instytucjami55. W przypadku Ślązaków Cieszyńskich (nie tylko ich zresztą) nie było przez lata ani świadomego wysiłku pamiętania ani grupowych instytucji. Wspólnota była pozbawiona autentycznej reprezentacji, która potrafiłaby „przetrawić” pamięć zbiorową, opowiedzieć doświadczenia i poddać interpretacji. Instytucje, które działały na tym terenie (głównie szkoły i podmioty polityczne), realizowały polską politykę pamięci historycznej z jej martyrologią i walką z okupantem. Za czasów PRL bohaterami byli partyzanci (szczególnie komuniści lub ludowcy) i ofiary hitlerowców w obozach koncentracyjnych, za III RP – członkowie AK i żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Widomym tego przejawem są miejsca pamięci w przestrzeni publicznej. Najważniejszym punktem jest pomnik w sąsiedztwie ratusza wzniesiony w roku 1949 dla uczczenia „Pamięci tych, którzy polegli w obronie Polski podczas najazdu hitlerowskiego: złożyli życie w walce, zostali zamęczeni w więzieniach i obozach koncentracyjnych”. To przy nim kończą się obecnie wszelkie publiczne rutuały i składane są kwiaty56. Innymi miejscami pamięci są jeszcze pomniki: „Poległym partyzantom 1939-1945” z 1977 roku; kompozytora Jana Sztwiertni, który zginął w obozie koncenracyjnym, z 1995 roku; Jana Cholewy, bohaterskiego lotnika RAF, z 1997; 53 Wywiad nr 46. 54 Wywiad nr 28. 55 Zob. K. Nowak: Lata okupacji hitlerowskiej… 56 Zob. G. Kubica: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. M. Lubaś, G. Kubica. Kraków 2008, s.125-167. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 209 oraz upamiętniający miejsce, gdzie znajdowała się synagoga, z 1997 roku. Ponadto są jeszcze tablice: pamięci mieszkańców Ustronia rozstrzelanych 9 listopada 1944 oraz Jana Szczepańskiego, znanego socjologa i polityka. W lokalnych publikacjach również dominowała narracja partyzancko-martyrologiczna (vide broszura Pilcha). Dopiero od końca lat 90. XX wieku zaczynają się pojawiać teksty o innej pamięci dzięki działalności Muzeum Ustrońskiego i Towarzystwa Miłośników Ustronia, a także odwadze kilku najstarszych mieszkańców, którzy starają się opowiedzieć swe wojenne doświadczenia i upublicznić te opowieści. W czasie naszych badań zapytalismy rozmówców czy nie należałoby jakoś upamiętnić Ustroniaków poległych w niemieckim wojsku. Dla wszystkich było to zaskakujące pytanie. Do tej pory w ogóle nie rozważali takiej ewentualności. Te ofiary były nieobecne w przestrzeni publicznej. Odpowiedzi były dość zróżnicowane, choć większość pozytywnie się odniosła do takiego pomysłu. Obawy budziło ewentualne upolitycznienie tego gestu i przyjęcie go przez innych. W tej części wywiadu najbardziej dał się zaobserwować tzw. efekt badacza: niektórzy studenci uzyskiwali tylko odpowiedzi pozytywne, a inni tylko negatywne. Zatem sposób zadania tego pytania mógł decydować o odpowiedziach, szczególnie, że nasi interlokutorzy nigdy się przedtem nie zastanawiali nad tym problemem. Do niedawna problem wojennych doświadczeń Ustroniaków (a szczególnie służba w niemieckim wojsku) był obecny tylko w przestrzeni prywatnej, jedynie w rodzinach i wśród najbliższych znajomych poruszano te tematy. Niektórzy przedstawiciele pokolenia urodzonego już po wojnie nie tylko dobrze znają okupacyjne przeżycia swych bliskich oraz ich historyczny kontekst, ale można w odniesieniu do nich mówić o istnieniu post-pamięci. Doświadczenia ojców i matek „żyją” dalej w pamięci dzieci, szczególnie poczucie krzywdy, straty najbliższych, cierpienia. Ale spotkaliśmy się i z takimi przypadkami kiedy syn, czy córka znali tylko ogólne fakty dotyczące wojennych losów ojca, a szczegółów dowiadywali się np. przy okazji odwiedzin kolegi z wojska, czy od dalszych krewnych. Najmłodsze pokolenie ma zupełnie znikomą wiedzę na ten temat. Nikt z kilkorga najmłodszych rozmówców (19-25 lat) nie wiedział, co to była Volkslista. Nawet jeżeli znali jakieś fakty dotyczące wojennych doświadczeń swej rodziny, nie potrafili ich umieścić w lokalnym kontekście historycznym, ponieważ go nie znają. W szkole uczą się historii polskiej martyrologii i do niej usiłują dopasować informacje, które im opowiedziano w gronie rodzinnym. Dobrze ten problem ilustruje następujący fragment rozmowy: B: A słyszałaś coś o Wermachcie? O sytuacji w Ustroniu związanej z Wermachtem? R: Nic nie słyszałam na ten temat. B: A słyszałaś coś o wcieleniach ludzi, którzy tu mieszkali, do wojska niemieckiego? R: Osobiście nie słyszałam nic takiego wśród bliskich, ale przypuszczam, że większość ludzi na tym terenie jeżeli miała słabą wolę i się nie czuła Polakiem to przystępowała właśnie. Problem jest taki, że ci byli-Polacy, którzy wyprowadzili się w czasie II wojny światowej do Niemiec, wracają właśnie. Mają siedemdziesiątkę lub osiemdziesiątkę i wspominają jak kiedyś mieszkali w Polsce i ta sytuacja zmusiła ich żeby wyjechać i czasem takie osoby można spotkać57. 57 Wywiad nr 56. �210 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Pamięć o wojnie była i ciągle jeszcze jest jednym z istotniejszych kryteriów odróżniania autochtonów, czyli ludzi „stela” od tych „nie-stela”, którzy osiedlili się w Cieszyńskiem po 1945 roku. Rodzinne opowieści Ślązaków zasadniczo różnią się od pamięci innych mieszkańców. Jednak narracje Ślązaków nie istniały w przestrzeni publicznej, nie można było nabyć o nich wiedzy uogólnionej i zinterpretowanej w kategoriach lokalnej społeczności. Kontekst rozumienia zdarzeń wojennych stanowiła wspólnota doświadczeń autochtonicznych mieszkańców. Oni je rozumieli, ponieważ wszyscy przeszli to samo. Ludzie „nie-stela” mieli inne doświadczenia i nie potrafili zrozumieć śląskiego kontekstu. W jednym z wywiadów, kóre przeprowadziłam przed kilkoma laty z osobą, która co prawda urodziła się na tym terenie, ale jej rodzina pochodziła skądinąd, usłyszałam następującą uwagę: Mój ojciec, będąc oficerem polskim do `45 roku, nigdy po wojnie nie chciał mieć do czynienia z tym bagnem związanym z lokalnymi zbowidowcami, bo brzydził się podawać rękę ludziom, którzy służyli w Wermachcie. Nasza rodzina była bardzo nękana po wojnie58. Wojenne historie Ślązaków nie były rozumiane przez innych, dlatego trudno się dziwić, że nie chcieli się nimi dzielić. Ludzi „stela”, Ślązaków Cieszyńskich, łączy wspólnota pamięci oraz język śląski (gwara), jednak znaczenie tych czynników nie jest przez autochtonicznych mieszkańców rozpoznane jako ważne, nie uważają oni, że należy kultywować to dziedzictwo. Najmłodsze pokolenie nie zna wojennych doświadczeń swoich przodków, ani ich historycznego kontekstu, rozumie śląski, ale się nim nie posługuje. Hegemonia polskiej kultury uwidacznia się tutaj najpełniej. Ślązacy Cieszyńscy czują swoją odrębność, ale uznają polską kulturę za normę i się na to godzą. Można w tym widzieć przejaw hegemonii kulturowej w rozumieniu Antonio Gramsciego, czyli wytwarzania sposobów myślenia i postrzegania oraz wykluczania alternatywnych wizji i dyskursów59, czy dominujący model świata, blokujący alternatywne modele z teorii grup niemych Edwina Ardenera. Dobrze opisuje tę sytuację także koncepcja Pierre’a Bourdieu przemocy symbolicznej. Ślązacy dowiadują się w szkole, która kultura jest uprawomocniona i się na to godzą. Jednak widać pewne oznaki podważania hegemonii. Dotyczy to przede wszystkim pamięci zbiorowej i pojawiania się śląskiej wersji wydarzeń II wojny światowej, w której Ślązacy byli ofiarami bez względu na okoliczności i własne decyzje. Jest to przejaw łamania monopolu państwa na kształtowanie pamięci historycznej przez zmarginalizowaną grupę mniejszościową. Na razie ma miejsce pojawianie się przemilczanych dotąd opowieści w lokalnej przestrzeni publicznej, co może zapoczątkować proces włączania śląskiej narracji do dominującego dyskursu. 58 Transkrypcja wywiadu przeprowadzonego w 1999 roku, w moim archiwum. 59 Zob. T.J.J. Lears:, The Concept of Cultural Hegemony: Problems and Possibilities, „The American Historical Review” 1985. T. 90, nr 3, s. 567-593. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 211 Bibliografia: Ardener S.: Introduction. W: Perceiving Women. Red. S. Ardener. London 1975 Bahlcke J.: Śląsk i Ślązacy. Warszawa 2001 Balcar J.: Moja młodość w czasie okupacji, „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 82-85 Bourdieu P.: Męska dominacja. Tłum. L. Kopciewicz. Warszawa 2004 Dorda A.: Zapiski ks. Nikodema, „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 58-63 Fabiańska B., Filipek. W.: Rekruci, „Karta”. T. 10, 1993, s. 7-27 Hajduk R.: Pogmatwane drogi. Warszawa 1976 Halbwachs M.: Społeczne ramy pamięci. Warszawa 1969 Heczko B.: Rozmyślania w cieniu lipy. Ustroń 2002 Heller J., Kubica G.: Wojenne losy rodziny Kubiców z Ustronia (maszynopis) Kaczmarek R.: Górny Śląsk podczas drugiej wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Katowice 2006 Kaniowska K.: Antropologia i problem pamięci. „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 2003, nr 3-4, s. 57-66 Kazimierska K.: Wywiad narracyjny jako jedna z metod w badaniach biograficznych, „Przegląd Socjologiczny” 2004, nr 1, s. 71-95 Kisza J.: Z Cieszyna do Olsztyna, „Kartki Mazurskie. Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie”, 2006, nr 9 (39), http://diec.mazurska.luteranie. pl/pl/biuletyn/MTE_2006_09_39.htm Klich A.: Został z nich maras, „Gazeta Wyborcza” 14.01.2010, http://wyborcza. pl/1,75515,7450538,Zostal_z_nich_maras.html Kubica G.: Milczenie i dominacja. Przemilczenia międzykulturowe w perspektywie socjologicznej i antropologicznej. W: Przemilczenia w relacjach międzykulturowych. Red. J. Goszczyńska, G. Szwat-Gyłybowa. Warszawa 2008, s. 95-109 Kubica G.: Opowieść o dwóch fiakrach, „Kalendarz Ustroński 2000”, s. 100-110 Kubica G.: Śląskość i protestantyzm. Antropologiczne eseje o Śląsku Cieszyńskim, proza, fotografia. Kraków (w druku) Kubica G.: Tradycja, krajobraz i nowa lokalność. Kulturowa historia tworzenia publicznych rytuałów w śląskiej społeczności. W: Tworzenie kultury. Tradycja jako wymiar zmian społecznych. Studia z dziedziny antropologii społecznej. Red. M. Lubaś, G. Kubica. Kraków 2008, s. 125-167 Kwiatkowski P.T.: Przemiany pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego w okresie transformacji. Warszawa 2008 Lears T.J.J.: The Concept of Cultural Hegemony: Problems and Possibilities, „The American Historical Review” 1985. T. 90, nr 3, s. 567-593 Lipowczan L.: Przemilczany temat, „Kalendarz Ustroński 2007”, s. 92-95 Lipowczan L.: Z wojennych zapisków ustroniaka, „Kalendarz Ustroński 2002”, s. 48-51 Losy wojenne ks. Andrzeja Wantuły. Red. B. Żyszkowska. Cieszyn 2005 Lysko A.: Losy Górnoślązaków przymusowo wcielonych do Wehrmachtu, „Biuletyn IPN” 2004. T. 6-7, s. 64-79 Małysz J.: Wspomnienia z minionego wieku. Cieszyn 2001 Małysz P.: Życie pełne bożych cudów. Ustroń 2003 Michałek A.: Adama Heczko wojenne wspomnienia, „Kalendarz Ustroński 2006”, s. 224-229 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 212 Nijakowski L.M.: Polska polityka pamięci, esej socjologiczny. Warszawa 2008 Nowak K.: Lata okupacji hitlerowskiej (1939-1945). W: Ustroń 1305-2005. Praca zbiorowa. T. 1. Ustroń 2005, s. 437-487 Nowak J.: Mapy pamięci. Antropologia pamięci zbiorowej. Kraków (w druku) Olejnik L.: Zdrajcy narodu? Warszawa 2006 Pilch J.: Ustroń 1939-1945 (przyczynek do dziejów ludności miasta w okresie wojny i okupacji). Ustroń 1978 Prawda M.: Biograficzne odtwarzanie rzeczywistości (O koncepcji badań biograficznych Fritza Schutze), „Studia Socjologiczne” 1989. T. 115, nr 4 Rakocz P., Wódz J.: Jak się żyło i jak się żyje Ślązakowi na Śląsku. Katowice 1996 Redzisz M.: Najlepsza pogoda w całych Czechach, „Gazeta Wyborcza. Duży Format” 04.11.08,http://wyborcza.pl/1,76842,5874639,Najlepsza_pogoda_w_calych_Czechach.html Sholte B.: Toward a Reflexive and Critical Anthropology. W: Reinventing Anthropology. Ed. D. Hymes. Ann Arbor 1999, s. 430-455 Sroka I: Górnoślązacy w Wehrmachcie. W: Górny Śląsk i Górnoślązacy w II wojnie światowej. Red. W. Wrzesiński. Bytom 1997, s. 116-130 Szacka B.: Czas przeszły, pamięć, mit. Warszawa 2006 Szczepański J.: Dzienniki z lat 1935-1945. Red. K. D. Kadłubiec. Ustroń 2009 Szpociński B. A, Kwiatkowski P.T.: Przeszłość jako przedmiot przekazu. Warszawa 2006. Wantuła J.: Tułaczka wrześniowa (fragment nieopublikowanego pamiętnika), „Kalendarz Ustroński 2010”, s. 182-189 Wantuła J.: Wspomnienia wojenne (1939-1945). W: Wybór źródeł do dziejów Ustronia. T. 2. Red. K. Nowak. Cieszyn – Ustroń 1998, s. 103-148 Wódz J.: Ślązaków problemy z samoidentyfikacją społeczną – socjologiczna i antropologiczna analiza jednego życiorysu. W: Eseje socjologiczne. Red. W. Jacher. Katowice 2001, s. 55-65 Źródła internetowe: www.historycy.org/index.php?showtopic=1016&st=30 www.wehrmacht-polacy.pl Shrnutí Společenská paměť a kulturní dědictví – II. světová válka ve slezských biografických příbězích (předběžné výsledky výzkumu prováděných v Ustroni v roce 2009). Tento text obsahuje předběžné výsledky zkoumání společenské paměti na téma II. světové války prováděných v Ustroni na území Těšínského Slezska v září 2009. S respondenty z generace, která si období války pamatuje z vlastních zkušeností, byly provedeny biografické rozhovory, s respondenty z druhé a třetí generace podrobnější rozhovory. K analýze byly použity zveřejněné autobiografie a vzpomínkové články. �Grażyna Kubica: Pamięć społeczna i dziedzictwo kulturowe ... 213 Území Těšínského Slezska (a také i ostatní západní území II. Polské republiky) bylo zařazeno do německé Říše a platilo zde úplně jiné právo než v Generální gubernii. Slezané byli nuceni k podepisování německého občanství (Volkslisty), což následně způsobilo okamžitý nástup do Wehrmachtu. V Ustroni tak muselo nastoupit do německé armády kolem 200 osob, z kterých polovina zahynula. Tyto oběti nemají nikde svůj památník. Místa paměti uctívají pouze pozůstalí obětí, které zahynuly z německých rukou. Rozhovory občanů Ustroně o pobytech na nucených pracích, nebo v koncentračních táborech (které se zapisují do polských martyrologických vyprávění) jsou široké a bohaté na podrobnosti, obdobně jako nakonec i ty, týkající se služby ve Wehrmachtu, ale pouze na „bezpečných“ místech, jako je ostraha, zdravotnická služba nebo kopání zákopů. Aktivní účast v bezprostředním boji je zamlčována. Zajímal nás rovněž problém post-pamětí, to znamená přítomnosti zkušeností starší generace ve vyprávění potomků. Druhá generace má určité penzum vědomostí ohledně zážitků rodičů, ale třetí – ve velmi omezeném rozsahu. Obecně řečeno, neznají také ani kontext válečných událostí. Slezská skupinová paměť uchovává zejména tu část prožitků, která je v souladu s dominující polskou historickou pamětí. Je možno v tom vidět projev kulturní hegemonie v ponímaní Antonia Gramscia. Summary Social remembrance and cultural heritage – World War II in Silesian biographical narrations (preliminary results of the studies conducted in Ustroń in 2009) The text comprises preliminary results of the research into group remembrance concerning World War II, which was conducted in Ustroń (situated in Cieszyn Silesia) in September 2009. Biographical interviews were carried out with respondents who remember the war from experience and in-depth interviews – with respondents from the second or third generation. The analysis was also based on autobiographical publications and commemorative articles. Cieszyn Silesia (as the other Western territories of the II Republic of Poland) was incorporated into the German Reich and was subjected to different law than in the General Government. Silesians were often forced to signing the German nationality list, which resulted in the necessity to join the Wehrmacht. In Ustroń, about 200 people were taken to the German army, of which a half was killed. These casualties are not commemorated anywhere. Memorials remind only of those who were killed by Germans. The narrations of the residents of Ustroń, which focus on their forced labour or stays in concentration camps (they constitute a part of Polish martyrological tales), are extensive and rich with details. This also refers to the stories concerning the Wehrmacht service but in “safer” places such as the guard, medical service or at digging ditches. Active participation in war actions is left unsaid. The issue of post-remembrance (the presence of the older generation’s experience in the narration of their descendants) was also explored. The second generation has a certain knowledge of their parents past experiences; however, the third generation is familiarized with this experience to a very limited extent and in most cases they do not know the context of war events. Silesian group remembrance stores mostly this part of experience which “suits” the dominant Polish historical commemoration. This might be a symptom of cultural hegemony in Antonio Gramsci’s understanding. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0d3ab69c2c6dec825e6f0e0d0b18d6b.pdf 150419c144d37033954f8e7762880222 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2838 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2645 Title A name given to the resource Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Malinowski=Staś Witkiewicz w Dziennikach Bronisława Malinowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.306-331 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica, Grażyna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI (SELECTED A N D PREPARED GRAŻYNA KUBICA) BY Staś Witkiewicz in the Diaries of Bronisław Malinowski - - - an interpreter of behavior and emotional reactions; an astronomy teacher; an empathizer; a demystifiet of erotic infatuations; a coworker in photographing and developing prints; a person unaware of evoking an obligation to come to his aid; a reveler; an alter ego who is often right, though M . refuses to admit it; a ttavelling companion (also in the metaphorical sense); a student of ethnography who needs to be trained and engaged; a fellow tourist experiencing the same stimuli; the object of envy ovet his artistic talents (even in music); a troublesome companion (lamenting and not doinj the right thing); a patty to a dramatic sepatation; a representative of a world from which M . had already taken leave, but not without some feelings of guilt; the cause of longing for his company; the subject of laments over the loss of a real friend seen as a factor augmenting personal value; a disfunctional element in everyday routine; an impossible petsonality; - T - a possible reason for a spoiled date; a frequent cause for discomfort; - he earliest diaries, written by the young scholar while on the Canary Islands, primarily constituted a self-analysis and his friend appears not even once. Staś Witkiewicz is also rarely mentioned in the Leipzig diaries, but becomes a constant element of Bronisław Malinowski's life in Zakopane, and runs through his recollected memories while in New Guinea. In his friend's notes, Witkiewicz appears as a character whose roles are many. Here I present these aspects in order of appearance: - a confidant in mattets of erotic conquest; - a comrade in partying and joking; - a dreamtime spectre; - - - - a gossip-monger on the subject of mutual friends; the ideal of a nonconformist - an artist convinced of his own worth, snubbing the rest of the world - and sometimes subject to criticism for this; a sketch and portrait artist; a sparring partnet (in wrestling); an adversary in fights and quarrels; an artistic demobilizer; an interlocutor in "essential" conversations (on metaphysics, philosophy, art, women, or the "real" values one possesses, drama theory, the influence of knowledge on cteativity, on sociology and its attitude towards practical opinions); a pacifier of emotional needs; a catalyzer of fears whether this very friendship would be either, due to the separate directions of their development, enriching or trivializing; the object of admiration; the subject of affection; a measure of M.'s perceived creative infertility; a genius; a personality precluding complete openness; the exponent of a postulate of striving for selfimprovement and individual progress; the authot of novels which tecall things past; 306 - an advocate of the concept that one should take advantage of any potential source of inspiration; - the friend betrayed. This inventory illustrates the intensity of their friendship, its depth and psychological meaning for both of these developing personalities. It also explains the reason why the friendship could not ptevail once both their individual characters had been shaped. Bronio and Staś could be friends; Malinowski and Witkacy could not. Following this introduction are those fragments of Malinowski's diaries in which he refers to his friend, Staś Witkiewicz, mentions him, or quotes his ideas. 13.12. [1909]* The entire Kraków affair was a physiological excrescence on my life. Motives of self-infatuation were what dir[ectly] pushed me to achieve - better yet, singular motives of "achieving"; thus my heated excitement just before reaching the finish line. * T h e fragments of diaries written in Leipzig after the graduation ceremony of his doctoral degree, in Kraków at the end of 1909. Regards a certain brief love affair �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO W najwcześniejszych zapiskach, będących głów­ nie autoanalizą, a sporządzonych przez młode­ go uczonego na Wyspach Kanaryjskich, poitać przyjaciela nie pojawia się ani razu. Rzadko bywa wzmiankowana w dziennikach pisanych w Lipsku, nato­ miast Staś jest stałym elementem życia zakopiańskiego, a na Nowej Gwinei powraca we wspomnieniach. (WYBÓR I O P R A C O W A N I E GRAŻYNA KUBICA) Witkiewicz w notatkach przyjaciela jest postacią speł­ niająca, wiele ról, które niniejszym prezentuję w kolejno­ ści pojawiania się: powiernik erotycznych podbojów; kompan w zabawach i towarzysz kpin; mara senna; obgadywacz wspólnych znajomych; ideał nonkonformisty (ar­ tysty przekonanego o swojej wartości, lekceważącego re­ sztę świata), którego się czasami za to krytykuje; portreci­ sta malarski i rysunkowy; sparingpartner (w mocowaniu się); adwersarz w kłótniach i awanturach; obiekt demobilizujący attystycznie; interlokutor w rozmowach „istot­ nych" (o metafizyce, filozofii, sztuce, kobiecie, warto­ ściach „prawdziwych", które ma się w sobie, teorii drama­ tu, wpływie nauki na twórczość, myśleniu magicznym, so­ cjologii i jej stosunku do praktycznych zapatrywań); przedmiot zaspokojenia potrzeb uczuciowych; katalizator obaw, czy ta przyjaźń ze względu na rozbieżne kierunki ich rozwoju będzie wzbogacająca czy przeciwnie - banalizująca; przedmiot podziwu; obiekt czułości; miara własnej ar­ tystycznej jałowości; geniusz; osoba uniemożliwiająca pełne otworzenie się przed nią; eksponent postulatu pra­ cy nad sobą, walki i postępowania naprzód; autot powie­ ści, która jest przypomnieniem dawnych rzeczy; ewentu­ alny powód zepsucia randki; częsta przyczyna speszenia; intetptetator zachowania i reakcji uczuciowych; nauczy­ ciel astronomii; współodczuwacz; demistyfikator erotycz­ nych zauroczeń; współpracownik w fotogtafowaniu i wy­ woływaniu zdjęć; nieświadomy powód obligacji pomocy sobie; współbiesiadnik; alter ego, które ma rację, mimo iż M. się do tego nie chce przyznać; towatzysz podróży (tak­ że jako metafory życia); adept etnogtafii, którego trzeba przyuczyć i zaintetesować pracą; współodbiorca wrażeń turystycznych; przedmiot zawiści o artystyczne talenta (nawet w muzyce); kłopotliwy towarzysz (bo rozpacza i nie robi tego, co trzeba); strona dramatycznego rozsta­ nia; reprezentant świata, z któtego M . już wyszedł, ale ma z tego powodu wytzuty sumienia; powód tęsknoty za swo­ im towarzystwem; przedmiot żalu za stratą prawdziwego przyjaciela, który jest współczynnikiem pomnażającym wartość indywidualną; element dysfunkcjonalny w co­ dziennej rutynie; osobowość niemożliwa do zniesienia; zwolennik koncepcji, że należy wykorzystywać każde po­ tencjalne źródło natchnienia; zdradzony. Spis ten ilustruje intensywność tej ptzyjaźni, jej głębo­ kość i psychiczne znaczenie dla obu kształtujących się in­ dywidualności. Tłumaczy także niemożliwość trwania tej sytuacji w okresie, kiedy indywidualności te się już skry­ stalizowały. Bronio i Staś mogli się przyjaźnić, Witkacy i Malinowski już nie. Staś Witkiewicz w Dziennikach Bronisława Malinowskiego Poniżej ptezentuję te fragmenty dzienników Bronisła­ wa Malinowskiego, w których odwołuje się on do swego przyjaciela, wzmiankuje go lub przytacza jego myśli. 13X11 [1909]* Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na mojem życiu. Bezpośrfednio] do osiągnięcia pchały mnie motywy miłości własnej - lepiej specyficzne motywy „osiągania"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem dojściem do mety. Nieostrożność. Potem zupełne, patolo­ giczne zatracenie (attofia) odporności indywidualnej. Zgadzam się na przyjazd do Lipska etc. (Swoją drogą po­ stawiłem to tak, że au fond byłem zupełnie zabezpieczony i wówczas wyrzucałem sobie małostkowe Krumergefuhll). Fakty: Spotkanie u Botk[owskich]. U Sauera idę oświad­ cza mi się; moja attitude: złośliwa chęć nabierania mnie, aby wydać na łup mężowi. Nie umiem pojąć naiwności. Wawel. Oświadczenia form[alne] i przyrzeczenia u Bizanca. Opowiem to sobie ze St[asiem] Witkiewiczem]. D u ­ ma nie pozwala mi uzależniać się od takich powodzeń. - U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór (?) Na drugi dzień u Heli po południu w hotelu wieczór burzliwy (z Tymbeuszem). Na drugi dzień z Helą ich szukam znaj­ duję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Botkowski: każ­ dy po jednym sztosie). Po obiedzie u mnie i u Kwietniew­ skiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znuże­ nie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicznie czu­ ję [że] nie jest niczem dla mnie, a że jej pożądam; ptzykro mi to.(...) 21 I I Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie opanowuję się i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Bali' szeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert ka­ meralny Beeth[ovena]. Słuchamy analitycznie]: brak 307 * Pisane w Lipsku po uroczystej promocji doktorskiej, która miała miejsce w Krakowie pod koniec 1909 roku. Dotyczy pew­ nego krótkotrwałego romansu �KJrażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Heedlessness. Then complete, pathological loss (atrophy) of individual immunity. I agree to go to Leipzig, etc. (Anyway, I left it in such a way that I was au fond completely shielded, and then blamed myself fot petty KrurnergefuhV. Facts: A gathering at the Bork[owskis). A t Sauer's, I go, she entices me; my attitude: a vicious urge to deceive me so that she can deliver me as quarry for her husband. Can't comprehend naivety. Wawel. Form[al] declarations and pledges at Bizanc. - We'll chat about this with St[asiem] Witkiewiczem]. Pride doesn't let me become dependent upon such successes. - A t the Staszewskis (still distrustful). Evening (?) The next day at Hela's in the afternoon in the hotel, stormy evening (with Tymbeusz). The next day, with Hela, go looking for them, find them at Sauer's with Staś - quarreling (Borkowski: each takes a hit). After lunch at my place and at Kwieniewski's. Nausea and 2 hits at their place. Promotion, booze, exhaustion; the last hit after my graduation on the second day. Psychologically I feel that she's nothing to me but I want her; feeling bad about that. (...) 21.2. [1910] Yesterday. In bed, generally aroused, get myself undet control and fall asleep soundly. Dream about hitting on Mrs. Baliszecka, Tad Smol. and St[a ] Witk[iewicz] - chamber concert of Beeth[oven]. Listening analytically: lack of differentiation of intervals] and harmony. We're playing more directly but not [??] the culmin[ating] octet, a marvelous thing! Later weaker. Get myself under control: a real int[ernal] success (a propos, Nalep[iński]'s saying {through a conversation with M[om] about if I had lost my urge to work}). (...) 15.03. [1910] (...) But I don't yet have a brutal enough resistance and splendid nonchalance so as to ignore the moods of others (s[uch] a[s], for instance, Staś). If I'm boring and bore others, out of some stupid desire to bow before them, I can still break through ['enceinte sacre of individuality (sense of self) and fall in with the herd [herd instinct]. Olcza 25.9.11* I'm here to gain strength and get focused (...). Staś comes. Nonessential conversations. We go together. Beautiful mountains, made picturesque by the fog creeping up onto the peaks. I take the high road; highlander children, amused by the fact that I don't have a hat, discomfit me. Go down to the circle; go to dinner. Tadzio; we talk about Staś (childishness and cynicism). The need to write a diary. Walk with him along the road. Wednesday 27.9.11 (...) Eat lunch; feeling stimulated by arsenic; learning Arabic; Staś, Tadzio, and Mrs. Biedrzycka come over. Go roundabout with them, through the mill. (...) Eavesdrop on Tadzio and Staś' funny conversation. Then dinner; conversation about Chwistek; his hatred towards me, and Wasserberg's. This disconcerts me a bit. In the evening I ruminate about that, feel a sadness and need to turn to objective things. A t times a desire to just spit on that Kraków garbage dump... but no. Thursday 28.9.11 (...) Staś comes; I go to Mrs. Solska's. Feel ill at ease: font, a rather refined and handsome brunette. (...) Go up Antal[ówka]; Staś and others are there, brief. Returning, meet Tadzio and go to the circle. Conversation about Staś ; about the value of ethical principles. Saturday 30th. (...) Tadzio at home; tells me that Staś was at S[olska]'s. O n Sunday, 1.10. Rain pouring since morning. (...) Later above the waterway to Zakop[ane], lunch at Mrs. Witk[iewicz's]. Staś makes faces. Feel uncomfortable there. (...) Go with M [ o ] m to Mrs. Witk[iewicz's]; making excuses for Staś. Later go to the Pharm[acy] and come back for dinner. Bola talks a lot. Escort her to the railway station with Staś. Coming back we talk about his father and Mrs. Demb[owska's] attitude toward art. In the evening we talk some more about Tadzio and make fun of him a bit. Sleep poorly. O n Mond[ay]. Tired. Rise slowly. Read Simmel. Then Staś. Breakfast. He starts to draw me. Tadzio. "Pikiert" is my "pimp." (...) Tuesday 3rd. (...) Briefly Arabic, Tadzio, cold, Staś . Go to Kuźnice and try to concentrate. Go home. Sleep at 10. * Brief journal written in Zakopane over the course of two weeks in September of 1911 Wednesday 4th. (...) Breakfast at home; Staś comes. After washing 308 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W Di rozróżniania interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej bezpośrednio, ale nie [?.'] oktetu kulmin., bajeczna rzecz! Dalej słabiej. Opanowuję się: wewn[ętrzne] powodzenie rzeczywiste (apropos powiedzenia] Nelep[ińskiego] {po­ przez rozmowę z M[amą] o tem, czy straciłem szwung do pracy})- (•••) 15 I I I (...) Ale nie mam jeszcze dość brutalnej odporności i wielkopańskiej nonszalancji, ażeby ignorować nastrój innych (t[ak] j[ak] np. Staś). Jeżeli się nudzę i innych nu­ dzę, potrafię przez głupią chęć nagięcia się przełamać l'enceite sacri indywidualności (poczucie siebie) i wpaść w stado. Olcza 25 IX 11* Jestem tu, aby się wzmocnić i skupić. (...) Przychodzi Staś. Rozmowy nieistotne. Idziemy razem. Śliczne góry, uplastycznione mglą, która zachodzi na szczyty. Idę gótą; peszą mnie góralskie dzieci, które radują się, że nie mam kapelusza. Schodzę do kółka; idę na kolację. Tadzio; mówimy o Stasiu (dziecinność i cynizm). Potrzeba pisania dziennika. Idę z nim po szosie. Środa 27 IX 11 (...) Jem obiad; czuję się podniecony arszenikiem; ro­ bię arabski; przychodzi Staś, Tadzio i pani Biedrzycka. Idę z nimi naokoło, przez młyn.(...) Podsłuchuję Tadzia i Sta­ sia zabawną rozmowę. Potem kolacja; rozmowa o Chwist­ ku; jego do mnie nienawiść i Wasserberga. To mnie tro­ chę peszy. Wieczór to przeżuwam, czuję smutek i potrze­ bę zwrócenia się do rzeczy objektywnych. Chwilami chęć plunięcia na ten krakowski śmietnik... ale nie. Czwartek 28 IX 11 (...) Przychodzi Staś; ja idę do p. Solskiej. Czuję się skrępowany: font, brunet dość wytworny i przystojny. (...) Idę na Antał(ówkę); tam Staś i inni, krótko. Wracając spotykam Tadzia i idę do kółka. Rozmowa o Stasiu; o war­ tości zasad etycznych. Sobota 30=tego (...) W domu Tadzio; mówi mi że Staś był u S = ej. W Niedzielę 1.Х. deszcz leje od rana.(...) Potem po­ nad wodociągiem do Zakopfanego] u pani Witk[iewiczowej] obiad. Staś robi miny. Czuję się tam speszony. (...) Idę z M = m ą do pani Witk[iewiczowej]; wyjaśnienia za Stasiem. Potem do Apt[eki] i wracam na kolację. Bola dużo gada. Odprowadzamy ją na kolej ze Stasiem. Wraca­ jąc mówimy o jego ojcu i stos[unku] p. Demb[owskiej] do •INIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO twórczości. Wieczór jeszcze gadamy o Tadziu i ośmiesza­ my go trochę. Śpię źle. W Poniedziałek]. Zmęczony. Wstaję powoli. Czytam Simla. Potem Staś. Śniadanie. Zaczyna mnie rysować. Ta­ dzio. „Pikiert" moim „rajfurem". (...) Wtorek 3=go. (...) Krótki arabski, Tadzio, zimno, Staś. Idę do Kuźnic i staram się skupić. Do domu. Spać 0 10=tej. Środa 4=tego. (...) W domu śniadanie; przychodzi Staś. Po umyciu się et cet. idę na rydze. Dzień pogodny, a słońce tak dopieka, że oczywiście głowa mnie zaczyna lekko boleć. Kąpiel słoneczna. Długa ewakuacja, wracam do domu. Tam obiad ze Stasiem, potem malowanie i lek­ cja arabskiego równocześnie. Mocuję się ze Stasiem; przy­ chodzi Saski. Potem herbata i idę ku Murzasihlu.(...) Dziś Czwartek 5 = tego.(...) Obiad ze Stasiem. Piję herbatę, potem pozuję mu. (...) Dziś Piątek 6=ty. (...) Czytam powieść (!) Potem Staś, idę z rydzami do p. S. Haneczka [córka Solskiej] bawi się klockami, a my na nią patrzymy.(...) Ze Stasiem przed wyjściem kłótnia a propos jego uwagi o „kanalii". Myślę nad tem i nad ułożeniem tych spraw. Przed obiadem spo­ tykam go, rzucamy kamienie, przychodzi Tadzio. Rysowa­ nie (...) Niedziela 8=ego. (...)Przez Bachledzki Wierch do Apteki. Tam obiad, potem Staś i pani Witk[iewiczowa], Mama i damy osobno, a my w aptece. Potem na kolej. Z Anielcią na Olczę. Rozmowa istotna; wyjaśnienie interpretacyi - TS. [Tadeusza Szymberskiego?] naszego stosun­ ku. Postawienie nowego programu: żadnych wyjaśniań 1 sztucznych sytuacyi; tylko rzeczy istotne. Konstatujemy brak wypuszania się nad innych i przyznawania uznanych wyższości - stąd wzajemny szacunek. Potem do Tadzia cudna noc księżycowa. Ja tite a tete z ZB. wściekły (rysun­ ki Goi). Gromadzi to we mnie pewną energię. Rozchodzę się ze Stasiem i idąc myślę o mojej przyszłości i jej nie­ płodności. Nie można było nic zrobić. Teraz chodzi o uło­ żenie [?] rzeczy przyszłych na podstawie tego, co było. (...) 11 V I I I 12* Wczoraj był Staś. Byłem zmęczony i głowa słabo funkcjonfowała]. Przyszedł o 6 = tej, około 7=mej poszliśmy brzeżkiem nad kółkiem aż do szczytu. Potem na Gawla­ ków z powrotem. Z początku mowa o dram[acie] Nal[epińskiego] i o jego możliwościach metafizycznych]. Potem o stos[unku] do kobiet - w kierunku czystej przy­ jaźni. ,,Kob[ieta] posiada intuicję chwili, ale nie posiada * Obszerny manuskrypt pisany w Zakopanem jesienią * Krótki dziennik pisany w Zakopanem przez dwa tygodnie tych zapisków jest Zenia Zielińska, malarka we wrześniu 1911 roku 309 1912 roku, którego transkrypcji jeszcze nie ukończyłam. Bohaterką �.х«^и.и - Ы AS WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI up etc., go to pick mushrooms. Nice day and the sun is so strong that naturally my head starts to ache a bit. Sunbathing. Prolonged evacuation, go home. Lunch there with Staś, then painting and an Arabic lesson simultaneously. Grapple with Staś; Saski comes. Then tea and I head towards Murzasichle. (...) Later about Litw[iniszyn] and his nontecognition of ar and recognition only of life itself. My metaph[ysical] theory delineates vitality. Does Staś see me from the ins[ide]? That's what is important to me. Fot the time being, this is an Existent/rage for me - that is, that I myself don't see myself from the ins[ide]! A n d that is the way it is. Exactly what I am looking for here is something that grants an int[ernal] order of values. I don't have this now. Have I lost this because of my affair with N? Did the playing out, concentrating on those experiences draw my en[ergy] from the summits of the spirit? Will I still be able to find the spring in myself now? Need to discern some tr[ue] values in things past - check out what among them was bluster and trumpery - and segregate that from the essential values. - Tonight I decided to tecall my dreams according] to Staś' rec[ipe] and indeed I dreamed an entite series: my last conversation with Znamierowski]. (...) Today Thursday 5th. (...) Lunch with Staś. Drink tea, then pose for him. (...) Today Friday 6th. (...) Read a novel(!) Then Staś, take mushrooms over to Mrs. S[olska's], little Hanna [Solska's daughter] plays with blocks and we observe her. (...) Just before leaving a quarrel with Staś over his comments about "riff-raff." Think this over and a way of settling these matters. Meet him before lunch, we toss stones, Tadzio comes. Sketching. (...) Sunday 8th. 13.8.12 (...) Ovet Bachleda Ridge to the Pharmacy. Lunch there, then Staś and Mrs. Witk [iewicz]. Mom and the women by themselves and we in the pharmacy. Then to the train. Go with Aniela to Olcza. Essential conversation; explanations of interpretations - and our attitude to T.S. [Tadeusz Szymberski?]. Establish a new program: no explanations and artificial situations; only the essential things. Ascertain a lack of getting ruffled up over others and of accepting recognized values thus mutual respect. Then to Tadzio's, beautiful moonlit night. I rite a tete with ZB., furious (Goya's drawings). This rallies a certain energy in me. Leave Staś and, while walking, think about my future and its infertility. Nothing could have been done. Now it's a matter of settling [?] future matters on the basis of what has been. Now I must get oriented in my proper direction (as Staś very rightly observed, this direction has to effloresce out of me after all) and concentrate strength in this d i r e c t i o n ] . Moreover, I have to see my goal and that wellhead at the goal from which the fortifying water of life vigot flows. Inasmuch as I'm moved by some mechanical drive - with some impression that now is the best it can be - then, with my psychological] constitution, I won't get far. (...) Brief gathering these few days in Olcza: (...) I n Zakop[ane] the abs[ence] of Hel[ena] and Staś at the station disturbs me. Go to Ślimak, Tadzio is there, then to the Phar[macy]. Letter from N - Later the three of us go to Olcza. (...) O n Mond[ay] morning Soimenbad, then a little work (don't remember very well already), then via Solska and Antal[ówka] to Zakopane at Staś', the Pharmacy and return home by wagon with Tadzio. (...) O n Thutsday I go to Zakop[ane], nothing inter(esting) there, but Zakop[ane] itself (aha! on Mond[ay] I also met with the Zagórskis, and on Thursday Kamiński was at the Witkiewicz's]) has a horrible effect on me. O n Tuesday I had the feeling that uncoordinated] soc[ial] expansion of enetgy (just as, e.g., it always was with Boren[ius] in Lond[on] cave .) simply uses up my finest strengths and warps the mind. (...) (...) 11.8.12* Staś was here yesterday. I was tired and my head was barely function[ing]. He came at 6, about 7 we went along the edge over the circle all the way to the summit. Then up Gawlaków on the way back. A t the beginning talk about Nal[epiński's] drama and its metaph[ysical] possibilities. Then about attitudes] towards women - in the direction of pure friendship. A wom[an] possesses momentary intuition but isn't capable of the transitory integration of a p[erson]. 1 14.8. (...) Pers[onal] relationship] with Staś compl[etely] fulfills] my emotional needs - and even so, I am full of content. A woman is completely unnecessary for me now, especially [?]. A n d yet I spont[aneouslv] rejoice at * Extensive manuscript written in Zakopane in the autumn of 1912, whose transcription I have not yet completed. T h e heroine of these notes is Żenią Zielińska, a painter 310 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO źródło u celu, z którego płynie krzepiąca woda sił życia. 0 ile będę szedł jakimś mechanicznym popędem - jakimś uznaniem, że teraz jest najlepiej - to przy mojej konstytucyi psychicznej] nie zajdę daleko. (...) Krótkie zebranie tych paru dni na Olczy: (...)W Zakop[anem] peszy mnie nieob[ecność] Hel[eny] 1 Stasia na stacyi. Idę do Ślimaka, tam Tadzio, potem do Apt[eki]. List od N . - potem jedziemy we trzech na Olczę. (...) W Poniedziałek] rano Sonnenbad potem trochę pra­ cy (nie pamiętam dobrze już), potem via Solska, A n ­ tałówka] do Zakop[anego], u Stasia, Apteka i powrót do domu z Tadziem furką. (,..)We Czwartek idę do Zakop [anego], tam nic cie­ kaw [ego], ale samo Zakop, (aha w Poniedz. jeszcze spo­ tkałem się z Zagórskiemi, a we Czwartek był Kamiński u Witkiewiczów]), działa na mnie fatalnie. We Wtorek miałem wrażenie, że poprostu nieskoordynowane] to­ warzyskie] wydawanie energii (tak jak np. stale z Boren[iusem] w Lond. cave!) wyczerpuje moje najlepsze si­ ły i paczy mózg.(...) 14 V I I I (...) Stos[unek] osob[isty] ze Stasiem zapeln[ia] zu­ pełnie] uczuciowe potrzeby - a i tak pełen jestem treści. Kobieta jest mi teraz zupełnie zbędna, zwłaszcza zaś [?]. A jedna[k] spontanicznie] raduję się na myśl, że ona tu będzie, że ją jutro zobaczę. (...)U Stasia [?] gór. i Tadzio. (...) Bronisław Malinowski w pokoju Stanisława I. Witkiewicza, Zakopane, ok. 1912. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Malinowski in Stanisław I. Witkiewicz's room, Zakopane, ca. 1912. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz Bronisław zdolności zcałkowania czasowego czł[owieka]. Potem o Litw[iniszynie] i jego nieuznawaniu sztuki i uznawaniu tylko czystego życia. Moja teorya metafizyczna] wyzna­ cza życiowość. Czy Staś widzi mnie od wewn[ątrz] ? Mnie o to chodzi. Chwilowo jest to dla mnie Existen?/rage - to zn[aczy], że ja sam się od wewn[ątrz] nie widzę! i tak jest. Właśnie szukam tu tego czegoś, co nadaje wewn[ętrzny] porządek wartości. Tego teraz nie mam. Czy utraciłem to poprzez aferę z N.? Czy przeżywanie się, koncentrowanie się na tamtych przeżyciach odciągało moją en[ergię] od wyżyn ducha? Czy potrafię jeszcze teraz znaleźć w sobie sprężynę? Trzeba będzie w rzeczach przeszłych doszuki­ wać się wartości prawdz[iwych] - przejrzyć to, co było w nich blagą i blichtrem - i odgrodzić od wartości istot­ nych. - Dziś w nocy postanowiłem przypomnieć sobie sny wedł[ug] rec[epty] Stasia i rzeczywiście śniłem cały sze­ reg: ostatnia rozmowa ze Znamierowskim]. (...) 13 V I I I 12 Teraz muszę koniecznie zorjentować się w moim wła­ ściwym kierunku (jak Staś b. słusznie zauważył, kierunek ten musi ze mnie wykwitać zresztą) i w tym kier[unku] skoncentrować siły. Co więcej, muszę widzieć swój cel i to 15 V I I I Matka Boska Zielna (...) Spotykam Z. b[ardzo] jestem ekspansywny mówię dużo o Stasiu; opowiadam] anekdotkę o drama­ cie u Nalep[ińskiego]. Ona skręca na swój dram[at]. Ja­ kież przykre uczucie. Karola Zag[órska], idziemy do ko­ ścioła], jestem także dość ekspans[ywny] - pewien sno­ bizm chodzenia bez czapki. Oglądamy górali. Obiad w Apt[ece], gdzie staram się [?] tę hołotę głównie [?] mo­ ją rodziną i cyframi etc. Potem u Stasia, Mic[iński] i Borain - Zenia.(...) U Stasia główny temat - drzemka Mic[ińskiego] tro­ chę o Bergsonie i Simmlu. (...) 16 V I I I 12 Moja reakcja silnej woli w stos[unku] do St[asia]. Jak duży wpływ neg[atywnej] formy współzawodnictwa] przeciwstawienia sile wspól[nej] czegoś, co jest siłą dosto­ sowaną do mojej indywid[ualności] ? W zetknięciu z ludź­ mi o bezwar[unkowo] niższej i n t e l i g e n c j i ] , wobec których [??] i z łatwością wytwarza się coś całkiem inne­ go. Ale de facto tylko wobec wyb[ranych] jednostek moż­ liwe jest skuteczne integr[owanie] i zakreślenie swojej in­ dywidualności. Naprawdę może trochę zanadto następo­ wała reakcja zbanal[izowania] - zamiast rozwoju natural­ nego w kier[unkach] rozbieżnych.(...) 311 �^ o r BRONISŁAW MALINOWSKI Щ sc Si blu. ope the cel; she tl si tt Мг yet far. c u e win be here, that I will see her tomorrow. (...) A t Staś' [?], mountains. A n d Tadzio. (...) 15.8. Feast of the Assumption (...) Meet with Z. I am v[ery] demonstrative - speak a lot about Staś; tell an anecdote about the drama at Nalep[iński's], She turns towards het dram[a]. What a dismal feeling. Karola Zag[órska], we go to chu[rch], I am also rather demonstrative] - a certain snobbishness i n going without a cap. We observe the highlanders. Lunch at the Pharm[acy] where I try [?] to mainly [?] that rabble with my family and numbers, etc. Then at Staś, Mic[iński's] and Borain - Zenia. (...) A t Staś' the main subject of Mic[iński's] nap, a bit about Bergson and Simmel. (...) sp J9 su st; 16.8.12 d; 1Г le d о d E s г V \ \ My strong-willed reaction towatds Staś. What a great neg[ative] influence are forms of comp[etition] - opposing shar[ed] sttength. Something that is a strength adapted to my individuality]? In contacts with people of an unconditionally] lowet intel[ligence] towards whom [??] and with whom it is easy to create something quite different. But, in fact, it's only with regards to selected] individuals that effective integt[ation] and delineation of one's own individuality is possible. Really, perhaps an excessive reaction of banal [ization] took place - instead of natural development in varied directions], (...) [??] Din[ner]. [?] Staś. O n the ver[anda]. - I return [??] A t home I read Bazylisa - interesting but [??] dram[atic] force. I don't like things so broken up[? Think about Z. [?] burning, intolerable physical] pa like a toothache - can barely repose. Doze off. 20.8. (...) Go to Zakop[ane] [??] via Staś ([?]) to the Phar[macy]. Then via Staś, see Zenia with St[aś] Zieliński], he came to [?], later with P[?], via Staś to the Phar[macy] (Langier), then Poller, Langier, Staś. Then Zenia. Terrible strength; I maintain. After din[ner] I want to teturn, am awfully happy. Din[ner] at the Witkiewicz's]. Go to Z[enia]; someone is playi on the pia[no]. A Swede. Then upstairs there's a slightly stiff teaction against metaphysics. Home with Staś. I tell him about friendship!?]; then he|* explains some childishness. Later we talk about misundetstanding. [??] I tell him about my regression; the reason lying partly in his state at the time, in [?] thel life experience he was undergoing. Later on the road, heL reformulated his letter to Warsaw. Comp[osure] on the surface - resignation - untouched content [?], the content of deepet things. Fitting - I justify myself in my work technique and i n the layout of my life and venting in mari[tal] rel[ations] in Lond[on]. But now I must unconditionally] get back to myself [??]. (...) Staś and the creative possibility come to mind again. Beside him I feel too clearly the lack of strength and contrast, my artistic] barrenness. Zenia - for a moment I was compfletely] alone. Can one, in such a state of mind - and such a state - the possibility of such states is a nec[essary] requisite for productive] work - The problem of strength. The crux of the accusation which Staś made against me yesterday a perfectly just accusation, is that I have given up battling with myself, getting tired, going forward. By far, I can only work when focused, and here again I have to pay for that with unrelenting battle [?]. Now a perilous future stands before me and the woman whom I love madly is to be with me. What matters is not to bend with each stronger gust of passion but to create something grand and beautiful. So that it would not thrust us both into a quagmire, but so that it would create i n us a strong foundation fot furthet growth, for endurance in times of battle and temptation; so that it would transform the prostitute's instinct into the purity of the immaculate virgin. 18.8. (...) Dinner at Staś' who is magical and glittery in style. (Kornilowicz [?] yestetday i n Bystre.) Return with St[a ] . Talk about Nal[epinski's] dram[a]. Count T. Latet via Solska, we say nothing, I am full of sadness, even fondness for Staś, but he discomfits me a bit. A t home I want to read Wundt, but my eyes are tired. This morning at 7:15 and I compose poems in my head for Z[enia] - failures, of course. Last night I was thinking about the possibility of writing a play [?] - but I just don't see it. Feeling undet the influence of some vexing feeling of inferiority compared to Staś. His style - on the one hand [??], I can't resist his influence that's the minor reason, but I have a sense of my own [?] inferiority which is annoying. So I maintain an ostrich pose a bit - hide my head - am not capable of opening up to him. 19.8. (...) Later Staś at Zag[6tska's], at firfst] I'm in a shell, then we go towatds Huty - I come out of my shell a bit feeling like a guide. Then the moon, wonderful evening, we go through Bachl[eda] Ridge tell a st[ory] from Hannover. Feel that I am coming out [of my shell] and suddenly the beauty, the poetry of the evening evokes a ctazy heartache and longing for Z. - Today I am well exercised - free of hysteria. I should persist in such a regimen and with constant wotk I will achieve that which I desire. i i s Okolowicza . , 900. Ze zbioru m i K z a k nd S. Okobwic ., W c y Witkiewicz^ środku), Tatry, 1900. The collection oj с r Stanisław Ignacy w Tatra Mountains, ca Stanisław LWitHewiadn the m,ddl E^f o U ch życ, wieczór cudowny, idziemy przez Bahl[edowy] Wier - opowiadam hist[orię] z Hanovru. Czuję, że się rozkrochm[alam] i nagle piękno, poezja wieczoru wyciąga ze с który jest bajeczny w stylu i W y mnie szalony żal i tęsknotę za Z. - [??] Kol[acja] [?] Staś r[andzie]. - Wracam [??] W domu czytam Bazyli, szczacy (Komilowicz VA w « ° ^ , ^ o Y HrarzeNa wen f??]. silą lubię my o dramie^"-, - , , rsc w w ^ dram[aryczną]. m i a ^ " " » - Nie . StlasiemL Mówimy nieznoSolska, milczymy, ja jestem pełen _ . , ale - I ВД , prabiaT.Potem v i a^" dla Stasia, ale mnie trochę | ^ , l oLi ^ _ ^ hwilami nawet czułości LŁI ft,U;r7.nVl pOQODIl> " ból fizlyczny] PO' ku c' W domu chcę czytać Wundta, ale oczy zmęczone. peszy. sny Zasypiam. Dziś rano o 7 V i układam w myśli wiersze dla Z[eni] wie wyleżyć - oczywiście nieudane. Wczoraj wieczór namyślałem się Staś ЦП) d° 20 V I I I nad możliwością napisania dramatu[?] - ale jej nie widzę. via (...) Idę do Zakop[anego] [??] Czuję się pod wpływem gryzącego jakiegoś poczucia niż­ Apt[eki]. Potem via Staś, Żenię wid szości od St[asia]. Jego styl - z jednej strony [??] nie mo­ lińskim], przyjechał do [?], potem z P[?] via gę się oprzeć jego wpływowi - to mniejsza, ale mam po­ Apt[eki] (Langer) potem Poller, Langer, Staś. Potem Zeczucie własnej [?] niższości, co jest przykre. Wobec tego . Potworna siła; ttzymam się. Po kol[acji] chcę wrócić do trochę zachowuje metodę strusia - chowam głowę - nie nia Hesze. Kolfacja] u Witkiewiczów]. Idę ^ s i l e n i e ] się cieszę, K U U - I górze rwam na eó jestem w stanie otworzyć się przed nim. 1 8 V W 1 g m u t (...) One of the characteristic] moments of my life 312 a r a L n t e r e s u ] ą c e [ Ц M p i e k ą c y s m Q g ę 4 n p . e s t troch, 19 V I I I ( ) rw«» Potem Staś Stas u Zag[ótskiej] jestem H uzt ypocz[ątku] - trochę sięroz. Potem księkorupie, potem idziemy na oprowadzającego. w s ktochmlalaml w uczuciu m 21.8. fl 313 r e ^ P P* n a „psma �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES OK BRONISŁAW MALINOWSKI here is the subject of human metaphysics taken up by Staś. "Art as the metaphysical reflection of the essence of the world." cloudy surface of dir[ect] contact. The leather hat does not become her - that also discomfits me. A m afraid that Staś will come. (...) 22.8. (...) To always have before me what I am to do and only be engr[ossed] in that, is not here - that doesn't trouble me too much. - hop[ing] to see Staś soon, photographing Pils[udski], Karol Z., the Pharmacy. Wednesday 28.8. (...) A t half 7 I go out. Pharmacy, letter from Isobel Fry. Then Staś, disturbs me with his not very polite behavior. (...) 29.8. (...) A t Staś', explain to him and yesterday's discomfort passes. (...) Evening. St. Witk. hasn't come by to see me. (...) 24.8. (...) A t times I push myself and sink into darkness. Oscillate between strength - concentration on schol[arly] creativity. A t [?], I as a kind of center knowledge, depth. Near [?] some murky memories pull me that way - a longing for things begun in sketches or outlines and extracted with Staś' tale. (...) 25.8. Yesterday I was clearly feeling tired. After a nap at 5, Simmel, eyes weak[ened], poor light; read outside, at 7 Staś in a nonessential mood. The scandal about winning Zer[omski's] lover away. About Mic[iński], "let your hair down." The whole time I am tir[ed] and do not have the strength to concentrate. Dinner. Staś pretends to be an incoming fellow. A l l in all we play at various mischief. We m[eet] Kom[ilowicz] who speaks about Eug[enia] Ziel[ińska's] flirting!?]. Staś mimics Korn[iłowicz's] profile. I have some deep portion for her - the grey existence of a music teach [er], she seemed dauntless, loving the soul's beauty and here death has come to bestow the halo of granite heroism. A n d something is pulling me like crazy towards the mountains. Later I tell Staś about Tadzio's dram[a]. I t is significantly more difficult for me to express what I told Tad[zio] almost inspirationally. But I force myself and put everything into words tout curement. Staś assumes that a person functioning] regfardless] of the situation must be alive, must have their own drama. A n d I operate under the same situations, but I also want to see the drama in them captured in situations. Today, however, I have the feel[ing] that where nothing is happening, there can be no drama. - Coming back from Staś, sentimentalism, stand under her windows, sit on a bench - suddenly I get up and go on to the stream via Bystre. (...) Saturday 31 August (...) Extr[emely] upset and irritated, get dressed. Piłsudski, Staś, Solska, quips with Nalepiński. (...) Today, on Wednesday (4.) (...) Pick up a letter from Staś and Zagórska. (...) Now (after 2) I wait impatiently. Hold a bit of a grudge that she didn't come, a bit afraid that she might suddenly leave one day. Take off to go to visit her and other people (Solska, Staś, the Zagórskas, Pharmacy). (...) Got to S[ol]ska's with a prescription via the Zuł[awskis], the Zag[órskas], Phar[macy], Staś. Find out there about the move from Slimakówka. Tell Staś sub rosa about what is happening. For the whole time I press on with energy focused on physical effort. W i t h Staś (talk about Mirta Noel's [?]) via Solska (dinner with Solski) to . (...) Sleep today (Friday) until 10, significantly stronger, calm. A t 11:30 sit down to work (finish this diary). Nalepiński with Solska and talk about me on Antałówka. Have a grudge against Staś and so want to tell him that in principle today and won't spend the evening with him. - (...) Tuesday 27.8. (...) Coming up the road - instinct tells me that it is her - want to dash and call out, don't dare. A m as if crushed; she returns. Joy. Lose my head at first. Excitement. Talk nonsense - so as to wash away the 314 (Saturday) (...) Later [?] Zakopane, Pharmacy, Staś - quarrel; I'm disturbed. Go quickly to Z. Sees my distress, asks me what's wrong. Tell her what I did, then the whole story with Nalep[iński], Staś and Zielewicz. Zenia takes Staś' side, orders me to expiate, etc. - (...) (Sunday 8.) Yesterday (on Saturday) morning Staś woke me at 10, gives me one more detail (about his conversation with Nalep [iński]). Later he wrongly accuses me of "formalism" - analyzes me, my emotional reaction and the reason for its intensity. A n understanding is reached but with a negative] uncertainty on Staś' part. (...) �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO I lanej dziewicy. Dziś jestem silny, wygimnastykowany - wolny od h i steryi. Powinienem trwać w takim regime, a ciągłością pracy zdobędę to, czego pragnę. 21 V I I I (...) Jednym z charakterystycznych] momentów mo­ jego życia tu jest temat metafizyki życiowej, poruszony przez Stasia. „Sztuka jako odbicie metafizycznej istoty świata". 22 V I I I (...) Mieć jasno przed [1] zawsze, co mam zrobić i tyl­ ko tem być zaabsotbfowanym] Z. nie ma - niebardzo mnie to peszy. - nadź[ieja] zobacz[enia] wkrótce Staśfia], fotografowanie] Piłs[udski] Karola Z., Apteka. Wieczorem. Czy St. Witk. do mnie nie zaszedł. (...) 24 V I I I (...) Chwilami gnę się i zapadam w ciemność. Oscylu­ ję miedzy siłą - skupieniem się na twórczości nauk [owej]. U[?] ja jako pewien środek - wiedza, głębia. Koło [1] cią­ gną mnie tamtędy jakieś mroczne wspomnienia - tęskno­ ta za rzeczami poczętemi w szkicu czy zarysie i wydobytemi powieścią Stasia (...) Stanisław Ignacy Witkiewicz nad potokiem w Tatrach, ok. 1900. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Stanisław 1. Witkiewicz, Tatra Mountains. Ca 1900. The collection of E. Franczak and S. Okobwicz [11] ja mu mówię o mojem cofaniu się; przyczyna częścio­ wo w jego stanach wówczas, w [1] życiowych, którym on podlegał. Potem na szosie on reformułuje swój list do Warszawy. Uspok[ojenie] na powierzchni - rezygnacja nieporuszanie treści [1] treścią rzeczy głębszych. Słuszne - tłom[aczę] się w technice pracy i w układzie życia i wy­ ładowaniu w pozbyciu] małż[eńskim] w Lond[ynie]. Ale teraz muszę bezwzgl[ędnie] powrócić do siebie [??]. (...) Staje mi w myśli znów Staś i możliwość twórcza. Przy nim zbyt wyraźnie czuję brak sił i kontrast mojej art. jałowości. Zenia - przez chwilę byłem zup[ełnie] sam. Czy w takim stanie duszy - a taki stan - możliwość takich sta­ nów jest niezb[ędnym] warunkiem do pracy produkt[ywnej] = Problem siły. Istotą zarzutu, który mi robił Staś wczoraj - zarzutu całkiem słusznego, jest to, że zrzekłem się walki ze sobą, męczenia się, iścia naprzód. Ja stanow­ czo pracować mogę tylko w skupieniu, a to znowuż muszę opłacać nieustanną walką [?] Teraz stoi przede mną gro­ źna przyszłość i kobieta, którą kocham szalenie, ma być przy mnie. Chodzi o to, aby nie giąć się pod każdym sil­ niejszym podmuchem namiętności, ale żeby stworzyć coś wielkiego i pięknego. Ażeby to nie wtrąciło nas oboje w bagno, ale ażeby stworzyło w nas silną podstawę pod dalszy rozwój, pod wytrwanie w chwilach walki i pokusy; ażeby zmieniło instynkty prostytutki w czystość niepoka- 25 V I I I Wczoraj wyraźnie czuję się zmęczony. Po drzemce, 0 5 — tej Simmla, oczy osł[abione], światło marne; czytam na boisku o 7=ej Staś w nastroju nieistotnym. Afera z odbijaniem koch[anki] Zer[omskiego]. O Mic[ińskim] „rozpuść włosy". Jestem przez cały czas zmęcz[ony] i nie mam sił się skupić. Kolacja. Staś udaje faceta wchodzące­ go. Wogóle bawimy się różnemi kawałami. Spotyk[amy] Korn[iłowicza], który o zalecaniu!?] się Eug[enii] Zieliń­ skiej]. Staś daje sylwfetkę] Korn[ilowicza]. Mam dla niej jakąś głęboką cześć - szara egzystencja naucz[ycielki] muzyki, wydała się odważna, kochająca piękno dusza 1 oto śmierć przyszła dać jej aureolę granitowego bohater­ stwa. I mnie coś szalenie ciągnie do gór. Potem mówię Stasiowi o dram[acie] Tadzia. Znacznie mi trudniej przy­ chodzi sformułować to, co Tad[ziowi] mówiłem prawie że w natchnieniu. Ale się przemagam i wypowiadam wszyst­ ko tout curement. Staś wychodzi z założenia, że osoby dział[ające] niez[ależnie] od sytuacyi muszą być żywe, muszą mieć swój dramat. I ja operuję temi samemi sytua­ cjami, ale chcę też widzieć w nich dramat sytuacyjami ujęty. Dziś jednak mam wrażfenie], że tam, gdzie nic się nie dzieje, tam dramatu być nie może. - Wracając od Sta­ sia sentymentalizm, idę pod jej oknami, siedzę na ławce znagła zrywam się i idę dalej nad potokiem via Bystre.(...) Wtorek 27 V I I I (...) Idzie drogą w górę - instynkt mi mówi, że to ona - chcę lecieć i wołać nie śmiem. Jestem jakby złamany; 315 �Grażyna Kubica • STAS WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI (Monday) (...) Staś W. (1st visit at "Nosal", two highlander farmers; talk with St[aś] about Nalep[iński], about my present). 27.9. After arriving, directly, i.e., for the first couple of days, I had a feeling as though I'd unexpectedly suffered little. Since Tuesday I've started working at Solska's. Met up with Staś who, temporarily, devalued these things a bit for me. (...) Today (Tuesday) morning breakfast at 10, write; am a bit relaxed. (...) Plan to go to Staś' but don't go, feel good. (...) 28.9. 29.9. Morning (11. Wednesday) rise at 9, St. W. comes Discuss Nalep[ińki], points out a few things to me. We go together. (...) O n Thursday go to lunch. (...) Along the stream, Kornilowicz, head towards Staś - three at 11; turn back, wait until 12 among the lanes [?], batter against reactions of despondency and lamentations of the depravity of the last hours. I'm cold and feel bad physically. Whistle from the road; Staś is coming and Nalepiński. (...) Sunday 15.9. evening. (...) Have toiled over Simmel rather long; thinking about the need to do psychology, astronomy with Staś, Bergson, Wundt, etc. Push myself like the devil to work. (...) 17.9. (...) Dinner at Staś'; Nalep[iński's] rumors. The latter gives me a letter from Lewicka. Pharmacy, nothing from Z. Return to St. Scheming!?]. Nalep [iński], Staś, rumors from the start; then I tell him about Z.; so we quip about definitions of chance and experience - experiencing the ext[ernal] form of decline but without chance. This disturbs me; will have to comment to Staś about that. Later we talk about artists, about tales [?] which do not contain das erlósende Wort. Staś believes in Szymberski. A t the end, about getting entangled; about the impossibility of finding a woman with whom one could settle down. I on. The 1st complete person, person as the synonym of boredom. Stay in bed long in the morning, old Mrs. Witkiewicz is indelicate. I rise and leave without breakfast. We talk about yesterday's things; later about Ozimina. Yesterday Staś with appreciation for my poem. A t home read Staś' novel, he returns, talk about nonessential things and feel some uneasiness in ourselves. Read my diary in order to concentrate. (...) Friday 20.9. (...) Start to write about Ozim[ina], Staś comes and Nal[epiński]. Explain things with St. Feel emotionally pacified. Return [?] and I'm reading again. (...) (...) A t noon I read Nietzsche and talk with Tad[zio] about Staś and the influence of knowledge on creativity. A l l in all should eliminate serious conversations with Tadfzio]; or assume a comp[letely] different emotional tone i n them and not disguised superiority. I n the evening decide to go to Solsk[a's] for only 5 minutes but end up sitting there for over an hour, then via Witkiewicz, go to the Pharm[acy]. Letter from Boren[ius], Gardiner and a card from . 30.9. (...) Sleep at Staś'; he chats with me. The old woman indelicate. Go back for cigarettes, "beast, beast, beast, beast." Z. packs; gives me milk. Fatigue and a bit of a katzenjammer; almost not sentimentalism. Go via Burdel - pack and "get changed," to the Pharm[acy] at lunch; escape, flowers; by carriage to Z., telegrams [?], she isn't there; butter, Witkiew[icz] (with Piłsudski); then meet with Z. in a carriage. (...) Read Staś' novel i n the cawidge. In Poronin, Z. enters. We sit in the corridor. Fog winds its way over the fields. We read the novel. About Donna Quercia. (...) 2.10. (...) O n Sund[ay] evening Staś sketches me. Ret[umed] home at 1 and started writing octets. Actually, I had already arranged, for instance, the content and a few rhymes and sayings. Had a feeling of heightened int[ernal] inten[sivity] and expanded power because I'd never imagined myself writing verse before. (...) Saturday 5. (...) A rather unpleasant scene at Staś': he tugs at Nal[epiński] and makes pessimistic] comments about our relationship. Monday 7. (...) But at times I have rather considerable fluctuations: yesterday, going to Witk., I started by thinking, thinking aloud in Eng[lish] and as a result crossed over to an association about advertising myself with a book and lectureship i n Polish magazines. (...) Wednesday 9. (...) Return via Zywczańskie, Ślimak, and the usual 316 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKII.i * i ona wraca. Radość. Z pocz[ątku] tracę głowę. Podniece­ nie. Plotę głupstwa - ażeby zmyć mętną powierzchnię bezpośredniego] zetknięcia się. W kapeluszu z[e] skóry nie jest jej do twarzy - to mnie też trochę peszy. Boję się, że Staś przyjdzie. (...) trochę rozprężony. (...)Wybieram się do Stasia, ale nie idę, dobrze mi. (...) Rano (11 Środa) wstaję o 9 = tej przychodzi St[aś] W[itkiewicz]. - Obmawiamy Nalep[ińskiego], robi mi parę uwag. Idziemy razem.(...) Środa 28 V I I I (...) O Vi 7=ej wychodzę, Apteka, list od Isobeli Fry. Potem Staś, peszy mnie swoim zachowaniem się mało uprz[ejmym]. (...) W Czwartek idę na obiad(...) Potokiem, Korniłowicz, idę ku Stasiowi - trzy na jedenastą; zawracam czekam aż do 12 = tej wśród spłodków, walę przeciw reakcyi zniechę­ cenia i żalowi zepsucia ostatnich godzin. Zimno mi i źle f i ­ zycznie. Gwizdam z szosy; Staś idzie i Nalepiński. (...) 29 V I I I (...). U Stasia tlomaczę mu i speszenie wczorajsze mija.C) Sobota 31 Sierpnia (...) Szal[enie] zdenerwowany i rozdrażniony ubieram się. Piłsudski, Staś, Solska wice z Nalep. (...) Dziś we Środę (4.) (...) Odbieram list od Stasia i Zagórskiej, (...) Teraz (po 2.) czekam niecierpliwie na Z., trochę mam preten­ sje, że nie przyszła, trochę się boję, żeby nie wyjechała na­ gle którego dnia. Wybieram się do niej i do innych ludzi (Solska, Staś, Zagórskie, Apteka). (...)Idę do S[ol]skiej z receptą via Zulfawscy], Zagfórskie], Aptfeka], Staś. Dowiaduję się tam o przeprowadzce z Ślimakówki. Mówię Stasiowi sub rosa o tem, co się dzieje. Przez cały czas pę­ dzę z energią skupioną na wysiłku fizycznym. Ze Stasiem (mówimy o [?] Mirty Noel) via Solska (kolacja z Solskim) do Ż. (...) Śpię dziś (Piątek) do 10=tej, silniejszy znacznie, spo­ kojny. O 11 Vi siadam do roboty (kończę ten dziennik). Nalepusz z Solską i gadanina o mnie na Antałówce. Mam żal do Stasia i wobec tego chcę mu dziś powiedzieć zasa­ dniczo i nie spędzę z nim wieczoru. - (...) (Sobota) (...) Potem [?] Zakop[ane], Apteka, Staś awantura; jestem speszony. Idę szybko do Z. Speszenie moje znać, pyta mnie, co mi jest. Mówię, co robiłem, po­ tem całą historję z Nalep fińskim] Stasiem i Zielewiczjem]. Zenia bierze stronę Stasia, każe mi ekspiować itd. - (...) (Niedziela 8.) Wczoraj (w Sobotę) rano o 10=tej budzi mnie Staś, podaje jeszcze jeden szczegół (rozmowę swoją z Nalep[ińskim]). Potem robi mi zarzut „formalizmu" niesłuszny analizuje mnie, moją uczuciową reakcję i powód jej intenzywności. Następuje porozumienie ale z negatyw­ nym] wahaniem u Stasia. (...) (Poniedziałek) (...) Staś W. (1.[pierwsza] wizyta w nosalu [„Nosalu"], dwaj gazdowie; mówimy ze St[asiem] o Nalep[ińskim], o moim prezencie). Dziś (Wtorek) rano o 10=tej śniadanie, piszę; jestem Niedziela 15 IX, wieczór. (...) Simmla dość długo męczę; myśląc o potrzebie ro­ bienia psychologii, astronomii ze Stasiem, Bergsona, Wundta itp. dupinguję się morowo do pracy. (...) 17 IX (...) Kolacja u Stasia; plotki Nalep [ińskiego]. Ten da­ je mi list od Lewickiej. Apteka, niema nic od Z. Wracam do St. Intryguję[?] Nalep[iński], Staś, z poczfątku] plot­ ki; potem mówifę] mu o Z.; robimy wice a propos defini­ cji wypadku i przeżycia - przeżycia o zewn[ętrznej] formie upadku, ale bez wypadków. Peszy mnie to; będę musiał zrobić o to uwagę Stasiowi. Potem mówimy o artystach, o powieści w[?], która nie zawiera das erlósende Wort . Staś wierzy w Szymberskiego. Na koniec o zawikłaniu się; o niemożliwości znalezienia kobiety, z którą możnaby się ustalić. Ja, że Z. 1. [pierwszy] człowiek pełny, człowiek ja­ ko synonim nudy. Rano późno leżę, stara Witk[iewiczowa] niedelikatna. Wstaję i bez śniadania idę. Mówimy 0 wczorajszych rzeczach; potem o Oziminie. Staś wczoraj z uznaniem o moim poemacie. W domu czytam powieść Stasia, on wraca, mówimy rzeczy nieistotne i czujemy w sobie niepokój. Czytam dziennik, ażeby się skupić.(...) Piątek 20 IX (...) Zaczynam pisać o Ozim[inie], przychodzi Staś 1 Nal[epiński]. Wyjaśnienie ze St[asiem]. Czuję się uczu­ ciowo zaspokojony. Wracam [?] i czytam znowuż.(...) 27 IX Po przyjeździe, bezpośrednio, tzn. przez parę dni pierwszych, miałem uczucie, jakbym nadspodziewanie mało cierpiał. Od Wtorku zacząłem pracować u Solskiej. Widywałem się ze Stasiem, który mi te rzeczy trochę odwartościował, chwilowo.(...) 28 IX 29 IX (...) W południe czytam Nietzschego i rozmawiam z Tad [ziem] o Stasiu i o wpływie nauki na twórczość. Wogóle poważne rozmowy z Tad [ziem] wyeliminować; al­ bo przyjąć w nich zup[ełnie] inny ton uczuciowy, a nie ukrytej wyższości. Wieczotem postanawiam iść do Solsk[iej] na 5 minut tylko - tymczasem siedzę tam prze­ szło godzinę, potem via Witkiewicz idę do Apt[eki]. List 317 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI road. Walk quickly and strain my heart a bit. A t Staś' I was already in terrible condition; exhausted heart is in the foreground. Then something dreadful happens; I'm starting to get visible shivers, longing for Z. I tell him about this, that in some "unknown chamber of the soul" or rather " i n the black hull of the universe" which surrounds that single point of light, there [?], terrible things are happening. Dinner; enjoy M [iss] Jancz[ewska] quite a bit, she is gracious to me; I am nice and Staś doesn't discomfit me; I feel good (disastrous!) - clearly feel that this has plucked me from the learned chasms and has leveled things. In the evening I do Ozimina about which I work out a brief. Then I transcribe a poem for Z. and that takes me about I ' / hours time. O n Wednesday I get up listless. A rare mood at first. Write a powerful letter to Z. Then F.d.C. goes shamefully; mad longing; want to go to her a tout prix. Read Wundt, brain [?] poorly functioning. - Get ready to go out for lunch (at 4 determined to go through the fotest) when Bogdański and Nal[epiński] come, interrupting my writing to Z. Bogd[ański] about Staś' paintings; roars and babbles cruel absurdities about women. - We go along Bachleda Ridge; view of Olcza gorgeous. Apachej?] songs. Expedite letter to Z., Tadzio versus Staś. In the Pharm[acy] read corrections and write letters; dinner. Go to the Borkowskis, Staś. A t first we talk about formalisms and Tadzio. Then he about his novel; I about my longing, my difficulties. Then we talk about att[itude] towards women. The principle of idealizing friendship; they are placed on the same level as a woman. Funny when it comes to effecting, justifying one's situation with regards to a friend. 2 tragedy. Easy integration. Culmination point. - But above all conversion of these dir[ectly] titillating abominations into some other material. Steeping the whole plot in a mystical atmosphere and mythical compulsion. Fatum in the Greek ttagedy. Via the Pharmacy, above the stream, to "Nosal"; we speak about sociology; I ptesent my general model of the rel[ationship] sociology] to other sciences. These are questions which matter less to St. M[ore] the rel[ationship] of sociology] to practical] views and doctrines. - A t home after din [ner] write a short letter to. We read Bork[owska's] poetry and I don't go home unt[il] 10 and don't finish Fustel. Read the last few pages of my diary. Perhaps the most impottant and most fettile was that moment during that walk to Poronin when I saw inside a certain depth; when I felt that I should exist at the deepest current of my soul. - This morning feel not too bad, rather strong, calm. The thing is not to allow oneself to be derailed by the accessibility and pleasures of certain things; yesterday, for instance, I went to Witk. at noon. Satutday 12. (...) Later by the wat[erway], Ślim[ak], towards Zywczańskie. Tadzio reads a letter; we go for a walk; we talk about Staś and his and my attitude] towatds Nal[epinski]. (...) - A t the Borkfowskis] a quarrel with Staś. I go alone: once one thing, then another. This quarrel is a passing thing which life will flush away. With Z., too, the tel[ationship] is ultimately undamaged. So it's only a mattet of momentary perseverance. (...) Sunday 13. 11.10.12 Yesterday the day was pleasant, sunny; am poisoned with despair, longing for Z., the distress of that quar[rel] with Staś. (...) Yesterday I rose rather late; i n the morning read Wundt and F.d.C. (poorly because actually I'm not thinking). Leave at 3:30 fot St. A t first my heart is exhausted], then all right. We go along the tf[acks], the way I went with. - The gentians have alteady withered. I tell him about priests singing a sentimental song - he about a pt[iest] in Lovtana. Father Faust. A beech dressed in purple leaves. I talk about Greek tragedy; express myself quite explicitly and concisely. Definition of mythical thinking. Dogmatic and analytical thinking. Both as antittagici[?]. The process of intellectual adaptation as a natutal reaction to the horror and tragic nature of human misfortune. (Tragedy itself is only a substitute] spiritual need, is the fundamental moment of artistic creativity; only the articulation of that gen[eral] tragic] nature [?] [?] produces the stage tragedy.) Therefore, human events must be projected onto some other screen. In addition, not every tragic] conception is suited to the stage Monday 14. morning. Yesterday I took up Simmel at half 11. Nal[epiński] with his dog, we go through Burdel; I needlessly tell him about falling out with St. (...) Tuesday 15. morning. (...) Staś comes, brings drawings and photos. We talk about details, then about sociology]; later Nal[epiński's] verses; then a few words of explanation. The situation, for me, completely smoothed out. (...) To Zag[órska's], talk thete about Nalepliński], look over photos of Staś' paintings. Decide to have a party. Coming back with St[aś]: about Nalepiński and his attitude] towards Mrs. Zag[órska]. About my ethical dreams and about Staś' terrible dream. (...) 318 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO od Boren[iusa], Gardinera i kartka od Ż. 30 IX (...) U Stasia śpię; on gada ze mną. Stara niedelikat­ na. Wracam po papierosy „bydle, bydle, bydle, bydle". Z. pakuje się; daje mi mleko. Zmęczenie i trochę katzenjam­ meru; prawie że nie sentymentalizm. Idę via Burdel - spakowuję się i „przebieram", do Apt[eki] przy obiedzie; uciekam, kwiaty; dryndą do Z., telegramy [?], jej nie ma; masło, Witkiew[icz] (z Piłsudskim); potem spotykam Z. w dryndzie. (...) Czytam w wag[onie] powieść St[asia). W Poroninie Z. wchodzi. Siedzimy w korytarzu. Mgły wleką się nad pola­ mi. Czytamy powieść. O Donnie Quercii. (...) 2X (...) W Niedz[ielę] wieczór Staś mnie rys[uje]. Wróć [iłem] o 1. do domu i zacząłem pisać oktawy. Przed­ tem już układałem sobie wprawdzie np. treść i parę ry­ mów i powiedzeń. Miałem uczucie podniesionej i n ­ tensywności] wewn[ętrznej] i rozszerzonej władzy, bo przedtem nigdy nie mogłem sobie pomyśleć siebie piszą­ cego wiersze. (...) Sobota 5 (...) U Stasia dość niemiła scena: on siepie się na Nal[epińskiego] i robi pesym[istyczną] uwagę o naszych stosunkach. Poniedziałek 7 (...) Ałe mam chwilami dość duże wahnienia: wczoraj, idąc do Witkiewicza], zacząłem od myślenia, mówienia głośno po ang[ielsku] i przeszedłem w rezultacie na aso­ cjację reklamowania się z książką i lecturship w krajowych pismach. (...) Środa 9=tego (...) Wracam przez Zywczańskie, Ślimaka, i zwykłą drogą. Idę szybko i trochę męczę serce. U Stasia już stan fatalny; zmęczenie serca występuje na 1. plan. Poza tem coś strasznego się dzieje; już mnie widocznie dręczy tęsk­ nota za Z. Mówię mu o tem, że w „niewiadomej komna­ cie duszy", a raczej „w czarnej łupinie wszechświata", która otacza ten jedyny świetlny punkt, tam [?] dzieją się rzeczy straszne. Kolacja; p[anna] Jancz[ewska] dość mi się podoba, jest dla mnie uprzejma; ja jestem miły i Staś mnie nie peszy; czuję się dobrze (fatalne!) - wyraźnie czu­ ję, że mnie to wyciągnęło z uczonych otchłani i spłyciło. Wieczorem robię Oziminę, do której ułożyłem szkic. Po­ tem przepisuję poemat dla Z. i t * mi zabiera około 1 Vi go­ dziny czasu. W Środę wstaję niewyspany. Nastrój z pocz[ątku] by­ czy. Piszę do Z. silny list. Potem F.d.C. idzie haniebnie; szalona tęsknota; jechać do niej a tout pńx. Czytam Wundta, mózg [?] słabo funkcjonuje. - Zabieram się do obiadu (zdecydowany o Ą—tej iść pod regle) kiedy przy­ chodzą Bogdański i Nal[epiński], przerywając mi pisanie do Z. Bogd[ański] o obrazach Stasia; ryczy i gada głup­ stwa brutalne o kobietach. - Idziemy Bachledzkim; widok na Olczę cudowny. Pieśni Apaczów]?]. Ekspedjuję list do Z., Tadzio versus Staś. W Aptfece] czytam korekty i piszę listy; kolacja. Idę do Bork[owskich], Staś. Z początku mówimy o formalizmach i Tadziu. Potem on o powieści swojej; ja o mojej tęsknocie, o trudnościach życiowych. Potem mówimy o stos[unku] do kobiet. Zasada idealizacji przyjaciół; stawia ich na tym samym poziomie co ko­ bietę. Zabawne jak chodzi o to, ażeby przeprowadzić, usprawiedliwić swoją sytuację wobec przyjaciela. 11 X 12 Wczoraj wstaję dość późno; rano Wundt i F.d.C. (sła­ bo, bo właściwie nie myślę). Wychodzę o 3 Vi do St[asia]. Z pocz[ątku] serce zmęczfone], potem all right. Idziemy drogą żel[azną], tam którędy z Z. - gencjany już przekwi­ tły. Mówię mu o księżach śpiewających pieśń sentymen­ talną - on o ks[iędzu] w Lovranie. Ksiądz Faust. Buk w purpurowych liściach. Mówię o tragedyi greckiej; for­ mułuję się dość eksplicytnie i ściśle. Definicja myślenia mitycznego. Myślenie dogmatyczne i analityczne. Oba ja­ ko antytragiczne]?]. Proces przystosowania intelektualne­ go jako reakcja naturalna na okropność i tragizm wypad­ ków życiowych. (Tragizm wogóle jest tylko zas[tępczą] po­ trzebą ducha, jest momentem podstawowym twórczości artystycznej; wypowiedzenie tego og[ólnego] tragizmu] [?] [?] daje dopiero tragedję sceniczną.) Dlatego wypadki życiowe muszą być przeniesione na jakiś inny ekran. W dodatku nie każda tragiczna] koncepcja nadaje się do trag[edii] scenicznej. Łatwość integracji. Punkt kulmina­ cyjny. - Ale ptzedewszystkiem przetworzenie tych bezpfośrednio] nas łaskoczących okropności na jakiś inny materiał. Zanurzenie całej akcji w atmosferze mistycznej i mitycznej konieczności. Fatum w tragedji greckiej. Via Apteka, nad potokiem, do Nosala; mówimy o so­ cjologii; ja podaję mój ogólny schemat stos[unku] socjo­ logii] do innych nauk. To są punkty, które St[asia] mniej obchodzą. B[atdzi]ej stos[unek] socjologii] do prakt[ycznych] zapatrywań i doktryn. - W domu po kol[acji] piszę krótki list do Z., czytamy poezje Borkfowskiej] i wracam do domu dopjero] na 10=tą i nie kończę Fustela. Przeczytałem parę ostatnich stron dziennika. Może najważniejszym i najpłodniejszym był moment podczas owego spaceru do Poronina, kiedy widziałem wewnątrz pewne głębie; kiedy poczułem, że istnieć powinienem w najgłębszym nurcie duszy. - Dziś rano czuję się nieźle, dość silny, spokojny. Grunt, ażeby nie dać się wykoleić ła­ twości i przyjemności pewnych rzeczy; wczoraj np. na po­ łudnie poszedłem do Witkiewicza]. 319 Sobota 12 (...) Potem koło wod[ociągu], Ślim[aka] na Żywczan- �orazyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Wednesday 16. evening. (...) - Want to go to Borkowska's so she'll read me her poems; tell her something; problem: why do we need other people, the kind who would undetstand us in some way when we are feeling very bad. Would like to be with Staś; repulsion towards these biddies. (...) (...) Dinnet at Staś'. Elzenbetg. A t times I'm sorry that he is m[ore] [?] (old Janczewska) - Then we go downstairs, Elzenberg piques my nerfves]; tell Staś about my dteam: Does Irfenka] appear in it because I was with her a lot and then suddenly cut off? Is it substitution; ot do I fancy het? (...) Thursday. 17.10. Dream: with Mom and Nalep[iński], room in a hotel; looking for a ttain from Linz or Salzb[urg] to Munich. M o m leaves the room; Nal[epiński], I go after her (M[om] went to the W C , I tell Nal[epiński]: don't go - his indiscretion and [?]). Nal[epiński] gives the serv[ant girl] a tip of l ' / marks. Mom delighted with Nal[epiński]. I talk, Staś has in his little finget 10 times as much poet[ic] talfent] as Nal[epiński] and in his little fingernail as much gen[eral] talent. (...) Some woman (Mrs. Limanowska?), her husband, sister, painter[?], and Staś. St. woos her, then she and she winks at me. (...) 2 10/2 Ventnor 1914* 19.4.14. London. Yesterday after returning found a lot of letters. (...) Very downcast letter from Staś. Understood that this alteady may really be the end with him. Dreamed of him tonight. W i l l have to do everything to wrest some funds for him and get him to go with me. (...) Zakopane 3 May. Sad mood during this farewell visit through Poland. (...) In Warsaw. (...) Then to Staś Zielfinski's]. Zenia is a bit tired. Talk about nothing (was preparing for an essential conversation with her!), always feel that she rises to the occasion of whatever I am saying. Find out that she is pregnant. This discomfits me. Tell her about my plans. She advises me to take Staś. Leave early, relieved. Have freed myself from her direct charm. (...) Kraków. 6.5.14. Description of Zakopane stay. Gorgeous weather; the ait unusually clear. Everything covered with a festive emptiness; the emptiness of things celebrating, resting, aimless. I am * Notes written in the period preceding his trip to Australia: his stay in Ventnor on the Isle of W h i t e [Wight], in London, farewell visit in Poland, arrival of Staś Witkiewicz in U i n d o n and a journey together in the tropics [18)99. Ja z Foką i rewolwerem. Czas mglisto-słoneczny, godz. 1 po pol., Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, 1899. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza 10/2 f I8J99. Me with Seal and a gun. Weather misty-sunny, I p.m., Stanisław I. Witkiewicz, Zakopane, 1899. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz with Staś a lot. Very despondent over his condition; feel that closing life off from that side, that his destruction is the undoing of one of my ideals. I believed and still believe in Staś, in his genius and individuality; he is for me the spiritual incarnation of the superiority and uniqueness of the Polish spirit. In this whole think I see that he is also the embodiment of its worst sides and weaknesses. A t times I had a positive feeling that his bankruptcy is the confirmation of my aesthetic views, is a horrible symptom of the danger which lies in the total casing of the sources of artistic inspiration and the will to live. - A t times I try to forget about Staś. Run away from him. I don't go into the depths of his condition, simply [?] out of an egoistic self-preservation instinct. Typical psychic state, escape from the unpardoning hand of fate, running aground on that [?]ity. I try to convince him with atguments whose triviality and paucity I sense myself. There is nothing, only death. But I cannot, have not the obligation to go farther, follow a friend until the very gates of Hades, unless it were to turn him back, to return. 320 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO sicie. Tadzio czyta list; idziemy na spacer; mówimy o Sta­ siu i jego i moim stos[unkuj do Nal[epińskiegoJ (...) U Bork[owskich] awantura ze St[asiem]. Idę sam: naprzemian to jedno, to drugie. Ta awantura to rzecz prze­ mijająca, którą życie splucze. Z Z. także ostatecznie stos[unek] nie zniszczony. Więc to chodzi tylko o chwilo­ we przetrzymanie. (...) Niedziela 13 Wczoraj dzień pogodny, słoneczny; zatruty rozpaczą, tęsknotą za Z., przykrością tej aw[antury] ze Stasiem. (...) Poniedziałek 14 rano Wczoraj zabrałem się do Simmla a Vi na 11. Nal[epiński] z psem, idziemy przez Burdel; ja jemu niepotrzebnie mówię o poróżnieniu się ze St[asiem]. (...) Wtorek 15 rano (...) Przychodzi Staś, przynosi rysunki i fotos. Mówimy o detalach, potem o soc [jologii]; potem wiersze Nalfepińskiego]; potem parę słów wyjaśnienia. Sytuacja, dla mnie, całkiem wygładzona. (...) Do Zag[órskiej] tam o Nalep, przeglądamy foto's z ptac Stasia. Umawiam się na biby. Wracając ze St[asiem]: o Nalep[ińskim] i jego stos[unku] do p. Zag[órskiej]. O moich etycznych snach i o śnie Sta­ sia strasznym(...) Bronisław Malinowski śpi w pokoju Stanisława I. Witkiewicza, Środa 16 wieczór (...) - Chcę iść do Borkowskiej, ażeby mi przeczytała swoje wiersze; coś jej powiedzieć; problem: dlaczego po­ trzebujemy innych ludzi, takich którzyby nas w pewien sposób zrozumieli, kiedy nam jest b. źle. Chciałbym być ze Stasiem; wsttęt do tych bab. (...) (...) - Kolacja u Stasia. Elzenberg. Chwilami przykro mi jest, że on jest b[ardzi]ej [?] (stata Janczewska) - Po­ tem idziemy na dół, Elzenberg mi daje [na] ner[wy]; opow[iadam] Stasiowi sen: czy Ir[enka] występ[uje] dla tego, że byłem z nią dużo, a potem suddenly cut off! Czy substytucja; czy mi się podobała? (...) Czwartek 17 X Sen: z Mamą i Nalep[ińskim] pokój w hotelu; szukam pociągu z Lincu czy Salzb[urga] do Monachjum. Mama wychodzi z pokoju; Nal[epiński], idę po nią (M[ama] po­ szła do W C . ja mówię Nal[epusz]owi: nie idź - jego nie­ takt i [?]) Napiwek 1 Vi marki Nal[epiński] daje służ[ącejj. Mama zachwycona Nal[epińskim]. Mówię, Staś ma w małym palcu 10 razy tyle zdoln[ości] poetfyckich] co Nal[epiński], a w małym paznokciu tyle ogólne­ go] talentu. (...)Jakaś kobieta (pani Limanowska?), jej mąż, siostta, malarz[?] i Staś. Stfaś] się przystawia, potem ona i do mnie oko robi. (...) 19 IV 14 Londyn* Wczoraj po powrocie zastałem dużo listów. (...) List b. Zakopane, ok. 1900. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza the Stanisław 1. Witkiewicz's room, Zakopane, ca. 1900. The collection of E. Franczak and S. Okołowicz Bronisław Malinowski sleeping in przygnębiający od Stasia. Zrozumiałem, że to już rzeczy­ wiście, być może, koniec z nim. Śnił mi się dziś w nocy. Będę musiał zrobić wszystko, ażeby wydostać dlań pienię­ dzy i żeby pojechał ze mną. (...) Zakopane 3 Maja Smutny nastrój podczas tej pożegnalnej podróży po Polsce.(...) W Warszawie.(...) Potem do Stasia Ziel[ińskiego]. Że­ nią trochę zmieniona. Rozmowa o niczem (zbierałem się na rozmowę istotną z nią!), czuję zawsze, że stoi na wyso­ kości tego, co ja mówię. Dowiaduję się, że jest pregnant. Peszy mnie to. Mówię jej o moich planach. Radzi mi wziąć Stasia. Wychodzę wcześnie, z ulgą. Uwolniłem się od bezpośredniego jej uroku. (...) Kraków. 6 V 14 Opis pobytu w Zakopanem. Pogoda cudowna; powietrze niebywale przezroczyste. Wszystko pokryte odświętną pustką; pustką rzeczy świę- * Notatki spisywane w oktesie poprzedzającym wyjazd do Australii: pobyt w Ventnor na wyspie W h i t e , w L m d y n i e , po­ żegnalna wizyta w kraju, przyjazd Stasia Witkiewicza do L o n ­ dynu i wspólna podróż w rropiki 321 �yjrazyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI (...) Past Chab[ówka] I look out the window; look through the Femseher. Think about what I am to say to Staś; put pressure on him to make him go. Staś at the station; he looks bad, we go to "Nosal". I talk to him about the possibility of going; he talks [??] about death; about his desperate state. This same mood a year ago was the apogee of his greatest happiness. A t "Nosal" Mrs. Witk. gteets me with tears in her eyes. We go down to Zakopa[ne]. Pharmacy, no letters. Konstantynówka; [?] return on foot through the stream. Staś tells me the whole story. (...); dissatisfaction; trip to Lovrana; return. Karol. Duality and their mutual bidding. Mrs. Witk. and Helena [Czerwijowska] speak with me in the evening. Then Staś tells me everything to the end in the evening; the phase of despair and the phase of disgust. The day after [?] phase of disgust and relative strength. In the morning we sit at home, only a walk to Koziniec. St. has an urge to travel to N[ew] Guinea. After lunch, to Zakop[ane]; he to Irenka [Solska], I to the Pharm[acy], to the Zulawskis and to Konst[antynówka], in the evening Aniela [Zagórska], at "Nosal." We return with Staś along the road. Sad and empty evening. Evening of developed plates. Red light. Friday, good weathet in the morning, aftern[oon] clouds coming. We go to the Ziel[ińskis] in Olcza. I recall Z[eni], all the things past. Sit in a room at Ziel[ińska's] and look at the mitror, look through the window at the very familiar view by wh[ich] I worked so many times, and in wh[ich] I drowned my sorrows so many times. Mountains enshrouded, only reveal themselves in places. A storm over Gubałówka. We go over Bachl[eda] Peak to Zakopane. To the Pharm[acy], Staś to Ju[?]. I eat dinner in the Phatm[acy]. Then go by foot. To that we also eat din [net] in Nosal. (Aha, there's also Marja Bułhak with wh[om] we walked down on Thursday to Zakop[апе]. Later we develop on paper my photogtaphs from Lang[ier] and photographs made the preceding] day. Saturday. Cool and rainy day. Morning - Aftern[oon] to Zakop[ane]. A t [?] with Aniela and the Zuławsk[is] about "woman." Latet go up Bachl[eda] Ridge. Awfully short-breathed and a cold. Don't at all feel good in Zakop [апе]. In the evening 2 ladies and the Swieżawskis come. Go to bed early. Sunday. Good weather in the morning. We head for Olcza. Take photographs of Hruby and 2 cottages. Then at the Ziel[ińskis]. We leave the camera. I n the aftern[oon] with filters[?] head for Olcza, without a coat. Photographs: Giewont, the mountains from the porch and the precipice. Later I go alone to Zakop [апе] for din[ner] at the Tabeaus; just before that stop in at Aniela's for a moment. Ride with a farmer]?] to Olcza. 322 Developing with Langier. Photographs come out perfect. - That night sleep poorly. On Mond[ay] absolutely gorgeous weather. Dream of swimming but feel dreadful. Head for Olcza to the Ziel[ńskis]. There we talk about inanities with St. Then ret [urn]. A m very weakened. Farewells at Lang[ier's]. A t "Nosal" I don't eat anything for lunch. Aftet l[unch] fatewells, packing. Episode with Uncle Świeżawski. (...) Sunday 17.5.14. London. (...) Wotrying and also thinking a bit that the Conr[ads] are at the Reting[ers]. The affair with Staś' voyage. A t times I have flashes of despicable envy and antipathy, but all in all I would like him to go; especially when pain attacks me, or when I really begin to disengage myself. Thursday 21.5.14 (...) In the evening I write letters; receive a letter from Staś; go to Bor[enius]. (...) 14 June, on deck. Currently I am already on my way. After the tiring and ravaging preparations, after numerous swings of emotions with regards to T. - after the distress and oscillations regarding Staś, I'm travelling with him and feel, generally speaking, horrible; though perhaps not. Feeling rather wretched at this particular moment. A l l in all I'm feeling not bad. I experienced a great touristic enrapture visiting Paris and Naples. The ship and 2nd class rather don't agree with me since to quite a large degree this hinders direct contact with the sea; but I hope I'll overcome this. My relationship with St. is very good in genetal and I am immeasurably gratified that someone is with me for his own sake. Monday 15.6.14 (...) Setting down the events of the most recent times in London. O n Saturday 23 (...) - Mom at Oxf[otd] Circ]us] talks to me of Staś; I am very glad; this picks up my mood. (...) Sunday 24. Staś atrives. Kasia comes at 12. Meeting with Westerm[arck] in [?]. Lunch at the Singers; Torday[?]; exhaustion and congestion. Ride with Kasia towards Marble Arch; a few paces around the Park; at Isobel Kirkwood's. Ride to Graham Wallace's. Dinner. Later they read poems to me, perfect in their essence. Later tram home. Mond[ay] 25. W i t h M[?] and Staś at Gamaga's. The whole day and then I tun around with Staś. In the evening a meeting with Seligm[an] and Westermarck at �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO tujących, odpoczywających, bezcelowych. Jestem bardzo dużo ze Stasiem. B. przygnębiony jego stanem; czuję, że zamknięcie życia z tamtej strony, że zniszczenie jego jest upadkiem jednego z moich ideałów. Wierzyłem i do dziś dnia wierzę w Stasia, w jego geniusz i indywidualność; jest on dla mnie wcieleniem duchowej wyższości i odrębności ducha polskiego. W tej całej sprawie widzę, że jest on też wcieleniem najgorszych stron i słabości. Miałem chwila­ mi pozytywne poczucie, że jego bankructwo jest potwier­ dzeniem moich poglądów etycznych, jest strasznym symptomem niebezpieczeństwa, które tkwi w zupełnym nieocembrowaniu źródeł artystycznego natchnienia i wo­ li do życia. - Chwilami staram się zapomnieć o Stasiu. Uciec od niego. Nie wchodzę wgląb jego stanu, po prostu [?] przez egoistyczny instynkt samozachowawczy. Typowy stan psychiczny ucieczki przed nieubłaganą ręką losu, na mielizny [?]ciowości tamtej. Staram go się przekonać ar­ gumentami, których płytkość i marność sam odczuwam. Niema nic, tylko śmierć. Ale ja nie mogę, nie mam obo­ wiązku iść dalej, iść za przyjacielem aż do samych wrót Hadesu, chyba żeby go sprowadzić napowrót, z powro­ tem. (...) Za Chabfówką] patrzę przez okno; patrzę Femseherem. Myślę o tem, co mam powiedzieć Stasiowi; wy­ wrzeć nacisk, żeby wyjechał. Staś na stacyi; wygląda źle, jedziemy do Nosala. Mówię mu o ewentualności pojechania; on mówi [??] 0 śmierci; o swoim stanie rozpaczliwym. Ten sam nastrój rok temu był dekoracją jego największego szczęścia. W Nosalu p. Witk[iewiczowa] przyjmfuje] mnie ze łzami. Schodzimy do Zakopa[nego], Apteka, niema listów. Konstantynówka; [?] wracamy piechotą przez potok. Staś opowiada mi całą historię. [?]; niezadowolenie; wyjazd do Lovrany; powrót. Karolek. Dwoistość i licytacja ich wza­ jemna. P Witk[iewiczowa] i Helena [Czerwijowska] wie­ czorem mówią ze mną. Potem Staś wieczorem opowiada mi do końca; faza rozpaczy i faza obrzydzenia. łhak, z kt[órą] schodziliśmy we Czwartek do Zakop[anego]). Potem wywołujemy na papierze moje klisze od Lang[iera] i klisze zrobione poprz[edniego] dnia. Sobota. Dzień deszczowy i chłodny. Rano - Popoł[udniu] do Za­ kopanego]. U Dzi[?] z Anielą i Żuławskimi] o „kobie­ cie". Potem przez Bachl[edowy] Wierch. Straszna zadyszka i przeziębienie. Wog[óle] nie czuje się dobrze w Za­ kopanem]. Wieczorem przyjeżdżają 2 damy i Swieżawscy. Idę wcześnie spać. Niedziela. Rano pogoda. Idziemy na Olczę. Zdjęcie Hrubego i 2 chałup. Potem u Zielińskich]. Zostawiamy kamerę. Popoł[udniu] z filtrami[?] na Olczę, bez płaszcza. Zdjęcia: Giewontu, gór z ganku i brzeżka. Potem ja idę sam do Zakop[anego] na kol[ację] do Tabów; przedtem na chwilę do Anieli. Jadę z gazdą[?] na Olczę. Wywoły­ wanie z Langierem. Klisze udają się doskonale. - W nocy śpię kiepsko. W Poniedziałek] cudna wprost pogoda. Gorąco. Ma­ rzę o kąpieli, ale czuję się fatalnie. Na Olczę do Ziel fiń­ skich]. [?] Mówimy ze Stfasiem] o głupstwach u niej. Po­ tem z powrfotem]. Jestem b. osłabiony. U Langiera] po­ żegnanie. - W Nosalu nic nie jem na obiad. Po obfiedzie] pożegnanie, pakowanie. Epizody z wujem Swieżawskim.(...) Niedziela 17 V 14 Londyn (...) Męczę się też trochę myślą, że Konr.fConradowie] są u Reting[erów]. Afera jazdy Stasia. Chwilami mam przebłyski podłej zazdrości i niechęci, ale w ogóle chciał­ bym, żeby pojechał; zwłaszcza albo kiedy mnie przyciśnie ból, albo kiedy zaczynam naprawdę się wydobywać. Nazajutrz [?] faza obrzydzenia i względnej siły. Pogoda. Rano siedzimy w domu, tylko spacer na Kozieniec. St[aś] ma ochotę na jazdę do N[owej] Gwinei. Po obiedzie do Zakop[anego], on do Irenki [Solskiej], ja do Apt[eki] do Zuł[awskich] i do Konst[antynówki] wieczorem. Aniela [Zagórska], Wym. w Nosalu. Wracamy ze Stasiem szosą. Smutny i pusty wieczór. Wieczór wywoływanie klisz. Czerwone światło. Piątek, rano pogoda, popoł[udniu] chmury zachodzą. Idziemy do Ziel fińskich] na Olczę. Przypominam Z[eni] wszystkie dawne rzeczy. Siedzę w izbie u Zielińskich] 1 patrzę na łóżko, patrzę przez okno na dobrze znany wi­ dok, przy kt[órym] tyle razy pracowałem, w kt[órym] ty­ le razy topiłem tęsknotę. Góry przysłonięte, tylko miej­ scami się odsłaniają. Nad Gubałówką burza. Idziemy przez Bachl[edowy] Wierch do Zakopanego. Do Aptfeki] Staś do Juf. ]. Jem kolację w Aptfece]. Potem piechotą. Jemy jeszcze kol[ację] w Nosalu. (Aha, jeszcze Marja Bu­ 7 323 Czwartek 21 V 14 (...) Wieczorem piszę listy; dostaję list od Stasia; idę do Borfeniusa], (...) 14 Czerwca, na pokładzie Obecnie jestem już w drodze. Po meczących i pusto­ szących przygotowaniach, po licznych wahaniach uczucia do T. - po niepokoju i wahaniach w sprawie Stasia, jadę z nim - i czuję się, w ogóle mówiąc, fatalnie; choć może nie. Czuję się dość marnie w tej właśnie chwili. W ogóle czuję się nieźle. Przeszedłem duże upojenie turystyczne zwiedzając Paryż i Neapol. Okręt i 2. klasa dość mi się nie podoba, gdyż utrudnia w dość dużym stopniu bezpośre­ dnie zetknięcie się z morzem; ale mam nadzieję, że to przezwyciężę. Stosunek ze St[asiem] b. dobry na ogół i je­ stem niezmiernie zadowolony, że jest ze mną ze względu na samego siebie. Poniedziałek 15 V I 14 (...) Spisanie wypadków ostatnich czasów z Londynu. W Sobotę 23 (...) - Mama w Oxf[ord] Circ[us] mówi mi o Stasiu; bar­ dzo się cieszę; to podnosi mój nastrój. (...) �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI the School. Staś goes to Wa[?], I to a Seminary where there is talk of Bergson. Proseminar, Seligman, Lewiński, Appelberg. (...) Sunday. Late morn[ing] go to Dr. Strong who shows us his Papuan curiosities; lunch at home, then we go with Staś to Seligm[an's], to Bluml. where Misha[?], her husband and 2 German women; later to Reting[ers]. Card tricks; poking fun at each other with Kasia; I am very unkind. Return home. Nonplussed by Staś. Monday 1.6. Morning, writing, etc. Aftern[oon] Kasia and T. come over; Staś and Zulfawski] leave for Heath. Escort T. up to the corner of Englands Lane; arrange for a walk in the evening; the question of a money loan. Staś with me at Miss Fry's. Conversation with her, she has an elevating effect on me. (...) Tuesday 2. In the afternoon Kasia and T. come by. Staś. Escort t [?] but without real sentiment. On Wednesday 3. A t noon an episode with Staś who ruins my mood fot a while because ultimately I have to admit that he is right to a certain degree. - Aha, have forgotten to write about a walk with Т.; think it was Tuesday the 26th. Staś was with me and we stopped by the School where I met with Seligm[an], then went to pick up a paintbox from the metalworker, then met up with Ret[inger] and put him in contact with Staś. (...) Friday. 5. In the aftern[oon] I'm photographing her. Her husband comes; disconcertion; don't invite him for the evening. Developing photographs. In the evening, Kasia, suffragist; T , Memcia and her sister. We arrange r[endez] v[ous] on Woburn Square. Staś comes over. (...) Monday. 8. Last day in London. My teeth are aching horribly and distressing me. In the morning, go with Staś to the Anthropological] Institute], to the Bank, to the Museum, return home; photographing M a [Memcia, Mom?], break the tripod. (...) Tuesday 9. Last morning. Strong toothache; dim outlook for the future. Feelings of complete senselessness of this journey. Wake Staś, go once more to take leave of our garden. Look for a taxi, A t Westermarck station, Memcia. - The ride to Folkestone is sad. Suddenly feel that I am left to my own fate shared with Staś. A t the Zul[awskis] a conversation with Kazia who looks very smart. Later dinner; then with Staś through the Avenue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau, to the Strugs. Tadzio there. (...) O n the 2nd day to the Zul[awaskis], then place de la Concorde, the Champs Elysees where we observe the Avenue de l'Etoile and automobiles. Joyful mood, intoxicated with the city; Kazia tells me of her stay in Paris and expresses her feelings about Staś. A t the Louvre, Gioconda and ancient Egyptian. Staś shows signs of uneasiness. Kazia and I remain; then we go to lunch where there is a discussion about suffragists. Buying an umbrella, we go again to place du Theatre, then through Avenue de l ' Opera to the Cafe de la Paix. From there by bus to Notre Dame; some ancient tower on the plaza, Saint Chapelle, Notre Dame. We keep going along the Quai of the second-hand booksellers. We part on the Boul[evard] Michu and through the Quai d'Orsay go to G[are] d[e] L[yon]. The woods near Paris are beautiful, Fontainebleau; would like to visit France again sometime. Wednesday 17.6.14 (...) As to my present position, must, despite the heat-wave and indisposition slowly but surely work purposefully. Above all pull Staś into it. 18.6.14 Yesterday and today feel significantly better; resigned to my fate and virtually acclimatised on the ship. Day before yesterday, arrival at Port Said. (...) Happy with the memories this brings back; experiencing the newness of this together with Staś. Miserable night; go through the Canal. (...) Saturday 19-20.6.14 (...) Life on board: In the morning around 7 they wake me for bathing. Get dressed, then go for breakfast. Conversation with the French woman and the Australian family sitting across from us. Then go on deck and in the late morning write my diary, read a bit. But often make breaks, take walks, talk and play sports. Lunch; then the sun comes round to the right side, change decks and read something else. The teading goes slowly, poorly. Rummage in notes and Queries. Talk with Staś a bit, though less now than before; yesterday Staś was rather glum. Sunday 21.6.14 (...) Staś composed a very nice melody yesterday evening; disconcerted me a bit as my artistic impotence has always bothered me. As much in attitudes towards women as i n attitudes towards life this is something which it is very difficult for me to get through. (...) Mandauh ck Lavalla - Saturday 4- July. (...) - Hotel in Colombo; broad veranda, canopied yard; open dining room; then the corridor and bedrooms. Sleep a bit better than on the ship under a mosquito-net the 1st night. Staś doesn't sleep; gets up and turns on the light. (...) O n the 2nd day we go around 11 to the small lake, near the restored dagoba to a new dagoba which I haven't seen as yet. A grove of mimosa or acacia and �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Niedziela 24. Przyjazd Stasia. Kasia przychodzi 0 12 = tej. Spotkanie z Westerm[arckiem] w [?]. Lunch u Singerów; Torday[?]; przemęczenie i kongestya. Jazda z Kasią ku Matble Arch; parę kroków po Parku; u Isobel Kirkwood. Jazda do Grahama Wallasa. Kolacja. Potem czytają mi wiersze, doskonałe w istocie. Powrót tramem do domu. Poniedz[ialek] 25. Z M = [. ] i Stasiem u Gamage'a. Cały dzień potem latam ze Stasiem. Wieczorem spotkanie z Seligm[anem] i Westermarckiem w School. Staś idzie do Wa[?], ja na Seminarjum, gdzie mowa o Bergsonie. Partseminarjum, Seligman, Lewiński, Appelberg. 7 (...) Niedziela. Przedpołudnie] do D = r a Stronga, który pokazuje nam swoje kurjoza papuańskie; obiad w domu, potem idziemy ze Stasiem do Seligmfana], do B l u m l , gdzie Misza[?] jej mąż i 2 Niemeczki; potem do Retingjetów]. Sztuczki katciane; przekomarzanie się z Kasią; jestem b. niesympatyczny. Powrót do domu. Spe­ szenie przez Stasia. nue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau do Strugów. Tam Tadzio. (...) Na 2 dzień do Zuł[awskich], potem place de la Con­ corde, Pola Elizejskiego, gdzie obserwujemy av. de 1'Etoile i automobile. Nastrój tadosny, upojenie miastem; Ka­ zia opowiada mi o swoim pobycie w Paryżu i wyraża się o Stasiu. W Luwrze Gioconda i starożytności egipskie. Staś okazuje znaki niepokoju. Sami zostajemy z Kazia; po­ tem idziemy na lunch, gdzie dyskusja o sufrażystkach. Ku­ pienie parasola, idziemy znów na place du Theatre, po­ tem przez Avenue Opera do Cafe de la Paix. Ztamtąd busem do Notre Dame; wieża jakaś starożytna na placu, Sa­ int Chapelle, Notre Dame. Idziemy jeszcze wzdłuż Quai bukinistów. Zegnamy się na Bul. Michu i przez Quai d'Orsay do G[are] d[e] L[yon]. Laski pod Paryżem ślicz­ ne, Fointainbleau; pragnąłbym jeszcze zwiedzić Francję. Poniedziałek L V I . Rano pisanie etc. Popoł[udniu] przychodzą Kasia i Т.; Staś i Zuł[awski] wychodzą na He­ ath. Odprowadzam T. aż do rogu Englands Lane; układa­ my spacet na wieczór; kwestya pożyczki pieniędzy. Staś ze mną u Miss Fry. Rozmowa z nią, działa na mnie podno­ sząco. (...) Wtorek 2. Popołudniu Kasia i T. przychodzą. Staś. Odprowadzam T. [?] ale bez prawdziwego sentymentu. We Środę 3. w południe zajście ze Stasiem, które psu­ je mi humor na pewien czas, bo ostatecznie muszę przy­ znać, że ma on do pewnego stopnia rację. - Aha zapo­ mniałem napisać jeszcze o jednym spacerze z Т.; zdaje mi się we Wtorek 26. Staś był ze mną i wstąpiliśmy do Scliool, gdzie widziałem się z Seligm[anem] potem po pu­ dełko do blacharza, potem natknąłem się na Ret|ingera] 1 spiknąłem go ze Stasiem.(...) Piątek. 5. Popoł[udniu] fotografuję ją. Przychodzi mąż; speszenie; nie zapraszam go na wieczór. Wywoływa­ nie. Wieczór Kasia, sufrażystki; Т., Memcia i siostra. Układamy r[ende?Ji'[ousj[ ] na Woburn Square. Staś przychodzi. (...) 7 Poniedziałek. 8. Ostatni dzień w Londynie. Zęby mę­ czą mnie sttasznie i niepokoją. Rano idę ze Stasiem do Anthrop[ological] Institute], do Banku, do Museum, wra­ cam do domu; fotografując M = ę [Mamę'] łamię statyw fotograficzny. (...) Wtorek 9. ostatni ranek. Silny ból zębów; ponura per­ spektywa na przyszłość. Wrażenie zupełnej bezsensowno­ ści tej podróży. Budzę Stasia, raz jeszcze idę się pożegnać z naszym ogródkiem. Szukam taxa. Na stacyi Westermarck, Memcia. - Jazda do Folkestone smutna. Czuję na­ gle, że jestem pozostawiony swojemu losowi na współkę ze Stasiem. U Zuł[awskich] rozmowa z Kazia, która wygląda b. efektownie. Potem kolacja; potem ze Stasiem ptzez Ave­ 325 Środa 17 V I 14 (...) Co do mojej obecnej pozycji, to muszę, pomimo upałów i niezdrowia, powoli, ale systematycznie pracować celowo. Przedewszystkiem wciągnąć w to Stasia. 18 V I 14 Wczoraj i dzisiaj czuję się znacznie lepiej; pogodzony z losem i właściwie zaaklimatyzowany na statku. Przed­ wczoraj wieczór dojazd do Port Said.(...) Cieszę się wspomnieniami, jakie to przywodzi; przeży­ wam nowość tego razem ze Stasiem. Kiepska noc; jazda ptzez kanał. (...) Sobota 19, 20 V I 14 (...) Zycie na statku: rano koło 7 = ej budzą mnie na kąpiel. Ubieram się, potem idę na śniadanie. Rozmowa z Francuzką i z rodziną australską siedzącą naprzeciwko nas. Potem idę na pokład i ptzedpoludniem piszę dzien­ nik, trochę czytam. Ale przerywam często, spaceruję, ga­ dam i gram w sporty. Lunch; potem słońce przechodzi na prawą stronę, zmieniam pokład i czytam coś innego. Czy­ tanie idzie mi powoli kiepsko. Grzebię się w hlotes & Querries. Trochę rozmawiam ze Stasiem, chociaż mniej tetaz, niż przedtem; wczoraj Staś był dość ponury. Niedziela 21 V I 14 (...) Staś wczoraj wieczór skomponował b. ładną melodję; speszyło mnie to trochę, gdyż moja impotencja ar­ tystyczna zawsze mi dolega. Zarówno w stosunkach do kobiety, jak i w stosunku do życia jest to rzecz, poprzez którą b. trudno mi się przedostać.(...) Mandauh ćk Lawalla [?] - Sobota 4 Lipca. (...) - Hotel w Colombo; weranda szeroka, przykryte podwórza; otwarte pokoje jadalne; dalej korytatz i poko­ je sypialne. Śpię trochę lepiej niż na sratku pod moskitierą 1. [pierwszą] noc. Staś nie śpi; wstaje i zapala światło. (...) �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Wednesday's quarrel which drives me into a fury. Dinner; poor sleep in the night. - (...) rubber plants; trees rare, without undergrowth; ground covered with dried leaves; to the left an oblong pond; evidently a bathing pool for elephants, or perhaps for people, priests, too. To the right a dagoba, i n the [?] overgrown grass; Staś on the platform with huge, flat stones. (...) - Staś is having a terrible day; doesn't see, despairs, speaks of s[uicide?]. Was meant to be writing an article. (...) Return to the pond; beautiful view of the hills; monkeys fly overhead along the way. Meet Staś. Rest of the time in the Rest House; conversation with a Tamil; diary writing; Staś is starting the article, very good. (...) Sunday 26.7. (...) The drive to the Cussacks, Staś sits in front. A t the Cussacks I have a long talk with him. Next is tea. Get wommera and churinga[l]; both good. Return, late evening. Conversation in wh[ich] St. attacks me and upsets me so that I have a [?] night; although I behave peacefully towards him. Monday 27. (...) We arrive late; dinner; Staś leaves early (and makes a scene that day and not the previous one as I had noted). Tuesday 28. (...) Long conversation with the governor and his wife. Conversation with the vicegovernor] and Sir John Forest. Walk i n the garden; taking Staś away; return home. Evening at home. 6.7.14 (...) Packing; breakfast; have a moral katzenjammer due to the keeper's mistake and the fact that Staś didn't register i n the book. In the evening it turns out that the keeper has cheated us of 2 rupees. Buddhas in the 1st, very small cavern, he is carved out of the rock, wonderful facial expression, in robes of beautifully carved folds. - (...) O n the sea, from Fremantle to Adelaide, Wednesday 5.8. Description of sojourn in Western Australian Generally very nice, cheerful, frivolous mood. Lack of fascination with a unilateral emotional stimulus. Interest primarily in objective facts; flora of West[ern] Australia]; animals in the garden; also some ethnological problems. A scientific mood par excellence. Towards the end I'm beginning to feel a bit worse due to a quarrel with Staś, general fatigue and, at the very end, news of the war: 21.7. (...) Fremantle as a series of houses without any character in the distance. Long wait for Le Soeff and for Dakin; uncertainty with regards to Staś. L.S. comes; large, disorderly, solid chap. Gambols Polish-style. Delight that I am a guest, that I don't have to think about everything and pay for everything. (...) We put Staś in the Hostel; it's getting dark; we drive back. (...) Port Moresby, September 20, 1914.* September 1 " began a new epoch in my life: an expedition all on my own to the tropics. O n Tuesday, 9.1.14 I went with the British Association as far as Toowoomba. Met Sir Oliver and Lady Lodge. I chatted with them and he offered his assistance. The falseness of my position and Staś' attempt to "set i t right", my taking leave of Desire Dickinson, my anger with Staś which became a deep resentment that persists even now - all this belongs to the previous epoch, the trip to Australia with the British Assoc. I went back to Brisbane alone i n a parlor car reading the Australian Handbook. A t Brisbane I felt quite deserted and had supper alone. Evenings with [Fritz] Grabner and Pringshaim, who hope to be able to go back to Germany; we talked about the war. The lobby of the Hotel Danieli, its cheap furniture, its staircase in full view, are closely bound up with my recollections of this period. I recall morning visits to the museum with Pringsheim. Visit to Burns Phelp; a visit to the goldsmith; a meeting with [A.R. Radcliffe-]Brown. (...) O n Thursday night I went to see Dt. Douglas, to say good-bye to the Goldings and to give Mrs. Golding a letter for Staś. I returned books to her. (...) O n Wednesday 22.7. go take a swim i n the morning, beside wild animals, lions and tigers. Breakfast at which we talk for a long time. About 12 I go alone to Perth. Staś isn't there. Staś and L.S. come after a quarter hour of my waiting. (...) In the evening dinner; escort Staś to the Watsons; quarrel at the hotel. (...) In Kalgoorlie (Friday 24.) cold; clean, clear and sharp air. (...) We're almost late. Buy a sleeper for Staś and myself. - Staś leaves with a grudge about Monday, 10.5. (...) Dream of settling permanently in the South Seas; how will all this strike me when I'm back i n Poland? I think of what is going on there now. O f Mother. Selfreproach. Occasionally I think of Staś, with increasing bitterness, missing his company. But I am glad he is not here.(...) Wasted all day Saturday 17 and Sunday 18 waiting for Saville, and reading Vanity Fair and i n my * Already translated as A Diary in the Strict Sense of the Term 326 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO Na 2. dzień idziemy kolo l l = t e j nad jeziorkiem, koło restaurowanej dagoby do nowej dagoby, której dotąd je­ szcze nie widziałem. Gaj mimoz czy akacyi i fikusów; drze­ wa rzadkie, bez podszycia; ziemia pokryta liściami ze­ schłymi; na lewo staw podłużny; widocznie kąpiel dla sło­ ni, a może i dla ludzi, kapłanów. Na prawo dagoba, w [?] porosła trawą; Staś na platformie z olbrzymich, płaskich kamieni.(...) - Staś ma fatalny dzień; nie patrzy, rozpacza, mówi o sb. [samobójstwie?]. Miał pisać artykuł. (...) Wracam nad stawkiem; śliczny widok na gótki; małpy przelatują po drodze. Spotykam Stasia. Resztę cza­ su w Rest Housie; rozmowa z Tamilem; pisanie dziennika; Staś zaczyna artykuł b. dobtze. (...) 6 V I I 14 (...) Pakowanie; breakfast; mam kota motalnego z po­ wodu omyłki keeper i tego, że Staś się nie wpisał w książ­ ce. Wieczorem okazuje się, że keeper okradł nas o 2 rupie. Buddy. W 1. pieczarze, b. małej, jest on wykuty ze ska­ ły o cudownym wyrazie twarzy, w sukni o ślicznie wyrzeź­ bionych fałdach. - (...) Na morzu, z Fremantle do Adelaide, Środa 5.VIII. Opis pobytu w Zachodniej Australii. Ogólnie b. miły, pogodny, lekkomyślny nastrój. Btak zafascynowania jakąś jednostronną podnietą uczuciową. Zainteresowanie się głównie objektywnymi faktami; ro­ ślinnością Zach[odniej] Austr[alii]; zwierzętami w ogro­ dzie; trochę też problemami etnologicznymi. Nastrój par excellance naukowy. Pod koniec zaczynam się czuć trochę gorzej z powodu kłótni ze Stasiem, ogólnego zmęczenia i , na samym końcu, wiadomości o wojnie. 21 V I I (...) Fremantle jako szereg domów bez charakteru w odda­ li. Długie czekanie na Le Sonifa i na Dakina; niepewność co do Stasia. L.S. przyjeżdża; duże, nieporządne, solidne chłopisko. Bryka w polskim stylu. Radość, że jestem go­ ściem, że nie muszę o wszystkiem myśleć i za wszystko płacić. (...) Umieszczamy Stasia w Hostel; zciemnia się; je­ dziemy z powrotem.(...) We Środę 22 V I I rano idę do kąpieli, koło dzikich zwierząt, lwów i tygrysów. Śniadanie, przy którym długo gadamy. Koło 12 = tej idę sam do Petth. Stasia niema. Przychodzi Staś i L.S. po kwadtansie mojego czeka­ nia. (...) Wieczorem kolacja; odprowadzamy Stasia do Watsonów; kłótnia w hotelu. (...) W Kalgoorlie (Piątek 24) zimno; czyste, przejrzyste i ostre powietrze.(...) O mało co nie spóźnieni. Kupuję sleeper dla siebie i Stasia. - Staś wyjeżdża z pretensjami o Środową kłótnię, co mnie przyprowadza do wściekłości. Kolacja; źle przespana noc. - (...) Niedziela 26 V I I (...) Jazda do Cussacków, Staś siada na froncie. U Cussacków mam długą rozmowę z nim. Następnie herbata. Dostaję wommerę i churinge[?]; obie dobre. Powrót, późnym wieczorem. Rozmowa, w ktfórej] St[aś] napada na mnie i peszy mnie, tak że mam noc [?]; choć odnoszę się do niego pacyficznie. Poniedziałek 27. (...) Przyjeżdżamy późno; kolacja; Staś wychodzi wcześnie (i robi m i awanturę tego dnia, a nie poprzedniego jak zanotowałem). Wtorek 28 (...) Długa rozmowa z gubernatorem i jego żoną. Rozmowa z vicegub. i Sir Johnem Forestem. Spacer po ogrodzie; zabranie Stasia; powrót do domu. Wieczór w domu. Port Moresby, 20 Września 1914* 1. Września rozpoczyna się nowa epoka w moim życiu: samodzielna i samotna wyprawa w tropiki. We Wtorek, 1.IX.14 odprowadziłem Brit. Ass. Do Toowoomby. Roz­ mowa i zaznajamianie się z Sir Oliwerem i Lady Lodge; ofiarowanie mi pomocy przez tegoż; moje fałszywe poło­ żenie i „sprostowanie" przez Stasia. Pożegnanie z Desire Dickinson; wściekłość na Stasia, która przerodziła się na głęboki żal, trwający do tej chwili - to wszystko należy do poprzedniej epoki, do wizyty z Brit. Assem w Australii. Wróciłem sam do Brisbane wagonem salonowym; czyta­ łem po drodze Handbook australski. W Brisbane poczucie opuszczenia i samotności. Samotna kolacja. Wieczorami rozmawiam z Grabnerem i Pringsheimem, którzy mają nadzieję, że będą mogli wrócić do Niemiec; mówię z nimi o wojnie. Otwarty na sień, tandetnie umeblowany salon hotelu Danieli wiąże się ściśle z tą epoką. Pamiętam wizy­ tę rano w muzeum, dokąd Ptingsheim mnie odprowadza. Wizytę u Burnsa Philpa; wizytę u złotnika. Spotykam z Brownem, w Piątek rano, który idzie tego dnia na lunch do Mayo ow. We Czwartek wieczór jadę do D r = a Dou­ glasa, ażeby pożegnać się z Gol[d]ingami i dać Goldingowej list do Stasia oraz oddać jej książki. W Poniedziałek 5 X (...) Marzenia o stałym osiedleniu się w S[outh] Seas; o tern, jak będę patrzał na te rzeczy po powrocie do kra­ ju. Myśli o tern, co się tetaz w kraju dzieje. O matce. Wy­ rzuty sumienia. Chwilami myślę o Stasiu, z cotaz mniej­ szym rozgoryczeniem. Z żalem za jego towarzystwem. Chociaż jestem rad, że jego tu niema. (...) Dziennik moich przeżyć na Mailu: (...) Całą Sobotę 17 i Niedzielę 18 marnuję czekając na Saville'a i na zabój czytam Vanity Fair - zupełne stu- * O d t ą d zaczyna się następny zeszyt, a zarazem opubliko­ wana w języku angielskim część dzienników pt. A Diary in the Strict Sense 327 of the Term �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E П1 ARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI desperation - complete obfuscation, I simply forgot dejected by the novel and Stas's letter. In the evening where I was. I had begun to read V.F. at Zakopane, I felt very disturbed; nevertheless I prepared a plan of having borrowed it from Dziewicki that spring when campaign with S[aville] and went to the village to get Kavaka and Papari. After long parleys I got them out, I spent six days there in May; Staś was in Brittany, I was and I came back home. A t last the mystery of the names of the months is being clarified. Went to sleep staying with the Taks. Now the fate of Becky Sharp and Amelia did not awaken my memories of old times. (...) without reading.(...) 10.29.(...) 11.2. Elated, humming a tune, I walked to the village. (...) Was not seasick. Landed feeling broken; did not Fairly fruitful talk with Kavaka. Watched lovely poetic dances and listened to Suau music. A small ring of lie down at once; had breakfast and looked through the dancers; two dancers facing each other with raised newspapers with illustrations about the war. Looked for drums. The melody reminded me of Kubain laments. something about Poland - there was nothing. Very tired. Went back home where I wasted time leafing through Right after dinner, went to bed. Slept from 2 to 5. I did Punch. Vision of T. Occasionally I think of Staś with not feel too well afterward. I sat by the sea - no fit of real friendliness; principally the melody he composed on dejection. The Staś problem torments me. In fac t his the way to Ceylon. conduct toward me was impossible. There was nothing wrong about what I said in Lodge's presence; he was 10.29. (Written on the 30 th wrong to correct me. His complaints are unjustified, in the afternoon) and the way he expresses himself precludes any Was up before 8 in the morning and wrote my diary. Was busy writing when S. brought my mail. Letters from possibility of reconciliation. Finis amicitiae. Zakopane N . (5) and a number of letters from Australia. without Staś! Nietzsche breaking with Wagner I respect Charming, friendly letters from the Mayos and [Le his art and admire his intelligence and worship his sones] gave me real pleasure. Also an extremely nice individuality, but I cannot stand his character.(...) letter from Mrs. Golding. Stas's letter deeply annoyed Sunday 28. Morning - ? Read a little of [Newton]. In me. A t the same time I reproached myself for not the evening I thought about Staś and began a letter to having behaved i n a petfectly unimpeachable way and him. A t moments I was very exalted; I have been in I felt deep resentment and hatred for his behavior N.G., I have accomplished a good deal. I have prospects toward me. My feeling for him was almost completely of far better work - fairly certain plans. A n d so - ruined by his letters. I see almost no possibility of It's not as hopeless as I thought when I arrived here. reconciliation. I also know that however many faults Moreover I don't feel a bit worse than when I came. I have committed, he acted very ruthlessly toward me; I am a better sailor and I walk much better - the all the time having gestures and airs of persecuted distances no longer terrify me. - Gazing at the sea greatness and moralizing in accents of deep, mature, 1 have a strong feeling of happiness. True, it is not all objective wisdom. There was not a trace of friendliness over yet; but i n the light of old fears and uncertainties in his conduct towards me. - No, objectively, in the I have decidedly won a victory.(...) scale of rights and wrongs the platter dips down on his side... I am terribly dejected and dispirited by the Sunday, Oct.28, 1917, on the Tropic of Capricorn. bankruptcy of my most essential friendship. The first (...) reaction of holding myself responsible for everything Wednesday uneventful - I made friends with a navy predominates, and I feel capitis dirninutio - a worthless officer, read, wrote a little. I was slightly seasick. man, of diminished value. A friend is not merely an Thursday: around 4 p.m. we sailed into Moreton Bay. added quantity, he is a factor, he multiplies Peaceful trip. I did not look around enough, I talked too one's individual value. Too bad - the responsibility for much. I looked at the river in moonlight, and recalled the break lies primarily i n his unrelating pride, i n his the British Assoc., Staś, Mackaren, and Miss Dickinson. lack of consideration, his inability to forgive others for Gloom of deserted wharves; enormous gray transports. anything, though he can forgive himself a great deal. - Message from the Mayos; drive; telegram o E.R.M.(...) r Then I read N.'s letters, which are the only thread linking me with the past, and the Times, which Mrs. Tuesday, 11.13. Mayo sent me. I visited the village depressed. (...) A t 10.30 went to B.R and asked Burton to look for Stas's lost box.(...) Conference with Kavaka in his house, about the burial rites; analysis of the sago spade. In the afternoon I began to read Bolski and did not put the book down until 5. Went to the village for half an hour, feeling very 328 Friday, 12.21. Awoke late, at 7. Dreams in which S.I.W. [Stanisław �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ W DZIENNIKACH BRONISŁAWA MALINOWSKIEGO manienie; zapominam wprost, gdzie jestem. V[anity] F[air] zacząłem czytać, pożyczywszy od Dziewickiego, w Zakopanem; owej wiosny, kiedy byłem tam przez 6 dni w Maju, Staś był w Bretanii, ja mieszkałem u Tabów. Te­ raz losy Becky Sharp i Amelii nie wzbudziły żadnych wspomnień o przeszłości. Tamta epoka była też epoką zu­ pełnego otumanienia. (...) 29 X (...) W? rozchandrzony, nucąc, do wioski. Dość wydaj­ na rozmowa Kawaką. Obserwuję śliczne, poetyczne tańce i słucham muzyki Suau. Małe koło tancerzy; dwuch na­ przeciw siebie tańczy z podniesionymi bębnami. Melodya przypomina kubańskie zawodzenia. - Wracam. W domu tracę czas na feuilletowanie Puncha. Wizja Т. - O Stasiu myślę chwilami z prawdziwą serdecznością; głównie melodja przez niego skomponowana w drodze do Cejlonu. Dzień 29 X (pisane 30 X popoł.) Rano wstaję przed 8 = ą i piszę dziennik. Jestem zajęty pisaniem, kiedy S. da­ je mi mail. Listy od N . (5) i szereg listów z Australii. B. mi­ łe i serd[eczne] listy od May'ów i Le Souefów robią mi serd. przyjemność. Tak samo niezmiernie miły list od Goldingowej. List Stasia peszy mnie głęboko. Odczuwam równocześnie silne wyrzuty sumienia, że nie postępowa­ łem w sposób zupełnie unimpeachable, równocześnie od­ czuwam głęboki żal i nienawiść za jego odniesienie się do mnie. Sentyment prawie całkiem zduszony tym listem. Nie widzę prawie możliwości porozumienia. Wiem także, że, jakkolwiek było wiele win z mojej strony, on postępo­ wał b. bezwzględnie w stosunku do mnie; przez cały czas zachowując gesty i minę uciśnionej wielkości i motalizując mnie z akcentem głębokiej, dojrzałej i objektywnej mądrości w głosie. Nie było cienia życzliwości w jego za­ chowaniu się w stosunku do mnie. - Nie, objektywnie, szala nieprawości przechodzi na jego stronę... Niezmier­ nie mnie peszy i przygnębia bankructwo mojej najistot­ niejszej przyjaźni. Pierwsza reakcja brania odpowiedzial­ ności za wszystko jest przeważająca i czuję się „capitis diminutis"; człowiekiem bez wartości, o zmniejszonej warto­ ści. Przyjaciel nie jest tylko dodatkiem - jest on współ­ czynnikiem; wartość indywidualna staje się pomnożoną. Trudno - wina zerwania leży przedewszystkiem w jego nieubłaganej pysze i bezwzględności, która nic nie umie przebaczyć innym, a b. wiele samemu sobie. - Potem czy­ tam listy n, które są jedyną nicią wiążącą mnie z przeszło­ ścią i „Times"a, którego Mayowa mi przysłała. Idę do wioski speszony. Konferencja z Kawaką w jego domu o obrzędach pogrzebowych i analiza łopaty sago­ wej. Popołudniu zaczynam czytać Bolskiego i nie odkła­ dam książki aż o 5 = tej. Idę na Vi godziny do wioski, moc­ no zdemoralizowany czytaniem powieści i listem Stasia. Wieczorem czuję się b. histerycznie. Pomimo to przygoto­ wuję plan kampanii z S. i idę po Kawakę i Papari'ego do wioski. Po długich pour parler wydobywam ich i wracam. Nareszcie tajemnica nazw miesięcy się wyświetla! Idę spać zaraz bez czytania. (...) 2 X I (...) Unikam choroby. Wysiadam jak zbity; nie kładę się od razu; jem śniadanie i przeglądam gazety ilu­ strowane o wojnie. Szukam czegoś o Polsce - nic niema. Jestem b. zmęczony, zaraz po objedzie idę spać - śpię od 2 = ej do 5 = tej. Nie czuję się świetnie potem. Siedzę nad motzem. Chandra nie przychodzi. Problem Stasia mnie męczy. Faktycznie on postępował w stosunku do mnie niemożliwie. Moje powiedzenie wobec Lodge'a nie było nic złego. Jego sprostowanie było. Jego pretensje są nieu­ zasadnione, a sposób, w kt[óry] je wyraża, przecina z góry możność porozumienia się. Finis amicitiae. Zakopane bez Stasia! Nietzsche zrywa z Wagnerem. Bezwzględnie uzna­ ję jego sztukę; podziwiam inteligencję i wielbię indywidu­ alność, ale nieznoszę charakteru. Niedziela 28. Rano - ? Czytam trochę Newtona. Wie­ czorem myślę o Stasiu i zabieram się do napisania listu do niego. Mam chwilami silną egzaltację: byłem na N.G.; zrobiłem dość dużo względnie. Mam przed sobą widoki je­ szcze znacznie lepszej pracy - plany dość pewne. A więc - nie jest tak beznadziejnie, jak myślałem jadąc tutaj. Pozatem nie czuję się bynajmniej gotzej, niż kiedy jechałem tutaj. Znoszę lepiej chorobę morską i znacznie lepiej cho­ dzę - przestrzeń nie przedstawia mi się w tak odstręczają­ cej formie. - Patrzę na morze i doznaję silnego uczucia szczęścia. Jeszcze nie po wszystkiem - prawda; ale w świe­ tle obaw i niepewności poprzednich mam za sobą stanow­ czo tryumf. Poniedziałek] 25.3.(...) Księżyc nad wzgórzem, poły­ ski blade na lśniących liściach. Kolacja, jem powoli, leni­ wie, będąc zmęczonym. Myśli? Jadę dinghą po kolacyi. Patrzę na gwiazdy: S[outhern] Cross, E.R.M. Staś, Atwood (Semolina Pudding); Syriusz, Canopus - 2 największe gwiazdy „poor show"! Wracam, śpię.(...) Środa 11/4 1. połowa dnia w Gusawecie; normalna rutyna: wsta­ ję późno i po kiepskiej nocy; rozmowy z Billem o fotogra­ fii etc. Oglądam filmy po śniadaniu, czyszczę i [?] kame­ rę, kończę wywoływanie. Myję się i myję głowę. Koło l=szej gotów do odjazdu, deszcz, piszę list do E.R.M. Ca­ ły ten ranek jestem energiczny, czuję się nieźle i kocham się w E.R.M. - Popołudniu na łódce zamiast czytać po­ wieści lub branzlować czas, czytam mój dawny dziennik. Refleksje: stawiam sobie kwestie, czy obecne życie odpo­ wiada maksimum intensywności, którą mogę wydobyć z mego zdrowia i dobrego stanu nerwów. Nie: doktryna, że najlepszą pracę się robi w leisure hours, przetłomaczyłem na doktrynę spadania po linii najmniejszego oporu, taking it easy. Wątpliwości a la St.I.W.: czy watto elimino­ wać płodne źródła natchnienia (które niewątpliwie każdy 329 �Grażyna Kubica • STAŚ WITKIEWICZ IN T H E DIARIES O F BRONISŁAW MALINOWSKI Ignacy ("Staś") Witkiewicz and old W [Staś' father] are Wednesday, 4.18 [sic] mixed up. Also, Judge Herbert, and others.(...) (...) Dream about St.I.W. and N.S. Feeling of having wronged, deceived her.(...) Monday 24(...) Completely forgot it was Christmas Eve. But just now, this very morning, when I couldn't sleep, Mother was thinking of me and was missing me. My God, my God, how terrible it is to live in a continuos ethical conflict. My failure to think seriously about Mother, Staś, Poland - about their sufferings there and about Poland's ordeal - is disgusting! Monday, 3.25.(...) The moon above the hills makes pale reflections on the glistening leaves. Supper; I ate slowly, lazily, being tired. Thought? - Took out the dinghy after supper. Gazed at the stars: S[outhern] Cross - E.R.M. Staś. Atwood (Semolina Pudding); Sirius, Canopus - the two largest stars a "poor show"! Came back, and to bed.(...) Wednesday, 4.11 [sic] First half of day in Gusaweta; normal routine: got up late after bad night, had conversations with Bill about photography, etc. Examined films (after breakfast), cleaned camera, finished developing. Washed and shampooed. A t 1 ready to leave; rain; wrote E.R.M. A l l morning I was energetic, felt well, in love with E.R.M. In the afternoon, instead of reading novel or idling, I read my old diary. Reflections: I asked myself whether my present life achieves the maximum of intensity obtainable in view of my health and good nervous condition. No. I interpreted the doctrine that best work is dome during leisure hours as doctrine of following a line of least resistance, as taking it easy. Doubts a la S.I.W. [Stanisław I . Witkiewicz] - is it worth while to eliminate fruitful sources of inspiration (which every thinker and artist will find by following the line of least resistance) ? But it is a fact that when you eliminate one form of inspiration you gain another, and that to eliminate line of least resistance is above all to eliminate pure waste of time (reading novels, sitting extra long in company, etc.). (...) 6.30.18. (...) A t night, sad, plaintive dreams, like childhood feelings. I dreamed about Warsaw, about our apartment in the boarding school, about some apartment with a bathroom (Zenia and Staś) in Warsaw. Everything permeated with Mother.(...) 7.18.18. O n the theory of religion. My ethical position in relation to Mother, Staś, E.R.M. Twinges of conscience result from lack of integrated feelings and truth in relation to individuals. My whole ethics is based on the fundamental instinct of unified personality. From this follows the need to be the same in different situations (truth in relation to oneself) and the need, indispensability, of sincerity: the whole value of friendship is based on the possibility of expressing oneself, of being oneself with absolute frankness. Alternative between a lie and spoiling a relationship. (My attitude to Mother, Staś, and all my friends was strained). - Love does not flow from ethics, but ethics from love. There is no way of deducing Christian ethics from my theory. But that ethic has never expressed the actual truth - love your neighbor - to the degree actually possible. The real problem is: why must you always behave as if God were watching you? 7.18.18. (...) A l l the tender feeling of my childhood came back: I feel as when I had left Mother for a few days, returning from Zwierzyniec with Father. - I go back in my thoughts to Anna Bt. - how utterly everything has vanished from my life! - Stas's betrayal, and N.S. Truly I lack real character. 330 Translated by Annamaria Orla-Bukowska �Grażyna Kubica • STAS W I T K I E W I C Z W D Z I E N N I K A C H BRONISŁAWA M A L I N O W S K I E G O myśliciel i artysta znajdzie obficie na linii najmniejszego oporu)? Ale faktem jest, że za jedną formę natchnienia uzyskuje się inną i że eliminując l.n.p. eliminuję przede wszystkiem czystą stratę czasu (czytanie powieści, przesia­ dywanie extra long w towarzystwie już wyjalowionem itp.).(-) Środa 18/4 M - Sen o St.Ign.W. i N.S. Uczucie skrzywdzenia, oszukania jej.(...) Niedziela. 30/6/18 (...) - W nocy sny smutne, żałosne, jak uczucia z dzie­ ciństwa. Śnię o Warszawie, o naszem mieszkaniu w Bur­ sie, o jakiemś mieszkaniu z kąpielą (Zenia i Staś) w Warsz. Wszystko przeniknięte Mamą i budzę się co chwila. Nad ranem zatopiony w smutku. Idę na drogę i płaczę. - Na­ głe przebłyski zrozumienia, wizje przeszłości. Zycie prze­ szyte strzałą żalu, wyrzutów sumienia, rzeczy niepowrotnych.(...) 17/7/18 (...) Wszystkie czułe uczucia dzieciństwa wracają; czu­ ję jak wtedy, kiedy rozstałem się z Matką na parę dni, wracając ze Zwierzyńca z ojcem. - Wracam też myślą do Annie Br. - jak kompletnie wszystko znikło z mojego ży­ cia! - Zdrada Stasia i N.S. Nie jestem naprawdę prawdzi­ wym charakterem. Do teoryi religii. Etyczne stanowisko w stosunku do Mamusi, Stasia, E.R.M. Wyrzuty sumienia: wynikają z braku jednolitości uczuciowej i prawdy w stosunku do indywidualności. Cala etyka moja opiera się na podsta­ wowym instynkcie jednolitości osobistości. Z tego wynika potrzeba bycia tymsamym w różnych sytuacjach (prawda w stosunku do samego siebie), potrzeba koniecznej szcze­ rości: cała wartość przyjaźni oparta na możliwości wywnętrzania się, bycia samym sobą w zupełnej szczerości. Kłamstwo zatruwa stosunek osobisty. Alternatywa mię­ dzy kłamstwem a rozszarpaniem stosunku. (Mój stosunek do Mamy, Stasia i wszystkich przyjaciół był poszarpany). - Miłość nie wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Etyki chrześcijańskiej nie sposób wyprowadzić z mojej teoryi. Ale etyka ta nigdy nie wyrażała istotnej prawdy. Miłuj bli­ źniego swego - o ile to możliwe. Istotny problem: dlacze­ go musisz postępować zawsze tak, jakby Cię Bóg widział. Ten problem [urwane] Piątek 21/12 [17] Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S.I.W. i stary W[itkiewicz] zmieszani. Także judge Herbert i inni. (...) Poniedziałek 24 [12.17] (...) Zapominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem, Mamusia tam myślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże, Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycz­ nym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kra­ ju i tem, co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem. (...) Wtorek 13 11.[17] (...) О Ю'Л idę do B.R i proszę Burtona, żeby mi po­ szukał zaginionej kiesy Stasia. (...) 331 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ef028267650577d57f024cae674d015.pdf 85d1934bb5d08b4266b628ce8e254e23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5470 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5087 Title A name given to the resource Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach "Płomyka"( 1917-1939) / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.302-318 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kucharska, Małgorzata Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Kucharska Uniwersytet Opolski Zespół Szkół Ogólnokształcących w Strzegomiu Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka”1 (1917-1939) „Płomyk” okresu międzywojennego był zdecydowanie najpoczytniejszym periodykiem adresowanym do czytelników w wieku „(…) od lat dziesięciu do piętnastu”2. Wychodząc pod auspicjami Związku Nauczycielstwa Polskiego, pełnił rolę służebną wobec szkoły, uzupełniając lub często wręcz zastępując, ówczesny brak podręczników. Docierał do różnych środowisk, stanowiąc cenne źródło informacji zarówno dla młodych czytelników, jak i dla dorosłych. Dogłębna analiza materiału rzeczowego czasopisma pozwala stwierdzić, iż na jego łamach mocno zaznaczyła swą obecność tematyka dotycząca historii, kultury oraz walorów krajobrazowych Śląska Cieszyńskiego. Różnorodnych wypowiedzi na wspomniany temat odnaleźć można w „Płomyku” wiele. Są to zarówno teksty znanych autorów, jak i wypowiedzi anonimowe czy skreślone ręką samych czytelników. Stanowią je materiały wyraźnie publicystyczne, drobne informacje, sprawozdania, korespondencja, przyczynki historyczne, notki biograficzne, programy radiowe, a także utwory o wyraźnie literackim charakterze. Barometrem nastrojów społecznych, dotyczących skomplikowanej sytuacji Śląska Cieszyńskiego są publikacje odnoszące się do rewindykacji terytorialnych i ich historycznych uzasadnień3. Potwierdza to np. marcowy numer „Płomyka” z 1919 roku, w którym S. Podhajna pisze o podłożu antagonizmów czesko-polskich i niemiecko-polskich, dotyczących Śląska Cieszyńskiego. Autorka rozwiewa mit demograficzny, pisząc m.in.: 1 „Płomyk” – najpopularniejsze ilustrowane czasopismo dla dzieci i młodzieży, wydawane w latach 1917-1939 oraz 1945-1991, w okresie międzywojennym adresowane głównie do dzieci ludu, proletariatu miejskiego i części mieszczaństwa. Pierwszym wydawcą był Związek Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, a od roku 1930 Związek Nauczycielstwa Polskiego. Por. J. Z. Białek: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979, s. 194. 2 Por. Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984, s. 5. 3 Por. M. Kucharska: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 303 Mylą się jednak Czesi, kiedy mówią, że ich jest najwięcej: bowiem na każdą setkę mieszkańców Śląska Cieszyńskiego przypada 61 Polaków, 24 Czechów i 15 Niemców i Żydów, a niższy status społeczny rodowitych Ślązaków uzasadnia tym, iż ludność stanowią: (...) przeważnie włościanie ciemni, nieoświeceni, a szlachta, która by mogła była lud polski oświecać, wyginęła albo zniemczała zupełnie4. Wyrazem spontanicznych reakcji na przełomowy okres powstań i plebiscytowych rozstrzygnięć są artykuły A. Janowskiego: ujęta w formę paraboli odezwa do młodych Polaków o konieczności obrony zachodnich granic5 oraz artykuł wtajemniczający młodzież w trudne kwestie „z obszarów plebiscytowych”6: Czesi i Niemcy – pouczał autor młodych czytelników – próbują to biciem, to przekupstwem zyskiwać sobie głosy ludności plebiscytowej, nasze poglądy ślicznie wypowiedział Naczelnik Państwa do wycieczki ze Spisza: <<Głosujcie, jak wam sumienie nakazuje: jeżeli czujecie się Polakami, głosujcie za Polską, jeżeli nie czujecie po polsku, nic nam po was, idźcie tam, gdzie was serce ciągnie>>7. Dzięki rubryce To i owo czytelnicy mogli śledzić aktualia dotyczące sytuacji regionu, jak choćby stosunku Ligi Narodów do sprawy ustalenia granic8, ilości pieniędzy zebranych na akcje pomocowe dla Ślązaków. Na łamach magazynu zamieszczono też listy darczyńców. Redakcja „Płomyka” oferowała teksty dotyczące kultury i pejzażu śląskiego, m.in. Legendę o świętej Barbarze9, mówiącą o patronce górniczej braci i początkach chrześcijaństwa na Śląsku oraz impresje księdza Macoszki na temat beskidzkiego krajobrazu10. Z kolei M. Konopnicka w swych wierszach zapowiadała powstanie zbrojne ludu śląskiego, określanego tutaj mianem Łazarza (Już przyszedł czas) lub odzwierciedlała narastającą potrzebę identyfikacji narodowej oraz rozbudzania w młodym pokoleniu świadomej przynależności do śląskiego kręgu kulturowego (A jak Ciebie)11. Bieżące wydarzenia i sytuacje inspirowały M. Wysznacką, wypowiadającą się w literackiej formie na temat piastowskich korzeni Śląska, wyników traktatu pokojowego i zbliżającego się plebiscytu12. Charakterystyczne dla pisma było przenikanie się problematyki śląskiej i świątecznej. Motyw narodzin Jezusa zestawiono np. z odro4 S. Podhajna: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84. 5 Aljan [A. Janowski]: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170. 6 Aljan [A. Janowski]: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68. 7 Tamże, s. 70. 8 Por. To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23; To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99; Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134; [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77. 9 Por. Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86. 10 Por. Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87. 11 M. Konopnicka: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86; A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281. 12 M. Wysznacka: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278. �304 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví dzeniem się regionu, natomiast trudną sytuację „bytową” świętej rodziny z ówczesną sytuacją tamtejszego ludu13. Interesujący nas problem stał się niezwykle aktualny w roku 1938. W związku z powrotem prastarej polskiej ziemi do Macierzy przybliżano młodym czytelnikom skomplikowaną historię regionu i wyraźnie eksponowano starania Polaków o zachowanie tożsamości narodowej: (…) ludność tej prastarej dzielnicy nie zgermanizowała się w trzywiekowej niewoli, zachowała swój język i swą odrębność narodową. Wspominano nastroje społeczne towarzyszące formowaniu się granic: Źle się czuli Polacy pod panowaniem czeskim. Ciężko było żyć synom wolnego narodu na tej ziemi swojej, od wieków swojej, a zakutej w więzy obcej przemocy14. Reakcją na nową sytuację było również natychmiastowe pojawienie się w „Płomyku” tekstów o charakterze apelatywnym. Kierowano za ich pośrednictwem prośby o pomoc dla rodaków zza Olzy. Proponowano organizowanie wiosennych wyjazdów na Śląsk Cieszyński, zaproszenie dzieci z Zaolzia do zwiedzania innych regionów kraju. Zachęcano do nawiązania korespondencji, wysyłania na Śląsk Cieszyński książek, fotografii, czy charakterystycznych dla różnych regionów drobiazgów, m.in. artystycznych wyrobów ludowych i lalek. „Płomyk” pośredniczył w przekazywaniu adresów i stał się katalizatorem wielu przedsięwzięć pomocowych. Na jego kartach zamieszczono adresy szkół znajdujących się na Śląsku Zaolziańskim15. Chwalono przy tym siłę duchową mieszkańców przywróconych ziem, wyrażając nieskrywaną radość z faktu, iż do Polski wraca: (…) ziemia śliczna i bogata, że wraca z nią razem dzielny lud, co tak nieugięcie marzył o wolności i tak ofiarnie krew za nią przelewał16. Już na początku lat 30. XX wieku dzieci z Cieszyna aktywnie uczestniczyły w akcjach organizowanych przez redakcję „Płomyka”. Pod kierunkiem nauczyciela A. Cienciały przygotowały dla rodaków zamieszkałych na obczyźnie album, stanowiący m.in. zbiór pięknych widoków i fotografii Cieszyna oraz okolic17, a dla koleżanek zza Olzy – lalki w strojach regionalnych18. O radości z powodu powrotu reszty Śląska Cieszyńskiego do Polski pisał W. Burek. Dowodząc polskości tych ziem, powoływał się na najstarsze dokumenty, a kreśląc rys historyczny regionu, chwalił postawę mieszkańców: Lud śląski, twardy i dzielny, nie zapomniał polskiej mowy i obyczaju. 13 14 15 16 17 18 [Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65. [Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170. Por. Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282. [Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178. L. Ron.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973. Z. Charszewska: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 305 Wspominał o organizowanych w całym kraju manifestacjach na rzecz powrotu Zaolzia, o wystąpieniu zbrojnym ludu śląskiego przeciw obcemu panowaniu i ofiarności młodzieży, na tle której wyróżnił postawę W. Regera - komendanta Związku Harcerstwa Polskiego w Cieszynie. Nakreślił sytuację panującą w oswobodzonym mieście i okolicach, konstatując: Wróciła do Polski piękna ziemia śląska i jej bohaterska ludność. Wygasł sąsiedzki spór, który przerodzi się w trwałą przyjaźń dwóch bratnich narodów19. Interesująca nas tematyka przenikała także do drobnych tekstów o charakterze informacyjnym. I tak w roku 1934 odnotowano, iż pod miejscowością Olza ustalono metę ósmego marszu „Szlakiem powstańców nad Odrę”20, a w 1938 zalecano czytelnikom przygotowującym obchody rocznicy odzyskania niepodległości wykorzystanie pieśni patriotycznych i żołnierskich znanego muzyka i pedagoga – K. Hławiczki21. O Wiśle, najpiękniejszej miejscowości uzdrowiskowej na Śląsku Cieszyńskim, ulubionym miejscu wypoczynku I. Mościckiego, opowiadali m.in. M. Owczarek oraz G. Morcinek. Pierwszy z nich krótko odniósł się do wydarzeń z roku 1938, a następnie skupiając uwagę na walorach turystycznych, opisał uroki górzystej okolicy Czarnej i Białej Wisełki, stylowy zameczek myśliwski i jego otoczenie22. Drugi doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Beskidów, przypominając legendę górali śląskich, którzy na temat proweniencji owych gór mawiali: A Beskidy powstały z Boskiego uśmiechu. Są bowiem tak piękne, jak nic innego na świecie23. Sugestywnie Morcinek odmalował widok doliny, szum Wisełki oraz zapach beskidzkich lasów. Pisał o stosunku wiślańskich oraz istebniańskich górali do prezydenta, nazywanego przez nich „roztomiłym Gazdą”. Tekst dopełnił apelem o wsparcie finansowe na rzecz Funduszu Szkolnictwa Polskiego Zagranicą24. Obraz regionu wyłaniał się z kart monograficznego numeru „Płomyka” z 1926 roku25, w którym pisano m.in. o bogactwach naturalnych i postawach dzielnych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Przypominano położenie geograficzne regionu, ukształtowanie terenu. Wiele uwagi poświęcono walorom turystycznym i historii dzielnicy przodującej niegdyś zamożnością i zaludnieniem, a nade wszystko siłą charakteru mieszkańców, którzy utrzymali, zachowali swą narodowość i nie zatracili ani języka, ani wiary ojców. Wymieniono nazwiska takich zasłużonych działaczy czy 19 W. Burek: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202. 20 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56. 21 W. Rodziewicz: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123. Chodzi o śpiewniki Karola Hławiczki: Leć pieśni w dal oraz I zanućmy pieśń wesoło. 22 M. Owczarek: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457. 23 G. Morcinek: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222. 24 G. Morcinek: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 225-226. 25 J. Prażmowski - kierownik Szkoły I w Wełnowcu, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376. �306 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví poetów śląskich, jak: J. Londzin, K. Miarka, P. Stalmach, kowal – J. Ligoń, ks. N. Bończyk, ks. K. Damroth, ks. Przywara, ks. Lubecki, ks. Gregor, E. Borys, ks. Skowroński, J. Kupiec, Jaroń i Kołodziej. W historii tego regionu edukowała dzieci i młodzież M. Iwanicka. Odnosząc się do opisu aktualnych nastrojów społecznych, wracała pamięcią do wydarzeń z 28 października 1918 roku i eksponowała dokonania wiernego pasterza Ślązaków – ks. J. Londzina. Losy młodego zecera złożyły się na fabułę opowiadania, dzięki któremu Iwanicka przypomniała historię „Gwiazdki Cieszyńskiej” oraz jej rolę w walce o zachowanie rodzimego języka i kultury. Podnosiła zasługi P. Stalmacha i A. Cienciały oraz wyjaśniała przyczyny nieudanej próby przeprowadzenia plebiscytu26. Nad nieszczęsną decyzją Krzywoustego i polityką jego syna Władysława, które sprawiły, iż „Śląsk wciśnięty między Niemcy i Czechy był odtąd na długie, długie wieki stracony”, ubolewał w swych historycznych reminiscencjach K. Konarski. Wartość tej dzielnicy określiła następująco: Kołodziej Piast, kiedy Polskę budował, różne krainy polskie, jak owe dzwona na kole, razem do kupy mocował. A wśród tych krain jedną z najpiękniejszych było dzwono śląskie27. W swych peregrynacjach A. Janowski rozwiewał wątpliwości młodych odbiorców, mylnie kojarzących Śląsk wyłącznie z lasem kominów i hukiem fabryk. Doceniał walory krajobrazowe i turystyczne Śląska Cieszyńskiego i wyrażał podziw wobec mówiącego śliczną polszczyzną ludu, którego silne wpływy obce nie potrafiły wynarodowić. Opisywał obronne zamczysko w Cieszynie, z którego nie zostało nic prócz wyniosłej wieży i okrągłej kaplicy, uznawanej za budynek bliźniaczy ze słynną kaplicą w skrzydle zamku na Wawelu. Podkreślał, że o ile wieża, wzniesiona wolą piastowskich książąt, stanowi dokument naszej potęgi w dorzeczu Odry i ważną pamiątkę świetnej przeszłości, o tyle dokumentem obecnej woli mocarstwowej w tej krainie jest zamek prezydenta w Wiśle28. „Oczy Ślązaków, skoro oderwą się od pracy, lubią na piękne rzeczy patrzeć”29 – czytamy w anonimowym artykule poświęconym sztuce ludowej. Pracowitości i poczucia estetyki tamtejszego ludu dowodzą – jak zapewniano – stojące przy drogach figury, krzyże, rzeźby przedstawiające Chrystusa frasobliwego – dzieła rąk wiejskich „świątkarzy”, potrafiących wyrzeźbić ul w kształcie świętego apostoła, przystroić szafę pięknymi gzymsami albo malowaniem, wykonać czerpaki (ponoć od podhalańskich ładniejsze), ozdobić „ryzowaniem” ławy i stołki, wykonać obrazy na szkle czy pakowne, „malowaniami kwietnymi” przystrojone skrzynie i piękny przyodziewek, który opisano dokładnie w „Płomyku” z 1934 roku, zwracając uwagę, iż (…) Ślązaczka spod Skoczowa, czy Strumienia, w świąteczny dzień siedem spódnic kładzie i jeszcze zapaskę jedwabną. Stroju tego dopełnia rodzaj gorsetu <<broszlik>>30. 26 27 28 29 30 M. Iwanicka: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391. K. Konarski: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216. Aljan [A. Janowski]: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220. Anonim: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220. Tamże, s. 221. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 307 Obraz Śląska odzwierciedlał też G. Morcinek, autor tekstów o charakterze publicystycznym, wśród których na szczególną uwagę zasługuje obszerna peregrynacja pisarza Od Połomu po Odrę31, stanowiąca pochwałę tamtejszego krajobrazu i będąca wyrazem radości z odzyskania zaolziańskiej części Śląska Cieszyńskiego. Odnajdziemy w niej opisy znanych miejsc oraz polskich szkół. Podziwia również gościnność i przywiązanie mieszkańców do polskości. W iście reportażową relację z wędrówki wtapia Morcinek opowieści o legendarnym wężu Złotogłowcu, utopcach i jaroszkach. Prezentuje Jabłonków, hutniczy Trzyniec oraz największą na Śląsku czytelnię dla dzieci. Odbywa też modlitewną pielgrzymkę do Cierlicka, gdzie polegli Żwirko i Wigura. Dociera do starego piastowskiego Frysztatu, odwiedza rodzinną Karwinę oraz Bogumin. Przeszedłszy cały region, znajduje jedynie garstkę czeskich dzieci, a wszędzie słyszy polską mowę i rozpoznaje radujące się wolnością serca. Pod tekstem wymieniono nazwiska kilku artystów – malarzy i grafików ze Śląska Cieszyńskiego, m.in. J. Kidonia, J. Wałacha z Istebnej, G. Firlę z Orłowej, do najzdolniejszych zaliczając P. Stellera z Beskidów Śląskich, autora nagradzanych w Polsce i za granicą drzeworytów sławiących Śląsk, jego przyrodę, kopalnie, huty i ludzi, co potwierdzono wzbogacając tekst o reprodukcje drzeworytów z tzw. „Teki Śląskiej”. W artykule Książki pisane „od serca”32 wymieniono nazwiska zasłużonych artystów (J. Lompa, J. Ligoń, K. Miarka, J. Kupiec, K. Damroth, czy autor pięknych poematów o Beskidzie Śląskim, jego życiu, garncarzach, rzeźbiarzach i świątkarzach – E. Zegadłowicz). Zamieszczono też biografię G. Morcinka, informacje o jego utworach oraz wyjątek Z niemieckiej szkoły33. W innym numerze zapowiadano publikację opowieści, której początek będzie nosił tytuł Uśmiech na drodze34. Zamieszczono biogram skreślony ręką samego Morcinka. Swe pisarskie credo zawarł artysta w słowach: W swych książkach piszę o Śląsku, o górnikach i o szkole, bo jestem Ślązakiem, byłem górnikiem, a obecnie jestem nauczycielem w szkole powszechnej35. We Wspomnieniu opowiadał o odwadze, jaką odznaczał się, gdy w chwili ukończenia Szkoły Powszechnej domagał się wydania świadectwa w języku polskim. Opowiadał o swej pracy, inkrustując tekst zasłyszanymi od górników opowieściami o Skarbniku. Z wdzięcznością wspominał pana Tomosza, wozacza i bibliotekarza, który zaszczepił w nim miłość do książek (głównie Sienkiewicza i Kraszewskiego), inspirował do pisania. Wyjaśniał, jak należy rozumieć legendy36. G. Morcinek podnosił też w „Płomyku” zasługi ks. J. Londzina, który w chwili ważnej: (...) zwołuje zgromadzenia, budzi lud swój z narodowego uśpienia, mówi mu o jego słusznych prawach, uczy, jak się ich można domagać, zakłada towarzystwa polskie, pisze książki, redaguje najstarsze pismo polskie na Śląsku <<Gwiazdkę Cieszyńską>>37. 31 32 33 34 35 36 37 G. Morcinek: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464. [Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218. G. Morcinek: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218. Por. Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291. G. Morcinek: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770. Tenże: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773. Tenże: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893. �308 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Podkreślał jego zasługi w organizowaniu polskich szkół, zakładaniu burs, współpracy z mecenasem A. Osuchowskim, walce o prawa ludu śląskiego. W „Płomyku” zamieszczano utwory, które wyszły spod pióra Morcinka, m.in.: Jezuskową pierzynkę (legendę o świętej rodzinie i bajkowej proweniencji śniegu), Przecież tam są ludzie, Wyrąbany chodnik i W zadymionym słońcu. Redakcja zalecała lekturę Historii węgla Morcinka, a w jednym z numerów podano też adres zamieszkania pisarza38. Bogatej tradycji ludowej Śląska dowodzi żartobliwe opowiadanie o zabawie w Judasza39 oraz utwór Narodziny serca40, którego akcja rozgrywa się m.in. na Buczu. Czterotygodniowy pobyt harcerzy w Beskidach Śląskich staje się oto prawdziwą szkołą życia i sprawdzianem postaw etycznych, a opis przygód stanowi pretekst do prezentacji pochwały uroków beskidzkiego krajobrazu, opisu strojów ludowych, gadek i wierzeń. W trakcie kilkudniowej wycieczki młodzież poznaje okolicę, zdobywa sympatię górczan, zgłębia historię regionu i słucha opowieści o zbójniku Ondraszku oraz innych śląskich „bojek”. Zalety ludu śląskiego (pracowitość, pobożność, przywiązanie do ziemi i ojczystej mowy) eksponowała też B. Rodziewiczówna41. Do ciekawych i oryginalnych tradycji zaliczyła m.in.: zwyczaj chodzenia z „marzanką”, obchód „latka”, „maik”, palenie ognisk w czasie Zielonych Świąt, oprowadzanie „niedźwiedzia”, urządzanie w Wielki Czwartek „dyngusa” albo „śmigusa”, lanie ołowiu na Świętego Andrzeja, obchody święta Trzech Króli, czy zachowany w pewnej miejscowości zwyczaj wróżenia z igieł. Wspominała o wyjątkowym szacunku wobec chleba, konieczności hojnego obdarzania biednych w czasie Bożego Narodzenia, zwyczajach związanych z Niedzielą Palmową, kulcie św. Barbary oraz krążących między górnikami legendach, podaniach, przesądach i zabobonach. Malowniczemu urokowi Śląska Cieszyńskiego uległa I.W. Kosmowska42, która poświeciła obszerny artykuł opisowi źródeł Wisły, inkrustując go fragmentami legend. Głosiła pochwałę walecznego i stroskanego o chleb powszedni ludu. W baśniowym stylu nakreśliła historię owej piastowskiej ziemi. Pisała o działających na jej mieszkańców wpływach niemieckich i czeskich, a wyróżniając góralską osadę Jabłonków, przez którą przepływała istna wędrówka narodów, przytoczyła fragment starej góralskiej piosenki: W Jabłonkowej som Jackowie, rozumiejom w obcej mowie, bo wandrujom z Węgrem, Turkiem śli na śańce z Brandeburkiem. 38 G. Morcinek: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368; Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779; Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96; W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406; Por. Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109; Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194 39 G. Morcinek: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950. 40 Tenże: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504. 41 B. Rodziewiczówna: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393. 42 I. W. Kosmowska: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 309 Pisała o dumnych i radosnych Ślązakach, których mowa stanowi wierne echo odległych czasów, a odwieczny strój podobny jest (choć bogatszy i piękniejszy) do zakopiańskiego. Wspominała o zamku królującym nad włościami hrabiego Larisza oraz historii Kultyczki i następstwach odkrycia przez niego głębokiego pokładu węgla. Tłumaczyła przyczyny roszczeń Czechów do Śląska Cieszyńskiego. Podnosiła znaczenie związku „Siła”, pod auspicjami którego wydawano pismo „Oświata” oraz 44 stowarzyszeń śpiewaczych. Miłość młodzieży do tej ziemi potwierdzała jej zaangażowaniem w akcje naprawiania górskich szlaków, regulowania rwących potoków i budowania schronisk (jak na Stoczku). Prezentowała dane na temat liczby mieszkańców zaolziańskiej części Śląska (na 560 000 ludności polskiej było tylko 126 338 Czechów). Opisywała malownicze położenie Cieszyna i wieżę zamkową. Przypomniała dzieciom legendę o założycielach grodu i powstaniu Studni Brackiej. Tolerancji mieszkańców dowodziła w słowach: Katolicy i protestanci żyją w zgodzie obok siebie, pracując w instytucjach dobra ogólnego. W dzień świąteczny, po nabożeństwach, wspólnie udają się na rynek, gdzie wzniesiono dom ludowy43. Ubolewała nad sytuacją mieszkańców podzielonego Cieszyna, tłumacząc ich materialne problemy odcięciem od fabryk i ogrodów. Za starania o zachowanie polskości chwaliła patriotów (J. Cienciałę i P. Stalmacha), redakcję „Gwiazdki Cieszyńskiej” i stowarzyszenie „Znicz”. Wspominała wiec ludowy, który odbył się w 1869 roku we wsi Sibicy pod Cieszynem w proteście przeciwko niemieckiemu uciskowi. Tematyka związana ze Śląskiem Cieszyńskim znalazła się w kręgu zainteresowań S. Dmochowskiego, J. Urwicza, W. Malickiej, A. Lorka i wielu innych. Pierwszy uczynił bohaterami literackiej personifikacji parę „bohaterskich”, solidnych butów, które powstały na Śląsku Cieszyńskim44. Dla drugiego osią konstrukcyjną stylizowanego na śląską gwarę opowiadania stało się spotkanie górnika Kubaloka ze Skarbnikiem, który ratuje go przed tragiczną śmiercią w kopalni, nagradzając za pracowitość, pobożność i udział w walkach o Cieszyn. Dzięki Skarbnikowi Kubalok spotyka legendarne zjawy oraz hufiec rycerzy poległych pod Legnicą. Razem podziwiają kontury Beskidów, światła hut trzynieckich i podzielony kordonem granicznym Cieszyn45. Śląsk Cieszyński wymieniany jest jako miejsce śmierci polskich lotników Żwirki i Wigury, których uroczystości pogrzebowe stanowią temat opowiadania Antka – narratora i jednocześnie uczestnika wydarzeń46, a w miejscu, gdzie „śliczna Wisła na Śląsku wytrysła” rozgrywa się akcja reklamowanej w „Płomyku” książeczki M. Konopnickiej W domu i w świecie47. Jako apologeta beskidzkiego krajobrazu dał się poznać A. Bruski, zachęcający odbiorców do wędrówek po górach i dolinie Istebnej48, z którą związany był również J. Wałach – autor ilustracji do wierszy: A. Świrszczyńskiej, Z. Krzepkowskiej oraz H. Ceysingerówny49. 43 44 45 46 47 48 49 Tamże, s. 807. S. Dmochowski: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275. J. Urwicz: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396. M. Iwanicka: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357. Por. O książkach, „Płomyk” 1931, nr 32, s. 748. A. Bruski: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67. Ilustracje J. Wałacha do wiersza A. Świrszczyńskiej: Życzymy Ci wszystkie zdrowia, „Pło- �310 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Okruchy wiedzy o Śląsku Cieszyńskim przenikały do obrazków scenicznych – propozycji repertuarowych skierowanych do amatorskich teatrzyków dla dzieci i młodzieży. I tak dzieci dziękujące za wyzwolenie całego śląskiego ludu odnajdziemy w obrazku wydrukowanym z okazji imienin marszałka E. Rydza-Śmigłego50 i utworze W. Malickiej, wzbogaconym cennymi uwagami na temat kostiumów wzorowanych na autentycznych regionalnych strojach51. U źródeł Wisły rozpoczyna się podróż będąca osnową obrazka A. Kitschman52, a z wnętrza chaty śląskiej rozlega się pocieszna śpiewka córki Kłaptoczy, w żartobliwym tonie opowiadającej o tym, jak się Kędziora z cieszynianką „ożynił”: Powiedział mi wczora chłopiec, że nie umiem chleba dopiec, Cieszyn, Opawa, Frydek, Morawa. chleba dopiec53. Alegoria Śląska jest jedną z centralnych postaci obrazka historycznego J. Duszyńskiej (Król Łokietek)54. Tym samym zabiegiem posłużyła się też M. Bogusławska, kreując postaci Czarnej i Białej Wisełki – bohaterek utworu zawierającego wyraźne aluzje do rewindykacji terytorialnych. W objaśnieniach podpowiadano, jakie stroje regionalne mają przygotować dzieci do odegrania ról i zamieszczono ilustrację55. Na Śląsku Cieszyńskim rozwijał się skauting. Udział drużyn z tego regionu w pierwszym w Polsce Narodowym Zlocie Harcerstwa odnotowała M. Przyborowska, a A. Kamiński chwalił dwóch harcerzy z Cieszyna, przybyłych pieszo na zlot zorganizowany pod Poznaniem. Zapowiadano również międzynarodowy zjazd harcerzy, który odbędzie się na Śląsku Cieszyńskim w 1932 roku, a w którym udział zadeklarował generał Robert Baden-Povell56. myk” 1933, nr 28, s. 634, 636. Ilustracje na s. 635, 637; do wierszy Heleny Ceysingerówny: „Polały się łzy me czyste, rzęsiste… Na moją młodość górną i chmurną”, „Płomyk” 1933, nr 25, s. 564-567. 50 J. B. Ciżyński: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613. 51 W. Malicka: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25, s. 579-581; M. Ch.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607. 52 A. Kitschman: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226. 53 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 211. 54 J. Duszyńska: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118. 55 M. Bogusławska: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509511; nr 34, s. 525-528; M. Gerson-Dąbrowska: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki. 56 M. Przyborowska: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1, s. 3-5. Odbywał się on od 3 do 9 lipca 1924 roku pod Warszawą; A. Kamiński: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9. Zorganizowany w lipcu 1929 roku; Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 311 W czasopiśmie zamieszczano aktualia i ciekawostki dotyczące regionu. Informowano m.in. o skutkach mrozów57, pisano o powodzi z października 193058, odnotowano udział dzieci śląskich w konkursie, na który nadesłano również „lalki Ślązaczki”59. Informowano o adresach szkół zawodowych i proponowanych tam kierunkach kształcenia60; przed okresem wakacyjnym podawano wykaz szkolnych schronisk młodzieżowych, określając stan ich wyposażenia61. Zamieszczano również dane statystyczne (na temat liczby ludności miejskiej62 oraz przyrostu naturalnego63). Jedną z form upowszechniania wiedzy na temat interesującego nas regionu była bogata korespondencja. Wynika z niej, że „Płomyk” docierał do dzieci z Cieszyna, Skoczowa, Morawskiej Ostrawy, Ustronia, Białej, Bielska, Karwina, Goleszowa, Pruchnej, Międzybrodzia Bialskiego, Orłowej, Jabłonkowa, Kawiny, Frysztatu, Bystrzycy nad Olzą, Straconki i wielu innych. Redakcja na różne sposoby okazywała zainteresowanie życiem czytelników, którzy dzielili się m.in. obawami na temat losów ich „małej ojczyzny”, prezentowali piękno swych rodzinnych miejscowości, pisali o przymusie nauki w czeskich szkołach, planach wyjazdu do Polski, akcji pomocowych na rzecz ubogich oraz sierot po poległych, zbiórki na Gdynię, rozwoju teatrzyków amatorskich64. Dzieci ze Skoczowa nadesłały sprawozdanie i zdjęcie z wycieczki na wzgórze Skoczowskie („Kaplicówkę”)65. W jednym z listów opisano zwyczaj chodzenia z „goiczkiem”, wzbogacając go zdjęciem dziewczynek z Ustronia oraz tekstem piosenki66, w innym omówiono zwyczaj obchodzenia 6 grudnia67. Wydrukowano rysunki T. Kubalskiego oraz interpretację piosenki Nad Olzą, uzupełnioną rozważaniami na temat: piękna Istebnej, bogactw naturalnych, ekonomicznych przyczyn napływu Czechów i Niemców oraz ich wpływu na wynaradawianie Polaków, dokonań poety J. Kubisza, efektów budowy polskich szkół oraz zmian w postawie ludu, tłumaczonych słowami przypominającymi biblijną przypowieść: Ziarenka rzucone przez Stalmacha, ks. Świeżego, ks. Londzina i doktora Michejdę zaczęły kiełkować68. 57 Por. Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608. 58 Por. Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286. 59 Por. „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252. 60 Por. „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918; nr 41, s. 970. Por. Szkoły zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918. Por. Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970. 61 Por. Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki. 62 T. Radlińska: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102. 63 Por. Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113. 64 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599; 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki; 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki; 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki. 65 Por. Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr 11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki. 66 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581. 67 P. Duda - ucz. kl. III wydz. w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511. 68 S. Zahrajówna: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965. �312 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Za cenne uznała redakcja zamieszczenie w „Płomyku” m.in.: recenzji książki G. Morcinka Ludzie są dobrzy69, w której czytelniczka ze Skoczowa wyjaśniała genezę utworu; sprawozdań z przebiegu zorganizowanych w Morawskiej Ostrawie obchodów rocznicy dziesięciolecia niepodległości Polski70, czy informacji o pogrzebie, jaki wyprawił Cieszyn poecie, dzielnemu obywatelowi i żołnierzowi – śp. por. J. Łyskowi71. Uczennica szkoły we Frysztacie wypowiadała się na temat trudnej sytuacji młodzieży polskiej na Śląsku czechosłowackim, tak w sferze życia rodzinnego, jak i szkolnego. Akcentowała znaczenie miesięcznika „Nasze Pisemko”, licznych drużyn harcerskich (m.in. „Sokół”, „Siły”) i innych związków72. Śląsk Cieszyński rozsławiał znany cieszynian, autor ilustracji muzycznych – W. Macura, który zasłynął jako autor oprawy muzycznej do audycji czy słuchowisk H. Nowocieniowej, J. Porazińskiej, B. Hertza, E. Szelburg-Zarembiny, M. Modrakowskiej, W. Tatarkiewicz, L. Krzemienieckiej, M. Konopnickiej i wielu innych. W „Płomykowym” nekrologu tego wielkiego przyjaciela dzieci, przypomniano jego biografię, dokonania, zamieszczono zdjęcie, tłumacząc, iż: W tej tęsknocie do ziemi rodzinnej zbierał artysta ludowe pieśni śląskie i innych uczył te pieśni kochać. Jego pamięci poświęcono audycję, wzbogaconą piosenkami i tańcami opracowanymi przez samego artystę73. O tym, iż radio służyło pochwale krajobrazu, tradycji i historii Śląska Cieszyńskiego świadczą tytuły m.in. takich programów, jak Byliśmy na Baraniej Górze czy Radiowa wycieczka na Baranią Górę, Gronie nase, gronie, hej! (z cyklu Cudze chwalicie, swego nie znacie), Kilof bije, węgiel pryska, W malowanej skrzyni, Na Zielonym Śląsku, Pieśni i tańce śląskie74. Radiowe „wycieczki” do źródeł Czarnej i Białej Wisełki, starego Cieszyna i zamku prezydenta w Wiśle, urozmaicone prześlicznymi pieśniami górali beskidzkich, prowadzili m.in. H. Ładosz, A. Janowski, K. Ćwierk i G. Morcinek. Wiedzę o regionie upowszechniały „Kukiełki śląskie” (Śląskiem na przełaj) i Teatr Wyobraźni, w którym nadano m.in. słuchowiska Z. KossakSzczuckiej. Obraz Śląska Cieszyńskiego wyłaniający się z kart przedwojennego „Płomyka” zachwyca swą różnorodnością. Podejmowana na łamach pisma problematyka budziła wiele emocji, przenikała nie tylko do publicystyki, ale stanowiła też wdzięczne, choć 69 S. Farużanka, ucz. kl. VII SZ II w Skoczowie: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974. 70 Por. W. Machowska: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585. Uroczystość odbyła się 28 listopada 1928 roku. Czytelniczka dołączyła do listu fotografię ostatniego żywego obrazu zaprezentowanego podczas uroczystości. 71 Por. Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma. 72 E. Zagórska - uczennica IV kl. Szkoły Wydziałowej we Frysztacie: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279. 73 H. Ł. [H. Ładosz]: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390; Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 465. 74 Por. Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37; nr 5, s. 99; Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106; H. Ładosz: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218; Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 254; nr 40, s. 538; „Płomyk” 1938, nr 38, s. 1176; „Płomyk” 1937, nr 11, s. 349; nr 13, s. 414. �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 313 trudne tworzywo literackie. Współpracownicy magazynu, jakimi byli także czytelnicy, na bieżąco śledzili losy regionu, na różne sposoby dając wyraz swego zainteresowania jego historią, kulturą i malowniczym położeniem, a nade wszystko zaletami jej mieszkańców. Bibliografia: [Anonim]: Kolęda górnośląska, „Płomyk” 1921, nr 20, s. 65 [Anonim]: Książki pisane „od serca”, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 218 [Anonim]: Pamiętamy o rówieśnikach zza Olzy, „Płomyk” 1938, nr 9, s. 178 [Anonim]: Sztuka ludowa na Śląsku, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 220-221 [Anonim]: U Kłaptoczy, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 209-214 [Anonim]: Uznanie granic wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przez mocarstwa europejskie, „Płomyk” 1923, nr 7, s. 76-77 [Anonim]: W 15-tą rocznicę pierwszego powstania śląskiego, „Płomyk” 1934, nr 3, s. 56 [Anonim]: Z dziejów Śląska Cieszyńskiego, „Płomyk” 1938, nr 7/8, s. 170 Adresy Szkół Zawodowych Męskich, „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970 Adresy, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 282 Białek J. Z.: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1918-1939. Warszawa 1979 Bogusławska M.: W pałacu króla Bałtyku, „Płomyk” 1926, nr 32, s. 487-490; nr 33, s. 509-511; nr 34, s. 525-528 Bruski A.: Beskid, „Płomyk” 1936, nr 3, s. 66-67 Burek W.: Śląsk Zaolzański, „Płomyk” 1938, nr 10, s. 202 Ch. M.: Opis kostiumów oraz nuty do obrazka scenicznego „Fartuszek Marysi”, „Płomyk” 1930, nr 26, s. 607 Charszewska Z.: Gałgankowe lalki, „Płomyk” 1938, nr 13, s. 280-282 Ciżyński J. B.: Panu Marszałkowi wszyscy winszujemy dzieci z całej Polski z serc swych pieśń niesiemy, „Płomyk” 1939, nr 27, s. 608-613 Dmochowski S.: Historia pary butów, „Płomyk” 1928, nr 12, s. 273-275 Duda P.: Co u nas słychać, „Płomyk” 31, nr 22, s. 510-511 Duszyńska J.: Król Łokietek, „Płomyk” 1931, nr 4, s. 92-93; nr 5, s. 117-118 Farużanka S.: „Ludzie są dobrzy”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 972-974 Gerson-Dąbrowska M.: Objaśnienia do obrazka scenicznego „W pałacu króla Bałtyku”, „Płomyk” 1926, nr 38, wewnętrzna strona przedniej i tylnej okładki Gmina w Szkole Powszechnej w Skoczowie: Co u nas słychać, „Płomyk” 1928, nr 11, wewnętrzna i zewnętrzna strona okładki Iwanicka M.: Testament Żwirki i Wigury, „Płomyk” 1937, nr 12, s. 354-357 Iwanicka M.: W walce o piastowską ziemię, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 386-391 Janowski A.: Granice Polski, „Płomyk” 1919, nr 9, s. 167-170 Janowski A.: Plebiscyt, „Płomyk” 1920, nr 9, s. 68 Janowski A.: Wieża Piastowska w Cieszynie, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 219-220 Kamiński A.: Zlot harcerzy, „Płomyk” 29, nr 1, s. 4-9 Kitschman A.: Od Beskidów do Bałtyku. Podróż z flisakiem od gór do morza, „Płomyk” 1936, nr 8, s. 214-226 Konarski K.: Co się kiedyś na Śląsku działo, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 216-217 Konopnicka M.: A jak Ciebie..., „Płomyk” 1919, nr 15, s. 281 �314 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Konopnicka M.: Już przyszedł czas..., „Płomyk” 1919, nr 5, s. 81 i 86 Kosmowska I.W.: Na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1930, nr 35, s. 801-808 Kucharska M.: Tematyka śląska na łamach „Płomyka” (1917-1939), „Kwartalnik Opolski” 2004, nr 4, s. 137-153 Legenda o św. Barbarze według „Z biegiem Wisły”, „ Płomyk” 1919, nr 5, s. 85-86 Listy od redakcji, „Płomyk” 1926, nr 36, wewnętrzna strona tylnej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1929, nr 42, wewnętrzna strona przedniej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1930, nr 26, dodatkowe kartki z przodu czasopisma Listy od redakcji, „Płomyk” 1931, nr 6, wewnętrzna strona tylnej okładki Listy od redakcji, „Płomyk” 1935, nr 7, s. 194 Listy od redakcji, „Płomyk” 1937, nr 19, s. 599 Ładosz H.: Kilof bije, węgiel pryska, „Płomyk” 1935, nr 8, s. 218 Ładosz H.: Zgon artysty-muzyka, „Płomyk” 1935, nr 14, s. 390 Machowska W.: Co u nas słychać, „Płomyk” 1929, nr 25, s. 585 Malicka W: Fartuszek Marysi, „Płomyk” 1930, nr 23, s. 529-530; nr 24, s. 552; nr 25, s. 579-581 Morcinek G.: Gustaw Morcinek, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 770 Morcinek G.: Jezuskowa pierzynka, „Płomyk” 1931, nr 16/17, s. 367-368 Morcinek G.: Judasz, „Płomyk” 1938, nr 30/31, s. 946-950 Morcinek G.: Najmilszy gazda w Wiśle, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 222-224 Morcinek G.: Narodziny serca, „Płomyk” 1931, od nr 1, s. 11-14 do 1932, nr 21, s. 502-504 Morcinek G.: O wielkim Ślązaku, „Płomyk” 1929, nr 38, s. 892-893 Morcinek G.: Od Połomu po Odrę, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 461-464 Morcinek G.: Przecież tam są ludzie, „Płomyk” 1938, nr 25, s. 776-779 Morcinek G.: Wspomnienie, „Płomyk” 1937, nr 29, s. 771-773 Morcinek G.: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 95-96 Morcinek G.: Z bliska i z daleka. O szkołę polską na obczyźnie, „Płomyk” 1935, nr 21, s. 225-226 Morcinek G.: Z niemieckiej szkoły. W: Wyrąbany chodnik, „Płomyk” 1934, nr 10, s. 217-218 Morcinek M.: W zadymionym słońcu, „Płomyk” 1936, nr 15, s. 405-406 Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 16/17, s. 46 Nasze radio, „Płomyk” 1935, nr 4, s. 105-106 Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 40, s. 538 Nasze radio, „Płomyk” 1936, nr 9, s. 25 Owczarek M.: Tam, gdzie Pan Prezydent odpoczywa, „Płomyk” 1939, nr 21, s. 456-457 „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918 „Płomyk” 1929, nr 41, s. 970 „Płomyk” 1937, nr 8, s. 252 Płomykowe kroniki w wyborze. Lata 1922-1939. Wybór: M. Kochanowska. Warszawa 1984 Poczytajmy sobie, „Płomyk” 1936, nr 24, s. 109 Podhajna S.: O Śląsku, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 84 Prażmowski J.: Śląsk, „Płomyk” 1926, nr 24, s. 369-376 Przyborowska M.: Pierwszy w Polsce Narodowy Zlot Harcerstwa, „Płomyk” 1924, nr 1, s. 3-5 �Małgorzata Kucharska: Obraz Śląska Cieszyńskiego na łamach „Płomyka” (1917-1939) 315 Radio program, „Płomyk” 1934, nr 2, s. 37 Radio program, „Płomyk” 1934, nr 5, s. 99 Radlińska T.: O Polsce, „Płomyk” 1922, nr 9, s. 98-102 Rodziewicz W.: Stańmy do wyścigu pracy przed dwudziestą rocznicą odzyskania niepodległości, „Płomyk” 1938, nr 6, s. 122-123 Rodziewiczówna B.: Obyczaje i zwyczaje ludu śląskiego, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 391-393 Ron. L.: Albumy dla rodaków na obczyźnie, „Płomyk” 1934, nr 40/41, s. 972-973 Szkoły Zawodowe dla dziewcząt. Adresy Szkół Zawodowych Żeńskich, „Płomyk” 1929, nr 39, s. 917-918 To i owo. Dzieci na plebiscyt, „Płomyk” 1921, nr 3, s. 23 To i owo. Sprawa Śląska, „Płomyk” 1921, nr 13, s. 99 Uczniowie kl. III Szkoły Powszechnej w Ustroniu: Gaiczek, „Płomyk” 1926, nr 38, s. 580-581 Urwicz J.: Hufiec nad Olzą, „Płomyk” 1937, nr 13, s. 393-396 Wykaz szkolnych schronisk noclegowych i schroniska górskie, „Płomyk” 1928, nr 40, wewnętrzne strony przedniej i tylnej okładki Wysznacka M.: Rocznice, „Płomyk” 1919, nr 15, s. 278 Z bliska i z daleka. Powódź na Śląsku, „Płomyk” 1930, nr 12, s. 286 Z bliska i z daleka. Pan Morcinek i „Płomyk”, „Płomyk” 1934, nr 13, s. 291 Z bliska i z daleka. Baden-Povell przyjeżdża do Polski, „Płomyk” 1932, nr 31, s. 727 Z bliska i z daleka. Jak rozrasta się naród Polski?, „Płomyk” 1922, nr 10, s. 113 Z bliska i z daleka. Wilki na Śląsku Cieszyńskim, „Płomyk” 1929, nr 26, s. 608 Zagórska E.: Dzieci Polskie w Czechosłowacji, „Płomyk” 1935, nr 23, s. 279 Zahrajówna S.: Piosenka ludowa „Nad Olzą”, „Płomyk” 1937, nr 36, s. 964-965 Ze świata. Podział Śląska, „Płomyk” 1921, nr 16, s. 134 Źródła Wisły według ks. Macoszki, „Płomyk” 1919, nr 5, s. 86-87 Shrnutí Obraz Těšínského Slezska na stránkách časopisu „Płomyk“ (1947 – 1939) Redakce časopisu „Płomyk“, v meziválečném období dvaceti let nejpopulárnějšího časopisu pro děti a mládež, mnoho pozornosti věnovala propagování vědomostí týkajících se tématiky Těšínského Slezska. V období obrody polské státnosti uvedený časopis nahrazoval absenci školních učebnic, ale byl také cenným zdrojem informací pro dospělé, proto také, mezi jeho funkce v době obrozování se nového státu, byla zapsána potřeba šíření ideje regionalismu, a „Płomykové“ výpravy do různých zákoutí Polska se týkaly taktéž Těšínského Slezska. Toto téma bylo probíráno na stránkách uvedeného časopisu v různých literárních a publicistických formách. Tvořily je výpovědi známých autorů, ale také texty podepsané pseudonymy anebo kryptonymy. Jednalo se o články, relace, informační nóty, prózu, poetické výtvory, scénické obrázky, zprávy, reportáže, legendy, oznámení týkající se rozhlasových programů, ale také korespondence čtenářů magazínu, a dokonce i zajímavosti. Po věcné stránce materiál zahrnuje mezi jinými publikace týkající se revindikace územní, kultury a slezské krajiny, běžných událostí, skautského hnutí anebo života ve školách. Zvýšený nárůst zájmu o turistickokrajinné hodnoty, kulturu, zvyky, víru anebo dějiny regiónu na stránkách časopisu byl zazna- �316 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví menán ve dvacátých a třicátých letech. Výsledkem toho byla monografická vydání „Płomyka“, věnovaná lidem, kteří se velmi zasloužili o Těšínské Slezsko a osobitostí tohoto regiónu. Mezi autory, kteří se této, pro nás zajímavé problematice věnovali, mezi jinými patří: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska a celá řada jiných. Bohatý literární a publicistický materiál byl obohacen grafickou úpravou magazínu: fotografiemi, reprodukcemi prací známých autorů (mezi jinými Jana Wałacha, Pawła Stellera) anebo ilustracemi (např. autorů z řad obyvatel tohoto regionu). Summary The image of Cieszyn Silesia in the pages of “Płomyk” (1917-1939) The editors of “Płomyk”, the most popular magazine for children and youth in the interwar times, paid a lot of attention to promoting the knowledge of Cieszyn Silesia. In the period of reconstruction of the Polish state, the magazine was a substitute for lacking school course books and a precious source of information for adults. Therefore, the formula of the magazine, which came into being along with the rebirth of the state, included the need for spreading the idea of regionalism and “Płomyk” trips to different parts of Poland also comprised Zaolzie. The subject of Zaolzie was undertaken in the magazine in various literary and press forms. These were statements of famous authors or texts written under pen names and they included such forms as: articles, reports, information notes, literary fiction, poems, short stage forms, reportages, legends, announcements of radio programmes, readers’ correspondence, or even merely interesting facts and hot news. The subject matter comprises, among other things, publications concerning the territorial regaining, Silesian culture and landscape, current issues, the skauting, or school life. The interest in the tourist and scenic values, culture, customs, beliefs or history of the region increased in the magazine in the twenties and thirties. This was manifested in monographic issues of “Płomyk” which praised the achievements of people associated with Cieszyn Silesia and specificity of the region. The authors who explored the issues which are focused on in this study were: Gustaw Morcinek, Stanisława Podhajna, Aleksander Janowski, Józef Włodarski, Irena Wanda Kosmowska, Aleksander Kamiński, Henryk Ładosz, Julia Duszyńska, Wanda Malicka, Kazimierz Konarski, Maria Gerson-Dąbrowska, and many others. Valuable literary and press material was enriched with the graphic layout of the magazine – with photographs and reproductions of the works of famous artists (e.g. Jan Wałach or Paweł Steller), as well as illustrations (often made by the inhabitants of the region). �