26 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a198f729e51ef75973e76245dd65c4a5.pdf 964e9188bf7dafa53b7bb2e2373ef865 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6130 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Bittner-Szewczykowa, Halina (1923-2007) Matusek, Małgorzata(1922-2006) Olszewska-Dyoniziak, Barbara (1937-2008) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5717 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.403-426 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN M E M O R I A M MARIA BIERNACKA (1917-2007) Pod koniec listopada 2001 roku trafiła do moich rąk przesyłka, której towarzyszył krótki list. Kochana Pani Jolu! Być może książka ta okaże się zbyt „daleka " od Pani za­ interesowań, ale jako jej współautorka pragnę ją Pani ofiarować, by pokazać wieś polską i jej tradycję od innej jeszcze strony — także bardzo prawdziwej, autentycznej i wspaniałej. Szkoda tylko, że ta droga została, niestety, przerwana. Maria Biernacka, z najlepszymi wspomnieniami i ży­ czeniami na przyszłość. Dar zaskoczył mnie i wzruszył tym mocniej, że nie zaliczałam się do grona najbliższych współpracowników Pani Profesor, a nasze zainteresowania badawcze były rzeczywiście odległe. Co więcej, w roku 2001 była już Ona od kilkunastu lat na emeryturze i choć nadal życzliwie obserwowała życie Zakładu Etnologii, któ­ rym długo kierowała, a my odwzajemnialiśmy się Jej serdeczną pamięcią, kontakty — siłą rzeczy — uległy rozluźnieniu. Dziś, gdy nie ma Jej już pomiędzy nami, my­ ślę, że składając ten tom w ręce swoich młodszych kolegów pragnęła obok dorobku naukowego pozostawić też świadectwo pewnej epoki i utrwalić pamięć o bliskim sobie środowisku polskiej inteligencji wywodzącej się ze wsi, gronie entuzjastów i pragmatyków, których młodość przypadła na okres międzywojnia. Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie stanowi bowiem jedyną w swoim rodzaju kronikę pokolenia „Wici" opowiedzianą ustami uczestników tego ruchu. Formacji, która wywarła głęboki wpływ na koleje losu późniejszej profesor Marii Biernackiej, w zaraniu — jednej z grona młodych mieszkańców wsi pragną­ cych „czynić życie na wsi coraz piękniejszym i lepszym, krzewić w ludziach poczu­ cie własnej godności i wartości, budzić i utrwalać postawy obywatelskie, aktywizo­ wać wieś w duchu przemian cywilizacyjnych poprzez własną samodzielną i rozumną pracę" (Biernacka 2000: 245). �404 Inmemoriam Ideały te, podobnie jak głębokie przywiązanie do kultury wsi i jej wartości, towa­ rzyszyły Pani Profesor przez całe życie, znajdując odzwierciedlenie w czynionych wyborach, w pracy badawczej i relacjach z ludźmi. Maria Biernacka przyszła na świat 1 listopada 1917 roku w Potakówce, wsi poło­ żonej w powiecie jasielskim. Jej rodzice — Karolina z d. Przybyła i Jan — prowadzili niewielkie, 4-hektarowe gospodarstwo rolne. Rodzina była liczna, Maria miała sied­ mioro rodzeństwa — pięć sióstr i dwóch braci. Po ukończeniu szkoły podstawowej w Jedliczu, podobnie jak trzy inne siostry — Wiktoria, Joanna i Józefa — pozostała w domu, pomagając w gospodarstwie. Nie zaniedbywała nauki, zdobywając wiedzę drogą samokształcenia. Młodość Marii Biernackiej przypadła na czasy, gdy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku wzrosły emancypacyjne dążenia wsi. W Potakówce kwit­ ło bujne życie społeczno-organizacyjne, angażujące większość mieszkańców. Maria od 1933 roku należała do Koła Młodzieży przy Małopolskim Związku Młodzieży Ludowej, które początkowo podlegało Małopolskiemu Towarzystwu Rolniczemu. Z czasem działalność Koła uległa radykalizacji i po długich staraniach wyzwoliło się ono spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się w roku 1938 do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". W tym samym roku Maria wstąpiła do Polskiego Stronnictwa Ludowego, pozostając jego członkinią do końca życia. Przynależność do „Wici" i aktywny udział w życiu tej organizacji poszerzyły możliwości kształcenia i krąg kontaktów. Ukończyła Korespondencyjne Kursy Spół­ dzielcze, a w 1939 roku została skierowana do Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowe­ go w Gaci k. Przeworska, prowadzonego przez Ignacego i Zofię Solarzów. Lato tegoż roku spędziła na praktykach w spółdzielniach wsi Markowa i Gać, w ramach stypen­ dium ZSS „Społem", jednak egzaminów Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, wyznaczonych na koniec sierpnia, nie zdołała już złożyć, przeszkodził temu wybuch wojny. W okresie okupacji niemieckiej Maria Biernacka pracowała, nie zaniedbując kształcenia i działała w konspiracji. W roku 1942 została żołnierzem Batalionów Chłopskich. Była łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głów­ nej BCh, w latach 1943-1944 także inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim, a od 1944 roku działała w obu tych organizacjach w powiecie jasiel­ skim . Jednocześnie w roku 1942 ukończyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS „Społem" w Zakrzewku, a w roku 1943 rozpoczęła naukę na tajnych komple­ tach Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Zawarła tam znajomość z profesor Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), jedną z niezwykłych — dziś powiedzielibyśmy „charyzmatycz­ nych" — postaci polskiej etnografii. Zdaniem Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, zaważyło to na wyborze kierunku studiów dokonanym przez Marię Biernacką w la1 Bataliony Chłopskie opuściła w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim została awansowana do stopnia majora. 1 �405 Inmemoriam tach powojennych (Kopczyńska-Jaworska 2007: 236) . Potwierdzają to Jej wspo­ mnienia: 2 W lipcu 1945 r. przeniosłam się z rodziną Solarzowej z Handzlówki k. Łańcuta (...) do Łodzi (...). Głównym celem mojego pobytu w Łodzi było ukryte od najmłod­ szych lat pragnienie normalnego kształcenia się. Z opóźnieniem odrabiałam więc niezawinione zaległości (Biernacka 2000: 248). Po uzyskaniu świadectwa maturalnego Maria Biernacka zapisała się na Uniwer­ sytet Łódzki. Studia na roku wstępnym 1945/1946 łączyła z pracą na Uniwersytecie Ludowym Teatralnym w Brusie k. Łodzi, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Bra­ ła udział w jego organizowaniu, prowadziła też niektóre zajęcia. Od roku akademi­ ckiego 1946/1947 podjęła studia etnograficzne, które ukończyła w roku 1950 (na ich poczet zaliczono Jej trzy trymestry ukończone w Wolnej Wszechnicy Polskiej podczas okupacji), broniąc 14 kwietnia pracę Współdziałanie gromadzkie we wsi Potakówka powiatu jasielskiego odkońcaXIXw. do chwili bieżącej i uzyskując stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią. W trakcie studiów przez dwa lata otrzymywała stypendium magisterskie Wy­ działu Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Po dyplomie została zatrudniona w nim jako asystentka, jednak jesienią 1951 roku, w wyniku reorganizacji Katedry, pracę tę utra­ ciła , po czym przeniosła się do Warszawy. Już podczas studiów, przez cały okres ich trwania, Maria Biernacka uczestniczyła w badaniach terenowych dotyczących współdziałania i pomocy gospodarczej reali­ zowanych przez Zakład Etnografii UŁ, a razem z Marylą Wierzchomówną— pomo­ cy wzajemnej w wybranych wsiach Spiszą i Podlasia. Współorganizowała także ba­ dania nad flisem w Kamieńczyku nad Bugiem, a dzięki rocznej praktyce w Łódzkim Muzeum Etnograficznym brała udział w programie badań muzealnych w Opoczyńskiem. Także po utracie etatu, do roku 1954, uczestniczyła w pracach terenowych realizowanych przez ośrodek łódzki. Po przeniesieniu się do Warszawy przez trzy lata pracowała w Centralnym Związ­ ku Spółdzielczym i dopiero zatrudnienie w Zakładzie Etnografii Polski, powołanego do życia w 1954 roku Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (obecnie Instytutu Archeologii i Etnologii), umożliwiło Jej powrót do zawodu. Z instytucją tą zwią­ zała swoje losy na 33 lata — od asystenta do profesora zwyczajnego i przejścia na emeryturę w marcu 1988 roku. Pełniła tu znaczące funkcje — zastępcy kierownika, 3 Tadeusz Tulibacki źródeł tej decyzji upatruje w pobycie M . Biernackiej na Uniwersytecie Ludo­ wym w Gaci k. Przeworska, którego organizatorzy — Zofia i Ignacy Solarzowie — interesowali się kul­ turą ludową (Tulibacki 2007: 8). Obie te supozycje znajdują uzasadnienie w wypowiedzi samej Marii Biernackiej pragnącej zdobytą wiedzę wykorzystać w „przyszłej pracy w żywiołowo rozwijających się uniwersytetach ludowych" (Biernacka 2000: 249). Dążenie to okazało się jednak niemożliwe do zrea­ lizowania, bowiem po roku 1948, który przyniósł ostateczne zakończenie istnienia Związku Młodzieży Wiejskiej „Wici", działalność uniwersytetów ludowych została przerwana. Uniwersytet ograniczył zatrudnienie, ponieważ po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało zapisy w Łodzi na etnografię. 2 3 �406 Inmemoriam a w latach 1977-1988 kierownika Zakładu Etnografii IHKM PAN (obecnie Zakładu Etnologii IAE PAN). Wielokrotnie powoływano Ją w skład Rady Naukowej IHKM PAN i zapraszano do udziału w pracach Komitetów Redakcyjnych etnograficznych wydawnictw Instytutu, czasopisma „Etnografia Polska" i serii monograficznej „Bi­ blioteka Etnografii Polskiej". Zainteresowania badawcze Marii Biernackiej koncentrowały się niezmiennie na problematyce kulturowo-społecznych przeobrażeń polskiej wsi. Została w nich wier­ na wiejskim korzeniom swego pochodzenia i wiciowym ideałom (Biernacka 2000: 245). Pierwszy etap swych prac poświęciła kwestiom zróżnicowania społecznego wsi i historycznym czynnikom kształtującym jej kulturę. Interesowała się także współdziałaniem i pomocą wzajemną oraz zajęciami pozarolniczymi. Brała udział w zespołowych badaniach na Kurpiach, których wyniki zawarte zostały w trzech tomach monografii Kurpie. Puszcza Zielona (1962-1965) i pracach źródłowych, re­ alizowanych w ośrodku łódzkim, podsumowanych wydawnictwem zbiorowym Stu­ dia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w. (1958). W roku 1963 uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. Kolejnym obszarem Jej zainteresowań były procesy adaptacyjno-migracyjne i tworzenie się więzi społecznych w nowo zasiedlanych regionach. Badaniami ob­ jęła teren-laboratorium, jakim były wówczas Bieszczady, publikując w roku 1974 pracę Kształtowanie się nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. Stanowiła ona podstawę Jej przewodu habilitacyjnego, zakończonego w czerwcu tegoż roku uzy­ skaniem stopnia doktora habilitowanego. Kwestię więzi społecznych w środowisku rodzinnym i wioskowym Maria Biernacka podjęła także w badaniach prowadzonych przez Zakład Etnografii IHKM PAN na terenie Bułgarii w latach 1966-1970. W późniejszym okresie przedmiotem Jej szczególnych zainteresowań stała się rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Było to zagad­ nienie bliskie Jej własnym doświadczeniom, praca nad nim stanowiła — jak sądzę — pretekst do osobistej refleksji i zadumy nad drogami awansu społecznego wsi i jej mieszkańców. Powstała publikacja Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi, wydana w roku 1984. W październiku 1985 roku na jej podstawie Maria Biernacka uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego. W Jej dorobku naukowym znajduje się około 120 pozycji, wśród których znalazły się 4 książki i kilka opracowań monograficznych zamieszczonych w opracowaniach zbiorowych; ponadto liczne artykuły, recenzje i inne publikacje w czasopismach kra­ jowych i zagranicznych. Współredagowała, będąc zarazem autorką, jedną z najważ­ niejszych prac naszej dyscypliny powstałych w okresie powojennym — dwutomo­ wą syntezę Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Brała także udział w przygotowaniu zbiorowych opracowań wspomnieniowych, poświęconych wybitnym postaciom ruchu ludowego — Wiktorii Dzierżkowej, Jędrzejowi Cierniakowi, Ignacemu Solarzowi, Marii Maniakównie oraz tomu dedykowanego pamięci łączniczek i kolporterek Batalionów Chłopskich. Maria Biernacka uczestniczyła aktywnie w życiu środowiska. Należała do Prezydium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, kierowała pracami Międzynarodowego Komitetu �Inmemoriam 407 do Badań nad Współczesnością (obejmowały one, z przyczyn oczywistych, obszar ów­ czesnych krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Obowiązki te zaowocowały licznymi naukowymi kontak­ tami i kilkoma wyjazdami na badania i pobyty naukowe do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii i ZSRR. Pani Profesor udzielała się także w Polskim Towarzystwie Ludoznaw­ czym i komisjach muzealnych. Dydaktyka nie stanowiła istotnego nurtu Jej prac, jednak chętnie podejmowała się prowadzenia wykładów na Międzyuczelnianych Obozach Et­ nograficznych, podczas których żywy kontakt z młodzieżą mogła łączyć z pracą w tere­ nie. Była cenioną recenzentką prac doktorskich i habilitacyjnych, często też zwracano się do Niej o opinie wydawnicze. Udział w ruchu oporu przyniósł Jej liczne odznaczenia, między innymi Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami i Krzy­ żem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Sylwetka Marii Biernackiej byłaby niepełna, gdyby pisząc o Uczonej, nie wspo­ mnieć choć w kilku słowach o Człowieku. Życzliwość, takt, zainteresowanie spra­ wami innych, żywe reagowanie na sprawy środowiska i subtelne poczucie humoru sprawiły, iż była powszechnie szanowana i ceniona. Doskonałą znajomością rea­ liów wsi polskiej wyrobiła sobie pozycję niekwestionowanego eksperta jej spraw, a skromnością i wyważonymi opiniami zaskarbiła zaufanie. Pani Profesor nie wyszła za mąż, była jednak otoczona ludźmi — „wielką rodzi­ ną" przyjaciół i znajomych, oraz małą, którą stanowił dom stworzony dla Marii i Jó­ zefa Kaszubów, osieroconych dzieci Jej siostry Bronisławy, zmarłej w 1957 roku (ich ojciec, więzień Zamku w Lublinie, został zamordowany w roku 1944). Wszystkie swe obowiązki i pasje zawodowe godziła z codziennością bez utyskiwań. We wspo­ mnieniu o Marii Maniakównie, z którą od 1958 roku dzieliła wspólne mieszkanie, żartobliwie zauważa: „Obie byłyśmy bardzo kiepskimi gospodyniami (...), ale nie miało to zasadniczego wpływu na (...) atmosferę domową" (Biernacka 2000: 257). Mieszkanie przy ul. Nabielaka (później Gagarina) stało się miejscem spotkań szero­ kiego kręgu ludzi zawsze chętnie widzianych i witanych przez obie panie. W roku 1984 Maria Maniakówna doznała udaru i nie zdołała wrócić po nim do pełnej sprawności. Profesor Biernacka do końca otaczała jątroskliwą opieką, starając się, by w jak najmniej­ szym stopniu odczuwała swą niesprawność i w miarę sił prowadziła normalne życie. Wielka przyjaźń łączyła Marię Biernacką z profesor Kazimierą Zawistowicz-Adamską Była ona dla Niej nie tylko autorytetem naukowym, ale także bliską oso­ bą, z którą łączyło Ją środowisko ludowe, konspiracyjne komplety Wolnej Wszechni­ cy Polskiej i Uniwersytet Ludowy Teatralny w Brusie. Prof. Zawistowicz-Adamska, przyjeżdżając do Warszawy, zawsze znajdowała czas dla „Marysi", żywo interesu­ jąc się jej pracą i osiągnięciami zawodowymi; ta zaś często odwiedzała ją w Łodzi. Z grona etnografów Maria Biernacka przyjaźniła się także z profesor Anną Kutrzeba-Pojnarową i jej mężem, utrzymując z nimi serdeczne, domowe kontakty, jednak najbliższe Jej pozostało środowisko ludowców, bowiem jak pisała: „związki ideowe — wiciowe i ludowe — miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal «magiczną»", dodając charakterystyczną uwagę: „Oczywiście, związki z ludźmi praw­ dziwie ideowymi" (Biernacka 2000: 249). �408 Inmemoriam Prof. dr hab. Maria Biernacka zmarła 14 kwietnia 2007 roku po ciężkiej i długiej chorobie, w wieku 89 lat. Nie zgodziła się przyjąć kosztownego i trudno dostępnego leku, który mógł ulżyć Jej w cierpieniu. Uważała, że należy zachować go dla osoby młodszej, której rokowania niosą nadzieję na wyzdrowienie. Pożegnana uroczystą wojskową ceremonią, w której uczestniczyli członkowie rodziny, przyjaciele i koledzy, została pochowana na Cmentarzu Wojskowym w War­ szawie. Jolanta Kowalska BIBLIOGRAFIA Biernacka M. 2000 Z Marysią Maniakównąprzez wiele lat, w: M. Biernacka, Z. Mierzwińska-Szybka, S. Młodożeniec-Warowna (red.), Z ludźmi ku ludziom. Wspo­ mnienia o Marii Maniakównie, historyku, działaczce „Wici", ruchu ludowego, więźniarce Pawiaka, Oświęcimia i Ravensbriick, Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, s. 245-269. Kopczyńska-Jaworska B. 2007 Maria Biernacka. 1 listopada 1917, Potakówka — 14 kwietnia 2007, Warszawa, „Etnografia Polska" 51: 1-2, s. 235-239. Tulibacki T. 2007 Pożegnanie. Prof. dr hab. Maria Biernacka (1917-2007), „Gazeta Wybor­ cza", 6 września, s. 8. HALINA BITTNER-SZEWCZYKOWA (1923-2007) Urodziła się 3 0 października 1923 roku w Jaworznie, w rodzinie znanych i cenionych przez społeczność lo­ kalną nauczycieli szkół podstawowych, jako najstarsza córka z czworga ich dzieci. Naukę rozpoczęła w rodzin­ nym mieście, kontynuowała ją w Miejskim Gimnazjum Żeńskim w Mysłowicach, by ukończywszy trzy lata nauki przerwać ją na skutek wybuchu I I wojny świa­ towej. Do 1945 roku pracowała i uczyła się na tajnych kompletach. W 1945 roku zdała maturę w Państwowym Liceum im. Stanisława Staszica w Chrzanowie. Jesie­ nią rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, na dwóch kierunkach — anglistyce i socjologii. Po roku zrezygnowała z anglistyki na rzecz etnografii. Studio- �409 Inmemoriam wała pod kierunkiem luminarzy tych nauk, prof. Kazimierza Moszyńskiego i prof. Kazimierza Dobrowolskiego. Studia ukończyła w 1949 roku, uzyskując tytuł ma­ gistra filozofii. Już w 1950 roku podjęła pracę na stanowisku młodszego asystenta w Katedrze Etnografii na Uniwersytecie we Wrocławiu, a w połowie 1956 roku, jako adiunkt, przeniosła się do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pracowała tu aż do 1990 roku jako starszy kustosz (od 1985 roku była na emeryturze, pozostając jeszcze w muzeum na części etatu). Od początku objęła Dział Strojów i Tkanin oraz Dział Kultur Europy. Pod opieką miała zbiory ubiorów, strojów i tkanin ludowych. Pracę etnografa rozpoczęła jeszcze na studiach (1946-1949), biorąc udział w tere­ nowych badaniach prowadzonych przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Zakład Socjologii i Etnologii UJ i Instytut Badania Sztuki Ludowej PAN, którym kierował prof. Roman Reinfuss. Wyjazdy obejmowały tereny pogranicza regionu krakowskie­ go z kieleckim i śląskim, okolice Krakowa i Podhale. Mieszkając we Wrocławiu, prowadziła badania terenowe na Śląsku Opolskim, Dolnym Śląsku i na pograniczu łużyckim, zbierając materiały dla Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskie­ go i Polskiego Atlasu Etnograficznego. Podejmowała się gromadzenia materiałów z różnych dziedzin życia wiejskiego, takich jak budownictwo, rolnictwo i hodow­ la, rzemiosła (w tym szczególnie obróbka włókna i tkactwo), ubiory czy sztuka ludowa. Zajmowała się także porządkowaniem dorobku etnografów, przygotowu­ jąc opracowania bibliograficzne. Podczas pracy w Muzeum wielokrotnie jeździła w teren (często ze swym mężem) do wsi Polski południowej (Krakowskie, Podhale, Sądecczyzna Spisz Orawa) a także w Łowickie na Kurpie Górny Śląsk Śląsk Cieszyński. Była to' praca związana z jej zainteresowaniami badawczymi, a więc pozyskaniem i obróbką włókna, tkactwem i narzędziami tkackimi, ubiorami, zdo­ bieniami stroiem ludowym Podeimowała tematy dotyczące estetyki ubiorów ludo¬ wych, ich zdobnictwa, kolorystyki. Badała pochodzenie tkanin używanych do szycia ubiorów wieiskich historie kroiów ewolucie ubiorów na przykład gorsetów i katan na pograniczu ślasko-krakowskim sukmany krakowskiei chrzanówki" importowa­ nych szali i chust noszonych do śtroiów Wszystkie te tematy rozpatrywała na tle etnografii europeiskiei Szczególnie interesował ia stroi wilamowicki (Wilamowice i okolice, pow Bielsko-Biała), zachowany przez mieszkańców tych terenów, któ­ rych nr7odkowie nr7vbvli iako osadnicy 7 nosranicza Holandii i Niemiec w XITI wieku Innym tematem którym sie oasionowała bvło życie dzieci wieiskich w ro dzinie'i w społeczności wsi Problem ten często marginalnie traktowany przez et nografów bardzo mocno wręcz emocionalnie ia uiał Bvła osoba bardzo wrażliwa miała wksna córkę i podczas niezliczonych wyiazdów na wieś poznała dole i nie dole dzieci wieiskich i to na nrzestrzeni wielu lat Starannie gromadziła materiał" bv 1, o r L o w a ć i ońubhkować w naiwieks/ei swei nracv Dziecko wieiskie oraz nTzedstawi, n o ^ r n Iamvm t l t u ł e m C h e l e uczestniczka nracach rJUZi i 1986-1994). Halina Bittner-Szewczykowa była osobą niezwykle pracowitą, dokładnąw swych badaniach naukowych i podejmowanych pracach. Materiały z badań terenowych we- �410 Inmemoriam ryfikowała w literaturze, z przyjemnością zagłębiając się w książkach z etnografii i nauk pokrewnych, w czym pomagała jej znajomość języków obcych: niemieckiego, angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, a także łaciny i włoskiego. Pisała niewiele, lecz starannie przygotowywała swe publikacje. W latach 60. XX wieku pisywała recenzje prac obcojęzycznych do „Ludu". Była autorką lub współautorką wystaw muzealnych, prezentowanych w siedzibie Muzeum Etnograficznego w Krakowie lub poza nią, także za granicą. Z ważniej­ szych wymienić należy przygotowanie scenariusza części wystawy stałej, otwar­ tej w 1969 roku, poświęconej strojom ludowym (trwającej do dziś z małymi uzupeł­ nieniami) oraz — wspólnie z mężem — scenariusza do wystawy tkactwa i obróbki włókna. Z wystaw czasowych wymienić należy takie, jak: „Ukraińska sztuka ludo­ wa" (1967), „Białoruska sztuka ludowa" (1968), „Polska sztuka ludowa" (Néprajzi Muzeum, Budapeszt 1969), Costumes et tissus populaires polonais (Musée de l'impression-sur-étoffes, Mulhouse, Francja 1972), „Tkaniny i hafty ludowe" (Ra­ cibórz, 1973), „Dziecko wiejskie" (1979), „Ludowe tkaniny dekoracyjne w Polsce" (1981), „Strój ludowy — od Krakowa" (1988), „Łoktusze, chustki i szale" (1990). W muzeum sprawowała opiekę merytoryczną nad zbiorami powierzonymi Dzia­ łowi Strojów i Tkanin. Opracowała i zweryfikowała dokumentację do tych ekspona­ tów, uczestniczyła w pracach związanych z gromadzeniem zbiorów, konsultowała i recenzowała prace innych etnologów z zakresu interesujących ją dziedzin, współ­ pracowała z muzeami krajów sąsiadujących z Polską, a także Francji, Belgii, Austrii. Uczestniczyła w wielu posiedzeniach jury konkursów folklorystycznych, wspoma­ gała merytorycznie i była rzeczoznawcą instytucji zajmujących się sztuką ludową, produkcją strojów ludowych dla zespołów folklorystycznych oraz pamiątek wykony­ wanych w oparciu o wzornictwo zaczerpnięte z kultury ludowej. W 1956 roku wyszła za mąż za Zdzisława Szewczyka (1918-2004), starszego kustosza i kuratora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, prowadzącego Dział Kul­ tury Materialnej. Mieli jedną córkę — Krystynę Dorotę. Za swą pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie była nagradzana, uhonoro­ wana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989) oraz Złotą Odznaką Za Pracę Społeczną dla Miasta Krakowa (1961). Od 1957 roku należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Halina Bittner-Szewczykowa całe swoje życie zawodowe poświęciła badaniu kul­ tury ludowej Polski oraz studiom porównawczym z kulturami ludów europejskich. Nie rezygnowała z pracy będąc na emeryturze, mimo chorób i dolegliwości wie­ ku. Zmarła 29 listopada 2007 roku i została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie w grobie rodzinnym. Maria Zachorowska WYBRANE PUBLIKACJE H. BITTNER-SZEWCZYKOWEJ BittnerH., Majewski K. 1952 Materiały do bibliografii archeologii śródziemnomorskiej w Polsce za lata 1800-1950, „Biblioteka Archeologiczna" 4, s. 1-12. �411 In memoriam Bittner H. 1955 Materiały do bibliografii etnografii polskiej (1945-1955), Archiwum Etno­ graficzne 11, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 1-62. Bittner-Szewczykowa H. 1958 Materiały do bibliografii etnografii polskiej za lata 1945-1954, „Lud" 43, suplement. 1965 Problematyka polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia (1945-1964), „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie" 1, s. 173-190. 1966 Z badań nad obróbką włókna w Gorcach, „Rocznik Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie" 2, s. 111 -122. 1967 Ręczny kołowrót przędzalniczy z Tyńca w świetle materiałów porównaw­ czych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3, s. 187-213. 1970 Uprawa i wstępna obróbka lnu na Dolnym Śląsku w XVIII-XX w., „Prace i Materiały Etnograficzne" 20, s. 265-318. 1972 Costumes et tissus populaires polonais. Exposition de collection du Musee Ethnographiąue de Cracovie. Mulhause 1972, katalog wystawy. 1976 Odzież chłopska jako dobro majątkowe — „tezauryzacja ubiorów ludo­ wych", „Polska Sztuka Ludowa" 1, s. 5-18. 1984 Dziecko wiejskie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 9, s. 1-206. 1994 Ubiory dla zmarłych oraz wiejskie ubiory żałobne, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 11, s. 109-116. 1999a Wilamowice — „mały Wiedeń", w: A. Spiss (red.), Ludoznawstwo i et­ nografia miedzy Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, Kraków: Kra­ kowski Oddział PTL, s. 154-158. 1999b Wilamowice — „ mały Wiedeń", „Wilamowice i okolice" 9: 3, s. 5-10. 1999c Łoktusze, chustki, szale, informator do wystawy. EWA FRYŚ-PIETRASZKOWA (1934-2008) 17 lutego 2008 roku na cmentarzu komunalnym w Andrychowie pożegnaliśmy dr Ewę Fryś-Pietraszkową, zmarłą 14 lutego w Krakowie, etnografa, kierow­ nika Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, wybitną znawczynię polskiej sztuki ludowej, członka honoro­ wego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, osobę o niezwykłej osobowości, pełną pasji zawodowej, rado­ ści życia, ciepła rodzinnego. �412 Inmemoriam Urodziła się 23 lipca 1934 roku w Andrychowie w znanej i szanowanej rodzinie rzemieślniczej. Ojciec Franciszek (1900-1955), mistrz piekarski i handlowiec, w la­ tach 1935-1939 wiceburmistrz Andrychowa, prowadził rodzinną piekarnię, założoną tu w 1877 roku. Po maturze w 11-letniej szkole ogólnokształcącej w Andrychowie, w 1951 roku Ewa zdała egzamin na historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale skierowano j ą jak i kilku innych kandydatów, na Studium Historii Kultury Materialnej na Wydziale Historycznym UJ. W 1955 roku obroniła pracę magisterską z etnografii „Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego", napisaną pod kierunkiem prof. Kazi­ mierza Moszyńskiego. Tej tematyce została wierna; stała się z czasem wybitnym znawcą i rzeczoznawcątej dziedziny sztuki ludowej. W 1967 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie na podsta­ wie dysertacji Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, której promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca ta ukazała się drukiem i uzyskała wyróżnienie w Konkursie im. Wincentego Rzymowskiego. Jeszcze przed ukończeniem studiów, 1 kwietnia 1955 roku, została zatrudniona w krakowskiej Pracowni Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kie­ rowanej od 1946 roku przez Romana Reinfussa. Pracowni została wierna do końca, nie zmieniając nawet „kąta" i biurka w pokoju. Po przejściu, z końcem 1980 roku prof. Reinfussa na emeryturę, objęła po nim Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytu­ tu Sztuki PAN (zmieniały się nazwy tej Pracowni), aż do jej likwidacji w 1997 roku. Na emeryturę przeszła 28 grudnia 1994 roku, ale pracowała jeszcze na pół etatu, do 31 grudnia 1997 roku. Archiwalne zasoby Pracowni przekazano 21 stycznia 1998 roku do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Roman Reinfuss przyjął system badań nad sztuką ludową polegający na szybkiej inwentaryzacji wytworów sztuki i rękodzieła ludowego w poszczególnych regionach kraju drogą zespołowych badań terenowych (miesięczne obozy i 1-2 tygodniowe ob­ jazdy). Ewa wzięła udział w dziewięciu obozach w latach 1954-1962 i w niezliczonych w całym swym życiu objazdach zespołowych; nadto w latach 1960-1975, z ramienia Pracowni, w badaniach penetracyjnych powiatów województwa krakowskiego pod ką­ tem stanu wytwórczości ludowej, pilotowanych przez Wydział Kultury i Sztuki WRN w Krakowie. Prowadziła również własne badania. Była znakomitym terenowcem, ła­ two nawiązywała kontakty, zjednywała ludzi swą bezpośredniością i serdecznością. Początkowo skupiła się na dokumentacji zdobnictwa w ludowym rzemiośle (garncar­ stwo, meblarstwo, kowalstwo). Interesowało ją przede wszystkim garncarstwo, ale i urządzenie i zdobnictwo wnętrz mieszkalnych, któremu to tematowi była zawsze wierna. Stopniowo rozszerzyła swe zainteresowania o strój ludowy i tkaninę. Pisała też 0 stanie badań nad polską sztuką ludową. Materiały zgromadzone w krakowskim archiwum i jej własne były podstawą licznych artykułów drukowanych, przede wszystkim, ale nie tylko, w „Polskiej Sztuce Ludowej". Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna, bogato ilustrowana, zbiorowa, cenna publi­ kacja Sztuka ludowa w Polsce (1988), w której pisała między innymi o ceramice, tkaninie 1 stroju. Praca ta otrzymała nagrodę zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. �Inmemoriam 413 W planowanej na rok 1996, ale nie zrealizowanej, pracy zbiorowej pod roboczym tytułem „Tradycyjna sztuka ludowa Podlasia i jej współczesne przemiany" w opar­ ciu o ostatnie badania w latach 1981-1990, na jakie Pracownia otrzymała fundusze, miała pisać o ludowych tkaninach podlaskich — przedstawiła to zagadnienie na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie. W latach 1991-1994 uczestni­ czyła w pracach badawczych nad monografią podhalańską, zorganizowanych przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie. W wydanej przez Instytut monografii omówiła zagadnienia obróbki i wytwórczości z włókna lnianego, wełny oraz gliny. Dorobek autorski Ewy Fryś-Pietraszkowej liczy ponad 130 pozycji, w tym jedna samodzielna: ponad 50 artykułów naukowych, kilkadziesiąt popularno-naukowych, teksty do katalogów i folderów, recenzje, wspomnienia pośmiertne, zamieszczane głównie w „Ludzie" oraz drobne artykuły w prasie andrychowskiej i jej krakowskiej dzielnicy Dąbie. Od końca lat 90. dużo czasu i serca poświęcała seryjnej, zbioro­ wej publikacji, wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której była, obok Anny Kowal­ skiej-Lewickiej i Anny Spiss — współredaktorką i autorką. Do t. 1 (Kraków 2002) i t. 2 (Wrocław-Kraków 2007) napisała 15 biogramów, jednego była współautorką. Śmierć przerwała pracę nad rozpoczętym trzecim tomem (dwa nieskończone biogra­ my). Jeszcze na początku lat 80. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi, nieopublikowanego „Słownika twórców ludowych". W spuściźnie naukowej pozostawiła materiały do planowanej książki na temat dziejów garn­ carstwa w Andrychowie oraz kilimiarstwa na Podhalu. Odbyła też wyjazdy studialne do Czechosłowacji (1966), do Leningradu i Lwowa (1979). Brała czynny udział w kilku zagranicznych konferencjach naukowych, między innymi w 14. międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa w 1981 rokuwKittsee (Austria), a w kraju między innymi w konferencji zorganizowanej w roku 1995 przez Instytut Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zakład Filozofii Przyrody i Kultury Wsi, Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi Akademii Rolniczej, Muzeum Etnograficzne w Krako­ wie oraz Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, gdzie wygłosiła referat „Por­ tret ludowego artysty na tle wsi", zamieszczony w pokonferencyjnej publikacji. Opracowała scenariusze i zrealizowała 4 wystawy w Krakowie, między inny­ mi „Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu Sztuki PAN" (1988, Muzeum Etnograficzne); „Polska sztuka ludowa — dziedzictwo przeszłości", wspólnie z Anną Kunczyńską-Iracką (1991, Muzeum Archeologiczne). Jako wybitny fachowiec konsultowała dziesiątki konkursów na sztukę i twór­ czość ludową, jako wytrawny juror brała udział w niezliczonych sądach konkurso­ wych zarówno na szczeblach lokalnych, jak i ogólnopolskim, organizowanych przez Stowarzyszenie Twórców Ludowych, CPLiA, Fundację „Cepelia", Ośrodki i Domy Kultury (szczególnie w Myślenicach), Muzeum Historyczne m. Krakowa (konkurs na szopki krakowskie). Na emeryturze włączyła się aktywnie w działalność popularyzatorską w Towa­ rzystwie Miłośników Andrychowa. Pisywała do miejscowej prasy na temat historii i etnografii miasta i okolic, angażowała się w organizowanie wystaw (konsultacja, �414 Inmemoriam teksty folderów) w Izbie Regionalnej Ziemi Andrychowskiej („Dwa wieki garncar­ stwa w Andrychowie" [2005], „250 lat piekarstwa i młynarstwa w Andrychowie i okolicy" [2007], „Z dziejów tkactwa andrychowskiego" [2006]). Była członkiem gremiów naukowych: Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, od 1973 roku (wiceprezes w latach 1993-1995), Rady Muzealnej Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (2004-2008) oraz Mu­ zeum Tatrzańskiego im. dr. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-1998), Rady Naukowej STL (od jej powołania, tj. od 5 grudnia 1969 roku, później Sekcji Sztuki Ludowej). Została też powołana z ramienia PTL na członka Rady Upowszechniania Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki na kadencję 1999-2002. Była członkiem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985-1990) i Komitetu Re­ dakcyjnego „Rocznika Muzeum Etnograficznego w Krakowie" (od 1995). Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należała od roku 1953 — godność członka honorowego otrzymała w 2003 roku. Pełniła funkcje: w Zarządzie Głównym PTL— członek lub zastępca (1973-1982), zastępca Sekretarza Generalnego (1982-1989); w zarządzie oddziału krakowskiego: skarbnik (1972-1990), wiceprezes (1990-2007). Wchodziła w skład Komitetu Redakcyjnego „Polskiego Atlasu Strojów Ludowych", od roku 2004 była naczelnym redaktorem „Biblioteki Popularnonaukowej". Bardzo aktywna w krakowskiej „Solidarności", wspomagała rodziny represjono­ wanych działaczy. Wysportowana, w młodości uprawiała wyczynowo siatkówkę, pływanie i narciar­ stwo, prawie do końca życia jeździła na nartach i uprawiała turystykę górską. Odbyła wiele prywatnych podróży zagranicznych. Odznaczona między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1989), medalem i nagrodą im. Oskara Kolberga (1997), Złotą Odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989). W latach 1960-1967 była żoną Edwarda Pietraszka, późniejszego profesora Uni­ wersytetu Wrocławskiego i dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzetelna, fachowa, dokładna, a przy tym bardzo życzliwa i uczynna, dr Ewa Fryś-Pietraszkowa nigdy nie żałowała czasu na działania społeczne, pracowała niemal na równi z młodszymi, dbając o prestiż etnografii i PTL, aktywność naukową oddziału krakowskiego. Miała duży autorytet poparty rzetelną wiedzą. Czuła się spełniona, o czym niech świadczą jej słowa wypowiedziane przed śmiercią: „Jestem szczęśli­ wym człowiekiem. Moje życie było piękne; byłam otoczona kochaną rodziną i wspa­ niałymi przyjaciółmi. Moja praca, kontakty z ludźmi i pasjonujące podróże dawały mi wiele radości". AnnaSpiss, Zofia Szromba-Rysowa WYBRANE PUBLIKACJE E. FRYŚ-PIETRASZKOWEJ 1965 Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, w: R. Reinfuss (red.), Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków: Wydawnictwo Lite­ rackie, s. 57-72. �Inmemoriam 1969 1970a 1970b 1973 1975 1981 1988a 1988b 1989 1990 1994 1995 1996 2000 2001 415 Zarys rozwoju badań nadpolską sztuką ludową w 25-leciu PRL, „Lud" 53, s. 139-145. Urządzenie i zdobnictwo mieszkania, w: R. Reinfuss (red.), Monogra­ fia powiatu myślenickiego, t. 2, Kultura ludowa, Kraków: Powiatowy Komitet Frontu Jedności Narodu w Myślenicach, Muzeum Regionalne w Myślenicach, s. 61-82. Z badań nad majoliką i półmajoliką ludową w Polsce, „Polska Sztuka Ludowa" 24: 2, s. 67-80. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, PAN, Instytut Sztuki. (wspólnie z Magdaleną Meres), Zdobnictwo bibułkowe Żywiecczyzny, Kraków: Muzeum w Żywcu, Muzeum Narodowe w Krakowie. Kurpie Zielone — ośrodek masowej produkcji elementów wystroju współczesnych wiejskich wnętrz mieszkalnych, „Polska Sztuka Ludowa" 35: 3-4, s. 191-198. Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych" 30/1-2, 1986, Kraków: PAN, Oddział w Krakowie, s. 31-32. (wspólnie z A. Kunczyńską-Iracką i M. Pokropkiem), Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa: Arkady. Udział rzemieślników żydowskich w kulturze wsi. Materiały z archiwum Zespołu Dokumentacji Sztuki Ludowej Pracowni Instytutu Sztuki PAN w Krakowie, „Polska Sztuka Ludowa" 43: 1-2, s. 113-123. Kontakty polsko-żydowskie w kulturze ludowej Podlasia, cz. 2, Rzemiosło, „Studia Podlaskie" 2, s. 159-164. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, w: A. Gruszczyńska, A. Targońska (red.), Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach polskich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-231X1993, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, s. 15-19. Portret ludowego artysty na tle wsi, w: R. Kantor, W. Kołodziej (red.), Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowanej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górne], Kraków: Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach, s. 35-40. Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, w: J. Wyrozumski (red.), Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, s. 325-336. (wspólnie z A. Małetą), Rzemiosło i przemysł wiejski, w: D. Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Kraków: IAiE PAN, s.123-166. (wspólnie z Elżbietą Porębską-Kubik), Ginące ludowe rzemiosła i umiejęt­ ności, informator, Kraków: Małopolski Ośrodek Kultury. �416 Inmemoriam MAŁGORZATA MATUSEK (1922-2006) ^ ^ĘgM 8 lutego 2006 roku zmarła w Chorzowie, po wielo­ letniej chorobie, która praktycznie wyłączyła j ą z życia, dr Małgorzata Matuskówna, dla rodziny i przyjaciół Małgosia. Została pochowana na cmentarzu parafialnym Św. Ducha w Chorzowie. Nieznana już nawet średniemu pokoleniu etnografów, bo w pełni sił wycofała się z życia zawodowego (przeszła na wcześniejszą emeryturę), pra­ cowała najpierw na Uniwersytecie Jagiellońskim w Kra­ kowie, potem na Uniwersytecie im. Marii Curie-Skłodow­ skiej w Lublinie, następnie w Cepelii w Katowicach. Urodziła się 1 czerwca 1922 roku w Katowicach w patriotycznej rodzinie Tomasza (1892-1945) i Marii z Jendrujkiewiczów (1896-1969). Od dzieciństwa mieszkała w Chorzowie, gdzie rodzice mieli willę. Ojciec, powstaniec śląski, pracował jako referent w Dyrekcji Polskich Kopalń Skarbowych w Chorzowie. Zginął tragicznie 29 stycznia 1945 roku, już po wyzwoleniu miasta, zastrzelony przypadkowo przez pijanego radzieckiego żołnierza, który zapewne wziął go za Niemca. Po nieoczekiwanej stracie ojca Małgosia musiała zarabiać na utrzymanie zała­ manej, chorej matki i młodszego brata. Zatrudniła się więc jako urzędniczka w Cho­ rzowskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglowego (marzec 1945-sierpień 1948). Mimo bardzo trudnych warunków materialnych (zwolniona po reorganizacji biura), w 1947 roku rozpoczęła studia z zakresu geografii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. Podczas studiów uczęszczała na wykłady prof. Kazimie­ rza Moszyńskiego, które tak j ą zainteresowały, że zdecydowała się na specjalizację w zakresie etnografii z etnologią. Od 1 kwietnia 1952 roku została zaangażowana jako zastępca asystenta w Katedrze Etnografii Słowian UJ, a od 1 marca 1953 jako asystent, bowiem w grudniu 1952 roku uzyskała stopień magistra filozofii. Promo­ torem jej pracy magisterskiej, „Tkactwo ludowe w Polsce", był prof. Moszyński, który ocenił j ą dobrze („z tendencjądo bardzo dobrego"). 1 grudnia 1954 roku otrzy­ mała tytuł starszego asystenta. W Katedrze pracowała do końca roku akademickie­ go 1959/1960, kiedy to zwolniła się na własną prośbę. Wybrała nowo utworzoną Katedrę Etnografii i Etnologii UMCS w Lublinie, prowadzoną przez prof. Roma­ na Reinfussa, gdzie od 1 października 1960 do 30 września 1964 roku pracowała w charakterze starszego asystenta. Tu również zwolniła się na własną prośbę, jednak dwa lata oóźniei od 1966 roku pracowała w Katedrze iako adiunkt Prace doktorska Tkactwo województwa lubelskiego od połowy XIX wieku" przygotowaną pod kie¬ runkiem prof. Reinfussa, obroniła 9 listopada 1966 roku na WydzkleHumanistycznvm UMCS Dvsertacia została opracowana na podstawie tak dogłębnych i wnikli¬ wych badań terenowych, że, jak powiadano, po dr Matuskównej nie sposób było coś �417 Inmemoriam nowego w zakresie tkactwa odkryć na Lubelszczyźnie. Pracy doktorskiej niestety nie opublikowała, ale dogłębna znajomość zagadnień ludowego tkactwa pozwoliła jej na opublikowanie nielicznych, lecz bardzo wartościowych tekstów. Opracowała też szczegółowy kwestionariusz na temat tkactwa. Kiedy w 1967 roku Katedra Etnografii na UMCS została zlikwidowana, nie pozo­ stała w Lublinie; postanowiła wrócić do rodzinnego domu, do którego była ogromnie przywiązana, zwłaszcza że wymagała tego ciężka choroba matki. Pielęgnowała z zapa­ łem ogród, poświęcała dużo czasu i serca niepełnosprawnej bratanicy. Jako ekspert od ludowych tkanin znalazła również pracę w Cepelii w Katowicach, a jako konsultant ds. tkactwa dojeżdżała do cepeliowskich warsztatów tkackich do Nowej Rudy Kłodzkiej. Do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zapisała się prawdopodobnie na stu­ diach pod wpływem prof. Kazimierza Moszyńskiego, cieszącego się wysokim au­ torytetem i sympatią wśród studentów. Należała do najstarszych stażem członków powojennego oddziału krakowskiego, a w okresie zatrudnienia w Krakowie bardzo aktywnych. W 1951 roku została wybrana zastępcą sekretarza oddziału, również w późniejszych latach wykazywała zaangażowanie. Dopóki pozwalał czas i zdrowie, przyjeżdżała na zebrania i posiedzenia naukowe. Do końca swych dni czuła się zwią­ zana z Krakowem, gdzie mieszkały jej najbliższe przyjaciółki. Głęboko religijna, od lat 50. należała do duszpasterstwa akademickiego przy ko­ legiacie św. Anny, w kręgu ks. Jana Pietraszki, późniejszego biskupa. Kiedy został proboszczem kolegiaty (1957), pomagała mu w porządkowaniu inwentarza zabyt­ ków ruchomych kościoła. Bardzo sprawna manualnie, na jego prośbę uszyła w latach 60. kilka tak zwanych rzymskich ornatów, zalecanych w odnowionej liturgii. Ogrom­ nie zaangażowała się w przygotowania do procesu kanonizacyjnego Jadwigi Królo­ wej Polski. Gromadziła materiały do bibliografii i ikonografii królowej, odszukując w Kurii krakowskiej materiały — wyniki ankiety sprzed I I wojny światowej — na temat wizerunków królowej Jadwigi w polskich kościołach. Pracą tą zajmowała się do 1997 roku, a zgromadzone przez nią archiwum znajduje się obecnie w Instytucie Jana Pawła I I w Krakowie. Jak wspominają jej przyjaciółki, Zofia Cierniakówna i Krystyna Czajkowska z Krakowa: „Była człowiekiem niesłychanie uczynnym i zawsze gotowym do po­ mocy we wszelkich sprawach (...). Zawsze wzruszało nas przywiązanie Małgosi do wybudowanego przez ojca rodzinnego domu, a zwłaszcza ogrodu, (...) z którego przywoziła nam nieraz piękne bukiety kwiatów". Ewa Fryś-Pietraszkowa\, Anna Spiss PUBLIKACJE M . MATUSEK 1961 1963a 1963b Ludowe „ dywany "przetykane na Lubelszczyźnie, „Polska Sztuka Ludowa" 15: 3, s. 145-152. Ludowe tkactwo lubelskie. Katalog wystawy, Lublin: Muzeum w Lubli­ nie. Technika tkania dywanów przetykanych we wsi Ogniwo (pow. łukowski) i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa" 17: 1, s. 43-53. �418 In memoriam BARBARA OLSZEWSKA-DYONIZIAK (1937-2008) 8 kwietnia 2008 roku na cmentarzu Batowickim w Krakowie pożegnaliśmy zmarłą nagle dr Barbarę 01szewską-Dyoniziak — etnologa i antropologa społecz­ nego, która całe swe życie poświęciła nauce, okazując , jednocześnie wiele serdeczności i przyjaźni ludziom, ~ zwłaszcza koleżankom i kolegom ze studiów oraz oso¬ — b o m z którymi łączyły Ją więzi naukowe rodzinne i towarzyskie. Wśród dziesięciu osób studiujących w latach 1955-1960 etnologię i archeologię, na ówczesnym kierunku ^ f l historia kultury materialnej, na Wydziale FilozoficznoHistorycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako^^^••••li^^M wie, Basia Olszewska od początku wyróżniała się nie tylko urodą i elegancją, lecz przede wszystkim wiedzą, zwłaszcza o tym, co zamierza studiować i w jaki sposób chce to robić. Od pierwszych egzaminów wysoko pod­ nosiła „poprzeczkę" poziomu przygotowania do egzaminu, tak że woleliśmy zda­ wać raczej przed Nią niż po Niej. Swoje notatki prowadziła niezwykle starannie, na bieżąco porządkując, a nawet przepisując, uzupełniając z literatury zadawanej na ćwiczeniach, co dawało Jej możliwość doskonałej i szybkiej orientacji w obszernym zakresie przedmiotu poznania. Nie zdziwiło nas później, że to Ona pierwsza zazna­ czyła swa^ obecność w nauce artykułami w czasopismach naukowych i w pracach zbiorowych rmblikowanvmi zaraz no skończeniu studiów oraz pierwszym polskim tłumaczeniem dzieła Bronisława Malinowskiego Argonauci Zachodmelo Pacyfiku (1966) wykonanym współautorsko ze Sławoiem Szymkiewiczem (kolega z równole­ głego roku studiów w Uniwersytecie Warszawskim) Przez koleinę lata mimo zdro­ wotnych dolegliwości z niesłabnącym zapałem pisała i opublikowała liczne artyku¬ ły i kilkanaście książek. Barbara Olszewska-Dyoniziak urodziła się 15 czerwca 1937 roku w Krakowie, w rodzinie dziennikarza („Życia Literackiego" i in. czasopism) i artysty malarza Ta­ deusza Olszewskiego. Tu także uczęszczała do szkół, kończąc w 1954 roku lice­ um ogólnokształcące im. Józefy Joteyko maturą z wyróżnieniem. Rok przed podję­ ciem studiów poświęciła na pogłębienie czynnej znajomości języka angielskiego, co zresztą kontynuowała przez całe studia, biorąc udział w kursach prowadzonych dla prawników. Dało Jej to później możliwość korzystania z oryginałów literatury antro­ pologicznej i zaangażowanie się w tłumaczenia. W latach 1955-1960 podjęła studia na kierunku historia kultury materialnej w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, specjalizując się od drugiego roku studiów, zgodnie z góry założonym zamiarem, w etnoerafii W tym czasie na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, studia te były realizowane przez dwie katedry - Katedrę Etnografii tfkjr ^^BM^^^^ ^^H^I^^J ^^^P^*' ^^^^^^^^M �Inmemoriam 419 Słowian, kierowaną przez profesora Kazimierza Moszyńskiego i profesor Jadwigę Klimaszewską, później profesora Mieczysława Gładysza, oraz Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii, kierowaną przez profesora Kazimierza Dobrowolskiego, gdzie także wykładali profesorowie Andrzej Waligórski, Paweł Rybicki i ówczesny adiunkt (późniejszy dyrektor Instytutu Socjologii) Władysław Kwaśniewicz. Już od początku studiów, obok udziału w zajęciach obowiązujących wszystkich studentów etnogra­ fii, uczestniczyła dodatkowo jako wolny słuchacz w niektórych wykładach dla star­ szych lat, prowadzonych w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii. Tu także, już na trzecim roku studiów, brała udział w otwartych seminariach etnograficznych, jakie prowadził profesor Kazimierz Dobrowolski dla pracowników naukowych Katedry i studentów różnych lat etnografii. Dlatego zapewne swą pracę magisterską, opartą na wynikach badań terenowych prowadzonych we wsi Bodzów pod Krakowem — „Przemiany kulturowe wsi podmiejskiej w latach 1880-1960", napisała pod kierun­ kiem profesora Dobrowolskiego, uzyskując w 1960 roku stopień magistra etnografii. W roku 1961 zawarła związek małżeński z Ryszardem Dyoniziakiem (później zna­ nym profesorem socjologii), zaś w roku 1963 urodziła córkę Bożenę (romanistka). Od 1960 do 1982 roku była zatrudniona w Uniwersytecie Jagiellońskim, najpierw jako asystent, potem adiunkt, w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii, przemiano­ wanej w 1970 roku na Instytut Socjologii. W1973 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie etnologii na podstawie pracy „Filozoficzne i empirycz­ ne koncepcje antropologii społecznej", napisanej pod kierunkiem profesora Andrzeja Waligórskiego. Ten wybitny antropolog kulturowy, uczeń światowej sławy etnologa Bronisława Malinowskiego, twórcy funkcjonalizmu i słynnej w antropologii szkoły funkcjonalnej, odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu się poglądów, kierunku zainte­ resowań badawczych i dociekań teoretyczno-metodologicznych Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Do jego wykładów prowadziła ćwiczenia z zakresu antropologii społecz­ nej na kierunku socjologia. Prowadziła też samodzielnie wykład i ćwiczenia z podstaw filozofii i socjologii dla studentów socjologii oraz wykład i ćwiczenia z przedmiotu etnografia społeczeństw plemiennych dla studentów etnologii. Realizowała je au­ torsko, nie kryjąc swoich preferencji dla funkcjonalizmu. Wszystkie zajęcia staran­ nie przygotowywane uwzględniające nainowsza światowa wiedze antropologiczna i socjologiczną, znaną Jej z oryginalnych wydawnictw, jakie studiowała zarówno z poczucia obowiązku dobrego dydaktyka, jak dla swoich potrzeb naukowych, cie­ szyły się uznaniem wspominających je jeszcze dziś ich uczestników. Potrafiła na tyle rozbudzić zainteresowanie zakresem przekazywanej wiedzy, że niektórzy z nich właśnie w tym nurcie ukierunkowali własny rozwój naukowy po skończeniu studiów (rro sociolodzv obecna nrof dr hab Anna Karwińska z d Rabiiesz dr Krvstvna Iwanicka, etnolog - dr Stanisław Węglarz, i inni). Barbara Olszewska-Dyoniziak była aktywnym członkiem Komisji Etnogra­ ficznej w Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Chętnie brała udział w comie­ sięcznych posiedzeniach i dyskusjach, ceniąc sobie także inne szersze kontak­ ty środowiskowe, dające możliwość poznania aktualnych procesów rozwoju pokrewnych nauk humanistycznych. Zły stan zdrowia nie pozwolił Jej co prawda po 1982 roku na kontynuowanie pracy w Uniwersytecie, jednakże uzyskana swo- �420 Inmemoriam boda w osobistym gospodarowaniu czasem dała możliwość studiowania rozległe­ go dorobku światowej etnologii/antropologii kulturowej zarówno dawnych, jak i najnowszych kierunków. Znalazło to odzwierciedlenie w Jej bogatym dorobku naukowym. Dlatego pisząc biogram Barbary Olszewskiej-Dyoniziak nie ma się do czynienia z codzienną działalnością zawodową. Jej instytucją i Jej zawodową działalnością była samodzielnie realizowana praca naukowa. Dlatego to osiągnię­ cia twórcze stanowią przedmiot wspomnienia o Niej i Jej działalności naukowo-ba­ dawczej. Początkowo publikacje, w latach 1960-1982, koncentrowały się wokół dwóch osi tematycznych. Pierwsza, znajdująca swe odniesienie w prowadzonych wcześniej empirycznych badaniach terenowych, to przemiany kulturowe wsi w zakresie po­ staw, dążeń, procesu integracji społeczności gromadzkich, w tym także ocen postaw młodzieży. Na tej podstawie zastanawiała się nad metodologicznymi i socjologicz­ nymi problemami badań społeczności lokalnych. Druga, to teoretyczno-metodologiczne problemy antropologii społecznej i kulturowej jako nauki i jako przedmiotu nauczania. W okresie tym interesowała Ją też problematyka afrykańska (zapewne pod wpływem Andrzeja Waligórskiego, który prowadził badania wśród plemienia Luo w Kenii w latach 1945-1947). Znalazło to wyraz w jednym artykule i w książce, Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny (1978). Później Jej zainteresowania kierują się wyraźnie ku teoretycznym i metodolo­ gicznym problemom etnologii/antropologii kulturowej. W latach 80. zaczyna wy­ powiadać się na łamach czasopism naukowych, takich jak „Studia Socjologiczne", „Studia Filozoficzne", „Edukacja Filozoficzna", „Przegląd Humanistyczny", „Etno­ grafia Polska", analizując rozwój pojęcia „całości" w antropologii kulturowej, „kul­ tury" i „komunikowania", dzieli się swymi pierwszymi przemyśleniami dotyczącymi relacji między antropologią kulturową i innymi dyscyplinami, a także stanu współ­ czesnej antropologii i jej przyszłości. Wyrazem tego stają się trzy podręcznikowe prace o historii antropologicznych teorii i metod, które ukazały się w latach 90. Sąto: Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kultury (1991), Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej (1994) oraz najbardziej syntetyczne z tych opracowań, Zarys antropologu kultury (1996a). Oceniając pierwszą z wymienionych prac jako w ścisłym tego słowa znaczeniu podręcznik antropologii kulturowej, antropolog i filozof Krzysztof Jarosław Brozi, pisał: „Po pobieżnym spojrzeniu na źródła antropologii kulturowej w Polsce należy autorce prezentowanego podręcznika gorąco pogratulować. Dokonała trafnej synte­ zy przeogromnego materiału, niedopracowanej jeszcze u nas dziedziny". Dalej pod­ kreślił trafność wyboru i selekcji tematów antropologicznych poruszonych w treści książki, w której po wprowadzeniu w zakres antropologii i jej drogi rozwoju skupiła się na antropologicznym podejściu do badań nad gospodarką, organizacją społeczną, prawem, magią i religią, nad zmianą kulturową, z perspektywy funkcjonalistycznej, ujawniając w ten sposób własne preferencje. Za cenne uznał też odrębne omówienie amerykańskiej szkoły „kultury i osobowości" oraz strukturalizmu antropologicznego Claude'a Levi-Straussa i jego badań nad sztuką. Zwrócił uwagę na aktualność przed­ stawianej w książce problematyki w świetle wydarzeń w naszym regionie świata, jak �421 Inmemoriam występujące współcześnie antagonizmy etniczne, nacjonalizmy, pluralizm postaw i wartości etc. Konkludując, Brozi pisze: Wszystko to sprawia, że podręcznik Barbary Olszewskiej-Dyoniziak znakomicie odpowiada swemu czasowi, celnie dobiera tematy z historii antropologii, jak i an­ tropologiczne problemy do studiowania na dziś oraz bardzo skuteczną i również w duchu naszych czasów „konsensusu" i „okrągłego stołu" i „umowy społecznej" perspektywę fiinkcjonalistyczną. Ponadto jest napisany przystępnie i jego adresa­ tem może być każdy, kto zechce lepiej rozumieć sens naszej cywilizacji . 1 Książka ta, po uzupełnieniu po 10 latach (w 2001 roku) i ponownym zrecenzowaniu, tym razem przez znawcę przedmiotu, także ucznia Andrzeja Waligórskiego, etnologa Leszka Dzięgla, została wydana powtórnie. Wznowienie doceniło środo­ wisko, czego dowodem kolejna recenzja, filozofa Ryszarda Palacza. Jego zdaniem zasadniczą zaletą tej pozycji jest fakt, iż Trzon książki stanowi rekonstrukcja programów teoretycznych trzech szkół: funkcjonalizmu, konfiguracjonizmu i strukturalizmu (...). Niewątpliwe zalety pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak czynią z niej podręcznik ważny nie tylko w formowaniu intelektualnym etnografów, socjologów kultury, ale szerzej, może być wykorzystywany także przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych, w tym także filozofów" . 2 Podobnie wysoko Brozi ocenił drugą z wyżej wymienionych pozycji, Społeczeń­ stwo i kultura... . Trzeci z wymienionych podręczników, Zarys antropologii kultury, poszerza problematykę poprzednich o zagadnienia antropologicznej koncepcji narodu, a także pełniejsze i bardziej wszechstronne potraktowanie przedstawionych już wcześniej zagadnień, jak antropologiczna koncepcja człowieka, struktura społeczna i kultu­ ra. W książce tej autorka daje również syntetyczny zarys historii i recepcji zachod­ niej myśli antropologicznej w Polsce, a więc poszerza opracowanie o pominiętą w poprzednich pracach problematykę etnografii polskiej. Wskazuje też na najnow­ sze problemy i dylematy, w obliczu których staje współczesna antropologia kultury w Polsce i na Zachodzie. Publikacja ta, to panorama historycznych i współczesnych problemów antropologii kultury; koncentruje się nie tylko na historii dyscypliny, ale także na wynikach, jakie osiągnęła, prezentując zrąb konkretnej wiedzy o kulturze ludzkiej. Jest debatą nie tylko nad tym, czym antropologia być powinna, ale czym 3 Rec: K J . Brozi, Podręcznik antropologii kulturowej na uniwersytetach, „Przegląd Humanistycz­ ny" 1993: 3, s. 176-179. Rec: R. Palacz, Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek — kultura — osobowość. Wstąp do klasycznej antropologii kulturowej, „Phaenomena. Zeszyty Naukowe Wydziału Zarządzania i Admini­ stracji" 2003: 9, s. 193-196. Rec: K J . Brozi, Uwagi o pracy Barbary Olszewskiej-Dyoniziakowej pt. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, „Przegląd Humanistyczny" 1995: 5, s. 169-173. 1 2 3 �422 Inmemoriam faktycznie jest, czego nas nauczyła w świetle jej konkretnych rezultatów. Książka ta wymagała wznowienia już po 4 latach od jej pierwszego wydania. Ukazała się po­ nownie w 2000 roku, z nieco zmienionym tytułem, Zarys antropologu kulturowej. Lata 90. to okres niezwykłej aktywności twórczej Barbary Olszewskiej-Dyoniziak. Liczne artykuły i recenzje, publikowane nadal w wymienionych wcześniej czasopismach oraz w „Ludzie", „Krakowskich Studiach Małopolskich", czasopiśmie „Universitas", w pracach zbiorowych, w których zajmuje się m.in. socjologicznym, antropologicznym i filozoficznym rozumieniem kultury (tendencje w nauce polskiej), filozoficznymi i empirycznymi koncepcjami człowieka, antropologiczną koncepcją religii, języka, narodu, wolnością i tolerancją, próbuje wskazać wpływ koncepcji Bronisława Malinowskiego na nauki społeczne itp. Są to jakby częściowe przemy­ ślenia wykorzystane także szerzej w opublikowanych w tym czasie kilku książkach. Za najbliższą sobie sama uważała książkę Bronisław Malinowski — twórca nowo­ czesnej antropologii społecznej (1996b). Jest to praca wewnętrznie przeżyta i prze­ myślana, recenzowana przez etnologa Zbigniewa Jasiewicza i socjologa Wojciecha Świątkiewicza. Uczony, o którym traktuje, był przedmiotem admiracji i fascynacji wszystkich tych, którzy wyszli ze szkoły Andrzeja Waligórskiego. Przeżył on w mło­ dości szkołę funkcjonalną Malinowskiego, pozostał jej wierny do końca i potrafił też zapalić do niej grono najbliżej związanych z sobą uczniów. Zamiarem Olszewskiej-Dyoniziak stała się tu kontynuacja propagowania, jak pisze, „mistrzowskiej anali­ zy socjologicznej i etnograficznej" Malinowskiego. Stąd koncepcja układu treści tej pracy, która obok opisu jego życia i twórczości, genealogii funkcjonalizmu, trafnie oddaje zakres problematyki badawczej przez niego podejmowanej. Pozycja ta z za­ łożenia jest też podręcznikowa, stąd Autorka zamieściła w niej kilka wypisów z jego empirycznych tekstów wykaz opublikowanych dotąd opracowań o Malinowskim i literaturę uzupełniającą. W 1998 roku ukazała się Jej kolejna książka, Oblicza kultury. Wstęp do antropo­ logii międzykulturowej komunikacji. W epoce intensywnie komunikujących się spo­ łeczeństw i ich kultur publikacja ta stanowi kompendium wiedzy na temat podsta­ wowych kategorii międzykulturowej komunikacji, co ma znaczenie dla zrozumienia procesów kulturowych z tym związanych. Szczególny walor tej pozycji, jak pisze socjolog Kazimierz Krzysztofek, stanowi osadzenie konstrukcji książki na uwarunkowaniach komunikacji między­ kulturowej istotnych dla Polski — przedstawienie Polaków w europejskim i glo­ balnym teatrze komunikacyjnym. Książka może okazać się przydatna słuchaczom wielu kierunków nie tylko humanistycznych, ale także w szkołach biznesu . 4 Rok 1999 przynosi interesującą pracę, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku. Po przedstawieniu ideologicznego podłoża totalitaryzmu w wielkich wi­ zjach XIX i XX wieku, Olszewska-Dyoniziak dokonuje analizy socjologicznej euCyt. z recenzji wydawniczej K. Krzysztofka, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoniziak. 4 �423 Inmemoriam ropejskich systemów totalitarnych, zajmuje się też osobowością charyzmatycznego przywódcy, kwestią żydowską i katastrofalnymi skutkami pseudoteorii ideowych. Interesuje ją proces regresu totalitaryzmu i cech rzeczywistych demokracji, a także relikty myślenia totalitarnego, co rozpatruje na przykładach transformacji ustrojowej w Polsce. Franciszek Adamski, oceniając tę prekursorską w dociekaniach antropolo­ gicznych pozycję, uważają za inspirujący wkład w naszą wiedzę o ludzkich tragediach XX wieku, tragediach nadal dosięgających setki milionów istnień ludzkich rozsianych na obu półkulach. Szczególny walor książki upatruj ę w integralnym podej ściu do zjawiska XX-wiecznego totalitaryzmu, dotąd raczej fragmentarycznie analizowanego. Rozpatruje je autorka w płaszczyźnie ideologicznej, społecznej i psychologicznej. Jako antropo­ log kultury kładzie nacisk na kulturowe zaplecze totalitaryzmu (ideologia wszak jest częścią kultury), mechanizmy psychologiczne będące jednocześnie źródłami i następstwami totalitaryzmu . 5 Kolejna opublikowana książka to Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii (2002). I tu religia potraktowana została przede wszystkim jako zjawisko kulturowe. Barbara Olszewska-Dyoniziak stawia tezę, że w miarę roz­ woju historycznego religii maleje znaczenie jej funkcji poznawczej i psychologicz­ nie terapeutycznej, tak ważnej na szczeblu pierwotnym, wzrasta natomiast jej rola etyczna i społecznie integrująca. Motywowana religijnie etyka zaczyna odgrywać rolę w stymulowaniu procesów społecznych. Jak pisze we wstępie — twórcza moc czynów etycznych inspirowanych religią wydaje się niewątpliwie nadzieją dla wielu problemów i wyzwań współczesnej cywilizacji. W następnej książce, Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w dok­ trynach politycznych (2003), Olszewska-Dyoniziak zajmuje się antropologicznymi aspektami idei i polityki, z perspektywy międzyludzkich stosunków wspólnotowych. Pisze tu o ustrojowych wyznacznikach kondycji ludzkiej, roli historycznie po so­ bie następujących formacji ekonomiczno-społecznych i politycznych w wyzwala­ niu psychospołecznych cech człowieka, określaniu wzajemnych relacji „jednostka — wspólnota". Omawia zagadnienie jednostki i wspólnoty w społeczeństwie pier­ wotnym i w okresie feudalizmu, marksistowską krytykę kapitalizmu, zajmuje się też komunizmem w oczach liberała, ekonomicznymi, politycznymi i kulturowymi aspektami myśli liberalnej, liberalizmem jako propozycją systemową dla postkomu­ nistycznej Europy oraz twórcami i podstawowymi założeniami personalizmu, libe­ ralizmem a nauką społeczną Kościoła itp. Zwraca uwagę na fakt, że wszelkie nowe idee torująsobie drogę do świadomości ludzi bardzo powoli, bowiem wciąż silna jest spuścizna mentalna po poprzednich okresach, co ma znaczenie dla modelu wspólno­ towego. Oceniający tę książkę Zbigniew Pucek pisze między innymi: 5 ziak. Cyt. z recenzji wydawniczej F. Adamskiego, udostępnionej przez rodzinę B. Olszewskiej-Dyoni- �424 Inmemoriam Praca cechuje się nowoczesnym spojrzeniem na proces społeczny, rozległością ho­ ryzontów, humanistyczną perspektywą w ujmowaniu człowieka, przejrzystością wywodu. Łączy perspektywę naukową z filozoficzną, rekonstrukcję z zaangażo­ waniem, obiektywizm z etyczną tezą . 6 Pragnąc oddać hołd swojemu mistrzowi sprzed lat, Andrzejowi Waligórskiemu, którego zasługi dla etnologii/antropologii kulturowej nie w pełni, jej zdaniem, zo­ stały docenione, zainicjowała i uzyskała sponsorów na wydanie w 2004 roku pracy zbiorowej, pod Jej redakcją, Antropologiczne wizje kultury. Obok życiorysu (Barbara Olszewska-Dyoniziak we wstępie) i wspomnień o Waligórskim, uczonym i „gentle­ manie w czasie marnym" (Grażyna Kubica), zespół autorski przypomina tu wciąż aktualne treści historycznych i współczesnych szkół etnologicznych. Problem ciągłej zmiany kulturowej i postępu społecznego nurtował Ją od wie­ lu lat. Uważała, iż wymaga on głębokich studiów empirycznych i teoretycznych, stąd długo zastanawiała się nad tym, czy może podjąć się samodzielnie takich do­ ciekań. Ostatecznie zdecydowała się na postawienie go w formie zarysu problematy­ ki, zaznaczenia tego, czym należałoby się zająć. Dzięki temu niewielka książeczka, Rozwój, zmiana i postąp społeczny. Zarys problematyki, stała się jakby Jej finalnym wskazaniem kierunku dalszych dociekań i obserwacji współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej dla etnologów/antropologów kultury zainteresowanych tym zagadnieniem. Książka ukazała się kilka tygodni przed Jej nagłą śmiercią 29 marca 2008 roku. Na dorobek naukowy Barbary Olszewskiej-Dyoniziak składa się dziesięć książek autorskich (w tym dwie dwukrotnie wydane), jedna praca zbiorowa pod Jej redakcją, 43 artykuły, 33 recenzje, jedno opracowanie bibliograficzne oraz trzy tłumaczenia z angielskiego, w tym jedna książka. Jej teoretyczne dociekania, zwieńczone od­ krywczymi, napisanymi z talentem syntetycznymi opracowaniami, to zarówno ujęcia podręcznikowe, jak własne przemyślenia, oparte na bazie światowych badań antro­ pologicznych, dotyczące nowej dla polskiej etnologii/antropologii kulturowej prob­ lematyki. Mając stale świadomość własnej niedoskonałości, odważnie podejmowała nowe tematy, traktując swe opracowania jako postawienie problemu, a nie jego osta­ teczne dopracowanie. Żywiła nadzieję, że będzie to zachętą dla innych, którzy zgłę­ bią zarysowane jedynie przez nią zagadnienia, podejmując badania empiryczne. Dr Barbara Olszewska-Dyoniziak zadziwiała bliskich kolegów i rodzinę, mimo złego stanu zdrowia, swoją energią i radością życia. Cieszyła się uznaniem społecz­ ności akademickiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, która, jak to podkreślono w Jej pożegnaniu, straciła w Niej osobę oddaną całym sercem nauce, którą ukochała nade wszystko i traktowała jako swoje posłannictwo. Irena Bukowska-Floreńska Cytat z recenzji Z. Pucka, przytoczonej przez B. Olszewska-Dyoniziak w Jej autobiogramie (ar­ chiwum autorki wspomnienia). 6 �425 Inmemoriam PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE B. OLSZEWSKIEJ-DYONIZIAK 1978 1991 1994 1996a 1996b 1998 1999 2002 2003 2004 2008 Zambia. Zarys historyczno-socjologiczny, Monografie krajów Afryki, t. 2, Warszawa: PWN. Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultu­ ry, Kraków: Universitas; wyd. 2: Człowiek — kultura — osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kulturowej, Wrocław 2001: atla 2. Społeczeństwo i kultura. Szkice z antropologii kulturowej, Kraków: Universitas. Zarys antropologii kultury, Kraków: Uniwersytet Jagielloński; wyd. 2: Zarys antropologii kulturowej, Zielona Góra 2000: Zachodnie Centrum Organizacji. Bronisław Malinowski — twórca nowoczesnej antropologii społecznej, Zielona Góra: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. T. Kotarbińskiego. Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji, Kraków: Uniwersytet Jagielloński. Antropologia totalitaryzmu europejskiego XXwieku, Wrocław: atla 2. Człowiek i religia. Studium z zakresu genezy i społecznej funkcji religii, Wrocław: atla 2. Człowiek a wspólnota. Antropologiczne aspekty w doktrynach politycznych, Wrocław: atla 2. (red.) Antropologiczne wizje kultury. Księga poświęcona pamięci Pro­ fesora Andrzeja Waligórskiego (1908-1974), Ustroń: Wydawnictwo STUDEU. Rozwój, zmiana i postęp społeczny. Zarys problematyki, Wrocław: atla 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cefb6f720e2127916ac19391493d727.pdf f58b1c443549c2178bb7daf4d18c44bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1618 Title A name given to the resource Nowy opis obyczajów / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. PL ISSN 0071-1861 1-2 JOLANTA KOWALSKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa NOWY OPIS OBYCZAJÓW [...] jeśli patrzeć chce się dobrze widzieć z daleka. z takiej odległości, Z jak z jakiej daleka? własną epokę, To bardzo nos Kleopatry to trzeba na nią proste: przestaje być dokładnie widoczny ( J o s é Ortega y Gasset 1982, s. 58) I Jednym z trudniejszych przedsięwzięć poznawczych podejmowanych przez etnologów jest badanie własnej kultury Łatwo tu o zbłądzenie w - pozorny prze­ cież - obiektywizm, podobnie jak o banał i uproszczenie, trudno natomiast o spojrzenie świeże, powiedzieć by można niewinne. O trudnościach decyduje czynnik, który określiłabym syndromem rozmytych linii papilarnych, niewidocz­ nych gdy zbyt blisko przysuniemy dłoń do oczu. Analogicznie, struktura i formy „naszej/mojej" kultury, przez swą bliskość, codzienny usus, stają się nazbyt oczy­ wiste, a w rezultacie niedostrzegalne. Czy istnieje możliwość zaostrzenia i wysubtelnienia naszej percepcji? Odpo­ wiedź jest na szczęście twierdząca. Szereg publikacji wydanych w ostatnich latach (por. np. Catheral 1990; Clifford, Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999) dowodzi, że etnolodzy operują głębią ostrości najzupełniej prawidłowo, rejestrując i analizując zjawiska występujące niejako w zasięgu ręki, a także wtedy, gdy - podobnie jak bohater „Amatora" Krzysztofa Kieślowskiego - obiek­ tyw kamery kierują na siebie samych (zob. Hastrup 1992; Stocking 1983). Niewątpliwy przełom stanowiła propozycja Clifforda Geertza (1973, 1988), dzięki której spojrzano inaczej na pozytywistyczny wymóg bezwzględnego obiektywizmu analizy i opisu badanych zjawisk, podobnie jak na rolę samego badacza, kwalifikacje gromadzonych przezeń danych i konstruowane na ich pod­ stawie teksty (w znaczeniu nadawanym im przez semiotykę). Proces poznawczy jako gra, tekst naukowy jako tekst autorstwa badacza, relacja badacz/badany jako dynamiczny układ wzajemnych oddziaływań, wszystkie te czynniki sprawiają, że borgesowski Etnograf niezmiennie ceniąc „drogi, które trzeba przebyć", by dojść do poszukiwanej wiedzy (Borges 1977, s. 21-22), dzieli się nią, mając w pamięci lekcję jakiej blisko przed półwieczem jeden z dahomejskich infor­ matorów udzielił Melville Herskovitsovi. Zapytany, która z dwóch wersji tego samego mitu podanych mu do oceny jest prawdziwa odparł, iż obydwie, ponieważ �100 JOLANTA K O W A L S K A każdy kto powtarza mit opowiada historię prawdziwą, w postaci, w jakiej została mu ona przekazana przez bóstwo (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18) . Tematyka mego artykułu niewiele ma wspólnego ze sferą sacrum, jeśli to a 'reburs, chciałabym natomiast - mając na uwadze wspomnianą lekcję - powie­ dzieć ten tekst dobrze. Pragnę zastanowić się w nim nad pewnym szczególnym kierunkiem zmian obserwowanych w obyczajowości polskiej po roku 1989. Do daty tej będziemy niewątpliwie często wracali, wyznacza ona bowiem nie tylko punkt zwrotny w historii, polityce i ekonomii naszego kraju, jak też innych usy­ tuowanych w Europie Środkowej, ale - przede wszystkim - początek bardzo dynamicznych zmian w kulturze. Wcześniej jednak chciałabym powiedzieć 0 początkach mego zainteresowania tym zagadnieniem. Korzystam tu między innymi z własnych notatek prowadzonych w latach 1989-1999, stąd zdarzyć się może, iż w tekście pojawi się ton nieco bardziej osobisty. 1 II Dokładnie przed piętnastu laty, w roku 1989, po raz pierwszy wyjechałam na długoterminowy staż zagraniczny za - mocno już skruszałą - „żelazną kurtynę". Szczęśliwy, dla wielu przyczyn, traf sprawił, że był to wyjazd do Hiszpanii. Wy­ jazd naukowy do obcego kraju to nie tylko biblioteki i pracownie oraz wymiana doświadczeń, ale także intensywna nauka funkcjonowania w innej kulturze, a zatem uczenie się jej kodów i struktur, wpasowywanie się w nią z własnym bagażem intelektualnym i własną soczewką; także możliwość spojrzenia na siebie z nowej perspektywy. Doświadczenie hiszpańskie było szczególne. W roku 1989 1 następnym w polskiej prasie nader chętnie porównywano sytuację Polski z tą, w jakiej Hiszpania znalazła się z chwilą śmierci generała Franco. Głosy takie pojawiały się także w prasie zachodniej. Powstawały zestawienia, prognozy, sta­ wiano nam przed oczy, do czego można dojść w ciągu zaledwie dziesięciu lat, zaczynając od sytuacji porównywalnie złej, a może nawet gorszej niż nasza. Lektura tych artykułów nie pozostała bez wpływu na mój ogląd „Nowego Świata". Mniej czy bardziej świadomie szukałam analogii, bądź - skromniej i zachowując stosowne proporcje - wskazówek, czego możemy oczekiwać w Polsce po upływie owej, równie teoretycznej, co magicznej, dekady. W moim odczuciu - prowincjuszki z „demoludów", a zarazem „etnografa w terenie" - był to zupełnie inny świat, przy czym podstawowym kryterium decydującym o róż­ nicy nie była wcale ilość dostępnych dóbr, jakkolwiek istotnie szokująca dla przybysza z Warszawy, lecz mechanizmy funkcjonowania zbiorowości, zwłasz­ cza te regulujące obieg pieniądza, i wynikające stąd zachowania społeczne. Doświadczeniami bez mała traumatycznymi okazały się konieczność odbioru stypendium w banku na podstawie czeku i nauka posługiwania się kontem ban1 C y t u j ę : „ T h e unhesitating replay was that the gods do not reveal the same things to everyone, and that each narrator was t e l l i n g « t r u e h i s t o r y » according to the w a y the v o d u n have g i v e n it to h i m " (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18). �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 101 kowym. Dziś może się to wydawać zabawne. Mogę przypuszczać, że dla moich gospodarzy było sprawą oczywistą, iż dorosły człowiek - skądkolwiek by nie przyjechał - wie rzeczy podstawowe. Problem w tym, że nasze katalogi spraw podstawowych różniły się nieco. Z czasem, a był to pobyt dwumiesięczny, zaczęłam patrzeć wnikliwiej. Dla obserwacji owych mniej może ważne było dostrzeżenie rozwarstwienia socjalne­ go, jakkolwiek nie sposób nie wspomnieć o kilku jego elementach, szczególnie dla mnie egzotycznych: żebrakach, w Polsce wówczas jeszcze niezbyt licznych (czy też może raczej mniej widocznych), a na południu Hiszpanii wszechobec­ nych i najoczywiściej stowarzyszonych w zgromadzenia żebracze, bezdomnych żyjących na ulicy, szokujących w treści ofertach prostytutek zamieszczanych w dziale ogłoszeń prawicowego dziennika „ABC", a sąsiadujących z podzięko­ waniami dla świętych za wysłuchane modlitwy. Najistotniejszym wszakże ele­ mentem obserwowanej i „oswajanej" przeze mnie rzeczywistości wydała mi się ostentacyjna konsumpcja. Z rzeczywistości kolejek, niedoboru i „wyrobów czekoladopodobnych" przeniosłam się bowiem, do świata normalnych mechaniz­ mów ekonomicznych, półek sklepowych pełnych towarów o zróżnicowanej jakości (a więc nie tylko dostępnych, ale też adresowanych do różnych grup klientów), inwestowania w siebie jako najlepszej lokaty i działających telefonów. Czy zatem owa „ostentacyjna konsumpcja", jako wyróżniająca cecha mych gospodarzy, nie wzięła się z nieżyczliwości mego spojrzenia na nich? Oceniając sprawę z perspektywy czasu przypuszczam, że gdybym nie była wówczas przybyszem z tego, a nie innego miejsca na ziemi mogłabym nie zwrócić uwagi na pewne formy zachowań ludzi, wśród których znalazłam się, czy może raczej nie zobaczyłabym ich w taki sposób. Pierwsze spostrzeżenie dotyczyło konsumpcji najoczywistszej - jedzenia. Każ­ da społeczność wypracowuje własne formy zachowań w trakcie posiłku, określa wśród nich wymagane, dozwolone i naganne. Kultura stołu hiszpańskiego różni się od naszej, a przez lata jej cechą najbardziej charakterystyczną był niedostatek skryty pod maską pozorów obfitości. W Hiszpanii - jaką zobaczyłam w roku 1989 - niejednokrotnie miałam okazję podziwiać małe etiudy aktorskie odgiywane pod koniec posiłku, wprost niezwykle klarowne w swej wymowie, a wyrażające prze­ syt, niezdolność spożycia choćby jednego jeszcze kęsa. Że jest to swojego rodzaju „scenariusz", przy tym głęboko zakorzeniony w tradycji, uświadomiła mi lektura Hiszpańskich czarów Michaela del Castillo (1989). Jednym z naj sugestywniej szych zawartych w niej obrazów jest opis placu Zocodover w Toledo i przechadzających się po nim, w porze wieczornego paseo, wychudzonych biedą hidalgów, każdy z wykałaczką w zębach, by dowieść obfitości spożytego posiłku. Spostrzeżenie drugie odnosiło się do konsumpcji w sensie nabywania i gro­ madzenia dóbr: prawdziwego szału zakupów. Zakupów obfitych, prawie nie­ skrępowanych (a przynajmniej takimi wydawały mi się one wówczas), zakupów będących stylem życia, sposobem spędzania czasu, formą życia rodzinnego i towarzyskiego. Mój pobyt w Hiszpanii przypadł na okres obejmujący święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok, jeden z najkorzystniejszych dla handlowców, �102 JOLANTA K O W A L S K A zatem i obserwowane przeze mnie zachowania kupujących były niewątpliwie wyrazistsze niż te, które miałabym okazję widzieć w innej porze. W wielopiętro­ wych, wielobranżowych centrach handlowych sieci El Corte Ingles i Galenas Preciados spędzano całe godziny przedświątecznych weekendów, przebierając wśród nagromadzonych tam dóbr, robiąc przerwę na kawę czy posiłek w jed­ nym z licznych barków, po czym wracano do zajęcia, które nazwałam wówczas c e l e b r o w a n i e m m o ż l i w o ś c i . W owej wycieczce do „krainy cudów" najważniejsza była bowiem, znana już nam obecnie, przyjemność, na którą składają się: rozpatrywanie ofert, przyzwolenie na bycie kuszonym, smakowanie pozycji osoby, o której względy i uwagę (a w istocie pieniądze) zabiega się wszel­ kimi sposobami, możność odmowy/akceptacji, a wreszcie perspektywa po­ wtarzalności tego doświadczenia. W następstwie nabycia dóbr zaś - możliwość upublicznienia faktu ich posiadania. Trzecią dziedziną konsumpcji, nie od razu dostrzegalną dla przybysza z Polski, był obieg informacji szczególnego rodzaju. „Istnieje tu rodzaj czasopism - zano­ towałam w dzienniku - u nas zupełnie nieznanych, relacjonujących wydarzenia i kolportujących ploteczki z życia tzw. towarzystwa [...] Tu księżna X wizytuje ośrodek dla pań i degustuje przygotowane potrawy, ówdzie baronessa Y urządza balik dziecięcy. Tu się rozwodzą, tam bawią, gdzie indziej uświetniają. Gwiazdka telewizji tuli do serca nowo narodzone dziecię i opowiada jak odzyskała idealną figurę. Denis Rusos we wnętrzach swego domu z najnowszą żoną, a obok zdjęcie księcia Alberta Monaco z flamą, wykonane teleobiektywem, bo w reprodukcji wielkość ziarna upodabnia je do obrazu puentylistów" (Zeszyt: Hiszpania 1989). Do tejże kategorii zaliczyłam świat plotkarskich magazynów, audycji szokują­ cych sensacją i uśrednionej rozrywki, kreowany przez telewizję, jakkolwiek moje pole obserwacji było w tym przypadku dość okrojone. Doświadczenia i obserwacje wyniesione z Hiszpanii, czynione niejako na marginesie zasadniczego nurtu prowadzonych tam przeze mnie prac, rozbudziły moją ciekawość mechanizmami, które mają wpływ na kulturę społeczeństw sta­ wianych w obliczu gwałtownej zmiany statusu, tworzącymi się wówczas nowy­ mi formami obyczajowości i miejscem/rolą form obowiązujących przed zmianą. Przedstawione tu me spostrzeżenia nie od razu znalazły ekwiwalent w systema­ tycznej obserwacji rodzaju i kierunku zmian zachodzących w Polsce. Długi czas ograniczałam się do konstatacji, iż zmiany te mają miejsce i wychwytywania ich podobieństwa do zaobserwowanych w Hiszpanii. Moment, w którym uświado­ miłam sobie, iż oto stało się stanowiła rozmowa na temat nowych form obycza­ jowości, jaką przeprowadziłam w roku 1998 z kolegami z Instytutu Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk - Zsuzsaną Tátrai, Piroską Szabó i Janosem Báli. Pierwsza z grona wymienionych specjalizuje się w badaniu obrzędów rodzin­ nych, zwłaszcza ich form tradycyjnych, kultywowanych współcześnie w mieście, podobnie jak form nowych, obserwowanych w tymże środowisku. Konstatuje m.in. coraz wyraźniej dający o sobie znać przerost formy owych obrzędów nad treścią, tendencję do rosnącej ich wystawności i „amerykanizację", znajdującą wyraz w przenoszeniu kalek z seriali, bądź rodzinnych filmów klasy В rozpowszechnia- �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 103 nych w telewizji. Stwierdza także coraz większą popularność świąt „importowa­ nych" z kultury angloamerykańskiej (np. walentynek) oraz nowych form obycza­ jowości (np. organizowania urodzin dzieci w McDonaldzie). Dzięki współpracy z badaczami czeskimi i słowackimi dr Tátrai dysponuje danymi umożliwiającymi porównywanie interesujących j ą zjawisk i procesów rejestrowanych na Węgrzech z obserwowanymi w obu wymienionych krajach. W rozmowie naszej posłużyła się przykładem swoistego rytuału towarzyszącego zakończeniu służby wojskowej, z biegiem czasu przybierającego coraz bardziej rozbudowaną formę. Piroska Szabó zwróciła uwagę na awans supermarketów do roli nowych ośrodków życia towarzyskiego, stanowiących swojego rodzaju enklawy oferują­ ce klientowi wszelkie możliwe rodzaje dóbr konsumpcyjnych pod jednym da­ chem, wraz z obsługą bankową, ofertą rozrywki barami i restauracjami. Znacz­ nemu ograniczeniu ulegają natomiast dawniejsze, bardziej ekskluzywne formy życia towarzyskiego, łączące ludzi o wspólnych zainteresowaniach. Spotkania w kawiarniach i cukierniach, z których liczne miały do niedawna swoją stałą klientelę decydującą o jej kolorycie, są coraz większą rzadkością. W opinii dr Szabó dzieje się tak w wyniku pauperyzacji środowisk inteligenckich, zwłasz­ cza osób starszego pokolenia (dodała, iż część z nich przeniosła się do barów sieci McDonalda ) przy jednoczesnym wzroście zamożności ludzi nowych. Janos Báli bada ideologię narodową w poglądach kibiców reprezentacji pił­ karskiej. Ostro rozgraniczony świat „swoich" i „obcych", drużyna piłkarska, jako swojego rodzaju depozytariusz i obrońca honoru nacji, honoru, dodajmy, iden­ tyfikowanego z wygraną - to elementy zjawiska towarzyszącego rozgrywkom piłkarskim na całym świecie. W krajach postkomunistycznych, jakkolwiek sto­ sunkowo nowe, przybiera ono niekiedy formy ekstremalne. Analiza tego zjawiska powinna przynieść ważne informacje na temat „podskórnych" procesów frustra­ cji dotykających niemałą część społeczeństwa. Spotkania takie jak relacjonowane, ze względu na ograniczenia czasowe, siłą rzeczy zmuszają ich uczestników do pozostania na dość ogólnym poziomie wy­ miany doświadczeń. Jednakże ich waga zawiera się nie tyle w szczegółowości i precyzji ustaleń, ile w uchwyceniu głównych cech zjawisk, kierunków toczą­ cych się procesów, niekiedy w samym ich nazwaniu. 2 III Od blisko piętnastu lat jesteśmy zatem świadkami gwałtownej transformacji form współżycia, a nieporównanie dłużej zmian obowiązujących zasad i przekształ­ ceń podstawowego kanonu etyki (zob. Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2004; Zadrożyńska 2001). Rzeczywistość lat osiemdziesiątych nie sprzyjała 2 R z e c z y w i ś c i e , sama m i a ł a m okazją w i d y w a ć w s p a n i a ł ą p a r ę r e z y d u j ą c ą w lokalu w p o b l i ż u Vaci. M i e l i swoje stałe miejsca, m o ż n a b y ł o z a s t a ć ich tam codziennie w porze p o p o ł u d n i o w e j , s i e d z ą c y c h nad s a m o t n ą k a w ą w p a p i e r o w y m k u b k u , c z y t a j ą c y c h p r a s ę i p r z y j m u j ą c y c h o d w i e ­ d z i n y znajomych i p r z y j a c i ó ł . �104 JOLANTA K O W A L S K A rozleglejszym kontaktom ani przepływowi informacji, toteż z chwilą rozluźnie­ nia, a z czasem zniesienia ograniczeń w tych dziedzinach, staliśmy się uczestni­ kami zmian oszałamiających tempem i trudnych nie tylko do zaakceptowania, ale nawet percepcji dla niemałej części społeczeństwa. Myślę tu przede wszyst­ kim o rewolucji informatycznej ze wszystkimi jej konsekwencjami w sferze oby­ czajowości, zwłaszcza w odniesieniu do sposobów i form komunikowania się. Z drugiej strony zaś, o potężnym imporcie nowych wzorów zachowań i treści nieznanych na gruncie naszej kultury, przy tym niejednokrotnie sprzecznych z nią. Gdyby pokusić się o próbę zawarcia w jednym zdaniu, co - z punktu widze­ nia pojedynczego człowieka - przyniosły zmiany zapoczątkowane w 1989 roku, sfomiułowałabym je następująco: otworzyły one przed każdym z nas możliwości - wyboru, decydowania o sobie i posiadania. „Najweselszy barak obozu" szybko sprawił sobie największy bazar w Europie sytuując go, bez mała ironicznie, na stadionie X-lecia, i wzrost gospodarczy przewyższający ten, który charakteryzo­ wał azjatyckie tygrysy. Zrazem jednak naszym życiem zaczęły rządzić nieznane dotychczas reguły rynku oraz konieczności, wśród których nie najmniej ważną okazała się konieczność podejmowania samodzielnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Uwolnienie środków przekazu spod opiekuńczych skrzydeł cen­ zury przyniosło w efekcie zwiększenie zasobu wiadomości znajdujących się w obiegu i zasadniczą zmianę proporcji serwisów informacyjnych, z czym nie wszyscy potrafią sobie poradzić . Obok zmian ocenianych jako korzystne, miały i mają nadal miejsce takie, które całkowicie zmieniły status dużych grup, przy­ nosząc w rezultacie ogromną ich frustrację i napięcia w kontaktach z innymi, zyskującymi prestiż. Bezrobocie i konkurencja o miejsce pracy stały się elemen­ tem naszego życia, podobnie jak bezpardonowe i nieeleganckie walki ugrupowań politycznych toczone na oczach, a zarazem niejako ponad głowami, wyborców. Wszystko to, i wiele innych czynników przyczynia się do ucieczkowych reakcji, nazywanych dawniej (tj. w czasach, gdy paszporty nie były przechowywane w szufladach naszych biurek tylko w sejfie Urzędu Bezpieczeństwa) emigracją wewnętrzną, obecnie - jak sądzę - nie zasługujących na tę nazwę o precyzyjnej konotacji, definiującej sytuację intelektualisty, któremu odmówiono wydania paszportu. Drogi owych współczesnych ucieczek prowadzą w stronę nisz za­ pewniających poczucie bezpieczeństwa - od małej stabilizacji po apatię. Z drugiej strony kształtują się zarówno elity, jak i klasa średnia, poszerza się środowisko ludzi bardzo majętnych, korzystających w pełni z możliwości, jakie daje im stan posiadania i dopracowujących się stopniowo swoich własnych wzorów konsumpcji . Podczas konferencji Societě Internationale d'Ethnologie 3 4 5 3 Jeszcze podczas p o b y t u w Budapeszcie w grudniu 1998 r. w i d z i a ł a m f i g u r u j ą c y nad w e j ś ­ c i e m do metra przy M o s z k v a tér napis w j ę z y k u p o l s k i m (co prawda, bardzo j u ż zniszczony i nieaktualny) i n f o r m u j ą c y o zakazie handlu. W p a ź d z i e r n i k u 1989 г., kiedy t a k ż e b y ł a m w Buda­ peszcie, zakaz ten b y ł j a k najbardziej na czasie. 4 Badania percepcji informacji podawanych do publicznej w i a d o m o ś c i w g ł ó w n y m w y d a n i u „ W i a d o m o ś c i " pierwszego programu t e l e w i z j i , przeprowadzone przez Pentor d o w i o d ł y , iż d u ż y procent w i d z ó w nie rozumie sensu kierowanego do siebie przekazu. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 105 et de Folklore w 2001 roku, w Budapeszcie pani Monika Baer z Uniwersytetu Wrocławskiego, w referacie „7b Feel European at Last... " Discourses and Prac­ tices of Consumption among Polish Middle-Class Women przedstawiła niezmier­ nie ciekawe wyniki własnych badań poświęconych przedstawicielkom polskiej klasy średniej, skonfrontowanych z treścią pamiętników nadsyłanych na coroczny konkurs „Miesiąc z życia kobiety", organizowany przez redakcję „Twojego Stylu". Badaczka skonstatowała charakterystyczną zmianę priorytetów badanych kobiet, różniących się zasadniczo od wpisanych w stereotyp „Matki Polki". Wysunęła przy tym supozycję, iż ów stereotyp w istocie nie był nigdy przez kobiety w pełni akceptowany. Stanowił raczej narzędzie manipulacji, był rolą idealną, a nie obrazem rzeczywistego stanu rzeczy. Zastanówmy się teraz, w jakim „krajobrazie" znajduje się badacz śledzący przemiany obyczaju i obserwowane przezeń społeczeństwo. W dziele Ortegi y Gasseta, z którego pochodzi motto mego artykułu, znajdujemy następujący passus: „świat, który zrodził współczesne masy, ma zupełnie nowe, nieznane dotąd oblicze. Podczas gdy w przeszłości dla zwyczajnego człowieka życie było jednym pasmem trudności, niebezpieczeństw, niedostatków, ograniczeń i uzależ­ nienia, to ten nowy świat wydaje się obszarem praktycznie nieograniczonych możliwości, obszarem bezpiecznym, gdzie nikt nie jest uzależniony od nikogo [...] Żyć to nie być ograniczonym przez cokolwiek; to swobodnie puścić wodze swoim chęciom i skłonnościom. Nic praktycznie biorąc nie jest niemożliwe, nic nie jest niebezpieczne i nikt nie jest z zasady nadrzędny w stosunku do nikogo" (1982, s. 66-67). Myśl tu zawarta, w zastosowaniu do współczesnej naszej sytua­ cji wydaje się zasadniczo słuszna z jednym wszakże zastrzeżeniem. Oto nie je­ stem przekonana, czy rzeczywiście ów nowy świat jest w odczuciu jego miesz­ kańców miejscem tak bezpiecznym, jak sugeruje to Ortega y Gasset, nawet jeśli uwzględnimy ponad siedemdziesięcioletni dystans dzielący datę pierwszego wydania Buntu mas od chwili, w której piszę te słowa. Powiedziałabym, iż prze­ ciwnie, świat stechnicyzowany (bo jego dotyczy określenie „nowy świat") jest być może łatwiejszy w użyciu, ale miejsce dawnych lęków zajęły nowe, nie mniej przerażające. Z katalogu naszych najnowszych doświadczeń wymieńmy chociaż­ by terroryzm, problem odrzucenia i bezużyteczności, z którym borykają się bez­ robotni, zaś z tych, które dopiero rysują się przed nami - problem wyważenia (bez szkód dla tożsamości i integralności jednostki) pomiędzy rzeczywistością naszego świata a multiplikowanymi rzeczywistościami wirtualnymi. Niezmiernie trafne, także w zastosowaniu do - jak to określiłam - krajobrazu, w którym się znajdujemy - wydaje mi się natomiast inne stwierdzenie Ortegi у Gasseta: „Dla chwili obecnej charakterystyczne jest to, że umysły przeciętne i banalne, wiedząc o swej przeciętności i banalności, mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do n a r z u c e n i a t y c h c e c h 5 W ostatnich latach Polska stała s i ę atrakcyjnym r y n k i e m zbytu a r t y k u ł ó w l u k s u s o w y c h , z w ł a s z c z a n a l e ż ą c y c h do kategorii s y m b o l i statusu i z a m o ż n o ś c i - z e g a r k ó w , piór, w y r o b ó w s k ó r z a n y c h i o d z i e ż y o d p o w i e d n i c h marek. �106 JOLANTA K O W A L S K A w s z y s t k i m i n n y m " (1982, s. 13, podkr. J.K.). Chcę być dobrze zrozu­ miana - przywołując tę myśl filozofa nie twierdzę bynajmniej, że demokraty­ zacja naszego życia jest zjawiskiem niekorzystnym. Wyrażam natomiast obawę, iż częścią ceny, jaką trzeba za nią zapłacić jest - wierzę, że przejściowy - okres, w którym w naszym życiu dominować będą, i dominują, owe: banalność i prze­ ciętność pop kultury. IV Przed ponad półtora wiekiem, w latach 1840-1841, ukazało się pierwsze, niestety niepełne, bo okaleczone przez wydawców, wydanie Opisu obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza. Dopiero w roku 1951 do rąk czytelników trafił pełny tekst tego dzieła, już pod krótszym tytułem Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracowany przez profesora Romana Pollaka . Kitowicz, świadek ale przede wszystkim uczestnik swoich czasów, dłu­ goletni sekretarz Michała Lipskiego, opata benedyktynów lubińskich, konfederat barski, a od 1781 r. proboszcz rzeczycki, przez lata rejestrował ważne wydarze­ nia, w których uczestniczył. Rozpoczętego w roku 1743 porządkowania ich w dwóch dziełach: Pamiętnikach, czyli Historii polskiej i Opisie obyczajów... nie dokończył, zmarł w roku 1804. Tekst interesującej tu nas, drugiej z prac, urywa się na rozdziale poświęconym obyczajom chłopskim. Opis obyczajów... to szczególny dokument życia w Polsce tuż przed katastrofą rozbiorów. Jego lektura „tumani, śmieszy, przestrasza", ale też stanowi nieoce­ nione źródło wiedzy o nas samych. Zawarte w nim informacje wykorzystywali zarówno pisarze (m.in. Henryk Sienkiewicz i Józef Ignacy Kraszewski), jak i ba­ dacze - historycy, literaturoznawcy i kulturoznawcy. W końcu ubiegłego wieku wybrane wątki dzieła posłużyły Mikołajowi Grabowskiemu do wyreżyserowania w krakowskim Teatrze Stu spektaklu , który stał się wydarzeniem kulturalnym i obyczajowym, zwłaszcza że klimat ówczesnych lat sprzyjał autorefleksji, nawet tej gorzkiej. Odbierano go jako bolesny „Polaków portret własny" , którego naj­ istotniejsze rysy, pomimo upływu czasu, nie ulegają zasadniczym zmianom. Kiedy zastanawiałam się, w jaki sposób oddać w jednym zdaniu tytułu tema­ tykę podjętych obecnie badań, formuła „Nowy «Opis obyczajów»" wydała mi się najbardziej nośna i oczywista. Zapożyczam jednak od zacnego proboszcza jedynie ową formułę i baczność obserwacji, zaś tym co łączy jego i moje wysiłki jest próba opisu ludzkich zachowań w epoce „niżu cywilizacyjnego". To ostatnie określenie, w moim przekonaniu wyjątkowo trafne, pojawia się na stronach 6 7 8 6 P o s ł u g u j ę się o s t a t n i ą e d y c j ą dzieła K i t o w i c z a , z roku 2003, w y d a n ą w serii „ S k a r b y B i b l i o ­ teki N a r o d o w e j " . 7 Spektakl ten n o s i ł tytuł: „ O p i s o b y c z a j ó w , c z y l i j a k zwyczajnie w s z ę d z i e się miesza złe do dobrego". R e ż y s e r w y k o r z y s t a ł w n i m fragmenty obu w s p o m n i a n y c h w y ż e j d z i e ł K i t o w i c z a . Pre­ miera o d b y ł a s i ę w r o k u 8 1990. W r o k u 1979, w k r a k o w s k i m M u z e u m N a r o d o w y m , m i a ł a miejsce w y s t a w a o t y m tytule, przygotowana przez prof. M a r k a Rostworowskiego. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 107 innego jeszcze dokumentu swoich czasów, Dziennika 1954 Leopolda Tyrmanda (1980, s. 134) . Dociekliwy czytelnik, zwłaszcza ceniący sobie egzegezę w kate­ goriach historycznych, mógłby w tym miejscu wyrazić wątpliwość czy słusznie stawiam obok siebie prace tak różne - dzieło poświęcone obyczajowości czasów saskich, sportretowanej przez człowieka biorącego żywy udział w życiu swej epoki, wycinek świata połowy X X wieku, jakim widział go głęboko sfrustro­ wany, pozbawiony możliwości publikowania pisarz i czasy nam współczesne, stanowiące przedmiot moich zainteresowań. Odpowiem na to, iż nie jest moim celem ich porównywanie. Konstatuję jedynie, że cechą wspólną dwóch pierw­ szych są okoliczności ich powstania w czasach, gdy kultura wysoka traciła na znaczeniu, na korzyść - w pierwszym przypadku kultury niskiej, w drugim - przycinanej nożycami socrealizmu do wymagań materializmu historycznego. Co do czasów obecnych nie będę pierwszą z grona badaczy kultury mówiącą ojej współczesnej pauperyzacji, jakkolwiek jestem jak najdalsza od widzenia jej obrazu w jednoznacznie ciemnych barwach (zob. Kowalska 2003). Wraz z wystąpieniem w naszym kraju wspomnianych przemian cywilizacyj­ nych pojawiły się też pierwsze sygnały zainteresowania nimi badaczy i pierwsze na nie reakcje. Oto, przed ponad dziesięciu laty profesor Maria Janion postawiła tezę, iż mamy do czynienia ze zmierzchem paradygmatu romantycznego w kul­ turze polskiej. Jaką wagę ma podobna opinia padająca z ust tej właśnie uczonej wiedzą wszyscy czytelnicy jej książek i uczestnicy jej seminariów. Jerzy Jedlicki formułuje to następująco: „W książkach Marii Janion - a czytam je chciwie od pół wieku - uderza mnie za każdym razem jakże rzadka dzisiaj powaga, z jaką traktuje ona swoją misję nauczycielską, powaga zaświadczana także jej pracą pedagogiczną [...] Misja zaś dotyczy ni mniej ni więcej, jak tylko nauki świado­ mego przeżywania historii - tej dziejącej się wokół nas i z naszym udziałem, doświadczonej i zapamiętanej osobiście, oraz tej, którą dziedziczymy jako opo­ wieść i której jednym z dokumentów jest literatura. Masz wiedzieć, co przeżyłeś i masz rozumieć, co otrzymałeś w spuściźnie po ojcach, chcianej czy niechcia­ nej, bo nie starać się wiedzieć i rozumieć oznacza zbrodnię bezmyślności, du­ chową pustkę, dobrowolne sieroctwo" (Jedlicki 2001, s. 1). W roku 2000 Maria Janion opublikowała kolejny zbiór esejów - Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi - odebrany przez część krytyki literackiej jako wyraz zaprzeczenia diagnozie o zmierzchu romantycznego paradygmatu. Nie wszyscy jednak widzą to podobnie. Cytowany wyżej Jedlicki przypisuje uczonej intencje bardziej wyrafinowane, a zarazem racjonalne. - Z umarłymi, a więc z tradycją, w całym, właściwym jej spektrum, mieszczącym zarówno ro­ mantyczną gorączkę, idealizm, jak i umiejętność trzeźwego, wręcz krytycznego oglądu rzeczywistości i siebie samych. 9 9 „ N i ż c y w i l i z a c y j n y , w j a k i m ż y j e m y , ma tak s p l ą t a n e korzenie, ż e nie bardzo go sobie u m i e m y w y j a ś n i ć " . W y p o w i e d ź ta z n a l a z ł a s i ę w dywagacjach Tyrmanda p o ś w i ę c o n y c h m a n i p u ­ l o w a n i u s e m a n t y k ą p o j ę ć , zacieraniu ich w ł a ś c i w y c h z n a c z e ń . Punktem w y j ś c i a , b y ł o bulwersu­ j ą c e autora Dziennika 1954, o k r e ś l a n i e w prasie a k t ó w bandytyzmu mianem c h u l i g a ń s t w a . �108 JOLANTA K O W A L S K A Obserwacja i analiza wszelkich procesów kulturowych wymaga czasu. Za­ pewne z tej przyczyny większa grupa prac poświęconych różnym aspektom nowej rzeczywistości pojawiła się dopiero w ostatnich latach. W kręgu antro­ pologów kultury na szczególną uwagę zasługują Targowisko różności Anny Zadrożyńskiej (2001) oraz Antropologia codzienności (2000) i Głosy tradycji (2001) Rocha Sulimy. Autorka pierwszej z nich od dawna prowadziła badania nad obyczajowością i procesami degradacji dotykającymi kulturę. Przed kilku laty opublikowała artykuł poświęcony jednemu aspektów obyczajowości - zja­ wisku chamstwa (Zadrożyńska 1996). W Targowisku proponuje refleksję nad współczesną kulturą i wizją świata, rozważa kulturowy sens seksualności, kwali­ fikacje i miejsce w kulturze starości i młodości, wraca do fenomenu chamstwa rozpatrując go w kontekście brutalizacji życia. Pisze: „Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedaw­ czyków i klientów. Targowisko to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, powiązań o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym [...] To także gra - emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć" (Zadrożyńska 2001, s.). W Antropologii codzienności Roch Sulima przedmiotem analizy uczynił codzienność w takiej formie, jakiej doświadcza on sam. Deklaruje: „Pisze tę książkę antropolog realnie w życiu, niekiedy nawet spacerowicz [...] a nie badacz, który wkracza w teren z etnograficznym kwestionariuszem, z gotowym projektem jego całości" (Sulima 2000). To ciekawe doświadczenie - rodzaj pamiętnika czy też „dziennika obserwacji uczestniczącej" - przyniosło w efekcie zbiór opowieści o ludziach i miejscach. O mitologii miejskich ogródków dział­ kowych i podmiejskich „daczowiskach", o „ludziach bazaru" i „ludziach super­ marketu", o ulicznych wspólnotach alkoholowych i szeregu innych zjawisk widzianych z pozycji przechodnia zaopatrzonego wszakże w „szkiełko" antro­ pologa. Przyjęta przez autora formuła przypomina nieco dziennikarstwo Jacka Snopkiewicza (zob. пр.: Snopkiewicz 1978), wczesne - z Buszu po polsku - Ryszarda Kapuścińskiego (1962), czy Bizary Ewy Szumańskiej (1987). Zapewne jest to jedna z dróg, którą pójdą antropologiczne badania nad kul­ turą współczesną. Dość wspomnieć o cenionym, nadawanym w 1 programie telewizji, cyklu „Rozmów na koniec wieku", które z początkiem roku 2000 prze­ mianowane zostały na „Rozmowy na nowy wiek". Pokłosiem ich stała się edycja trzech tomów rozmów o życiu, śmierci, Bogu i kulturze z twórcami i naukowca­ mi, ludźmi Kościoła i ludźmi „osobnymi", która autorom - parze dziennikarzy Katarzynie Janowskiej i Piotrowi Mucharskiemu - przyniosła uznanie środowisk intelektualnych (Janowska, Mucharski 1998-2000). Lektura tych tekstów uświadamia, iż stanowiąc doskonały przykład literatury faktu są zarazem goto10 1 0 W l u t y m br. otrzymali n a g r o d ę imienia Dariusza Fikusa. N o m i n o w a n i b y l i do niej - w ł a ś ­ nie za w s p o m n i a n y c y k l - trzykrotnie. Janowska jest a b s o l w e n t k ą p o l o n i s t y k i Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , publikuje w „ P o l i t y c e " i „ T y g o d n i k u Powszechnym". M u c h a r s k i - teatrolog i filmoznawca, z w i ą z a n y jest z „ T y g o d n i k i e m Powszechnym". �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 109 wym, materiałem umożliwiającym operowanie nim zarówno filozofowi kultury, jak historykowi, literaturoznawcy i antropologowi. Spośród prac poświęconych transformacji kultury w ostatnim piętnastoleciu, oraz związanym z nią zmianom obyczajowości, chciałabym wymienić tu jeszcze cztery publikacje - Małgorzaty Szpakowskiej Chcieć i mieć. Samówiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003), zawierającą analizę przemian, jakie zaszły w obyczajowości i świadomości Polaków od zakończenia I I wojny światowej do współczesności, Marka Ziółkowskiego Przemiany interesów i war­ tości społeczeństwa polskiego: teorie, tendencje, interpretacje (2000), pracę zbiorową pod redakcją Tadeusza Zastępy Internet: fenomen społeczeństwa infor­ matycznego (2001), stanowiącą przykład ujęcia zagadnień najnowszych, opisu zjawisk obserwowanych tu i teraz, oraz budzący kontrowersje jednych i entu­ zjastycznie chwalony przez drugich zbiór felietonów psychologa Bartłomieja Dobroczyńskiego poświęconych popkulturze (2004). V „Nowy wiek zacznie się w Nowym Jorku" - to nagłówek jednego z „gazeto­ wych" horoskopów na przełom wieków, drukowanych licznie w kolorowej pra­ sie. Horoskopy, wróżby, uciekanie się do przepowiedni - nie są to zjawiska nowe, jednak w ostatnich latach coraz lepiej zadomowione w naszej codzienności. Koniec tysiąclecia budził niemałe emocje, stąd zapewne zapotrzebowanie na podobne publikacje. Charakterystyczne - mówiono raczej o końcu millenium dobiegającego swego czasu, niż o początku - mającego się rozpocząć. Popu­ larność horoskopów jest jednakże elementem większej całości - zainteresowań ezoteryką, alternatywnymi metodami leczenia, technikami relaksacyjnymi, a da­ lej poszukiwaniami nowych form duchowości itp. Jak widzimy, zaczynając od sprawy na pozór drobnej, błahej, klasyfikując elementy jej kontekstu i zjawiska pokrewne, dotykamy zagadnień, z których każde mogłoby stać się przedmiotem długoletnich studiów. Złożona tkanka elementów nowych i dawnych, ich wzajemnych powiązań zmusza do określenia zagadnień, na których koncentruję swoje prace, a które wydają się szczególnie warte uwagi. Opracowania poświęcone obyczajowości uwzględniały zazwyczaj dwie jej sceny: publiczną i prywatną, związek poszcze­ gólnych jej form ze świętami kalendarzowymi i rodzinnymi, etykietę zachowań właściwych ze względu na płeć, wiek, pozycję społeczną i stanowisko. Nie chcia­ łabym powielać tego schematu w jego utartej formie, jakkolwiek w propono­ wanym przeze mnie ujęciu pragnęłabym przedstawić możliwie najpełniejszy opis współczesnej obyczajowości, widzianej przez pryzmat właściwych jej form i kodów. Wyodrębniłam zatem, na obecnym etapie prac, trzy grupy zagadnień, nie wykluczając wszakże, wskazania kolejnych w miarę postępu badań. Grupę pierwszą, rysującą się jako najobszerniejsza, określiłam jako „teatr za­ chowań codziennych", widząc tu miejsce dla takich m.in. tematów jak: zachowa­ nia potoczne, dziejące się pomiędzy domem i miejscem pracy, w domu i miejscu �110 JOLANTA K O W A L S K A pracy, relacje pomiędzy domownikami i współpracownikami, sposoby i formy autoprezentacji, odgrywane role i noszone maski. Interesowałoby mnie także to wszystko, co dzieje się „pomiędzy", w drodze, swoista etykieta środków komunikacji, klimaty krótkotrwałych wspólnot ludzi złączonych na kilka czy kilkanaście przystanków podróżą w jednym autobusie czy wagoniku metra. Druga grupa zagadnień objęłaby nowe formy „rozmowy" zawierające się pomię­ dzy anonimatem a skrajnym ekshibicjonizmem, oraz odmową komunikowania się i narzucaniem go. Myślę tu między innymi o wszelkich formach talk-show, telewizji interaktywnej, wraz z fenomenem Wielkiego Brata, i reality-show. W grupie trzeciej chciałabym skoncentrować się na nowych postaciach rze­ czywistości, myśląc tu przede wszystkim o rzeczywistości wirtualnej i wpływie istnienia owego konstruktu na obyczaje po tej stronie ekranu komputera. * * * Obfitość zagadnień należących do interesującego mnie wycinka współcze­ snej rzeczywistości jest porażająca. Wszelka próba opisu pełnego spektrum ludz­ kich zachowań i obyczajów byłaby uzurpacją i - jak zastrzegłam - nie jest to moim celem. Jednak, w kolejnych pracach, będę starała się zawrzeć propozycję oglądu i interpretacji tych zjawisk okiem etnologa, a zarazem ich uczestnika. Ryszard Kapuściński, w poświęconym mu filmie biograficznym, sformułował niezmiennie cenną wskazówkę dla wszystkich, którzy starają się uchwycić obraz doświadczanej przez nich samych rzeczywistości. Stwierdził on, iż w zasadzie wszystko zostało już napisane i jedynym walorem kolejnej książki jest to, że zawiera ona doświadczenie piszącego ją człowieka. LITERATURA В o r g e s J.L. 1977, Pochwala cienia, Centlivres R, H a i n a r d J. (red.), 1986, Les rites du passage gue de Neuchátel, Warszawa. aujourd 'hui, actes du collo­ 1981 (colloquie organise par L T n s t i t u t d ' E t h n o l o g i e de l ' U n i v e r s i t c N e u c h á t e l , et le M u s é e d'ethnographie de la v i l l e de N e u c h á t e l ) , Lusanne. Castillo M., del, 1989, Hiszpańskie С a t h e г a 1 E., 1990, Exploring Clifford J., M a r c u s graphy, G eertz - С, К. 1973, The Interpretation lysis, and Politics of Ethno­ i inne stany, K r a k ó w . of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ of Culture, The Anthropologist N e w York. as Author, Stanford. 1998, Poza a n t r o p o l o g i ą . A n t r o p o l o g j a k o przedmiot przedstawienia dramatycz­ nego, Polska Herskovits The Poetics Wesport-London. 1988, Works and Lives: H a stru p Culture: В . 2004, III Rzesza popkultury R R. (red.), 1993, Celebrations mance, Wayland. G. (red.), 1986, Writing Berkeley. Dobroczyński Frese czary, Warszawa. ourselves, Sztuka Ludowa. Konteksty, M . J., H e r s k o v i t s Evanston. R. 52, nr 2(241), s. 2 0 - 2 8 . F. S., 1958, Dahomey an Narrative. A Cross-cultural Ana­ �111 N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W Jan ion M . , 1980, Odnawianie znaczeń, Kraków. - 1989, Wobec zła, C h o t o m ó w . - 2000, Do Europy tak, ale z naszymi Janowska - K., M u c h a r s k i 2 0 0 1 , Rozmowy Jedlicki umarłymi, Warszawa P. 1998-2000, Rozmowy na koniec wieku, t. 1-3, K r a k ó w . na nowy wiek, K r a k ó w . J. 2 0 0 1 , G u s ł a M a r i i Janion, Nowa ResPublica, Kapuściński R., 1962, Busz po polsku, К i t o w i с z J. 2003, Opis obyczajów maj 2 0 0 1 , s. 1-3. Warszawa. za panowania Augusta III ( w s t ę p e m o p a t r z y ł M . Dernalo- w i c z ) , Warszawa ( I w y d . W r o c ł a w 1951). Kowalska J. 1999, O b r z ę d y p r z e j ś c i a w r z e c z y w i s t o ś c i k o ń c a X X w i e k u . Wprowadzenie, Etnografia - Polska, t. 43, z. 1-2, s. 2 1 - 3 2 . 2003, Czy potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a ? [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.) Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Ortega y Gas set Snopkiewicz Sulima - J. 1982, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, J. 1978, Człowiek R. 2000, Antropologia 2 0 0 1 , Glosy tradycji, Szumańska Stephens w bramie, codzienności, Warszawa, s. 381-390. Warszawa. Warszawa. Kraków. Warszawa. E. 1987, Bizary, Kraków. G. 1999, Rap och interkulturell dialog, [ w : ] T h . Johansson, O.Sernhede, M . T r o n d - man (eds.) Samtidskultur. Stocking Karaoke, G. (red.), 1983, Observers Szpakowska M . 2003, Chcieć karnevaler Observed: i mieć. och kulturella Essays Samowiedza koder, F a l u m , s. 2 0 4 - 2 2 6 . on Ethnographic obyczajowa Fieldwork, w Polsce Madison. czasu przemian, Warszawa Szyszkowska M . 1998, Twórcze Szyszkowska M . (red.), 2004, O braku wolności Tyrmand L . 1980, Dziennik Zadrożyńska - codzienności, Warszawa. światopoglądowej w Polsce, Warszawa. 1954, Warszawa. A . 1996, K r ó t k i szkic o chamstwie, Etnografia 2 0 0 1 , Targowisko Zastępa niepokoje różności, Polska, t. 40. z. 1-2. s. 19-28. Warszawa. T. (red.), 2 0 0 1 , Internet: fenomen s p o ł e c z e ń s t w a informatycznego, C z ę s t o c h o w a . Ziółkowski dencje, M . 2000, Przemiany interpretacje, interesów i wartości społeczeństwa polskiego: teorie, ten­ Poznań. JOLANTA KOWALSKA T H E N E W D E S C R I P T I O N OF C U S T O M S Summary Studying our o w n culture is one o f the more difficult research tasks undertaken by anthro­ pologists. I t is so easy to stray toward objectivism - apparent i n fact. We are i n danger o f falling into platitudes, c l i c h é s and simplifications. I t is by no means easy to obtain a new, fresh, let's call it innocent look. Is there any possibility o f sharpening and refining our perception? Fortunately the answer to this question is: yes. This has been proved by a number o f studies published in the 1990ies. (see Cathedral 1990; C l i f f o r d , Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999). They c o n f i r m that ethnologists use the depth o f focus quite properly, recording and analyzing phenomena " w i t h i n their reach", even w h e n they point their camera at themselves, as the amateur film-maker, the m a i n character o f one o f the w e l l - k n o w n Polish films d i d (see Hastrup 1992; Stocking 1983). In Poland for the last 15 years we have experienced rapid transformation o f the forms o f interpersonal relationships and o f interactions. M a n y social norms and the basic canons o f ethics have been changing for much longer (see Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2oo4; Z a d r o ż y ń s k a 2001). General p o l i t i c a l and social situation o f the 1980s a l l o w e d neither for �112 JOLANTA KOWALSKA extensive external contacts nor free now o f information. After the restrictions had been slackened and later disappeared, we became i n v o l v e d into changes happening at b e w i l d e r i n g speed. For a considerable part o f Polish society those changes were not only difficult to accept but also hardly possible to perceive. Here I mean first o f all the information revolution and its effects for the ways o f communicating. Besides, there was an enormous i m p o r t o f new cultural patterns, mean­ ings and messages not k n o w n w i t h i n Polish culture before, some o f them incompatible w i t h it. i n t e r w o v e n fabric o f new and old elements, their interconnection make me distinguish issues w h i c h , at this stage o f m y w o r k , seem w o r t h w h i l e . I have distinguished three groups o f them, w h i c h doesn't mean there w o n ' t be any more w i t h the advancement o f m y research w o r k . The first and largest group I refer to as "the theatre o f everyday behaviour". I t includes people's everyday behaviour at home, at w o r k and between these t w o areas o f human activity. R e l a t i o n ­ ships among household groups. Relationships and interactions among workmates. Forms and ways o f self- presentation, roles people play and masks they wear. Especially w o r t h studying are the patterns and scenarios o f behaviour when people are somewhere "between", " o n their w a y " . That means rules o f etiquette concerning interaction w h i l e travelling by public transport, the air o f temporary communities o f passengers travelling together The second category o f problems includes new forms o f "conversation" ranging from complete a n o n y m i t y to extreme exhibitionism and from refusal o f c o m m u n i c a t i o n to i m p o s i n g oneself. These forms o f communication include talk-shows and interactive T V programs, together w i t h T V shows o f the " B i g Brother" and reality show type. Problems o f new forms o f reality belong to the third group. Here I mean Virtual Reality and h o w that construct has affected the customs and manners on the "real" side o f the computer screen. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b277419e0c742e793913824e8f8468b.pdf 89ec0384d0a7ab7031eba0df3f758116 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1284 Title A name given to the resource Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.31-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I. X X X V : 1991, z. 1 PL ISSN 0071 -1861 CZĘŚĆ II Jolanta Kowalska ( I I I K M P A N , Warszawa) Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pier­ wszy taneczny ruch, drgnienie przenika martwą materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy ma­ teria zaczyna tańczyć, układa się w olbrzymi łuk aureoli otaczającej jego postać. Ananda Coomaraswamy Jednym z najciekawszych zespołów źródeł odnośnie tańca są mity kreacyj­ ne mówiące o stworzeniu świata i człowieka. W stosunkowo dużej ich liczbie taniec występuje w roli czynnika sprawczego tworzenia, bądź jednego z ele­ mentów działania kreacyjnego. Częstotliwość występowania tego motywu mitologicznego nasuwa nieuniknione pytanie - dlaczego właśnie taniec? Jakie czynniki właściwe myśleniu religijnemu ludów świata spowodowały, że niektó­ re z nich u początku swej drogi postawiły taniec. Artykuł mój poświęcam wprowadzeniu w tę frapującą problematykę. 1. Przesłanki Z kwestią obecności tańca w mitach kreacyjnych i wymienionych tu dwóch jego ról, zetknęłam się kilkakrotnie przy okazji analiz różnych aspektów kultu­ rowych uwarunkowań symboliki tańca. Po raz pierwszy wypłynęła ona w związku z rozważaniami poświęconymi funkcjom tańca w kulturze, a wśród nich funkcji komunikacyjnej i przyczynom swojego rodzaju „uprzywilejowa­ nia" tańca w artykułowaniu określonych treści. Ważną wskazówką umożliwia­ jącą rozważenie tej kwestii stanowiło dla mnie spostrzeżenie Melville i Frances Herskovitsów, zawarte w Dahomey an Narrative (1968 s. 45). Stwierdzili oni, że w analizowanych tekstach mitologicznych ludów zamieszkujących teren Dahomeju nie występowały wątki tragiczne. Zauważyli zarazem, że w bada­ nych społecznościach obowiązywała wizja świata pojmowanego jako nieprzy­ jazny ludziom, obszar potencjalnych zagrożeń, narzucająca konieczność mil­ czenia wobec smutku i cierpienia, bowiem objawienie ich mogłoby je powię­ kszyć. Był to powód, ze względu na który uczucia te nie były wyrażane słownie, �32 JOLANTA K O W A L S K A m o g ł y b y ć j e d n a k a r t y k u ł o w a n e w t a ń c u . Wprowadze­ nie tańca w miejsce słowa dokonywane było tu więc w ściśle określonych okolicznościach, z przekonaniem, że jest on środkiem gwarantującym skutecz­ ność i nieszkodliwość wypowiedzi. Spostrzeżenie Herskowitsów nawiązuje do udokumentowanej w pracach z dziedziny etnologii i religioznawstwa szczegól­ nej klasyfikacji kulturowej słowa (van der Leeuw 1978, s. 188-201; Cassirer 1977, s. 269-275). Myśleniu magicznemu, które właściwe jest kulturom społeczeństw przedindustrialnych i tradycyjnych przynależna jest tendencja do posługiwania się omownością, gdy zachodzi potrzeba nazwania mocy i zjawisk przerastających człowieka w jego własnym domniemaniu. Wiara w niebezpieczną moc wypo­ wiadanego słowa, w tym zwłaszcza nazw własnych, wiąże się z przekonaniem, że nadanie imienia jest aktem pobudzenia do życia, wypowiedzenie go zaś równoznaczne z przywołaniem, a zarazem ujawnieniem symbolizowanej przez nie treści. W konsekwencji oznacza to, że użycie słowa niesie z sobą poważne ryzyko, zwłaszcza, gdy w grę wchodzą treści ważkie. Zwolennicy przestrzegania w tańcu prajęzyka ludzkości byliby może skłonni uznać przedstawione wyżej dane, za przemawiające na korzyść wysu­ wanej przez nich hipotezy. W przypadku prowadzonych tu rozważań najwię­ ksze znaczenie ma fakt, że zaprezentowane kwalifikacje słowa mają swe źródło w dualnej koncepcji świata, zgodnie z którą rzeczywistości ludzkiej odpowiada rzeczywistość pozaludzka - święta. Zarazem, kontakt człowieka z owym obsza­ rem świętym jest - zgodnie z konwencją myślenia religijnego - koniecznością, warunkiem zachowania życia, ponieważ on właśnie jest życia sponsorem. Nawiązując z nim kontakt człowiek posługuje się środkami, które - zgodnie z jego przekonaniem - zapewnią mu nie tylko właściwy rezultat działania ale i bezpieczeństwo, a więc słowem i przedmiotem magicznym oraz samym dzia­ łaniem w tym także tańcem. Na kwestię tę zwrócił uwagę Gerardus van der Leeuw w rozważanich poświęconych roli ruchu w obrzędzie (1978, s. 418-419, 422-423) wyróżniając trzy jej aspekty. - Przede wszystkim więc działanie obrzędowe wywołuje „po­ ruszanie świętej mocy". Po wtóre, sam obrzęd jest ruchem, w którym „własna moc ciała staje się znowu, podobnie jak w świecie pierwotnym podstawą sakramentu" (van der Leeuw 1978, s. 419). A wreszcie obrzęd opiera się na ruchu stanowiącym powtórzenie aktu stwórczego, co decyduje o jego znacze­ niu i przesądza o wartości. Van der Leeuw podkreślił przy tym, że działania związane z obrzędem, ze względu na występującą w nich szczególną rytmizację ruchu, nabierają charakteru zachowań tanecznych (ibidem, s. 422-424). 1 Dodać należy jeden jeszcze element uzupełniający, a zarazem wyjaśniający szczególne uprzywilejowanie tańca w omawianym zakresie. - Taniec, ów śro­ dek artykulacji treści zdolny wejść w kompetencje słowa w sytuacji, gdy oka­ zuje się ono zawodne, nazywany bywa j ę z y k i e m b o g ó w . Docho­ dzimy tu, jak przypuszczam, do sedna sprawy. Bowiem by zostać zrozumianym należy użyć właściwego języka, w odpowiedni sposób. W tym znaczeniu, uprzywilejowanie tańca jako środka przekazu wynika z jego kulturowo uwa- �TANIEC W MITACH K R E A C Y J N Y C H 33 runkowanej kwalifikacji, jako w ł a ś c i w e g o j ę z y k a o b r z ę d u . Ta zaś jego cecha znajduje potwierdzenie i egzemplifikację właśnie w mitach stanowiących przedmiot mego artykułu. Najbardziej znaczący dla całości prowadzonych przeze mnie prac poświę­ conych kulturowym determinantom był i jest casus mitycznego tańca kreacyj­ nego Siwy-Nataradży zaczerpnięty z kultury Indii. Kontakt z reprezentowanym w nim sposobem pojmowania tańca stanowił ów nieodzowny moment ilumina­ cji poznawczej, umożliwiający przełamanie utartych nurtów myślenia. Analiza treści tego mitu skonfrontowana z wyobrażeniem rzeźbiarskim opisywanego w nim tańca stanowiła podstawę, w oparciu o którą stworzyłam koncepcję roli człowieka w tańcu. Przyjęłam, że podobnie jak mityczny tancerz jest on „tań­ czącym centrum" emisji ruchu i znaków tanecznych. Koncepcja ta umożliwiła mi ustalenie punktu odnesienia klasyfikacji tańca rozumianego jako forma przekazu treści kulturowych (Kowalska 1985). Tenże mit, niezmiernie klarow­ ny, kompletny a przy tym „oprawiony" w obszerną literaturę przedmiotu, nadał nowy wymiar podobnym przekazom mniej kompletnym, bądź po prostu mniej znanym, stanowiąc zarazem inspirację do bliższego ich poznania. Taniec jest zjawiskiem ruchowym. Ruch o szczególnych walorach rytmicz­ nych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dla lej przyczyny zapewne, podstawowy zakres ról możliwych do spełnienia przez taniec w mitach omawianej kategorii, wypłynął już przy okazji rozważania kwestii symboliki ruchu i bezruchu. Powszechnik kulturowy, na mocy którego tworzywo tańca - ruch - asocjowane jest z życiem w sensie atrybutu i symbolu życia, w sposób bezpośredni dokumentowała treść mitów kreacyjnych, w któ­ rych taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora, czy pierwotna wibracja materii stanowiły czynnik sprawczy aktu stwórczego. W dalszej kolejności były to mity, w których ruch bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie takie, zgodnie z treścią których taniec (ruch, wędrówka) czy­ niły możliwym przełamanie kryzysu mitycznego. Wymienione tu kategorie mitów kreacyjnych różniące się pomiędzy sobą rolą, którą odgrywał w nich taniec, odpowiadają zasadniczemu ich podziałowi. 2. Taniec jako czynnik sprawczy kreacji Istnieją dwa warianty tej roli tańca w mitach kreacyjnych. Cytat stanowiący motto artykułu, zaczerpnięty z kultury Indii, oddaje sens pierwszego z nich. R u c h p r z e k s z t a ł c a j ą c y s i ę w t a n i e c , biorący swój początek z drgnienia Mahadevy ożywia tu martwą materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kolejnym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna (Berriedale 1964; Bhavnani 1970; Dowson 1978) opiera się na koncepcji zamierania i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy. Brahma, pierwszy z trójcy bóstw hinduizmu narodzić się miał z jaja kosmicz­ nego (lotosu). Stworzył on świat, zniszczony przed nastaniem pierwszej Nocy ognistym katalizmem, a następnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolej­ nego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi �34 JOLANTA K O W A L S K A zwinięcie świata, swojego rodzaju autoanihilacja, powrót do pierwotnego jaja kosmicznego, z którego wszystko wzięło początek. W mitach o stworzeniu świata zarejestrowanych w kulturze Indii występują jeszcze dwa inne wątki kojarzące taniec z kreacją. Zgodnie z Rygwedą, a więc najstarszą przedaryjską warstwą wierzeń, wyłonienie świata z Chaosu dokona­ ne być miało przez krąg tańczących bogów. Motyw ten powtarza się następnie w opisie wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych - dokony­ wanego już nie poprzez taniec lecz ruch obrotowy mątewki obracanej przez bogów i asurów . Trzeci wątek związany jest z postacią Siwy-Nataradży - Pana Tańca (por.: Kowalska 1985), któremu przypisywane są atrybuty całej trójcy bóstw hindui­ stycznych. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymujące­ go świat w trwaniu i chroniącego go, oraz Siwy - niszczyciela. Zgodnie z mi­ tem mówiącym o „prawykonaniu" a zarazem początku nieustającego tańca nadania, Siwa tworzy nim, zachowuje w trwaniu i niszczy istnienie, w sensie niszczenia zła-niewiedzy. Wykonuje zaś swój „stwórczy tan" w idealnym cen­ trum - środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosa­ bia on tu pełnię kompetencji, kategorii istnienia a nade wszystko pełnię czaso­ przestrzeni, które powołuje do życia swym tańcem. Inny przykład tańca kreacyjnego, którego źródłem jest pierwotny impuls zawiera mitologia Dogonów z Afryki Zachodniej (teren Mali). Zgodnie z kon­ cepcją tego ludu na temat stworzenia świata (Griaule 1970; Griaule, Dieterlen 1963, s. 84-87, 1965, s. 61-62, 95-101) początkiem wszystkiego była wibracja. Siedem pierwszych wibracji materii we wnętrzu jaja kosmicznego, inaczej ziarna po (identyfikowanego z najmniejszym znanym Dogonom nasieniem - digitaria exilis, a zarazem z bliźniaczą gwiazdą Syriusza nazywaną gwiazdą Digitaria) sprawiło iż pękła jego powłoka i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata. Jednocześnie, owe wewnętrzne wibracje wprawiły materię w ruch rozwijający się zgodnie z linią spirali, stanowiący swoisty taniec kreatora - boskiego garncarza Amma. Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w mitologii Indii, jak i pierwotna wibracja materii w wie­ rzeniach Dogonów, mają swe źródło w intelekcie - ruchu myśli Kreatora. Drugi wariant roli tańca jako czynnika sprawczego w mitach kreacyjnych, s a m o i s t n i e s t a n o w i ą c e g o a k t s t w o r z e n i a reprezentuje ta­ niec Eurynome z przedhclleńskiego mitu pelazgijskiego. - „Na początku Eurynome, bogini wszechrzeczy, wyłoniła się naga z Chaosu, nie miała jednak na czym oprzeć stóp, wobec czego tańcząc samotnie na falach oddzieliła morze od nieba. Tańczyła w kierunku południa a wiatr, który wiał w ślad za nią wydawał się czymś nowym i zbyt samodzielnym by od niego zacząć dzieło stworzenia. Kręcąc się w koło chwyciła ten Wiatr Północny, roztarta go w dło­ niach i patrzcie: oto powstał wielki wąż Ofion. Eurynome tańczyła by się rozgrzać, jej ruchy stawały się coraz gwałtowniejsze aż Ofion pełen pożądania owinął się wokół jej boskich członków i połączył się z nią" (Graves, 1967, s. 2 37)3. �35 TANIEC W MITACH K R E A C Y J N Y C H Występują tu dwa znamienne motywy ruchowe rejestrowane w wielu mi­ tach mówiących o powstaniu świata i człowieka. Pierwszy, to ruch Kreatora na falach praoceanu prowadzący do stworzenia stałego gruntu, „na którym można by oprzeć stopy". W przytoczonym micie pelazgijskim jest to taniec wykony­ wany jako celowe działanie twórcze. Znane mi jego korelaty mają na ogół charakter czysto ruchowy, bądź działań paratanecznych. W mitologii fińskiej np. miał to być wręcz bezwolny ruch dziewicy Leonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód pokrywających ziemię (Kalwela 1980, s. 8-10). Z kolei, zgod­ nie z mitycznym przekazem na temat początku Indian Omaha, był to ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się ponad wodami w stronę północy a następnie wschodu, południa i zachodu (zgodnie z wierzeniami Omaha był Го kierunek tworzenia, a w praktyce obrzędowej tej społeczności kierunek modli­ twy) w poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłyby prowadzić życie jako istoty z ciała i krwi. W czasie swej wędrówki nie znalazły one nigdzie suchego skrawka gruntu, gdy „nagle spośród wód wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia, wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkimi; nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Ale­ xander 1964, s. 98). W tym przypadku, jak widać, zasadniczą rolę odgrywa ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji", stanowiący typologi­ czny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na ich powierzchnię. Ruch ten zarazem stanowi element swego rodzaju autokreacji, przemiany w istoty ludzkie, dokonywanej przez owe bezcielesne ist­ nienia. Drugi motyw ruchowy charakterystyczny dla mitów kreacyjnych, który wystąpił w tańcu Eurynome to potarcie dłoni posiadające znaczenie czynności twórczej, czyniącej materię podległą intencji Kreatora, umożliwiającej p r z e ­ t w o r z e n i e jej. Taniec jako samoistna czynność stwórcza jest częstym sposobem działania zwierząt-kreatorów, kruka, kojota itp. - w koncepcjach stworzenia szeregu plemion Indian Ameryki Północnej (Alexander 1964, s. 217, 259-262, 293, 308). Jest też elementem działania bóstw, istot nadprzyrodzonych i legendar­ nych założycieli podwalin życia i kultury. Wkraczamy tu w kolejny, zakres zagadnień dotyczących tańca w mitach kreacyjnych. 3. Taniec jako element kreacji Liczne koncepcje stworzenia zarejestrowane w kulturach ludów pierwot­ nych odczytujemy jak wielce niekompletne księgi rodzaju, pozbawione pier­ wszego a niekiedy i więcej rozdziałów. Brakuje w nich nam, przyzwyczajonym do kanonu myślenia ukształtowanego przez biblijną sekwencję „na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo" - określonego począt­ ku i logicznego, z naszego punktu widzenia, przebiegu zdarzeń. Biorąc do ręki którykolwiek z tekstów tego rodzaju wpadamy niejako „w środek akcji" . Oto 4 �36 JOLANTA KOWALSKA więc dowiadujemy się пр., że istnieje ludzka wioska, tyle że mieści się ona w świecie podziemnym, bądź, że w świecie j u ż istniejącym i na poły lub nawet całkowicie ukształtowanym, egzystują jakieś istoty o bliżej niesprecyzowanym statusie - ni to nadprzyrodzonym, ni to ludzkim. Dopiero ich działania i kom­ petencje ujawniają ich charakter. W mitach tych ważną rolę odgrywają: kwestia stadialności tworzenia i kry­ zysów istnienia spowodowanych błędami popełnianymi przez pierwszych lu­ dzi, bądź konfliktem pomiędzy istotami nadprzyrodzonymi oraz motyw poszu­ kiwania przez ludzi zasady istnienia świata. Taniec ma w nich do wypełnienia trzy.rodzaje zadań. Pierwsze z nich wynika z przypisywanych mu tu kwalifi­ kacji w a r u n k u w ł a ś c i w e g o f u n k c j o n o w a n i a ś w i a t a przekazywanego ludziom przez istoty nadprzyrodzone lub zdobywanego przez ludzi. Motyw zdobycia tańca-zasady zawarty jest w micie Kwakiutlów z pół­ nocno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, mówiącym o pochodzeniu tańca Xwe'xwe. Powiedziane jest w nim: „Wa'qe wiosłował w pobliżu Xulk". Wędrował w kierunku północnym aż dotarł do Kiwa ne. Wylądował, wyłado­ w a ł Izawartośćl swei łodzi i nozostał tam na dłuei czas Wybudował mały dom Pewneeo wieczoru edv siedział w swym domu usłyszał łoskot i rozmawiają­ c y c h ludzi Dokonał wówczas oczyszczenia ponieważ myślał że było to c o ś Donanaturalneizo Usłyszał to o o n o w n i e i D o s z e d ł zobaczyć co by to mogło b y ć Przybył do Ax dEm i zobaczył dom Przez dach wylatywały iskry Z domu d o b i j a ł hałas I H a ł a s l n a . l e umilkł i \Wa'oe4 usłyszał rozmawiających ludzi Zajrzał nrzez d z i u r ę n o s e k u łdo wnętrza d o m u i z o b a c z y ł t a ń c z ą c y c h ^ xwe Kiedv w n i e ś n i t o w n r z v s z n c e i tańcowi wvnowiedziane zostało newne słowo n m d H o n i nn H e m i e i nil sie w k a r Z z v n v O p o n v i c h uderzały o z i e m i e n o w o d ^ r ł o S r M ZZuZć i l T ^ i Z I Z Z e c . Z l i Z n M nie z a u w a E Zl ^ I T n ZгЛГпя 1 ^ fw^ZTZZTSZZZce rhndził h v p i l niwZJZ\^T^ZrZT^ZZ ГнГн\т Гм^Те l rZ7Z „ 1 Ziai 7 n L v m Í Z r h T T r W i domuj. Wszedł do domuj. Nikt me zwrócił na mego uwagi Zatrzymał się potrz^^ Z kolei motyw przekazania ludziom tańca-zasady prawidłowego funkcjo­ nowania świata zawierał mit Indian prerii wyjaśniający pochodzenie „tańca słońca". Taniec ten ofiarowny został ludziom w latach głodu i suszy spowodo­ wanych bezruchem ciał niebieskich. Wraz z tańcem otrzymali zapewnienie, że coroczne powtarzanie go zagwarantuje im pomyślność i obfite stada zwierząt, a przede wszystkim niezagrożone żadnym nieszczęściem istnienie świata. W micie Czejennów Grzmiący Piorun (głos Wielkiego Ducha) takimi oto słowy zwrócił się do przedstawicieli ludzi, młodego szamana i towarzyszącej mu kobiety; „Postępujcie zgodnie z moimi instrukcjami a gdy wyjdziecie z wnę­ trza tej góry wszystkie ciała niebieskie będą w ruchu. Grzmiący Piorun obudzi je: słonce, księżyc, gwiazdy i deszcz, który rodzi owoce. Wszystkie zwierzęta wvida za wami i nóida do waszveh siedzib Weź te czaDke z rosami i noś ia podczas ceremonii, którą wam ofiarowałem a będziecie posiadali władzę nad i �TANIEC W MITACH KREACYJNYCH 37 zwierzętami. Włóż ją, gdy wyjdziesz stąd a ziemia będzie ci błogosławić" (Alexander 1964, s. 123). Wątek poszukiwania i uzyskania tańca stanowiącego swoisty modus vivendi świata zawarty jest również w mitologii Zuñi. Zgodnie z wierzeniami tej spo­ łeczności pierwsi ludzie odbyli wędrówkę w poszukiwaniu centrum świata, które zamieszkiwane było przez tańczących bogów katcina. Symboliczną trans­ pozycją owego mitycznego centrum miało być w konsekwencji każde miejsce, w którym wykonywane były tańce ludzi przyjmujących na czas ich trwania role tańczących bogów, powracających w kontekst czasu mitycznego (Benedict 1935, s. 1-50; 1960, s. 137-141; Alexander 1964, s. 206-211). Drugie zadanie tańca w omawianej kategorii mitów łączy się z przypisywaną mu zdolnością do spełniania r o l i ś r o d k a porządkowania ś w i a t a . Motyw ten zawiera mitologia Chin (Granet 1973, s. 28-35; Fergusson 1964, s. 35-38). W legendarnych czasach państwo chińskie młode jeszcze i niezupełnie ukształtowane, a zatem tym łatwiej ulegające wszelkim wpływom destrukcyjnym, nawiedzały kataklizmy, zapobieganie którym należało do obo­ wiązków władców. Pierwszy z nich, Wielki Jii, twórca państwa i założyciel legendarnej dynastii Hia, posłużył się tancem by dokonać boskiego dzieła uporządkowania ziemi. Wyznaczył on kierunki świata, nadał stały bieg rzekom wyznaczając ich koryta, zagospodarował „święte obszary i dostojne góry [...] jego głos był wzorcem dźwięków, jego ciało wzorcem miar długości. Mógł więc określić liczby, które umożliwiają kierowanie czasem i przestrzenią, oraz mu­ zykę, która stwarza powszechną harmonię" (Granet 1973, s. 30). Był to taniec niezwykły z wielu względów, w tym również na formę ruchu (Wielki Jii poru­ szał się kulejąc), przede wszystkim jednak zwraca uwagę jego funkcjonalna zgodność z tańcem Siwy-Nataradży, jakkolwiek zakres dokonań Wielkiego Jii był węższy, bo ograniczony do „ziemskiego gospodarstwa". W kompetencjach tańca do porządkowania świata mieści się jego zdolność do przekształcania. Sygnałem tej kwestii był autokreacyjny ruch bezcielesnych istnień z mitu plemiania Omaha. Daleko wyraziściej la cecha tańca daje o sobie znać w mitach Irokezów (Mac Elwain 1978, s. 107-108; Alexander 1964, s. 26-27), które opisują powstanie Plejad nazywanych tu tańczącymi gwiazdami. Gwiazdy te były kiedyś dziećmi. Pewnej nocy dzieci obudził śpiew, zaczęły do jego wtóru tańczyć i w czasie tańca wstępowały coraz wyżej i wyżej aż znalazły się na sklepieniu niebieskim, a tam zostały zamienione w gwiazdy. Zgodnie z wierzeniami Irokezów Plejady tańczą każdego roku przez cztery dni nad domem obrzędowym jednego z męskich stowarzyszeń. Taniec ich rozpoczyna nowy rok. Ostatnie wreszcie zadanie tańca jako elementu działań kreacyjnych to s t a b i l i z a c j a a k t u k r e a c j i . Ideę tę pięknie oddają - jeśli idzie o stworzenie świata mit Indian Pima, w wymiarze ludzkim zaś mit australijski zarejestrowany w okollicach Melburne. Pierwszy z nich powiada: „Na począt­ ku nie było nic w miejscu gdzie jesteśmy - ziemi, słońca, księżyca, gwiazd ani niczego co widzimy. Przez wieki ciemność zbierała się aż uformowała się w wielką bryłę, w której ukształtował się Opiekun Ziemi. Unosił się on z wia- �38 JOLANTA KOWALSKA trem jak puszysty kłaczek bawełny, przemieszczając się tu i ówdzie, nie mogąc się na niczym oprzeć ani nigdzie zatrzymać. Pewien swej mocy postanowił spróbować utworzyć trwałe miejsce, wziął więc ze swej piersi odrobinę pyłu i rozpłaszczył ją na placek. Następnie pomyślał: niech ukażą się rośliny i poja­ wił się gąszcz kreozotowy. Trzykrotnie krąg ziemi przewrócił się lecz za czwartym razem pozostał tam, gdzie Opiekun Ziemi umieścił go. Wówczas, Opiekun Ziemi zatańczył na [stworzonej przez siebie] ziemi i zaśpiewał" (Ale­ xander 1964, s. my. Z kolei w australijskim micie o stworzeniu człowieka powiedziane jest co następuje: „Na początku Pundjel uczynił z gliny dwie istoty ludzkie rodzaju męskiego. Przy pomocy swego wielkiego noża wyciął trzy duże arkusze kory. Na jednym z nich umieścił porcję gliny i wyrobił ją swym nożem aż uzyskała potrzebną konsystencję. Gdy glina była miękka położył część jej na drugim arkuszu kory i począł lepić z niej człowieka: zaczął od stóp, potem ulepił nogi, korpus i ramiona i głowę. Na każdym z arkuszy kory ulepił człowieka. Był bardzo zadowolony ze swej pracy, spoglądał na ludzi długi czas i zatańczył dookoła nich. Następnie wziął włóknistą korę, zrobił z niej włosy i umieścił je głowach ludzi - jednemu z nich dał włosy proste, dwóm pozostałym kręcone. Pundjel ponownie obejrzał swe dzieło. Był bardzo zadowolony. Raz jeszcze zatańczył wokół ludzi. Wygładził ich ciała swymi dłońmi poczynając od stóp do głowy, po czym kładł się na nich kolejno i wdmuchiwał im oddech w usta i pępki aż ciężko oddychając poruszyli się. Wówczas zatańczył wokół nich po raz trzeci. Później nauczył ich mówić i sprawił, że powstali [z ziemi], urośli i stali się dojrzałymi młodymi ludźmi" (Dixon 1964, s. 273). W micie Indian Pima taniec pojawia się z chwilą całkowitego zakończenia dzieła stworzenia, natomiast w micie australijskim zamyka on, niejako wieńczy kolejne fazy procesu kreacji. W obydwu nie tyle stymuluje czynności Opiekuna Ziemi i Pundjela, co stanowi ich akt końcowy - ostatni wyraz dokonanego dzieła. Przedstawiłam tu zaledwie szkic problematyki dotyczącej tańca w mitach kreacyjnych, rodzaj zgrubnego inwentarza zagadnień. Pełna analiza przytoczo­ nych tu jak i pominiętych mitów ujawni z pewnością szereg dalszych korelacji pomiędzy poszczególnymi ich wątkami, jak i niejeden nowy motyw kryjący się W obszernych danych źródłowych. Przypisy 1 Ta stara poetycka wizja zawarta w Dialogu o buku Lukiana z Samosałe powracała w koncepcjach wielu badaczy. Nawet jeśli nie wypowiadana dosłownie tkwiła u podstaw powtarzającego sie motywu: „taniec jest tak dawny jak ludzkość. Dawniejszy niż jeżyk". - Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu jako jednego ze zdarzeń wchodzących w sklad kosmogonii - zawiera mitologia Japonii. Por.: Kojikk 1986, s. 46-48 (zwój I, akapit 2, w. 3-4, zwój I, akapit 4, w. 1-16). Graves powołuje się na: Pliniusz. Historia Namralna (IV.35 i VIll.67j oraz Homer, Iliada (ХХ.223) I, �TANIEC W MITACH KREACYJNYCH 39 4 W oparciu o konslatacje tych cech mitów społeczeństw przedindustrialnych wylansowana została tyle chwytliwa co nieuzasa­ dniona hipoteza o braku jakichkolwiek systematycznych koncepcji stworzenia wśród owych ludów (Arrhenius 1912, s. 1-10). 5 Opiekun Ziemi śpiewał: „Opiekun Ziemi ukształtował świat/ Podziwiaj do czego jest zdolny! Uczynił go krągłym i gładkim/ Podziwiaj do czego jest zdolny! Opiekun Ziemi stworzył góry/ Bacz co powiedział! On jest tym, który to uczynił/ Bacz co powiedział! Opiekun Ziemi ukształtował ten áviat/ Opiekun Ziemi stworzył te góry Czynił go większym i większym/ Po ziemi się rozgląda Na góry swe spoglądać może" (Alexander 1964, s. 177). Literatura A l e x a n d e r H. B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, t. 10, New York. A r r h e n i u s S. 1912 Obraz wszechświata w dziejach ludzkości, Łódź-Warszawa-Lwów. B e n e d i c t R. 1935 Zufii Mythology, Columbia University Contributions to Anthropolo­ gy, t. 21, cz. 1-2, New York. . 1966 Wzory kultury. Warszawa В e r r i e d a 1 e K. 1964 Indian Mythology, Mythology of all Races, t. 6, New York. BhavnaniE. 1970 The Dance in India, Bombay. Boas R 1935 Kwakiutl Tales, New Series, Columbia University Contributions to Anthropology, t. 24, New York. C a s s i r e r E. 1977 Esej o człowieku wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D i X o n R. B. 1964 Oceanie, Mythology og all Races, t. 9, New York. D o w s o n J. 1978 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, geography, history and literature, New Delhi E 1 w a i n Th. Mac 1978 Mythological tales ana'the Allegany Seneca, Acta Universalis Stockholmiensis, Stockholm Studies in Comparative Religion no 17, Stockholm. F e r g u s s o n J. C. 1964 Chinese Mythology, Mythology of all Races, t. 8, New York. G r a n e t M. 1973 Cywilizacja chińska. Warszawa. G r a v e s R. 1967 Mity greckie. Warszawa. G r i a u l e M. 1970 Schwarze Genesis, Freiburg. �40 JOLANTA K O W A L S K A G г i a u 1 e M., D i e t e r 1 e n G. 1963 The Dogoń of the French Sudan, Africa Worlds. Studies in the Cosmological Ideas and Social Values of African Peoples, Oxford-LondonNew York, Toronto, s. 83-110 1965 Le renard pále, Travaux et Memoires de lTnstitut d'Ethnologie University de Paris, t. 72, Paris. H e r s k o v i t s M.iR 1968 Dahomeyan Narrative. A cross-cultural analysis, Evanston. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa. Kojiki... 1986 Kojiki czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. K o w a l s k a J. 1985 Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży, „Etnografia Polska", t. 28, cz. 2, s. 231-241. L e e u w G. van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Jolanta Kowalska Dance in the creation myths. An introduction Summary Myths telling about the acts of creation of the world and people belong to the most interesting sources for the study of dance. In a relatively great numer of them dance appears as a causative factor of creation or of the elements of the creative activity. The frequency with which those motives occur suggests a question: why the dance? What the charasteristics of the religious thought of the human placed dance at very beggining of everything? This article introducess into the problem. The premises of it have emerged from my studies concerning cultural functions of dance. I wanted to discover reasons of priviledged role of dance in articulating particular meanings. The most inspirational became the instance of the mythical creative dance of Siva Nataraja (Kowalska 1985). That myth, very clear, complete and „supplíed" with a rich scientific literature shed a new light on some less complete or simply not so well known texts. Dance is a motion phenomenon. The movement with particular rhytmic patterns is its material stuff and the only way of material existence. Perhaps that is why the essential scope of its possible functions in creation myths had already been revealed in discussing the symbolism of movement and static condition. The creation myths gave evidence to a cultural universal, according to which dance matter - movement - is associated with life, both as an attribute and symbol of life. First of all - dance, movement, the first tremor of the creator or the primordial vibration of the matter, were in one group of those myths, causative factors of the act of creation. In other group of them, dance (or movement) constituted a component of the creative act. In the third at last, dance (or relatively movement and wonderine) enabled (jetting over the mythical crisis. " Translated by Липа Kuczyńska-Skrzypek v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb60c4cd75e2213f775c0052769f1d5.pdf 599b87c0041623f6981cf76cbe676332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1138 Title A name given to the resource Środki i mechanizm przekazu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA ŚRODKI I MECHANIZM PRZEKAZU TANECZNEGO * 1. E L E M E N T Y I F O R M A R U C H U T A N E C Z N E G O Punktem wyjścia prezentowanych tu rozważań są — klasyczne już w dziedzinie badań tańca —- ustalenia labanowskiej kinetografii . Opra­ cowanie graficznej metody zapisu ruchu tanecznego, która umożliwia pełną jego rejestrację z uwzględnieniem trzech wymiarów przestrzen­ nych i wymiaru czasowego, wymagało rozpoznania cech wszelkich r u ­ chów ludzkich — nie tylko tanecznych — oraz ustalenia, jakie są ich sta­ łe elementy składowe. Stwierdzono, że o formie ruchu decydują trzy czynniki: 1) źródłem ruchu jest ludzkie ciało, jest on więc determinowany jego budową i moż­ liwościami motorycznymi; 2) ruch odbywa się w przestrzeni, wobec cze­ go określonemu jak wyżej aparatowi emisyjnemu właściwe są wszelkie cechy punktu (ów) zmieniającego swe położenie w przestrzeni, przy czym źródło emisji jest jej przemieszczającym się punktem kardynalnym; 3) ruch trwa w czasie, należy zatem mówić o nim jako o procesie, w ka­ tegoriach ciągłości i nieciągłości czasowej, wyznaczających jego granice i warunkujących wewnętrzną konstrukcję. Na podstawie tych danych ustalono pięć płaszczyzn analizy ruchu. Są to: 1) rodzaje ruchu ze względu na zaangażowanie całego ciała (tak zwa­ ne p r z e m i e s z c z e n i a , to jest kroki, skoki, obroty ze zmianą miej­ sca itp.) lub poszczególnych jego części określane jako g e s t y , rąk, nóg, dłoni, stóp itp.); 1 * Prezentowany tekst stanowi ogniwo pośrednie między przedstawionymi daw­ niej rozważaniami natury ogólnej na temat tańca jako formy przekazu treści k u l ­ turowych, a rozważaniami szczegółowymi poświęconymi kulturowym kwalifikacjom e l e m e n t ó w znaczących tańca oraz aspektem komunikowania tanecznego. Ustalenia na temat kinetografii, z jakich korzystałam, zawarte są w pracach: R. L a b a n, Choreographie, Jena 1926; R. L a n g e , Podręcznik kinetografii K r a ­ k ó w 1975; t e n ż e , The Nature of Dance, London 9175; A . K u n s t , Dictionary of Kinetography, Esover-Plymuth 1979, t. 1-2. 1 �64 JOLANTA KOWALSKA 2) kierunki ruchu w płaszczyznach horyzontalnej, wertykalnej i po­ średnich, których schematyczny zestaw obrazuje dwudziestościan forem­ ny; 3) czas trwania ruchu; 4) przebieg ruchu, to jest continuum ruchów poszczególnych w pla­ nach czasowym i przestrzennym, składających się na pewną, dającą się wyodrębnić całość; 5) effort, czyli dynamika ruchu, określana przez relację ilości ruchów szczegółowych wykonywanych w jednostce czasu do ich przestrzennego przebiegu. Ilustracją tego nieco suchego wyliczenia niech będzie analiza składo­ wych ruchu wykonywanych przez tancerza podczas trwania jednego tak­ tu walca . W płaszczyźnie pierwszej będą to kroki, pozycja korpusu, uło­ żenie (statyczne) lub ruchy (dynamiczne) rąk, sposób trzymania głowy — czyli przemieszczenia, gesty i postawa. W drugiej: poszczególne kroki składające się na kierunek, w którym przemieszcza się tańczący, oraz to­ warzyszące temu ruchy r ą k (towarzyszące — dodajmy •— na zasadzie kontrapunktu bądź związku harmonijnego). W trzeciej: czas trwania każ­ dego kroku i obrotu oraz ruchów rąk wypełniających w sumie czas trwa­ nia jednego taktu. W płaszczyźnie czwartej będzie to kolejność następstwa kroków i obrotów: krok — pół obrotu — krok, dające w powtórzeniach efekt wirowania, oraz tak zwany p o z i o m r u c h u warunkowany po­ łożeniem punktu ciężkości całego ciała: przejście w obrocie do pierwsze­ go n i s k i e g o kroku na ugiętej w kolanie nodze, do w y s o k i e g o na palcach w zakończeniu taktu, by z początkiem kolejnego taktu ponownie zejść do poziomu niskiego, rezultatem czego jest falista linia przebiegu ruchu w płaszczyźnie metrykalnej. Wreszcie w piątej z wyróżnionych płaszczyzn analizy stwierdzamy łagodny, a zarazem ciągły charakter przejścia z poziomu na poziom i przemieszczeń, czyli płynność ruchu, oraz małe nasycenie ilością kroków i gestów omawianej jednostki czasu trwa­ nia ciągu ruchowego. Już tak krótka analiza ruchu tanecznego dowodzi, że każdy z jego elementów tak długo, jak występuje samoistnie, nie jest niczym innym niż tylko poszczególnym krokiem, gestem, postawą. Jakkolwiek na pod­ stawie zakodowanej kulturowo świadomości ich taneczności zostaną za­ kwalifikowane jako taneczne, to jednak dopiero r o d z a j łączących je r e l a c j i p r z e s t r z e n n y c h i czasowych oraz sposób 2 3 2 Sięgam tu po przykład popularnego tańca towarzyskiego odbiegający od ty­ powo „etnograficznych", które stanowią egzemplifikację dalszych rozważań, roku­ jący jednak, że znany jest stosunkowo szerokiemu gronu Czytelników, także pod w ę g l ę d e m wykonawczym. Podobnie, dla uzyskania możliwie największej jasności w y k ł a d u analiza ruchu ograniczona tu jest tylko do ruchów jednego wykonawcy. ' Na tej podstawie kwalifikujemy wszelkie plastyczne wyobrażenia tańca, siłą rzeczy cząstkowe w stosunku do całości. �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 65 u p o r z ą d k o w a n i a d e c y d u j ą o t y m , że s t a j ą s i ę ele­ m e n t a m i r u c h u t a n e c z n e g o . Należy t u zauważyć, że na przy­ kład w czwartej płaszczyźnie, gdzie elementy ruchu rozpatrywane są ze względu na wzajemne uzależnienia, analiza ciągłości ruchu w obrębie jednego taktu okazała się niewystarczająca.Konieczne było odwołanie się do relacji zachodzącej pomiędzy krokami kończącym i rozpoczynającym następujące po sobie takty, ponieważ jednostka ruchu nie ogranicza się w t y m wypadku do jednego taktu. Jej obraz staje się czytelny dopiero w poszerzonym kontekście. Elementami składającymi się na ruch taneczny są więc poszczególne jednostki ruchu s k o r e l o w a n e ze swymi w y ­ miarami czasowym i przestrzennym oraz z innymi współtowarzyszącymi i m jednostkami ruchu, w kontekście całości przebiegu ruchu tanecznego. Znaczy to zaś, że ustrukturyzowanie tańca znajduje odbicie, a przy t y m i potwierdzenie, w samym sposobie organizacji tworzywa tego fenome­ nu; w sp o s o b i e o r g a n i z a c j i r u c h u w r u c h t a n e c z n y . Przyjrzyjmy się teraz opisanym faktom pod nieco innym kątem. Stwierdziliśmy, że obok poszczególnych elementów ruchu, których pełny zestaw (to znaczy wszelkie ruchy, na jakie pozwalają możliwości motoryczne ludzkiego ciała) stanowi zbiór potencjalnych morfemów ruchu tanecznego, występuje także czynnik decydujący o ich przejściu ze zbioru elementów potencjalnych do roli elementów składowych tego ruchu. Jest nim rytm, czyli zasada, wedle której przebiega proces organizowania r u ­ chów poszczególnych w koherentne ciągi ruchowe o cesze taneczności . i 4 Nie istnieją takie formy tańca, w których nie występuje czynnik rytmiczny. Jest to pierwszy (poza tworzywem, czyli ruchem) jego atrybut, choć nie decyduje on o wyróżnieniu tańca spośród innych rytmicznych zachowań (por. uwagi poświęcone tej kwestii zawarte w: J . K o w a l s k a , Taniec jako forma przekazu treści kultu­ rowych. Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 177-179). Znacząca jest natomiast jakość charakterystyki rytmicznej różnej dla „zwykłego", choć upo­ rządkowanego rytmicznie ruchu i ruchu tanecznego. Pomocne w jej określeniu są analogie związków, jakie łączą ruch i ruch taneczny, m o w ę potoczną i m o w ę nar­ racyjną, m o w ę potoczną i śpiew. Zwraca w nich uwagę fakt, że o charakterystyce wypowiedzi słownej (dźwiękowej) czy ruchowej decyduje jakość rytmu. Na ten te­ mat porównaj: R. S t o p a , Hotentoci, „Lud", t. 37: 1949, s. 50-146; J . P e n t i k a i n e n, On the Study of Rhythm of Storytelling, „Finnish Folkloristics", no 1, Studia Fennica, t. 17: 1974, Helsinki, s. 132-147. Wartości rytmiczne poezji i prozy poetyckiej decydują o ich autonomii wśród innych gatunków twórczości i wypowiedzi s ł o w n e j . W literaturze Grecji i Rzymu różne porządki rytmiczne decydują o wyodrębnianiu poszczególnych gatunków po­ etyckich; zarazem (dotyczy to Grecji) także różnych porządków tanecznych chorei. P o r ó w n a j : E . Z w o 1 s к i, Choreia Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa 1978. Trafną interpretację różnic pomiędzy krokiem (ruchem) tanecznym i nietanecznym przedstawia Moszyński. „Granica pomiędzy korowodami tanecznymi i nietanecznymi jest przy takich zabawach bardzo płynna [omawiane są korowody i za­ bawy, w których naśladowane są ruchy zwierząt — przyp. J.K.]. Tylko wtedy, jeżeli uczestnicy tej rozrywki tworzący koło stoją bez ruchu w miejscu przypatrując si-ą 5 — Etnografia Polska 29/2 �66 JOLANTA KOWALSKA W omówionym wyżej przykładzie była to rytmika zamknięta w powta­ rzalnym w każdym takcie trzyćwierciowym kanonie rytmu, co jest sy­ tuacją dość prostą, mamy bowiem do czynienia z monorytmiką ruchu. Istnieją również rodzaje ruchu tanecznego, które porządkowane są polirytmicznie. Na przykład, w .niektórych formach klasycznego tańca Indii ruchy nóg i ruch całego korpusu kształtowane są zgodnie z różnymi porządkami rytmicznymi. W tańcach z terenu Europy jest to zjawisko rzadkie ze względu na właściwą i m statyczność korpusu i monolityczne potraktowanie emitora ruchu, jakim jest ciało. Widoczne jest ono szcze­ gólnie w balecie akademickim, gdzie sztywność korpusu należy do w y ­ mogów podstawowych. Polirytmia pojawia się natomiast w tańcach eu­ ropejskich w postaci przesunięć rytmu, w jakim poruszają się tańczący w stosunku do rytmu akompaniamentu muzycznego. Wzajemny stosu­ nek tych dwóch porządków rytmicznych wykazuje pewne charakterys­ tyczne rozchwianie: rozmijanie się i schodzenie w czasie trwania tańca posiadające stałą, logiczną regularność . 5 W kreacji ruchu tanecznego istotną rolę odgrywa także z a s a d a s e l e k t y w n o ś c i . Ruch taneczny jest bowiem wyborem pomiędzy pewnymi, potencjalnie istniejącymi możliwościami. Wybierane są takie a nie inne (nie wszystkie) elementy ruchu i pewną (-e) reguła łączenia ich w ciąg ruchowy. Na tej właśnie zasadzie powstaje f o r m a r u c h u t a n e c z n e g o . Jest ona konkretyzacją i uszczegółowieniem czerpią­ cym z zasobu możliwości istniejących jako zbiór uniwersalny. Selekcja dokonywana jest po raz pierwszy na etapie wyodrębniania ruchu ta­ necznego z kategorii wszelkich możliwości motorycznych ciała ludzkiego (ruchy o określonej jakości rytmicznej); po raz drugi, gdy dokonywany jest wybór konkretnej zasady porządkowania ruchu i określonych jego elementów składających się na szczególną formę ruchu tanecznego. nietanecznej grze «zajaca» czy «wróbla», z drugiej strony, kiedy się poruszają (lub kiedy aktor się porusza) t a n e c z n y m i kroki pod akompaniament pieśni nie w a ­ hamy się z podaniem definicji, zaliczając pierwszy wypadek do gier, a drugi do t a ń ­ ców" (podkreślenie autora cytowanego tekstu). K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1939, t. 2, cz. 2, s. 385. Zjawiskom tego rodzaju w y s t ę p u j ą c y m w tańcach z terenu Jugosławii szcze­ gólną u w a g ę poświęciły siostry Ljubica i Dánica J a n k o v i č w pracach: Niekie karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Étnografskog Muzeja u Beogradu", R. 1953, s. 278-282; Folk Dances, Belgrad 1937, t. 2. Obecność ich w tańcu huculskim o nazwie „arkan" odnotowała Z. K w a ś n i c o w a (Zbiór pląsów, Warszawa 19371938, t. 1-2); dla terenu rdzennie polskiego (Kujawy) na obecność tego zjawiska w kujawiaku zwrócił uwagę R. L a n g e (Tańce kujawskie, „Literatura Ludowa", R. 7: 1963, nr 4, s. 13-20). Porównaj także uwagi na temat tzw. tempo rubato w muzyce tanecznej zawar­ te w pracach: Ł. K a m i e ń s k i , Zum Tempo rubato, „Archiv für Musikwissenschaft", R. 1: 1918-1919, z. 1, s. 108-126; J . M. S o b i e s с у, Tempo rubato u Cho­ pina i w polskiej muzyce ludowej, „Muzyka", R. 5: 1960, nr 3(18), s. 30-41. 6 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U 67 T A N E C Z N E G O 2. E L E M E N T Y I F O R M A R U C H U T A N E C Z N E G O A T A N I E C Skoro określone zostały cechy materialnego budulca tańca, ruchu emitowanego przez ciało tancerza, rozważyć należy, w jaki sposób ruch taneczny staje się tańcem. W t y m celu posłużę się przykładem pewnych ciągów ruchu, które w podobnej postaci stanowią materię dwóch par działań niejednorodnych: tańca i pracy oraz tańca i zachowań niektórych gatunków zwierząt przenoszonych do tańca ludzi. Moszyński wspomina o dwóch tańcach z terenu Serbii, które w swej warstwie ruchowej zawierają cytaty ruchów właściwych pracy . Pierw­ szy z nich znany był pod nazwą „tańca kosiarzy". W trakcie jego w y ­ konywania mężczyźni naśladowali ruchy koszenia i ostrzenia kos, a ko­ biety ruchy grabienia. Drugi z tańców wykonywany był w kole z towa­ rzyszeniem pieśni opisującej czynności wykonywane przy bieleniu płótna, o następującym tekście: 6 Dziewczyna płótno bieli oto tak! oto tak! Ze studni w o d ę wyciąga oto tak! oto tak! Z koryta wodę wylewa oto tak! oto tak! itd. Wykonawcy tańca każdorazowo, gdy rozlegały się słowa: „oto tak! oto tak!" rozłączali się i wykonywali ruchy symbolizujące czynności, o których była mowa w poszczególnych zwrotkach. Dość rozpowszechniony w latach trzydziestych naszego stulecia po­ gląd, jakoby genezę tańca wiązać należało z pracą, wynikał •— obok innych powodów — z konstatacji obecności tego rodzaju cytatów rucho­ wych w tańcach korowodowych, zaliczanych do najbardziej archaicznych form tańca. Na korzyść tego przypuszczenia przemawiał również fakt, iż niektóre prace wykonywane grupowo, szczególnie związane z uprawą roli, robiły na obserwatorze wrażenie tańca. Wymieniano t u jako przy­ kład najbardziej wyrazisty zespół ruchów wykonywanych przez japoń­ skie i koreańskie kobiety podczas sadzenia ryżu. Ponieważ pracowano zbiorowo, przy akompaniamencie pieśni, która narzucała swoją rytmikę, a wszystkie ruchy pracujących kobiet były powtórzeniem ruchów przo­ downicy — ich harmonijność i rytmiczne uporządkowanie mogły istotnie kojarzyć się z tańcem . 7 Podobnym dowodem miało być występowanie tańców przedstawia­ jących w udramatyzowanej formie prace — w szerokim rozumieniu ' M o s z y ń s k i , op. cit., t. 2, cz. 2, s. 385. Opisy tego rodzaju zachowań porównaj: R. U c h i d a , The musical character of rice planting song, [w:] The Proceedings of VIII International Congress of An­ thropological and Ethnological Sciences. Tokyo 1968, vol. 12, s. 340-342; t e j ż e : Rice-Planting Music of Chindo (Korea) and the Chugoku Region (JapanX [w:] The Per­ forming Arts, Haga 1979, s. 109-118. Do popularności krytykowanego tu poglądu przyczynia się praca K . Büchera, w której dowodzi się generatywności ruchów pra­ cy w stosunku do wszelkich innych działań i zachowań ruchowych, na podstawie podobieństw rytmiki, K . B ü c h e r , Arbeit und Rhythmus, Lipsk 1902. 7 �68 JOLANT/ tego terminu — bo poczynając od tańca wyobrażającego przebieg polo­ wania, przez wspomniane korowody zawierające cytaty ruchów pracy, po tańce przedstawiające zajęcia rzemieślników. Jakkolwiek już C. Sachs właśnie w latach 30-tych dowodził, że ruch taneczny „nie wynika z pod­ niet pracy" , teza o genetycznym związku tańca z pracą nadal ma swych zwolenników. Przykładem poglądy zawarte w pracach Korolevej i Stolara . W omawianej kwestii należy zwrócić uwagę na dwa czynniki. Prze­ de wszystkim cytaty ruchowe wprowadzane do tańca nie są faktycznie cytatami a stylizacją. Po wtóre wchodząc w skład ciągu ruchów tanecz­ nych tracą swą instrumentalność. W „tańcu kosiarzy" wspominanym przez Moszyńskiego narzędzia pracy zastępowane są rekwizytami. W dru­ gim tańcu nie pojawiają się wcale. Tu cała praca wyobrażana jest w symbolice ruchu i gestu. Podobnie dzieje się na przykład w lubelskim „czółenku" czy śląskim „tkaczu" . Różnicę pomiędzy ruchami pracy a identycznymi ruchami włączonymi do tańca oddaje opozycja: ruch instrumentalny — ruch nieinstrumentalny o z n a c z a j ą c y ruch i n ­ strumentalny. Zależność ta w prezentowanych wyżej poglądach była pomijana. W efekcie zaś jednolitość formalna zachowań decydowała o charakterze przypisywanego i m związku. Wprowadzanie do tańca pewnych zespołów zachowań ruchowych właściwych niektórym gatunkom zwierząt stwarza sytuację nieco bar­ dziej skomplikowaną w porównaniu z przedstawioną w odniesieniu do ruchów pracy. Mamy t u bowiem do czynienia z włączeniem do tanecz­ nego ruchu ludzi ruchu nieludzkiego, a więc warunkowanego przez inne możliwości motoryczne emitora ruchu oraz odmienną charakterystykę czasowo-przestrzenną. Sam fakt przejęcia takich zachowań wiąże się z ko­ niecznością p r z e k ł a d u i pewnej stylizacji. Mówi się na przykład, że w znanym z terenu Bawarii auerhahntanzu tancerz wykonuje ruchy takie, jak tokujący głuszec. 8 9 1 0 u „Chłopak tańczy skocznymi, zalotnymi ruchami poza dziewczyną lub — w braku miejsca — obok niej, kląskając językiem, posykując, bijąc w dłonie i dłońmi o po­ deszwy obuwia wyczyniając skoki lub nawet w y w i j a j ą c kozła; wreszcie rzuca się ku dziewczynie z szeroko rozpostartymi lub nisko opuszczonymi rękoma, lub też klasnąwszy co siły obu dłońmi o ziemię skacze k u niej w y g i ę t y m łukiem" . 12 8 G . S a c h s , World History of the Dance, New York 1965, s. 6. E . А. К о г о 1 е v a, Rannyje -formy tanca, Kiszyniev 1977, s. 9-33; A. D. O. Stolar, O genezise izobrazitelnoj dejatelnosti i jejo roli v stanovleniu soznanija, [w:] Rannyje formy iskusstva, Moskva 1972. A. B r y k , S. L e s z c z y ń s k i , Pieśni i tańce lubelskie, Lublin 1970. , J . D r o z d , Wiązanka tańców śląskich, Wisła—Cieszyn 1937. " M o s z y ń s k i , op. cit, t. 2, cz. 2, s. 385. 8 1 0 1 1 �69 ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O Podobnie tarantysta wykonujący taniec małego pajączka imituje spo­ sób poruszania się pająka , a tancerz z plemienia Kwakiutlów — ruchy niedźwiedzia, którego uosabia w tańcu . Ruchy tańczących ludzi nie są nawet w t y m wypadku cytatami ruchów zwierzęcych. Są to ruchy zwie­ rzęcia w i n t e r p r e t a c j i człowieka. J u ż więc na t y m poziomie ma­ my do czynienia ze znakowością: ruchu oznaczającego inny ruch; ruchu człowieka oznaczającego ruch zwierzęcia. Zarazem stylizacja ruchów zwierzęcych wkomponowana w ciąg zachowań ruchowych człowieka staje się symbolem zwierzęcia lub pewnych przypisywanych mu cech. Inaczej mówiąc, r u c h s t a j e s i ę m a s k ą , którą przywdziewa tańczący. I t y m razem, jak w wypadku podobieństw między pracą i tańcem, nastę­ puje zmiana cech tworzywa ruchowego. 13 14 W sytuacji, gdy jakikolwiek nietaneczny zespół zachowań ruchowych staje się składnikiem ruchu tanecznego zasada porządkowania i zasada łączenia jego elementów w ciągu ulegają zmianie. W pracy charakter ruchów i ich porządek determinowany jest przez rodzaj zadania. W r u ­ chu tanecznym, k t ó r y zawiera elementy pracy, celem jest wyobrażenie jej ruchem lub symbolizacja pewnych pojęć abstrakcyjnych wiązanych z pracą. Analogicznie rzecz się ma z zespołami zachowań zwierzęcych. Wyko­ nywane przez zwierzę są właściwym mu sposobem korzystania z możli­ wości motorycznych własnego organizmu. Wprowadzone do tańca w y ­ konywanego przez ludzi nie są jedynie prostym naśladownictwem •— nabierają znaczenia. Przy t y m , co należy podkreślić, oba rodzaje za­ chowań ruchowych — z chwilą, gdy stają się składnikami ruchu tanecz­ nego — podlegają porządkowaniu zgodnie z jego r y t m i k ą . Zatem w wypadku adaptacji do ruchu tanecznego zachowań nietanecznych mamy do czynienia z nadawaniem i m znaczenia modyfikującego ich cha­ rakter. Ruch taneczny może stać się reprezentantem pojęć abstrakcyjnych i przedmiotów istniejących realnie także na innej zasadzie. Ma to miejsce wówczas, gdy jakikolwiek' z jego elementów bądź całe ich zespoły w y ­ pełniane są treścią na podstawie pewnej konwencji, która w przeciwień­ stwie do opisanej wyżej jest niezależna od cech tworzywa ruchowego. Doskonałym jej przykładem jest alfabet gestów rąk i ich kombinacji używany w klasycznych tańcach Indii, a wywodzący się z sanskryckiego 15 l ł E . d e M a r t i n o , Ziemia zgryzoty, Warszawa 1971, s. 82. R. B e n e d i c t , Wzory kultury, Warszawa 1966, s. 260. Tracą w ł a ś c i w ą sobie rytmikę na rzecz rytmiki tańca. Z drugiej strony może być ona wykorzystana jako w ą t e k rytmiki tanecznej, jednak i w tym wypadku mamy do czynienia ze stylizacją a nie imitacją. 1 4 1 5 �70 JOLANTA KOWALSKA 5 traktatu poświęconego formom dramatycznym, pt. Natya Sastra} . Każ­ demu z gestów dłoni i ich wzajemnym układom odpowiadają określo­ ne —• różniące się nieco w zależności ód szkoły tańca — znaczenia. Przy tym, podobnie jak w wypadku słowa, tu gestowi właściwa jest pewna znaczeniowa wariantywność. Na przykład gestowi określanemu patoka, któremu odpowiada wzniesienie otwartej dłoni w pozycji pionowej k u górze, używanemu jako symbol rozpoczęcia tańca, przypisywane są takie pojęcia jak: chmury, las, rzeczy (przedmioty), łono, potęga, pokój, rzeka, niebo, waleczność, światło księżyca, światło słoneczne, siła, cisza, morze, przysięga, miecz wejście (w sensie czynności). Kształtują one znaczenie przekazu tanecznego w zależności od kontekstu innych ruchów, z któ­ r y m i gest patoka współwystępuje. Inny przykład tego z;awiska zarejestrowała amerykańska badaczka J. Goodale w tańcach plemienia T i w i (wyspy Melleville'a) stwierdzając w nich istnienie kroków którym przypisywane są pewne konkretne zna­ czenia, na przykład: krokodyl, ptaki, samolot, indyk, łódź, deszcz, pszczo­ ły, bohaterowie mitów itd. Krok taki należy do swego twórcy i jeżeli pieśń towarzysząca tańcowi mówi o którymś z tych pojęć czy przedmio­ tów właściciel — to jest twórca kroku lub jego sukcesor — wchodzi do koła tańczących i ilustruje swym tańcem treść pieśni. Zachodzi tu zdu­ blowanie kodów, przy pomocy których wyrażana jest pewna treść; w tańcu — w t y m wypadku — przypisywana elementowi ruchu. Istnieje wszakże i inna możliwość. Z terenu Polski znane są tańce „na len", „na konopie", wykonanie których w czasie Zapustów miało zapewnić urodzaj obydwu roślin. Ist­ niały dwie wersje tych tańców. W pierwszej akcentowano jeden z ele­ mentów ruchu (skok), który symbolizował wysokość i pomyślny wzrost rośliny. W drugiej posługiwano się jednym z tańców należących do re­ pertuaru tanecznego danego regionu, wykonywanym w intencji wywo­ łania udanych plonów. Pojęcia „obfity", „pomyślny urodzaj" kojarzone były więc z wysokością skoków — co wskazuje, iż proces kojarzenia wsparty był na analogii cech: wysoki skok równa się wysoka słoma lnia­ na (długie włókno) — albo z samym f a k t e m w y k o n a n i a t a ń c a . 1 7 " Bharata M u n i , Natya Sastra, vol. 1-2, bmw. Informacje na temat za­ wartości podaję za: B. E n a k s h i , The Dance in India, Bombay 1970. Szczegółowe omówienie języka gestów zawarte jest na stronach 82-144, znaczeń przypisywanych poszczególnym ruchom i mimice na stronach 144-159. J . G o o d a l e , The Tiwi Dance for the Dead, „Expedition", vol. 2: 1959/60, no 1, s. 3-13. Opisywana sytuacja ma niejako charakter laboratoryjny. Konwencja znaku, zgodnie z podaną przez autorkę informacją, jest uświadamiana przez jego użytkowników. Obserwator (w tym wypadku badacz) nie znający konwencji ma ułatwiony odbiór treści i rozpoznanie sytuacji jako przedstawiającej, dzięki r ó w n o ­ ległemu funkcjonowaniu znaków zawartych w ruchu tanecznym i systemu znaków języka naturalnego. 1 7 �71 ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O W drugiej z wymienionych wersji taniec — niezależnie od tego, z ja­ kich elementów formalnych jest zbudowany — symbolizuje urodzaj, a zarazem jest działaniem magicznym mającym go zapewnić. Rola ele­ mentu znaczącego może być więc powierzona ruchowi tanecznemu jako takiemu. Inaczej mówiąc, sama obecność tańca zawierać może znaczenie z uwagi na okoliczności, w jakich się pojawia, oraz ze względu na k u l ­ turową charakterystykę ruchu, a szczególnie ruchu tanecznego (por. da­ lej, rozdz. 3). Zaprezentowane tu ustalenia prowadzą do wniosku, że taniec zawsze wypełniony jest treścią. W literaturze choreologicznej znany jest jednak termin „czysty taniec" na określenie takiego, który — jak się zakłada — nie zawiera żadnych znaczeń. Jest beztreściowy, stanowi wyłącznie este­ tyczną formę ruchu. Rozwiązanie problemu leży w sposobie pojmowania właściwości komunikacyjnych tańca i ustaleniu, co w istocie rozumie się przez „czysty taniec". W kulturze Indii, zgodnie z kodeksem Natya Sastra, określa się go ierminem Nrtta lub Nritta i rozumie przezeń ruch pozbawiony jakiego­ kolwiek specjalnego znaczenia czy ładunku emocjonalnego, używany do prezentacji walorów i subtelności techniki wykonawczej . Interpretuje się go także jako ruch o pewnych szczególnych kwalifikacjach rytmicz­ nych, którego piękno polegać ma na harmonijnym oddaniu zasady po­ rządku rytmicznego, zapewniający swemu wykonawcy, a także widzowi, przeżycie radości uczestnictwa w ruchu . Zgodnie z przedstawioną kon­ wencją „taniec czysty" nie jest więc beztreściowy, lecz skoncentrowany na unaocznieniu — a zarazem realizacji poprzez ruch — tej szczególnej kategorii kulturowej, jaką jest p i ę k n o . Funkcje i sposób pojmowania tańca w kulturze Indii są diametralnie różne od jego obrazu i funkcji utrwalonych przez intelektualny nurt kultury europejskiej . Stąd i terminowi „czysty taniec" nadawany jest 18 19 20 18 „Nrtta: Pure dance. Movements without any special meaning or mood, and used to show pure technique, and intricasies of complicated timing, rhyhtms, po­ sture and footwork" (Nrtta: Czysty taniec. Ruchy pozbawione specjalnego znacze­ nia czy nastroju, u ż y w a n e do prezentacji czystej techniki oraz maestrii rozkładu ruchu w czasie, rytmiki, postawy i pracy nóg), E n а к s h i, op. cit., s. 21. „Nritta conveys a sense of pure joy of movements and rhythm. Its beauty lies in graceful movemens of limbs. A full fledged dance includes Nritta also although it is possible to have Nritta devoid of all Natya" (Nritta przekazuje sens czystej radości ruchu i rytmu. Jego piękno leży w pełnych wdzięku ruchach kończyn. P e ł n y taniec również zawiera Nritta, jakkolwiek istnieje możliwość kreacji Nritta całkowicie pozbawionego Natya), S w a n t i S w a r u p , 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay 1968, s. 174. Według tego samego źródła Natya oznacza komunikowanie za pośrednictwem wszelkich form aktywności ruchowej. Porównaj: J . K o w a l s k a , Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł ko­ notacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 2, s. 121-137. 19 8 0 �72 JOLANTA KOWALSKA tu odmienny sens, niezgodny jednak z rzeczywistymi funkcjami tak okre­ ślanego fenomenu. Ograniczenie tańca do estetycznej formy ruchu nie decyduje o jego beztreściowości, sam bowiem kanon estetyki należy do kategorii treści, jakie mogą być w tańcu zawarte i za jego pośrednic­ twem przekazywane. Świadczą o t y m chociażby reakcje na taniec re­ prezentujący inny niż zinternalizowany przez widza, warunkowany k u l ­ turowo, kanon estetyki ruchu. Dochodzimy więc do wniosku, że t a n i e c j e s t r u c h e m w y ­ p e ł n i o n y m t r e ś c i ą nawet w swej tak zwanej czystej p o s t a c i , j a k k o l w i e k f u n k c j a w y r a ż a n a t r e ś c i n i e za­ wsze w y s u w a n a j e s t na p l a n p i e r w s z y . Opisane t u fakty determinowane są przez cechę znakowości tańca tak bardzo akcentowaną we współczesnych jego badaniach. Nie sposób było ją pominąć nawet w omówieniu składników materialnej postaci tańca. Bez jej uwzględnienia niejasna pozostałaby kwestia „cytatów r u ­ chowych" i sama zasada przemiany ruchu w ruch kwalifikowany jako taneczny, który w przeciwstawieniu do tego pierwszego określany bywa jako ruch „poszerzony", „zintensyfikowany" . Tak więc na taniec i jego postać uszczegółowioną •— formę tańca — składają się dwa elementy: realna postać, czyli postać ruchu, oraz zawar­ tość znaczeniowa jaka jest (lub może być) przypisywana jej przez czło­ wieka. Wzajemne uzależnienia ruchu tanecznego, tańca oraz ich składo­ wych i form określone w trakcie prowadzonych tu rozważań prezentuję w przedstawionym niżej schemacie: 21 CZAS * ELEMENTY RUCHU (kinemy) SKŁADNIKI PRZESTRZEŃ RUCHU REGULA PORZĄDKOWANIA (RYTM) ze względu na \ CUCH TANECZNY Forma ruchu tanecznego, tj. uszczegdfowienie po­ staci ruchu 1 1 Porównaj: K o w a l s k a , Taniec jako.., s. 175-176. TRESC �ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 73 3. T A N I E C A Z N A K T A N E C Z N Y Kolejne zagadnienie to czy każdy z elementów ruchu zawsze wypeł­ niany jest znaczeniem i czy jedynie one pełnią rolę elementów znaczą­ cych w przekazie tanecznym oraz jaki czynnik decyduje o ich doborze, a w efekcie o znaczeniu tańca. Problem ten omówię na podstawie przy­ kładów tańca ze skokami „na len", na konopie" oraz tańca ,,na urodzaj". Pierwszy z nich w postaci, w jakiej notowany jest dla terenu Polski, tańczono zwykle zgodnie z pewnym ściśle określonym schematem. Może to być taniec z repertuaru wykonywanych na danym terenie, w tok k t ó ­ rego wprowadza się skoki przy zachowaniu ciągłości działania jako ca­ łości' i bez zmian akompaniamentu muzycznego. Zmianie, polegającej na wzmocnieniu, może ulec jedynie właściwa mu rytmika. Wykonawczynia­ m i są kobiety zamężne. Tańczony jest w tak zwany „ostatni zapust", to jest w ostatni poniedziałek lub wtorek karnawału bądź w środę popiel­ cową. Forma ruchu, poza niezmiennie występującymi skokami, może być różna. Tańczące ugrupowane są w kole, w grupie parami bądź para­ mi poruszającymi się po obwodzie koła. Jeżeli ruch przebiega po obwo­ dzie koła, jest on z reguły przeciwny ruchowi wskazówek zegara. Jeżeli przy tym, obok postępującej linii ruchu tańczące wykonują obroty wokół własnej osi, ich kierunek zgodny jest z ruchem wskazówek zegara. Zgodnie z opinią samych wykonawczyń, reprezentującą przyjętą i n ­ terpretację celu wykonania tego tańca, tańczono go, by zapewnić sobie pomyślny wzrost lnu, konopi albo obydwu tych roślin uprawnych. To­ warzyszyć mu może pieśń, w tekście której mówi się o celu tańca, lub okrzyki w rodzaju: „O, nehaj takij lon urisne!" . Czas jego wykonania zbiega się z początkiem wegetacji r o ś l i n . W cyklu obrzędów dorocznych wiąże się z kompleksem wiosennych obrzędów skoncentrowanych na problemie szeroko rozumianej płodnoś­ ci — często raczej trwania życia — pobudzanej i zabezpieczanej podejmo­ wanymi w ich trakcie zabiegami. W tej sytuacji obecność jeszcze jednego działania mającego zapewnić urodzaj (a więc trwanie i przetrwanie) jest jak najbardziej uzasadniona. Dodajmy, że wtedy też odbywa się tak zwane „wkupne do bab", zwane niekiedy „wkupnym na konopie", to jest ostatni akt działań recepcyjnych sankcjonujący wejście młodej m ę ­ żatki do grona kobiet zamężnych. Istotna jest przy t y m kolejność dzia­ łań: najpierw odbywa się „wkup do bab" i dopiero po nim kobiety w y ­ konują swój taniec. Późnym zaś wieczorem pojawić się może taniec 22 23 2 2 Z. St., Znad Bugu. Szkic etnograficzny, „Lud", t. 3: 1897, z. 1, s. 29. * Termin niedzieli Wielkanocnej jako święta ruchomego ustalony został przez Sobór Nicejski i mieści się w przedziale czasu pomiędzy 25. 03 a 21. 04. Ma to być zawsze niedziela w kwadrze pełni księżyca, po zrównaniu dnia z nocą. Odpowiednio, ostatnia niedziela karnawału przypada na jedną z występujących pomiędzy 21.01 a 27.02. 2 �74 JOLANTA KOWALSKA wykonywany wspólnie przez kobiety i mężczyzn, także w intencji po­ myślnego plonowania lnu i konopi. Jeżeli jednak wcześniej do grona tańczących kobiet wejdzie niezamężna dziewczyna, kawaler czy żonaty mężczyzna zakłada się i m na głowę czepiec i zmusza do udziału w tańcu, co odbierane było przez grupę społeczną jako sankcja ośmieszająca. Przej­ dźmy teraz do interpretacji znaczenia tańca w świetle przytoczonych danych. Po pierwsze, skok jest w nim analogonem wysokiej rośliny; symboli­ zuje ją samą, a jednocześnie jej pomyślny wzrost. W t y m wypadku zwią­ zek: wysoki skok — wysoka roślina, nie wymaga jakiejś szczególnej wiedzy, opiera się bowiem na zestawieniu cech formalnych i jednoznacz­ nych (wysoki = wysoki). Dysponujemy wszakże informacjami pochodzą­ cymi również z terenu Polski, zgodnie z którymi skok przybiera formę zeskoku lub przeskoku. Kobiety biorące udział w tańcu zeskakują ze stołu, przeskakują przez ławy lub pień drzewa . Pomimo różnicy formalnej semantyka tych trzech działań jest tożsa­ ma. Jeżeli wziąć pod uwagę nie tylko kierunek, ale i przebieg ruchu, stwierdzimy, że wszystkie realizują schemat: do góry/do dołu zamknięty w jednostce ruchu. Wprawdzie kierunki: do góry [ + ] do dołu [ —] mają faktycznie wartości przeciwstawne (taka jest też ich kulturowa walory­ zacja), ale połączone w bardzo prostym elemencie formy ruchu denotują nową jakość znaczeniową. By to wyjaśnić, sięgnę po jeden jeszcze przykład omawianego t a ń ­ ca — ten, w którym tańczące kobiety poruszając się po obwodzie koła wykonują jednocześnie obroty wokół własnej osi. Kierunek w lewo, ..przeciw słońcu" (tu: ruch całego koła) korelowany jest z ,,do tyłu", ,,w dół" i waloryzowany ujemnie. Kierunek w prawo, ,,za słońcem" (tu: obroty kobiet wokół własnej osi) korelowany jest z kategoriami ,,do przo­ du", ,,do góry" i waloryzowany dodatnio . Podobne rozłożenie elemen2i 25 2 4 „W okolicy Pilicy mężatki tańczą taniec zwany konopny albo na konopie: tworzą koło, biorą się za ręce, obracają się kilkakrotnie wśród śpiewu i skaczą przez ławy, ażeby konopie w latosim roku na wysokość podskoku urosły", J . F e d e r o w s к i, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1888, s. 34. „We wszystkich gospodach odbywały się tańce i hulanki. Dziewki niepobrane za mąż i parobcy bezżenni ciągnęli kloc do gospody, gdzie poty lano nań wodę, aż gospodarz okupił się sutym poczęstunkiem. A potem baby skakały przez ten pień na len, a gospodarze na owiec powiadając, że jak kto wysoko podskoczy, tak wy­ soki będzie miał len lub owies w tym roku". Z. G l o g e r , Encyklopedia staropol­ ska, Warszawa 1972, s. 488, hasło: „zapusty". W tejże kwestii porównaj: V. I v a n o v, V. T o p o r o v, Sławianskie jazykovye modelirujuszczie sistemy, Moskva 1965; E . M i e l e t y ń s k i , Poetyka mitu, War­ szawa 1981; J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Entografia Polska", t. 22:1978, z. 1, s. 81-108. Symbolice opozycji „lewo-prawo" po­ święcone są także (nie znane mi) prace: R. N e e d h a m , Right and Left. Essays on Dual Symbolic Classification, Chicago—London 1973; J . L i t t l e j o h n , Right and 2 5 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 75 tów znaczących determinowanych kulturową kwalifikacją kierunków ruchu wskazuje we wszystkich wariantach na równoległość ruchu wstę­ pującego i zstępującego. Można powiedzieć, że w całości akcji zawiera się symbolicznie to, co G. van der Leeuw nazwał tajemnicą ruchu i przeeiwruchu — „ruchu, który wychodzi z ziemi i skierowany jest k u Bogu, i tego który wychodzi od Boga k u ziemi" . Wobec tego, zważywszy na prezentowany już kontekst kulturowy, tańczące kobiety w ruchu tanecznym unaoczniają archetyp wędrówki życiodanej mocy: ze strefy sacrum (góra) k u człowiekowi i ziemi (dół) oraz od człowieka k u sferze sacrum. Ich taniec stanowi zarazem formę współ­ działania człowieka z tą sferą; przy t y m — pozostając przy nomenklatu­ rze van der Leeuwa — człowieka uosabiającego moc płodności — ko­ bietę. Znaczenie tego jednego elementu ruchu, który wybija się na plan pierwszy w omawianym tańcu, nabiera głębi dzięki ciągom kojarzeniowym stymulowanym przez pozaruchowe elementy znaczące i ich korelaty, współwystępujące z elementem ruchu w całości tańca. Ograniczenie gro­ na wykonawców do zamężnych kobiet powtarza i wzmacnia symbolikę płodności, dzięki mającym swe źródło w archetypie związkom łączącym kobietę z płodnością. W połączeniu z analogiczną symboliką przypisywa­ ną konopiom daje to w rezultacie szereg skojarzeniowy: kobieta za­ mężna (o spełnionej kobiecości) — płodność — symbol płodności (ko­ nopie). W istocie mamy tu do czynienia z dwoma poziomami odwołań sym­ bolicznych: do ogólnego zasobu sił witalnych oraz do jego szczegółowych realizacji w życiodajnej funkcji kobiety i płodności ziemi. Obydwa re­ prezentowane są przez kobietę, która tańczy i skacze po to, by zapewnić urodzaj l n u i konopi. W t y m kontekście niezamężna dziewczyna czy ka­ waler, a nawet żonaty mężczyzna wchodzący do grona tańczących ko­ biet, są elementami zakłócającymi spójność działania. Dlatego też narzu­ cane i m przebranie •— czepiec symbolizujący pełnoprawną uczestniczkę tańca — niwelować ma ich obcość w koherentnym systemie znaków. Fakt, iż taniec o nazwie „na konopie" stanowi element obrzędu we­ selnego i jest wykonywany przez oczepioną już pannę młodą, stymuluje 26 2 7 2 8 Left. An Essay on the Choreography of Everyday Life, [w:] W. A. L e s s a, E . Z . V o g t [ed:], Reader in Comparative Religion. An Anthopological Approach, New York—Evanston—San Francisco—London 1972, s. 288—298. G. v a n d e r L e e u w , In der Himmel es eenen Dans, Paryż—Amsterdam 1932. W Polsce praca ta drukowana byla w „Literaturze na Świecie", no 5/85, maj 1978, ss. 306-353, pod tytułem Czy w niebie tańczą. Wspomniane sformułowanie za­ warte jest na s. 350. G . v a n d e r L e e u w , Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 57-78 (roz­ ważania na temat mocy), s. 130-141 (Postać matki). S. В e n e t o w a, Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, „Prace Etnologiczne", nr 2: 1936, passim. 2 8 2 7 2 8 �76 JOLANTA KOWALSKA ten sam szereg kojarzeń: kobieta zamężna — płodność •—• symbol płod­ ności (konopie), t y m razem w innej sytuacji obrzędowej . Szczególnie symptomatyczne jest, że ponownie mamy t u do czynienia z tańcem. Zwią­ zek tańca z powyższym szeregiem symbolicznym jest więc przynajmniej w tych dwóch wypadkach powtarzalny. Dotychczas koncentrowałam się wyłącznie na wersji tańca „na uro­ dzaj", w której pierwszorzędną rolę, jeśli idzie o reprezentację treści, odgrywa skok, i która wykonywana jest wyłącznie przez zamężne ko­ biety. Właściwy jest jej przy t y m , pomimo pewnych dowolności, jedno­ rodny kanon formalnowykonawczy. Natomiast w wypadku tańca, w któ­ r y m na plan pierwszy nie wysuwa się żaden z elementów formy ruchu, odnotowywanych jest szereg wersji. Powstają one w rezultacie dominu­ jącej pozycji poszczególnych pozaruchowych znaczących składników tańca. W tej roli pojawia się przede wszystkim zmieniająca się grupa wyko­ nawców. Mogą to być zamężne kobiety i żonaci mężczyźni tańczący wspólnie, zwykle jednak •— co sygnalizowałam — po wcześniejszym wykonaniu tańca przez same k o b i e t y , wszyscy dojrzali członkowie społeczności , mogą to być same panny wykonujące taniec w intencji 29 30 31 и B e n e t o w a , op. cit., s. 4. Ruch zamykany jest w tym wypadku w kanonie poloneza, czym nawiązuje się do oprowadzania i demonstrowania przez oprowadza­ nie tego, kto został przeprowadzony przez inicjację. W kulturach społeczeństw nie znających inicjacji dziewcząt, inicjacyjne działania obrzędowe przenoszone są do obrzędów związanych z zawarciem małżeństwa. Interesujące uwagi na ten temat p o r ó w n a j : T . S e 1 w у m, Images of Reproduction, „Man", vol. 14: 1979, no 4, s. 684-698. •° „Pod sam wieczór, gdy już mężatki w karczmie zgromadzone, dozwolony jest przystęp chłopom. Wtenczas, każda bierze swego męża lub przyjaciela za ta­ necznika i z nim przetańczy choć r a z o s t r o po izbie, na tą intencję, aby się jej len udał", O. K o l b e r g , Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga [DWOK], t. 9: Poznań­ skie, s. 128. „Każdego wieczora wołścianie tańcują do upadłego, a z wtorku na środę do pół­ nocy, to jest dopóty, dopóki dzwon kościelny nie ogłosi zaczęcia Wielkiego Postu. Nie wszyscy jednak po uderzeniu dzwonu rozchodzą się z karczmy do domu. Zo­ stają tam jeszcze gosposie i niektórzy gospodarze: piją tańcują, hulają na konopie, czyli z przesądu, aby im się konopie dobrze rodziły, a ta hulanka jeszcze w Środę ciągnie się do południa, a czasem nawet do wieczora", K o l b e r g , DWOK, t. 16: Lubelskie, cz. 1, s. 114. „Wspomnę tylko, że tego wieczoru [to jest w ostatni wtorek karnawału — przyp. J . K . ] , gdzie się tylko towarzystwo zbierze, musi każdy tańczyć, stary czy młody, bo gdyby nie tańczono, nie rosłaby dobrze rzepa ani jarzyny", P. M i к 1 av e c , Zwyczaje zabawy i zabobony ludu słowiańskiego w płd. Styrii, „Lud", t. 8: 1902, s. 339. W tym wariancie zmienia się zupełnie rodzaj rośliny, której udane plo­ ny ma zapewnić taniec. Przy tym taniec wykonywany jest przez wszystkich, nie zaś przez wybranych członków grupy. Związek: taniec-[na]-urodzaj pozostaje jednak niezmieniony. Na terenie Bułgarii odnotowano jeszcze jedną wersję omawianego tańca, w którym przedmiotem zabiegów były już nie rośliny, ale bydło (por. C h . V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 294). Wskazuje to w interesu8 1 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 77 3 2 pomyślnego wzrostu r u t y lub gospodarze pragnący zapewnić sobie w ten sposób udany urodzaj z b ó ż . Pojawiają się też postaci nieludzkie. Na przykład w Tarnobrzeskiem gospodyni tańczyła „by się jej konopie udały" z „niedźwiedziem", to jest z chłopcem przebranym za niedźwie­ dzia, który w środę popielcową obchodził całą wieś. Jeżeli w domu nie było gospodyni, w jej imieniu tańczyła z „niedźwiedziem" Kaśka, czyli przebrany za kobietę chłopak towarzyszący „niedźwiedziowi" w obcho­ dzie w s i . Jak widać, faktyczna płeć wykonawcy nie odgrywała w t y m wypadku roli; przebranie decydowało o przypisywaniu mu cech wyko­ nawcy właściwego. Gdy natomiast taniec „na urodzaj" wykonywany był przez pannę lub gospodarza, miał on zapewnić pomyślny wzrost tych roślin, które były z nimi symbolicznie kojarzone. Ma t u więc miejsce odpowiedniość sym­ boli: kobieta —• len (konopie), panna — ruta, gospodarz — zboże, wyra­ żana w tańcu przez obsadę wykonawczą. Głównym aktorem działania symbolicznego, którym w t y m wypadku jest taniec, podobnie jak wyko­ nawcą działań praktycznych mających przynieść urodzaj określonej ro­ śliny, był jej ludzki reprezentant. Zróżnicowanie wersji tańca „na urodzaj" zależne jest także od miej­ sca, w którym jest on wykonywany. Opisany wcześniej odbywał się naj­ częściej w karczmie. Mógł być też wykonywany poza domem, ale w obrębie gospodarstwa. Z „niedźwiedziem" gospodyni tańczyła „na śmieciach", to jest w t y m miejscu obejścia, gdzie przez cały miniony rok składała śmieci wymiatane z domu jako nawóz pod konopie. Zgodnie z informacjami podanymi przez B e n e t o w ą , taniec ten bywał też w y ­ konywany na dachach domów, mógł przenieść się na pole, niekiedy zaś bywał łączony ze skokami przez ogień. Szczególnie czytelna jest symbolika miejsca w wypadku tańca „na śmieciach". Tańcząc na nich, w dodatku tańcząc z „niedźwiedziem", zwierzęciem, które zgodnie z wierzeniami notowanymi na terenie Sło­ wiańszczyzny posiada szczególną moc zabezpieczania przed złem i cza­ rami, i w ogóle moc w i t a l n ą , kobieta nieomal bezpośrednio przekazuje nawozowi, glebie, a w następstwie roślinie swoją i jego energię. Analo33 34 35 36 jącym nas wypadku na szerszy zakres signifié niż dokumentowany przez tańce z te­ renu Polski. Taniec zapewnić miał nie tylko urodzaj roślin, lecz — jeśli tak wolno rzecz ująć — urodzaj życia. Informacja podana przez Kolberga za Siarkowskim: „dziewczyny tańczą w tęże wstępną Środę, piją i tańczą w karczmie, aby im się w ogródku ruta zro­ dziła", K o l b e r g , D W O K , t. 18: — Kieleckie, s. 48. " G l o g e r , op. cit., s. 488. ** Zapusty, Popielec, Wielkanoc — wierzenia z Tarnobrzeskiego,, „Lud", t. 1: 1895, s. 82-83. * B e n e t o w ą , op. cit., s. 34-36. ** Porównaj informacje podane przez M o s z y ń s k i e g o , op. cit., t. 2, cz. 1, s. 573-576. , a �78 JOLANTA KOWALSKA gicznie rzecz się ma z owym przekazem mocy, gdy tańczący — t y m ra­ zem już sami ludzie — przenoszą się na pole. Podejmowane przez nich działanie zabezpieczane jest wówczas obecnością ognia, przez k t ó r y ska­ czą. Oczyszczająca i ochronna symbolika ognia kojarzonego ze słońcem jest na terenie Słowiańszczyzny (i nie tylko) powszechna. Z kolei niedź­ wiedź budzący się wiosną z zimowego snu, który przez swą — jak to określił Moszyński — czystość chroni przed złem, jest również kojarzo­ ny ze słońcem . Zmieniają się więc symbole towarzyszące tańcowi, denotujące jednak tę samą treść: czystość, zabezpieczenie, moc witalna. Taniec ,,na urodzaj" wykonywany na dachu domu nawiązuje do tej wypowiedzi w inny sposób. Pierwszorzędną rolę odgrywa w nim sym­ bolika c e n t r u m i g ó r y k o s m i c z n e j . Dom, zgodnie ze znanymi na ten temat ustaleniami, to kardynalny punkt świata; jego środek a jed­ nocześnie odwzorowanie. 37 „Uważano, że domy mieszkalne znajdują się w istocie w środku świata — stwierdza Eliade — i na mikroskalę odtwarzają wszechświat. Inaczej mówiąc, czło­ wiek społeczeństw tradycyjnych był w stanie żyć jedynie w obszarze otwartym k u górze, w którym było symbolicznie zapewnione przerwanie poziomów i gdzie obrzę­ d ó w umożliwiona była łączność z t a m t y m ś w i a t e m , ze światem transcen­ dentnym" . № Człowiek, o k t ó r y m mówi Eliade, z reguły dążył do sytuowania po­ dejmowanych działań obrzędowych właśnie w owym punkcie centralnym i w wypadku omawianego t u tańca postępuje podobnie. Zbędne są wów­ czas symbole „dopowiadające" treść działania, jego bowiem pełny sens zawarty jest w symbolice miejsca. Natomiast kobiety tańczące w karcz­ mie — czyli na terenie swojego rodzaju „ziemi niczyjej" — kreują cen­ trum ruchem tanecznym przebiegającym po obwodzie koła i jednoczącym przeciwstawne kierunki w kategorii pełni. Każda z sygnalizowanych tu zmian w obsadzie wykonawczej tańca czy miejscu jego wykonania, każdy nowy element znaczący decyduje o występowaniu — w poszczególnych wersjach tańca — indywidualnych różnic w szeregu symbolicznych konotacji składających się na jego zna­ czenie. Pomimo to we wszystkich wersjach niezmienny pozostaje zwią­ zek semazjologiczny łączący ruch taneczny (lub jego element) z uro­ dzajem. Ujawniona t u prawidłowość odzwierciedla zasadę wymienialności form-oznaczników przy stałym związku łączącym symbol ze znacze- ю Kojarzony w ten sposób właśnie ze względu na sen zimowy. Porównaj uwagi na temat święta obchodzonego na Białorusi w przeddzień Zwiastowania Najświętszej Marii Pannie, zwanego kamajezica i poświęconego niedźwiedziowi, oraz obchodów z terenu Bułgarii odbywających się 30 listopada, M o s z y ń s k i , op. cit, t. 2, cz. 1, s. 575-576, ** M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 78. �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 79 39 n i e m . Formy-oznaczniki są pochodnymi realizacji szczegółowych, sta­ nowią efekt wyboru dokonanego ze zbioru symbolicznych odwołań, jakimi dysponuje kultura określonej grupy ludzkiej. Związek semazjologiczny natomiast jest podstawą, wedle której dokonywane są wszelkie wybory. Innymi słowy, symboliczny związek tańca z urodzajem decyduje 0 tym, że z zasobu wszelkich możliwych oznaczników selekcjonowane są te, które z nim korespondują. Przekonujemy się zarazem, że obok ruchu i jego składowych oraz określających go determinantów czasowych i przestrzennych, elementami znaczącymi (a nie tylko elementami ruchu znaczącego) w tańcu są także jego wykonawcy, sytuacja i miejsce, w jakim jest wykonywany, kostium 1 rekwizyty towarzyszące mu, a także słowo i akompaniament muzyczny. Czynnikiem decydującym o pełnieniu przez nie roli znaków jest k u l t u ­ ra — właściwy jej system wartości, mechanizm funkcjonowania i arche­ typy kierujące myśleniem jej członków. W jej kontekście i zgodnie z nią każdy z wymienionych elementów nabiera znaczenia. Forma-oznacznik (forma ruchu tanecznego i jej elementy) wypełniane są syntetyczną treś­ cią zbitek konotacji i denotacji powstałych na mocy odwołań do różnych płaszczyzn interpretacji. To dopiero decyduje o możliwości reprezento­ wania przez nie całych zespołów znaczeń. Proces wypełniania znaku znaczeniem nie odbywa się w pustce psy­ chologicznej. Podobnie jak nie do pomyślenia jest ich realizacja w oder­ waniu od kultury, tak nie jest też ona możliwa bez udziału człowieka. Zagadnieniu temu poświęcam ostatni punkt prowadzonych rozważań. 4. CZŁOWIEK W P R O C E S I E P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O Warunkiem realizacji wszelkich procesów komunikowania jest obec­ ność tego, kto pewną informację przekazuje — nadawcy, oraz tego, kto ją odbiera — odbiorcy. Człowiek informację przekazujący może czynić to świadomie (intencjonalnie) lub nieświadomie (nieintencjonalnie). W t y m pierwszym przypadku przekaz jest zawsze celowy, skierowany do kon­ kretnego bądź potencjalnego adresata. W drugim tak rozumiana celo­ wość ulega zatarciu. Należy podkreślić, że niezależnie od pobudek na­ dawcy w t y m samym komunikacie realizowany być może jednocześnie przekaz jednego i drugiego rodzaju . W tańcach ze skokami „na len", „na konopie", opisami których dysponowałam, przekaz świadomy ogra­ niczony był właściwie do samego skoku, który znaczyć miał: „niech len (konopie) urośnie tak wysoko, jak skaczę", „skaczę po to, żeby len (ko40 8 S U . E с o, Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 53 n. Jest to cecha wszelkich s y s t e m ó w komunikowania. Porównaj: J . L o t m a n, B. U s p i e n s k i , O semiotycznym mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 147-170. 4 0 �80 JOLANTA KOWALSKA nopie) urósł jak najwyżej". Przeprowadzona w poprzedniej części anali­ za dotyczyła natomiast przekazu nieintencjonalnego. Komunikat zawarty w tańcu wypowiadany jest przez tańczącego w je­ go własnym imieniu lub tych, których reprezentuje. W sytuacji skraj­ nej jest on, jak to określa Ikegami location at which dance event hap­ pens , przy czym możliwe są dwa warianty takiej sytuacji. Pierwszy ma miejsce wówczas, gdy tańczący gra rolę operującego znakami podmiotu zdarzeń. Drugi związany jest z wszelkiego rodzaju tańcami transowymi, a precyzując — z fazą possession , kiedy tańczący staje się w istocie przedmiotem, którym operuje siła wyższa. Odbiorcą treści staje się w pierwszym rzędzie sam tańczący. „Upoje­ nie tańcem" jest właśnie rezultatem odbioru nie tyle treści w ścisłym tego słowa znaczeniu, co harmonii ruchów, przyjemności z niej wynika­ jącej, pewnych doznań estetycznych, które stają się' udziałem tańczące­ go (porównaj uwagi ná temat czystego tańca w rozumieniu Natya Sastra). Zarazem, kiedy treść tańca zawierana jest w nim intencjonalnie, świa­ domość tańczącego kontrolująca proces emisji znaków, rejestruje je, a za­ tem i odbiera. Z kolei odbiorcą tańca staje się jego współuczestnik, t j . wykonawca, a także uczestnik bierny, świadomy jednak celu działań tanecznych oraz sensu emitowanych znaków dzięki znajomości kodu. Dalej, odbiorcą tre­ ści zawartych w tańcu jest „widz z definicji", znający lub nie znający kodu, jakim posługuje się tańczący. A wreszcie moce, do których i wo­ bec których się tańczy — adresaci spoza ludzkiego kręgu, bóstwa, siły przyrody. Ta kategoria odbiorców komunikatu tanecznego stanowi ele­ ment implicite tańców obrzędowych. Taniec „na len", „na konopie" kie­ rowany jest właściwie do nich, w mniejszym stopniu do członków włas­ nej społeczności, do ludzi w ogóle, jakkolwiek przez nich właśnie dekodyfikowana jest jego treść. Proces odczytu treści zawartych w tańcu jest skomplikowany ze względu na szereg przyczyn. Po pierwsze, obok kodu ruchowego współ­ działają w przekazie dwa (lub więcej) inne kody, w samym zaś kodzie r u ­ chowym łączą się kody kinezyki i proksemiki . Po wtóre, znaczenie 41 42 43 4 1 „Miejsce, w którym taniec się dzieje", Y . Ikegami, głos w dyskusji na temat artykułu: J . L . H a n n a . Movements toward Understanding Humans thought. The Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", vol. 20: 1979, no 2, s. 327. Possession — czyli zawładnięcie. Porównaj na ten temat: M. E l i a d e , Sha­ manism, Archaic techniques of Ecstasy, Princeton 1974 (pierwodruk: Le Chamansime et les techniques archaiques de I'extase, Paryż 1951); N. E p t i n, Trances, L o n ­ don 1967; I . M. L e w i s , Ecstatic Religion. An Anthropological Study of Spirit pos­ session and Shamans, Penguin Books, London 1981; t e j ż e : Spirit Possession and Deprivation cults, „Man", vol. 1: 1966, no 3, s. 307-329. Kinezyka bada język gestu i ruchu, proksemika — relacji czasowych i prze­ strzennych w procesie porozumiewania się. P o r ó w n a j : E c o , op. cit., s. 334-345; E . H a l l , Ukryty wymiar, Warszawa 1978; P. G u i r a u d , Semiología, Warszawa 4 2 4 8 �ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 81 gestów i ruchów jest zróżnicowane w zależności od kultury, w jakiej funkcjonują. Nawet znaki zdawałoby się tak uniwersalne, jak skinienie głową na „tak" i ruch głową w płaszczyźnie horyzontalnej na „nie", są kulturowo względne . Po trzecie, o czym była mowa wcześniej, znacze­ nie znaku tanecznego jest najczęściej zbitką treści, nie zawsze przy tym w pełni uświadamianą przez tańczącego. W sytuacji, gdy odbiór kształtowany jest przez inny system pojęć, niż ten, na którego podstawie budowany był komunikat, mamy do czynienia ze zjawiskiem wariantywności semantyki znaku. Jakkolwiek nie blokuje to procesu dekodyfikacji, zakłóca jednak odpowiedniość treści nadanej i ode­ branej. Kolberg na przykład, wielokrotnie prezentując opisy tańca na urodzaj lnu i konopi, nie omieszkał zastrzec się, że interpretacja Infor­ matorów wiążących jego wykonanie z realnym skutkiem jest rezulta­ tem zabobonu. Podobnie, znany nam jedynie z inicjału autor szkicu Znad Bugu dostrzega przede wszystkim śmieszne strony tego działa­ nia . Odautorskie wypowiedzi o podobnym charakterze są częste w opi­ sach tańców ludowych, dokonywanych przez reprezentantów warstw elitarnych, oraz tańców społeczeństw plemiennych, pozostawionych przez wielu europejskich podróżników i badaczy obcych kultur. Są one w y ­ razem reakcji na odmienność (doznanie której wiąże się niejednokrotnie z przeżyciem swoistego szoku estetycznego) i próbą racjonalizacji bądź dystansowania się wobec zachowań obcych własnej konwencji kulturo­ wej piszącego . Zakłócenia podobne towarzyszyły nie tylko odbiorowi z zewnątrz. Po­ zostając przy przykładzie tańca na urodzaj lnu i konopi, w jednym z po­ znańskich tomów dzieł Oskara Kolberga zarejestrowany został interesu­ jący fakt. Jakkolwiek taniec ten był tam wykonywany, to jednak nie bio­ rący w nim udziafu mężczyźni wypowiadali się o nim w sposób pejora­ tywny, wyrażając wątpliwość co do realnej skuteczności podejmowane­ go przez kobiety działania symbolicznego . Owa postawa dystansu, pew­ nej pogardy i wątpienia, jest sygnałem zacierania się jego sensu. 44 45 46 47 1974, s. 104-106; M. O. W a t s o n , Symbolic and Expressive Uses oj Space: and In­ troduction to Proxemic Behavior, „Current Topics in Anthropology", vol. 4: 1972, mod 20, s. 1-18; E . H a l l , Proxemics — the study of man's spatial relations, fw:] Man's Image in Medicine and Anthropology, New York 1963; t e n ż e : Proxemics, „Current Anthropology", vol. 9: 1968, s. 83-108. Na temat kinezyki: R. L . B i r d w h is t e 11, Introduction to kinesics, Louisville 1954; t e n ż e , Kinesics and Context, Philadelphia 1970. E c o , op. cit., s. 371. « Z. S t., op. cit, s. 29. Kwestii tej, podobnie jak wielu innym, tu jedynie sygnalizowanym, p o ś w i ę ­ cam u w a g ę w bardziej szczegółowych rozważaniach, o których w s p o m i n a ł a m w przepisie „x". Publikacja ich spodziewana jest w okresie późniejszym. Mężczyźni o całości działań obrzędowych i związanym z nimi tańcu m ó ­ wili „babskie pierdoły". Z a : K o l b e r g , DWOK, t. 9: Poznańskie, s. 127. 4 4 4 4 4 7 ( — Etnografia Polska 29/2 �82 JOLANTA KOWALSKA Związek łączący nadawcę z odbiorcą treści komunikowanych za po­ średnictwem tańca nawiązywany jest na podstawie kodu. W uzależnieniu od stopnia, w jakim kod jest znany obydwu stronom uczestniczącym w procesie komunikowania, a także od jego aktualności i ścisłości, po­ wstają różne łączące ich relacje. Zakładam istnienie szeregu wariantów procesu przekazu treści, w którym pośredniczy taniec, zależnych od trzech jego elementów składowych: 1) nadawcy świadomie lub nieświadomie posługującego się formami w roli znaków; 2) kodu znanego lub nie­ znanego bądź też znanego jedynie częściowo; 3) odbiorcy interpretujące­ go formy-oznaczniki zgodnie lub niezgodnie z konwencją przyjętą przez nadawcę . W rozważaniach zawartych w t y m artykule starałam się zaprezento­ wać interesujące mnie zjawisko — taniec spełniający w kulturze funk­ cję komunikacyjną — ze względu na cechy immanentne predystynujące go do pełnienia tej roli. Pokusiłam się wobec tego o próbę odtworzenia procesu powstawania tańca: poczynając od rudymentu — ruchu — po­ przez kolejne etapy jego organizacji w taniec, do analizy wariantów kon­ kretnego tekstu tanecznego. Powstał w ten sposób „dynamiczny" obraz tańca odsłaniający zarazem złożoność jego struktury formalnej, symboli­ k i , a następnie wielopoziomowość możliwości interpretacyjnych. 48 Jolanta Kowalska T H E MEANS AND MECHANISM OF T H E COMMUNICATION IN T H E DANCE Summary The paper contains some reflections upon dance, in which the author continues her interests in the role of dance as a means of communication and transmission of cultural information. She aims to present the dance with its immanent attributes predestinating it for its communicative role in culture. She tries to trace back the process of the formation of dance beginning with its rudiments-the single motion, passing through the succesive stages of its organization into a dance, ending with the analysis of a particular dance-so-called „The dance for the crop". She deals with following problems: the elements and form of dance motions and the dance as a whole, dance and the sign and the human individual in the process of dance communication. She created thus a dynamic image of dance showing the complexity of its formal structure, its symbolism and, next, the possibilities of its interpretation on many different levels. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek 1 8 Kowalska, Taniec jako..., s. 190. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58c331fadc9a37dcd3c737dc203b7bfc.pdf eda90029f3a5671028ae9581eae12b9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1572 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1454 Title A name given to the resource Taniec Eurynome / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.53-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I I JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa TANIEC EURYNOME 1 Mitologia Grecji zawiera jeden z piękniejszych obrazów stworzenia świa­ ta w tańcu, przy współudziale ruchu. W pelazgijskiej warstwie wierzeń zachował się przekaz o Eurynome „bogini wszechrzeczy", która tańcząc samotnie na falach praoceanu oddzieliła wody i sklepienie niebios. W ślad za tańczącą boginią ciągnął wiatr. Eurynome roztarła go w dłoniach i sworzyła węża Oriona. Połączyła się z nim a owocem ich związku było jajo, które zniosła przybrawszy postać gołębicy. Z jaja ogrzanego splotami Ofiona, aż pękło na dwie części, wysypały się „dzieci Eurynome": „wszystko co istnieje: Słońce, Księżyc, Planety, Gwiazdy, Ziemia ze swymi górami i rzekami, drzewami, ziołami i istotami żyjącymi" (Graves 1992, s. 41). Ten sugestywny obraz skłaniał do podjęcia próby znalezienia jego od­ powiedników, może równie interesujących. Analiza licznych przekazów mi­ tologicznych mówiących o czasach prapoczątku potwierdziła, że motyw tworzenia świata w tańcu, bądź przy jego współudziale, jest elementem mitów kreacyjnych wielu ludów świata. Na nich też koncentruję się w tym artykule, jakkolwiek uwzględniam także inne wersje zdarzeń, które miały rozegrać się u zarania dziejów. Są to mity, w których czynikiem sprawczym tworzenia jest ruch, zwłaszcza wszelkie odmiany ruchu obrotowego. Jest sprawą oczywistą, że nie omawiam wszystkich istniejących przekazów mito­ logicznych tego rodzaju. Starałam się jednak zgromadzić reprezentatywne dane oddające istotę i najważniejsze aspekty zagadnienia. Obok mitu pelazgijskiego najważniejszy dla całości mych badań był i jest casus mitycznego tańca kreacyjnego Śiwy-Nataradży, pochodzący z kultury Indii. Duże znaczenie miał dla mnie sposób pojmowania tańca w tej kul­ turze, określanego wprost jako , język bogów" i stanowiącgo środek spra­ wowania gesta dei (Swarup 1968, s. 174; Bhavnani 1970, s. 4-13). W fakcie iż taniec jest zjawiskiem ruchowym, mają swe źródło określone tendencje klasyfikowania go, przypisywane mu właściwości i funkcje. Ruch 1 Początki moich zainteresowań tańcem i ruchem w mitach kreacyjnych anonsował artykuł opublikowany w roku 1991. Zagadnienia prezentowane w obecnym weszły do książki Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach (Kowalska 1995). �54 JOLANTA KOWALSKA o szczególnych parametrach rytmicznych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dlatego też zapewne podstawowe role pełnione przez taniec w mitach interesującej mnie kategorii mogłam wyróżnić przy okazji rozważań poświęconych symbolice ruchu i bezruchu (Kowalska 1991, s. 6 1 - 69). Ruch - tworzywo i ów jedyny materialny wyraz tańca powszechnie asocjowany jest z życiem, w sensie symbolu i atrybutu życia, podczas gdy bezruch jest symbolem i atrybutem śmierci. Są to treści uniwer­ salne. Bezpośrednie ich odwzrowanie zawarte jest w mitach kreacyjnych, w których taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora czy pierwotna wibraq'a materii stanowiły czynnik sprawczy aktu twórczego. W dalszej kolejności są to mity, w których ruch, bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie mity przypisujące ruchowi i tańcowi rolę samoistnych aktów tworzenia. 1. W I B R A C J A - D R G N I E N I E - R U C H : C Z Y N N I K S P R A W C Z Y T W O R Z E N I A „Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pierwszy taneczny ruch, drgnienie przenika materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy materia zaczyna tańczyć, układa się w łuk aureoH otaczającej jego postać" (Coomaraswamy 1918, s. 58). Przytoczony cytat oddaje istotę pierwszego z podstawowych dla nas zagadnień - r u c h u i n i c j a l n e g o , stojącego u początku kreacji. Oto bowiem drgnienie Mahadevy, dotychczas doskonale nieruchomego, pogrążonego w medytacji, ukonkretnia się w ruch i prze­ kształca w taniec. Drgnienie to ożywia materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna ma swe podstawy w koncepcji zamiera­ nia i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy (Coomaraswamy 1918, s. 56-66; Dowson 1978, s. 56). Brahma, pierwszy z trójcy bogów hinduizmu miał narodzić się z jaja kosmicznego (lotosu). Stworzył on świat zniszczony ognistym kataklizmem przed nadejściem pierwszej Nocy, a na­ stępnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolejnego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi „zwinięcie" świata, swojego rodzaju autoanihilaq'a, powrót do pierwotnego jaja kos­ micznego, z którego wszystko wzięło początek. Tym, któremu przypada rola boskiego tancerza-kreatora, jest w hindui­ stycznej trójcy Siwa, nazywany Nataradżą - Panem Tańca. Do jego atrybu2 2 Drugim z kolei jest Wisznu kojarzony ze słońcem, światłem, ogniem a także z wodą. „Przenikający" opiekun życia. Jego odpowiednikiem w Wedach ma być Indra. Trzecim jest Siwa, niszczycie] zła, w swym aspekcie niszczycielskim kojarzony z wedyjskim Rudrą, niekiedy z Agni. Z drugiej strony Siwa jest kreatorem egzystencji wyzwolonej z ułudy życia ziemskiego, oraz dobra w sensie prawdziwej wiedzy (Dowson 1978, s. 123-127, 296- 300). �55 TANIEC EURYNOME 3 tów należą trzy rodzaje tańca: niszczący, kontemplacyjny i twórczy . Zda­ niem Coomaraswamy najważniejszym zadaniem wszystkich tańców Siwy jest „przejawienie się pierwotnej mocy twórczej w rytmie" (Coomaraswamy 1918, s. 59). Powiada on: „Pan nasz, Wielki Tancerz, jak ciepło ukryte w drewnie, przenika swą mocą materię i umysł i rzuca je w taneczny ruch [...] Siwa tańczy bo jest to nieodłącznym atrybutem jego natury, każdy jego gest jest przyrodzony, samobytny, wypływa z jego istoty [...] jest spontaniczny i bezcelowy bowiem istota jego jest ponad dziedziną wszelkich celowości" (Coomaraswamy 1918, s. 59). A więc wibracja materii zrodzona z rytmu miałaby inicjować akt stworzenia, być tym co Lukian z Samosate nazywa „pierwszym początkiem" (Lukian 1951, s. 15). Sięgając po dawniejszą warstwę wierzeń ludów Indii czerpać możemy z bogactwa tekstów Rigwedy, najstarszego piśmiennego zabytku indoaryjskiego*. Oto, jak zdarzenia, które rozegrały się u zarania dziejów, przestawia hymn Początek rzeczy: „Niebyt nie istniał wtedy, ani byt nie istniał, Nie było też przestworza i nieba u góry, Co było w ruchu, w czyjej opiece? Czym były wody, otchłanie głębokie? Była ciemność, ciemnością od początku okryte Wszystko było jednym bez cech oceanem, Zarodek bytu w pustkowiu zawarty Stał się tym jednym mocą swego żaru. Śmierć nie istniała wówczas, ani nieśmiertelność, Pomiędzy dniem a nocą nie było rozłamu, Przez własną moc to jedno bez tchu oddychało I nic innego nigdzie poza nim nie było. Lecz oto żądza powstała z początku, Stając się myśli najpierwszym wysiewem, Związek bytu z niebytem wysiłkiem rozumu Znaleźli wieszczowie, w swym sercu szukając. 3 Pierwszy z tańców Siwy tandawa - napawający grozą, wykonywany jest przez Śiwę w postaci Bhairawy (Straszliwego) i jego okrutną małżonkę Kali-Bhairavi, na płonącej ziemi. Siwa niszczy w nim „kajdany, które przykuwają dusze istnień ludzkich do świata iluzji" (Bhavnani 1970, s. 5). Drugi tańczy sam Siwa pełniący rolę boskiego jogina (taniec ten nie posiada nazwy). Otoczony jest przez chór bogów towarzyszących mu śpiewem i grą na instrumentach. Tańczy na szczycie Złotej Góry, o zmierzchu, w obliczu Macierzy Trzech Światów. Za pośrednictwem tego tańca wyzwala z ułudy, wypełniając ludzkie umysły spokojem samopoznania, prowadzącym do wyrzeczenia się siebie i zlania duszy indywidualnej z duszą wszechświata. Trzecim jest prezentowany w tekście taniec nadanta (Coomaraswamy 1964, s. 143-144; Bhavnani 1970, s. 5-6). Rigweda (Rygwedd) - wiedza hymnów (pieśni). Jest to pierwsza część Wed obejmująca 1028 utworów o treści religijnej, filozoficznej i historycznej. Pochodzi prawdopodobnie z dru­ giej połowy I I tysiąclecia p.n.e. W mojej pracy korzystam z polskiego wydania hymnów w tłumaczeniu z sanskrytu Franciszka Michalskiego. 4 �56 JOLANTA KOWALSKA Na wskroś przenika promień ich poznania Czy była ona w górze, czy była też w dole? Byli dawcy zarodków, były sił potęgi, Różnorodność w dole, u góry dążenie. Ale kto wie to wszystko, kto mógłby powiedzieć, Skąd się zrodziła, skąd jest ta wysnowa, Bogowie się zjawili, gdy świat się wyłonił, A więc kto może wiedzieć, skąd wszystko powstało? Jak się zrodziła ta wysnowa bytów, Czy kto ją zdziałał, czy też nikt nie zdziałał Ten co na ziemię patrzy z najwyższego nieba, Ten może wie o tym, a może też nie wie?" (Hymny Rigwedy 1971, s. 126-127). Rys zdarzeń czasów prapoczątku, zawarty w tym tekście, naszkicowany został z umiarem godnym sumiennego dziejopisa nie,mówiącego o sprawach, których nie jest pewien. Dowiadujemy się zatem jedynie, że w oceanie bez cech, który nie był bytem ani niebytem, istniał zarodek wszechrzeczy, który wyodręb­ nił się zeń mocą swego żaru. Z zarodka poczęła się żądza, która dała impuls m y ś l i , a wówczas możliwą stała się transformacja owej pierwotnej nieokreślo­ ności i jej kategoryzacja na byt i niebyt. Żar, żądza (pragnienie) i myśl są tu pewnymi stadiami toczącego się procesu, a także warunkami, powstania tego, co w hymnie określone zostało jako „wysnowa bytów". Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w doktrynie hinduizmu, ożywiające martwą materię, jak też „wysiłek rozumu" wiesz­ czów w przytoczonym hymnie Rigwedy, odnajdujących w swych sercach związek bytu z niebytem i wyzwalających przenikliwy promień poznania, mają ścisły związek z intelektem, myślą, wolą kreatora. Przywodzi to na myśl refleksję Oskara Miłosza, że „Rytm jest najwyższym wyrazem tego, co nazywamy myślą, czyli konstatacją i miłością ruchu" (Miłosz 1984, s. 32). Pragnienie (żądza) i myśl występujące w funkcji potencji ruchu nie są wyłączną specjalnością wierzeń zarejestrowanych na obszarze Indii, wystę­ pują w wielu innych przekazach mitologicznych. Wyjąwszy biblijną formułę: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo", szczególnie klarowny wariant tworzenia myślą zawarty jest w staroegipskim micie hehopolitańskim. Przytaczam go tu we fragmencie, w wersji uznanej przez specjalistów za najpełniejszą, a pochodzącą z papirusu Bremmer-Rhind. „Po stworzeniu samego siebie Pan wszechświata powiedział: - Ja stworzyłem siebie pod postacią Chepri . Ja sprawiłem, że zaistniały byty, stworzyłem siebie a potem wszystkie istnienia. Liczne egzystencje wyszły 5 s Chepri (Chepry) - Ten-Który-Się-Staje, bóg Starożytnego Egiptu, z którym utożsamiane było słońce, wyobrażany pod postacią skarabeusza, bądź człowieka z głowwą skarabeusza (Bonnet 1952, s. 134; Niwiński 1992, s. 37; Lipińska, Marciniak 1986, s. 18-23; Pomorska 1974, s. 26). �57 TANIEC EURYNOME z moich ust. Nie było nieba, nie było ziemi. Nie wynurzyły się jeszcze brzegi, nie było żmij. Ja ulepiłem je z Nun, ze stanu bezwładności, bo nie było miejsca, na któym mógłbym stanąć. Sercem moim uczyniłem czary, p o ­ w z i ą ł e m z a m i a r i zrobiłem wszystkie stworzenia. Jeszcze nie wyplułem Szu, nie wyrzygałem Tefnut. Nie było nikogo, kto tworzyłby ze mną, ja p l a n o w a ł e m świat sam" (Pomorska 1974, s. 28; podkr. JK) . W Egipcie Starożytnym uważano, że siedliskiem inteligencji jest serce, dlatego Re do­ konując aktu stworzenia myślą, czyni go sercem. Omawiany tu rodzaj działań kreacyjnych, równie jasno jak w doktrynie heliopolitańskiej, wyłożony został w wierzeniach Indian Wiyot zamieszkujących Kalifornię. Myśl była jedną z dwóch podstawowych form twórczej aktywności demiurga Gatswokwire (Kroeber 1925, s. 119). Również mity innych ludów Ameryki, Zufii i Pima, a także afrykańskich Dogonów i Bambara zawierają ten motyw; te ostatnie prezentuję szerzej w dalszej części artykułu. Pewne elementy koncepcji tworzenia myślą zawierają także niektóre przeka­ zy zarejestrowane na obszarze Polinezji. Wedle mitu kreacyjnego mieszkańców Wysp Towarzystwa, stwórca Ta'aroa zmęczony działaniem i rozgniewany jego nieskutecznością ukrył się we wnętrzu muszli (stanowiącej odpowiednik jaja kosmicznego. Por. Blixen 1987, s. 276, przypis 5). Nad aktywność fizyczną przedłożył tym razem aktywność intelektu (woli), przekształcając muszlę w skałę i piasek, pierwociny ziemi, a własne ciało w części składowe uniwersum (Henry 1968, s. 346-347). Wola bogów jest też czynnikiem sprawczym tworze­ nia w mitach z Wysp Tonga. Za jej przyczyną wypiętrzony miał zostać pierwszy skrawek lądu - Ata (Reitzer 1907, s. 438-448). Do rozważanego tu rodzaju działań demiurgów zaliczyć należy tworze­ nie we śnie. Motyw ten występuje w przekazach Indian Yaruro zamiesz­ kujących równinne obszary Wenezueli. Zarejestrowane zostały dwa jego warianty. W pierwszym stwórczyni Kumani, po wydaniu na świat syna imieniem Haczawa („duch, którego glos słyszymy") miała sen. Śniła w nim 6 6 Doktryna religijna sformułowana w Heliopolis (lunu), nawiększym ośrodku kultu solarnego. Najwyższym bóstwem było słońce czczone pod postaciami Amona, Re i Chepri. Wedle informacji podanych przez Pomorską (1974, s. 26, oraz przypis 2) Atum czczony był jako słońce wieczorne, Chepri jako słońce dnia, Re - słońce poranne. Niwiński (1992, s. 37) mówi o Chepri jako o słońcu porannym. Tekst papirusu z Brehmer-Rind przytoczony przez Mullera (1964, s. 68-69) różni się we fragmentach od tekstu w artykule Pomorskiej. Przytaczam go tu we własnym tłumaczeniu dosłownym słownym z języka angielskiego: „Pan Wszechrzeczy rzekł, gdy ukształtował siebie/ «Ja jestem tym, który powstał jako Chepri./ Gdy ja powstawałem [tworzyłem siebie] nic nie istniało./ Dopiero, gdy ukształtowałem siebie, powstały inne ist­ nienia./ Liczne istnienia wyszły z moich ust./ Niebo jeszcze nie było ukształtowane,/ Ziemia jeszcze nie była ukształtowana,/ Powierzchnia ziemi nie była stworzona/ [Z powodu] gadów, które się tam znajdowały./ Uniosłem się ponad nimi [tam] w otchłani,/ Ponad jej bezwładem./ Gdy nie znalazłem miejsca gdzie mógłbym stanąć,/ Pomyślałem roztropnie w sercu moim,/ Uformowałem [to] w mojej duszy./ Ja uczyniłem (stworzyłem) wszystkie istoty./ Ja sam./ Jeszcze nie wydzieliłem [z siebie] Szu,/ Nie wyplułem Tefnut./ Nikt inny nie powstał, kto by pracował ze mną./ Tworzyłem w swoim sercu»". �58 JOLANTA KOWALSKA panującą wszędzie ciemność, a następnie wschodzące słońce. Rzecz miała miejsce w czasie, gdy dzień i noc nie były jeszcze oddzielone. W dzień póź­ niej (sic!) słońce rzeczywiście wzeszło ponad ziemią po po raz pierwszy. W drugim wariancie tego motywu postacią śniącą stwórczy sen jest menstruująca córka kreatorki. Pada tu stwierdzenie, że sen stał się rzeczywi­ stością ponieważ dziewczyna śnła go w tym szczególnym okresie (Willbert, Simoneau 1990, s. 21-22). By zamknąć omawianą kwestię dodam, że pewną odmianę koncepcji, w których pragnienie i myśl są potencją ruchu inicjalnego, reprezentuje jeden z wątków fińskiego eposu Kalewala. Myślę tu o najdawniejszych losach dziewicy Luonnotar. Zanim przystąpiła do tworzenia świata unosiła się ona przez dziewięć (lub dziewięć dziesiątków) lat na falach praoceanu poświęcając je namysłowi i tęsknocie (Kalewala 1980, s. 12). Aktywność intelektu kreatora wyprzedza więc lub - jak w mitach z Poli­ nezji - zastępuje działanie twórcze. Ten drugi przypadek jest rzadszy. Nato­ miast pragnienie, tęsknota, żądza, sen, a wreszcie myśl, mogą być porów­ nane do antycypacji przyszłych dokonań demiurga. Wróćmy teraz do ruchu i tańca kreacyjnego, których źródłem jest pierwotny impuls. Motyw ten, jak również element swoistego „planowania" działań twórczych zawiera mitologia Dogonów, ludu zamieszkującego tereny Mali w Afryce Zachodniej. W wierzeniach Dogonów decydującą rolę w akcie stworzenia odgrywa w i b r a c j a . Powiedziane jest w nich, że kreator Amma dwukrotnie powoływał świat do istnienia. Próba pierwsza, zakończona niepo­ wodzeniem, wedle przyjętej przeze mnie taksonomii należy do kategorii ruchu stanowiącego samoistny akt kreacji, omawiam ją więc w drugiej części artykułu. Niepomyślny rezultat nie zniechęcił f-T~"\x Ammy, który postanowił podjąć dragą próbę. Tym razem na material, z którego f / i W / i \ \ \ miał powstać świat wybrał ziarna zbóż / / \ \ \ (dęnę) i roślin jadalnych. Najmniejsze I i \ \ \ wśród nich, choć najważniejsze było ziar/ / 1 \ \ no po (Digitaria exilis). W pierwszej fazie ł // \ » \ prac Amma przygotował plan tego, co s' _ I ' f' \ \ \ chciał stworzyć, określany przez Dogonów -' ,*'--Г^ \ 'l J jako „yala (wyobrażenie) jaja Ammy" lub „yala jaja Ammy z 266 znaków". Rozu­ mie się przezeń pierwotny zamysł stwórcy i oddaje w rysunku jak na rye. 1. W środku jaja znajdowała się spirala \ J składająca się z 66 elementów symboli^<k !-— żujących po i inne ziarna. W centrum Rye. 1. Jajo Ammy (Amma talu) - plan P wyobrażały po. Forma stworzenia świata. spirali miała wyrażać fakt, iż po jest żywe Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 96, fig. 15. i stanowi prefigrację ruchu. Wszystkie eleV 1 1 ч \ \y\\S0) •/// N 4 v s i r a U 2 2 m a k i �59 TANIEC EURYNOME menty planu-jaja miały ściśle określoną symbolikę. Nie wchodząc w szczegóły dof j ' dam tu dwie ważne dla nas infomacje. / j \ \ Zespół trzech figur wpisanych w koło, / ' \ \ \ składający się z 128 elementów, generalnie j ¡ I \ \ symbolizować miał nieprzerwany ruch obt i ' * \ rotowy całego yala. Ponadto, 120 elemen' / ^J-—.»^ ^ l tów wyobrażało możhwości przyszłych | I f ^—» | \ przekszałceń jaja Ammy, a pozostałe 8, j ' /J / / ' ~ \ \ I V ) j zlokahzowane w dole okręgu, identyfiko­ wane były z oczami Ammy, zarazem z czterema kardynalnymi punktami prze­ strzeni. Linie składające się na zarys jaja i linie pionowe, biegnące jego środkiem ^ \ i 4?'* (określane przez Dogonów jako obojczyki ——*" Ammy) symbolizowały przyszły rozwój У - - J ° Л* ™? P ° ráu oczu i organizację ludzkich społeczności. ^ J^ ^ Plan zatem był gotowy. Nastąpiło wówczas zdarzenie szczególnej wagi - Amma otworzył oczy. Spowodowało to przemieszczenie elementów permanentnie wirującej spirali. Obróciła się ona w osi pionowej tak, że stała się swym lustrzanym odbiciem; pierwotnie była lewoskrętna a zmieniła się w prawoskrętną zyskując przy tym nowe znaczenie - symbolu przyszłego rozprzestrzenienia się materii i rozwoju wszechświata. Obroty spirali w osi pionowej Dogonowie identyfikowali z wirowaniem kreatora we wnętrzu jaja. Inwersja położenia spirali przyniosła dwie doniosłe zmiany. Nastąpiło przedziurawienie wewnętrznej powłoki ziarna i pęknięcie osłon oczu Ammy. Rozbłysło wówczas światło i pobudziło życie w zarodkach wszystkich rzeczy, które miały być stworzone. Badacze kultury Dogonów, którym zawdzięczamy prezentowane dane (Griaule, Dieterlen 1965) podkreśla­ ją, że w tej fazie świat nadal był potencją istnienia zamkniętą we wnętrzu jaja. Ów stan zawieszenia mógłby trwać w nieskończoność, gdyby nie obec­ ność Ammy, będącego samoistnym ruchem spiralnym, określanym przez Dogonów jako „rozpędzająca się kula". Był on jednocześnie ruchem i jego „emitorem", po, w którym ześrodkowana została boska moc twórcza i tym, który po stworzył - innymi słowy skutkiem i przyczyną. Griaule i Dieterlen zaznaczają, że po jest wyobrażeniem źródeł materii, twórcą i początkiem wszystkiego. Po, jak pęcherzyk powietrza obracało się wypromieniowując cząsteczki materii w działaniu pełnym dźwięku i ruchu, pozostając jednak niewidzialnym i niesłyszalnym. Amma, w i r u j ą c , w y m i e s z a ł i doprowadził do fermentacji elmenty ziarna po. Fermentacja wywołała wibracje, które objawiły się w działaniu określanym jako słowo Ammy. Siedem wibracji (por. ryc. 3 i 4) spowodowa­ ło, że powłoka jaja kosmicznego rozprysła się i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata (Griaule, Dieterlen 1965, s. 95-118). / / x К С 2 J a 0 otwíí 0 s 1 0 3 % 1 7 �60 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 3. Wibracje we wnętrzu jaj Ammy. Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 113, fig. 22. Stadia tworzenia przebiegały tu od immanentnej woli kreatora wyrażonej w yala, przez wirowy ruch Ammy, a właściwie ruch będący Ammą, następ­ nie wibracje fermentującego wnętrza jaja kosmicznego, rozpryśnięcie się jego powłok i rozprzestrzenienie materii, po wirowanie dojrzałego „słowa" de­ miurga. Pragnę zwrócić uwagę na jedno z ostatnich działań Ammy - wymie­ szanie elementów ziarna po, a następnie doprowadzenie do fermentacji uzyskanej w ten sposób homogenicznej materii. Przekonamy się dalej, że zarówno mieszanie i rozcieranie materii (przy czym „mątewką" jest tu sam Amma), występujące we wstępnej fazie kreacji, jak też doprowadzenie owej pierwotnej substancji do fermentacji za pośrednictwem ruchu obrotowego, występują w wielu mitach. Dogonowie nie są jedynym ludem Afryki, którego „księga rodzaju" zaczyna się motywem wibracji i ruchu. Mit kreacyjny bliskich Dogonom Bambara, zarejestrowany przez Germaine Dieterlen (1951) zawiera taką oto koncepcję „pierwszych początków". U zarania dziejów istniała pierwotna Pustka gla, która zawierała moc tworzenia, wieczny wewnętrzny ruch kosmosu i wszystko, co na kosmos się składa. Gla wydała z siebie głos pustki - dźwięk, wibrację - który stał się źródłem dya, odbicia gla i bliźniaczej zasady istnienia. Para gla i dya emanowa­ ła wilgoć zo súmale, z której powstały ciała twarde i błyszczące w tak wielkiej liczbie, że wszystko wokół było nimi wypełnione. Wówczas z glá wzięła początek energia zo nami, która wznosząc się i opadając stworzyła ogień wiatru fye tasuma, ten zaś stopił krystaliczne ciała. Emanacja wilgoci i roztapianie powstających z niej ciał stałych powtórzyły się dwukrotnie. W wyniku tych procesów określone zostały, poczynając od wschodu, cztery kardynalne punkty kosmosu wyznaczające cztery strony świa­ ta. Gdy kosmos został zrelatywizowany, gla i dya skupiły się w sobie by obdarzyć ; elemeny wszechświata duszą; wstrząsnęły nimi aż każdy element znalazł się na właś­ ciwym sobie miejscu. Zwarcie i skupienie gla i dya spowodowało wybuch i wylanie się materii, która rozprzestrzeniła się wibRyc.4. Wibraqe we wnętrzu z i a r n a ^ i A ) & - Wibracja materii zrodziła znaki rzeoraz wibracyjna emanacja Ammy (B). czy jeszcze nie stworzonych, po czym i te Za: Griaule, Dieterlen 1965, s. 115, fig. 23. ostatnie wzięły z niej swój początek. Znaki m c �TANIEC EURYNOME 61 stanęły obok rzeczy i dostosowując się do ruchu gla zaczęły wirować same w sobie i na swoim miejscu (Dieterlen 1951, s. 2-5). Jak widzimy „odwieczny ruch" stanowił tu rodzaj energii wewnętrznej układu pojmowanego przez Bambara jako Pustka. Był jego immanencją i niezbywalną cechą, istniał zawsze. W rezultacie jego przekształceń zaś, powstał świat uporządkowany i funkcjonujący w rytm Pustki gla. W obydwu przedstawionych mitach - Bambara i Dogonów - ruch jest dany jako, odpowiednio, cecha bądź substancja tego, co istnieje przed wszystkim. Dogonowie to pierwotne „coś" personifikują jako kreatora Ammę, koncepcja Bambara jest bardziej abstrakcyjna. Przed powstaniem świata ruch jest zatem możliwością wyzwalaną przez wibrację - głos Pustki w micie Bambara i otwarcie oczu Ammy w wierzeniach Dogonów. W kosmogonii wschodnionigryckiego ludu Fali również występuje ruch inicjalny, różni się on jednak od zaprezentowanego powyżej. Fali wierzą, że na początku wszystkiego, pod kopulaso sklepionym niebem isniały dwa jaja - Żółwia i Ropuchy - poruszające się po okręgu w odmiennych kierunkach. Jajo Żółwia było rodzaju męskiego i poruszało się w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara, sam Żółw zaś (tabunu) był istotą chtoniczną. Jajo Ropuchy było żeńskie i wirowało w prawo, a Ropusze (tąkulgi) przy­ sługiwała kwalifikacja istoty akwatycznej. Żółw i Ropucha nie byli parą prarodziców, lecz każde z nich obdarzone było cechami i kompetencjami pary rodzicielskiej. Jaja wirowały po okręgu aż zderzyły się, a wówczas z pękniętych skorupek wyszły cztery pary zwierząt i dwie rośliny. Niebo oddzieliło się od ziemi, która powstała z rozbitych i wciąż wirujących skoru­ pek jaj. Ziemia była rozchwiana a ułomki skorup nie połączyły się jak należy. Umocnił ją i uporządkował Żółw. Przemierzył on przestrzeń węd­ rując z zachodu na wschód, odnalazł głęboki rów dzielący ziemię na dwie części i nakazał im by się połączyły (Lebeuf 1961, s. 367-375). W przedstawionym micie ruch dwóch jaj poruszających się po okręgu jest stanem poprzedzającym tworzenie, porównywalnym do kontempla­ cyjnego bezruchu Mahadevy, immanentnego wirowania Ammy i istnienia Pustki gla zawierającej w sobie wszelkie możliwości. I jak w przypadku pierwszego z nich kreację inicjowało drgnienie a dwóch kolejnych wibracja, tak tu punktem zerowym jest zderzenie. Obraz ten wyraża jednak tę samą ideę, którą Bambara przedstawili jako kontakt bliźniaczych zasad istnienia glá i dya, w rezultacie którego nastąpiło wylanie się materii. Koncepcja Fali nie jest tak abstrakcyjna jak Bambara czy Dogonów. Ruch ma tu zakorzenienie w kon­ kretnym przedmiocie. Ponadto przestrzeń, w której poruszają się jaja jest już w pewien sposób określona, ma kształt półkuli podobnej do piuski. W micie tym mamy do czynienia z wątkami występującymi w przeka­ zach, w których ruch i taniec są samoistnymi aktami kreacji. Myślę tu o oddzieleniu nieba i ziemi oraz wędrówce kreatora (w tym przypadku Żółwia), której celem ma być uporządkowanie stworzonego świata. Wątki te analizuję dalej, w tej chwili zaś, chciałabym powiedzieć o jeszcze jednym �62 JOLANTA KOWALSKA motywie ruchowym należącym do kategorii ruchu inicjalnego - pocieraniu i rozcieraniu jako czynnościach umożliwiających stworzenie istot żywych. Ludy, w których mitach występuje ta szczególna forma ruchu kreacyjnego są niekiedy dość odległe od siebie w czasie i przestrzeni. W babilońskim eposie Gilgamesz zawarta jest między innymi historia stworzenia herosa Enkidu. Powołano go do życia by poskromił bohatera eposu, samowładnego króla Uruku. Enkidu walczył z nim, a później został jego wiernym towarzyszem. Zanim mogło się to dokonać Anu, bóg w niebiesiech: „wezwał wielką Aruru, boginię świadomą lepienia: «Arara, tyś utworzyła ludzi i zwierzęta, wespoły z chrobrym Mardukiem! Uczyńże podobiznę, we wszyst­ kim Gilgameszowi równą, aby siłę miała jak on: ale niechaj bynajmniej nie będzie zwierzęciem pustyni! W czasie, co ma być jego, niechaj ten siłacz pojawi się w Urak! Do walki z Gilgameszem stanie, a potem niech Urak odetchnie!» To, gdy usłyszy Arara - zaraz w swej m y ś l i u t w o r z y i s t o t ę , jakiej pożądał Anu, bóg niebieski. R ę c e sobie umyje, gliny ułomi i zwilży ją śliną boską, matczyną. I ulepiła Enkidu, stworzyła bohatera, co był ożywion z tchu i krwie bitnego bożyszcza Niniba" (Gilgamesz 1922, s. 8; podkr. JK). Aruru przystępując do wykonania powierzonej sobie misji obmyła ręce. Oznacza to, że oczyściła je a zarazem wykonała gest inicjujący akt tworzenia - potarła dłonią o dłoń. Zauważmy, że tę efektywną, materialną kreację poprzedził zamysł twórczy, jako że zanim uczyniła cokolwiek, Aruru „pomyśla­ ła" Enkidu. Co więcej, z tekstu jednoznacznie wynika, że nie była to pierwsza tego rodzaju praca „biegłej w lepieniu" bogini. Wspólnie z Mardukiem, w analogiczny sposób powołać miała do istnienia ludzi i zwierzęta (por. Langdon 1964, s. 114-115, 236; Thompson 1903, 1928). Ruch polegający już nie na pocieraniu dłoni, lecz na rozcieraniu substancji znajdujemy w cytowanym przeze mnie na wstępie micie pelazgijskim. Euryno­ me roztarła - jak pamiętamy - wiatr ciągnący w ślad za nią, powołując w ten sposób do życia swego partnera, Ofiona (Graves 1992, s. 41; Fox 1964, s. 236). Obydwie te kategorie kreacyjnego ruchu inicjalnego - pocieranie i roz­ cieranie - znajdujemy w mitologii fińskiej, w pieśni o narodzinach piwa. Wkraczamy tu w istniejący i rządzący się określonymi prawami świat bogów i herosów. - W domu pani na Pohjoli trwały przygotowania do uczty weselnej. Piwo jeszcze nie istniało, a cóż to za wesele bez trunku? Pani na PohjoH rozpaczała nie wiedząc co począć, aż tajemnicę piwa zdradził jej „sędziwy chłop co u niej spał za piecem" (Kalewala 1980, s. 276). Zmieszano chmiel, wlano w kamienną kadź źródlaną wodę i uwarzono piwo, lecz płyn był mętny i nie chciał fermentować. A wówczas: 7 7 Pani Pohjoli, Gospodyni Pohjoli - Louhi, Loviatar, Lovetar. Zwana: „stara żona", „wszeteczna pani Pohjoli". Kochanka (żona) Północnego Wiatru rodząca synów ósemkami a córki dziesiątkami (por. analizę tej postaci w: Haavio 1979, s. 422, 425-445). Pohjola - w sensie przestrzennym Kraj Północny. W mitologii „odległa dal Północy", „kraj na skraju", „kraj ciemności" położony „za bramą" (Haavio 1979, s. 441). �TANIEC EURYNOME 63 „Piwowarka Osmotar/ Długo się namyślała. Wybiegła na środek izby,/ Tam gdzie deski podłogi Ze sobą się zbiegają,/ I wydostała wiórek Odheblowany od ławy,/ Który leżał pomiędzy Kamiennymi kadziami. Uniosła wiórek do góry/ I zatańczyła wesoło: «Komu oddam ten wiórek?/ Może dziewczynie młodej? Dam go cudownej Kapio/ Dziewczynie z rodu Kalewy». Na samym środku izby/ Z a w i r o w a ł a w tańcu Lekko jak tylko mogła,/ Uniosła się nad podłogą W powietrze na cały łokieć./ Z powietrza w ręce Kapio Sfrunęła wtedy strużyna,/ Kapio r o z t a r ł a ją w dłoniach, Roztarta mocnymi udami,/ Wtedy prosto z jej kolan Skoczyła złota kuna" {Kalewala 1980, s. 279-290; podkr. J K ) . Martti Haavio przytacza w swym opracowaniu mitologii fińskiej hymn z Paltano, w którym poczynania piwowarek przedstawione zostały w inny sposób: „Osmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia kahja, Potarła ręką o rękę,/Potarła o biódr oboje: Białą wiewiórkę zdziałała [...] Kosmotar, co warzy piwo,/Kapo, która sprawia Kahja, Potarła ręką o rękę,/Jedną rękę drugą rękę, Potarła o biódr oboje: Wyszła kuna złotopierśna" (Haavio 1979, s. 295; podkr. J K ) . Potarcie dłoni o dłoń i obu dłoni o biodra, oraz roztarcie strużyny drewna przez „Kapo, która sprawia kahja" przyniosło w rezultacie powo­ łanie do życia istot mających pomóc w przygotowaniu piwa, zdobyć środek powodujący fermentację brzeczki. Co ważne, w tekście Kalewali rozcieraniu w dłoniach drzazgi (we wcześniejszym fragmencie runa jest to źdźbło słomy, w dalszych strączek żółtej gorczycy) towarzyszy taniec mający w całości, bądź w elementach charakter wirowy. W ostatniej fazie działań, tworząc pszczołę ze strączka żółtej gorczycy, piwowarka „Tańczy dokoła kadzi/ Na jednej tylko nodze/ Zgrabniej niż w dłoni wrzeciono" (Haavio 1979, s. 281). Uważam, że jednoczesna obecność tych form ruchu nie ma charakteru przypadkowego i nie jest jedynie figurą poetycką. W moim przekonaniu pocieranie i rozcieranie wyprzedzające tworzenie, pełnią rolę typologicznych odpowiedników ruchu obrotowego, zwłaszcza zaś jego przypadku szczegól­ nego - mieszania substancji. W znanych mi mitach o stworzeniu zawierających ten rodzaj działania mieszaniu podlegają najczęściej wody praoceanu. Dokonywane to jest w celu wydobycia pożądanych substancji 8 8 Kahja - kwas, piwo. Zob. Haavio 1979:293—294. Kapu - personifikacja substancji powodującej fermentację piwa. W innych wersjach tekstu określana jako Osmotar, Kalewatar (Haavio 1979, s. 288-290). �64 JOLANTA KOWALSKA i przedmiotów lub uzyskania odpowiedniej konsystencji powierzchni ziemi. Od pocierania i rozcierania krok zaledwie do lepienia, motywu częstego i odnoszącego się przede wszystkim do początków rodzaju ludzkiego. Do­ chodzimy do kolejnego zagadnienia ruchu i tańca występujących w charak­ terze samoistnych aktów tworzenia. 2. R U C H I T A N I E C J A K O SAMOISTNE A K T Y K R E A C J I W mitach o stworzeniu świata pochodzących z Indii, poza omówionym wyżej, występują jeszcze dwa inne ważne dla nas wątki kojarzące ruch i taniec z kreacją. W siedemdziesiątym drugim hymnie Rigwedy powiedziane jest, że krąg bogów tańcząc wydobył z oceanu ukryte w jego otchłani słońce. Motyw ten powtarza się następnie w hinduizmie w historii wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych. W pierwszej księdze eposu Mahabharata zawarty jest tekst mitu mówiącego o tym wydarzeniu. - Daw­ nymi czasy, w środku świata znajdowała się góra Mera. Pewnego razu bogowie zgromadzili się na niej by rozważyć jak przygotować napój nie­ śmiertelności. Wisznu doradził Brahmie by nakazał bogom i asurom mącić mleczne morze. Gdy dokonają tego ukaże się amrita a ponadto bogowie zyskają lekarstwa i kosztowności. Brahma skorzystał z rady, ale bogowie, pomimo, że było ich wielu i czynili usilne starania, nie zdołali ruszyć z miej­ sca góry Mandara, stanowiącej wraz z trzema innymi podstawę Mera. Zwrócili się więc o pomoc do Brahmy i Wisznu, a wtedy Brahma zawezwał na pomoc króla węży. Siłacz ten wyrwał z posad górę Mandara wraz z drzewami i zwierzętami znajdującymi się na niej. Bogowie ponieśli ją w bezkres mlecznego oceanu i zabrali się do mącenia jego toni. Przemówił do nich Warana, pan wód, domagając się ułomka góry, gdyż mącenie oceanu sprawiało mu wielką udrękę. Bogowie i asurowie zwrócili się tedy do króla żółwi mieszkającego w oceanie, by uczynił z siebie oparcie dla góry. Uzyskawszy jego zgodę umieścili na nim swą niezwykłą mątewkę po czym opasali ją wężem Wasuki . Bogowie schwyciU wężą za głowę, asurowie za ogon i ciągnąc go na przemian wprawili Mandare w ruch rotacyjny. Z drzew porastających zbocza góry ściekała żywica, z ziół wypływały do morza soki. Zmieszały się one z mlekiem oceanu i mleko przemieniło się w masło. Bogowie i asurowie nadal obracali Mandare sprawiając, że z masła po­ wstały: księżyc, Śri („powodzenie" i personifikacja bogini Śri, małżonki Wisznu), Sura (wódka ryżowa), biały koń, diament Kauksztubha, bóg sztuki 9 10 9 Początkowo bogowie, np. Waruna, następnie w epoce wedyjskiej ich przeciwnicy z racji posiadania mocy magicznej. Zgodnie z późniejszą tradycją asurowie zostali wypędzeni i schro­ nili się w piekle (Dowson 1978, s. 27-28). Wasuki, identyfkowany z Ati Szeszą - tysiącgłowym władcą węży i podziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicznego wymiotuje jadowitym ogniem, który niszczy istnienie (Dowson 1979, s. 291-292, 343). 1 0 �TANIEC EURYNOME 65 Ryc. 5. Mieszanie toni mlecznego oceanu przez bogów asurów. Za: Moor 1897, il. X L I X . lekarskiej Dharrwantari trzymający puchar z amritą, słoń Airawana oraz trucizna Kalakuta. Tę ostatnią, by uchronić świat przed zagładą, połknął Siwa, zyskując przydomek Nilakantha, tj. czarne gardło (The Mahabjarata 1972, I). Inne wersje tego mitu, obszerniejsze i mówiące o wydobyciu więk­ szej liczby dóbr, znajdują się w Wisznu Puranie i Ramajanie. Znany jest on także w Indonezji, z tą jednak różnicą, że w tamtejszym wariancie jako mątewka używana jest sama góra Meru, nie Mandara. Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu za pośrednictwem mącenia jego wód, jako jednego z ważniejszych zdarzeń kosmogonii - za­ warty jest w przekazach mitologicznych kilku innych ludów Azji. Mieszanie �66 JOLANTA KOWALSKA toni praoceanu prowadzi w nich do powstania rudymentów ziemi i elemen­ tów uniwersum. Wedle wierzeń kałmuckich (ojrackich) identyczną rolę jak Madara, speł­ niła w akcie kreacji góra Sumeru. Ona także użyta być miała jako gigantycz­ na mątewka. W przekazach tego ludu rzeczywistość prapoczątku opisywana jest jako ocean nieobjętych wód, ponad którym wznosiła się góra kosmicz­ na. Stworzenie świata było dziełem czterech potężnych bogów: chwyciwszy górę Sumer obracali ją w oceanie powołując w ten sposób do istnienia słońce, księżyc i gwiazdy (Holmberg 1964, s. 346-347). W wierzeniach derbeckich, które przytaczam za Potaninem (1883, s. 191, punkt ż), mieszanie wód mątewką innego rodzaju miało swój udział w stwo­ rzeniu źródeł światła niebieskiego. Gdy nie było jeszcze słońca ani księżyca, ludzie unosili się w prądach powietrza nie znając ciepła promnieni sło­ necznych. Jeden z ludzi zachorował. Posłany został wówczas na ziemię Otucz-gelung, któremu powierzono zadanie znalezienie lekarstwa na jego dolegliwość. Posłany wziął drąg długi na dziesięć tysięcy sążni i jął mieszać nim wody aż po dno oceanu. Wydobył w ten sposób dwa żeńskie bóstwa, które uleciały pod niebiosa. Otucz-gelung kontynuował mieszanie głębin oceanu i wygarnął na powierzchnię dwa tołi, okrągłe lustra z polerowanego metalu, które umieścił na nieboskłonie. Jedno z nich jest słońcem drugie zaś księżycem i od tej pory na ziemi jest już jasno. Z przytoczonego tekstu nie wynika, że chory człowiek wyzdrowiał, jakkolwiek jego do­ legliwość była pretekstem posłania na ziemię Otucz-Gelunga. Dowiadujemy się natomiast, że w sposób zasadniczy zmieniona została rzeczywistość, w której bytowali owi pierwsi ludzie. W mitologii Japonii, zgodnie z Kojiki, czyli księgą dawnych wydarzeń , mącenie wód przyniosło w rezultacie powstanie twardej powierzchni ziemi, bowiem u zarania dziejów: 11 „...ziemia jeszcze nie okrzepła i na podobieństwo pływającego tłuszczu chybotała się niczym meduza" (Kojiki 1986, s. 46) Zadanie ustabiUzowania jej powierzone zostało parze duchów o imio­ nach Duch Uśmierzający Szlachetne Łono i Duch Wzburzający Szlachetne Łono, uważanym za prawzór pierwszego małżeństwa. A oto jak rzecz się dokonała: „Zwróciły się teraz wszystkie duchy nieba świętymi słowy do Ducha Uśmierzającego Szlachetne Łono i do Ducha Wzburzającego Szlachetne Łono, dwu prześwietnych osób, i rzekły: Doprowadźcie do ładu tę rozchybotaną ziemię 1 1 Korzystam z polskiego tłumaczenia i opracowania Kojiki przez Wiesława Kotańskiego. �TANIEC EURYNOME 67 i sprawcie by stwardniała. Wręczono im potem bezcenną niebiańską włócznię, oddając w ich ręce całą sprawę. Wstąpiła tedy dwójca duchów na most unoszący się na niebie, a sięgnąwszy bezcenną włócznią w wody oceanu zamieszała nią, aż rozległ się chlupot bełtania, i podniosła ją ku górze. Natenczas z grotu włóczni spłynął gąszcz iłu, który się gromadził w wodzie i nawarstwiał tworząc wyspę. Jest to wyspa Onogoro. Zstąpiwszy z niebios na tę wyspę upatrzyły sobie duchy odpowiednie miejsce i postawiły tu słup niebiański, a potem zbudowały dwór przestronny" (Tamże, s. 47-48). Prarodzicie, po ukonstytuowaniu swej siedziby, postanowili połączyć się by zrodzić nowe obszary ziemi: „Rzekł na to prześwietny Duch Uśmierzający Szlachetne Łono: W takim razie obejdźmy ten słup niebiański, ja w jedną, ty w drugą stronę, a gdy się spotkamy, połączymy się jako mąż i niewiasta. Umawiając się w ten sposób rzekł nadto: T y obchodź z prawej strony, ja obejdę z lewej, i znajdę się naprzeciw ciebie" (Tamże, s. 48). Obchodzenie odbyło się dwukrotnie. Pierwsza próba połączenia się nie­ biańskiego małżeństwa była nieudana i przyniosła potomstwo, z którego rodzice nie byli zadowoleni (pierwsze było „miękkie jak pijawka", drugie „wyspą z piany"). Zasięgnęli rady pozostałych duchów a ci orzekli, że przyczyną niepowodzenia była niewłaściwa kolejność wypowiedzi prarodziców po obejściu niebiańskiego słupa bowiem pierwsza odezwała się kobieta. Powtórzono więc rytuał zważając by tym razem pierwsze słowo należało do mężczyzny, po czym prarodzice dali życie licznemu potomstwu - ziemiom (tj. wyspom), a następnie także duchom. Należy podkreślić, że w przedstawionym tekście mamy po raz pierwszy do czynienia z formułą ważną dla całości prowadzonej tu analizy. Oto, w pierwszej jego części relacjonowane jest twórcze działanie pary duchów - m ą c e n i e w ó d p r a o c e a n u „bezcenną włócznią", które w drugiej części, po zstąpieniu duchów na ustabilizowaną już ziemię, przybiera formę o k r ą ż a n i a niebiańskiego słupa. A zatem: bełtanie wód - tworzy, prowa­ dząc od nieokreśloności do konkretu; wbicie słupa - relatywizuje stworzoną rzeczywistość: ruch wokół owego centrum jest zaś kontynuaq'a aktu tworze­ nia realizowanego tym razem w przestrzeni antropologicznej. Do omawianej kategorii działań przedwiecznych istot posiadających pre­ rogatywy demiurgów, zaliczyć należy także niektóre poczynania bogów i herosów w mitach ludów Polinezji. W mitach tych powtarza się opowieść �68 JOLANTA KOWALSKA o tym, jak to po stworzeniu pier­ wotnego obszaru ziemi (pierwszej wyspy) bogowie pływali łodzią po morzu i wyławiali z jego głębin wy­ spy stanowiące poszczególne archi­ pelagi. Posługiwali się mocnym ha­ kiem, jak przy łowieniu ryb, zanu­ rzali go w toni, obracali i wydoby­ wali na powierzchnię lądy. Repre­ zentatywnym przykładem jest tu mit tongijski, w którym wyróżnić moż­ na trzy etapy kreacji. Pierwszy skra­ wek ziemi - Eua - powstać miał z nieczystości zrzucanych z nieba w morze (wedle opinii Blixen'a jest to motyw częsty w wierzeniach z ob­ szaru Polinezji. Blixen 1987, s. 130). Pierwsza wyspa - Ata - uniesiona została z dna morza wolą bogów. Pozostałe wyspy wyłowione zostały w opisany wyżej sposób przez hero­ sa Maui (Reitzer 1907, s. 438-^148). Rolę pokrewną tej, którą speł­ niają w akcie tworzenia indyjska ЛИВ góra Meru (kałmucka Sumeru) oraz штж drąg derbeckiego Otucz-gelunga, „bezcenna włócznia" bogów japoń­ skich i hak do łowienia ryb bóstw polinezyjskich, odgrywają w pewnej grupie przekazów mechanizmy ro­ tacyjne. Wspomniałam wcześniej, że Amma - demiurg w mitologii Do­ gonów - dwukrotnie podejmował Rye. 6. Mieszanie toni praoceami bezcenną próbę stworzenia świata. Pierwsza, włócznią. zakończona niepowodzeniem, miała Za: Anesaki 1982, rye. V I I . całkowicie odmienny przebieg niż druga, zrelacjonowana w związku z ruchem inicjalnym. Tworząc świat po raz pierwszy Amma posłużył się jako surowcem ziarnem sęnę. Miało ono kształt kurzego jaja i zawierało cztery elementy konstytutywne - wodę, powietrze, ogień i ziemię. Amma umieścił je pomiędzy dwoma kolcami (określanymi jako „obojczyki Ammy") i skonstruował rodzaj turbiny. Za pomocą tej konstrukcji zarodki życia miały zostać rozrzucone we wszechświe­ cie. Tak też stało się, lecz Amma nie był zadowolony z rezultatów swojej pracy. Podczas obrotów „turbiny" element podstawowy - woda - oddzielił się od Щ �69 TANIEC EURYNOME pozostałych i akt kreacji zakończył się nie­ powodzeniem. Dogonowie powiadają, że stało się tak ponieważ ziarno sęnę „nie jest żywe, ani martwe, nie jest ziarnem rośliny ani drze­ wa, ani niczym innym jak tylko wyobrażeniem porażki Ammy" (Griaule, Dieterlen 1965, s. 92; tekst mitu 88-94) Najbardziej chyba klarowny wariant two­ rzenia przy użyciu mechanizmów rotacyjnych reprezentują mity, w których koło garncarskie jest narzędziem pracy bogów. W wierzeniach Starożytnego Egiptu stworzeni mieli być w ten sposób ludzie, przy czym doktryna heliopoli- „ „ „ , „ , . . . , , , . , Ryc. 7. Ptah formujący słonce na tanska przypisuje rolę demiurga baramogłowemu Chnumowi, a koncepcje późniejsze, rodem R ellini 1882-1884. z Memfis, obsadzają w niej Ptaha. Ptahowi ponadto, występującemu w postaci Ptah Tatenen przypisywano stworzenie w analogiczny sposób słońca (Bonnet 1952, s. 617; Niwiński 1992, s. 42) (ryc. 7). Chnum natomiast miał mieć permanentny udział w podtrzymywa­ niu istnienia rodzaju ludzkiego. Posługując się kołem garncarskim lepił on z gliny płody ludzkie i ich dusze, po czym umieszczał je w łonach kobiet (Bonnet 1952, s. 358; Niwiński 1992, s. 66, 297-298). Andrzej Niwiński przytacza historię nadprzyrodzonego poczęcia królowej Hatszepsut. Zawar­ ta jest w niej m.in. kwestia wypowiadana przez Amona, boskiego ojca królowej, jasno precyzująca rolę Chnuma. Amon spłodził Hatszepsut z zie­ mianką, królową Ahmes, przybrawszy postać jej męża, Totmesa I . Udał się następnie do Chnuma i rzekł mu: „Idź, uczyń ją razem z jej ka, ukształtuj ją lepiej niż wszystkich bogów, moją córkę, którą spłodziłem". Chnum od­ powiedział: „Uformuję twoją córkę Hatszepsut, oby żyła w szczęściu i zdro­ wiu. Jej forma będzie wspanialsza niż bogów w jej wielkim dostojeństwie króla Górnego i Dolnego Egiptu" (Niwiński 1992, s. 298). W materiale ilustracyjnym pracy Niwińskiego znalazły się przerysy płaskorzeźb zdobią­ cych ściany świątyni Hatszepsut w Dar el-Bahri. Jedna z nich wyobraża 12 r k o l e Z a : g a r n c a r s k i m 0S 13 1 2 W przytaczanych mitach mieszkańców Wysp Tonga i Dogonów wystąpił wątek siania zarodków ziemi i zarodków życia. Dodam, że w wierzeniach derbeckich łączony on jest z ideą góry kosmicznej Sumer Uła, z której bogowie po zwyciężeniu asurów (sic!) rozrzucilicili piasek pokrywający jej zbocza, dając w ten sposób początek ziemi (Potanin 1883, s. 224). Motyw siania (rozrzucania) ziemi i pommażania w ten sposób odrobiny wydobytej z dna oceanu przez pomocnika (partnera) boga jest elementem kosmogogonii dualistycznych z obszaru Azji i Sło­ wiańszczyzny (por. Tomicki 1978). W wierzeniach z obszaru Starożytnego Egiptu Tatenen (dosł. „Ziemia-Która-Się-Podnosi") oraz jego synonimy: Benben i Wyspa Pożogi, są określeniami cząstki ziemi, która jako pierwsza wyłoniła się nad powierzchnię praoceanu przyjmując formę pagórka (Bonnet 1952, s. 100-101; Niwiński 1992, s. 43). 1 3 �70 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 8. Chnum kształtuje Hatszepsut i jej ka na kole garncarskim. Za: Niwński 1992, ryc. 123. Chnuma w momencie kształtowania przyszłej królowej i jej ka; towarzyszy mu bogini Heket, patronka porodów (ryc. 8). Przedstawiony wyżej wariant tworzenia jest jedynym znanym mi jego przykładem, jakkolwiek rozpowszechnienie motywu lepienia ludzi przez bogów, z gliny lecz już bez użycia koła garncarskiego, pozwala domniemy­ wać, że szczegółowe studia poświęcone temu zagadnieniu umożliwiłoby wykrycie dalszych jego egzemplifikacji. Lepienie ludzi z gliny jest rzeczy­ wiście nieomal uniwersalną koncepcją, co podkreślał Eliade (1988, s. 43). Katalog przekazów zawierających ten motyw byłby bardzo obszerny a składałyby się nań mity z różnych obszarów świata i epok. Spośród znanych mi, od zasadniczego schematu (przygotowanie materiału: gliny, pyłu ziemi itp., a następnie ukształtowanie ciał istot ludzkich) odbiegają interesująco dwie wersje. Rdzenna ludność Australii zamieszkująca obecny stan Wiktoria wierzyła, że mężczyn stworzył Pundjel, kobiety zaś Pallyan, identyfikowany jako brat lub syn Pundjela. Pewnego dnia Pallyan zabawiał się w głębokiej sadzawce uderzając i trzepiąc dłońmi w wodę aż stała się mętna i mulista. Zauważył w końcu, że w głębi rysuje się jakiś kształt. Oddzielił go od dna gałęzią i zobaczył ręce, później dwie głowy a w końcu wydobył na powierzchnię ciała dwóch kobiet. Były to pierwsze kobiety jakie pojawiły się na ziemi, które później zostały żonami mężczyzn stworzonych przez Pundjela (Dixon 1964, s. 274). W opisanych zdarzeniach występują znane już nam motywy bełtania wód i wydobywania na powierzchnię swego rodzaju „produktu" tej czynności. Nowością jest przypadkowość kreacji, stanowiącej wynik zabawy a nie celowego działania twórczego. �TANIEC EURYNOME 71 Dragi mit, o którym chcę powiedzieć, odzwierciedla kosmogoniczne wyobrażenia Indian Ona z Ziemi Ognistej. Powiadają oni, że Kenos - pra­ przodek wszystkich Indian, syn Nieba i Południa - przebywał kiedyś w miej­ scu podmokłym. Wziął grudkę gliny, dodał wody, ulepił istotę płci męskiej i położył ją na ziemi. Następnie w ten sam sposób ulepił istotę płci żeńskiej, położył ją obok poprzedniej, po czym oddalił się. Nocą obie istoty połączyły się i dały życie pierwszemu człowiekowi, który przyszedł na świat jako osobnik w pełni już dojrzały. Później człekokształtne grady ziemi rozdzieliły się i pozostawały jedna obok drugiej, tak jak położył je Kenos. Rzecz powtarzała się noc po nocy i w ten sposób stworzeni zostali przodkowie Indian. Kenos, gdy udał się do krajów północy ulepił identyczne istoty z białej gliny, którą znalazł na brzegu rzeki. Dały one życie przodkom ludzi białych (Jimenez Nuñez 1962, s. 62) . W tym przypadku zwraca uwagę przeniesienie uprawnień twórczych na istoty człekokształtne, ale nieożywio­ ne, określane jako „grudy ziemi". Są one swojego rodzaju ogniwem pośred­ nim: ukonkretnieniem, upostaciowaniem kreacyjnej zdolności ziemi. Prawo­ mocna jest bowiem moim zdaniem interpretacja, że to sama ziemia - za ich pośrednictwem - wydaje ludzi na świat. Kenos w tej sytuacji nie tyle stwo­ rzyłby ludzi, ile wykreował możliwość by ziemia wydała ich ze swego łona. Bardzo interesujące przykłady wierzeń zawierających motyw „otwiera­ nia" możliwości kreacyjnych ziemi przy pomocy ruchu, w tym ruchu obro­ towego, uderzenia a także czynników omówionych wcześniej - myśli, wibracji i słowa - oraz tworzenia za pośrednictwem pierwotnego radymentu ziemi, znajdujemy w mitach pochodzących z Wysp Towarzystwa i Samoa. Wersja samoańska przedstawia się następująco. - W czasach prapoczątku nie istniało nic, tylko Tangaloa unosił się w nieokreślonej przestrzeni. W miejscu, gdzie trwał stworzył płaską skałę. Powiedział do niej - Podziel się! - i tak powstały: nieobjęta płaska skała, płaska skała, która się roz­ szerza, bliźniacza płaska skała atolu koralowego, porowata płaska skała, czerwona lawa wulkaniczna oraz skała wyniosła i jej dzieci. Tangaloa wzniósł się ponad nimi, spojrzał w kierunku zachodu i przemówił do skały. Uderzył ją prawą dłonią a wtedy otworzyła się z prawej strony i urodziła ziemię, pramatkę wszystkich ludzi żyjących pod niebem, oraz morze a ono pokryło swymi wodami płaską skałę, która się rozszerza. Następnie Tan­ galoa obrócił się w prawo i wytrysnęło źródło świeżej wody, by można było z niego czerpać. Ponownie przemówił do płaskiej skały i porodziła niebo. Raz jeszcze przemówił sprawiając, że ze skały wzięły początek: wysoki książę podtrzymujący niebo, bezmiar, dal i palma kokosowa. Tangaloa nie dał skale spocząć, znów do niej przemówił i urodziła istotę płci męskiej (samca) Lua'o i istotę płci żeńskiej (samicę) Luavai, a stwórca przeznaczył im kraj 14 1 + Relację tę cytuję z drogiej ręki bowiem opracowanie Jimeneza Nuneza stanowi kompila­ cję danych pochodzących z prac innych autorów. W tym przypadku zaczerpnął ją z dzieła Alfreda Metraux (1948). �72 JOLANTA KOWALSKA północy. Po raz ostatni przemówił do skały, nakazując jej by podzieliła się i stworzył: mężczyznę Aoalala (chmura, która powstaje), kobietę Ngaonhao-le-tai (puste morze), kolejnego mężczyznę, ducha (Anganga), wnętrze (Loto), pragnienie (Finangalo) oraz wątpliwość (Másalo). Twory Tangaloa unosiły się na morzu, ponieważ nie były umocowane. Stwórca rozkazał skale by duch, pragnienie i wątpliwość przeniknęły się i połączyły w człowieku, obdarzając go w ten sposób inteligencją. Elementy te łącząc się z kamieniem zarodkiem i sercem, stały się mężczyzną - Fatu, a wiążąc się z ziemią, prochem i odpadkami stały się kobietą - Ele'ele (Frazer 1892, s. 164-189). Tangaloa stworzył najpierw zaczątek ziemi a zarazem rezerwuar moż­ liwości i form istnienia. Zaczątek ziemi jest pomnażany a następnie otwie­ rany uderzeniem. Dalsze etapy kreacji realizowane są w sekwencji rozkazów, które demiurg kieruje do skały (mamy tu do czynienia z procesem: wola - zamysł stwórczy - słowo - wibracja), a ta odpowiada wydając z siebie kolejno: elementy uniwersum, kategorie przestrzenne, płeć (fizyczność) i ele­ menty duchowo-intelektualnej istoty człowieka. Z mieszaniny tych ostatnich z odpowiednimi składnikami świata materialnego powstają mężczyzna i ko­ bieta (godne podkreślenia jest subtelne rozróżnienie materialnej i duchowej natury człowieka). Jedyny moment, w którym występuje ruch obrotowy, to akt stworzenia źródła czystej wody. W drugim z mitów, który chcę tu zaprezentować, ruch ten odgrywa donioślejszą rolę. Mit kreacyjny z Wysp Towarzystwa znamy już w jego części końcowej, wykorzystanej w analizie intelektualnego aspektu ruchu inicjalnego. W ca­ łości przedstawia się on jak następuje. - Na początku nie istniało nic, tylko Ta'aroa zamknięty we wnętrzu wirującej muszli unosił się w ciemnej przestrzeni. Nadszedł jednak moment, gdy Ta'aroa rozbił muszlę, wyśliznął się z niej, stanął na niej i krzyknął: - Kto jest na górze? Kto zrobił morze? Kto zrobił ziemię? - Nikt mu nie odpowiedział. W otaczającej go pustce usłyszał tylko echo własnego głosu. Ta'aroa rozkazał: - Skało, przypełznij do mnie! - Lecz nie było skały, która mogłaby przybyć na jego wezwanie. Rozkazał więc: - Piasku, przypełznij do mnie! - Ale nie było i piasku. Wówczas Ta'aroa rozgniewał się ogromnie. Wprawił swą pękniętą muszlę w ruch obrotowy i uniósł w górę czyniąc z niej sklepienie niebieskie zwane Rumia. Dokonawszy tego dzieła poczuł się zmęczony i wśliznął się do nowej muszli (w micie brak informacji skąd się ona wzięła), w której ukrył się przemieniając ją zarazem w skałę i piasek, początki ziemi. Nie przeszła mu jeszcze złość, a więc użył swego kręgosłupa by stworzyć łańcuch gór­ ski, z kości powstały zbocza gór, brzuch został zmieniony w płynące po niebie obłoki. Tłuszcz i mięso Ta'aroa stały się źródłem bogactwa ziemi, paznokcie przekształcone zostały w łuski i muszle okrywające ciała mor­ skich stworzeń, z włosów powstały drzewa, krzewy i pnącza, które okryły nagość ziemi. Wnęrzności swe przemienił Ta'aroa w langusty i węgorze, a krew jego rozgrzała się i zabarwiła na czerwono niebo i tęczę (Henry 1968, s. 346-347). �TANIEC EURYNOME 73 Przyznać muszę, ze w micie tym w pierwszej kolejności zwrócił moją uwagę demiurg podejmujący akt tworzenia ze złości i motywowany do jego kontynuacji tymże uczuciem. Warto zapamiętać ten - jakże ludzki - odruch napędzający wolę działania Ta'aroa. Przede wszystkim jednak skierujmy uwagę na środek, przy użyciu którego Ta'aroa przekształcił swą pękniętą muszlę w sklepienie nieba. Był to ruch obrotowy - stwórczy, bo ze swej natury przekszałcający. Za jego pośrednictwem miesza się, rozciera i przewartościowuje materię - jak skorupy muszli Ta'aroa, mleczne morze, otchłań praoceanu czy strużynę drewna i strączek żółtej gorczycy, a zarazem rewalo­ ryzuje się niebyt, nieokreśloność i chaos czasu prapoczątku w byt, konkret i porządek tworzonego świata. Ta'aroa, wprawiając skorupy swej kryjówki w ruch rotacyjny, zmienił je w nieboskłon Rumia a jednocześnie przewartoś­ ciował nieokreśloność w przestrzeń antropologiczną. Sądzę, że właśnie w tym działaniu należy szukać przyczyn pojawienia się drugiej muszli, sta­ nowiącej zaczątek materialnego świata, zmienionej w piach i skałę pierw­ szego skrawka ziemi, który udoskonalony został w rezulacie przemiany rozzłoszczonego demiurga w elemeny przyrody ożywionej i nieożywionej. W mitologii Indii, na którą powoływałam się już dwukrotnie, taniec występuje w analogicznej funkcji jak opisany wyżej ruch rotacyjny. Myślę tu o nadania, szczególnym tańcu kreacyjnym związanym z postacią Śiwy-Nataradży. Taniec ten wykonany miał być po raz pierwszy w lesie Taragam podczas walki, którą Siwa stoczył z mędrcami, gdy ci odmówili uznania władzy bogów. Inkantacjom mędrców, za pomocą których powołali do istnienia kolejno: ognistego tygrysa, węża i demona Mujalagam, przeciw­ stawił taniec (zauważmy swoiste „starcie" dwóch środków kreacji). Tygrysa zabił i jego skórę zarzucił sobie na ramiona, węża pochwycił i przystroił się nim jak naszyjnikiem, powalonemu demonowi zaś, złamał uderzeniem stopy kręgosłup i stanąwszy na jego grzbiecie kontynuował swój taniec. Mędrcy zostali pokonani i , razem z wszystkimi bogami obserwującymi walkę, oddali Siwie cześć uznając go bogiem i panem świata. Siwie przysługują w tym tańcu kompetencje całej trójcy bóstw hinduizmu. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymującego świat w trwaniu i chroniące­ go go, oraz Siwy - niszczyciela zła-niewiedzy. Nataradża wykonuje swój „stwórczy tan" w idealnym centrum - w środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosabia on pełnię kompetencji bóstw, form istnienia, a nade wszystko pełnię czasprzestrzeni, którą konstytuuje swym tańcem (por. Kowalska 1991, s. 70-82). Równie reprezentatywny przykład mitu, w którym taniec występuje w roli samoistnego aktu kreacji, znajdujemy w kulturze starożytnej Grecji. Myślę tu o przedhelleńskim micie pelazgijskim w wersji odtworzonej przez Roberta Gravesa, przytoczonym na początku artykułu. Występują w nim znamienne i znane już nam formy kinetyczne: ruch kreatora na falach praoceanu oraz rozcieranie w dłoniach. Pierwszy z nich, prowadzący do stworzenia stałego gruntu „na którym by można oprzećstopy", w przypadku �74 JOLANTA KOWALSKA Eurynome mający charakter wirowy, jest działaniem stanowiącym funk­ cjonalny odpowiednik omówionego wyżej mącenia wód praoceanu. W micie pelazgijskim jest to taniec wykonywany jako celowe działanie twórcze. Zna­ ne mi jego odpowiedniki mają na ogół charakter ruchu nietanecznego lub działań paratanecznych. Szczególnym jego wariantem jest bezwolny ruch dziewicy Luonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód: „Żyła w przestworzach wysoko / Wyniosła Luonnotar [...] Spłynęła śmigłami wiatrów / 1 na ogromnym morzu Dotknęła ustami fal / Jak złotouste wiosło. Spadła ze wschodu burza - / Aż z grzyw posypał się puch, z fal sypały się pióra... / Szkwał kołysał dziewczynę, Fala szalała wraz z nią, / Wicher rozsadzał jej biodra, Brzeg pieścił jej białą pierś. / Poprzez spienioną wodę Gwałtowny strzelił gejzer, / Wbił się w jej białe uda, Pełne ciepłego nieba [...] Uniosła się brzemienna / Na ujarzmionej fali I zaczął w niej dojrzewać [...] Świat nowy i nieznany. Ze wschodu szła na zachód / I z południa na północ, K u kresom horyzontu, / Jak czółno zbłąkane [...] W dziewiątym roku namysłu, / W dziewiątej wiośnie tęsknoty Zaczęła kształtować świat [...] Odezwał się z łoskotem / Zrodzony z miazgi ląd I pierwsze słowo: z i e m i a Wrosło w jałową skałę" (Kalewala 1980, s. 8-13). Bierny, bezwolny ruch Luonnotar, kołysanej falami przez dziewięć lat „tęsknoty i namysłu", stał się celowym po znamiennym epizodzie. Oto nad ocean nadleciała kaczka szukająca miejsca, na którym by mogła uwić gniazdo. Luonnotar podsunęła jej swoje kolano. Kaczka zniosła sześć jaj złotych, jedno żelazne i zaczęła je cierpliwie ogrzewać. Ciepło przeniknęło ciało Luonnotar, zadrżała, jaja wypadły z gniazda, stoczyły się do wody i pękły. Ich części dały początek „rzeczom pięknym i dobrym". Ze spodu skorup wzniósł się zrąb świata, wierzch utworzył nad nim dach (nieboskłon). Z żółtek powstało słońce, z białek księżyc, drobne zaś odpryski skorup przekształciły się w gwiazdy i chmury. Celowy ruch Luonnotar odbywał się więc już w określonej czaso­ przestrzeni, bliższy był kategorii ruchu porządkującego. Kolejne fazy historii Luonnotar składają się na swojego rodzaju syntezę przytoczonych dotychczas wątków mitologicznych i omówionych motywów ruchowych. „Wyniosła Luonnotar" spływa z wysokości, zanurza się w oceanie i poczyna życie zapłodniona przez wiatr. Kołysze się na falach przez dziewięć lat tęsknoty i namysłu po czym udziela swe kolano kaczce na miejsce założenia gniazda, jej ciało staje się zapowiedzią stałego lądu. Gdy mija stosowny czas, drgnienie Panny powoduje rozbicie jaj, a w konsekwencji oddzielenie sklepienia niebios od wód, powstanie słońca, księżyca i gwiazd, by wreszcie celowy ruch płynącej Luonnotar ukształował ziemię. Na koniec rodzi ze swego związku z wiatrem herosa imieniem Wáinámoinen. �TANIEC EURYNOME 75 Z kolei w mitycznym przekazie na temat początku Indian Omaha, odpowiednikiem tańca Eurynome i bezwolnego unoszenia się na falach Luonnotar, jest ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się w prze­ strzeni. - ,,W czasach początku wszystko cokolwiek istniało było w myśli Wakondy. Stworzenia i ludzie były istotami bezcielesnymi. Poruszały się one w przestrzestrzeni pomiędzy ziemią i gwiazdami. Pragnęły znaleźć miejsce, w którym mogłyby prowadzić cielesną egzystencję. Podążyły na słońce, ale nie nadawało się ono na ich siedzibę. Udały się na księżyc, który także okazał się nieodpowiedni. Wtedy zstąpiły na ziemię i zobaczyły, że po­ krywają ją wody. Bezcielesne istnienia płynęły w powietrzu kierując się kolejno: na północ, wschód, południe i zachód. Były srodze zasmucone [bo niczego nie znalazły]. Nagle, spośród odmętów wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia. Wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkim. Nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Aleksander 1964, s. 98). W micie tym, po raz kolejny zasadniczą rolę odgrywa w tworzeniu ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji". Zwróćmy uwagę, że bezcielesne istoty poruszały się w przestworzach nad ziemią w kierunku zgodnym z pozornym ruchem słońca po nieboskłonie. Ruch tego rodzaju ma generalnie konotację działania twórczego. W micie Indian Omaha ma on także charakter czynności i n d u k u j ą c e j a u t o k r e a c j ę , p r z e m i a n ę owych bezcielesnych istnień w istoty ludzkie. Jednocześnie stanowi on typologiczny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na powierzchnię. Wraca tym samym sprawa wymienialności symbolicznej ruchu obrotowego w funkcji mieszania, oraz czyności pocierania i rozcierania posiadających znaczenie działań twórczych, bo czyniących materię podległą intencji kreatora, umożliwiających prze­ tworzenie jej. Obydwa te motywy obecne były w tańcu Eurynome, która wirując na powierzchni praoceanu roztarła w dłoniach Wiatr Północny, tworząc w ten sposób Ofiona. Na koniec chciałabym powiedzieć o jednym jeszcze, niezmiernie interesu­ jącym, wariancie występowania ruchu i tańca w roli samoistnych aktów tworzenia. Indianie z kalifornijskiej grupy Wiyot, zamieszkujący okolice bliskie ujścia Mad River do Pacyfiku, żywili przekonanie, że Gatswokwire, który stworzył ziemię, istoty ludzkie, zwierzęta, szereg przedmiotów, a także ustanowił instytucję tańców, dokonał tego nie używając żadnych materiałów ani narzędzi. T w o r z y ł m y ś l ą b ą d ź ł ą c z ą c d ł o n i e i w y c i ą g a j ą c je p r z e d siebie. Gatswokwire jest nie tylko stwórcą ale także opiekunem istnień, które powołał do życia. Wędruje on nieustannie przez świat przesy­ cając go własną siłą witalną (Kroeber 1925, s. 119). Tworzenie łączone z działaniem intelektu rozpatrywane tu było w związ­ ku z kwestią, pierwotnego impulsu. Jak zaznaczyłam, zarówno pierwsze �76 JOLANTA KOWALSKA drgnienie Mahadevy w mndmźmie, jak i elementarna wibraq'a we wnętrzu jaja kosmicznego znana nam z wierzeń Dogonów, miały ścisły związek z myślą, ruchem myśli kreatora. Podobnie rzecz się miała w pierwszej fazie historii Luonnotar i wierzeniach Indian Omaha. Łączenie dłoni i wyciąganie ich przed siebie można zapewne kojarzyć z czynnościami tarcia i pocierania przetwarzającymi materię, asocjacja ta jednak nie wyczerpuje symboliki podobnego gestu. W moim przekonaniu ważną rolę odgrywa tu motyw daru, obdarowywania życiem i uwolnienia, zwłaszcza w świetle prerogatyw Gatswokwie, jako istoty otwierającej to, co zamknięte. Wiyot wierzą między innymi, że zawdzięczają mu uwolnienie łososi zazdośnie ukrytych przez właściciela. On też ma być tym, kto sprawia, że dzieci przychodząc na świat nie zabijają swoich matek (Tamże, s. 119) Jest to jedyny zarejestrowany przeze mnie przykład takiego gestu krea­ cyjnego, choć przypuszczam, że dalsze poszukiwania powinny przynieść pomyślne rezultaty. Symbolika daru i obdarowywania wyrażana jest przez ludzi w jednolitych środkach ruchowych, wśród których gest wyciągniętych, złączonych dłoni jest najbardziej uniwersalny. Ostatni motyw ruchowy występujący w wierzeniach ludu Wiyot na temat stworzenia świata - wędrówka - kieruje nasze zainteresowania ku mitom, w których taniec i ruch stanowią element kreacji. Omówię je w następnym artykule. Jak przekonamy się wędrówka demiurga przez obszar stworzonego przezeń świata należy do kategorii działań konstutuujących ład. LITERATURA A l e x a n d e r H . B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, 1.10, New York. Bhavnani E. 1970 The Dance in India. The Origin and History, Foundations, the Art and Science of Dance in India - Classical, Folk and Tribal, Bombay (I ed. 1965). B l i x e n O. 1987 'I te matamu'a: Fundamentos de la cosmovision polinesia, Moana, Estudios de Antropologia Oceánica, t. I l l , Montevideo. Bonnet H. 1952 Reallexikon der Agyptischen Religionsgeschichte, Berlin. C o o m a r a s w a m y A. 1918 The Dance of Siva. Fouteen Indian Essays, New York. Dieterlen G. 1951 Essai sur la religion Bombara, Paris. D i x o n R. B. 1964 Oceanic, Mythology of all Races, t. 9, New York Dowson J. 1978 A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geogaphy, History and Literature, New Delhi. Eliade M. 1988 Historia wierzeń i idei religijnych, 1.1: Od epoki kamiennej do misteiów eleuzyńskich, Waszawa. �TANIEC EURYNOME 77 F o x W. S. 1964 Greek and Roman, Mythology of all Races, 1.1, New York. F r a z e r J. G . 1892 The Samoan Story of Creation: a tala, Polynesian Sociology, t. 1, s. 164-189. Gilgamesz... 1922 Gilgamesz... Powieść starobabilońska podług transkrypcji G.E.Burckharta, w języ­ ku polskim oddana przez Józefa Wittlina, Lwów. G r a v e s R. 1992 Mity greckie, Warszawa. G r i a u l e M., D i e t e r l e n G. 1965 Le renard pále, Travaux et Mémoies de l'Instittut d'Ethnologie, t. 72, París. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, Warszawa. H e n r y Т. 1968 Tahiti aux temps anciens, Paris. Holmberg U. 1964 Finno-Ugric. Siberian, Mythology of all Races, t. 4, New York. Hymny Rigwedy... 1971 Hymny Rigwedy. Przełożył z sanskrytu, wstępem i komentarzem opatrzył Fran­ ciszek Michalski, Wrocław. J i m e n e z N u ñ e z A. 1962 Mitos de creación de Sudamerica, Sevilla. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa 1980 (przekład poetycki Józef Ozga Michalski). Kojiki... 1986 Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Bibliotheca Mundi, Warszawa (tłu­ maczenie i opracowanie Wiesław Kotański). K o w a l s k a J. 1991 Taniec drzewa życia. Uniwersalia kulturowe w tańcu, Warszawa. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w] A. Woźniak (ed) Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r o e b e r S. N . 1963 Handbook of the Indians of California, Bulletin of the Smithsonian Institution Bureau of American Anthropology, t. 78, Washington. L a n g d o n S. H . 1964 Semitic, Mythology of all Races, t. 5, New York. L e b e u f J . P. 1961 L'habitation des Fali. Montagnords du Cameroun Septentrional, Paris. L i p i ń s k a J., M a r c i n i a k M. 1986 Mitologia starożytnego Egiptu, Mitologie świata, Warszawa. L u k i a n z Samosate 1951 Dialog o tańcu, Warszawa. Mahabjarata, the 1972 The Mahabjarata, t. 1: Adi Parva, New Delhi. M e t r a u x A. 1948 Ensayos de Mitologia Comparada Sudamericana, América Indígena, t. VHJ, nr 1, s. 9-30. M i ł o s z Cz. 1984 Nieobjęta ziemia, Paryż. Moor E. 1897 Indian Phanteon, Madras. �78 JOLANTA KOWALSKA Muller Max W. 1964 Egyptian, Mythology af all Races, t.12, New York. N i w i ń s k i A. 1992 Mity i symbole starożytnego Egiptu, Warszawa. P o m o r s k a J. 1974 Kosmogonia egipska, „Euhemer - Przegląd Religioznawczy", R. 18, nr 3(33), s. 25-33. P o t a n i n G. N. 1883 Očerki sievierno-zapadnoj Mongolii. Riezultaty putiešestvia ispołnionnogo v 1879 godu po poručeniju Impieratoskago Russkago Gieogaflčeskago Obsčestva, vypusk TV: Matierialy etnografičeskije, Sankt Pietierburg. Reitzer F. 1907 Traditions tonguiennes, Anthropos, t. 2, s. 438-448. Rigweda zob.: Hymny Rigwedy. S w a r u p S. H . 1968 5000 Years of Arts and Cafts in India and Pakistan. A Survey of Sculpture, Architectrue, Painting, Dance, Music, Handcafts and Ritual Decorations from the Earliest Times to Present Day, Bombay. T h o m p s o n R. C . 1903 Devils and Evil Spirits of Babylonia, 1.1-2, London. - 1928 The Epic of Gilgamish, London. T o m i c k i R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1, s. 47-97. Wilbert J., Simoneau K . 1990 Folk Literature of the Yaruro Indians, UCLA Latin American Studies, t. 74, Los Angeles. JOLANTA KOWALSKA THE DANCE OF EURYNOME Summary This is not a coincidence, as Greek mythology brings one of the most beautiful tales about the act of creating the world through motion, and more specifically, through dance. The Pelasgian layer of beliefs preserved the tale about Eurynome, "the goddess of universe", who separated the firmament from the water, dancing alone on the waves of the proto-ocean. The dancing goddes was followed by the wind. Euynome kneaded it in her hands and created a serpent named Ophion, with whom she mated. The result of their union was an egg., which she laid, having assumed the shape of a dove. The egg, warmed in Ophion's embrance, hatched, letting out "Eurynome's children": "everything that exists: the sun, the moon, the planets, the stars, the earth with its mountains, rives, trees, herbs and all creatures" (Graves 1992, p. 41). This impressive image has inspired me to search for its parallels, perhaps equally interest­ ing, in other cultures. First of all, I present the myths involving a primeval creative impulse folloved by acts of creation performed through thought or in a sleep, and the motif of the demiurge's longing and reflection immediately preceding or following the primeval impulse. Then, I discuss the myths in which the beginning of creation is connected with vibration. A good example of this type is the cosmogony of the African tribe Bambara, in which vibration starts by itself in the abyss �TANIEC EURYNOME 79 o Emptiness. The myths of the Dogons represent a slightly different concept: motion, here personified as Amma the creator, was the only being in the initial Nothingness. I n the beliefs of Fali people, the motion was not only "given" but also "rooted" in an object, and it took place in a specially delimited space - there were a turtle's egg and he toad's egg revolving in opposite directions under a semi-spherical vault. In all these myths we can find a special starting point, an extraordinary impulse including the vibration. At the next stage I consider the types of creative motion corresponding to the moulding and stirring of the matter - kneadling and rubbing. They are exemplified by the story of creating the hero Enkidu in Gilgamish, the description of creating Ophion by Euynome, taken from the Pelasgian layer of ancient Greek beliefs, and a motif from Kalewala. In various beliefs motion and dance as independent acts of creation are associated with rotation. Interestingly enough, motion and dance functioning as the creative impulses appear in these myths in which the basic element at the initial sage is air (emptiness, mist, space), while rotation in the same función is most often found in myths describing the reality of the beginnings as the all-embracing ocean. From its depths the gods extracted valuable objects, especially components of the universe, using various stirrers. This role of movementt is presented on the basis of cosmogonies of Asian peoples (a motif from Mahabjarata, Kalmuk, Derbek and Japanese myths) and of Polynesian peoples. Further, I discuss specific methods of creation involving rotation mechanisms - the turbine of Amma, the demiurge of the Dogons, and a potter's wheel used by the Egyptian gods Khnum and Ptah, as well as moulding people out of clay and dust by supernaural beings, related to the actions of the divine potters. In subsequent stages of analysis I include the myhs which present the creation of the world as a esult of: rotation (e.g. the action of the Polynesian demiurge Ta'aroa), dance (the creative dance of Siva and the dance of Eurynome), circular flights of bodiless beings over the poroto-ocean (Omaha Indians beliefs), floating on the ocean waves (the story of virgin Luonnotar in Finnish mythology), and thought accompanied by creative gesture signifying a gift, followed by the demiurge's peregrination through the created world (e.g. the story of Gatswokwire from the Wiyot Indians mythology). Translated by Izabela Szymańska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216da2515e3b3f0aaeeb3ef9a00deacb.pdf 51a35af6bfdc0c967e0c1997499620f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1151 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.83-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część I KULTUROWE KWALIFIKACJE RUCHU A S Y M B O L I K A RUCHU TANECZNEGO A r t y k u ł ten zawiera k o l e j n y f r a g m e n t r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h t a ń c a j a k o f o r m y przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h . S z u k a m w n i c h odpowiedzi na pytanie, j a k i e cechy t a ń c a d e c y d u j ą , że m o ż e on p e ł n i ć w k u l t u r z e r o l ę ś r o d k a przekazu *. W a r t y k u l e poprzednim, p o ś w i ę c o n y m k w e s t i i me­ c h a n i z m u i ś r o d k ó w przekazu tanecznego (Kowalska, 1985), w y k a z a ł a m , że j e d n o s t k i elementarne r u c h u , o k r e ś l a n e w kinezyce i k i n e t o g r a f i i m i a ­ n e m k i n e m ó w , nie p o s i a d a j ą znaczenia autonomicznego. Ł ą c z o n e s ą w pewne całości r u c h o w e i p e ł n i ą r o l ę z n a k ó w w rezultacie d o b o r u i k o m ­ pozycji w s z e l k i c h u ż y t y c h e l e m e n t ó w z n a c z ą c y c h t a ń c a , ze w z g l ę d u na w ł a ś c i w ą t y m elementom i i c h z w i ą z k o m , k u l t u r o w ą k o n o t a c j ę . T e m u zagadnieniu: w p ł y w u k u l t u r o w y c h k o n o t a c j i r u c h u na s y m b o l i k ę r u c h u tanecznego i t a ń c a , p o ś w i ę c a m przedstawiane obecnie r o z w a ż a n i a . W pierwszej i c h fazie zadaniem p o d s t a w o w y m b y ł o ustalenie i p r z y ­ j ę c i e jednolitego k r y t e r i u m k w a l i f i k a c j i r u c h u . Jest n i m idea c z ł o w i e k a j a k o t a ń c z ą c e g o c e n t r u m emisji i w a l o r y z a c j i r u c h u . P o w s t a ł a ona w w y n i k u p o ł ą c z e n i a w n i o s k ó w w y p ł y w a j ą c y c h z analizy m i t u o s t w ó r ­ c z y m t a ń c u S i w y - N a t a r a d ż y (Kowalska, 1984), k t ó r y to m i t w całości 1 * Artykuł ten powstał na podstawie jednego z rozdziałów pracy doktorskiej pt. „ T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h " p r z y g o t o w y w a n e j p r z e z e m n i e w Zakładzie 1 Etnografii Pokrewna, koncepcja IHKM jakkolwiek człowieka PAN, pod o p i e k ą prof, dr M a r i i skoncentrowana na jako centrum emisji ruchu technicznej Frankowskiej. stronie zagadnienia, l e ż y u podstaw kinetografii, tody zapisu t a ń c a i r u c h u , stworzonej przez Rudolfa L a b a n a . P o r ó w n a j : 1926, 1956; Knust, 1956, 1979. me­ L a b a n, �84 JOLANTA KOWALSKA p r o w a d z o n y c h przeze m n i e prac s p e ł n i ł r o l ę i n s p i r u j ą c ą , a nawet i l u m i n a c y j n ą , ze s t w i e r d z e n i e m Marcela Maussa, iż c i a ł o l u d z k i e jest podsta­ w o w y m n a r z ę d z i e m poznania, j a k i m dysponuje c z ł o w i e k , a t e c h n i k i po­ s ł u g i w a n i a się c i a ł e m są w y r a z e m stosunku c z ł o w i e k a do rzeczywisto­ ści (Mauss, 1977, s. 543) . C z ł o w i e k o tak r o z u m i a n y c h p r e r o g a t y w a c h w t a ń c u (i i n n y c h zachowaniach) operuje r u c h o w y m i s y m b o l a m i odzwier­ c i e d l a j ą c y m i z i n t e r n a l i z o w a n ą przez niego w i e d z ę i k o n c e p c j ę r z e c z y w i ­ stości. Zarazem jest s w o i s t y m c e n t r u m jej poznania, p r z y c z y m n a r z ę ­ dziem poznania jest l u d z k i e ciało . B y w s k a z a ć o g ó l n i e znane w t y m zakresie f a k t y dość w s p o m n i e ć p i e r ­ w o t n e j e d n o s t k i m i a r y i wagi, p r o b i e r z e m k t ó r y c h z r e g u ł y b y ł o w ł a ś ­ nie l u d z k i e ciało, czy rachunek d z i e s i ę t n y —- p o c h o d n ą b u d o w y p i e r w o t ­ nego l i c z y d ł a : l u d z k i c h d ł o n i . W s k a z u j ą c z a ś na b u d o w ę c z ł o w i e k a j a k o na ź r ó d ł o i d e t e r m i n a n t ę jego m o ż l i w o ś c i r u c h o w y c h oraz na ciało l u d z ­ kie jako skondensowany i d e o g r a m o r i e n t a c j i przestrzennej w r a c a m w k r ą g interesujących mnie zagadnień. S u b i e k t y w n y o d b i ó r r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o w i e k a wyznacza p o d ­ stawowe relacje czasowo-przestrzenne jak: g ó r a — d ó ł , p r z ó d — t y ł , l e w o — prawo, p r z y s z ł y — p r z e s z ł y , t e r a ź n i e j s z y — k t ó r y z d a r z y f ł ] się k i e d y ś i t p . W n a s t ę p s t w i e k u l t u r o w e j o b i e k t y w i z a c j i s t a j ą się one „ p i e r w o t n y m i ce­ g i e ł k a m i " symbolicznych k l a s y f i k a c j i ( M i e l e t y ń s k i , 1981, s. 286). One zdecydowały o strukturze kanonu rzeźbiarskich w y o b r a ż e ń Siwy-Natar a d ż y . D e c y d u j ą t a k ż e o sposobach p o s ł u g i w a n i a się przez l u d z i r u c h e m w t a ń c u i o s t r u k t u r z e t w o r z o n y c h przez n i c h t e k s t ó w tanecznych. W tej części a r t y k u ł u p r z e d s t a w i a m k u l t u r o w ą k l a s y f i k a c j ę r u c h u i jego antytezy, klasyfikacje r u c h u ze w z g l ę d u na jego czasowo-przestrzenny aspekt oraz w p ł y w t y c h k l a s y f i k a c j i na s y m b o l i k ę r u c h u t a ­ necznego, a p o ś r e d n i o t a ń c a . Część n a s t ę p n a p o ś w i ę c o n a b ę d z i e o m ó w i e ­ n i u relacji ł ą c z ą c y c h z w a l o r y z o w a n y r u c h ze z w a l o r y z o w a n y m „ l u d z k i m ś w i a t e m czasu i przestrzeni" (Cassirer, 1977, s. 108) ze w z g l ę d u na w y ­ p ł y w a j ą c e stąd implikacje symboliki tańca. 2 3 2 Waga i dla nowego we wstępie prekursorska kierunku do prac Socjologii rola w zaprezentowanego etnologii, i antropologií, spostrzeżenia podkreślana przez Marcela Claude potwierdzona została w praktyce czej. Z n a l a z ł o to odbicie w p r a c a c h M a r g a r e t M e a d , R u t h B e n e d i c t i C l y d e hohna, k t ó r e poszły kulturowych, Blackinga i oraz w innych, W tej t e ż t r a d y c j i na terenie w prowadzonych Zjednoczonych, dla tego w tomie z a t y t u ł o w a n y m The 8 współcześnie symbolice sytuuje się r o z w i j a j ą c y Stanów Reprezentatywny kierunku rozpoznania psychologicznych motywacji poświęconych kierunku Mary Douglas, posługiwania się określany poszukiwań of the jest Body jako zbiór „antropologia prac a u t y z m u . Zob.: Deikman, Johna ciałem. ciała". ( L o n d o n 1977). leczenia psychiatrycznego, s z c z e g ó l n i e w 1966. Kluckzjawisk opublikowanych K o n s t a t a c j a tego k u l t u r o w o - b i o l o g i c z n e g o f e n o m e n u s t a ł a s i ę i n s p i r a c j ą w a d z e n i a t e r a p i i r u c h o w e j do badaw­ się w ostatnich latach, przede w s z y s t k i m kierunek Anthropology pracach sposobów Maussa Levi-Straussa wpro­ wypadkach �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI I. D Y C H O T O M I A RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 86 RUCH—BEZRUCH D y c h o t o m i i ruch—bezruch odpowiada para k a t e g o r i i egzystencjalnych: ż y c i e i ś m i e r ć . R u c h jako ś w i a d e c t w o a zarazem s y m b o l ż y c i a i bezruch jako ś w i a d e c t w o i s y m b o l ś m i e r c i . Przekonanie w i ą ż ą c e podstawowe sta­ n y w ł a ś c i w e nie t y l k o k o n d y c j i l u d z k i e j , ale w ogóle p r z y r o d z i e o ż y w i o ­ nej, z i c h z e w n ę t r z n y m i p r z e j a w a m i jest f a k t e m powszechnym. P o r u ­ sza się samoistnie, a w i ę c ż y j e , jest nieruchome, a w i ę c m a r t w e — oto o b o w i ą z u j ą c y w t y m w y p a d k u k a n o n m y ś l e n i a . Przekonanie to jest za­ razem tak g ł ę b o k i e , że wspiera się na n i m z a s a d n o ś ć p r z y p i s y w a n i a zja­ w i s k o m p r z y r o d y n i e o ż y w i o n e j a t r y b u t u życia. Obdarzane b y ł y n i m i na p r z y k ł a d w i a t r , słońce, woda i t p . Co w i ę c e j , są one na tej podstawie antropomorfizowane . R u c h jest p r z y t y m k o j a r z o n y nie t y l k o z ż y c i e m jako stanem m n i e j czy bardziej t r w a ł y m , ale z ż y c i e m jako k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą w sensie p e w n e j j a k o ś c i istnienia. Analogicznie, bezruch jest nie t y l k o s y m p t o ­ m e m ś m i e r c i i s y m b o l e m nieistnienia w kategoriach życia ziemskiego , lecz t a k ż e reprezentantem a l t e r n a t y w n e j w stosunku do życia k a t e g o r i i bytu. Przedstawiona logika k o j a r z e ń r u c h u i bezruchu znajduje odzwier­ ciedlenie w w i e l u przekazach m i t y c z n y c h . R u c h w y s t ę p u j e w n i c h wraz z k r e a c j ą życia, p r z y c z y m asocjowany jest z d w o m a znaczeniami, w za­ leżności od f u n k c j i , k t ó r ą p e ł n i w zdarzeniach m i t y c z n y c h . M o ż e to b y ć w i ę c r u c h j a k o p o c z ą t e k kreacji, na p r z y k ł a d : p i e r w s z y r u c h — d r g n i e n i e o ż y w i a j ą c y zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą m a r t w ą ma­ t e r i ę (Comaraswami, 1964, s. 155), s p i r a l n y r u c h w e w n ą t r z jaja kosmicz­ nego, od k t ó r e g o „ w s z y s t k o się z a c z ę ł o " wedle kosmogonicznych w y o b r a ­ ż e ń D o g o n ó w , czy b i e r n y r u c h dziewicy L u o n n o t a r na falach praocean u , za k t ó r e g o p o ś r e d n i c t w e m u k s z t a ł t o w a n a z o s t a ł a r z e c z y w i s t o ś ć w f i ń 4 5 6 * Przy ten tym niejednokrotnie r y powietrzne p o w s t a j ą Na wszystkie ten na tańczą. Szczególnie skutek t a ń c a niewidocznych dla t e m a t p o r ó w n a j : Mythology 181-183, 286; t. 6, s. 233, 236; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 5 Races, 1964, Sachs, 1965, dalece, ż e p o s i a d a ć m a Graves, 1967, oczu l u d z k i c h t. 2, s. 193; s. 87, Jung, 1976, 1978, s. 48-58; H u x l e y , Jajo kosmiczne w wirowy t. 4, s. 9, 114, 231. s. 37; Kalewala, 1980, 179, Także: Sam zgodnie z n i e k t ó r y m i wi­ postaci. Ł 11, s. 323. Z o b a c z n a t e m a t b e z r u c h u w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h : v a n der kreatora atrybut wiatr przeka­ s. 621-623; 1979, s. 430-431. 532-544; e all 1, s. 470-485; z a m i z d o l n o ś ć z a p ł a d n i a n i a . Por.: H a a v i o, of często przekonanie, że t. 7, s. 81; t. 8, s. 70; t. 9, s. 274; a n t r o p o m o r f i z o w a n y j e s t tak s. one p r z y p i s y w a n y jest wiatrowi. Powszechne jest na p r z y k ł a d (Nazwanego taniec s. 61-62, 95-101. Amma s. 137-138. N a temat symboliki L e e u w, bezruchu: 1978b, Douglas, 1977, s. 29-37. mitach D o g o n ó w t w o r z ą cztery p o ł ą c z o n e ramiona boskim wokół garncarzem). własnej osi. Spiralny Za: ruch Griaule, zaś wewnątrz Amrna, jaja Dieterlen, to 1965, �86 JOLANTA KOWALSKA skiej w e r s j i stworzenia ś w i a t a , j a k przedstawia j ą epos Kalewala (Kalewala, 1980, s. 8-10). Z drugiej strony ruch w y s t ę p u j e w mitach kreacyjnych jako działa­ nie t w ó r c z e . S ą n i m m i ę d z y i n n y m i : w y ł o n i e n i e się z Chaosu i taniec E u r y n o m e , m a j ą c y k o n o t a c j ę a k t u s t w ó r c z e g o w pelazgijskim micie k r e a ­ c y j n y m (Graves, 1967, s. 37), potarcie d ł o n i i s p l u n i ę c i e A r u r u , t w o r z ą ­ cej herosa E n k i d u w b a b i l o ń s k i m eposie Gilgamesz (Gilgamesz, 1967, s. 7), r u c h tanecznego k o ł a b o g ó w , k t ó r z y zgodnie z R i g w e d ą w y t a ń ­ c z y l i ś w i a t z C h a o s u , n u r k o w a n i e i w y d o b y c i e z i e m i z dna oceanu przez pomocnika boga w m i t o l o g i i s ł o w i a ń s k i e j (Dragomanov, 1961; T o ­ m i c k i , 1976) czy autokreacyjna penetracja przestrzeni d o k o n y w a n a w m i ­ t o l o g i i I n d i a n Omaha przez bezcielesne dusze i s t n i e ń w p o s z u k i w a n i u miejsca, gdzie m o g ł y b y p r o w a d z i ć c i e l e s n ą e g z y s t e n c j ę (Alexander, 1964, s. 98). Bezruch natomiast w s p ó ł w y s t ę p u j e w m i t o l o g i a c h w r a z z nieistnie­ n i e m l u b zamieraniem ż y c i a . Przede w s z y s t k i m jest stanem p r z e d w s t ę p ­ n y m , p o p r z e d z a j ą c y m k r e a c j ę . Po w t ó r e , jest stanem p o ś r e d n i m , poprze­ d z a j ą c y m re-kreowanie w c y k l i c z n y c h koncepcjach istnienia. P r z y k ł a ­ dem bezruch N o c y B r a h m y w hinduistycznej d o k t r y n i e r e l i g i j n e j . Po trzecie, bezruch w y s t ę p u j e w m i t a c h j a k o efekt d e s t r u k c y j n y c h d z i a ł a ń sił nadprzyrodzonych, k t ó r e z r e g u ł y s t a n o w i ą r e a k c j ę na b ł ę d n e p o s t ę ­ powanie p i e r w s z y c h ł u d z i ; p r z y k ł a d e m k a t a k l i z m kosmiczny w y w o ł a ­ n y bezruchem ciał niebieskich, w m i t o l o g i i C z e j e n n ó w (Alexander, 1964, s. 99-100). Destrukcja b y w a t a k ż e w y n i k i e m sporu m i ę d z y b ó s t w a m i . R e p r e z e n t a t y w n y jest w t y m w y p a d k u j a p o ń s k i m i t o p i e r w s z y m za­ ć m i e n i u S ł o ń c a , s p o w o d o w a n y m u k r y c i e m się o b r a ż o n e g o przez K s i ę ż y c S ł o ń c a w e w n ę t r z u g ó r y ( K o t a ń s k i , 1983, s. 125-127). Jako ś r o d e k u m o ż l i w i a j ą c y p r z e ł a m a n i e owego kryzysowego b e z r u ­ chu ponownie w y s t ę p u j e r u c h . W o b y d w u w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h jest to taniec. W micie C z e j e n n ó w — p o d a r o w a n y l u d z i o m przez r e p r e ­ zentanta sił nadprzyrodzonych G r z m i ą c y P i o r u n , w micie j a p o ń s k i m — w y k o n a n y przez b o g i n i ę A m e - n o u z u m e . 7 8 Ruchowi", k t ó r y zgodnie ze s w ą k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą jest symbo­ lem i ś w i a d e c t w e m życia, w przypadku gdy w y s t ę p u j e jako działanie, 7 W ten s p o s ó b zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą p r z e b i e g a ć m i a ł a p i e r w o t n a cja świata. 8 krea­ Hinduistyczna doktryna religijna opiera s i ę na koncepcji zamierania i o d r a ­ d z a n i a s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . W czasie N o c y m a t e r i a jest m a r ­ t w a , n i e r u c h o m a . D z i e ń r o z p o c z y n a s i ę od p i e r w s z e g o d r g n i e n i a — r u c h u — M a h a d e v y . Zob.: C o m a r a s v a m i , 1964, s. 155. „ G d y M a h a d e v a b u d z i s i ę z n i e ­ ruchomego milczenia, z a c h w y t u i czyni p i e r w s z y taneczny ruch, drgnienie prze­ n i k a m a r t w ą m a t e r i ę , p r z e p ł y w a j ą przez n i ą fale w i b r a c j i , d ź w i ę k u , b u d z ą c j ą i przenikając pulsującym życiem". �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 87 w ł a ś c i w a jest t a k ż e dychotomiczna k w a l i f i k a c j a . M o ż e b y ć on z a r ó w n o działaniem konstrukcyjnym, jak i destrukcyjnym, w konsekwencji zaś d z i a ł a n i e m t r a n s f o r m u j ą c y m . E g z e m p l i f i k a c j i dostarcza taniec S i w y - N a t a r a d ż y . M o ż e b y ć t a k ż e ś r o d k i e m t w o r z e n i a in minus, j a k ma t o m i e j ­ sce w dualistycznych koncepcjach kosmogonicznych, zgodnie z k t ó r y m i w dziele t w o r z e n i a b r a ł o u d z i a ł d w ó c h d e m i u r g ó w . W rezultacie z a ś p o w s t a w a ł a dwoista r z e c z y w i s t o ś ć dobra i zła. Jak w a ż n a jest ta k w a l i f i k a c j a r u c h u w y k a ż ą dalsze r o z w a ż a n i a . W t y m miejscu stwierdzam, że obok d y c h o t o m i i ruch—bezruch denot u j ą c e j p a r y p o j ę ć istnienie—nieistnienie oraz ż y c i e — ś m i e r ć , f u n k c j o n u ­ je para k a t e g o r i i r u c h [ + ] i r u c h [ — ] , w a r t o ś c i u j ą c a r u c h , a w konse­ k w e n c j i d z i a ł a n i a i zachowania ruchowe. D l a m n i e i n t e r e s u j ą c e są prze­ de w s z y s t k i m w y p ł y w a j ą c e s t ą d i m p l i k a c j e k u l t u r o w y c h k w a l i f i k a c j i s t a n ó w r u c h u i bezruchu, a dalej t r e ś c i , k t ó r e m o g ą one w y o b r a ż a ć w tańcu. W p r a k t y c e tanecznej z w i ą z a n e j z o b r z ę d o w o ś c i ą samo pojawienie się t a ń c a stanowi n i e j e d n o k r o t n i e w y r a z t r e ś c i ż y c i e , jego zamarcie z a ś , bezruch, t r e ś c i : nieistnienie, ś m i e r ć , stan p r z e j ś c i o w y . P r z y k ł a d e m — znane z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y oprowadzanie maszkar z w i e r z ę c y c h w okresie G o d ó w . Oprowadzane z w i e r z ę (najczęściej koza l u b t u r , t u ­ r o ń ) , zgodnie z d r a m a t u r g i ą d z i a ł a n i a t a ń c z y , skacze i na wszelkie spo­ soby d o k u m e n t u j e w r u c h u s w ą ż y w o t n o ś ć . W i ą z a n a jest z t y m w r ó ż b a o p o m y ś l n y m p l o n o w a n i u r o ś l i n u p r a w n y c h . W p e w n y m momencie z w i e ­ r z ę „ u m i e r a " , t o jest pada na z i e m i ę i l e ż y b e z ruchu; później „ z m a r t w y c h w s t a j e " i , b y o t y m z a ś w i a d c z y ć , ponownie t a ń c z y i skacze. Podobne f a k t y — ś m i e r c i w y o b r a ż o n e j bezruchem i ż y c i a p o ś w i a d ­ czanego r u c h e m i t a ń c e m — w y s t ę p u j ą w tanecznej p a n t o m i m i e z tere­ n u U k r a i n y , znanej pod n a z w ą kostrubońko, czy w czeskim t a ń c u u m e r lec. „ U m a r ł y m " i n i e r u c h o m y m uczestnikiem d z i a ł a ń jest w n i c h c z ł o ­ w i e k o ż y w i a n y p r z y p o m o c y t a ń c a przez p o z o s t a ł y c h i c h uczest­ n i k ó w , po c z y m — j u ż j a k o „ ż y w y " — w c h o d z i do grona t a ń c z ą c y c h ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 273). A n a l o g i c z n y scenariusz p o r z ą d k u j e d z i a ł a n i a podejmowane w w y p a d ­ k u , g d y jeden z w y k o n a w c ó w „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " , w y k o n y w a n e g o przez K w a k i u t l ó w podczas i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c ó w na c z ł o n k ó w tajnego stowa­ rzyszenia, p o p e ł n i a ł p o m y ł k ę . M u s i a ł on, zgodnie z p r z y j ę t y m r y t u a ł e m , u p a ś ć na z i e m i ę i b y ł symbolicznie r o z r y w a n y przez inne „ n i e d ź w i e ­ dzie", a — j a k stwierdza R u t h Benedict — w czasach odleglejszych za p o d o b n ą p o m y ł k ę r z e c z y w i ś c i e c z e k a ł a ś m i e r ć (Benedict, 1966, s. 260). 9 9 S y m b o l i k a c a ł o ś c i d z i a ł a n i a jest s z e r s z a . W t y m m i e j s c u j e d n a k p o m i j a m w s z e l k i e i n f o r m a c j e poza d a n y m i n a t e m a t r u c h u i b e z r u c h u j a k o ś w i a d e c t w a ż y ­ cia i śmierci. �88 JOLANTA KOWALSKA W t y m k o n t e k ś c i e upadek tancerza na z i e m i ę i zamarcie w bezruchu, podobnie j a k upadek i bezruch „ k o z y " , znaczy ś m i e r ć . O d p o w i e d n i k i znajdziemy w zachowaniach o b r z ę d o w y c h z a w i e r a j ą ­ cych m o t y w w s t r z y m y w a n i a r u c h u , k t ó r y w p r o w a d z a n y jest do c y k l u r u c h u przez samego t a ń c z ą c e g o , b ą d ź m o t y w e l i m i n a c j i r u c h u jedne­ go z c z ł o n k ó w g r u p y jako niezdolnego do t a ń c a (w o d r ó ż n i e n i u od n i e ­ uprawnionego, o c z y m za c h w i l ę ) . P r z y k ł a d e m , notowane na terenie B u ł ­ g a r i i i R u m u n i i taneczne zabiegi lecznicze dokonywane przez kalusarów na c h o r y m , k t ó r y z a p a d ł na t z w . rusalsku bolest' ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 351; Proca-Ciortea, 1978/79; Oprisan 1966). Z a b i e g ó w t y c h d o k o n y ­ wano poza w ł a ś c i w y m t e r e n e m w s i , n a j c z ę ś c i e j na obszarze, gdzie zgod­ nie z w i e r z e n i a m i m i a ł y p r z e b y w a ć r u s a ł k i . Chorego umieszczano w k r ę ­ gu fcaZusarótu-lekarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w o k ó ł niego, p r z e s k a k i w a l i prze­ zeń, p o d r z u c a l i go na derce, aż wreszcie, g d y b y l i bliscy ekstazy, prze­ w o d n i k t a ń c a r o z b i j a ł naczynie z w o d ą s t o j ą c e obok chorego. N a s t ę p o ­ w a ł o po t y m omdlenie jednego l u b nawet k i l k u z t a ń c z ą c y c h t e r a p e u ­ t ó w , natomiast c h o r y — dotychczas z b y t o s ł a b i o n y , b y p o r u s z a ć s i ę sa­ modzielnie — p o d n o s i ł się, b i e g a ł , s k a k a ł . Zgodnie z w i e r z e n i a m i , ż y c i e chorego na rusalsku bolest' s k a ż o n e z o s t a ł o przez k o n t a k t z p o s t a c i ą de­ m o n i c z n ą — r u s a ł k ą . S t ą d b r a ł a s i ę jego choroba. D z i ę k i tanecznemu egzorcyzmowi p o ł ą c z o n e m u z o c z y s z c z a j ą c ą s y m b o l i k ą w o d y , m ó g ł b y ć uleczony i p o w r a c a ł do normalnego życia . 1 0 1 1 1 2 Inaczej sprawa w y g l ą d a w p r z y p a d k u b e z r u c h u spowodowanego o s i ą g ­ n i ę c i e m przez t a ń c z ą c e g o stanu possession ( z a w ł a d n i ę c i e ) , j a k staje się to u d z i a ł e m n i e k t ó r y c h kalusarów. Podobnie, u t r a t a ś w i a d o m o ś c i i bez­ r u c h s t a n o w i ą element c i ą g u z a c h o w a ń i d z i a ł a ń tanecznych szamana, „ k o n i a boga", nestinara czy c z ł o n k a sekty C h ł y s t ó w , na k t ó r e g o z s t ą p i ł duch . Stan t e n we w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h w y p a d k a c h m o ż e b y ć i n t e r ­ p r e t o w a n y j a k o zjawisko psychosomatyczne i t a k i e t e ż jest jego p o d ł o ­ że z p u n k t u widzenia b i o l o g i i i psychologii. W etnologii znana jest k w a 13 1 4 1 0 Do symboliki bezruchu dołącza tu symbolika działania polegającego na s k ł a ­ d a n i u n a z i e m i , w y o b r a ż a j ą c e g o ś m i e r ć i a n t y c y p u j ą c e g o odrodzenie. Zob.: Eliade, 1970, s. 149-153. 1 1 Porównaj bohatera uwagi obrzędów na temat przejścia jest bezruchu panny m ł o d e j . w płaszczyźnie działań Stan śmierci głównego obrzędowych z reguły w i ą z a n y w ł a ś n i e z bezruchem. 1 8 N a temat z m a z y i o c z y s z c z e n i a por.: 1978b, s. 392-398; 1 8 Eliade, 1966; v a n der L e e u w, „ P o s s e s s i o n " , c z y l i z a w ł a d n i ę c i e . T e r m i n ten u ż y w a n y j e s t w l i t e r a t u r z e s p e ­ cjalistycznej na określenia wodowane 1 4 Douglas, 1970, s. 61-196. być mają s t a n ó w t r a n s u , k t ó r e — zgodnie zawładnięciem istoty z wierzeniami — ludzkiej przez s i ł y P o r ó w n a j dane z a w a r t e w n a s t ę p u j ą c y c h p r a c a c h : A n g e l o v a , rakov, Eliade, 1947 (na temat 1974 (na t e m a t nestinarów); szamanizmu); Grass, G e 11, 1907, t. 1 (na 1978 (na t e m a t spo­ nadprzyrodzone. temat „koni 1955; S z a- Chłystów); bogów"). �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. ТАЛСА 80 l i f i k a c j a s t a n ó w snu i u t r a t y ś w i a d o m o ś c i , zgodnie z k t ó r ą u w a ż a n e s ą one za stan ś m i e r c i l u b ś m i e r c i c z ę ś c i o w e j powodowanej t y m , że d u c h c z ł o w i e k a opuszcza jego ciało . U w a ż a się, że z duchem w y m i e n i o n y c h postaci dzieje s i ę to samo. Co w i ę c e j , że i c h ciała m a j ą b y ć w e w ł a d a n i u istnienia z r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej. M a m y t u , i n n y m i s ł o w y , do c z y ­ nienia n i e t y l k o z bezruchem j a k o s y m b o l e m ś m i e r c i , ale t a k ż e sygna­ ł e m przenikania s i ę d w ó c h sfer r z e c z y w i s t o ś c i : l u d z k i e j i pozaludzkiej. Zgodnie z r e f e r o w a n y m k a n o n e m rozumowania, dla pierwszej z n i c h w i ą ż e się to z r e g u ł y z n e g a c j ą p r z e j a w ó w ż y c i a biologicznego. 1 S F u n k c j o n o w a n i e tej zasady m o ż n a t a k ż e z a o b s e r w o w a ć w d z i a ł a n i a c h nie z a w i e r a j ą c y c h stanu possession, na p r z y k ł a d w weselu z t e r e n u P o l ­ ski. Panna m ł o d a podczas r y t u a ł u oczepin s t a w a ł a s i ę t u p o s t a c i ą c a ł k o ­ wicie b i e r n ą , p o d d a j ą c ą się zabiegom o c z e p i a j ą c y c h j ą c e l e b r a n t ó w , j a k ­ k o l w i e k z a r ó w n o p r z e d oczepinami, j a k i po n i c h b y ł a a k t y w n ą ( i t a ń ­ czącą) u c z e s t n i c z k ą d z i e j ą c y c h się z d a r z e ń . Uzasadnienie zawarte jest w f u n k c j i oczepin. S t a n o w i ą one w weselu ś r o d k o w y t r a n s f o r m a c y j n y człon t r i a d y rites de passage; panna m ł o d a t r w a w ó w c z a s w zawieszeniu p o m i ę d z y d a w n y m i n o w y m stanem egzystencji, w sensie o b r z ę d o w y m „ u m i e r a " dla dawnego swego życia, b y „ u r o d z i ć " się do nowego. W w y p a d k u t a ń c a pojmowanego j a k o s y g n a ł i s y m b o l życia c h a r a k ­ terystyczna jest jego o b e c n o ś ć w o b r z ę d a c h . Zgodnie z d y c h o t o m i ą r u c h — bezruch i k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą j e j c z ł o n ó w , pojawienie się t a ń c a w o b ­ r z ę d z i e l u b jego części s t a n o w i p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h , k t ó r y m towarzyszy. N i e decyduje o niej jednak prosta z a l e ż ­ n o ś ć , zgodnie z k t ó r ą , g d y p o j a w i a s i ę taniec (ruch), symbolizowane jest ż y c i e , g d y z a ś b r a k jest t a ń c a (ruchu) symbolizowana jest ś m i e r ć . T a ­ niec w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w o b r z ę d a c h p r z e j ś c i a , w k t ó r y c h w y ­ o b r a ż a n a i realizowana jest przemiana j a k o ś c i życia. Ł ą c z ą one te dwie kategorie w s p ó j n y m d z i a ł a n i u s y m b o l i z u j ą c y m odrodzenie ż y c i a poprzez ś m i e r ć do n o w e j p r z e w a r t o ś c i o w a n e j p o s t a c i . O b e c n o ś ć t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h ma p r z y t y m charakter s z c z e g ó l n y — preferowanego sposobu poruszania się jego u c z e s t n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś g ł ó w n y c h boha­ t e r ó w . Taniec s w o j ą o b e c n o ś c i ą symbolizuje w n i c h ż y c i e , i n f o r m u j ą c zarazem o jego zamieraniu i odradzaniu się. 16 J e ż e l i o b r z ę d dotyczy jednostki, j a k na p r z y k ł a d wspomniane wesele ( w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j i n i c j u j ą c e d z i e w c z y n ę do r o l i kobiety), p o ­ j a w i e n i e się i n i e o b e c n o ś ć w y k o n y w a n e g o przez n i ą t a ń c a w w a ż n y c h — "Porównaj: v a n der (na t e m a t w y p e ł n i e n i a 1 8 Na podstawie przejściowej cjalne: cepcję życia, i obrzędów Zob.: v a n efekt i życia przejścia Gennep, 1978b, s. 326-386 (na t e m a t konstatacji w y s t ę p o w a n i a stanowiącej śmierci L e e u w, duszy), s. 524-529 bóstwem). przejścia, odrodzonego, przyjętą w w obrzędach którym stany wstępnej, egzysten­ Arnold van Gennep w y p r a c o w a ł religioznawstwie 1960 ( w y d . org. 1909). t r z e c h faz: odpowiadają i antropologii kon­ kulturowej. �90 JOLANTA KOWALSKA w sensie o b r z ę d o w y m •— zachowaniach, z i n t e r p r e t u j e m y jako s y g n a ł y p r z e m i a n y j e j ż y c i a . Zdarzenia u k ł a d a j ą s i ę t u w n a s t ę p u j ą c y ciąg: 1) przed oczepinami — taniec p a n n y m ł o d e j z m ł o d z i e ż ą l u b j e d y n i e z pannami 2) oczepiny — b r a k t a ń c a , eliminacja r u c h u p a n n y m ł o d e j 3) po oczepinach: a) oprowadzanie l u b (plus) taniec p a n n y m ł o d e j z i n i ­ c j u j ą c y m i ( t j . z k o b i e t a m i , ze w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i c z ł o n k a m i g r u ­ p y l u b z m ę ż c z y z n a m i o specjalnych u p r a w n i e n i a c h ) b) „ n i e p r a w i d ł o w y " taniec p a n n y m ł o d e j z panem m ł o d y m c) taniec „ n a p r a w i a j ą c y " z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i d) p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zamarcie w bezruchu d e n o t u j ą c e w t y m w y p a d k u ś m i e r ć w katego­ r i a c h k u l t u r o w y c h , w y s t ę p u j ą c w o b r z ę d o w y m p r z e j ś c i u z jednego sta­ n u (bycia p a n n ą ) do drugiego (bycia k o b i e t ą ) , wzbogacone jest o s y m b o ­ l i k ę o b y d w u t y c h s t a n ó w przez o b s a d ę w y k o n a w c z ą . Parma m ł o d a nie t y l k o t a ń c z y p r z e d oczepinami, ale t a ń c z y j e d y n i e z reprezentanta­ m i g r u p y , do k t ó r e j n a l e ż a ł a dotychczas, a w i ę c z p a n n a m i l u b m ł o d z i e ­ żą. Po oczepinach t a ń c z y natomiast z r e p r e z e n t a n t a m i l u b n a w e t wszyst­ k i m i o b e c n y m i na weselu c z ł o n k a m i g r u p y , do k t ó r e j wchodzi, to znaczy z k o b i e t a m i l u b w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i . D w a te t a ń c e s y m b o l i z u j ą za­ t e m u d z i a ł w e w s p ó l n o c i e życia, p o j a w i a j ą c y s i ę z a ś m i ę d z y n i m i bez­ r u c h g ł ó w n e j b o h a t e r k i o b r z ę d u jest w y r a z e m j e j n i e p r z y n a l e ż n o ś c i do ż a d n e j j a k o ś c i życia. P r z y t y m , n i e p r a w i d ł o w o ś ć r u c h u p a n n y m ł o d e j w p i e r w s z y m po przemianie t a ń c u z panem m ł o d y m (oczepiona b o w i e m panna m ł o d a k u ­ leje) n a w i ą z u j e do k w a l i f i k a c j i i m p l i k o w a n y c h przez o p o z y c j ę r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S y t u u j e to k u l e j ą c ą p a n n ę m ł o d ą po stronie [ — ] opozycji, co n i e k i e d y wzmacniane jest z w i e r z ę c ą c h a r a k t e r y s t y k ą j e j n a t u r y po p r z e ­ mianie . 1 7 Podobnie rzecz s i ę ma z o b e c n o ś c i ą t a ń c a w o b r z ę d a c h tak zwanego c y k l u rocznego w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j , w k t ó r y c h znajduje o d ­ zwierciedlenie zamieranie i odradzanie się p r z y r o d y , l u d z i i ś w i a t a . T w o ­ r z ą one ciąg: 1) gody — o b e c n o ś ć t a ń c a 2) zapusty — o b e c n o ś ć t a ń c a 3) w i e l k i post, poza d n i e m ś w . J ó z e f a — brak tańca 4) Wielkanoc — o b e c n o ś ć t a ń c a 5) Zielone Ś w i ą t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 1 8 1 7 P a n n a m ł o d a z a c h o w u j e s i ę „ j a k z w i e r z ę " (to j e s t k o p i e , gryzie itp.) i o t r z y ­ m u j e z w i e r z ę c e i m i o n a . K o l b e r g , b r w . , t. 2, s. 70; t. 6, s. 59-60. 1 8 T o jest poza dniem 19 m a r c a . W źródłach nie znalazłam wyjaśnienia tego f a k t u . S ą d z ę , ż e z n a c z ą c a jest z b i e ż n o ś ć d n i a ś w . J ó z e f a z d a t ą w i o s e n n e g o z r ó w n a n i a dnia z n o c ą . Dane, k t ó r y m i w tej k w e s t i i d y s p o n u j ę , s ą j e d n a k zbyt b y w y s u w a ć na ich podstawie j a k i e k o l w i e k dalej i d ą c e przypuszczenia. wyrywkowe, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 91 6) s o b ó t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 7) o b r z ę d y ż n i w i a r s k i e — o b e c n o ś ć t a ń c a 8) Zaduszki — i n f o r m a c j e sporne 9) okres a d w e n t u — b r a k t a ń c a (zakaz t a ń c z e n i a ) . B i o r ą c pod u w a g ę charakter p o s z c z e g ó l n y c h faz c y k l u o b r z ę d o w e g o oraz p r a w i d ł o w o ś ć , iż taniec pojawia s i ę w t y c h , k t ó r e skoncentrowane s ą na symbolicznej k r e a c j i i t r w a n i u życia, nieobecny jest z a ś w fazach jego zamierania, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że taniec w y s t ę p u j e t u w r o l i s y m ­ b o l u życia. M a m y t u t a k ż e do czynienia z o d d z i a ł y w a n i e m za p o ś r e d n i c ­ t w e m owego s y m b o l u ż y c i a na r z e c z y w i s t o ś ć . W t y m w y p a d k u taniec w y s t ę p u j e jako d z i a ł a n i e magiczne m a j ą c e w y m u s i ć , s p r o w o k o w a ć l u b s t y m u l o w a ć pewne zdarzenia. Jest a n t y c y p a c j ą z d a r z e ń p o ż ą d a n y c h : po­ m y ś l n o ś c i c a ł e j g r u p y ( t a ń c e okresu G o d ó w ) , u d a n y c h u r o d z a j ó w , p ł o d ­ ności z w i e r z ą t ( t a ń c e zapustne i s o b ó t k o w e ) , s z c z ę ś l i w e g o z a m ą ż p ó j ś c i a czy o ż e n k u ( t a ń c e d z i e w c z ą t l u b m ł o d z i e ż y okresu z a p u s t ó w , Z i e l o n y c h Ś w i ą t e k , wielkanocne i s o b ó t k o w e ) . P r z y t y m taniec niekoniecznie m u s i , j a k k o l w i e k m o ż e — na p r z y k ł a d w zapustnych t a ń c a c h k o b i e t ,,na l e n " , ,,na k o n o p i e " — w y o b r a ż a ć je '. Do c e l ó w magicznych wystarcza samo użycie tańca w roli symbolu życia. 1 9 20 I n n y m p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a z w i ą z k u symbolicznego: r u c h (ta­ niec) = ż y c i e , bezruch (brak t a ń c a ) = ś m i e r ć , jest p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u . N i e u p r a w n i e n i r ó ż n i ą się od t a ń c z ą c y c h b r a k i e m pewnej ce­ chy, co zarazem odpowiada c h a r a k t e r o w i i c h egzystencji i j e j k u l t u r o w e j k o n o t a c j i . Inaczej m ó w i ą c , ze w z g l ę d u na b r a k tej cechy r e p r e z e n t u j ą inne, obce ( w s z y s t k i m p o z o s t a ł y m ) istnienie. T a k ą p o s t a c i ą jest z n i e r u ­ c h o m i a ł a panna m ł o d a , o k t ó r e j m ó w i ł a m w y ż e j , c h ł o p a k przed „ w y z w o l i n a m i na kosiarza" nie m a j ą c y p r a w a do t a ń c a z d z i e w c z ę t a m i ( B y s t r o ń , 1916; Gloger, 1895; K o l b e r g b r w . , t. 24, cz. 1, s. 212), czy kobieta Bororo, k t ó r e j nie w o l n o w e j ś ć do grona m ę ż c z y z n u o s a b i a j ą c y c h z m a r ­ ł y c h , w t a ń c a c h w y k o n y w a n y c h podczas u r o c z y s t o ś c i pogrzebowych ( L e vi-Strauss, 1960, s. 257). W o s t a t n i m z w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w zakaz d o t y c z y nie t y l k o kobiet, ale t a k ż e m ę ż c z y z n n a l e ż ą c y c h do „ p o ł o w y " zmarłego. O m a w i a n e zagadnienie d o k u m e n t u j ą t a k ż e k a r y g r o ż ą c e za p r ó b y w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h t y m , k t ó r z y nie m a j ą do tego p r a w a . Z n a ­ ne z polskiej k u l t u r y l u d o w e j to k a r y ł a g o d n e o charakterze sankcji o ś m i e s z a j ą c y c h czy t o w a r z y s k i c h . A j e d n a k i t u dziewczyna, uparcie o d 1 B Z a r e j e s t r o w a n e z o s t a ł y np. informacje, że o d b y w a j ą s i ę w ó w c z a s t a ń c e belskie" miał (wspominane tańczyć świadczących, diabeł. by tu już wiry powietrzne M o s z y ń s k i , obrzędom zadusznym 1967, t. w 2: okolicy 1, s. 483). cmentarza, Brak w jednak okresu jesiennego t o w a r z y s z y ł y na „dia­ których danych terenie S ł o w i a ń s z c z y z n y t a ń c e s t a n o w i ą c e zrytualizowane działanie ludzkie. 2 0 Mówię K o w a l s k a , o wersji, w 1985. której wysoki podskok symbolizuje wysokość rośliny. �92 JOLANTA KOWALSKA m a w i a j ą c a p r o s z ą c y m j ą do t a ń c a k a w a l e r o m , m o ż e zostać pobita i w y ­ rzucona z pomieszczenia, w k t ó r y m m ł o d z i e ż g r o m a d z i się na t a ń c e . O d m o w ą z a n e g o w a ł a swoje p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u , jest w i ę c e l i m i ­ nowana. Podobnie, do t a ń c a w y k o n y w a n e g o podczas s o b ó t e k nie b y ł y dopuszczane d z i e w c z ę t a , k t ó r e u r o d z i ł y dziecko ze z w i ą z k u p o z a m a ł ż e ń skiego, w w y p a d k u z a ś w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h n a r a ż a ł y się na o ś m i e s z e n i e , a t a k ż e i pobicie. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż ze w z g l ę d u na s w o j ą k u l t u r o w ą c h a r a k t e r y s t y k ę , w y n i k a j ą c ą ze z ł a m a n i a przez nie n o r ­ m y społecznej, były „ o b c e " zgodnie z a ś z i n f o r m a c j ą p o d a n ą przez. M o s z y ń s k i e g o wszelka p o s t a ć obca — c z ł o w i e k czy z w i e r z ę — p o j a w i a ­ j ą c a się p r z y o g n i u s o b ó t k o w y m u w a ż a n a b y ł a za „ w c i e l o n ą w i e d ź m ę " . Usuwano j ą w i ę c od u d z i a ł u w o b r z ę d z i e i t a ń c u , j a k r ó w n i e ż starano się p o z b a w i ć j ą z ł o w r o g i e j m o c y . Z d r u g i e j s t r o n y c z ł o w i e k , k t ó r y c h c i a ł b y w z i ą ć u d z i a ł w t a ń c u istot n i e l u d z k i c h czy c h o c i a ż b y z o b a c z y ć go, n a r a ż a się na n i e b e z p i e c z e ń s t w o . R u s a ł k i podobnie j a k p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e w i ł y i niemieckie w i l i d y , z a m ę c z a ł y na ś m i e r ć w t a ń c u m ł o d z i e ń c ó w , k t ó r z y n i e o s t r o ż n i e w e s z l i w i c h k r ą g czy z n a l e ź l i się w i c h p o b l i ż u . M o g ł y t e ż p r z y p r a w i ć s w y c h niefortunnych p a r t n e r ó w w tańcu o obłęd lub dotknąć ich paraliżem ( M o c z y ń s k i , 1967, t . 2: 1, s. 631, 641, 687-691; K o l b e r g , b r w . , t. 7, s. 221). Na terenie P o l s k i znana jest bajka o dziewczynie, k t ó r a t a ń c z y z d i a b ł e m i na koniec jest przez niego u ś m i e r c a n a , oraz historia parobka, k t ó r y 2 1 2 2 2 3 2 4 « M a t e r i a ł y t e r e n o w e Z E I H K M P A N , n r 1861, 1865. 2 2 mała Panna, która normę obyczajową, wego. N i e m i a ł a wodu, który urodziła dziecko ale poza s o b ą b y ł zabiegiem ze wypadała inicjacji związku pozamałżeńskiego, z obowiązującego do r o l i kobietę matki: wesela. p u r y f i k a c y j n y m . W sensie Nie nie tylko cyklu szła ła­ obrzędo­ t e ż do kulturowym była wy­ więc po­ s t a c i ą „ o b c ą " , bo n i e z s o c j a l i z o w a n ą . M „Każde obce s t w o r z e n i e ( o c z y w i ś c i e n i e t y l k o s s a k ! ) , z b l i ż a j ą c e s i ę n i e c h c ą c y do c h a t y , obory, ś w i ę t o j a ń s k i e g o ognia itd., j e s t p r z y j m o w a n e z a w c i e l o n ą albo w wiedźmiarza i odpowiednio traktowane: ogniu, c z a r n y m k u r o m p r z y p a l a j ą Moszyński, biety. Anegdota łapy pazury, koty lub wiedźmę palą opustoszałego tych baśni m ó w i domu i po w lesie je etc. p a l ą , i t d . " ude­ 1978b, s. 396. T a pierwsza, wygnana przenocować pierze, o b c i n a j ą obcinają 1967, t. 2: 1, s. 558. P o r . t a k ż e n a t e m a t o c z y s z c z a j ą c e g o s e n s u rzenia w . v a n der L e e u w , 2 4 żabom o mądrej przez m a c o c h ę (lub n a odmówieniu pasierbicy i głupiej n a noc córce pewnej z domu, błądzi i trafia pustkowiu). Dziewczyna postanawia modlitwy s i a d a do przędzenia konopi. O w ko­ do nim północy ( b ą d ź o j e d e n a s t e j w n o c y ) w d o m u z j a w i a s i ę d i a b e ł i p r o s i d z i e w c z y n ę do t a ń c a . T a w y m a w i a się: n a j p i e r w p r a c ą (którą w y k o n u j e za n i ą diabeł), p ó ź n i e j b r a k i e m odpowiedniego s t r o j u i k o n i e c z n o ś c i ą u m y c i a s i ę , p r z y c z y m po k a ż d ą s z t u k ę ż y i k a ż d y p r z e d m i o t p o t r z e b n y do d o k o n a n i a t o a l e t y posyła noszenia wody pieniędzy. d a j e m u d z i u r a w e sito. W r e s z c i e ż ą d a k o a ż do p i a n i a k u r ó w . D i a b e ł w ó w c z a s diabła odzie­ osobno, a T r w a to do wszyst­ znika, a dziewczyna j u ż bezpieczna w r a c a do d o m u m a c o c h y , b u d z ą c z a z d r o ś ć z d o b y t y m i s k a r b a m i . O p o w i a d a macosze, w j a ­ k i s p o s ó b w e s z ł a w i c h p o s i a d a n i e , a ta d e c y d u j e s i ę w y s ł a ć do n a w i e d z o n e g o do­ mu za- własną córkę. Córka macochy jest głupsza od swej przyrodniej siostry, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 93 •chciał z o b a c z y ć d i a b ł a t a ń c z ą c e g o w k a r c z m i e podczas z a p u s t ó w i p r z y ­ p ł a c i ł t o ś m i e r c i ą ( K o s i ń s k i , 1891, s. 48; Zapusty..., 1895, s. 79; Gustawicz, 1900, s. 75). Przedstawione f a k t y w s k a z u j ą , iż n i e z a l e ż n i e o d „ p o ­ chodzenia" u c z e s t n i k ó w t a ń c a , tancerz „ o b c y " u s u w a n y jest od u d z i a ł u w n i m w s p o s ó b m n i e j l u b bardziej drastyczny. D o s k o n a ł y m odwzoro­ waniem tej zasady jest eliminacja p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d uczestnika, wspo­ mnianego w y ż e j „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " K w a k i u t l ó w . Grono jego w y k o n a w c ó w b y ł o ściśle ograniczone do osób w y b r a n y c h , jakkolwiek pozostali c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i b y l i jego uczestnikami. Jed­ nak s ł o w a p i e ś n i ś p i e w a n e j podczas tego t a ń c a d o k u m e n t u j ą w z a j e m n ą • o b c o ś ć t a ń c z ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h oraz l ę k t y c h ostatnich p r z e d „ n i e ­ dźwiedziem". W t y m k o n t e k ś c i e tancerz p o p e ł n i a j ą c y p o m y ł k ę (symbo­ licznie czy t e ż r z e c z y w i ś c i e zabijany przez p o z o s t a ł y c h w y k o n a w c ó w ) jest w y k l u c z a n y z grona postaci nawzajem i d e n t y c z n y c h , a zarazem o d ­ m i e n n y c h od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h , nie n a l e ż ą c y c h do i c h w s p ó l n o t y . M y l ą c s i ę przechodzi do k a t e g o r i i nie m a j ą c y c h p r a w a t a ń c z y ć . C h a r a k ­ terystyczna jest logika z d a r z e ń i o d p o w i a d a j ą c y c h i m s y m b o l i r u c h o ­ w y c h . S ą to kolejno: 1) r u c h j a k o s y m b o l ż y c i a oddawany r u c h e m [ + ] , p r a w i d ł o w y m 2) p o m y ł k a , c z y l i pojawienie s i ę r u c h u [ — ] n i e p r a w i d ł o w e g o , co ozna­ cza z a k ł ó c e n i e z w i ą z k u ł ą c z ą c e g o signifié z signijant, a w rezultacie 3) eliminacja r u c h u —• bezruch jako s y m b o l ś m i e r c i . U d z i a ł w t a ń c u jest w i ę c w t y m w y p a d k u k r y t e r i u m i d e n t y c z n o ś c i t a ń c z ą c y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r a w i d ł o w e jego w y k o n a n i e jest w a r u n k i e m sine qua non p r z y n a l e ż n o ś c i do w s p ó l n o t y tanecznej. T e n , k t o go nie spełnia, podobnie j a k panna, k t ó r a — j a k k o l w i e k u p r a w n i o n a — nie chciała w z i ą ć u d z i a ł u w t a ń c u , jest e l i m i n o w a n y . Zgodnie z t ą z a s a d ą m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć f a k t u ś m i e r c a n i a w y k o ­ n a w c y w t a ń c u p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i , k t ó r e g o opis podaje Ja­ mes G. Frazer . W d a w n y m k r ó l e s t w i e D a h o m e j u p a n u j ą c y b y ł zobo2 S ślepia ją t e ż pragnienie diabeł i z a p r a s z a j ą do t a ń c a , stępnie zdobycia p i ę k n e g o posyła stroju i pieniędzy. go po w s z y s t k i e Kiedy zjawia się przedmioty n a r a z , a n a ­ p r z y j m u j e z a p r o s z e n i e do t a ń c a . T a n i e c t r w a d ł u g o , d z i e w c z y n a j e s t c o r a z b a r d z i e j z m ę c z o n a , p r ó b u j e s i ę w y r w a ć , lecz d a r e m n i e . D i a b e ł t a ń c z y , a n a k o n i e c uśmierca dziewczynę („urywa j e j ł e b " ) , k o r p u s w p y c h a do pieca, g ł o w ę w okno, kontaktują „tamtego a d u s z ę p o r y w a do p i e k ł a . Obydwie bohaterki baśni się z diabłem, reprezentantem ś w i a t a " , w jego n e g a t y w n y m a s p e k c i e . P i e r w s z a u c h o d z i z tego z ż y c i e m , a n a w e t obdarowana. Druga traci stępowaniu polega ż y c i e , a p r z y t y m zostaje p o t ę p i o n a . Różnica n a t y m , ż e „ m ą d r a " p a s i e r b i c a n i e dopuszcza b ł e m , „ g ł u p i a " c ó r k a godzi s i ę n a ń i w c h o d z i w k r ą g r z e c z y w i s t o ś c i gotowana, mawia w żaden modlitwę). K r z y ż a n o w s k i , 2 5 Frazer, sposób nie zabezpieczona Dane za: Kolberg, 1947, t. 2, s. 90-91. 1890, cz. 2, s. 123. (zwróćmy uwagę, b r w . , t. 8, s. 154-156; w ich po­ do t a ń c a z dia­ [—] n i e p r z y ­ że pasierbica od­ t. 21, s. 190-191; �94 JOLANTA KOWALSKA w i ą z a n y , b y raz do r o k u , w okresie ś w i ę t a z b i o r ó w , w y k o n a ć w obecno­ ści poddanych taniec, w czasie k t ó r e g o d ź w i g a ł w o r e k z z i e m i ą . J e ż e l i nie m ó g ł go w y k o n a ć , b y ł u s u w a n y od w ł a d z y ; m ó g ł b y ć t e ż j e d n a k za­ b i t y . S e m a n t y k a tego swoistego egzaminu wsparta jest na symbolicznej opozycji r u c h [ + ] — r u c h [ — ] i p o g ł ę b i o n a o k u l t u r o w ą w a l o r y z a c j ę p o ­ staci t a ń c z ą c e g o ( p a n u j ą c y jest z r e g u ł y reprezentantem sił w y ż s z y c h ) , czasu ( n a j w a ż n i e j s z e ś w i ę t o z b i o r ó w ) , o k o l i c z n o ś c i (taniec w y k o n y w a n y jest przed p o d d a n y m i , p r z y c z y m tancerz d ź w i g a w o r e k w y p e ł n i o n y zie­ m i ą ) . Dane te p o z w a l a j ą z r o z u m i e ć , dlaczego b ł ę d n e — a raczej w t y m w y p a d k u n i e d o s k o n a ł e — w y k o n a n i e t a ń c a jest t a k w a ż n e , j a k r ó w n i e ż dlaczego ten, k t ó r y m u nie p o d o ł a ł w s p o s ó b zgodny z p r z y j ę t y m o b y ­ czajem, m o ż e z o s t a ć u ś m i e r c o n y . W ł a d c a n i e z d o l n y do w y k o n a n i a t a ń c a , k t ó r y go o b o w i ą z u j e , dokumentuje, iż nie jest j u ż t y m , k i m b y ł w ó w c z a s , g d y w y k o n a n i e tego t a ń c a nie p r z e k r a c z a ł o jego m o ż l i w o ś c i . Inaczej m ó ­ w i ą c : nie jest j u ż w ł a d c ą , „ p o m a z a ń c e m b o ż y m " . Jest w i ę c detronizowany. Na całość zawartego w t y m t a ń c u przekazu s k ł a d a się t a k ż e aspekt s p o ł e c z n y . T r e ś ć : „ o t o u d o w a d n i a m swe p r a w o do sprawowania w ł a d z y t a ń c z ą c tak, j a k jest to ode m n i e w y m a g a n e " . Z d r u g i e j s t r o n y (ze s t r o ­ n y odbiorcy) t r e ś ć : „ o t o z d o l n y jest w y k o n a ć przed n a m i taniec d ź w i g a ­ j ą c ciężar. Jest w i ę c z d o l n y do s p r a w o w a n i a w ł a d z y " . O g r a n i c z a j ą c j e d ­ n a k rozumowanie do tej t y l k o p ł a s z c z y z n y i n t e r p r e t a c j i nie z d o ł a l i b y ś m y p r z e k r o c z y ć b a r i e r y naszego w ł a s n e g o systemu pojęć, k t ó r y n a r z u c i ł b y k w a l i f i k a c j ę tego t a ń c a j a k o d z i a ł a n i a dziwacznego l u b egzotycznego. Zagadnienie p r a w i d ł o w o ś c i i n i e p r a w i d ł o w o ś c i r u c h u w y p ł y n ę ł o r ó w ­ n i e ż w z w i ą z k u z u w a g a m i na temat o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d z i e w e ­ s e l n y m z t e r e n u Polski. W t a m t y m jednak w y p a d k u przebieg z d a r z e ń i u ż y t e symbole b y ł y odmienne od opisanych. Bezruch poprzedza w n i m r u c h n i e p r a w i d ł o w y , b y w k o ń c o w e j fazie p r z e j ś ć w r u c h p r a w i d ł o w y . R ó ż n i c a jest ewidentna. W o m ó w i o n y c h w y ż e j p r z y k ł a d a c h z w i ą z e k zna­ c z ą c e g o ze znaczonym z a k ł ó c a n y b y ł — jeżeli w ogóle m i a ł o to miejsce — niecelowo. Natomiast w weselnych t a ń c a c h p a n n y m ł o d e j jest on e l i m i ­ n o w a n y na rzecz innego p o r z ą d k u symbolicznego: bezruchu o z n a c z a j ą ­ cego ś m i e r ć , a n a s t ę p n i e r e k o n s t r u o w a n y w k o l e j n y c h fazach „ n a p r a w i a ­ n i a " i „ s p r a w d z a n i a " p a n n y m ł o d e j przez i n i c j u j ą c y c h i c e l e b r a n t ó w - o b cych, niejako n a u k i r u c h u p r a w i d ł o w e g o . Przedstawione r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e s y m b o l i k i d y c h o t o m i i ruch—bez­ r u c h w t a ń c u p r o w a d z ą do stwierdzenia, że dychotomia ta — w y o b r a ­ ż a n a w p r z e d s t a w i o n y c h t u sytuacjach t a n e c z n y m r u c h e m p r a w i d ł o w y m i n i e p r a w i d ł o w y m — w y k o r z y s t y w a n a jest j a k o s y m b o l i c z n y reprezen­ t a n t t r e ś c i : s w ó j , niezmieniony, k u l t u r o w y , l u d z k i w sensie d o d a t n i m , po przeciwnej z a ś stronie opozycji: obcy, zmieniony, n i e l u d z k i , a k u ł t u rowy. Stwierdzam ponadto, że na podstawowym schemacie dychotomii �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 95 ruch—bezruch n a d b u d o w y w a n y jest szereg par p o j ę ć a n t o m i m i c z n y c h : ż y c i e — ś m i e r ć , ż y c i e — n i e życie, ż y c i e — i n n e ż y c i e i t p . Operowanie j e j s k ł a d n i k a m i , a w i ę c r u c h e m i bezruchem, w p e w n y c h c i ą g a c h tanecznych u m o ż l i w i a reprezentowanie p o w y ż s z y c h t r e ś c i , a zarazem e l e m e n t ó w dua­ listycznej w i z j i r z e c z y w i s t o ś c i . II. C Z A S O W O - P R Z E S T R Z E N N Y A S P E K T RUCHU. R U C H SYMBOLIZUJĄCY ORGANIZACJĘ I PENETRACJĘ RZECZYWISTOŚCI W r o z w a ż a n i a c h p o ś w i ę c o n y c h ś r o d k o m i m e c h a n i z m o w i przekazu tanecznego ( K o w a l s k a , 1985) p o s ł u ż y ł a m się p r z y k ł a d e m t a ń c a „ n a u r o ­ dzaju". M ó w i ł a m t a m m . i n . o c a ł o ś c i o w y m znaczeniu s k o k u j a k o s y m ­ bolu jedności ruchu wstępującego i zstępującego, połączonych w cało­ ści d z i a ł a n i a , z n a c z ą c y c h w n i e k t ó r y c h kontekstach o b r z ę d o w y c h „ a r c h e ­ t y p w ę d r ó w k i ż y c i o d a j n e j m o c y " . W w y p a d k u s k o k u zachodzi eksploata­ cja przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł o k r e ś l a j ą c a sens tej całości r u c h o w e j . W d r u g i e j odmianie f o r m a l n e j t a ń c a „ n a u r o d z a j " w y s t ę p u j ą o b r o t y w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi w y k o n y w a n e przez t a n c e r k i j e d n o c z e ś n i e z r u c h e m po obwodzie k o ł a , c z y l i r u c h y e k s p l o r u j ą c e p r z e s t r z e ń w p ł a s z c z y ź n i e h o ­ r y z o n t a l n e j . Ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą o d p o w i e d n i o ś ć r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o z „ d o g ó r y " i l e w o s k r ę t n e g o z „ d o d o ł u " , z i n t e r p r e t o w a ł a m je t a k ż e j a k o r u c h y s k ł a d a j ą c e się na całość d z i a ł a n i a o znaczeniu t a k i m , j a k o k r e ś l o n e w y ż e j w odniesieniu do skoku. P o j a w i ł y się t u t r z y oznaczniki: skok, r u c h t a ń c z ą c e g o w o k ó ł w ł a s n e j osi oraz f i g u r a przestrzenna wyznaczana przez r u c h w o k ó ł pewnego cen­ t r u m — k o ł o . Ze w z g l ę d u na s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k p r z y i c h pomocy w y p e ł n i a p r z e s t r z e ń j u ż w tej c h w i l i , u p r a w n i o n e b ę d z i e z a ł o ż e n i e u n i ­ w e r s a l i z m u z w i ą z k u semazjologicznego ł ą c z ą c e g o je z k a t e g o r i ą „ c e n ­ t r u m " i i m p l i k o w a n y m i przez n i ą t r e ś c i a m i s z c z e g ó ł o w y m i . 1. B U D O W A C E N T R A L N E G O P O R Z Ą D K U R Z E C Z Y W I S T O Ś C I I K O M U N I K A C J A PRZEZ „CENTRALNE OTWARCIE" Najbardziej w y r a z i s t ą e g z e m p l i f i k a c j ę w y s u n i ę t e g o przypuszczenia s t a n o w i ą mistyczne p o d r ó ż e taneczne p r z e n o s z ą c e t a ń c z ą c e g o w i n n y w y ­ m i a r r z e c z y w i s t o ś c i . W ś r ó d n i c h z a ś na p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ć n a l e ż y t a ń c e s z a m a ń s k i e w y o b r a ż a j ą c e p o d r ó ż w z a ś w i a t y , budowane z t a k i c h e l e m e n t ó w , j a k s k o k i i r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego: w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi, d o o k o ł a ogniska, chorego poddawanego zabiegom lecz­ n i c z y m i t p . M i r cea Eliade w y k a z u j e , że szaman na m o c y p r z y p i s y w a n y c h m u specjalnych u p r a w n i e ń z d o l n y jest p r z e k r a c z a ć — j a k to o k r e ś l a — „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " (Eliade, 1974, s. 165). Przedstawione przez niego 2 6 u W z a ś w i a t y , to j e s t nie tylko do g ó r y , lecz i w dół. „Biali" szamani p r a w o w ę d r o w a ć w o b y d w u k i e r u n k a c h . „ C z a r n i " j e d y n i e do d o ł u . mieli �96 JOLANTA KOWALSKA opisy s e a n s ó w s z a m a ń s k i c h d o k u m e n t u j ą , że otwarcie to jest nie t y l k o symbolicznie przekraczane, ale t a k ż e tworzone za p o m o c ą t a ń c a nieod­ miennie p o w t a r z a j ą c e g o r y s u n e k k o ł a . Powtarza się t a k ż e m o t y w w z n o ­ szenia się do g ó r y , oddawany w r u c h u przez s k o k i i z w i e l o k r o t n i e n i e o b i e g ó w ogniska. Szaman O r o c z ó w na p r z y k ł a d o k r ą ż a ł je w t a ń c u dziew i ę c i o k r o t n i e „ p o k o n u j ą c " w t e n s p o s ó b 9 p i ę t e r p r o w a d z ą c y c h do nieba (Eliade, 1974, s. 244-245). Szaman b u r i a c k i w s k a k i w a ł na kolejne stopnie w y o b r a ż e n i a drzewa życia, a n a s t ę p n i e u d e r z a j ą c o z i e m i ę b ę b n e m „ p r z e ­ b i j a ł " coraz w y ż s z e poziomy kosmicznego u n i w e r s u m (Eliade, 1974, s. 194195). Szaman k e c k i w y k o n y w a ł w t a ń c u skoki d o o k o ł a ogniska p o ł ą c z o ­ ne z jednoczesnymi o b r o t a m i c a ł e g o ciała, p r z y c z y m k i e r u n e k o b y d w u o b r o t ó w b y ł p r a w o s k r ę t n y , a w i ę c „ d o g ó r y " (Eliade, 1974, s. 225-226). Te same ruchowe oznaczniki p o j a w i a j ą się jako symbole p o d r ó ż y sza­ m a ń s k i c h w z a ś w i a t y w pozaazjatyckich odmianach szamanizmu. W ś r ó d o p i s y w a n y c h przez Eliadego znamienna jest choreografia t a ń c ó w w y k o ­ n y w a n y c h przez m ł o d z i e ń c ó w K a r i b a (Wenezuela) i n i c j o w a n y c h na sza­ m a n ó w (Eliade, 1974, s. 128-130). S w o j ą p i e r w s z ą p o d r ó ż do „ g ó r n e g o ś w i a t a " o d b y w a l i t a ń c z ą c w koło, p r z y c z y m t r z y m a l i się l i n y zwieszo­ nej ze szczytu d o m u o b r z ę d o w e g o . Symbolizowana b y ł a w t e n s p o s ó b i c h wspinaczka po „ s p i r a l n e j d r a b i n i e " i w ę d r ó w k a przez kolejne p i ę t r a nieba . I n n y w a r i a n t mistycznej p o d r ó ż y tanecznej r e p r e z e n t u j ą t a ń c e w i r u ­ j ą c y c h derwiszy, na k t ó r e t a k ż e s k ł a d a j ą się o b r o t y i r u c h po obwodzie k o ł a . Zgodnie z opisem p o z o s t a w i o n y m przez C u r t a Sachsa w zasadni­ czej fazie t a ń c a — w i r o w a n i u — b r a ł o u d z i a ł 11 u c z e s t n i k ó w . F o r m o ­ w a l i oni d w a k o ł a : w e w n ę t r z n e s k ł a d a j ą c e się z 4 osób i z e w n ę t r z n e z 6, po c z y m rozpoczynali w i r o w a n i e w o k ó ł w ł a s n e j osi. P o m i ę d z y k o ­ ł a m i , w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , p r z e m i e s z c z a ł się p o w o l i p r z e w o d 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 Rekwizyt w postaci W fazie liny w y s t ę p u j e także w „zwykłych" podróżach szamań­ skich. 2 8 ostatniej Umieszczani inicjacji byli na platformie rozkręcając się w p r a w i a ł y adepci odbywali zawieszonej ją w ruch na „wędrówkę" czterech w i r o w y . N a temat w inny skręconych sposób. linach, interpretacji tych które tańców por. rozdz. 4. 2 9 wacji Opis pozostawiony tańca wirujących przez Sachsa p o w s t a ł derwiszy poczynionych w rezultacie przez wielokrotnych Sachsa w Kairze obser­ w latach 1930-1932. M Całość działania z derwiszy z n a j d u j ą c e g o tancerzy. Do zycję i recytacja s i ę poza k r ę g i e m recytującego na kuczną 13 c z ł o n k ó w runku rozpoczynała dołączał flecista, a następnie stopniowo i n t e n s y f i k u j ą c y bractwa w s t a w a ł o przeciwnym ruchowi i utworzywszy wskazówek dawane p o k ł o n y i p o k ł o n przewodnikowi modlitw z Koranu przez 17 s i e d z ą c y c h w t y m czasie poruszenia siedzący, zmieniający ciała. dalszym W k o ł o s z ł o po jego o b w o d z i e w zegara. F a z ę tańca. jednego nieruchomo tę kończyły wzajemnie po­ ciągu kie­ od­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 97 3 1 n i k t a ń c a . Sachs przypisuje t e m u t a ń c o w i znaczenie astronomiczne, w i d z ą c w n i m odwzorowanie r u c h u słońca, k s i ę ż y c a i gwiazd. Podobnie o d c z y t u j ą go n i e k t ó r z y badacze w s p ó ł c z e ś n i , m i n . A l l a n D a n i e l o u (1975, s. 14). W m o i m przekonaniu nie jest to interpretacja p e ł n a . Podstaw d e k o d y f i k a c j i s y m b o l i k i tego t a ń c a s z u k a ć n a l e ż y w d o k t r y ­ nie sufizmu (mistycznego p r ą d u w islamie, k s z t a ł t u j ą c e g o się p o c z y n a j ą c od V I I I w . n.e.), w ramach k t ó r e g o p o c z y n a j ą c od X w . n.e. p o w s t a w a ł y b r a c t w a sufich, p o p u l a r n i e i d e n t y f i k o w a n e z b r a c t w a m i w i r u j ą c y c h der­ wiszy, j a k k o l w i e k nie są one identyczne. Celem, j a k i s t a w i a l i sobie w y ­ znawcy sufizmu, b y ł o „ p o g ł ę b i e n i e w i a r y i poznanie p r a w d y absolutnej przez i n t u i c j ę , zjednoczenie się z Bogiem przez e k s t a z ę i m i ł o ś ć " (Bie­ l a w s k i , 1980, s. 164). W p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h taniec — obok m e d y t a ­ c j i , m o d l i t w i ś r o d k ó w halucynogennych w y w o ł u j ą c y c h sztuczne p o d ­ niecenie i stany w i z y j n e — b y ł j e d n y m ze s p o s o b ó w , k t ó r e m i a ł y do t e ­ go celu p r o w a d z i ć . W i r u j ą c y derwisze p r e f e r o w a l i ś r o d k i taneczne. N a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w a aspekty o b e c n o ś c i w i c h t a ń c a c h r u c h u w i r o ­ wego. Po pierwsze jest on t u ś r o d k i e m „ d e a u t o m a t y z a c j i d o ś w i a d c z e n i a " , c z y l i zachwiania z w y k ł e g o sposobu o d b i o r u r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o ­ w i e k a (Deikman, 1966). Po w t ó r e m e t o d ą symbolicznej penetracji prze­ s t r z e n i (analogicznie do „ s p i r a l n e j d r a b i n y " K a r i b ó w ) i j e j p o r z ą d k o w a ­ nia w relacji do c e n t r u m . Ciekawego potwierdzenia z w i ą z k u i c h d z i a ł a ń z i d e ą c e n t r u m dostarcza s y m b o l i k a liczb w k o m p o n o w a n y c h w rozmiesz­ czenie t a ń c z ą c y c h . Jedynka, solista i p r z e w o d n i k t a ń c a , p o s i a d a j ą c y — j a k wierzono — s z c z e g ó l n y dar Boga i u d z i e l a j ą c y p o z o s t a ł y m uczestnikom t a ń c a przed jego r o z p o c z ę c i e m swojego rodzaju b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , oznacza w islamie Boga. Cyfra 4, k o ł o w e w n ę t r z n e , to 4 elementy ś w i a t a : woda, ziemia, o g i e ń i powietrze. P i ę ć , k o ł o w e w n ę t r z n e i solista, odpowiada ilości f u n ­ d a m e n t a l n y c h d o g m a t ó w w i a r y . Na c y f r ę 6, k o ł o z e w n ę t r z n e , s k ł a d a się kombinacja 2 + 4. P i e r w s z e m u j e j c z ł o n o w i odpowiada zdanie z K o r a n u : „ w s z y s t k o z o s t a ł o stworzone w d w ó c h rodzajach", d r u g i e m u z a ś p o n o w ­ nie s y m b o l i k a czterech e l e m e n t ó w ś w i a t a . M o ż l i w a jest t a k ż e w t y m w y p a d k u kombinacja 1 + 5, to jest B ó g oraz fundamentalne dogmaty 3 2 8 1 N a u c z y c i e l n a z w a n y szajch 1 Iranie), baraka. dzaju Warto już który miał posiadać Przed rozpoczęciem błogosławieństwa. w tym wirowanie zgromadzenia, miejscu nie l u b pir szczególne (ta d r u g a n a z w a u ż y w a n a błogosławieństwo wirowania udzielał Składali wspomnieć przynosiło mu pokłon o analogii rezultatu w Boga on c z ł o n k o m i przyjmowali w postaci rytuale była w — Turcji duchowy bractwa swojego r o ­ od niego Chłystów. zstąpienia dar pocałunek. Gdy Boga, ci z k t ó r z y p o c z u w a l i s i ę do j a k i e j ś w i n y , podchodzili trwające członków do s t e r n i k a i wy­ z n a w s z y s w ó j grzech p r z y j m o w a l i od niego o c z y s z c z a j ą c e i c h tchnienie. 8 2 Dane na temat symboliki liczbowych p o d a j ę za: 516. — Etnografia P o i . 33.1 S z y m a ń s k i , 1978, s. 475- �98 JOLANTA KOWALSKA w i a r y . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ą fakt, że o b y d w i e te m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e ­ t a c j i u g r u p o w a n i a tancerzy w kole z e w n ę t r z n y m zgodnie z s y m b o l i k ą liczb w islamie nie w y k l u c z a j ą się, lecz przeciwnie — u z u p e ł n i a j ą . Re­ p r e z e n t u j ą : w p i e r w s z y m w y p a d k u m a t e r i a l n y , w d r u g i m d u c h o w y as­ p e k t ś w i a t a . S i ó d e m k a , k o ł o z e w n ę t r z n e plus solista, to 7 r o d z a j ó w nieba i 7 p i e k i e ł s t w o r z o n y c h przez Boga. C a ł a wreszcie figura przestrzenna, k t ó r ą t w o r z ą t a ń c z ą c y : 2 koncentryczne k r ę g i w i r u j ą c y c h derwiszy, po­ m i ę d z y k t ó r y m i porusza się, t a k ż e po obwodzie k o ł a , p r z e w o d n i k t a ń c a , zawiera — ze w z g l ę d u na opisane znaczenie k a ż d e g o z j e j c z ł o n ó w —obraz jednoczenia ś w i a t a ziemskiego z u n i w e r s u m . P r z y t y m , n a w e t jeżeli p o m i n i e m y i n t e r p r e t a c j ę l i c z b o w ą , sama f i ­ gura 3 k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h zorganizowanych w o k ó ł w s p ó l n e g o ś r o d k a (czy w i n n y c h w y p a d k a c h k o ł a w o k ó ł solisty) b i o r ą c pod u w a g ę k o n ­ tekst, w j a k i m się pojawia, stanowi odwzorowanie idei k r e a c j i cen­ t r u m , owego s z c z e g ó l n e g o p u n k t u organizacji, a zarazem o t w a r c i a prze­ strzeni u m o ż l i w i a j ą c e g o k o m u n i k a c j ę m i ę d z y poziomami kosmosu. Nasuwa się t u jeszcze i n t e r e s u j ą c a kwestia d o t y c z ą c a k i e r u n k u r u ­ chu tanecznego. Derwisze p o r u s z a j ą się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , co zgodnie z s y m b o l i k ą tego k i e r u n k u s u g e r o w a ł o b y d z i a ł a n i e destruk­ cyjne, nie z a ś k o n s t r u k t y w n e . D z i a ł a n i e to w i ą ż e się jednak nie t y l e z s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą c e n t r u m j u ż ewokowanego w z a j e m n ą kon­ figuracją t a ń c z ą c y c h rozmieszczonych w k o n c e n t r y c z n y c h k r ę g a c h , i l e z k o m u n i k a c j ą poprzez c e n t r u m , c z y l i — zgodnie ze s ł u s z n y m s t w i e r ­ dzeniem Wasilewskiego — p r z y j ę c i e m boskiej emanacji i przekazaniem jej w dół, k u ziemi (Wasilewski, 1979, s. 142). Koresponduje z t y m t a k ­ że u k ł a d d ł o n i tancerzy w z n o s z ą c y c h podczas w i r o w a n i a p r a w ą dłoń ku g ó r z e i o p u s z c z a j ą c y c h l e w ą d o d o ł u , co n i e k i e d y akcen­ t u j e jeszcze u k ł a d r a m i o n . 3 3 Podobny k a n o n m y ś l e n i a o przestrzeni, r z u t u j ą c y na operowanie w niej r u c h e m , w y s t ę p u j e w t a ń c a c h w i r o w y c h C h ł y s t ó w , w i e l k o r u s k i e j sekty „ b o ż y c h l u d z i " . I t u , j a k w w y p a d k u s u f i z m u , n a j w a ż n i e j s z y m celem p r a k t y k r e l i g i j n y c h b y ł a mistyczna unia z Bogiem. W czasie radenij, to jest z e b r a ń p o ł ą c z o n y c h z m o d l i t w ą , n a u k a m i i ś p i e w e m , w y ­ k o n y w a n y b y ł rodzaj w i r o w y c h t a ń c ó w , k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y opis c y ­ t u j ę za ks. D ę b i ń s k i m . „ W i r o w a n i e b y w a r o z m a i t e : p o j e d y n c z e p o l e g a j ą c e n a t y m , ż e j e d e n z obec­ n y c h n a p i ę c i e p r a w e j nogi, od c z a s u do c z a s u l e w ą n o g ą d o t y k a j ą c p o d ł o g i , k r ę c i s i ę z b ł y s k a w i c z n ą s z y b k o ś c i ą z a s ł o ń c e m , to j e s t z p r a w e j s t r o n y k u lewej **. We *» I t a k t e ż j e s t i n t e r p r e t o w a n a . P o r ó w n a j : Sachs, s к i , 1978, s. 186-242; de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1965, s. 144-151; Kotań- 1976, s. 76; v a n der Leeuw, 1978b, s. 422. 3 4 Ruch wykonywane i „ z a s ł o n e c z n y " przebiega były Moszyńskiego. obroty w od s t r o n y l e w e j k u p r a w e j i w tańcach Chłystów, zgodnie ze tę też stronę świadectwem Grassa �SKŁADNIKI dwójkę, gdy KULTUROWYCH mężczyzna Ścianką, za s ł o ń c e m . z kobietą gdy KONCEPCJI objąwszy tworzą koło w RZECZYWIST. W się wzajemnie, ten SYMB. kręcą TAŃCA się w miejscu koła, stanąw­ w t a k t , a po każdym sposób, że c z ł o n k o w i e s z y do siebie bokiem, na dany znak zaczynają p o d s k a k i w a ć podskoczeniu m a c h a j ą r ę k a m i . W i r o w a n i e k o ł o w e albo taneczne, gdy z e b r a n i rzywszy d w a k o ł a , jedno z mężczyzn, a drugie z kobiet, 99 kręcą się szybko: utwo­ męż­ c z y ź n i pod s ł o ń c e , a kobiety ze s ł o ń c e m , p r z y c z y m k l e p i ą s i ę r ę k a m i po b i o d r a c h . Wirowanie i biegną s k a k u j ą na rowanie W nim jedni z okrętowe albo Dawidowe polega na tym, j e d n i z a d r u g i m i , po c z y m n a g l e z w r a c a j ą p a l c a c h z p ó ł n o c y n a z a c h ó d i ze w s c h o d u rozbieżne, kobiety i inaczej zwane mężczyźni d r u g i m i , tworząc w krzyżowym, stają w ten krzyż zebrani tworzą elipsę pod­ na południe. Wreszcie w i ­ ponieważ kątach izby i sposób że s i ę t w a r z a m i do siebie i tworzą Krzyż szybko z a m i e n i a j ą świętego Piotrowy. swe miejsca Piotra" (Dębiński, 1910, s. 135). R u c h t y c h t a ń c ó w c h a r a k t e r y z o w a ł o z w i ę k s z a j ą c e się tempo, n a r a ­ s t a j ą c e aż do k u l m i n a c j i , to jest do m o m e n t u z s t ą p i e n i a Boga n a z y w a ­ nego „ J a s n y m S o k o ł e m " l u b „ P t a k i e m z r a j u " ( M o s z y ń s k i , 1967, t, 2: 1, s. 356) na jednego z t a ń c z ą c y c h , po c z y m t a ń c e p r z e r y w a n o i n a s t ę p o ­ w a ł a faza, w k t ó r e j nawiedzony w i e s z c z y ł i p o u c z a ł p o z o s t a ł y c h uczest­ n i k ó w zgromadzenia. C h ł y s t o w i e p o s ł u g i w a l i się opisanym t a ń c e m z a w i e r a j ą c y m r ó ż n e o d ­ m i a n y r u c h u obrotowego i skoki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y r u c h y r ą k s y m ­ b o l i z u j ą c e wznoszenie się, w s y m b o l i c z n y m d z i a ł a n i u , w rezultacie k t ó ­ rego d o k o n y w a l i swojego rodzaju r e w a l o r y z a c j i przestrzeni b u d u j ą c r u ­ chem eliadowskie „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " . Analogicznie j a k w t a ń c a c h w i ­ r u j ą c y c h derwiszy p e ł n i ł o ono r o l ę p o ł ą c z e n i a m i ę d z y poziomami kosmo­ su, u m o ż l i w i a j ą c magiczny p r z e p ł y w b y t ó w , w t y m w y p a d k u z s t ą p i e n i e Boga. Poza j e d y n y m w a r i a n t e m r u c h u , k i e d y k o ł o utworzone przez m ę ż ­ czyzn o b r a c a ł o się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , o p o z y c y j n y m w sto­ s u n k u do jednoczesnego r u c h u k o ł a utworzonego przez kobiety, r u c h w i ­ r o w y i o b r o t y b y ł y w y ł ą c z n i e p r a w o s k r ę t n e . Znaczenie f o r m y choreo­ graficznej, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się r u c h y d w ó c h k ó ł o b r a c a j ą c y c h się w prze­ c i w n y c h k i e r u n k a c h koresponduje — ze w z g l ę d u na kontekst i cel dzia­ ł a n i a — ze znaczeniem t a ń c a „ n a urodzaj", w k t ó r y m k o b i e t y p o r u s z a ł y się zarazem: w l e w o — po obwodzie k o ł a i w p r a w o — w o k ó ł w ł a s n e j osi. Inaczej m ó w i ą c , widoczne w n i e j zjednoczenie p r z e c i w s t a w n y c h k i e ­ r u n k ó w r u c h u ( w osobach w y k o n a w c ó w z a ś p i e r w i a s t k ó w m ę s k i e g o i k o ­ biecego) pozwala o d c z y t a ć t ę f i g u r ę s t y l i s t y c z n ą w y p o w i e d z i r u c h o w e j j a k o s y m b o l p e ł n i z w i ą z a n e j semantycznie z k a t e g o r i ą c e n t r u m . Poza t y m , w t a ń c a c h C h ł y s t ó w w y s t ę p u j e r u c h o progresywnej c h a r a k t e r y ­ styce czasowo-przestrzennej — w p r a w o , c z y l i (zgodnie z k u l t u r o w y m kanonem k w a l i f i k a c j i k i e r u n k ó w r u c h u i i c h o d p o w i e d n i k ó w ) do p r z o ­ du, do g ó r y , w p r z y s z ł o ś ć . Stwierdzona t u r e g u l a r n o ś ć znajduje uzasadnienie we w r ó ż b i a r s k i m , aspekcie radenij, w t y m szczególnie uroczystych, o d p r a w i a n y c h w d n i u �100 JOLANTA KOWALSKA letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . M o g ł y one b y ć t e ż organizowane poza p r z y j ę t y m t e r m i n e m , gdy chodziło o o d s ł o n i ę c i e z d a r z e ń , k t ó r e m a j ą na­ s t ą p i ć . W y k o n y w a n o w ó w c z a s t a ń c e d o o k o ł a k a d z i z w o d ą , a zgodnie z i n f o r m a c j a m i J u n k a i Sachsa t a k ż e w o k ó ł n a c z y ń z m l e k i e m (Junk, 1930, s. 154; Sachs, 1965, s. 42). W czasie i c h t r w a n i a t a ń c z ą c y w p a t r y ­ w a l i się w p o w i e r z c h n i ę w o d y , r e z u l t a t e m czego b y ł y halucynacje w z r o ­ k o w e , p o ł ą c z o n e n i e k i e d y ze s ł u c h o w y m i , k t ó r e uznawano za wizje. I n ­ t e r p r e t u j ą c je w y s n u w a n o w n i o s k i co do p r z y s z ł o ś c i . P r a k t y k a w r ó ż b i a r s k a p o l e g a j ą c a na w p a t r y w a n i u się w p o w i e r z c h ­ nię w o d y , b ł y s z c z ą c e p r z e d m i o t y , o g i e ń i t p . w s p ó ł w y s t ę p u j e t u ze wspo­ m n i a n y m p r o g r e s y w n y m r u c h e m tanecznym. A zatem, symboliczne prze­ kroczenie b a r i e r y czasu t e r a ź n i e j s z e g o w p r z y s z ł o ś ć , s t w a r z a j ą c e w a r u n ­ k i , w k t ó r y c h m o ż l i w e jest o g l ą d a n i e rzeczy p r z y s z ł y c h , asocjowane b y ł o w t a ń c u Chłystów z p r a w o s k r ę t n y m ruchem obrotowym, przy czym r u c h ten p e ł n i ł r o l ę r y t u a l n e g o ś r o d k a m a n i p u l a c j i c z a ­ s e m , a zarazem s y m b o l i z a c j i dokonywanego zabiegu. Inaczej m ó w i ą c , w t a ń c u C h ł y s t ó w m a n i p u l a c j i podlega nie t y l k o p r z e s t r z e ń , co u m o ż l i ­ wia symboliczna o d p o w i e d n i o ś ć i p r z e k ł a d a l n o ś ć k a t e g o r i i p o s z c z e g ó l ­ nych w y m i a r ó w (w t y m wypadku — jak już zaznaczyłam — progre­ s y w n y k i e r u n e k na p r a w o r ó w n o z n a c z n y jest z do przodu, w planie ho­ r y z o n t a l n y m i z do g ó r y , w planie w e r t y k a l n y m ) . P r z e d m i o t e m m a n i ­ p u l a c j i staje się t a k ż e czas przetransponowany na kategorie i symbole przestrzenne oddawane r u c h e m (na prawo, do przodu, do g ó r y r ó w n o ­ znaczne z w p r z y s z ł o ś ć ) . 3 5 W o p i s a n y m t a ń c u ma miejsce d w u w a r s t w o w o ś ć semantyczna podej­ mowanego d z i a ł a n i a . Po pierwsze, o d t w a r z a j ą c p i e r w o t n y p o r z ą d e k ś w i a ­ ta ewokowano „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " , a w i ę c czasowo-przestrzenrry k o n ­ tekst mistycznej p o d r ó ż y . Po w t ó r e , o d w o ł u j ą c się do k u l t u r o w e j cha­ r a k t e r y s t y k i owego pierwotnego p o r z ą d k u rozumianego jako p e ł n i a , w k t ó r e j „ w s z y s t k o jest dane", s i ę g a n o — p o s ł u g u j ą c się r u c h e m j a k o m a n i p u l a t o r e m — w p r z y s z ł o ś ć . Z b u d o w a n y z niego taniec zapewnia nie t y l k o symboliczny p r z e p ł y w i s t n i e ń m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, ale sta­ je się t a k ż e swojego rodzaju w e h i k u ł e m czasu. W r ó ż b i a r s k i aspekt t a ń c a C h ł y s t ó w w y j a ś n i a r ó ż n i c ę k i e r u n k ó w r u ­ chu w i c h t a ń c a c h i t a ń c a c h w i r u j ą c y c h derwiszy, j a k k o l w i e k w o b y d w u w y p a d k a c h celem p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń b y ł a mistyczna unia z B o 8 5 P o r ó w n a j w tej k w e s t i i u s t a l e n i a W a s i l e w s k i e g o . „ C z a s zostaje z a t e m w d z i a ­ ł a n i a c h magicznych i r y t u a l n y c h p r z e ł o ż o n y na ruch w przestrzeni, kierunek owe­ go ruchu wyznacza swymi watora. R u c h obrotami Niebo, m i e r n i k ó w c z a s u , r y t m u d n i a i nocy, u p ł y w u ruch służy w ten w i e l k i zegar a r c h a i c z n e g o zgodny ze s ł o ń c e m — a z a r a z e m r u c h e m K s i ę ż y c a obrzędach obser­ i gwiazd, a p o s u w a n i u biegu r z e c z y w p r z y s z ł o ś ć , jest s p o s o b e m gicznego z a p r o g r a m o w a n i a r o z w o j u , gdy więc tygodni, m i e s i ę c y i p ó r r o k u — t a k i zaś ruch się w nich r o z w ó j zatrzymuje". W a s i l e w s k i , pod słońce 1979, s. 145. ów czas i ma­ dziejący �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 101 giem. Podobnie, dominacja r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o w t a ń c a c h s z a m a ń ­ skich, p o j a w i a j ą c e g o się nawet w ó w c z a s , g d y szaman odbywa p o d r ó ż do ś w i a t a podziemnego (a w i ę c w sytuacji, w k t ó r e j s p o d z i e w a ć b y się m o ż ­ na raczej r u c h u l e w o s k r ę t n e g o ) , koresponduje z p r o f e t y c z n y m charak­ t e r e m w y p o w i e d z i szamana w transie. W y m i e n i o n e w y ż e j choreograficzne f o r m y - o z n a c z n i k i , to jest skoki i p r a w o s k r ę t n y r u c h o b r o t o w y , z r e g u ł y p o j a w i a j ą się w t a ń c a c h , celem k t ó r y c h jest antycypacja p o m y ś l n e j p r z y s z ł o ś c i . P r z y k ł a d e m w s p o m i n a ­ ne t a ń c e ze s k o k a m i m a j ą c e z a p e w n i ć u r o d z a j oraz analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i b ą d ź zbudowane w y ł ą c z n i e ze s k o k ó w w y s t ę p u j ą c e w o b r z ę ­ dach z w i ą z a n y c h z k u l t e m p ł o d n o ś c i i w r y t m a c h i n i c j a c y j n y c h . Sko­ k i p o j a w i a j ą się t a k ż e w t a ń c u kalusarów, za p o m o c ą k t ó r e g o p r z y w r a c a ­ no do z d r o w i a chorego na rusalsku bolest', i w i n n y c h t a k z w a n y c h t a ń ­ cach leczniczych (Sachs, 1965, s. 63-64). Z k o l e i o b r o t y ze s ł o ń c e m n o t u ­ j e m y np. w bawarskim t a ń c u panien p o p r z e d z a j ą c y m w r ó ż b y m a ł ż e ń ­ skie , w t a ń c a c h p a ń s t w a m ł o d y c h w r ó ż n y c h odmianach o b r z ę d u 3fi 3 7 3 8 3 9 ** O b e c n o ś ć tego e l e m e n t u sobie p r z e z l u d z i p o m y ś l n e g o (1962, s. 52). A n a l o g i c z n e ruchu w stwierdzenie niesienia pojawia s i ę u S a c h s a 8 7 Wśród cjonują osiadłych jako pojęcia tańcach, celem których jest zapewnienie u r o d z a j u , j e s t r e g u ł ą . P o t w i e r d z a ten f a k t ludów ujmowane już w (1965, s. 24-34, 85-102, rolniczych płodność od­ 115-118). kobiety s y n o n i m i c z n e . Dlatego t e ż u w a g i F r a z e r szerszym k o n t e k ś c i e i płodność ziemi funk­ Sachsa, o k t ó r y c h była mo­ wa w y ż e j , dotyczą także tańców związanych z kultem płodności. Skok jako jako symboliczny pomyślną sennymi wości przyszłość, (równonocy noworocznej. pustne wiosennej) Z terenu na urodzaj; tańce skoki przez o g i e ń występuje skok t a k ż e czasu, p r z y w o ł u j ą c y element t a ń c ó w i letnimi związane wymienimy z kompleksem Sobótek, z ruchem okrężnym oprowadzanych w w tańcach i wymuszający związanych ze wokół okresie weselnych. w wspomniane w których ogniska n a p r z y k ł a d : z b u d o w a n y ze s k o k ó w t a n i e c tzw. korowajnic, wio­ obrzędo­ tańce za­ występują czy noworocznym. W W weselu nie­ świętami ( p r z e s i l e n i a letniego), t a k ż e Słowiańszczyzny stowarzyszone skoki maszkar zwierzęcych roli manipulator stanowi taneczne tej samej z terenu Polski s ą to jest z a m ę ż n y c h to ko­ biet p r z y g o t o w u j ą c y c h ciasto w e s e l n e , w y k o n y w a n y podczas jego w y p i e k u , c z y s k o ­ ki starościny zytów: z czepkiem. Zwraca pieczywa obrzędowego, uwagę symbolika symbolu pomyślności pojawiających się tu oraz c z e p k a , s y m b o l u a z a r a z e m r o l i i k o m p e t e n c j i , do k t ó r y c h p r a w p a n n a m ł o d a n a b y w a w wesela. z Istotna jest także grupy r e p r e z e n t u j ą c e j wyjaśnienia obsada przyszłość wykonawcza. panny p r z y c z y n , ze w z g l ę d u n a k t ó r e nych i obrzędowych j a k o apotropeion. Tańczą mężatki, m ł o d e j . Przedstawione skok w y s t ę p u j e Jest n i ą w ł a ś n i e w a rezultacie więc dane rekwi­ statusu, kobiety dostarczają działaniach magicz­ owa symboliczna zdolność do p r z e ł a m y w a n i a p r z e s t r z e n i k u g ó r z e i c z a s u k u p r z y s z ł o ś c i . 8 8 W t y c h t a ń c a c h s k o k i s ą r a c z e j d o m e n ą i n i c j u j ą c y c h , podczas n y n i e p o r u s z a s i ę w c a l e l u b w y k o n u j e r u c h y nieudolne, gdy i n i c j o w a ­ niepełne, niezwykłe, jak: p e ł z a n i e , r u c h y w p o z y c j i k u c z n e j , „ k u l e j ą c e " itp. 8 9 Każda I n f o r m a c j a dotyczy tańca z panien, zanim s i ę g n ę ł a wykonywanego po św. Michała (29.09). jeden z trzech ukrytych p r z e d m i o t ó w w przeddzień wróżą­ c y c h o j e j p r z y s z ł y m losie, w y k o n y w a ł a ten t a n i e c t r z y k r o t n i e d o o k o ł a i z b y w runku „ze słońcem". Z a : M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 385. kie­ �102 JOLANTA KOWALSKA weselnego z t e r e n u Polski, w tej jego części, w k t ó r e j w y s t ę p u j ą j u ż jako „ j e d n o ś ć " , w t a ń c u szamana w o k ó ł p a r y m a ł ż e ń s k i e j nie p o s i a d a j ą ­ cej potomstwa, podczas seansu m a j ą c e g o z a p e w n i ć i m n a r o d z i n y p o t o m ­ ka (Wasilewski, 1979, s. 65-66) — jest to t e ż rodzaj t e r a p i i tanecznej, w t a ń c u t a r a n t y s t y o d b u d o w u j ą c e g o s w ą z d e z i n t e g r o w a n ą o s o b o w o ś ć (de M a r t i n o , 1970, s. 85-91) czy w najbardziej z n a n y m r y t u a l e tanecznym I n d i a n A m e r y k i P ó ł n o c n e j „ t a ń c u s ł o ń c a " , g e n e r u j ą c y m —• zgodnie z w i e ­ r z e n i a m i jego w y k o n a w c ó w — istnienie i p r a w i d ł o w e f u n k c j o n o w a n i e świata . 4 0 Widoczna w przytoczonych p r z y k ł a d a c h p o w t a r z a l n o ś ć asocjacji sko­ k u i r u c h u obrotowego z d z i a ł a n i a m i nie t y l k o a n t y c y p u j ą c y m i , ale i e w o k u j ą c y m i niejako p r z y s z ł o ś ć , wskazuje, iż te f o r m y r u c h u oraz k a ­ tegorie p r z y s z ł o ś ć , p r z y w o ł a n i e p r z y s z ł o ś c i , ł ą c z y z w i ą z e k semazjologiczny. Zarazem ostatni p r z y k ł a d dokumentuje, że realizowane za p o ś r e d ­ n i c t w e m t a ń c a o p r a w o s k r ę t n y m r u c h u o b r o t o w y m symboliczne prze­ kraczanie czasu t e r a ź n i e j s z e g o k u p r z y s z ł o ś c i w i ą ż e się ściśle z s y t u o w a ­ n i e m się p o d m i o t u d z i a ł a ń w r a m a c h odtwarzanego p r z e z e ń r u c h e m , pierwotnego p o r z ą d k u centrycznego. Zgodnie z m i t a m i I n d i a n p r e r i i „ t a n i e c s ł o ń c a " o f i a r o w a n y z o s t a ł l u ­ dziom w latach g ł o d u (suszy spowodowanej bezruchem ciał niebieskich) przez siły nadprzyrodzone, w r a z z o b i e t n i c ą , że powtarzanie go zapewni i m p o m y ś l n o ś ć i obfite stada z w i e r z ą t , a przede w s z y s t k i m istnienie i funkcjonowanie ś w i a t a w p r a w i d ł o w y s p o s ó b . „ P o s t ę p u j c i e zgodnie z m o i m i i n s t r u k c j a m i — m ó w i w m i c i e C z e j e n n ó w cy P i o r u n z 4 1 wnętrza obudzi do m ł o d e g o tej rzęta w y j d ą ją góry, je, słońce, podczas szamana i towarzyszącej wszystkie księżyc, za w a m i i p ó j d ą ceremonii, którą wszystkimi zwierzętami. ciała gwiazdy niebieskie i deszcz, m u k o b i e t y — a gdy będą który w ruchu. Grzmiący ofiarowałem, a Piorun r o d z i owoce. W s z y s t k i e do w a s z y c h siedzib. W e ź t ę c z a p k ę wam Grzmią­ wyjdziecie będziecie zwie­ z rogami i n o ś posiadali władzę W ł ó ż j ą , gdy w y j d z i e s z s t ą d , a z i e m i a b ę d z i e ci nad błogosła­ w i ć " ( A l e x a n d e r , 1964, s. 123). W p r z e d s t a w i o n y m t e k ś c i e pojawia się m o t y w w ę d r ó w k i (por. dalsze u w a g i d o t y c z ą c e r u c h o w y c h s y m b o l i procesu zdobywania wiedzy) u w i e ń ­ czonej dotarciem do c e n t r u m , to jest do w n ę t r z a g ó r y kosmicznej, z k t ó 4 0 larza Najbardziej znany i customs podróżnika and opis tego t a ń c a Georga conditions С a 11 i n a, of North American J e s t to z a r a z e m j e d e n z c e n n i e j s z y c h jestracji, szczegółowość Aleksandra 1903; Indians opisów p r a c y angielskiego Notes on the Manners ( L o n d o n , 1844, t. 1, s. tego t a ń c a o d n o ś n e g o fragmentu P o s e r n - Z i e l i ń s k i c h z prac: D o r s e y , and ma­ and 127-128). z uwagi na moment re­ opisu oraz m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . W m o j e j p r a c y k o r z y s t a ­ ł a m z polskiego t ł u m a c z e n i a i z a w a r t y jest w Letters Spier, 1921; (1977, Jones, cytowanego w pracy s. 102-106). 1955; Ponadto S h i m к i n, Mirosławy korzystałam 1953; V o g e t, 1953. 4 1 Piorun u w a ż a n y b y ł tu za g ł o s Wielkiego D u c h a (kreatora). W y o b r a ż a n o w postaci p t a k a ( „ t h u n d e r b i r d " — p t a k p i o r u n ) . Z a : A l e x a n d e r , go 1964, s. 99-100. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 103 rej w i e r z c h o ł k a przemawia do l u d z i reprezentant sił nadprzyrodzonych, u s t a n a w i a j ą c z a s a d ę funkcjonowania ś w i a t a : p o w t a r z a n y corocznie r y ­ t u a ł taneczny . R u c h p o s z c z e g ó l n y c h t a ń c ó w w c h o d z ą c y c h w jego s k ł a d organizowany b y ł w o k ó ł pala, p r z y j m u j ą c e g o n i e k i e d y f o r m ę k r z y ż a , udekorowanego p r z e d m i o t a m i s y m b o l i z u j ą c y m i siły n a t u r y . Sam p a l sta­ n o w i ł s y m b o l z w i ą z k u nieba i ziemi — j e d n o ś c i kosmosu (Alexander, 1964, s. 89; A n p e t u Ojhanke Wanica, 1979, s. 19; Eliade, 1970, s. 80-81). T a ń c z ą c y obiegali go po obwodzie k o ł a , p o w t a r z a j ą c w t e n s p o s ó b , w r y ­ s u n k u przestrzennym r u c h u tanecznego s k o r e l o w a n y m z s y m b o l e m j e d ­ n o ś c i kosmosu, w y o b r a ż e n i e b u d o w y ś w i a t a . W ś r ó d I n d i a n p r e r i i b y ł to k r z y ż l u b k w a d r a t opisany k o ł e m . Zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i przez A l e x a n d r a (1964, s. 97-101), w y o b r a ż e n i e to jest zarazem s y m b o ­ l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m organizacji sił n a t u r y oraz s p o ł e c z n o ś c i l u d z ­ k i e j . Z a s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u tego t a ń c a jest p r z y t y m zgodny z k i e ­ r u n k i e m m o d l i t w y , w k t ó r e j zwracano się k o l e j n o k u zachodowi, p ó ł n o c y , w s c h o d o w i i p o ł u d n i u , a t a k ż e z k i e r u n k i e m r y t u a l n e g o palenia t y t o n i u . P o d o b n y m i d a n y m i p o t w i e r d z a j ą c y m i p r e f e r e n c j ę centrycznej orga­ nizacji r u c h u w t a ń c a c h , k t ó r e — j a k „ t a n i e c s ł o ń c a " — t o w a r z y s z ą ob­ r z ę d o w y m sytuacjom l i m i n a l n y m i e w o k u j ą c y m p r z y s z ł o ś ć , dysponuje­ m y dla szeregu k u l t u r ś w i a t a . Dla obszaru samej A m e r y k i P ó ł n o c n e j w y m i e n i ć n a l e ż y d r u g i najbardziej znany taniec I n d i a n p r e r i i , „ t a n i e c bizona" . W y k o n y w a n y z p o c z ą t k i e m sezonowych w ę d r ó w e k t y c h z w i e ­ r z ą t , t a ń c z o n y po obwodzie k o ł a , że s ł o ń c e m , w relacji do s t a ł e g o cen­ t r u m , s p r o w a d z a ć m i a ł w p o b l i ż e siedzib l u d z k i c h stada b i z o n ó w . Z n a j ­ duje on swe „ i n s t r u m e n t a l n e " uzasadnienie w p r z y t o c z o n y m w y ż e j m i ­ cie, zgodnie z k t ó r y m c z ł o w i e k o w i przekazana z o s t a ł a w ł a d z a n a d z w i e ­ r z ę t a m i i — w m o i m przekonaniu — s t a n o w i w c y k l u z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h r o k u k o n t y n u a c j ę i p o c h o d n ą t a ń c a s ł o ń c a (por. u w a g i d o t y c z ą c e c e r e m o n i i O-kee-pa), j a k k o l w i e k w ź r ó d ł a c h n a j c z ę ś c i e j o p i s y w a n y jest j a k o osobny, nie z w i ą z a n y w n i m r y t u a ł taneczny. Ta sama zasada organizacji r u c h u widoczna jest w t a ń c a c h i n i c j a c y j ­ n y c h K w a k i u t l ó w (Zachodnie W y b r z e ż e ) w y k o n y w a n y c h w o k ó ł pnia ce4 2 4 3 4 2 R y t u a ł „ t a ń c a s ł o ń c a " m i a ł m i e j s c e w okresie b l i s k i m t e r m i n o w i letniego p r z e s i l e n i a s ł o n e c z n e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m sezonu w ę d r ó w e k b i z o n ó w . W jego opisach wiele uwagi i miejsca p o ś w i ę c o n o k r w a w y m torturom, k t ó r y m poddawani b y l i t a n c e r z e ( w istocie r a c z e j b o h a t e r z y d r a m a t u ) , j a k k o l w i e k n i e b y ł y one p o ­ wszechnym, ani najbardziej istotnym elementem r y t u a ł u . Najbardziej rozbudowane z o s t a ł y przez grupy s j u a ń s k i e . W w i e l u w y p a d k a c h jednak b y ł y wzbronione, a w ś r ó d I n d i a n K i o w a p a n o w a ł o przekonanie, że pojawienie s i ę k r w i w t y m t a ń c u jest n i e k o r z y s t n y m z n a k i e m . Z a : A l e x a n d e r , 1964, s. 90. i S Z g o d n i e ze ś w i a d e c t w e m C a t l i n a t a n i e c ten t r w a ł t a k d ł u g o , a ż s t w i e r d z o ­ n o n a d e j ś c i e b i z o n ó w , to jest n i e k i e d y n a w e t d w a czy t r z y tygodnie. W y k o n y w a ł o go n i e p r z e r w a n i e 10-15 t a n c e r z y , p r z y c z y m n a m i e j s c e z m ę c z o n e g o , o p u s z c z a j ą c e g o k r ą g taneczny, w c h o d z i ł natychmiast k o l e j n y z grona dotychczasowych widzów. Za: P o s e r n - Z i e l i ń s c y , 1977, s. 95. �104 JOLANTA KOWALSKA 44 d r u w y o b r a ż a j ą c e g o axis mundi oraz w t a ń c a c h I r o k e z ó w (rejon W i e l ­ k i c h Jezior), gdzie r o l ę o d p o w i a d a j ą c ą r o l i cedru u K w a k i u t l ó w o d g r y ­ w a ł a p i n i a . N o t o w a n a jest t e ż u Z u n i . M i t y kosmogoniczne tej g r u p y z a w i e r a j ą m o t y w w ę d r ó w k i i poszukiwania c e n t r u m ś w i a t a (Alexander, 1964, s. 206-211; Benedict, 1935, t. 1, s. 1-50; Benedict, 1966, s. 137-141). Zgodnie z w i e r z e n i a m i Z u n i jest ono m i t y c z n y m miejscem t a ń c a zamiesz­ k i w a n y m przez t a ń c z ą c y c h b o g ó w katcina. Jego s y m b o l i c z n ą transpo­ z y c j ą staje się k a ż d o r a z o w o obszar, gdzie w y k o n y w a n e s ą t a ń c e l u d z i p r z y j m u j ą c y c h na czas i c h t r w a n i a r o l ę t a ń c z ą c y c h b o g ó w . Dla t e r e n u A z j i r e p r e z e n t a t y w n y p r z y k ł a d centrycznej organizacji r u c h u tanecznego w d z i a ł a n i a c h o b r z ę d o w y c h e w o k u j ą c y c h p r z y s z ł o ś ć są t y b e t a ń s k i e , noworoczne t a ń c e ś w i ą t y n n e w y k o n y w a n e w o k ó ł imago mundi — o ł t a r z a (de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1971, s. 9-64). R ó w n i e ż t a ń c e kagura j a p o ń s k i c h szamanek miko, zbudowane z p o w t a r z a j ą c y c h się o k r ą ­ ż e ń p l a t f o r m y , u m o ż l i w i a j ą c e p r z y z w a n i e b ó s t w a l u b zapoznanie s i ę z jego w y r o k a m i . T a ń c e te są r e p l i k ą mitycznego t a ń c a b o g i n i A m e - n o u zumie, w y k o n a n e g o na o d w r ó c o n y m do g ó r y d n e m b ę b n i e , p r z e d w e j ś c i e m do jaskini, w k t ó r e j u k r y ł a się zagniewana A m e t e r a s u — S ł o ń c e . A m e -nouzume w y w a b i ł a n i m A m e t a r a s u z j a s k i n i z a ż e g n u j ą c w t e n s p o s ó b n i e b e z p i e c z e ń s t w o pierwszego z a ć m i e n i a S ł o ń c a ( K o t a ń s k i , 1978, s. 207218; 1983, s. 125-127). R e p r e z e n t a t y w n y jest t u t a k ż e taniec bon w y k o ­ n y w a n y w Japonii podczas ś w i ą t zadusznych w i n t e n c j i z m a r ł y c h , przez 4 S 4 4 N a temat c e d r u i jego r o l i w kosmogonii Kwakiutlów por.: В o a s, 1930, cz. 2, s. 86-109, 175-181, 217-218, 261-269; 1925, s. 310-357. 4 5 dy. Mówi o tym mit o „straconych Obudzeni pewnej dzieciach", b r a c i a c h z a m i e n i o n y c h w wznosili s i ę c o r a z w y ż e j w niebo, a ż K s i ę ż y c l i t u j ą c s i ę n a d n i m i z a m i e n i ł i c h w gwiazdy, n a k a z u j ą c , by k a ż d e g o r o k u przez 9 dni t a ń c z y l i nad o b r z ę d o w y m domem pozosta­ na ziemi śpiewami ludzi. Jeden z i muzyką braci zaczęli słysząc tańczyć. Pleja­ Tańcząc wionych nocy skargi swej matki obejrzał się i s p a d ł n a z i e m i ę z t a k ą s i ł ą , ż e z o s t a ł w n i e j pogrzebany. M a t k a przez r o k o p ł a ­ kiwała jego ś m i e r ć . P o r o k u , pęd, który rozwinął się w w m i e j s c u , gdzie sięgające nieba chłopca drzewo pochłonęła ziemia, wyrósł p i n i i . M i t ten zawiera szereg charakterystycznych m o t y w ó w w ł a ś c i w y c h mitom m ó w i ą c y m o poprzedzanym ś m i e r ­ cią re-kreowaniu ś w i a t a z p o c z ą t k i e m k a ż d e g o roku, z n a j d u j ą c y m w y r a z w dowości p o c z ą t k u r o k u , n a obszarze c a ł e g o ś w i a t a . N a s t ę p u j ą c e opisuje szereg: sakralizacja (przez taniec!) w s t e c z ) — u p a d e k i ś m i e r ć — odrodzenie szy m u d r u g i szereg: lament — czynnik obrzę­ po sobie z d a r z e n i a zakłócający (spojrzenie (z c i a ł a o f i a r y l u b bohatera). T o w a r z y ­ m a t k i pozostawionej na ziemi ( m a t k a = z i e m i a ) —• p o w r ó t do ł o n a m a t k i z i e m i — odrodzenie. N a r e k r e a c y j n y a s p e k t m i t u o p o w s t a ­ niu Plejad El wain 27; Mac zob.: i jego E 1 w a i n, К u r a t h, („Woman's związek z obrzędowością początku roku zwrócił uwagę (1978, s. 106). P r z e d s t a w i o n e dane p o d a j ę za: A l e x a n d e r , 1964, Shuffle 1978, s. s. 4-26. Dance", 107-108. Na Rzecz „Corn temat noworocznych charakterystyczna, że Dance", „Society of tańców wiele Womens Mac 1964, s. 26tych Plantes Irokezów tańców Dance") w y k o n y w a n y c h jest w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m . J a k j e d n a k n o t u j e K u r a t h , s ą to tańce więc d z i ę k c z y n n e , przeszłości, związane z k u l t a m i wegetacji. co u z a s a d n i a k i e r u n e k r u c h u . Akcja tańca dotyczy �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 105 wszystkich m i e s z k a ń c ó w wiosek, w o k ó ł specjalnie na t ę o k a z j ę w z n o ­ szonych wież, w y o b r a ż a j ą c y c h ś r o d e k ś w i a t a ( K o t a ń s k i , 1979, s. 219; Hincks, 1910). E g z e m p l i f i k a c j ę m o ż n a p o s z e r z a ć p o w o ł u j ą c się na odpowiednie dane z i n n y c h k o n t y n e n t ó w . P o p r z e s t a n ę na trzech jeszcze t y l k o p r z y k ł a d a c h zarejestrowanych na obszarze A f r y k i . W t a ń c a c h t r a n s o w y c h g r u p y V e n ­ da z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , r u c h o k r ę ż n y i r u c h o b r o t o w y kojarzone są ściśle z miejscem w y k ^ a n i a k l a s y f i k o w a n y m jako c e n t r u m i z m o ż l i ­ w o ś c i ą o s i ą g n i ę c i a przez t a ń c z ą c e g o stanu possesion przez przodka. M o ­ że się to s t a ć j e d y n i e w d o m u r o d z i n n y m (Blacking, 1977, s. 39). Z k o ­ lei r y t u a ł t a ń c a Sigi D o g o n ó w z A f r y k i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , o d g r y w a n y co 60 lat w celu odtworzenia sił w i t a l n y c h plemienia. T r e ś c i ą owego r y ­ t u a ł u są zdarzenia mitycznego p o c z ą t k u . Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , zgodnie z m i t e m kosmogonicznym D o g o n ó w „ w s z y s t k o " zaczęło się o d spiralne­ go r u c h u w e w n ą t r z jaja kosmicznego i w i r o w e g o t a ń c a „ b o s k i e g o g a r n ­ carza" A m m a . O s t a t n i m zaś etapem ustanawiania p o r z ą d k u ś w i a t a b y ł o spuszczenie z nieba na z i e m i ę a r k i , w k t ó r e j p r z y b y l i p r z o d k o w i e l u d z i . T r e ś c i te w y r a ż a n e są w p i e ś n i a c h ś p i e w a n y c h w s e k r e t n y m j ę z y k u , j a k r ó w n i e ż w t a ń c a c h , w k t ó r y c h p r e f e r o w a n y m elementem f o r m a l n y m jest i n t e r e s u j ą c a m n i e t u k o n s t r u k c j a choreograficzna (Griaule, Dieterlen, 1965, s. 61-62, 95-101; Dieterlen, 1971, s. 1-11; Plass, 1970/71, s. 1821). Na koniec wreszcie taniec o b o w i ą z u j ą c y r o d z i c ó w b l i ź n i ą t zanotowany dla w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j g r u p y n i l o t y c k i e j Banjoro. W y k o n y w a l i go k r ą ż ą c w o k ó ł umieszczonej po ś r o d k u p o d w ó r z a g a ł ę z i drzewa ( w y ł ą c z ­ nie z g a t u n k u mutoroa a n t i m africana ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą aso­ cjację tego drzewa z b l i ź n i ę t a m i i i c h m i t y c z n y m rodzicem — P y t o n e m ) o d p r a w i a j ą c t y m s a m y m r y t u a ł p u r y f i k a c y j n o - z a b e z p i e c z a j ą c y (Beaettie, 1962, s. 1-12). Na podstawie przeprowadzonego t u o m ó w i e n i a g r u p y t a ń c ó w t o w a ­ r z y s z ą c y c h s y t u a c j o m l i m i n a l n y m , k t ó r y c h r u c h organizowany jest w re­ l a c j i do pewnego s t a ł e g o c e n t r u m , stwierdzamy, że m a m y w n i c h do czy­ nienia nie t y l k o z s y m b o l i c z n y m w y o b r a ż e n i e m organizowania rzeczy­ w i s t o ś c i przez r u c h taneczny, ale r ó w n i e ż z l o k a l i z o w a n i e m t a ń c a w rze­ c z y w i s t o ś c i j u ż zwaloryzowanej. Symbolizuje to r e k w i z y t umieszczony w ś r o d k u k r ę g u t a ń c z ą c y c h (pal l u b drzewo) b ą d ź samo miejsce w y k o ­ nania (siedziba ludzka). Prezentowane dotychczas informacje d o k u m e n t u j ą przede w s z y s t k i m m o ż l i w o ś c i r u c h o w e j eksploracji przestrzeni w p ł a s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l ­ nej, p r z e k ł a d a n ą d z i ę k i asocjacjom s y m b o l i c z n y m na u k ł a d p i o n o w y i ka­ tegorie czasowe. Skok b y ł j e d y n y m elementem r u c h u p o z w a l a j ą c y m na „ b e z p o ś r e d n i e " u ż y t k o w a n i e przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł . Na b a c z n ą u w a ­ gę z a s ł u g u j ą zatem p i ę t r o w e f o r m y t a ń c ó w w y k o n y w a n y c h w kole, no­ t o w a n e na p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , na U k r a i n i e , na terenie I n d i i P ó ł n o c n y c h ( P e n d ż a b ) i na Kaukazie. N a j p e ł n i e j s z e informacje, j a k i m i na �106 JOLANTA KOWALSKA i c h t e m a t d y s p o n u j ą , d o t y c z ą p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e g o kola na kolu ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; 1979, s. 73-77; J a n k o v i č , 1937). W p o ł u d n i o w e j S e r b i i i Macedonii s k ł a d a ł o się ono w n i e k t ó r y c h w y ­ padkach z trzech p i ę t e r : k o ł a dolnego, g ó r n e g o i s t o j ą c e g o na r a m i o n a c h tancerzy g ó r n e g o k r ę g u solisty. Z n a c z ą c e jest n a z e w n i c t w o p o s z c z e g ó l ­ n y c h c z ł o n ó w . D o l n y nazywano stub — s ł u p , f i l a r , p o ś r e d n i sprat — w i ą ż ą c y , łącze, p i ę t r o , solistę z a ś blasiniać — p o ś w i ę c a j ą c y . Taniec t e n w y k o n y w a n o w okresie ś w i ą t W i e l k i e j Nocy, z r e g u ł y na placu p r z e d k o ś c i o ł e m . Tancerze dolnego k r ę g u poruszali s i ę w o l n o po obwodzie k o ł a p o w o d u j ą c obracanie się całej k o n s t r u k c j i , podczas g d y blasiniać wy­ g ł a s z a ł m o w ę , w k t ó r e j s k ł a d a ł obecnym ż y c z e n i a powodzenia i w y g ł a ­ s z a ł f o r m u ł ę m a g i c z n ą , m a j ą c ą o c h r o n i ć przed z ł e m l u d z i i b y d ł o . Po­ dobnie b u d o w a n y b y ł p i ę t r o w y taniec k o ł o w y chambaria, tzn. s t o d o ł y , w y k o n y w a n y na t e r e n i e B u ł g a r i i ( K o r n i c a ) w okresie w i o s e n n y m przez k o b i e t y ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 124), a t a k ż e n i e k t ó r e o d m i a n y w i e l o p o z i o m y c h m ę s k i c h t a ń c ó w w kole znanych z t e r e n u K a u k a z u i(Mladenov i č , 1973, s. 124-125). C z ę s t s z ą w s z a k ż e o d m i a n ą jest u g r u p o w a n i e d w u ­ piętrowe. F i g u r a , k t ó r ą t y m razem w planie w e r t y k a l n y m t w o r z ą t a ń c z ą c y (do­ d a ć w a r t o , że w p e w n y c h odmianach p i ę t r o w y c h t a ń c ó w z C z a r n o g ó r y w y s t ę p u j ą t a k ż e skoki), oddaje i d e ę c e n t r u m w s p o s ó b — m o ż n a p o w i e ­ dzieć — d o s ł o w n y . Tancerze o d t w a r z a j ą p o r z ą d e k ś w i a t a b u d u j ą c g ó r ę k o s m i c z n ą , s t a j ą się n i ą niejako i p r z e j m u j ą w p o d e j m o w a n y m d z i a ł a ­ n i u — t y m z a ś jest p o w o l n y taniec po obwodzie k o ł a — jej f u n k c j e . P r z e d s t a w i o n ą t u przeze m n i e m o ż l i w o ś ć i n t e r p r e t a c j i p o t w i e r d z a j ą naz­ w y nadawane p i ę t r o m s e r b s k o - m a c e d o ń s k i e g o kola na kolu, składające się na w y p o w i e d ź : s ł u p — ł ą c z e — b ł o g o s ł a w i ą c y ( b ł o g o s ł a w i e n i e ) , u p o r z ą d ­ k o w a n i e wielopoziomowego b u ł g a r s k i e g o kola kobiecego i m ę s k i c h z K a u ­ kazu w o k ó ł drzewa, a wreszcie sama w i e l o p o z i o m o w o ś ć k o n s t r u k c j i k o ­ r e s p o n d u j ą c a z a r c h e t y p e m b u d o w y kosmosu oraz w ł a ś c i w y t y m t a ń ­ com rodzaj ekspansji r u c h o w e j w osi g ó r a — d ó ł . I s t o t n y jest t a k ż e fakt, ż e omawiana f o r m a t a ń c a w i ą ż e się z o k r e ­ sem ś w i ą t wiosennych i — podobnie j a k opisane w y ż e j — z o b r z ę d a m i , k t ó r y c h celem jest zapewnienie p o m y ś l n o ś c i : l u d z i , p l o n o w a n i a r o ś l i n , h o d o w l i z w i e r z ą t . Dla t e r e n u U k r a i n y p o t w i e r d z a j ą go i n f o r m a c j e M o ­ s z y ń s k i e g o . J e ś l i z a ś idzie o obszar I n d i i , zgodnie z d a n y m i przytacza4 6 4 7 4 6 amrity P o r ó w n a j w ą t e k z mitologii hinduskiej m ó w i ą c y o w y d o b y c i u z dna miczna Mandara tywnej roli przez 4 7 oceanu i trzynastu innych p r z e d m i o t ó w przy u ż y c i u m ą t e w k i , k t ó r ą b y ł a g ó r a kos­ (D o w s o n, 1978, s. 291-292). P o r ó w n a j t a k ż e dane n a t e m a t góry kosmicznej, p r z e j a w i a j ą c e j się w ruchu obrotowym, ak­ przytaczane H a a v i o (1979, s. 204-210). M o s z y ń s k i skłaniał się ku i n t e r p r e t o w a n i u tej formy t a ń c a jako rodza­ j u z a c h o w a n i a z a b a w o w e g o (1967, t. 2: 2, s. 375). N a t e m a t u k r a ń s k i e g o p i ę t r o w e g o �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 107 4 8 n y m i przez E n a k s h i , notowane t u p i ę t r o w e t a ń c e kulu w y k o n y w a n e b y ł y w p o d o b n y m celu w okresie w i o s e n n y m , a taniec bhangara w cza­ sie w y s i e w u i z b i o r u pszenicy (Enakshi, 1970, s. 183). Rzecz p r z y t y m charakterystyczna, że podobnie j a k polskie t a ń c e za­ pustne „ n a urodzaj", analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i znane z obszaru ca­ łej E u r o p y czy z i e l o n o ś w i ą t k o w e t a ń c e kalusarów z n a j d u j ą swoje miejsce t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, na p r z y k ł a d „ t a n i e c s ł o ń c a " I n d i a n p r e ­ r i i i t a ń c e katcin u Z u n i t o w a r z y s z ą c e ś w i ę t o m c y k l u rocznego ł ą c z o n e s ą zarazem z r y t a m i i n i c j a c y j n y m i stosowanymi wobec m ł o d z i e ż y m ę s k i e j , tak i p i ę t r o w e f o r m y t a ń c a z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i w i o s e n n y m i w y s t ę p o ­ w a ł y r ó w n i e ż w o b r z ę d o w o ś c i weselnej ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 126). Re­ g u l a r n o ś ć ta odzwierciedla p a r a l e l i z m o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a c y k l u ż y c i a ludzkiego z o d p o w i e d n i m i o b r z ę d a m i p o w t a r z a l n y c h c y k l i istnienia ś w i a ­ ta. Wskazuje t a k ż e na fakt, że skoki, r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego oraz k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , w j a k i c h g r u p u j ą się t a ń c z ą c y , są w t o w a r z y s z ą c y c h t y m o b r z ę d o m t a ń c a c h g r u p ą r u c h o w y c h w y r a ż e ń bliskoznacznych asocjowanych z p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m c e n t r u m i m o ­ t y w e m „ p o d r ó ż y " przez c e n t r u m . S ą s y m b o l a m i organizacji czasoprze­ strzeni w r e l a c j i do owego c e n t r u m , a zarazem i jej penetracji poprze­ d z a j ą c e j o r g a n i z a c j ę „ p i e r w o t n ą " o p i s y w a n ą w mitach, j a k r ó w n i e ż k a ż ­ dą organizację „wtórną", realizowaną w obrzędach. U w a g ę zwraca jedna jeszcze cecha w s p ó l n a o w y c h „ w y r a ż e ń blisko­ znacznych". Wszystkie one, z w y j ą t k i e m skoku, s t a n o w i ą t r a n s m u t a c j e s p i r a l i . Z a l e ż n o ś ć ta, ewidentna w w y p a d k u r u c h u w i r o w e ­ go, w z w i e l o k r o t n i e n i u o b i e g ó w po obwodzie k o ł a oraz w k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , jest zaszyfrowana nieco g ł ę b i e j , n i e m n i e j j e d n a k oczywista. Na j e j o b e c n o ś ć wskazuje w i e l o w a r s t w o w o ś ć k r ę g u t w o r z o ­ nego w w y n i k u p o w t ó r z e ń r y s u n k u k o ł a (kolejne jego obiegi niejako na­ k ł a d a j ą się na siebie) i u k ł a d u k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h . Skojarzenie w y m i e ­ n i o n y c h e l e m e n t ó w r u c h u z r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po s p i r a l i i s y m ­ b o l i k ą spirali s z c z e g ó l n i e mocno akcentuje i c h p e n e t r a c y j n y charakter. W y j ą t k o w ą s y t u a c j ę skoku uzasadnia w s p o m n i a n y w y ż e j fakt, iż jako j e d y n y u m o ż l i w i a on „ b e z p o ś r e d n i e " przemieszczanie się t a ń c z ą c y c h w osi g ó r a — d ó ł . Ze s f o r m u ł o w a n ą t u t e z ą o s y n o n i m i c z n o ś c i w y r ó ż n i o n y c h oznacznik ó w j a k o k o n o t a n t ó w t r e ś c i „ k o m u n i k a c j a przez c e n t r u m " koresponduje 4 9 t a ń c a w k o l e zob.: H a r a s y m c z u k , 1964; T k a c z e n k o , 1954. Z g o d n i e z o p i ­ n i ą tej o s t a t n i e j , p i ę t r o w e t a ń c e w k o l e w y s t ę p o w a ć m i a ł y t a k ż e n a t e r e n i e L i t w y . 4 8 O b y d w a w y s t ę p u j ą c e t u r o d z a j e t a ń c a p i ę t r o w e g o w p i e r w s z e j fazie s ą nopoziomowe. R ó w n i e ż w t a ń c u k a r m a G o n d ó w z Indii C e n t r a l n y c h czwarta j e s t d w u p i ę t r o w a . E n a k s h i , 1970, s. 205. jed­ faza *' T a ń c e te m i a ł y s ł u ż y ć p r z e d e w s z y s t k i m s y m b o l i c z n e m u s p r o w a d z a n i u bo­ g ó w n a z i e m i ę , m i ę d z y l u d z i . P o m y ś l n e u r o d z a j e b y ł y p o c h o d n ą tego d z i a ł a n i a . E n a k s h i , 1970, s. 182. �108 JOLANTA KOWALSKA i n t e r e s u j ą c e s p o s t r z e ż e n i e Sachsa. K o j a r z y ł on t a ń c e t o w a r z y s z ą c e o b ­ r z ę d o m p ł o d n o ś c i , inicjacjom oraz m a g i c z n y m zabiegom leczniczym, z a ­ w i e r a j ą c e te elementy r u c h u , z p o j a w i a j ą c y m i się w i d e n t y c z n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i a c h t a ń c a m i , k t ó r y c h choreografia bazuje na szeregowej f o r m a ­ c j i „ m o s t u " (Sachs, 1965, s. 87-88, 142, 162-163, 229) . Inaczej m ó w i ą c z a k ł a d a ł , że te przeciwstawne r o z w i ą z a n i a choreograficzne w p e w n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h — w s y t u a c j i o b r z ę d o w e g o odradzania się ż y c i a — w y ­ s t ę p u j ą jako r o z w i ą z a n i a r ó w n o r z ę d n e . Sachs m y ś l i t u zawartej nie r o z ­ w i n ą ł . A r g u m e n t ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h j e j s ł u s z n o ś ć d o s t a r c z a j ą ustale­ nia na temat uniwersalnej s y m b o l i k i mostu jako p o ś r e d n i k a p o m i ę d z y dwoma rodzajami r z e c z y w i s t o ś c i (dwoma stanami, d w o m a ś w i a t a m i ) , zgodnej — w sensie m e d i a c j i —- z s y m b o l i k ą spirali, s k o k u (szczególnie przeskoku), a r ó w n i e ż g ó r y kosmicznej i k o l u m n y niebios (Eliade, 1970, s. 72-73; 1974, s. 121, 203-204, 282). 5 0 3 1 2. D W U D Z I E L N O S Ć RZECZYWISTOŚCI Z k o n c e p c j ą c e n t r u m jako kardynalnego p u n k t u r e l a t y w i z u j ą c e g o i o r g a n i z u j ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć a m o r f i c z n ą w i ą ż e się idea d u a l i z m u ś w i a ­ ta i k o m p l e m e n t a r n o ś c i zjawisk. W przedstawionych r o z w a ż a n i a c h p o ­ j a w i ł y się s y g n a ł y co do s p o s o b ó w i c h r u c h o w e j reprezentacji. B y ł y to dychotomia ruch—bezruch i t o w a r z y s z ą c a jej p r a w i d ł o w o ś ć i n i e p r a w i ­ d ł o w o ś ć r u c h u o m ó w i o n e w punkcie p i e r w s z y m . Ze w z g l ę d u na c h a r a k t e r y z o w a n y obecnie aspekt z n a k o w o ś c i t w o r z y ­ wa tanecznego, na p l a n pierwszy w y s u w a s i ę s f o r m u ł o w a n a przez Gerardusa van der L e e u w a (w analogii do starogreckiej s t r o f y i a n t y s t r o f y ) zasada r u c h u i a n t y r u c h u widoczna w t a ń c a c h ł ą c z ą c y c h opozycyjne k i e ­ r u n k i r u c h u w s p ó j n e j całości d z i a ł a n i a . W odniesieniu do t a ń c ó w o f o r ­ m a c j i k o ł o w e j scharakteryzowana z o s t a ł a ona t u j u ż dość obszernie. I n ­ n y m jej r o z w i ą z a n i e m choreograficznym jest t z w . „ p r z e c i w t a n i e c " , to jest taka f o r m a t a ń c a , w k t ó r e j w y s t ę p u j e opozycyjne rozmieszczenie tancerzy w szeregach (niekiedy z w i e l o k r o t n i o n y c h ) l u b grupach. Podob5 0 Formacja m o s t u polega n a t a k i m u g r u p o w a n i u t a n c e r z y , ż e d w a szeregi para tancerzy t r z y m a j ą to b y ć np. s k r z y ż o w a n e się za wzniesione w górze do g ó r y r ę c e (w t a ń c a c h z b r o n i ą szable), pod k t ó r y m i l i s t ó w lub kolejno wszyscy t a ń c z ą c y . Notowane rych mostem może się odbywać pełzającej. jest Trzy szereg tancerzy stojących przechodzi solista, p a r a są t a k ż e takie r o z w i ą z a n i a , w w rozkroku. Przejście pod lub mogą so­ któ­ mostem w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , k u c z n e j l u b n a c z w o r a k a c h albo t e ż ostatnie występują przede wszystkim w tańcach towarzyszących o b r z ę d o m i n i c j a c y j n y m oraz z w i ą z a n y c h z k u l t a m i w e g e t a c j i . 6 1 Reprezentatywnym przykładem n y c h jest taniec a ł t a j s k i e g o cach w szamańskich elementami kierunku południowym łączący asocjacji tych szamana. Tańczył ruchu. drogi d w a brzegi bezdennej jest Jednym most dwóch on p o s ł u g u j ą c z „cienki ostatnich jak włos porządków symbolicz­ się z w y k ł y m i etapów w z końskiego ogora", p r z e p a ś c i . P o d o t a r c i u n a d r u g i brzeg s z a m a n d u j e s i ę w sferze z a ś w i a t ó w . Z a : E l i a d e , 1974, s. 200-204. tań­ przebywanej znaj­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 109 nie j a k t a ń c o m w kole, t o w a r z y s z y i m dychotomiczna w a r i a n t o w o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się r u c h e m przez tancerzy o b y d w u g r u p , nie t y l k o ze w z g l ę ­ d u na k i e r u n k i , ale t e ż m a n i e r ę w y k o n a w c z ą i aspekt czasowy . P r z e ­ ciwstawienie sobie d w ó c h „ c h ó r ó w " tancerzy w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h t a k ż e z p o d z i a ł e m ze w z g l ę d u na p ł e ć b ą d ź role p e ł n i o n e przez t a ń c z ą ­ c y c h zgodnie z d r a m a t u r g i ą całości d z i a ł a n i a . D u a l i z m ś w i a t a m o ż e b y ć j e d n a k w y o b r a ż a n y w nich s a m ą o p o z y c j ą d w ó c h z e s p o ł ó w w y k o n a w c ó w . R e p r e z e n t a t y w n y m p r z y k ł a d e m takiego r o z w i ą z a n i a jest s t a r o c h i ń s k i taniec opisany przez Marcela Graneta ( G r a net, 1973, s. 168-174). W y k o n y w a n y b y ł on w okresie ś w i ą t z i m o w y c h i — j a k wierzono — m i a ł p r z y s p i e s z a ć , a przede w s z y s t k i m z a p e w n i a ć na­ d e j ś c i e p o r y c i e p ł e j i odradzanie się p r z y r o d y . W kosmogonii c h i ń s k i e j na p e ł n i ę wszelkiego istnienia s k ł a d a ł y się d w a elementy: jang, k o j a r z o ­ ny ze s ł o ń c e m , niebem i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , oraz in, asocjowany z k s i ę ż y c e m , z i e m i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m . Taniec, o k t ó r y m t u m o ­ wa, p r z e d s t a w i a ł w k o n w e n c j i p a n t o m i m y ś c i e r a n i e się i w s p ó ł d z i a ł a ­ nie jang i in. T a ń c z o n y b y ł w y ł ą c z n i e przez m ę ż c z y z n podzielonych na d w a z e s p o ł y , p e ł n i ą c y c h odpowiednio r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w o b y d w u ele­ m e n t ó w ś w i a t a . U m o w n e ś r o d k i p a n t o m i m i c z n e s ł u ż y ł y j e d y n i e fabula­ ryzacji działania, uzupełniając treść p o d s t a w o w ą — dwudzielność natury r z e c z y w i s t o ś c i — r e l a c j ą o konsekwencjach podobnej s t r u k t u r y ś w i a t a . R e z u l t a t e m p r z y j ę c i a dualistycznej koncepcji ontologicznej jest p r z y ­ pisywanie cech s w o j s k o ś c i i obcości ( p r z y c h y l n o ś c i i w r o g o ś c i ) z w a l o r y z o ­ w a n y m obszarom ś w i a t a i i c h m i e s z k a ń c o m . Opozycja swoje—obce jest w t y m w y p a d k u u s z c z e g ó ł o w i o n y m w a r i a n t e m idei d u a l i z m u r z e c z y w i ­ s t o ś c i transponowanej na stosunki ludzkie. Znajduje ona w y r a z w t z w . „ t a ń c a c h w o j e n n y c h " n a j c z ę ś c i e j , j a k k o l w i e k nie zawsze n a l e ż ą c y c h do „ p r z e c i w t a ń c a " . W ś r ó d opracowanych przez G e r t r u d ę K u r a t h t a ń c ó w I r o k e z ó w , k t ó r y c h r u c h przebiega z r e g u ł y po obwodzie k o ł a , w y s t ę p u j e n i e w i e l k a liczba t a ń c ó w szeregowych oraz b a z u j ą c y c h na opozycji g r u ­ py tancerzy do z e s p o ł u ś p i e w a j ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h s o l i s t ó w l u b prze­ c i w l e g ł e j opozycji d w ó c h par tancerzy w figurze k w a d r a t u . S ą to z r e ­ g u ł y t a ń c e wojenne. N i e k t ó r e z nich w momencie rejestracji przez K u 5 2 5 3 5 4 5 2 W w y p a d k u m a n i e r y w y k o n a w c z e j b ę d ą to: z r ó ż n i c o w a n i e szczególnych wadzone go". tempa ruchu g r u p , stopnia k o m p l i k a c j i e w o l u c j i i r o d z a j u u ż y t y c h k r o k ó w . mogą być także stylizowane c y t a t y r u c h u nietanecznego J e ś l i idzie o a s p e k t c z a s o w y , b ę d z i e lub po­ Wpro­ „nieludzkie­ to p r z e d e w s z y s t k i m k o n t r a p u n k t r u c h u i bezruchu. 5 a Sachs s t w i e r d z a , ż e o ile k o ł o jest n a j c z ę ś c i e j formą „nieprzedstawiającą", o tyle u k ł a d szeregowy, t a k ż e w p o s t a c i pojedynczego szeregu, n o t o w a n y j e s t w cach o charakterze dramatu w y o b r a ż a j ą c y c h 5 4 lem temat nego. Ugrupowanie k o ł o w e wykonania tańca jest występuje tu w podkreślenie wyznaczania granic i o k r e ś l a n i a pewną fabułę. Sachs, s y t u a c j a c h , gdy zwartości grupy. pierwszorzędnym Por. tań­ 1965, s. 155. dalsze uwagi s t a n u p o s i a d a n i a za p o m o c ą r u c h u ce­ na tanecz­ �110 JOLANTA KOWALSKA r a t h częściowo z m i e n i ł y funkcje i w e s z ł y w s k ł a d z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h 0 i n n y m charakterze. Z a c h o w a ł y jednak t y p o w ą dla p r z e c i w t a ń c a k o n ­ f i g u r a c j ę t a ń c z ą c y c h , ź r ó d ł a z a ś p o t w i e r d z a j ą , że w okresach d a w n i e j ­ szych p e ł n i ł y r o l ę t a ń c ó w w o j e n n y c h . M o t y w ś c i e r a n i a się p r z e c i w i e ń s t w z w i ą z a n y z o p o z y c j ą swojego i ob­ cego z a w a ż y ł t a k ż e na przeciwtanecznej k o n s t r u k c j i n i e k t ó r y c h t a ń c ó w k o r o w o d o w y c h z t e r e n u W i e l k o r u s i , B u ł g a r i i i S e r b i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 2, s. 377-390). Choreografia t y c h t a ń c ó w ograniczona jest z a z w y ­ czaj do przemiennego z b l i ż a n i a się i cofania jednego szeregu tancerzy do drugiego. Anegdota w y p o w i a d a n a jest w t e k ś c i e p i e ś n i , k t ó r e j kolejne strofy ś p i e w a n e są przez t a ń c z ą c y a k t u a l n i e szereg, m ó w i ą c e j raz o spo­ rze o pole u p r a w n e , w i n n y m w y p a d k u o t a r g u o d z i e w c z y n ę i t p . , w y ­ r a ź n i e a k c e n t u j ą c e j k o n k u r e n c y j n o ś ć i o p o z y c j ę o b y d w u grup, w i d o c z n ą w podziale t a ń c z ą c y c h , a t a k ż e i w charakterze r u c h u . G d y b o w i e m j e ­ den z s z e r e g ó w posuwa się do przodu, d r u g i stoi nieruchomo l u b n i e ­ k i e d y cofa się nieco. Zasada r u c h u i a n t y r u c h u znajduje t u zatem w y ­ raz t a k ż e w opozycjach ruch—bezruch oraz r u c h do p r z o d u — r u c h do " t y ł u , inaczej m ó w i ą c : r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S ą to charakterystyczne d l a p r z e c i w t a ń c a sposoby p o s ł u g i w a n i a się t w o r z y w e m r u c h o w y m . Opozycja szeregowa w y s t ę p u j e t a k ż e w t a ń c a c h t o w a r z y s z ą c y c h o b ­ r z ę d o m p o g r z e b o w y m , o d d a j ą c t y m razem p o d z i a ł na ś w i a t ż y w y c h 1 z m a r ł y c h . T u przeciwtaniec w s p ó ł w y s t ę p u j e z r e g u ł y z f o r m a m i k o ł o ­ w y m i . F a k t t e n znajduje uzasadnienie w charakterze o b r z ę d u n a l e ż ą c e g o do p o d s t a w o w y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a w c y k l u ż y c i a ludzkiego. Zabie­ giem, k t ó r y m ó g ł b y d o s t a r c z y ć z n a c z ą c y c h i n f o r m a c j i , b y ł o b y w t y m w y ­ padku prześledzenie n a s t ę p s t w a formacji kolejnych t a ń c ó w pojawiają­ cych się w całości o b r z ę d u , r o z w a ż a n y c h w asocjacji z celem d z i a ł a ń , k t ó r y m t o w a r z y s z ą . Dane, j a k i m i w t y m w z g l ę d z i e dysponujemy, s ą skromne — m o ż n a w i ę c m ó w i ć j e d y n i e o p e w n y c h przypuszczeniach. N i e w ą t p l i w i e jednak istotna jest t u z a r ó w n o ewokacja „ c e n t r a l n e g o o t w a r c i a " i m o ż l i w a d z i ę k i n i e m u symboliczna k o m u n i k a c j a p o m i ę d z y p i ę t r a m i ś w i a t a i k a t e g o r i a m i istnienia, j a k i dokumentacja r ó ż n i c y , a n a ­ wet wrogości pomiędzy światem ż y w y c h i światem zmarłych. W opisanym np. przez Jane Goodale d w u d n i o w y m r y t u a l e „ t a ń c a dla z m a r ł e g o " , k u l t y w o w a n y m przez l u d T i w i z w y s p M e l v i l l e ' a (Goodale, 1959/60, s. 3-13) , w k t ó r y m akcentowane jest przede w s z y s t k i m d z i a 5 5 5 6 5 5 D o t y c z y to „ E a g l e D a n c e " , „ S c a l p i n g D a n c e " , „ P o l e D a n c e " , k t ó r e w e s z ł y w skład o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z kultami wegetacji i r y t u a ł a m i leczniczymi. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a s z ł a t u t r a n s p o z y c j a m o t y w u w a l k i ze s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z ­ k i c h n a r e l a c j ę „ c z ł o w i e k - r z e c z y w i s t o ś ć " . D a n e z a : K u r a t h , 1964, s. 6-8. *• P r z e d s t a w i o n y w a r t y k u l e opis r y t u a ł u p o w s t a ł n a p o d s t a w i e jego r e k o n ­ s t r u k c j i „ w y s t a w i o n e j " poza z w y k ł y m k o n t e k s t e m s y t u a c y j n y m , i n s c e n i z o w a n e j n a p r o ś b ę a u t o r k i a r t y k u ł u , J a n e G o o d a l e . N i e b y ł a to j e d n a k r e k o n s t r u k c j a w s e n s i e h i s t o r y c z n y m , b o w i e m w m o m e n c i e r e j e s t r a c j i , to jest w r o k u 1954, w w y p a d k u ś m i e r c i członka społeczności T i w i „taniec dla z m a r ł e g o " nadal b y ł w y k o n y w a n y . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAiłCA 111 ł a n i e na rzecz z m a r ł e g o , p r z e w a ż a j ą t a ń c e w kole w y k o n y w a n e „ w obec­ n o ś c i " t z w . p a l i pogrzebowych (nazwa ta nadawana jest o w y m r e k w i z y ­ t o m przez a u t o r k ę opisu). Pale te s t a n o w i ą w p r z e k o n a n i u T i w i s y m b o l odradzania się życia. M a m y t u do czynienia z s y g n a l i z o w a n ą w c z e ś n i e j s y m b o l i k ą z w i ą z k u r u c h u po obwodzie k o ł a z w y o b r a ż e n i e m drzewa ż y ­ cia . 5 7 Przeciwtaniec w y k o n y w a n y jest d w u k r o t n i e : w p i e r w s z y m d n i u , bez­ p o ś r e d n i o po d o t a r c i u procesji m i e s z k a ń c ó w w s i w p o b l i ż e cmentarza, gdzie r o z g r y w a n a jest całość a k c j i o b r z ę d o w e j , oraz podczas l a m e n t u nad z m a r ł y m . Ł ą c z ą się z n i m zabiegi p u r y f i k a c y j n e i z a b e z p i e c z a j ą c e (oka­ dzanie, malowanie ciał ) przed n i e k o r z y s t n y m i s k u t k a m i spodziewane­ go, ale koniecznego k o n t a k t u ze ś w i a t e m z m a r ł y c h . W y s t ę p u j e t u opo­ zycja nieruchomego c h ó r u m ę ż c z y z n , o k r ą ż a n e g o w t a ń c u przez s o l i s t ą , do g r u p y kobiet, k t ó r y c h r u c h w manierze powolnego „ s z u r a n e g o " prze­ mieszczania się p r z e b i e g a ł w l i n i i prostej. B i o r ą c pod u w a g ę k o n t e k s t s y t u a c y j n y i s p o s ó b w y k o n a n i a tego t a ń c a s k ł a n i a m się k u z i n t e r p r e t o ­ w a n i u go w ł a ś n i e j a k o r e l a c j i o ś w i e c i e ż y w y c h i u m a r ł y c h . T o rozszcze­ pienie r z e c z y w i s t o ś c i zarazem uzasadnia p o t r z e b ę w y k o n a n i a „ t a ń c a dla zmarłego", w k t ó r y m człowiek współdziała z siłami nadprzyrodzonymi w j e d n y m z w i e l u a k t ó w d r a m a t u istnienia „ s o c j a l i z u j ą c " ś m i e r ć i p r z y ­ w r a c a j ą c z a k ł ó c o n ą n i ą r ó w n o w a g ę „ l u d z k i e g o ś r o d o w i s k a ekologicznego". 5 8 W o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e idea d u a l i z m u r z e c z y w i s t o ś c i symbolizo­ wana jest z a r ó w n o przez r e l a c j ę swoje—obce, j a k i o p o z y c j ę m ę s k i e — k o ­ biece, z n a j d u j ą c e choreograficzny w y r a z w p r z e c i w s t a w i e n i u g r u p y n i e t a ń c z ą c y c h m ę ż c z y z n szeregowi t a ń c z ą c y c h k o b i e t . Podobna m o ż l i w o ś ć 5 9 6 7 Rekwizytowi w konawców, w postaci tańcach drążka, niekiedy długiej z a l i c z a n y c h do k a t e g o r i i tzw. laski trzymanej „stick-dances", w przez wy­ sytuacjach, gdy t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y o b r z ę d o w y m r o z w i ą z a n i o m s y t u a c j i p r z e j ś c i a m i ę d z y ż y ­ ciem i śmiercią, „stick-dances" najprawdopodobniej zaliczano o b r z ę d ó w leczniczych m.in. 5 8 Sachs, tualnością ści rozpoznania ich przez m i a ł o przed z ł a m a n i e m obrzędu, symbolika kalusarów ś w i ą t wiosennych. więzi poza drzewa życia. wchodzące Do w skład jako pobudzające płod­ N a temat „stick-dances" 1970/71. obecną b y ł on p o ś w i ę c o n y . jako wyobrażenie uczestnicy okresie ciał miało ochronić uczestników człowieka, któremu bezpieczać w 1965, s. 121-123; В 1 а к e, Malowanie jest tańce oraz o b r z ę d u w e s e l n e g o , a t a k ż e — n o ś ć ziemi — wykonywane zob.: właściwa wspomniane w t a ń c a dla z m a r ł e g o przed czasie obrzędu wśród Okadzanie i przechodzenie ewen­ żywych duszę przez dym za­ kości. Z n a j d u j e tu zastosowanie symbolika ko­ pokrewieństwa. bliskimi krewnymi Zwraca uwagę zmarłego, fakt, ż e gdy podejmują wszyscy zabiegi zabez­ p i e c z a j ą c e i c h p r z e d „ z ł a m a n i e m k o ś c i " (przez co r o z u m i e j ą ś m i e r ć i c h s a m y c h lub k o g o ś z i c h b l i s k i c h ) , c i ostatni o b o w i ą z a n i s ą do w y k o n a n i a t a ń c a , w k t ó r y m sy­ mulują uszkodzenie nieobecności nogi zmarłego. s y m b o l i k a postaci W и Kwalifikacja: rytuale tańca jej moim jednonogich łego. Dane za: G o o d a l e , w lub złamanie. przekonaniu Goodale istotna interpretuje jest w to jako symbol tym wypadku raczej i k u l a w y c h , status k t ó r y c h p r z y p a d a r o d z i n i e zmar­ 1959/60, s. 9. k o b i e t a = obce, m ę ż c z y z n a — s w o j e , d l a z m a r ł e g o , nie jest powszechna. którą nasuwa podział Asocjacje symboliczne ról zależą �112 JOLANTA KOWALSKA „ w z m o c n i e n i a " w y p o w i e d z i często jest w y k o r z y s t y w a n a w p r z e c i w t a ń cu. Sachs wskazuje przede w s z y s t k i m na erotyczny aspekt t a ń c ó w , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j e opozycyjna k o n f i g u r a c j a „ c h ó r ó w " m ę s k i e g o i kobiecego, stowarzyszona n i e k i e d y z o p o z y c j ą p a r y l u b par s o l i s t ó w , p r z y p i s u j ą c i m znaczenie g r y m i ł o s n e j (Sachs, 1965, s. 155). W s t w i e r d z e n i u t y m jest n i e w ą t p l i w i e w i e l e r a c j i , co p o t w i e r d z a j ą przytaczane przez Sachsa (1965, s. 155-160) i inne znane na t e n temat dane. N i e jest to jednak i c h t r e ś ć jedyna. Do n a t u r a l n e j opozycji płci (i w ł a ś c i w e g o j e j znaczenia erotyczno-seksualnego) d o ł ą c z y ł się szereg k u l t u r o w y c h asocjacji. W rezultacie p e ł n i ona r o l ę i c h reprezentanta, p r z y k ł a d u czego dostarcza w ł a ś n i e przedstawiony r y t u a ł taneczny. Podobnie, w s k o m p o n o w a n y c h przeciwtanecznie k o r o w o d a c h z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y , o k t ó r y c h b y ł a m o w a w y ż e j , opozycja s z e r e g ó w m ę ­ skiego i kobiecego s t a n o w i ł a p o w t ó r z e n i e w y p o w i e d z i na temat w a l k i p r z e c i w i e ń s t w zawartej w t e k ś c i e p i e ś n i . Z k o l e i w t a ń c a c h z a m y k a j ą ­ cych d r u g i i trzeci a k t ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 340-346) k o n k u r e n c y j n o ś ć g r u p kobiet i m ę ż c z y z n kojarzona b y ­ ła z o p o z y c j ą c h a o s — ł a d . T r e ś c i ą owej ceremonii powtarzanej corocznie z p o c z ą t k i e m lipca b y ­ ł y zdarzenia m i t y c z n e z w i ą z a n e — zgodnie z w i e r z e n i a m i p r a k t y k u j ą c e ­ go j ą p l e m i e n i a — z g e n e z ą rodzaju ludzkiego . D o j e j i n t e g r a l n y c h ele6 0 od kontekstu. zmarłych nawcy We wspomnianym (obcych, tańca. ale wcześniej i przodków) Kobiety są tańcu wyobrażają „widzami" pogrzebowym mężczyźni, reprezentując Indian Bororo, zarazem jedyni społeczność żywych, wyko­ zarazem ludzi i swoich. Podobny podział r ó l spotykamy w t a ń c a c h , k t ó r e w y k o n y w a n e przez mężczyzn w trakcie j ą c e i c h po z a b i c i u w r o g a cach pogrzebowych rytuału (zob.: wieńczącego Frazer, opisywanych przez zabiegi puryfikacyjne 1890, t. 2, s. 165-185). Malinowskiego były obowiązu­ Z kolei w (Trobriandy), tań­ aktywnymi i c h u c z e s t n i c z k a m i b y ł y kobiety, w y ł ą c z o n e j e d n a k od b e z p o ś r e d n i e g o u d z i a ł u w t a ń ­ cach świątecznego zbiorów i święta linowski, 8 0 okresu milamala stanowiącego zmarłych, w których brali uroczystości mężczyźni święta (za: M a- 1958, s. 508-511; 1980, t. 2, s. 176-178). N a p e ł n y obraz kosmogonicznych mitologiczne. połączenie udział wyłącznie Zgodnie z pierwszym, w w i e r z e ń M a n d a n ó w s k ł a d a j ą się dwa cykle początkach świat zbudowany był wielopo­ ziomowo. Cztery p i ę t r a w z n o s i ł y się ponad i cztery p o n i ż e j powierzchni ziemi. L u ­ dzie wówczas żyli w podziemnej wiosce, do k t ó r e j dotarł pewnego dnia p ę d w i ­ n o r o ś l i . N a j p i e r w z w i e r z ę t a , a n a s t ę p n i e l u d z i e w s p i n a l i s i ę po n i m do ś w i a t a gór­ nego, a ż w k o ń c u p ę d z e r w a ł s i ę pod c i ę ż a r e m p e w n e j spo­ sób zerwana też została potop, w którym „droga" zginęła pomiędzy większość stworzeń poziomami t ę g i e j kobiety. W ten świata. Nastąpił (także i ludzi), k t ó r e wówczas wydostały na p o w i e r z c h n i ę ziemi. D r u g i c y k l m i t ó w , w k t ó r y m m i e ś c i s i ę t a k ż e mit należy do t y p o w y c h zgodnie z k t ó r y m i (Ojciec Słońce) w dla kosmogonii dziele stworzył z kolei u t w o r z y ł z i e m i ę grup s j u a ń s k i c h koncepcji stworzenia tworzenia bierze u d z i a ł d w ó c h Pierwszego Człowieka z m u ł u wyniesionego demiurgów. (in. S a m o t n e g o na powierzchnię świata, Pan Życia Człowieka), który ziemi przez k a c z k ę . P o t y m P a n Ż y c i a i S a m o t n y C z ł o w i e k p o k ł ó c i l i s i ę i podzielili z i e m i ę m i ę d z y bie. Samotny Człowiek stworzył ludzi, a n a s t ę p n i e się O-kee-pa, b y ł ich nauczycielem i sie­ opie- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 113 m e r i t ó w n a l e ż a ł y : inicjacja m ł o d z i e ń c ó w oraz t a ń c e s ł o ń c a i bizona. W matrylokalnej i matrylinearnej społeczności M a n d a n ó w przedstawi­ c i e l k a m i ł a d u b y ł y k o b i e t y . One t e ż (co decyduje o i c h r o l i w O-kee-pa) u p r a w n i o n e b y ł y do p o ś r e d n i c z e n i a w p r z e p ł y w i e „ m o c y " . P r z e c h w y ­ t y w a ł y nie u j ę t ą w ż a d n e k a r b y , nie z o r g a n i z o w a n ą p o t e n c j ę w i t a l n ą uosobienia chaosu — Oxinhede — ( p r z e j m u j ą c t y m s a m y m w ł a d z ę n a d w s z y s t k i m , co żyje), b y w z a k o ń c z e n i u ceremonii „ u d z i e l i ć " j e j i n i c j o ­ wanym, a także mężczyznom biorącym udział w wymienionych wyżej r y t u a ł a c h tanecznych, k t ó r y m na czas t r w a n i a O-kee-pa p r z y p a d a ł sta­ tus istot aseksualnych. W t a ń c a c h u n a o c z n i a j ą c y c h w symbolice r u c h u te d w a fakty, to jest przechwycenie i udzielenie mocy w i t a l n e j , e r o t y k a p e ł n i ł a r o l ę p o d r z ę d n ą wobec zasadniczej r e l a c j i o ś w i e c i e , k t ó r e m u c z ł o ­ w i e k nadaje k s z t a ł t p o d e j m o w a n y m i przez siebie d z i a ł a n i a m i , o d w o ł u ­ j ą c się w n i c h do k a n o n u z d a r z e ń czasu mitycznego. Oxinhede, z k t ó r y m „ n i e b y ł o w i a d o m o co p o c z ą ć " , z o s t a ł u ś m i e r c o n y , w rezultacie z a ś z l i ­ k w i d o w a n o w p r o w a d z o n y przez niego b e z ł a d . M ł o d z i m ę ż c z y ź n i ( O x i n ­ hede jest w y o b r a ż e n i e m i c h p i e r w o t n e j n a t u r y ) są socjalizowani przez omawiany obrzęd. Podobnie rzecz się ma w szeregu i n n y c h t a ń c ó w z w i ą z a n y c h z k u l ­ t a m i p ł o d n o ś c i i wegetacji, w k t ó r y c h przeciwstawne u g r u p o w a n i e t a n ­ cerzy wedle p ł c i w s p ó ł w y s t ę p u j e z akcentami e r o t y c z n y m i , aż po s y m u ­ l o w a n y b ą d ź r z e c z y w i ś c i e o d b y w a n y r y t u a l n y a k t p ł c i o w y . Znamienna jest p r z y t y m w y s t ę p u j ą c a często d w u f a z o w o ś ć a k c j i tanecznej, polega­ j ą c a na d w u - l u b w i e l o r z ę d o w y m p r z e c i w t a ń c u w pierwszej fazie oraz na ł ą c z e n i u się tancerzy we w s p ó l n y m k r ę g u b ą d ź korowodzie w fazie d r u g i e j . Tego rodzaju r o z w i ą z a n i e choreograficzne odzwierciedla na­ s t ę p s t w o s y m b o l i , k t ó r e opisuje f o r m u ł a : p o d z i e l o n e — z ł ą c z o n e . 6 1 6 2 kunem. On też stworzył życia Hoitę ka. Kwestią przez wszystkich tańca. z plemienia zultacie zwierząt Samotny dotarł do przy pomocy k t ó r e g o uwolnił ludzi. w „psiej Człowiek, „psiej Hoita zwierzęta Dane za: co ż y j e . P a n Ż y c i a interesującą Mandanów, występującym której tańca, bra i wszystko, zaś powołał Orła), k t ó r y stał s i ę p r z e c i w n i k i e m Samotnego najbardziej tu nas Hoitę pomocy zwierzęta (Nakrapianego jest konflikt pieczarze", wraz w roli pieczary" i można i przyrzekł posiąść z 1964, mu je przy młodzieńcem jego s y n a , p o d j ą ł w ę d r ó w k ę , w władzę s. uwięzieniem z w a b i ł towarzyszącym zdobył Samotnemu Alexander, wywołany dokąd tajemnicę owego nad zwierzętami. Człowiekowi 105-106; re­ magicznego W rezultacie współpracę Hoebel, do Człowie­ dla Frost, do­ 1976, s. 341-342. 6 1 T e r m i n ten u ż y w a n y niesieniu der L e e u w, 6 2 go j a k u v a n der L e e u w a w 1978b, s. 227-233. przez G o n d ó w mężczyźni kobiety, od­ Mandanów. Van P r z y k ł a d e m , po k t ó r y c h c ę w t y m w y p a d k u s i ę g n ą ć , jest t a n i e c karma konywany nają jest t u w t a k i m sensie, do „ m o c y j a k o t a k i e j " , co zgadza s i ę z k o n c e p c j ą m o c y z Indii C e n t r a l n y c h po i kobiety, jego p r z e b i e g mężczyźni natomiast zakończeniu zaś w y g l ą d a tworzą zbiorów. następująco: nieruchomą grupę taniec stojącą wy­ Wykonują rozpoczy­ na uboczu. W p i e r w s z e j fazie k o b i e t y f o r m u j ą l i n i ę , w d r u g i e j k w a d r a t , w t r z e c i e j k o ł o i w ó w 8 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �114 JOLANTA KOWALSKA Ze w z g l ą d u na okoliczności, j a k i m t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y , w ł a ś c i w a i m k o n s t r u k c j a choreograficzna s p e ł n i a ł a t a k ż e r o l ę s y m b o l u jednoczenia w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h , p r z e c i w s t a w n y c h , zarazem jednak u z u p e ł n i a j ą c y c h s i ę wzajemnie e l e m e n t ó w r z e c z y w i s t o ś c i . Znajduje w n i c h zastosowanie n i e t y l k o s y m b o l i k a opozycji m ę s k i e — k o b i e c e kojarzonej z d u a l i z m e m ś w i a ­ ta, ale t a k ż e uniwersalna s y m b o l i k a i n t y m n e g o z w i ą z k u k o b i e t y i m ę ż ­ czyzny, pojmowanego jako a k t k r e a c j i , p r z y c z y m owa d w u e l e m e n t o w o ś ć ma charakter p o z y t y w n y , jest b o w i e m w a r u n k i e m sine qua non jego s p e ł ­ nienia . Opozycja m ę s k i e — ż e ń s k i e ma p o z y t y w n e znaczenie r ó w n i e ż w t a ń ­ cach patoe'doe i pakarena (Indonezja, wyspa Celebes), k t ó r e n a l e ż ą do k a t e g o r i i t a ń c ó w d w o r s k i c h , w y k o n y w a n y c h p r z y specjalnych okazjach, jak: koronacja i i n t r o n i z a c j a p a n u j ą c e g o , wesela, w y r z y n a n i e się p i e r w ­ szych z ę b ó w dziecka i t p . (Simatupang, b r w . , s. 133-144). S t a n o w i ł y one paoli, to jest „ ś r o d e k , k t ó r y p r z y n o s i szczęście", dla osoby, k t ó r e j b y ł y dedykowane. J e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę , p o c z ą t k o w e u g r u p o w a n i e k o ­ ł o w e , w y s t ę p u j ą c e w i n t r o d u k c j i do t a ń c a , p r z e k s z t a ł c a n e b y ł o t u w u k ł a d p r z e c i w s t a w i a n y c h sobie (w rozmieszczeniu na scenie s ł u ż ą c e j do t a ń c a i w k o l e j n o ś c i r u c h u ) g r u p m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w pakarena, oraz kobiet i m ę ż c z y z n , m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w patoe'doe. Ó w p o d z i a ł 6 S c z a s do t a ń c a w ł ą c z a j ą pojedyncze kobiet. koło się mężczyźni męskie t w o r z ą c k o ł o w e w n ę t r z n e . W fazie przekształcane W ostatniej, p i ą t e j fazie, jest uczestnicy w piętrowe tańca tworzą otaczane czwartej nadal kręgiem linię: kobieta, mieszaną m ę ż c z y z n a , k o b i e t a itd. B r a k j e s t d a n y c h n a t e m a t k i e r u n k ó w r u c h u w czasie tego tańca i n a temat s ą to z r e s z t ą charakteru ruchu poszczególnych dane w po sobie f o r m a c j i p o c z y n a j ą c od trzeciego wykonawczej, składa grup w tym wypadku najważniejsze. się na klarowną kolejnych fazach. Sama kolejność etapu, w p o ł ą c z e n i u z s y m b o l i k ą wypowiedź w omawianej Nie występujących materii. obsady Podobny p r z e b i e g m a szereg i n n y c h t a ń c ó w z t e r e n u I n d i i w y k o n y w a n y c h w ł a ś n i e po z a k o ń ­ czeniu ż n i w . D a n e za: E n a k s h i , Analogiczny kanon z kultami płodności 1970, s. 175-218. asocjacji symbolicznych i wegetacji, w których właściwy jest tańcom związanym p i e r w s z a f a z a j e s t d o m e n ą kobiet m ę ż c z y z n (ten p i e r w s z y p r z y p a d e k j e s t c z ę s t s z y ) , w drugiej z a ś n a s t ę p u j e nie obydwu płci. Z a p r z y k ł a d t a ń c a z d o m i n a c j ą kobiet s ł u ż y ć m o g ą zapustne „na urodzaj" czy tańce sobótkowe z terenu tańca, którego wykonawcami są mężczyźni n i e j fazie — Kunapipi, cych rejon Polski i Słowiańszczyzny; d o p u s z c z a j ą c y kobiety corroboree plemion A l a w a , Roper River w Australii. Dodać lub połącze­ tańce natomiast dopiero w ostat­ Mara i Mangaraja zamieszkują­ przy tym należy, że przebieg tego o b r z ę d u w w e r s j i z a r e j e s t r o w a n e j p r z e z L o c k w o o d a r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od z a w a r ­ tego w pracy W. L . Wernera, w ł a ś n i e Prawdopodobnie zaważyła tu różnica ze w z g l ę d u w czasie na udział rejestracji. kobiet Praca w obrzędzie. Wernera ukazała s i ę w l a t a c h 3 0 - y c h , a L o c k w o o d a w l a t a c h 6 0 - y c h naszego w i e k u . D a n e z a : ner, 1937, s. 290-311; e ców * Porównaj Lockwood, w tej k w e s t i i t r a f n e u w a g i G l u z i ń s k i e g o orgiastycznych (Gluziński, notacji z w i ą z k u m ę ż c z y z n y i kobiety 293, 302-303, 416. Wer­ 1969, s. 127-135. 1927, s. 100-101). w : v a n der dotyczące symboliki Zobacz także Leeuw, tań­ n a temat ko­ 1978b, s. 138-139, 292- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 115 i opozycja akcentowane o d m i e n n y m c h a r a k t e r e m r u c h u k a ż d e j z g r u p s t a n o w i ą c e o d w o ł a n i e do i d e a l n y c h m o d e l i m ę s k o ś c i i k o b i e c o ś c i spra­ w i a ł y , że t a ń c e te b y ł y nie t y l k o r e l a c j ą na temat o d m i e n n o ś c i ś w i a t a m ę ż c z y z n i kobiet ( t a k ą i n t e r p r e t a c j ę sugeruje Simatupang). Z a w i e r a ł y one t a k ż e i n f o r m a c j ę , że paoli pochodzi od w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w u r o ­ czystości, stanowi niejako p e ł n y dar. Przedstawione f a k t y uzasadnia­ j ą stwierdzenie, iż opozycja m ę s k i e — k o b i e c e t o w a r z y s z ą c a r u c h o w i prze­ c i w s t a w n y c h sobie g r u p tancerzy, u s z c z e g ó ł a w i a w ł a ś c i w ą m u s y m b o l i k ę d u a l i z m u o t r e ś c i dodatkowe: d y s j u n k c j i k a t e g o r i i w r a m a c h p o s z c z e g ó l ­ n y c h klas zjawisk. 6 4 3. GRANICE T r o s k ą c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o w niejednorodnej r z e c z y w i s t o ś c i jest — poza o k r e ś l e n i e m zasady j e j organizacji — w y d z i e l e n i e o b s z a r ó w jedno­ r o d n y c h oraz ustalenie i c h granic. Ł ą c z y się z t y m k o n i e c z n o ś ć zdefinio­ w a n i a p e w n y c h zjawisk i f a k t ó w j a k o swoje (bliskie, identyczne, w c h o ­ d z ą c e w z a s ó b stanu posiadania) i o d r ó ż n i e n i a i c h od obcych. P o n o w n i e w i ę c m a m y do czynienia z o p o z y c j ą swoje—obce. P o n i e w a ż p r z y t y m , zgodnie z k u l t u r o w y m a r c h e t y p e m p o j m o w a n i a t y c h f a k t ó w , kategoria s w o j s k o ś ć i d e n t y f i k o w a n a jest j a k o pewna j a k o ś ć zorganizowana, obcość z a ś asocjowana jest ze stanem chaosu, m a m y t a k ż e do czynienia z opo­ z y c j ą c h a o s — ł a d . Ze w z g l ę d u na p r o b l e m g r a n i c y znaczenie ma s y m b o l i ­ ka k o ł a magicznego p o r z ą d k u j ą c e g o , a j e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e d z i e l ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć na d w i e r ó ż n o w a r t o ś c i o w e strefy: cassirerowski l u d z k i ś w i a t czasu i przestrzeni oraz ś w i a t , w k t ó r y m z w y k ł e m i a r y czasu i prze­ strzeni u l e g a j ą niejako zawieszeniu. M o t y w obiegania i otaczania w t a ń c u pewnego w y o d r ę b n i o n e g o obsza­ r u (oraz z n a j d u j ą c y c h się na n i m postaci i o b i e k t ó w ) zamykanego w e w n ę t r z u p o w s t a j ą c e j w ten s p o s ó b f i g u r y k o ł a , w y s t ą p i ł w i e l o k r o t n i e w prezentowanych dotychczas p r z y k ł a d a c h . Ewokacja c e n t r u m w i ą z a ł a się w n i c h z nadawaniem t e m u obszarowi znaczenia s z c z e g ó l n e g o , p r z y c z y m o b w ó d k o ł a p e ł n i ł r o l ę w y d z i e l a j ą c e j go g r a n i c y . W t a ń c a c h o cha­ rakterze p o d r ó ż y m i s t y c z n y c h b y ł to obszar ś w i ę t y , na k t ó r y m m o g ł o d o k o n a ć się to, co w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł o n i e m o ż l i w e . A w i ę c : wyleczenie chorego, w stosunku do k t ó r e g o z a w i o d ł y inne m e t o d y t e ­ r a p i i , zapewnienie p o t o m k a bezdzietnej parze m a ł ż e ń s k i e j , zdobycie w i e ­ dzy o czasie p r z y s z ł y m i w i e d z y p r a w d z i w e j , w y w a r c i e p r e s j i na p r z y ­ szłe zdarzenia, a przede w s z y s t k i m p r z e p ł y w b y t ó w i energii w i t a l n e j p o m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, s t a n o w i ą c y w a r u n e k dokonania się i p r z y - M D z i e w c z ę t a i kobiety p o r u s z a j ą s i ę p ł y n n i e j i wolniej, o r n a m e n t u j ą c r u c h stem, natomiast m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ń c y taniec ich z a w i e r a elementy b r w . , s. 140-141. ge­ t a ń c z ą s z y b c i e j , b a r d z i e j ostro, p r z y c z y m ruchu w ł a ś c i w e g o tańcom wojennym. Simatupang, �116 JOLANTA KOWALSKA c z y n ę s p r a w c z ą w y m i e n i o n y c h z d a r z e ń . Granica wyznaczana r u c h e m i k o n f i g u r a c j ą t a ń c z ą c y c h z a p e w n i a ł a izolację przed n i e k o r z y s t n y m i w p ł y w a m i , k t ó r e m o g ł y b y zakłócić s k u t e c z n o ś ć p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń . S z c z e g ó l n i e jasno widoczne jest to w t a ń c a c h leczniczych. „ T e r a p e u ­ t a " t a ń c z y ł w o k ó ł chorego z a m y k a j ą c go niejako w k r ę g u swoich c z y n n o ś c i i w p ł y w ó w . Podobny, i z o l a c y j n y i z a w ł a s z c z a j ą c y sens m a ­ ją t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł w s z e l k i c h o b i e k t ó w , k t ó r e m a j ą b y ć podda­ ne o d d z i a ł y w a n i u t a ń c z ą c e g o l u b oddane w jego w y ł ą c z n e w ł a d a n i e . W y ­ m i e n i ć t u m o ż n a procesyjne t a ń c e w o k ó ł p ó l u p r a w n y c h (Lechowa, 1967, s. 277-302; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 445-446; v a n der L e e u w , 1978b, s. 424-425), parataneczne obchodzenie i t a ń c e w o k ó ł d o m ó w i siedzib l u d z k i c h , taniec i n i c j u j ą c y c h w o k ó ł inicjowanego, na p r z y k ł a d taniec m ę ż a t e k w o k ó ł oczepionej p a n n y m ł o d e j w y s t ę p u j ą c y w weselach z te­ r e n u P o l s k i , czy — w y k o n y w a n y na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m pograniczu 6 5 6 6 6 7 6 5 B a r d z o i n t e r e s u j ą c y opis t e r a p i i t a n e c z n e j z a w i e r a b i o g r a f i a a b o r y g e n a a u s t r a ­ lijskiego, J a , Australijczyk. Bohater w s p o m n i e ń został w młodości „wyśpiewany" przez „ c z a r n e g o d o k t o r a " i g r o z i ł a m u ś m i e r ć . W y l e c z y ł go i n n y , s i l n i e j s z y „ c z a r n y doktor". W o b y d w u w y p a d k a c h d z i a ł a n i a czenia, terapeuci p o s ł u g i w a l i s i ę t a ń c e m w posiadanie. szkodzić, 6 6 Na drugi w o k ó ł terenie i Nowego R o k u sennych Europy (obchód formy wokół działania herody, z kurkiem, lazaric, wsi brania związane delikwenta osoby, k t ó r e j Lockwood, chciał są z okresem B o ż e g o i dodoli, wędrówki po Narodzenia całej wsi itp.). W t y m p a r n y m czasie bądź Polski, znacząca jedynie drzewa życia; pojęć sanego r o d z a j u o r a z „ o b e j ś c i e " w jących wspólny źródłosłów nego z t a ń c e m n o t o w a n y zagroda m o g ł y przez gospodarza jest etymologia w do polskich d z i e w c z ą t z gaikiem i analo­ z wyobrażeniem dom i cała wio­ od d o m u wreszcie siedzib przez r ó ż n e g o r o d z a j u z a m a s k o w a n e postaci w o s t a t n i c h d n i a c h mieszkańców za­ 1969, s. 19-22. o b c h ó d z k o z ą , t u r o n i e m itp.) o r a z ś w i ą t niedźwiedziem, peperugi obchodzenia te to j e s t „ w y ś p i e w a n i a " i l e ­ wyobrażenia samego chorego. D a n e z a : (kolędnicy, domu b u ł g a r s k i c h giczne Pierwszy tańczył magicznego, j a k o sposobem czy b y ć obchodzone gospodynię. „obchód" na określenie znaczeniu zagroda, c a ł o ś ć czasowniku obchodzić. obieganie karnawału Jeśli przez jej idzie całości o teren działań opi­ siedziby ludzkiej, m a ­ M o t y w obchodzenia połączo­ jest t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej. P a n n a m ł o d a obcho­ d z i ł a (lub b y ł a o p r o w a d z a n a ) w o k ó ł zagrody, d o m u c z y ognia. D o d a j m y , ż e d o t y c z y to nie młodą w którą tylko Europy mężatkę czy miejsc jedynie jej społeczności osiadłych, p r z y n a l e ż n o ś c i okrążanie lub bowiem jest w ł a ś c i w y m obrzędem inicjacji s u n k u do kobiety. Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e o k r ą ż a n i e i obchodzenie 6 1 d o m u , ale j e d n o c z e ś n i e własnością w sto­ symbolizuje o b u s t r o n n o ś ć z w i ą z k u (i z a w ł a s z c z a n i a ) ł ą c z ą c e g o t a ń c z ą c ą z o b i e k t e m K o b i e t a staje s i ę p a n i ą domo roli, wchodzi wraz z zawarciem m a ł ż e ń s t w a , rejestrowano we wszystkich k u l ­ turach, w k t ó r y c h zawarcie m a ł ż e ń s t w a tu przez i n s y g n i ó w zabiegów. domu, swojego r o d z a j u adscripti. M y ś l ę o tej fazie oczepin, w k t ó r e j p a n n a m ł o d a poddaje s i ę j u ż z a b i e g o m o c z e p i a j ą c y c h ją kobiet. Z u w a g i n a o m a w i a n ą k w e s t i ę n a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w i e f a z y t a ń c a t o w a r z y s z ą c e g o oczepinom. W p i e r w s z e j , podczas z a k ł a d a n i a c z e p k a , t a ń c z ą w y ł ą c z n i e o t a c z a j ą c e p a n n ę m ł o d ą m ę ż a t k i . S y g n a l i z o w a n a jest t u przede w s z y s t ­ k i m i z o l a c j a o b i e k t u i c h z a b i e g ó w od w s z e l k i c h w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h . W z m a c n i a to n i e k i e d y f a k t , ż e oczepiny przenoszone s ą z g ł ó w n e j i z b y do z a m k n i ę t e j k o m o r y , �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 117 tego obszaru — taniec w s z y s t k i c h d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela w o k ó ł pomieszczenia, w k t ó r y m p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą noc p o ś l u b n ą ( M o ­ s z y ń s k i , 1928, s. 182-207). Dalej — t a ń c e w o k ó ł t r o f e ó w w o j e n n y c h , n i e ­ k i e d y t a k n i e z w y k ł y c h , j a k skalp l u b g ł o w a zabitego p r z e c i w n i k a . Re­ z u l t a t e m t y c h t a ń c ó w m i a ł o b y ć z a w ł a s z c z a n i e nie t y l k o samego o b i e k t u d z i a ł a ń , ale t a k ż e jego cech (Sachs, 1965, s. 75-76). Na koniec wreszcie t a ń c e w o k ó ł n a b y t y c h b ą d ź n a b y w a n y c h p r z e d m i o t ó w . Reprezentatyw­ n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec z w y s p Fergussona d o o k o ł a łodzi opisa­ n y przez A n n C h o w n i n g , w y k o n y w a n y przez w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w wsi, p o n i e w a ż wszyscy oni b y l i w ł a ś c i c i e l a m i nowego n a b y t k u (Chow­ ning, 1960/61, s. 32-39). T a ń c e te, r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na s y m b o l i k ę granicy, z a w i e r a j ą inne jeszcze znaczenie. W w y p a d k u , g d y w y k o n y w a n e są przez g r u p ę tance­ rzy, z a c h o d z ą c a p o m i ę d z y n i m i i n t e r a k c j a p r o w a d z i do w y t w o r z e n i a w i ę ­ zi. P r z e d m i o t e m wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a jest t u nie t y l k o obiekt znaj­ d u j ą c y się w e w n ą t r z k r ę g u (przy c z y m obiekt ten w szeregu w y p a d k ó w jest i d e ą o c z y w i s t ą dla u c z e s t n i k ó w d z i a ł a ń , nie w y o b r a ż a n ą przed­ miotowo), ale t a k ż e k a ż d y z tancerzy o d d z i a ł u j ą c y na p o z o s t a ł y c h przez sam fakt uczestnictwa w t a ń c u . W efekcie t a ń c z ą c y ludzie t w o r z ą s am y m i s o b ą i r u c h e m , j a k i w y k o n u j ą , zwarty układ o okre­ ś l o n y c h granicach. Zarazem, b i o r ą c u d z i a ł w t a ń c u , d o k u m e n t u j ą s w o j ą p r z y n a l e ż n o ś ć do p o w s t a ł e g o u k ł a d u , a wraz z n i m a u t o n o m i ę wobec wszystkiego, co z e w n ę t r z n e . R u c h po obwodzie k o ł a i k o ł o w a k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p e ł n i ą w t y m w y p a d k u r o l ę o z n a c z n i k ó w t r e ś c i izolacja oraz granica , sam z a ś u d z i a ł w t a ń c u sygnalizuje t r e ś c i w s p ó l n o t a i — j a k ­ k o l w i e k nie zawsze —- j e d n o ś ć . 6 8 do k t ó r e j n i e m a w s t ę p u n i k t poza p a n n ą m ł o d ą i d o k o n u j ą c y m i m i . W d r u g i e j fazie oczepin oczepiona oczepin kobieta­ p a n n a m ł o d a t a ń c z y w g ł ó w n e j izbie (często p r z e d t y m j e s t jeszcze o p r o w a d z a n a ) , z m ę ż a t k a m i l u b w s z y s t k i m i d o j r z a ł y m i k a m i grupy, w s p ó l n y człon­ taniec b ą d ź t e ż t a ń c z y z k a ż d ą i k a ż d y m „raz d o o k o ł a " . T u n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a s i ę i n f o r m a c j a o p r z y n a l e ż n o ś c i m ł o d e j m ę ż a t k i do g r u p y zamężnych. I n t e r e s u j ą c e s ą dane z t e r e n u R u m u n i i dokumentujące, s ó b — j e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę — s y g n a l i z o w a n e analogiczny spo­ jest z a w ł a s z c z a n i e panny że w mło­ dej p r z e z r o d z i n ę j e j m ę ż a . P a r t n e r a m i j e j w t a ń c u s ą k o l e j n o w s z y s c y jego r o d z i n y Pop, poczynając od krewnych najdalszych, na najbliższych 1979, s. 135-146. Z k o l e i i n f o r m a c j e z p o g r a n i c z a R u m u n i i nat) w y k a z u j ą , ż e w t e n ż e s p o s ó b s y g n a l i z o w a n e było w członkowie kończąc. obrzędzie weselnym jego r o d z a j u p r a w o w s z y s t k i c h m ę ż c z y z n z r o d u p a n a m ł o d e g o do m ł o d e j Za: S w i e ż a w s k i , glądami Za: i Jugosławii (Baswo­ mężatki. 1903, s. 209-239. P o r . t a k ż e c i e k a w ą p o l e m i k ę B y s t r o n i a z p o ­ P i p r e k a n a temat symboliki okręcania się obrzędowego. W: В y s t r o ń, 1980, s. 199-203. ' w 8 P o r ó w n a j w c z e ś n i e j s z e u w a g i n a temat i z o l a c y j n o ś c i grupy t a ń c z ą c y c h . Z kolei zestawieniu z uwagami na temat roli symbolu koła w podróżach s t w i e r d z a m y , ż e k o ł o w r u c h u po o b w o d z i e k o ł a i k o ł o w e j k o n f i g u r a c j i jest oznacznikiem o charakterze w y r a ż e n i a homonimicznego symbol p o d r ó ż y mistycznej, z drugiej — symbol jedności). mistycznych tańczących (z j e d n e j s t r o n y k o ł o — �118 1 JOLAN : W a ż n e s ą t u dane przytaczane przez M l a d e n o v i č (1980) na t e m a t k o ­ ł o w y c h f o r m t a ń c a z t e r e n u p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y z n y (Serbia). W y ­ n i k a z nich, ż e u d z i a ł w kolo b y ł przez t a ń c z ą c y c h i d e n t y f i k o w a n y ze w s p ó ł u d z i a ł e m nie t y l k o w t a ń c u , ale w pewnej j a k o ś c i istnienia, samo zaś kolo b y ł o f o r m ą b y c i a r a z e m . W y r a ż a ł o się to w j e d n o r o d n o ś c i r u c h u w s z y s t k i c h t a ń c z ą c y c h , n a d p r a w i d ł o w o ś c i ą k t ó r e g o c z u w a ł kolovodia ( p r z e w o d n i k t a ń c a ) . Pewna m o ż l i w o ś ć i n d y w i d u a l i z a c j i r u c h u , poza d o z w o l o n y m i f o r m a m i t a ń c a solo ( w y k o n y w a n e g o z w y k l e w e w n ą t r z k o ł a przez osoby p e ł n i ą c e s z c z e g ó l n e role w o b r z ę d z i e , k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł taniec), b y ł a p r z y w i l e j e m j e d y n i e kolovodii. Ponadto, w kolo o b o w i ą z y ­ w a ł y s t a ł e r e g u ł y rozmieszczenia t a ń c z ą c y c h w o b r ę b i e k r ę g u ze w z g l ę d u na w i e k i p ł e ć (zgodnie z zasadami s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j ) oraz w ł ą ­ czania n o w y c h tancerzy do k r ę g u i p r z e k s z t a ł c a n i a k o ł a w linię p r o s t ą , s p i r a l ę l u b meander . Zarazem, t a k z k o n s t r u k c j ą k o ł a z a m k n i ę t e g o , j a k i o t w a r t e g o , z w i ą ­ zane b y ł y pewne r e s t r y k c j e stosowane wobec „ w i n n y c h " p o m y ł k i w r u ­ chu czy p r z e r w a n i a k o ł a w czasie t a ń c a . B y l i o n i bici, kolovodia z a ś , „ p o d panowaniem k t ó r e g o " z d a r z y ł się podobny incydent, t r a c i ł na zawsze p r a w o do przewodniczenia kolu. Restrykcje te z b l i ż o n e są do o m ó w i o n y c h w p i e r w s z y m punkcie a r t y k u ł u , w z w i ą z k u z zagadnieniami r u c h u i bez­ r u c h u oraz r u c h u [ + ] i r u c h u [ — ] , na p r z y k ł a d a c h t a ń c a B r a c t w a N i e d ź ­ w i e d z i u K w a k i u t l ó w i t a ń c a p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i z D a h o m e j u . O b e c n o ś ć i c h w kolo u z a s a d n i a j ą przedstawione w y ż e j dane na temat sposobu rozumienia u d z i a ł u w t a ń c a c h tego rodzaju przez t a ń c z ą c y c h i za­ sad i c h organizacji. W t a k i m k o n t e k ś c i e zerwanie t a ń c a l u b p o m y ł k a w r u c h u są jednoznaczne z z a k ł ó c e n i e m ustalonego p o r z ą d k u t a ń c a , a przede w s z y s t k i m symbolizowanej przez u d z i a ł w n i m w s p ó l n o t y i s t n i e ­ nia i d z i a ł a n i u g r u p y l u d z i . S ą one zarazem nie u s p r a w i e d l i w i o n y m w ż a 6 9 7 0 71 " Oddaje je r e g u ł a : lepsi przed gorszymi, przed m ł o d s z y m i , m ę ż c z y ź n i co w t y m w y p a d k u oznacza: starsi przed kobietami. Z a : M l a d e n o v i č , 1980, s. 59, 62, 66; 1973, s. X X X . 7 0 N o w i tancerze członu kola, mogli w ł ą c z a ć w którym tańczyli W n o w s z y c h o d m i a n a c h kola, s i ę do t a ń c a przedstawiciele z a j m u j ą c miejsce n a k o ń c u ich grupy w k t ó r y c h kobiety wiekowej i mężczyźni i tego społecznej. uszeregowani są na­ p r z e m i e n n i e , n a l e ż y d o ł ą c z a ć tak, b y nie z a k ł ó c a ć p r z y j ę t e g o p o r z ą d k u k o n f i g u r a c j i tańczących. Do przekształcania kola uprawniony b y ł kolovodia. Zdarzały nak i n c y d e n t y tego r o d z a j u , ż e i n n y a m b i t n y dobry t a n c e r z k o n k u r u j ą c y z mógł w trakcie tańca oderwać grupę tancerzy i uformować koło się jed­ kolovodia konkurencyjne. J a k s t w i e r d z a M l a d e n o v i č , s t a n o w i ł o to t a k w i e l k ą o b r a z ę d l a kolovodii, ż e p r o w a ­ d z i ł o z w y k l e do p o w a ż n y c h k o n f l i k t ó w i w a l k i . J e ż e l i p r z y t y m k o n k u r e n t obraził k t ó r ą ś z tancerek, m o g ł o dojść nawet do z a b ó j s t w a . kolovodii M l a d e n o v i č , 1980, s. 66-67. 7 1 Dwóch nawiązuje uprzywilejowanych tancerzy: kolovodia b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego. s p e c j a l i s t ó w za f o r m ę tegracji tancerzy. i kec („niosący Koło zamknięte b a r d z i e j a r c h a i c z n ą n i ż otwarte, koniec") uważane stanowiące nie jest p r z e z o silniejszej i n ­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA Ц9 den s p o s ó b w y p a d k i e m naruszenia g r a n i c y owej w s p ó l n o t y , s t ą d k a r y : z a r ó w n o dla c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d w t a ń c u , j a k t e ż dla kolovodii — „ d e t r o n i z o w a n e g o k r ó l a " , k t ó r y nie z d o ł a ł u t r z y m a ć s p ó j n o ś c i powierzonego m u u k ł a d u . 7 2 I n n y m p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m omawiane zagadnienie są k o ł o w e k o ­ r o w o d y procesyjne s t a n o w i ą c e — obok r y t u a l n e g o „ t r z ę s i e n i a s i ę " — d r u g i co do w a ż n o ś c i element o b r z ę d ó w s h a k e r ó w . W y k o n y w a l i j e wszyscy uczestnicy o b r z ę d u o k r ą ż a j ą c w d w ó c h szeregach w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m w n ę t r z e kościoła. W z m a c n i a l i oni p r z y t y m dodatko­ w o , symbolicznie i realnie „ z w a r c i e s z e r e g ó w " c h w y t a j ą c się nawzajem i ś c i s k a j ą c mocno za d ł o n i e w t y m celu, b y „ n i e zdołał w c i s n ą ć się p o ­ m i ę d z y nie d i a b e ł " . Shakeryzm, podobnie j a k szereg i n n y c h r e l i g i i s y n k r e t y c z n y c h A m e ­ r y k i , stanowi w y r a z p r ó b y odnalezienia się I n d i a n w n o w y c h w a r u n k a c h i ustalenia modus vivendi p o m i ę d z y zdezaktualizowanym sposobem ż y c i a p r z o d k ó w i ich wierzeniami a obcym i d o m i n u j ą c y m ś w i a t e m ludzi bia­ ł y c h i i c h r e l i g i ą . Jest t e ż k o n c e p c j ą moralnego odrodzenia s i ę I n d i a n i ś r o d k i e m kompensacji, p r z y c z y m w d o k t r y n i e bardzo mocno akcento­ w a n a jest o d m i e n n o ś ć I n d i a n i B i a ł y c h , sama z a ś religia u w a ż a n a jest za r e l i g i ę i n d i a ń s k ą . P r z y t y m , j a k k o l w i e k w c h w i l i obecnej s h a k e r y ś c i nie s ą w r o g o nastawieni wobec B i a ł y c h , d ą ż ą jednak do o d i z o l o w a n i a s i ę od nich. 7 3 7 4 A u t o r k a a r t y k u ł u , z k t ó r e g o c z e r p i ę przedstawione dane, p o d k r e ś l a i n t e g r a c y j n ą f u n k c j ę i p a n i n d i a ń s k i c h a r a k t e r shakeryzmu, p r z y j m u j ą c zarazem na tej podstawie, że procesyjne k o r o w o d y w c h o d z ą c e w s k ł a d o b r z ę d ó w m a j ą za zadanie tworzenie w i ę z i m i ę d z y ' w s p ó ł w y z n a w c a m i . B l i s k o ś ć fizyczna s t y m u l o w a ć m i a ł a b y b l i s k o ś ć p s y c h i c z n ą . W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h f a k t ó w ( a k c e n t u j ą c s ł u s z n o ś ć tej opinii) u w a ż a m , że 7 2 N a g r a n i c z n ą —• w s e n s i e i z o l a c j i g r u p y t a ń c z ą c y c h — s y m b o l i k ę kola zuje także kierunek ruchu. Najczęstszy jest k i e r u n e k p r z e c i w s ł o n e c z n y , m y k a j ą c y " . J e s t on r e j e s t r o w a n y w f o r m a c h n o w s z y c h , w y s t ę p u j ą c y c h n a analogiczną „za­ terenach w s c h o d n i c h , n a t o m i a s t f o r m y s t a r s z e z a s ł o n e c z n e u t r z y m u j ą s i ę n a zachodzie s ł a w i i (a t a k ż e B u ł g a r i i , gdzie s t w i e r d z o n o wska­ czyli Jugo­ prawidłowość). Nasuwa się domniemanie, ż e d e c y d u j ą c a jest w t y m w y p a d k u b l i s k o ś ć granicy tureckiej, a w i ę c granicy p a ń s t w a , które podbiło i z d o m i n o w a ł o na długo ludy P ó ł w y s p u skiego, Bałkańskie- c z y l i i n a c z e j m ó w i ą c b l i s k o ś ć p i e r w i a s t k a obcego, wrogiego, k t ó r a że na plan pierwszy w symbolice sprawia, t y c h t a ń c ó w w y s u w a s i ę treść." „ j e d n o ś ć odizolo­ wanej grupy" d o m i n u j ą c a treści w y n i k a j ą c e z koneksji o b r z ę d o w y c h . 7 8 Mówię o shakeryzmie indiańskim powstałym na początku ósmej dekady X I X w., n i e z a ś o sekcie tej s a m e j n a z w y , k t ó r a p o w s t a ł a w A n g l i i , w 1747 r . D a n e za: Nowicka, 7 4 1971, s. 41-52. Shakeryzm przejął Boga-Ojca, stwórcę ziemi, Jezusa — Jego syna, D u c h a Ś w i ę t e g o i m a t k ę Jezusa M a r i ę , a t a k ż e w i a r ę w od chrześcijaństwa wiarę anioły i diabły. W opisanym tu działaniu zwraca u w a g ę •asocjowanego w motyw ruchu z tworzeniem nieprzenikliwej w s p ó l n o t y . przeciwsłonecznego �120 JOLANTA KOWALSKA w o b r z ę d a c h s h a k e r ó w r ó w n i e istotna b y ł a s y m b o l i k a izolacjonizmu. W y ­ dzielania i zabezpieczania „ g r a n i c ą " owej i n d i a ń s k i e j w s p ó l n o t y r e l i ­ gijnej. F o r m y r o z w i ą z a ń choreograficznych niemniej ściśle j e d n o c z ą c e i w y ­ d z i e l a j ą c e t a ń c z ą c y c h w a u t o n o m i c z n ą g r u p ę , m i m o że nie n a w i ą z u j ą o n i j a k i e g o k o l w i e k b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego, reprezentuje opisa­ n y przez L o r n ę M a r s h a l l leczniczy taniec B u s z m e n ó w ! K u n g ( M a r s h a l l , 1962, s. 221-252). Jego w y k o n a n i e m i a ł o z a p e w n i a ć zdrowie i o d d a l a ć zło, p r z y c z y m o b i e k t e m d z i a ł a n i a b y ł w n i m nie pojedynczy, k o n k r e t n y c z ł o w i e k , lecz zdrowie i b e z p i e c z e ń s t w o w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w ż y j ą c e j r a ­ zem w s p ó l n o t y l u d z k i e j . W y k o n y w a l i go t e ż wszyscy zainteresowani, roz­ l o k o w u j ą c y się na ten czas koncentrycznie, nie t w o r z ą c jednak u p o r z ą d ­ k o w a n y c h k r ę g ó w , lecz l u ź n ą s t r u k t u r ę k o l i s t ą . Jak z a u w a ż a M a r s h a l l , s t a n o w i l i o n i w t y m t a ń c u jeden w s p ó l n i e d z i a ł a j ą c y organizm, scement o w a n y u r y t m i z o w a n y m r u c h e m i ś p i e w e m . O w a s p ó j n o ś ć oraz koncen­ tracja g r u p y - o r g a n i z m u , w y r a ż a j ą c e się w d o ś r o d k o w e j o r i e n t a c j i t a ń ­ c z ą c y c h , d e c y d o w a ł y , że t w o r z y l i o n i ś w i a t dla siebie, „ z a m k n i ę t y " na w p ł y w y obce czy szkodliwe . Do r u c h o w y c h ś r o d k ó w reprezentacji idei g r a n i c y n a l e ż y r ó w n i e ż t a ­ niec w y k o n y w a n y w parze. Z w r a c a u w a g ę fakt, iż k o n f i g u r a c j a parzysta jest z r e d u k o w a n ą do m i n i m u m w e r s j ą k o n f i g u r a c j i k o ł o w e j , p r z y c z y m semantyka t y c h d w ó c h r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h jest r ó w n o w a ż n a w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na t r e ś ć a u t o n o m i z a c j a grupy ludzi określa­ j ą c y c h g r a n i c e s w e g o e k s k l u z y w n e g o ś w i a t a . Charak­ terystyczne, że tak j a k ma to miejsce w kole t a ń c z ą c y c h „ z w i ą z a n y m " u c h w y t e m czy w grupie spajanej i n t e r a k c j ą , podobnie i taniec w parze narzuca j a k o swojego rodzaju m a n i e r ę w y k o n a w c z ą k o n i e c z n o ś ć nie t y l ­ ko partnerowania, ale i w s p ó ł d z i a ł a n i a , wyrażającą wspólnotę istnienia, t a k ż e w ó w c z a s , g d y jest to w s p ó l n o t a p r z e c i w i e ń s t w . Inaczej m ó w i ą c , r u c h i k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p r z y j m u j ą c e f o r m ę k o ł a , ewok u j ą i d e ę samowystarczalnego, wyizolowanego u k ł a d u . Realna i symboliczna autonomizacja g r u p y jest w y r a ź n a we wszyst­ k i c h r o z w i ą z a n i a c h choreograficznych, w k t ó r y c h ma miejsce w y o d r ę b ­ nianie z e s p o ł u tancerzy z grona t a ń c z ą c y c h , t a ń c z ą c y c h z g r u p y l u d z k i e j , b ą d ź t e ż jednoczenie w t a ń c u pewnej o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i . Natomiast m o ż n o ś ć symbolizowania przez n i e rozgraniczania w e w n ę t r z n i e jedno­ r o d n y c h wzajemnie zaś p r z e c i w s t a w n y c h , o b s z a r ó w i sfer r z e c z y w i s t o ś c i nie jest czytelna a n i oczywista poza r o z w i ą z a n i a m i k o ł o w y m i p r z e c i w tanecznym. 7 5 7 5 N a c i e k a w y a s p e k t z a l e ż n o ś c i signifié z signifiant w wypadku koła wskazuje J o h n B l a c k i n g . W y s u w a on m i a n o w i c i e p r z y p u s z c z e n i e , ż e t a n i e c (a w n i m p s y c h o ­ s o m a t y c z n y poziom odbioru r z e c z y w i s t o ś c i poprzez r u c h — k o m e n t a r z J . K . ) jest r a c z e j ź r ó d ł e m a n i ż e l i n a s t ę p s t w e m m y ś l e n i a symbolicznego. Blacking, 1977, s. 44. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 121 Na t y m b a c z n i e j s z ą u w a g ą z a s ł u g u j e zatem s z c z e g ó l n a odmiana o k r ą ­ ż a n i a magicznego, k t ó r ą o k r e ś l a m m i a n e m „ k l a m r y tanecznej". M a m na m y ś l i takie sytuacje, w k t ó r y c h taniec w kole (ale t a k ż e k a ż d y taniec bez w z g l ę d u na f o r m ę ) , w y s t ę p u j ą c w p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j fazie o b r z ę d u (albo jego p o s z c z e g ó l n y c h części, czy też przed i po p e w n y c h d z i a ł a n i a c h i n s t r u m e n t a l n y c h ) , o k r e ś l a i c h granice w sensie r a m czaso­ w y c h , a zarazem r a m s t r u k t u r a l n y c h . E l e m e n t e m z n a c z ą c y m jest t u o b e c n o ś ć t a ń c a w p i e r w s z y m i o s t a t n i m akcie o b r z ę d u , przed i po w ł a ­ ściwym działaniu obrzędowym. W przedstawionych w c z e ś n i e j p r z y k ł a d a c h r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granic w t a ń c u , w y d z i e l a n y m i o b i e k t a m i o d d z i a ł y w a n i a b y ł y pewne postaci i p r z e d m i o t y obiegane t a ń c e m , o d d z i a ł y w a j ą c y na siebie nawza­ j e m w y k o n a w c y t a ń c a , czy nawet nieuprzedmiotowione w ż a d e n s p o s ó b idee. W t y m w y p a d k u o w y m c h r o n i o n y m i w y d z i e l a n y m p r z e d m i o t e m d z i a ł a n i a tanecznego jest samo d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e . M o d e l o w y m p r z y k ł a d e m zastosowania k l a m r y tanecznej jest t z w . vrzi­ no kolo z t e r e n u Serbii, p o s i a d a j ą c e t e ż —• zgodnie ze ś w i a d e c t w e m K a ­ zimierza M o s z y ń s k i e g o — o d p o w i e d n i k i na terenie B u ł g a r i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 2 7 3) . B y ł to k o ł o w y taniec p o p r z e d z a j ą c y i z a m y k a j ą c y d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e , łącznie z k t ó r y m m i a ł s t a n o w i ć magiczny sposób p r z e r y w a n i a suszy. Całość a k c j i r o z g r y w a ł a się w nocy. G r u p a m ę ż c z y z n u d a w a ł a się na cmentarz, poza o b r ę b wsi. Rozpalali oni t a m ognisko, w y ­ b i e r a l i wodza, a n a s t ę p n i e zrzuciwszy odzież t a ń c z y l i d o o k o ł a ogniska „do u p a d ł e g o " i w z u p e ł n y m m i l c z e n i u . Na znak d a n y przez wodza p r z y ogniu p o z o s t a w a ł o t y l k o k i l k u u c z e s t n i k ó w , i n n i zaś ruszali do wsi, czy­ n i ą c w s z e l k i m i sposobami j a k n a j w i ę k s z y h a ł a s . Z n a l a z ł s z y się w jej o b r ę b i e , nadal h a ł a s u j ą c , obiegali ją całą, po c z y m w r a c a l i do o g n i ­ ska, gdzie po raz d r u g i , w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k poprzednio, w y k o ­ n y w a l i vrzino kolo. T r ó j f a z o w o ś ć d z i a ł a ń : t a n i e c — d z i a ł a n i e nietaneczne— taniec, b ę d ą c a i s t o t ą k l a m r y tanecznej, jest t u w y r a ź n a . M o s z y ń s k i z w r ó c i ł u w a g ę przede w s z y s t k i m na ś r o d k o w ą część o b r z ę ­ du, c z y l i d z i a ł a n i e nietaneczne, i n t e r p r e t u j ą c je jako o b ł a w ę i w y g a ­ nianie Ż m i j a , k t ó r y o s i e d l a j ą c się w ś r ó d l u d z i s t a ł się m i m o w o l n y m s p r a w c ą suszy „ j a k o że burze i g r a d y o m i j a j ą siedzibę Ż m i j a " ( M o s z y ń ­ ski, 1967, t. 2: 1, s. 273, 486-487). C a ł y r y t u a ł zaś t r a k u j e j a k o p r z y k ł a d w y p ł a s z a n i a i odstraszania d e m o n ó w za p o ś r e d n i c t w e m d ź w i ę k u . I n t e r ­ pretacja ta b u d z i z a s t r z e ż e n i a przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na charak­ t e r y s t y k ę domniemanego sprawcy n i e s z c z ę ś c i a wyganianego ze w s i , k t ó ­ rego M o s z y ń s k i n a z y w a w y m i e n n i e Ż m i j e m l u b S m o k i e m , j a k k o l w i e k 7 6 7 8 vrzino W p r o w a d z o n y c h przeze m n i e p r a c a c h nie kolo d o t a r ł a m do ż a d n e g o innego opisu c z y f o r m a n a l o g i c z n y c h , poza o p i s e m p o z o s t a w i o n y m p r z e z Moszyńskie­ go. O t a ń c u t y m w s p o m i n a w p r a w d z i e V a k a r e i s k i , jest to j e d n a k i n f o r m a c j a o c h a ­ rakterze przyczynku, przy c z y m interpretacja t a ń c a jest tam taka sama, j a k u szyńskiego. Vakareiski, 1965, s. 303-304. Mo­ �122 JOLANTA KOWALSKA w l u d o w e j m i t o l o g i i p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e j są to postaci antagonistyczne ( T o m i c k i , 1976, s. 69-85, s z c z e g ó l n i e s. 82). Ż m i j n a l e ż y do istot p i o r u n o w ł a d n y c h s p r a w u j ą c y c h o p i e k ą nad p ł o d n o ś c i ą , z w a l c z a j ą c y c h wszelkie ciemne siły z a g r a ż a j ą c e urodzajom, a co n a j w a ż n i e j s z e z s y ł a j ą c y c h desz­ cze i z w a l c z a j ą c y c h S m o k i , k t ó r e z a t r z y m u j ą w o d ę b ą d ź p o w o d u j ą n a d ­ mierne, szkodliwe opady, gradobicia i t p . K i e r u j ą c się zatem i n t e r p r e t a c j ą M o s z y ń s k i e g o , zgodnie z k t ó r ą vrzino kolo jest d z i a ł a n i e m r e p r e s y j n y m , n a l e ż a ł o b y p r z y j ą ć , że w y g a n i a n y b y ł ze w s i Smok, w p r z e c i w n y m b o w i e m w y p a d k u d z i a ł a n i e to nabiera cech dwuznacznego „ p a k t u z d i a b ł e m " , w rezultacie k t ó r e g o p r z e s t r z e ń sie­ dzib l u d z k i c h dla n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n otwierana b y b y ł a na w p ł y w sił, od k t ó r y c h w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł a starannie izolowana. P r z y t y m podobne „ o t w a r c i e " b y ł o b y p r z y c z y n ą p o g ł ę b i e n i a k r y z y s u , g d y szło 0 jego z a ż e g n a n i e . W ą t p l i w o ś c i b u d z i t a k ż e o d s t r a s z a j ą c a i represyjna i n t e r p r e t a c j a t y c h d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h . Nazwa t a ń c a — vrzino kolo, to znaczy „ s a b a t cza­ r o w n i c " l u b „ z a c z a r o w a n e " albo „ b ł ę d n e k o ł o " (Wierzbicki, R a d n o v i č , Chlabicz, 1966, s. 246) — sugeruje, że m a m y t u do czynienia z o d w r ó c e ­ n i e m p r a w i d e ł r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j . Znajduje to odzwierciedlenie w symbolice e l e m e n t ó w k o n t e k s t u wykonawczo-sytuacyjnego: miejscu t a ń c a , k t ó r y m jest cmentarz, gdzie t a ń c z ą j e d y n i e i s t o t y demoniczne, nocnej porze w y k o n a n i a , n a g o ś c i i m i l c z e n i u tancerzy, i c h izolacji od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Z w r a c a t e ż u w a g ę fakt, że tancerze o b i e g a j ą c w i e ś h a ł a s u j ą , ale n i e w y d a j ą l u d z k i c h g ł o s ó w , a j e ­ d y n i e „ m r u c z ą " l u b „ r y c z ą " . Inaczej m ó w i ą c , nie z a c h o w u j ą się j a k ludzie. Na podstawie przedstawionych danych w p r o w a d z a m i n t e r p r e t a c j ę vrzino kolo (łącznie z s e k w e n c j ą ś r o d k o w ą ) jako d z i a ł a n i a magicznego, k t ó r e s t a n o w i ł o o d p o w i e d ź c z ł o w i e k a na z a k ł ó c e n i e p r a w p r z y r o d y i w y ­ n i k a j ą c y s t ą d k r y z y s ( d ł u g o t r w a ł ą suszę), a zarazem p r ó b ę n a p r a w y za­ i s t n i a ł e g o stanu rzeczy w planie bardziej o g ó l n y m n i ż w y p ł a s z a n i e poza g r a n i c ę w s i domniemanego s p r a w c y . Uczestnicy o b r z ę d u , zgodnie z m o i m z a ł o ż e n i e m , p r z y j m o w a l i na siebie r o l ę w r o g i c h sił (stąd „ s p o s ó b bycia tancerzy"), z y s k u j ą c t y m s a m y m m o ż l i w o ś ć k o n t r o l o w a n i a i c h . O d ­ g r y w a l i p r z e ł a m a n i e r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j i k r y z y s (pierwszy taniec 7 7 1 penetracja wsi), b y n a s t ę p n i e m ó c go z a ż e g n a ć ( p o w r ó t na cmentarz i p o n o w n y taniec) u s u w a j ą c go ze swej r z e c z y w i s t o ś c i i o d d z i a l a j ą c gra­ n i c ą „ b ł ę d n e g o " , a zarazem „ z a c z a r o w a n e g o " k r ę g u . 7 S 7 7 T e g o r o d z a j u u s z c z e g ó ł o w i e n i e m o ż n a u z n a ć za r e z u l t a t s w o i s t y c h r a c j o n a l i z a ­ c j i . P o r . m e c h a n i z m r e a k c j i n a w e w n ę t r z n y k r y z y s p s y c h i c z n y w t a r a n t y z m i e , gdzie u k o n k r e t n i o n ą „ w i n ę " przypisuje się tarantuli. De M a r t i n o , 1971, s. 198-206, 255-269. 7 8 W z a p i s i e M o s z y ń s k i e g o b r a k i n f o r m a c j i n a temat k i e r u n k u r u c h u t a ń c z ą c y c h p o r u s z a j ą c y c h s i ę po obwodzie k o ł a . S e n s o k r e ś l e n i a b ł ę d n y s u g e r u j e n i e t y l e b ł ę d ­ n o ś ć d z i a ł a n i a , ile r a c z e j jego o b ł ę d n o ś ć , o d m i e n n o ś ć , n i e l u d z k o ś ć . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 123 K l a m r a taneczna spotykana jest powszechnie j a k o c z y n n i k k o m p o z y ­ c y j n y w o b r z ę d a c h i c a ł y c h c y k l a c h o b r z ę d o w y c h z w i ą z a n y c h genetycz­ nie z k a t e g o r i ą rites de passage. W przedstawianych t u r o z w a ż a n i a c h s y g n a ł e m tego zagadnienia b y ł r o z k ł a d o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d a c h c y ­ k l i rocznego i i n d y w i d u a l n e g o , ze w z g l ę d u na d y c h o t o m i ę ruch—bezruch. M o ż n a w y r ó ż n i ć d w a sposoby w y r a ż a n i a t r e ś c i granica, k t ó r e m a j ą cha­ r a k t e r k l a m r y tanecznej, w y n i k a j ą c e z u d z i a ł u t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h . Po pierwsze, t a ń c e w c h o d z ą c e w s k ł a d a k t ó w i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h w r o l i i c h e l e m e n t ó w i n t e g r a l n y c h , p o j a w i a j ą c e się w fazie p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j d z i a ł a n i a , o k r e ś l a j ą jego p u n k t y skrajne, a zarazem s y g n a l i ­ z u j ą z w a r t o ś ć . Z drugiej strony, t a ń c e „ i n t e r m e d i a l n e " , p o j a w i a j ą c e się pomiędzy poszczególnymi aktami obrzędu, podkreślają następstwo kolej­ n y c h jego faz. P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o g ą b y ć zabawowe t a ń c e n i e z a m ę ż n e j m ł o d z i e ż y w polskich weselach, p l a s u j ą c e się w n i c h w t a k i w ł a ś n i e s p o s ó b . Nie p e ł n i ł y one b e z p o ś r e d n i o i s t o t n y c h f u n k c j i o b r z ę d o ­ w y c h , a s t a n o w i ł y j e d y n i e rodzaj leitmotivu s p a j a j ą c e g o w s z a k ż e kolejne a k t y w całość. Podobnie rzecz się m a z o b e c n o ś c i ą t a ń c ó w o charakterze z a c h o w a ń ludycznych w rocznym cyklu o b r z ę d o w y m , skoncentrowanym na ż y c i u jako w a r t o ś c i u n i w e r s a l n e j . P o j a w i a j ą się p o m i ę d z y n a s t ę p u j ą ­ c y m i po sobie kolejno k o m p l e k s a m i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h , w okresach, k t ó r e o k r e ś l a m „ c z a s e m t r w a n i a " , czasem codziennym s t a n o w i ą c y m prze­ c i w w a g ę eliadowskiego czasu ś w i ę t e g o (Eliade, 1970, s. 97-113). Do k a t e g o r i i r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granica w t a ń c u n a l e ż ą t a k ż e tańce „wspomagające", wykonywane równocześnie z inną czynnością o b r z ę d o w ą czy p r a k t y c z n ą , a m a j ą c e z a p e w n i ć j e j p o m y ś l n y przebieg. P r z y k ł a d a m i : taniec t o w a r z y s z ą c y w y p i e k o w i ciasta o b r z ę d o w e g o w w e ­ selach ze wschodnich o b s z a r ó w P o l s k i ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 185, 196, 202), poleski taniec w y k o n y w a n y przez d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela, g d y p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą p i e r w s z ą w s p ó l n ą noc ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 191192) , czy p o j a w i a j ą c y się w analogicznych o k o l i c z n o ś c i a c h b u ł g a r s k i taniec čukane na piper, s t a n o w i ą c y d o m e n ę m ę ż c z y z n (Vakarelski, 1965, s. 274), oraz c y t o w a n y przez Sachsa taniec a b o r y g e n ó w a u s t r a l i j s k i c h w y k o n y w a n y przez k o b i e t y i m ł o d y c h c h ł o p c ó w , podczas g d y m ę ż c z y ź n i z n a j d u j ą się na p o l o w a n i u (Sachs, 1965, s. 76). W t y m o s t a t n i m p r z y k ł a ­ dzie, dodajmy, k o b i e t y i c h ł o p c y t a ń c z y l i w o k ó ł w y o b r a ż e ń z w i e r z ą t , na k t ó r e polowali mężczyźni. 7 9 Taniec „ w s p o m a g a j ą c y " towarzyszy z r e g u ł y d z i a ł a n i o m , k t ó r e stano­ w i ą w o b r z ę d z i e element g r y z losem, m o g ą c e j p o w i e ś ć się l u b nie, b ą d ź d z i a ł a n i o m u t y l i t a r n y m — w y k o n a n i u k o n k r e t n e j p r a c y — k t ó r e ze w z g l ę d u na s w ą w a g ę w ż y c i u c z ł o w i e k a d o m a g a j ą się odpowiednika 7 9 W przeciwieństwie pomieszczenia, wany był w gdzie innym do w s p o m n i a n e g o w c z e ś n i e j młodzi spędzają pomieszczeniu p a ń s t w o m ł o d z i pozostawali razem. pierwszą lub na tańca wykonywanego wspólną podwórzu. noc, Trwał taniec tak ten wokół wykony­ długo, jak długo �124 JOLANTA KOWALSKA w planie o b r z ę d o w y m , a p r z y t y m t a k ż e s t a n o w i ą element g r y losowej. Taniec staje się i c h rzecznikiem i reprezentantem. J e d n o c z e ś n i e s ł u ż y magicznemu p r z e k a z y w a n i u sił i energii analogicznie do przekazu -padli zawartego w t a ń c a c h pakarena i patoe'doe' przez sam fakt obecności w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Sachs s ł u s z n i e o k r e ś l a t a k i przekaz jako t e l e p a t y c z n y (Sachs, 1965, s. 76). W y k o n a n i e t a ń c a stanowi t u t a k ż e s y g n a ł separowania i wydzielania, a zarazem zabezpieczania d z i a ł a ń , k t ó r y m towarzyszy. Tworzona granica jest par excellance s t r u k t u r a l n ą g r a n i c ą jungowskiego participation my­ stique z n a j d u j ą c ą w y r a z w t r w a n i u t a ń c a (Jung, 1976, s. 134). Widoczna jest ona t a k ż e w p o z o s t a ł y c h w a r i a n t a c h granicznych w y r a ż e ń w t a ń c u , j a k k o l w i e k t a m na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się s y m b o l i k a przestrzennych i czasowych k a t e g o r i i k u l t u r o w y c h . W t y m ż e sensie, s y m b o l i k a g r a n i c y w y r a ż a n e j t r w a n i e m r u c h u s t a n o w i element przekazu zawartego w k a ż ­ d y m t a ń c u , k t ó r y d z i e j ą c się jest zarazem s y m b o l i c z n y m generatorem r z e c z y w i s t o ś c i swojej l u b obcej, a w r a z z n i ą o p t y m a l n y c h w a r u n k ó w mających nastąpić zdarzeń. 4. R U C H O W E ŚRODKI W Y R A Z U PROCESU POZNAWCZEGO Z a k t y w n y m , p o z n a w c z o - k o n s t r u k c y j n y m stosunkiem c z ł o w i e k a do r z e c z y w i s t o ś c i w i ą ż e się p r o b l e m b ł ą d z e n i a j a k o modus operandi w ł a ś c i ­ w y k o n d y c j i l u d z k i e j oraz b ł ę d u jako czynnika w e r y f i k u j ą c e g o k o n ­ struowane hipotezy, w y z n a c z a j ą c e g o kolejne etapy p o s z u k i w a ń . K o r e s ­ p o n d u j ą z n i m i symbole: l i n i i prostej jako w i z e r u n k u najdoskonalszej drogi poznania, k t ó r e j p r z y p i s y w a n a jest z r e g u ł y boska proweniencja, spirali i m e a n d r u w y o b r a ż a j ą c y c h d r o g ę ludzkiego p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a oraz idea l a b i r y n t u j a k o odpowiednika nie do k o ń c a poznawalnej rzeczy­ wistości. W przedstawionych dotychczas r o z w a ż a n i a c h s y g n a l i z o w a ł a m obec­ ność tych symboli w omawianych p r z y k ł a d a c h tańców. D o m i n o w a ł y w n i c h symbole p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a . R o l ę t ę p e ł n i ł y r ó ż n e w a r i a n t y r u c h u obrotowego — r u c h w i r o w y , r u c h w o k ó ł w ł a s n e j osi, po obwodzie k o ł a i t d . , kojarzone pod w z g l ę d e m f o r m a l n y m i t r e ś c i o w y m z s y m b o l e m s p i r a l i . W y s t ą p i ł t a k ż e o d p o w i e d n i k owej idealnej l i n i i prostej — skok (kolejny to a r g u m e n t u z a s a d n i a j ą c y r o l ę skoku jako apotropeionu), j e d y ­ na — j a k p a m i ę t a m y — forma r u c h u u m o ż l i w i a j ą c a „ b e z p o ś r e d n i ą " pe­ n e t r a c j ę czasoprzestrzennej r z e c z y w i s t o ś c i w osi g ó r a — d ó ł . P o ś r e d n i ą f o r m ę s t a n o w i ą t a ń c e , w k t ó r y c h ma miejsce k o n i u n k c j a s y m b o l i l i n i i prostej i spirali, w y k o n y w a n e w o k ó ł r e k w i z y t u s y m b o l i z u j ą c e g o z w i ą z e k nieba i ziemi, w y z n a c z a j ą c e g o zarazem k a r d y n a l n y p u n k t organizacji r z e ­ czywistości. Odczytuję ją jako relację o ludzkim poznaniu—błądzeniu, z y s k u j ą c y m sens i c e l o w o ś ć w kontakcie z sacrum. Z a k ł a d a m p r z y t y m , że analogiczna m o ż e b y ć semantyka t a ń c ó w , w k t ó r y c h r u c h o b r o t o w y ł ą c z o n y jest ze skokiem. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 125 R o z w a ż e n i e k w e s t i i poznania i penetracji r z e c z y w i s t o ś c i pod k ą t e m b ł ą d z e n i a jako m e t o d y zdobywania w i e d z y u m o ż l i w i szersze n i ż d o t y c h ­ czas u w z g l ę d n i e n i e r u c h o w y c h s y m b o l i stosunku podmiotowego ego, t a ń ­ czącego c z ł o w i e k a , nie t y l k o do r z e c z y w i s t o ś c i , ale i do siebie samego. Potrzeba refleksji tego rodzaju z w i ą z a n a jest z sytuacjami k r y z y s u i des t r u k t u r y z a c j i o s o b o w o ś c i ego (a w r a z z n i ą d e s t r u k t u r y z a c j i jego rze­ c z y w i s t o ś c i ) oraz z o d p o w i a d a j ą c ą i m w planie o b r z ę d o w y m l i m i n a l n ą fazą o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Choreotechniką tańców towarzyszących t y m działaniom, występują­ c y m w określonym jak wyżej kontekście sytuacyjnym, rządzi również archetyp m y ś l e n i a o centrycznie z r e l a t y w i z o w a n e j czasoprzestrzeni l u d z ­ k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . Proces j e j rozpoznania s y m b o l i z o w a n y jest r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po spirali, k t ó r e m u zgodnie z k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą r u c h u p r z y p i s y w a n a jest s y m b o l i k a b ł ą d z e n i a i penetracji. Reprezenta­ t y w n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec w autoterapeutycznych seansach t a r a a i y s t y c z n y c h , p e ł n i ą c y w n i c h r o l ę d z i a ł a n i a e w o k u j ą c e g o — do k u l ­ m i n a c j i — i r o z ł a d o w u j ą c e g o w e w n ę t r z n y k r y z y s psychiczny . N i ż e j c y ­ t u j ę opis przebiegu c y k l u tanecznego M a r i i z N a r d o zarejestrowany przez Ernesto de M a r t i n o (de M a r t i n o , 1971, s. 86-87). 8 0 ..Figury taneczne tarantelę wać rozwijały i tarantystka na dźwięki leżąca się w ¡ n a s t ę p u j ą c y m na podłodze na rzucając rytmicznie g ł o w ą w porządku: kapela zaczęła wznak zaczęła natychmiast grać reago­ prawo i lewo. N a s t ę p n i e , j a k gdyby przez jej c i a ł o p r z e t o c z y ł a s i ę fala d ź w i ę k o w a , z a c z ę ł a p e ł z a ć n a plecach odpycha­ jąc wybijała się zgiętymi w kolanach nogami i tłukąc piętami o podłogę. Głową g w a ł t o w n e tempo, a r u c h y n ó g zespolone b y ł y z r y t m e m t a r a n t e l i . W y k o n a ł a w sposób z wyciągniętymi w bok r ę k a m i j e d e n o b r ó t po o b r z ę d o w y m k r ę g u , odwróciła b r z u c h — nogi rozrzucone, sobą s i ę nagle n a l u b pod t u ł o w i e m , nieiadzie. F i g u r y te n a ś l a d o w a ł y jęcia pozycji pionowej, żywała głowa w więc swoją ciągłym w nieruchome ręce rytmicznym ruchu, w ł o s y oczywisty sposób stworzenie zgięte w przed burzliwym niezdolne do j a k b y p r z y r o ś n i ę t e do z i e m i , c z y l i t a r a n t u l ę . T a ń c z ą c a identyfikację z tarantulą, była u j a r z m i o n a przez ten później za­ prze­ bestię, tań­ c z y ł a z n i ą , co w i ę c e j , s a m a b y ł a t a ń c z ą c ą b e s t i ą . P o m o m e n c i e i d e n t y f i k a c j i z p a ­ jąkiem nastąpił kilkakrotnie w moment rozłączenia: prostych c z a s u do c z a s u n i e k t ó r e w rekach. Trzymała łowia; wzniesionych znane figury chusteczkę do tarantystka zerwała podwójnych podskokach s i ę n a nogi i obrzędowy krąg, przebiegła wykonując tradycyjnej taranteli z k o l o r o w ą za d w a k o ń c e góry nad głową; w rękach zgiętych opuszczonych od chusteczką wzdłuż do t y ł u z a p l e c a m i w ten tu­ spo­ s ó b , ż e j e d n a b y ł a w z n i e s i o n a do g ó r y , a d r u g a opuszczona w d ó ł itp. R ó w n i e ż w tej fazie, podobnie j a k w c y m i stopami Po pewnym ło, po waga czasie, nie d ł u ż s z y m którym stawała kładnością poprzednich, tarantystka przestrzegała u d e r z a ł a o p o d ł o g ę niezmiennie przebiegała niż kwadrans, cykl tarantystka, s i ę coraz mniej pewna, i wszystko zaczęło We wnioskach się skończyło się frenetycznym z badań de taneczny stopniowo Tańczą­ dobiegł końca. K o ­ zmniejszać, r y t m nie b y ł j u ż p r z e s t r z e g a n y d a j ą c y m bliski upadek, j a k przy zawrocie s o ściśle rytm. 50 r a z y w c i ą g u k a ż d y c h 10 s e k u n d . równo­ z taką kręceniem się w kółko do­ zapowia­ głowy". Martino stwierdza, że obserwowane e k i p ę w y p a d k i tarantyzmu apulijskiego s t a n o w i ł y z n i e k s z t a ł c o n ą f o r m ę przez jego autonomicz- �126 JOLANTA KOWALSKA W opisanym c y k l u tanecznym widoczne są w y r a ź n i e t r z y fazy r u c h u , k t ó r y o d b y w a ł się w o b r ę b i e k r ę g u (pomocnice p i l n u j ą , b y t a r a n t y s t k a nie w y d a l a ł a się poza jego granice) i p r z e b i e g a ł po obwodzie k o ł a . W po­ c z ą t k o w e j , t a ń c z ą c a r o z p o z n a w a ł a niejako s y t u a c j ę , w k t ó r e j z n a l a z ł a się, i granice danego j e j ś w i a t a (do pewnego stopnia m a m y t u t a k ż e do czynienia z r e k o n s t r u k c j ą granic). W y k o n a ł a p i e r w s z y p e ł n y o b r ó t po obwodzie k o ł a , l e ż ą c na plecach, po c z y m p r z y j ę ł a p o z y c j ę , k t ó r ą oznaj­ m i ł a : „ j e s t e m t a r a n t u l ą " i p o d d a ł a się d z i a ł a n i u swej „ z g r y z o t y , k t ó r a k a ż e p ł a k a ć " . N i e bez znaczenia jest w ł a ś c i w a tej fazie preferencja ruchu „niezwykłego", znamionującego najpierw bezradność, a następnie bestiaryzację tarantystki. K o l e j n o n a s t ę p u j e faza, k t ó r ą de M a r t i n o i d e n t y f i k u j e jako fazę w a l ­ k i . M a r i a z Nardo, p r z y j ą w s z y p o z y c j ę s t o j ą c ą , ściga s w ą p r z e ś l a d o w c z y n i ę p r z e b i e g a j ą c w i e l o k r o t n i e k r ą g taneczny (zwraca t u u w a g ę obec­ n o ś ć skoku, z n a c z ą c a ze w z g l ę d u na o k r e ś l o n ą w y ż e j jego s y m b o l i k ę ) , p r z y c z y m p o j a w i a j ą c e się t u elementy choreotechniki z w y k ł e j t a r a n t e l i stanowią — jak należy d o m n i e m y w a ć — sygnał normalizacji sytuacji . Nie uzyskawszy w y z w a l a j ą c e j ł a s k i ś w . P a w ł a M a r i a p r z e g r y w a i po­ n o w n i e ulega „ z g r y z o c i e " z a c i e ś n i a j ą c o b w ó d przemierzanego k o ł a a ż do c a ł k o w i t e j nieomal jego r e d u k c j i , do o b r o t ó w w o k ó ł w ł a s n e j osi, po 8 1 8 2 8 3 nego z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , na k t ó r e g o charakter szczególnie silny w p ł y w historia Apulii w okresie k s z t a ł t o w a n i a pansją na te islamu tereny wywarła s i ę jego p i e r w o c i n , to j e s t p o m i ę d z y a wyprawami krzyżowymi. zgodnie z jego p r z e k o n a n i e m — s y m b o l e m Symbol „złej przeszłości", symboliczne zaś s z e n i e „ w y a l i e n o w a n y m m o m e n t e m w e w n ę t r z n e j zgryzoty, k t ó r a s z u k a s a m e j b ę d ą c symptomem eks­ tarantuli jest nie dokonanego w y b o r u i k o n f l i k t ó w d z i a ł a j ą c y c h w m o ś c i t a r a n t y s t ó w . U z a s a d n i e n i a d l a o b e c n o ś c i postaci ś w . P a w ł a — uką­ siebie" podświado­ udzielającego ta- r a n t y ś c i e w ostatniej fazie e g z o r c y z m u ł a s k i , u w a l n i a j ą c e j go spod w p ł y w u z a t r u c i a spowodowanego chłonięcia imaginowanym owej ekstatycznej tarantyzm, k t ó r y pierwotnie cjach konfliktowych ukąszeniem, praktyki upatruje przez K o ś c i ó ł de Martino w próbach tj. w okresie, (porównuje gdy go z i n n y m i f o r m a m i e k s t a z y t a n e c z n e j , prowadzone były badania, do s a m e g o k r y z y s u i d e n t y f i k o w a n e g o z c h o r o b ą . D e 8 1 sprowadzony opierając został Martino, w roku wyłącznie 1971, s. 209-306. M a r i a z Nardo, badana przy u ż y c i u testu list skojarzeniowych, n a h a s ł o szenie" o d p o w i e d z i a ł a : „ z g r y z o t a , k t ó r a k a ż e ci p ł a k a ć " . D e 8 1 że p e ł n i ł r o l ę „ k u l t u r o w e g o s y s t e m u obronnego" w s y t u a ­ s i ę n a m a t e r i a ł a c h historycznych i etnograficznych), w postaci obserwowanej 1959, po­ katolicki. Stwierdza także, S t w i e r d z a co n a s t ę p u j e : „Żeby bowiem zabić Martino, lub zadeptać „uką­ 1971, s. 333. tarantulę trzeba n a ś l a d o w a ć taniec m a ł e g o p a j ą c z k a , czyli t a r a n t e l ę : trzeba t a ń c z y ć razem z p a j ą k i e m , co w i ę c e j , t r z e b a s a m e m u s t a ć s i ę t y m p a j ą k i e m , k t ó r y t a ń c z y , t r z e b a u t o ż s a m i ć s i ę z w nim bez którym reszty. Równocześnie narzuci się t a ń c o w i jednak pająka trzeba własny uchwycić rytm kulminacyjny taneczny, zmusi moment, pająka, by t a ń c z y ł a ż do u p a d ł e g o , z m u s i do u c i e c z k i p r z e d g o n i ą c ą go s t o p ą , z m i a ż d ż y i r o z ­ depcze s t o p ą w y b i j a j ą c ą 8 1 Narastająca kanonu ruchu g w a ł t o w n i e r y t m taranteli". De częstotliwość wprowadzania opisanego cyklu stanowiła z b l i ż a n i a s i ę „ w y z w o l e n i a " tarantystki. De dla Martino, 1971, s. 81. t y c h e l e m e n t ó w r u c h u do miejscowych Martino, surowego obserwatorów 1971, s. 90. sygnał �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZ YWIST. W SYMB. TANCA 127 k t ó r y c h n a s t ę p u j e upadek k o ń c z ą c y c y k l . W tej fazie ma miejsce „ z w i ­ j a n i e " r u c h u po spirali, k o ń c z ą c e się w i r o w a n i e m w p u n k c i e . T y m r a ­ zem kontekst w y k l u c z a i n t e r p r e t a c j ę r u c h u w i r o w e g o jako d z i a ł a n i a k r e a ­ cyjnego. R u c h t u nie ekspanduje, a c o f a s i ę aż do granic zdezinte­ growanego ludzkiego „ j a " t a ń c z ą c e j t a r a n t y s t k i . Istotne znaczenie ma i ten fakt, że M a r i a z Nardo u z y s k a ł a ł a s k ę p r z e ł a m u j ą c d r ę c z ą c y ją k r y z y s w e w n ę t r z n y , w t r a k c i e przemierzania jednego z p e ł n y c h k r ę g ó w tanecznych, a w i ę c w ó w c z a s , g d y i s t n i a ł y po t e m u o p t y m a l n e w a r u n k i : gdy b y ł a niejako „ w drodze" do jej uzyskania. O m ó w i o n y seans t a r a n t y s t y c z n y stanowi n a j p e ł n i e j s z y w ś r ó d zareje­ s t r o w a n y c h w czasie b a d a ń , k t ó r y c h r e z u l t a t e m jest „ Z i e m i a z g r y z o t y " , w a r i a n t owego r y t u a ł u poszukiwania utraconej t o ż s a m o ś c i . Dane d o t y ­ czące i n n y c h w s k a z u j ą , że nie zawsze m i a ł y one tak k l a r o w n ą k o n ­ s t r u k c j ę . D e c y d o w a ł o t y m s t o p i e ń deformacji t a r a n t y z m u apulijskiego w momencie prowadzenia b a d a ń . Natomiast dane historyczne, przytacza­ ne w obszernym k o m e n t a r z u , p o t w i e r d z a j ą zasadniczy schemat przebie­ gu seansu u j a w n i o n y w t y m p r z y k ł a d z i e . T u t a k ż e z n a j d u j ą się i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e asocjacji opisanych f o r m r u c h u s y m b o l i z u j ą c y c h proces zdobywania w i e d z y z r e k w i z y t e m w po­ staci l i n y ( t a r a n t y ś c i t r z y m a l i się j e j w czasie t a ń c a , p r z y c z y m n i e k i e d y z w i e s z a ł a się ona z drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec), nieobec­ n y m j u ż w ż a d n e j z w e r s j i r y t u a ł u zarejestrowanych w czasie b a d a ń w r o k u 1959. M a r t i n o uzasadnia jego zastosowanie przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i p r a k t y c z n y m i . T a r a n t y s t a t r z y m a j ą c się l i n y ł a t w i e j u t r z y m y ­ w a ł r ó w n o w a g ę , p r z y c z y m d ł u g o ś ć l i n y w y z n a c z a ł a z a s i ę g jego p o r u s z e ń . W p ł a s z c z y ź n i e symbolicznej z a ś wskazuje na z w i ą z e k z p a j ą k i e m (w ten s p o s ó b t a ń c z y ć m i e l i u k ą s z e n i przez p a j ą k a z w i e s z a j ą c e g o się z g a ł ę z i drzewa), z k t ó r y m i d e n t y f i k u j e się tarantysta, i na s y m b o l i k ę aioresis — r y t u a l n e g o h u ś t a n i a się. D l a p r o w a d z o n y c h przeze m n i e r o z w a ż a ń w a ż n y jest d r u g i z w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w , z u w a g i na d o k u m e n t o w a n ą n i m a s o c j a c j ę z o b r z ę d a m i i n i c j a c y j n y m i i okresem seksualnego dojrzewania m ł o d z i e ż y (de M a r t i n o , 1971, s. 150-151, 234-252). Podobna k o n s t r u k c j a formalno-symboliczna, w k t ó r e j r u c h o b r o t o w y i w i r o w y „ r e g u l o w a n e " l i n ą kojarzone są z i d e ą i s e m a n t y k ą spirali, w y s t ę p u j e we wspomnianej w z w i ą z k u z p o d r ó ż a m i m i s t y c z n y m i , ta­ necznej i n i c j a c j i s z a m a ń s k i e j I n d i a n p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i e g o p l e m i e ­ nia K a r i b a (Eliade, 1974, s. 128-130). T u t a k ż e w a ż n ą r o l ę o d g r y w a po­ w t a r z a l n o ś ć p o d e j m o w a n y c h p r ó b , w czasie k t ó r y c h adept p r z y s w a j a ł sobie n a u k i mistrza i stopniowo w n i k a ł w siebie, a w rezultacie rozpo­ z n a w a ł w ł a s n e m o ż l i w o ś c i , aż w k o ń c u s t a w a ł się zdolny — j a k w i e ­ r z y ł — do przeprowadzenia faktycznej penetracji r z e c z y w i s t o ś c i : w ę d r ó w ­ k i przez poziomy kosmicznego u n i v e r s u m . W pierwszej fazie czterostopniowej i n i c j a c j i , n a u k i poprzedzane b y ł y t a ń c e m w y k o n y w a n y m w kole, w s p ó l n i e przez w s z y s t k i c h i n i c j o w a n y c h �128 JOLANTA KOWALSKA m ł o d z i e ń c ó w , p r z y c z y m nie t a ń c z y l i o n i j a k „ z w y k l i " ludzie, ale n a ś l a ­ d o w a l i r u c h y z w i e r z ą t , o k t ó r y c h m ó w i ł i m w naukach m i s t r z . W drugiej fazie i d e n t y f i k a c j a z n a ś l a d o w a n y m i z w i e r z ę t a m i b y ł a tak g ł ę b o k a , że i n i c j o w a n i — we w ł a s n y m przekonaniu — zamieniali się w j a g u a r y czy nietoperze (dodać n a l e ż y , że i n i c j a c j i t o w a r z y s z y ł y zabiegi d e p r y w a c y j n e , j a k u ż y c i e ś r o d k ó w halucynogennych, p o w s t r z y m y w a n i e się od snu, post). Pod koniec tej fazy w y s t ę p o w a ł p i e r w s z y taniec i n i c j o w a n y c h , m a ­ j ą c y charakter p o d r ó ż y mistycznej. M ł o d z i e ń c y t a ń c z y l i t r z y m a j ą c się zwieszonych z dachu d o m u o b r z ę d o w e g o l i n , o b r a c a j ą c się i h u ś t a j ą c , b ą d ź uczepieni i c h w i r o w a l i w p o w i e t r z u . „ W s t ę p u j ą " w ó w c z a s po „ s p i ­ ralnej d r a b i n i e " (jest to w ł a ś c i w a droga p o d r ó ż y s z a m a ń s k i c h K a r i b a , nazywana t a k ż e d r o g ą Ojca V u l t u r e , kreatora i g ł ó w n e j postaci panteo­ nu) do pierwszego p i ę t r a nieba. Z n a l a z ł s z y się t a m r o z p o z n a j ą jego obsza­ r y , s p o t y k a j ą nadprzyrodzone istoty, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g Ż y c i a i Ś m i e r ­ ci d o k o n u j ą w y b o r u p o m i ę d z y Z i e m i ą Bez W i e c z o r u i Z i e m i ą Bez Ś w i t u (stanowi to o d p o w i e d n i k w y b o r u kometencji), a na koniec pouczani s ą przez ducha-przewodnika o przeznaczeniu dusz po ś m i e r c i . W ostatniej fazie i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c y p r z e m i e r z a l i kolejne p i ę t r a n i e ­ ba, a ż do ostatniego, przenoszeni przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju pojazd — p l a t f o r m ę w p r a w i a n ą w r u c h przez 4 r o z w i j a j ą c e się s k r ę c o n e l i n y . Z k o l e i p r z y k ł a d t a ń c a , w k t ó r y m r u c h ekspanduje w przestrzeni w l i n i i m e a n d r u . R o z w i ą z a n i e tego rodzaju reprezentuje s ł y n n y starog r e c k i geranos . B y ł to rodzaj k o r o w o d u w y k o n y w a n e g o przez d z i e w c z ę ­ ta i m ł o d z i e ń c ó w rozmieszczonych naprzemiennie w d ł u g i m ł a ń c u c h u , p o ­ ł ą c z o n y m u c h w y t e m d ł o n i . T a ń c z o n o go w nocy, p r z e b i e g a j ą c „ p o d s ł o ń ­ ce" m e a n d r y c z n ą d r o g ę o s k o m p l i k o w a n y m r y s u n k u , p r z y c z y m zgodnie z n i e k t ó r y m i ś w i a d e c t w a m i ( L a w l e r , 1964, s. 48, 148; Graves, 1967, s. 319) tancerze n i e ś l i t z w . rhymoi, co t ł u m a c z o n e jest j a k o l i n y . u 8 5 Taniec ten badacze w i ą z a l i z m i s t e r i a m i e l e u z y ń s k i m i p o ś w i ę c o n y m i Demeter i Persefonie oraz z — ł ą c z ą c y m i i c h k u l t z k u l t e m Dionizosa — m i s t e r i a m i o r f i c k i m i , k t ó r y c h t r e ś c i ą b y ł a tajemnica o d r a d z a j ą c e g o się życia. 8 4 Dane za: mi artykuł (L. B. Lawler, poświęcony Lawler, 1964, s. 46-48. T a s a m a a u t o r k a o p u b l i k o w a ł a nie znany­ szczegółowej The Geranos Dance reinterpretacji — A New nazwy i Interpretation, funkcji geranosu „Transactions the A m e r i c a n P h i l o l o g i c a l A s s c o c i a t i o n " , t. 77: 1946, s. 112-130). N a t e m a t Z w o 1 s к i, tologicznych: także 1978, s. 36-38 i n . d o t y c z ą c e „ c h o r e i n a t u r y " . N a t e m a t u z a s a d n i e ń m i ­ Graves, informacje na 1967, s. 310-320; temat także t a ń c e m Tezeusza 8 5 of geranosu: Santarcangeli, wykonywanego współcześnie 1982, s. 212-214. P o r . tańca yaryitos, zwanego (S t r a t o u, 1977, s. 19-22). J e s t to p o j ę c i e sporne, j e d n a k zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i p r z e z L a w l e r badacze przychylają się do takiej, j a k zaprezentowana, jego i n t e r p r e t a c j i . Opinię t ę p o t w i e r d z a G r a v e s , p r z y c z y m p o w o ł u j e s i ę n a inne p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a rekwizytu w t a ń c a c h starogreckich. tego �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 129 M i t y c z n y m p i e r w o w z o r e m geranosu b y ł taniec panien i m ł o d z i e ń c ó w z d o m ó w a t e ń s k i c h przeznaczonych na o f i a r ę dla M i n o t a u r a , k t ó r y c h przed ś m i e r c i ą w o t c h ł a n i a c h L a b i r y n t u u c h r o n i ł Tezeusz. O n to, d z i ę k i pomocy A r i a d n e , z d o ł a ł p o z n a ć i o z n a c z y ć w ł a ś c i w ą d r o g ę umo­ ż l i w i a j ą c ą z a g ł ę b i e n i e s i ę w L a b i r y n t , a n a s t ę p n i e bezpieczne z niego w y j ś c i e , p r z y c z y m znakiem drogi b y ł a n i ć . Tezeusz z a b i ł M i n o t a u r a i p o d ą ż a j ą c za n i c i ą w y d o s t a ł s i ę z L a b i r y n t u w y p r o w a d z a j ą c z e ń m ł o ­ dzież (zgodnie z n i e k t ó r y m i w e r s j a m i m i t u do w n ę t r z a L a b i r y n t u w s z e d ł sam Tezeusz). W drodze p o w r o t n e j z K r e t y do A t e n z a t r z y m a ł s i ę na Delos i t a m , przed w i z e r u n k i e m A f r o d y t y , w o k ó ł „ r o g a t e g o o ł t a r z a " z b u ­ dowanego przez A p o l l i n a z l e w y c h r o g ó w b y k ó w i j a ł ó w e k , po raz p i e r w ­ szy w y k o n a n y z o s t a ł geranos (Graves, 1967, s. 310-315; Santarcangeli, 1981, s. 213). Do niedawna n a z w ę tego t a ń c a t ł u m a c z o n o d o s ł o w n i e — geranos, w j ę z y k u g r e c k i m znaczy t y l e , co „ ż u r a w " — i na tej podstawie p r z y p i ­ sywano m u charakter t a ń c a n a ś l a d o w c z e g o , w k t ó r y m tancerze m i e l i b y n a ś l a d o w a ć poruszenia ptaka ( ż u r a w b y ł p o ś w i ę c o n y Demeter, jego r u ­ chy z a ś — z b l i ż e j nie o k r e ś l o n y c h p o w o d ó w — kojarzono z r y t u a l n y m i orgiami towarzyszącymi misteriom ). Przekonywającej reinterpretacji d o k o n a ł a L i l l i a n В . L a w l e r . S e m a n t y k ę t e r m i n u geranos w y w o d z i ona z rdzenia „ g e r - " co znaczy „ w i ć s i ę " , „ w z n o s i ć s i ę do g ó r y s p i r a l ą " , „ p o ­ r u s z a ć meandrycznie". Jest to i n t e r p r e t a c j a doskonale osadzona w p r z e d ­ s t a w i o n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m . Zarazem na j e j z a s a d n o ś ć wskazuje logika u ż y t y c h s y m b o l i : meandrycznego r u c h u tancerzy, o d p o w i a d a j ą c e ­ go drodze przez L a b i r y n t , k t ó r a o k a z a ł a s i ę d r o g ą k u ż y c i u , idzięki p r o ­ w a d z ą c e j i c h n i c i A r i a d n e , symbolizowanej w t a ń c u przez rhymoi. Symbole te w s p ó ł g r a j ą z t r e ś c i ą m i s t e r i ó w — w y d o b y c i e się z p o d ­ z i e m i ziarna, życia, Persefony, odrodzenie s i ę rozszarpanego przez t y ­ t a n ó w Dionizosa; w y s t ę p u j e t u t a k ż e w ą t e k d r o g i — b ł ą d z e n i a Demeter p o s z u k u j ą c e j p o r w a n e j Persefony oraz drogi przemierzanej w czasie o b ł ę ­ du przez Dionizosa (Graves, 1967, s. 91-97, 104-111) — podobnie w y w o ­ dzona przeze m n i e na i c h podstawie „ p o z n a w c z a " w y k ł a d n i a rozumienia tego t a ń c a . 8 6 8 6 Pewną Gravesa czący z wskazówką co do i s t n i e n i a tego z w i ą z k u n a t e m a t w i o s e n n e g o erotycznego posuwanie podskokami, s i ę z biegiem kojarzony miał linii być z z a m k n i ę t e g o w klatce, zagłębiającej tańca wykreślonego ruchem s ą dane przytoczone kreteńskiego. n a posadzce przepiórki się w zasadzkę Ruch wzoru wabionej przez tancerzy ł ą ­ labiryntu przez samca o k s z t a ł c i e labiryntu. Podobne s p r z ę ż e n i e m i a ł o b y g r a ć r o l ę t a k ż e w w y p a d k u geranosu, przy czym erotyka tańca l u d z i a s o c j o w a n a b y ł a z f a k t e m , i ż o b y d w a te p t a k i w y k o n u j ą w okresie g o d o w y m rodzaj t a ń c a (Graves, nioną interpretację zanych tańca semantycznie stosunku seksualnego 9 — Etnografia P o l . 30/1 1967, s. 318-319). S a n t a r c a n g e l i z k o l e i u w a ż a za u p r a w ­ ruch, k t ó r y ekspanduje w linii menadru i t a ń c ó w z ideą labiryntu (zalicza (Santarcangeli, do n i c h aeremos), z a 1982, s. 62, 215). zwią­ odpowiednik �130 JOLANTA KOWALSKA Charakterystyczne, że w i n t e r p r e t a c j i s e m a n t y k i t a ń c a ze w z g l ę d u na r u c h L a w l e r pozostaje p r z y t r a d y c y j n e j k w a l i f i k a c j i r u c h u m e a n drycznego j a k o odpowiednika r u c h ó w w ę ż a . W t y m t e ż skojarzeniu szu­ k a uzasadnienia dla o b e c n o ś c i rhymoi, k t ó r e m i a ł y b y b y ć jego s y m b o ­ l e m , sam z a ś taniec o k r e ś l a j a k o „ t a n i e c w ę ż a " . P o p e ł n i a t y m s a m y m b ł ą d , przypisuje b o w i e m signifiě r o l ę signifant. R u c h meandryczny, spi­ r a l n y , r u c h , j a k r u c h w ę ż a , nie t ł u m a c z ą się nawzajem, nie ł ą c z y i c h z w i ą z e k semazjologiczny. S ą g r u p ą s y n o n i m i c z n y c h w y r a ż e ń rucho-, w y c h s t a n o w i ą c y c h oznaczniki t r e ś c i : penetracja, b ł ą d z e n i e , b ł ą d z e n i e po­ znawcze. W i n n y m kodzie, np. w p l a s t y c z n y m , i c h o d p o w i e d n i k i e m b ę d ą w i z e r u n k i w ę ż a , m e a n d r u czy spirali. W i n n e j k o n w e n c j i meander l u b spirala jako schematyczne w i z e r u n k i w ę ż a s y m b o l i z o w a ć m o g ą k u l t u r o ­ we cechy w ę ż a . Uzasadniona jest natomiast proponowana przez L a w l e r interpretacja geranosu j a k o t a ń c a r a d o ś c i i z w y c i ę s t w a . Zgodnie z m i t e m m a m y t u do czynienia ze z w y c i ę s t w e m nad ś m i e r c i ą , j a k k o l w i e k sam taniec w y r a ż a proces, a nie fakt. S t ą d p r z e c i w s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u . W t y m k o n ­ t e k ś c i e z n a c z ą c a jest opinia Sachsa, k t ó r y s k ł a n i a się k u i n t e r p r e t o w a n i u t a ń c ó w s p i r a l n y c h i m e a n d r y c z n y c h asocjowanych z i d e ą L a b i r y n t u j a k o d r o g i z m a r ł y c h . N i e kłóci się to z p r o p o n o w a n y m przeze m n i e rozumieniem, jeżeli u w z g l ę d n i m y r e l i g i j n y p u n k t widzenia na ś m i e r ć j a k o p r z e m i a n ę do życia o i n n e j j a k o ś c i . W t y m sensie są one s y m b o l a m i d r o g i z m a r ł y c h k u ż y c i u , co znajduje w y r a z w fakcie, że r u c h s p i ­ r a l n y i meandryczny w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h z s y m b o l a m i idealnej — prostej — d r o g i poznania b ą d ź z s y m b o l a m i idei c e n t r u m . Do tej k a t e ­ g o r i i n a l e ż ą obecne w zaprezentowanych t u p r z y k ł a d a c h r e k w i z y t y — l i n y — s t a n o w i ą c e symboliczne odwzorowanie n i c i życia Analogiczna c a ł o s t k a symboliczna: r u c h u , r e k w i z y t u i s y t u a c j i l i m i nalnej, w y s t ę p u j £ — s i ę g a j ą c po przytaczane j u ż dane — w „ t a ń c u s ł o ń ­ ca" I n d i a n p r e r i i , w k t ó r y m i n i c j o w a n i m ł o d z i e ń c y b y l i zawieszeni p o d dachem d o m u o b r z ę d o w e g o na linach przewleczonych przez m i ę ś n i e k l a t k i piersiowej i p l e c ó w (był to element r y t u a l n y c h t o r t u r ) . Dojrzali z a ś tancerze z w r a c a j ą c y się do S t w ó r c y w podobny s p o s ó b p r z y t r a c z a l i się 8 7 8 8 8 7 Pogląd labiryntu w Sachsa inspirowany b y ł ustaleniami kulturach megalitycznych. Sachs, J . Laylard na temat symboliki 1965, s. 155. S z e r z e j n a t e m a t tej f o r m y t a ń c ó w u S a c h s a s. 151-155. 8 8 N a temat symboliki i funkcji l i n y p o r ó w n a j dane z a w a r t e w : Eliade, 1974, s. 50, 78, 121, 136, 226, 484, 490 ( ś r o d e k p o d r ó ż y m i s t y c z n e j ) , s. 75 ( w y o b r a ż e n i e b i a ń s k i e g o m a ł ż e ń s t w a ) , s. 111 (droga dusz). Dla* t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y zob. M o s z y ń s k i e g o n a t e m a t l i n y oraz k w a l i f i k a c j i dróg i m o s t ó w nie­ uwagi (Moszyński, 1967, t. 2: 1, s. 712), V a k a r e l s k i e g o n a t e m a t d r ó g i m o s t ó w , k t ó r y m i p r z e c h o d z ą nowożeń­ cy, s y m b o l i z o w a n y c h Porównaj także asocjację m. in. c z e r w o n ą n i t k ą (Vakareiski, 1965, s. 273). l i n a — w ą ż w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j , gdzie w ą ż V a s u k i liny o w i n i ę t e j spiralnie w o k ó ł g ó r y Mandara. pełnił funkcję �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 131 do s ł u p a , w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec. Zarazem, w m i t a c h l u d ó w k u l t y w u j ą c y c h ten r y t u a ł taneczny w y s t ę p o w a ł m o t y w d r o g i p r o w a d z ą ­ cej do poznania zasady organizacji i istnienia ś w i a t a (przebywanie jej s t a n o w i ł o o d p o w i e d n i k poszukiwania owej zasady) oraz m o t y w p n ą c z a w i n o r o ś l i j a k o drogi m i ę d z y p i ę t r a m i kosmosu. T e n ż e zespół k o j a r z e ń symbolicznych w y s t ę p u j e w „ k u l a w y m t a ń c u " p a n n y m ł o d e j , w y k o n y w a n y m b e z p o ś r e d n i o po oczepinach (a w i ę c bez­ p o ś r e d n i o po o b r z ę d o w e j transformacji) w polskich weselach. S k ł a d a ł się on z d w ó c h części. W pierwszej panna m ł o d a t a ń c z ą c z panem m ł o d y m k u l a ł a , b y ł a w i ę c „ n a p r a w i a n a " i „ w y p r ó b o w y w a n a " t r z y k r o t n y m po­ w t ó r z e n i e m t a ń c a z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i . T r z y k r o t n e po­ w t ó r z e n i e i w ogóle p o w t ó r z e n i e t a ń c a , t y m w i ę c e j że przebiega on po obwodzie k o ł a , s t a n o w i — j a k m ó w i ł a m w c z e ś n i e j — t r a n s m u t a c j ę spirali. W d r u g i e j części panna m ł o d a w y k o n y w a ł a p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zarazem, w p i e ś n i t o w a r z y s z ą c e j oczepinom m ó w i o n o o c h m i e l u w i j ą c y m się w o k ó ł t y c z k i j a k o o c z y n n i k u s p r a w c z y m t r a n s f o r m a c j i . 0 podobnych faktach d o t y c z ą c y c h t a ń c a p a n n y m ł o d e j m ó w i Sachs po­ w o ł u j ą c się na p r z y k ł a d y z B a w a r i i , G r e c j i , N o w e j G w i n e i i M a r o k a (Sachs, 1965, s. 117, 129-130), p r z y c z y m k o j a r z y r u c h „ k u l a w y " , „ u s z k o ­ d z o n y " w p r o w a d z a n y do c i ą g u tanecznego z p e ł z a n i e m , często d o m i n u ­ j ą c y m w zachowaniach postaci i n i c j o w a n y c h . W y o d r ę b n i o n y k o m p l e k s symboliczny z a w i e r a j ą t a k ż e , p e ł n i ą c e j u ż przede w s z y s t k i m funkcje ludyczno-estetyczne i s ł a b i e j u d o k u m e n t o w a ­ ne, a r g e n t y ń s k i e t a ń c e ż n i w n e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u p a oplatanego w czasie t a ń c a w s t ę g a m i (Benvenuto, 1965), d z i e w c z ę c e t a ń c e k o l a t t a m 1 pinal kolattam z I n d i i (Madras) z w i ą z a n e z okresem ś w i ą t wiosennych i m i t y c z n y m epizodem n a r o d z i n boga-herosa R a m y (Enakshi, 1970, s. 175176), w y s t ę p u j ą c e na terenie c a ł e j E u r o p y t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u ­ pa umajonego z i e l e n i ą (z jego w i e r z c h o ł k a z w i e s z a j ą się n i e k i e d y w s t ę g i t r z y m a n e przez tancerzy), w y k o n y w a n e w okresie ś w i ą t wiosennych oraz w d n i u letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . T u w y m i e n i ć n a l e ż y t a k ż e taniec mengket z Celebesu t a ń c z o n y przez m ł o d z i e ż po z a k o ń c z e n i u z b i o r ó w , ł ą c z ą c y w w a r s t w i e choreotechniki e l e m e n t y r u c h u meandrycznego i k o ł o w e g o z f o r m a c j ą m o s t u zlokalizo­ wanego w e w n ą t r z d w ó c h k o n c e n t r y c z n y c h k ó ł tancerzy, pod k t ó r y m k o ­ lejno, w pozycji kucznej, p r z e c h o d z ą wszyscy t a ń c z ą c y (Simatupang, b r w . , s. 146-147). W y s t ę p u j ą c a t u k u m u l a c j a r u c h o w y c h o z n a c z n i k ó w w powiązaniu z kontekstem sytuacyjnym (uroczystościom ż n i w n y m to­ warzyszy dobór małżeński p o ś w i a d c z a n y w s p ó l n y m u d z i a ł e m dziewcząt i m ł o d z i e ń c ó w w t a ń c u — stanowi to rodzaj z a r ę c z y n ) jest dla p r o w a ­ dzonych r o z w a ż a ń s z c z e g ó l n i e w a ż n a ze w z g l ę d u na fakt, że ł ą c z y s y m b o ­ l i k ę mediacji (most), t r a n s f o r m a c j i (przejście w pozycji kucznej pod m o ­ stem) i poznawczej penetracji ( r u c h m e a n d r y c z n y ) , p r z y c z y m s y m b o ­ l e m m e d i a c j i jest konfiguracja t a ń c z ą c y c h (most), nie z a ś r e k w i z y t . Na �132 JOLANTA KOWALSKA w s p ó ł z a l e ż n o ś ć t y c h e l e m e n t ó w i f o r m r u c h u w s k a z y w a ł Sachs na m a r ­ ginesie uwag d o t y c z ą c y c h t a ń c ó w m e a n d r y c z n y c h i s p i r a l n y c h z w i ą z a ­ n y c h z i n i c j a c j a m i i o b r z ę d a m i p ł o d n o ś c i (Sachs, 1965, s. 91-93, 117, 154). Podobnie jednak, j a k w w i e l u i n n y c h t r a f n y c h s p o s t r z e ż e n i a c h , k w e s t i i tej nie r o z w i n ą ł . LITERATURA Alexander 1964 H . В. North Anapetu 1979 The Lakota Angelova 1955 American Igra po Sun ogni. de Ze Dance, Mythology of all Races, Y o r k , t. 10. „ E x p e d i t i o n " , t. 13, n r 1, s. 17-23. Nestinarstvo, Sofia. studiów nad obrzędami obrzędowości warzystwa Przyjaciół weselnymi -weselnej, Nauk ludu Rozprawy w Wilnie, polskiego, cz. 1: Forma i Materiały Wydziału dra­ I To­ R o y a l Anthropological In­ t. 2, z. 3, W i l n o . J . H. M. 1962 Twin ceremonies in Bunyoro, „ J o u r n a l of the stitute of G r e a t B r i t a i n a n d I r e l a n d " , t. 92, cz. 1, s. Benedict 1935 1966 Mythology, kultury, 1-2, Columbia University Contributions to Anthro- York. Warszawa. E. L. Danzas B i e l a w s k i 1980 t. t. 21, N e w Wzory Benvenuto 1965 1-12. R. Zuni pology, Blake New C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a С. matyczna В e a 11 i e The W a n i c a R. Baudouin 1929 Indians, O j h a n k e folklóricas argentinas, Buenos Aires. J. Islam, Warszawa. A. 1970/71 Stick-dances, ..Yearbook of the International Folk Music C o u n c i l " , t. 2, s. 56-62. Blacking 1977 J. An Introduction to Venda traditional the Ethnology Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Boas F. 1925 Contributions to tributions 1928 Bella to Anthropology, Bella t. 5, N e w 1930 The Texts, Religion Zwyczaje 1980 T e m a t y , które Callois University Con- University Contributions to Anthropology, of the Kwakiutl Indians, t. 10, cz. 2, N e w Columbia University Contributions York. żniwiarskie mi w Polsce, odradzano, Kraków. Warszawa. R. Żywioł Cassirer 1977 Columbia York. J . S. 1916 1973 Columbia Kwakiutl, York. to Anthropology, B y s t r o ń of t. 3, N e w i ład, Warszawa. E. E s e j o c z ł o w i e k u . Wstęp C h o w n i n g do filozofii kultury, Warszawa. A. 1960/61 Canoe making among t. 3, n r 1, s. 32-39. the Molima of Fergusson Islands, „Expedition", �SKŁADNIKI KULTUROWYCH C o m a r a s w a m i 1964 1975 tan, Music, SYMB. TANCA 133 Podstawy kultury hinduskiej, W a r s z a w a , s. 143-156. Dance and Ecstasy, „ C o u r i e r U N E S C O " , n r 10, s. 12-15. A. Deautomatisation D ę b i ń s k i 1910 W A. D e i k m a n 1966 RZECZYWIST. A. Stwórczy Danielou KONCEPCJI and Mystic Experience, „Psychiatry", t. 29, s. 324-338. -historyczny), War­ K. Raskoł i sekty prawosławnej cerkwi rosyjskiej (szkic szawa. Dieterlen 1971 G. L e s ceremonies soixantenaires du Sigue chez les Ceremony of the Dogoń, „Africa", t. 41, Offering Lodge, „Field s. 1-11. D ors e y 1903 G. A. The Arapaho Sun Dance. The C o l u m b i a n M u s e u m P u b l i c a t i o n s . A n t h r o p o l o g i c a l S e r i e s " , t. 4 (75). Douglas M. 1966 Purity 1978 Natural and Danger, London. Symbols. Explorations in Cosmology, London. D o w s о n J. 1975 A Classical Dragomanov 1961 Notes the Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi. M . P. on the World, Series, Slavic Religio-Ethical Indiana University Legends: Publications The Dualistic Russian and Creation of East-European t. 23, H a g a . E 1 i a d e M. 1970 Sacrum, 1974 Shamanism. Mac E l w a i n 1978 mit, Mythological E n a k s h i Frazer of ecstasy, Princeton. Tales and Stockholm the Allegany Studies Seneca, Acta Universitatis Stock- in C o m p a r a t i v e R e l i g i o n , n r 17, S t o c k h o l m . B. The Dance in India, Bombay. J. G. 1890 The Golden the peris 1962 Warszawa. techniques T. holmiensis. 1970 historia, Archaic Bough. A Study in Magic and Religion, cz. 2: Taboo and of the soul, C a m b r i d g e . Zlota gaiaź, Warszawa. G e 11 A . 1980 The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, n r 2, s. 219-248. v a n G e n n e p A . 1967 The Gilgamesz 1967 Rites of Passage, Gilgamesz. niony Gloger London. ... Epos także babiloński pieśniami i asyryjski szumerskimi ze szczątków przez Roberta odczytany Stillera, Z. 1895 Frycowe G l u z i ń s k i 1927 „ W i s ł a " , t. 9, s. 764-768. J. Taniec Goodale w Korytnicy, i zwyczaj taneczny, Lwów. J . C. 1959/60 The Granet M. Tiwi Dance et Legendes for the Dead, 1926 Danses 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. de la Chine . . E x p e d i t i o n " t. 2, n r 1, s. 3-13. Ancienne, P a r i s , t. 1-2. i uzupeł- Warszawa. �134 JOLANTA Grass KOWALSKA K. 1907 Die Graves Gottesleutes oder Chlüsten. Die Russischen Sekten, Juriev, t. 1. R. 1967 Mity Griaule greckie, Warszawa. M., D i e t e r l e n G . 1965 Le renard stite G u s t a w i c z 1900 pále, de Paris, Travaux et Memoir es de V Institut d'Ethnologie Univer- w szczególności, „Lud", rajona, Moskva. t. 72, P a r i s . B. O ludzie podduklańskim w ogólności a Iwonicza t. 6, s. 36-80. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, H a r a s y m c z u k 1964 Warszawa. P. Osobiennosti ukraińskich tancov karpatskogo H i n с к s M. A. 1910 The Japaness Dance, H o e b e 1 E . A., F r o s t 1976 Cultural H u x l e y London. E .L . and Social Antropology, New Delhi. F. 1977 The Body and the Play within the Play, Anthropology of the Body, Lon­ don, s. 29-37. J a n k o v i č L . i D. 1937 Folk 1953 Niekie Dances, Beograd. karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Etnografskog M u - z e j a u B e o g r a d u " , s. 278-282. 1957 Prilog prouczovaniju ostatka orskich obriednich igra и Jugoslaviji, Beo­ grad. Jones A. J . 1955 The Sun American Dance of the Ethnology, Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of b u l l . 157 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 47), s. 203-264, Washington. Jung C. G. 1976 Junk Archetypy i symbole. Handbuch des Pisma wybrane, Warszawa. V. 1930 Kalewala 1980 Tanzes, Stuttgart. ... Kalewala, Warszawa. К n u s t A. 1956 Abriss 1979 Dictionary Kolberg 1961 wszystkie Niektóre K o t a ń s k i 1983 Hamburg. Plymuth. Oskara Kolberga, W r o c ł a w — P o z n a ń , t. 1-66. zabobony „Zbiór i przesądy Wiadomości ludu polskiego z okolic do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , Makowa i Andry­ t. 15, s. 46-52. W. Zwyczaje, obrzędy i symbole i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 475-516. Japońskie opowieści K o w a l s k a 1984 Laban, Laban, W. chowa, 1978 Kinetographie Kinetography O. Dzieła K o s i ń s k i 1891 der religijne o bogach, w Japonii, [w.] Zwyczaje, obrzędy Warszawa. J. Symbolika kreacyjnego uniwersum Siwy-Nataradży, w wyobrażeniu „Etnografia rzeźbiarskim mitycznego P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. tańca 231-241. �SKŁADNIKI 1985 KULTUROWYCH Środki i mechanizm KONCEPCJI przekazu RZECZYWIST. tanecznego, W SYMB. 136 TAÑCA „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29, z. 2, s. 63-82. K r o e b e r A . L. 1925 » Handbook of of American K r z y ż a n o w s k i 1947 1964 Indians Ethnology, of California, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 78, W a s h i n g t o n . J. Polska K u r a t h the bajka ludowa w układzie systematycznym, W a r s z a w a , t. 1. G . P. Iroąuis Music Smithsonian and Dance: Institution Ceremonial Bureau of Arts of American two Seneca Ethnology, Longhouses, bull. 187, W a ­ shington. L a b a n R. 1926 Choreographic, 1956 Principles Jena. of Dance and Movement Notation, London. L a w 1 e r L . B. 1964 The Dance L e c h o w a 1967 in Ancient Obrzędowe obchodzenie porównawczych, v a n der L e e u w 1932 Greece, Washington. I. pól w Łowickiem w świetle S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9, s. materiałów 277-302. G. In der Himmel 1978a Czy granic „Łódzkie w es eenen niebie tańczą? Dans, Paryż—Amsterdam. ( t ł u m a c z e n i e p o z y c j i z r o k u 1932), „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , n r 5 (85), s. 306-353. 1978b Fenomenologia L e v i - S t r a u s s 1960 Smutek 1970 Antropologia L o c k w o o d 1969 L u k i a n 1951 de tropików, Warszawa. strukturalna, Ja, Australijczyk, z Warszawa. Warszawa. Samosate Dialog o tańcu, Warszawa. B. 1958 S z k i c e z teorii 1980 Dzieła, M a r s h a l l Warszawa. D. M a l i n o w s k i 1962 religii, С. kultury, Warszawa. W a r s z a w a , t. 1-2. L. IKung Bushman Religious Beliefs, „ A f r i c a " , t. 32, n r 3, s. 221-252. M a r t i n o E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego Włoch, War­ szawa. Matida 1938 K. Odori. Japanese Dance, Tokio. M a u s s M. 1973 Sposoby posługiwania się ciałem. Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. M i e l e t y ń s k i 1981 E. Poetyka M l a d e n o v i č mitu, Warszawa. O. 1973 Kolo 1979 K o l o rta k o l u : Trie R o u n d upon Arts, 1980 u jużnich Slovena, Beograd. the Round in Yugoslavia, The Performing H a g u e , s. 73-77. Forms s. 53-83. and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", t. 4, �136 JOLANTA M o s z y ń s k i K. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały go oraz z powiatu de KOWALSKA etnograficzne rzeczyckiego, z byłego powiatu mozyrskie- Warszawa. 1967 Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a , t. 1-2. N e b e s k y - W o j k o w i t z R. 1971 Tibetan N o w i c k a 1971 Religious Dances, Hague. E. Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer", n r 4 (82), s. 41-52. O p r i s a n H. B. 1966 Calusari, Pajtondzev 1973 Makedonski Plass narodni ora, S k o p j e . M. 1970/71 Pop Bucuresti. G. The Dance of Sigi, „ E x p e d i t i o n " , t. 13, s. 18-21. M. 1979 The Relations between of Customs, P o s e r n - Z i e l i ń s c y 1977 Indiańskie The System of Kinship Relations and the System M. A. wierzenia P r o c a - C i o r t e a 1978/79 the „ M a n " , t. 14, n r 4, s. 135-146. i rytuały religijne, Wrocław. V. Całus Custom in Rumania. Tradition-Change-Creation, „Dance Stu­ dies", t. 3, s. 1-43. Sachs 1965 C. World History S a n t a r c a n g e l i 1982 Księga S h i m k i n 1953 of the Dance, New York. P. labiryntu, Warszawa. D. В. The of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 151 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 41), s. 397- 484, W a s h i n g t o n . S i m a t u p a n g brw. Spier R . O. Dances in Indonesia, Djakarta. L. 1921 The Sun Dance thropological of Plains Papers Indians. of the Its American development Museum and of Natural difussion, History, An­ t. 16, s. 451-527, N e w Y o r k . S t r a t o u D. 1977 The Greek Dances: dies", t. 2, s. 19-22. Szarkov 1947 and how we show them, „Dance Stu­ Sofia. E. Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 457-516. w islamie, [w:] Zwyczaje, obrzędy ludoznawstwa polskiego, „ L u d " , t. 9, s. 209-239. T. Narodnyj T o m i c k i religijne E. Z przeszłości T k a c z e n k o 1954 found i symbole Ś w i e ż a w s k i 1903 we E. Nestinarstvo, S z y m a ń s k i 1978 How tanec, Moskva. R. 1976 Słowiański 1980 L u d o w e mity mit kosmogoniczny, i stworzenie „Etnografia człowieka. P o l s k a " , t. 20, z. 1, s. Z badań nad syrikretyzmem 47-97. mito- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH logicznym w Europie KONCEPCJI wschodniej RZECZYWIST. i południowej W SYMB. oraz w TANCA Azji 137 Centralnej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24, z. 2, s. 40-119. V a k a r e l s k i 1965 Ch. Etnografia Bułgarii, Wrocław. V o g e t F . W. 1953 Current trends stitution in the Bureau of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun bull. Dance, Smithsonian In­ 151, ( A n t h r o p o l o g i c a l P a ­ pers n r 42), W a s h i n g t o n . W a s i l e w s k i 1978 J . S. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. 1979 Podróże Werner do piekieł. Rzecz o misteriach szamańskich, Warszawa. W. L . 1937 A Black Civilization, W i e r u s z e w s k a 1966 Obrzędy New York—London. M. recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t. 8, s. 23-80. W i e r z b i c k i 1966 Mały W o l f r a m 1935 J., R a d n o v i č słownik U., C h l a b i c z serbochorwacko-polski, J. Warszawa. H. Ritual and dramatic associations of Sword and Chain Dances, „Journal of the E n g l i s h F o l k D a n c e a n d S o n g Society", t. 2. Y o u n g e r n i a n 1974 Maori S. Dancing since the Eighteenth Century, „Ethnomusicology", t. 18, cz. 1, s. 75-100. Zapusty ... 1885 Zapusty, Popielec, Wielkanoc. Wierzenia z Tarnobrzeskiego, „ L u d " , t. 1, s. 82-83. Z w o ls к i E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Jolanta Kowalska THE BASIC ELEMENTS OT T H E CULTURAL CONCEPTS OF REALITY IN T H E SYMBOLISM OF DANCE Part CULTURAL QUALIFICATIONS MOVEMENT I OF T H E MOVEMENT OF DANCE AND T H E SYMBOLISM MOVEMENTS S u m m a r y This cultural p a p e r is the t h a t it c a n f u l f i l l out, part that as particular the of the study of the is: w h i c h f e a t u r e s dance of the as a m e a n s dance of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n i n d a n c e ( K o w a l s k a , elementar "kinems" have movement units wholes l e c t i o n a n d composition of the movement no a u t o n o m o u s and have function of signs and k i - a r e j o i n e d together as of a l l the u s e d s i g n i f i c a n t elements me­ 1985) I p o i n t e d called in kinetography meaning. T h e y of determine, c o m m u n i c a t i o n a l f u n c t i o n s ? I n m y p r e v i o u s p a p e r on the chanism and means nesics succesive communication. M y question a r e s u l t of of the the c u l t u r a l conotation of the e l e m e n t s a n d t h e i r c o m b i n a t i o n as w e l l . dance into the due se­ to �138 JOLANTA The influence of cultural KOWALSKA conotation of the movement on the symbolism of the d a n c e is the m a i n s u b j e c t of this p a p e r . A s the s t a r t i n g point to the q u a l i f i c a t i o n of the m o v e m e n t a n d the o r g a n i z i n g f a c t o r for the logic of m y r e a s o n i n g I a s s u m e the i d e a of a h u m a n i n d i v i d u a l a s a d a n c i n g c e n t r e of e m i s s i o n a n d of the v a l o r i z a t i o n of m o v e m e n t . been sprung up from two statements: the n o r m a t i v e r o l e of the T h e idea has dancer-the con­ c l u s i o n of the a n a l y s i s of the m y t h on c r e a t i v e d a n c e of S i v a - N a t a r a d j a ( K o w a l ­ s k a , 1984) a n d the M a r c e l M a u s s ' i d e a , that the h u m a n body is the b a s i c a v i a b l e i n s t r u m e n t of cognition a n d t h a t the t e c h n i q u e s of u s i n g the body r e f l e c t people's attitudes t o w a r d s r e a l i t y ( M a u s s , 1977, p. 543). I n d a n c i n g (as i n other k i n d s b e h a v i o r as w e l l ) m a n operates w i t h m o v e m e n t knowledge a n d w o r l d outlook. H e is, a t the s a m e time, the c e n t r e of cognition a n d the i n s t r u m e n t of cognition of symbols reflecting his internalized — is his body. T h e s u b j e c t i v e h u m a n p e r c e p t i o n of r e a l i t y d i s t i n g u i s h e s the b a s i c s p a t i a l a n d t e m p o r a l r e l a t i o n s ( u p w a r d s - d o w n w a r d s , back wards-forwards, left-right, future-past, present-past of c u l t u r a l o b j e c t i v i z a t i o n these r e l a t i o n s become etc.). As a consequence the b a s i c cathegories of c l a s s i f i c a t i o n s a n d so t h e y d e t e r m i n e the w a y s , i n w h i c h people use the in like dance. T h e y determine they have too determined the the s t r u c t u r e of structure „ d a n c e texts" of the images of composed symbolic movement by them Siva-Nataradja in sculptures. I n this p a r t of the p a p e r I p r e s e n t the c u l t u r a l q u a l i f i c a t i o n of the a n d the movement's referrence fications to its o n the antithesis a n d also the spatial a n d temporal aspect symbolism of dance classification and movement the of the influence movement movement of a n d , i m p l i c i t l y , the with these c l a s s i ­ dance itself. T h e n e x t p a r t is going to be devoted to the connection of the v a l o r i z e d m o v e m e n t w i t h v a l o r i z e d „ h u m a n w o r l d of t i m e a n d space" ( C a s s i r e r , 1977, p. 108) i n c o n s i ­ d e r a t i o n of the dance s y m b o l i s m . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fef20b0cf4049d7cdb7a5f2b037db2e.pdf 61d1c470f2fb80baf2dc154a5b45012f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1520 Title A name given to the resource Obrzędy przejścia w rzeczywistości końca XX wieku. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.21-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa O B R Z Ę D Y PRZEJŚCIA W RZECZYWISTOŚCI K O Ń C A X X W I E K U . WPROWADZENIE To dziwne - zauważył Filomeno - Wciąż słyszę o Końcu Czasów. Dlaczego nie mówi się o początku Czasów? To będzie dopiero w Dniu Zmartwychwstania - powiedział Indianin. Nie mam czasu czekać tak długo - odrzekł Murzyn. Alejo Carpentier I Niespodziewany przyczynek do zagadnień, którymi zajmuję się obecnie „dopisała" ulica. Oto, na budynku będącym siedzibą „Naszej Telewizji" w Warszawie umieszczony został anons informujący o liczbie dni pozostałych do końca X X wieku i - zarazem - drugiego tysiąclecia naszej ery. Przechodnie mogą widzieć każdego dnia zmniejszającą się cyfrę i bez mała czuć puls upływającego czasu. Czy jednak rzeczywiście informacja górująca nad ruch­ liwą, śródmiejską ulicą ma dla nich jakiekolwiek znaczenie, czy też jest raczej jeszcze jednym elementem wszechogarniającego szumu informacyjnego? Mnie nasunęła skojarzenie z tzw. astronomicznym zegarem katedry w Strasburgu. Zegary tego rodzaju stanowiły uprzedmiotowioną metaforę działań Wielkiego Architekta (jak określano Boga). Zbudowany w 1574 r. zegar katedry w Strasburgu był mechanizmem nader skomplikowanym i wyrafinowanym, wyposażonym m.in. w kalendarz, astrolabium i ruchome figury odgrywające na oczach gapiów Teatr Świata. „Figury symbolizujące dni tygodnia siedziały w rydwanach i poruszały się w taki sposób, że o północy ukazywała się właściwa dla danego dnia [...] Figury odpowiadające czterem okresom życia - dzieciństwu, młodości, wiekowi dojrzałemu i starości ukazywały się co kwadrans, a na spotkanie każdej z nich wychodził Chrystus symbolizujący odkupienie. Godziny były wybijane przez Śmierć niosącą dzwon" (Haber 1988, s. 388-389). Boski ład, nieuniknioność przemijania zawarte w obrazach i ruchu figur poruszanych mechaniz­ mem niedostrzegalnym dla oczu maluczkich miały stosowny do treści wymiar formalny. Zegar katedry w Strasburgu był cudem techniki swoich czasów. �22 JOLANTA KOWALSKA Nazywano go „Feniksem wszystkich zegarów w chrześcijaństwie" (Haber 1988, s. 388). Jakże ubogo w zestawieniu z nim, wobec możliwości technicz­ nych, jakie są w naszej dyspozycji, przedstawia się anons wiszący współcześ­ nie w Warszawie, opodal skrzyżowania ulic Chmielnej, Szpitalnej i Zgoda, a odwołujący się wszak do podobnych treści. Refleksja, którą zawdzięczam pomysłowi nieznanego redaktora stacji tele­ wizyjnej stanowi jedynie przyczynek do rozważań poświęconych obrzędom przejścia w rzeczywistości końca X X wieku, na których koncentruję obecnie uwagę. Jednakże dzięki niej i „podróży w czasie" wywołanej skojarzeniem łączącym nasze nieuważne oczekiwanie na koniec wieku z wygrywanym przez Śmierć memento mori, brzmiącym o każdej pełnej godzinie w głosie dzwonu zegara w Salzburgu, jaśniej uświadomiłam sobie szczególny chrakter podję­ tego zadania badawczego. W prezentowanym tu wprowadzeniu do dalszych prac interesować mnie będą kwalifikacje przypisywane w naszym kręgu cywilizacyjnym momentom przełomu, końcowi jednej i początkowi kolejnej epoki. Rodzaj klimatów - jednostkowych i globalnych - towarzyszących schyłkowym fazom długich okresów trwania. Pragnę też rozważyć czy w naszej współczesności jest miejsce na wypróbowaną przez pokolenia formę obcowania człowieka ze światem, jaką są obrzędy przejścia oraz czy obserwowane są ich nowe postaci. II „Czas i przestrzeń są ramionami, które zamykają w sobie całą rzeczywi­ stość. Nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej inaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni" stwierdza Ernst Cassirer (1977, s. 108). Konstatacja ta przytaczana po wielokroć w literaturze antropologicznej zyskała już bez mała status pewnika w instumentariurn badawczym przedstawicieli tej dyscypliny. Jedynie dla porządku dodam więc, że kategorie te porządkując nasze po­ strzeganie rzeczywistości opatrywane są zarazem kulturowymi kwalifikacjami, waloryzowane i oceniane. Czas przy tym jest kategorią szczególną, bowiem obok przypisywanych mu - wśród wielu innych - cech świeckości i świętości, w szeregu kultur mamy do czynienia z jego deifikacją. Aron Guriewicz w swej rozmowie z Wiktorem Osiatyńskim poświęconej zmienności kultur zwrócił uwagę na fakt, iż w końcu lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych czas stał się przedmiotem intensywnych badań zarówno humanistów jak i przedstawicieli nauk przyrodniczych. „Nigdy w historii ludzkości problem ten nie był stawiany równie ostro. A we współ­ czesnej cywilizacji coś zmusza nas do tego, by zastanowić się, czym właściwie jest czas" (Osiatyński 1982, s. 334). Lapidarnie trafnej odpowiedzi czym jest owo „coś" udzielił A . Zajączkowski we wprowadzeniu do zredagowanej przezeń pracy Czas w kulturze (1988). Powiada on: „W naszym wieku, wieku zawrotnego przyspieszenia biegu historii, która zarazem staje się bardziej niż �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U 23 kiedykolwiek historią wspólną całego globu, a pojęcie czasu oznacza przede wszystkim efektywne działanie - coraz mocniej odczuwamy potrzebę uchwy­ cenia i zrozumienia różnorodności rytmów życia, myślenia i działania". Przy­ spieszenie, o którym wspomina cytowany badacz jest zjawiskiem stosunkowo nowym w życiu społeczności ludzkich. Do niedawna toczyło się ono niespiesz­ nie, w znanym rytmie przeplatających się okresów pracy (codzienności) i świę­ towania. Od czasu rewolucji przemysłowej tempo życia w społecznościach wiejskich, limitowane zmianą pór roku i niezbędnych prac polowych zaczęło coraz wyraźniej odbiegać od rosnącego stopniowo pulsu egzystencji właściwe­ go mieszkańcom miast. Jednak w obydwu środowiskach podstawę relacji człowieka z rzeczywistością stanowił tzw. „światopogląd tradycyjny" - in­ tuicyjny, silnie nasycony treściami religijnymi, charakteryzujący się postrzega­ niem rzeczywistości jako żywej struktury powierzonej pieczy, ale zarazem znajdującej się w mocy sił nadprzyrodzonych. Możność jej niezakłóconego trwania, jak i wszelkiego istnienia w ogóle, przypisywano interwencji owych mocy, człowiek zaś zobligowany był do wniesienia tu swego wkładu: życia w określony sposób, spełniania obowiązków wynikających z miejsca w społe­ czeństwie - płci, wieku i urodzenia (por. Cassirer 1977, s. 269-274; Eliade 1959, 1970; van der Leeuw 1978, s. 188-201). Przede wszystkim jednak: „By istnieć, by życie trwało po wsze czasy, trzeba było powtarzać wielki czas początku [...] to jedna z najistotniejszych zasad tradycyjnego światopoglądu, pozwalająca, czy nawet zmuszająca człowieka do świętowania, dokonywania obrzędów i rytuałów" (Zadrożyńska 1983, s. 6). W kategoriach referowanego światopoglądu istnienie człowieka i świata, pomimo że powierzone mocy sił nadprzyrodzonych, jest kruche, łatwo ulega destrukcji, wymaga stałej troski, ponieważ jest śmiertelne, skończone. Co więcej, owe transcendentne moce nie są bynajmniej postrzegane jako z natury swej bezwzględnie przyjazne i pomocne. Przeciwnie, w przypisywanym im stosunku do ziemskich stworzeń znaleźć można pełną gamę odcieni miesz­ czących się pomiędzy dobrem i złem (por.: van der Leeuw 1978, s. 55-87; Riceour 1986, s. 166-198). W tej sytuacji niezmiernie ważnym dla naszych rozważań elementem tradycyjnego oglądu rzeczywistości stają się kategorie „życie" i śmierć" oraz pojęcie kryzysu egzystencji, stanu swoistego zawiesze­ nia, niebycia tym ani tamtym, niezdefiniowania. W planie życia ludzkiego widzianego z perspektywy biologii, dwóm pierwszym z nich odpowiadały fakty aż nadto oczywiste: narodziny, trwanie życia i przecinająca je śmierć. Natomiast w sensie kulturowym człowiek rodził się, żył i umierał po wielo­ kroć, bowiem każda ważna zmiana w jego życiu, wspomniany tu wyżej kryzys egzystencjalny, klasyfikowana była jako śmierć (tego, co dotychczasowe) i po­ nowne narodziny (do tego, co nowe). Stosunek człowieka do fenomenu kryzysu egzystencji kształtuje tradycyjna filozofia, której główne kategorie tworzą pary wzajemnie opozycyjne. Pierw­ szą i najważniejszą z nich są przedstawione tu wyżej i dzielące wszelką rzeczy­ wistość na sferę życia lub śmierci. „Czas życia był normalną codziennością �24 JOLANTA KOWALSKA człowieka wynikającą ze zwyczajnych norm społecznego współżycia umoż­ liwiających pracę. Czas śmierci ustanawiał reguły niecodzienności, a wtedy wszystko co ludzkie stawało się zakazane. Był to czas c h a o s u [podkr. - J.K.], z którego nieodmiennie powinien powstać na nowo porządek zwykło­ ści normalnego istnienia. Ten czas niezwykły - czas śmierci stanowił warunek konieczny i niezbędny czasu zwykłego, czasu życia" (Zadrożyńska 1983, s. 9). Zatem kryzys istnienia to chaos pojawiający się u końca czasu, gdy dotychczasowe zasady przestają obowiązywać a nowe nie są jeszcze znane. Jakie reakcje jednostek i całych grup ludzkich stymulował on dawniej, a jakie w czasach nam współczesnych? Najbardziej znanym, jak sądzę, przykładem wpływu kryzysu - końca czasu na istnienie ludzkie jest casus upadku kultury Azteków w wyniku konkwisty. Życiem tego ludu rządziła koncepcja pięciu epok-Słońc, z których każda trwać miała 52 lata. Nie wnikając w subtelności tej tak odległej od nas w czasie i przestrzeni kultury (zob. Tomicki 1990; na temat epok-Słońc, s. 124-139) dla naszych tu rozważań istotne znaczenie ma fakt, że z końcem każdej epoki groziła zagłada Słońca a wraz z nim ludzi i świata. W czasie pojawienia się u wybrzeży Meksyku Hiszpanów kończyła się piąta epoka, co wraz z profecjami i całym systemem wierzeń tego ludu miało niebagatelny wpływ na przebieg zdarzeń i końcowy ich wynik - upadek i podbój silnego oganizmu państwowego przez nieporównanie słabszych najeźdźców. Koncepcja epok świata - kryzysów istnienia i tworzenia go na nowo - występuje w mitologii Indian obu Ameryk i wielkich cywilizacji Azji. Nie­ obca też była ludom Oceanii i Afryki w powszechnym motywie potopu stano­ wiącego cezurę pomiędzy czasem bezpowrotnie minonym, życiem przepadłym (z różnych zresztą powodów) a zainicjowanym od nowa. W tejże postaci znana jest w kręgu kultur Morza Śródziemnego, jak również stanowi element przekazu biblijnego w judaizmie i chrześcijaństwie. Uprawnione jest domnie­ manie, że kryzys - koniec czasu, w jakiejkolwiek metaforze by nie był wyraża­ ny, stanowi jeden z archetypów rządzących myśleniem człowieka i pojmowany jest jako czynnik sprawczy transformacji. „Archetyp transformacji - stwierdza J. Tokarska - to główny animator zmiany wewnętrznej, rozwoju, który doko­ nuje się w człowieku. Jest to proces zamierania życia starego i narodzin nowego, rytmizowany momentami inicjacji w wyższe stany bytu. Specyfikę jego dobrze ilustruje paradoks króla Edypa, który oślepł, by przejrzeć, uzy­ skać wtajemniczenie w wiedzę spraw ukrytych. Proces ten nigdy się nie koń­ czy" (Tokarska brw., s. 1). Koniec epoki, czasu, mego życia - niezmiennie napełnia ludzkie serca lękiem a umysły pragnieniem odkrycia tego, co stabilne, pewne. Amplituda postaw jest tu najszersza z możliwych - od zaprzeczania, negowania nieunik­ nionego (por. uwagi van der Leeuwa nt. stosunku do śmierci wyrażanego w nadawanych jej nazwach; 1978, s. 188-201) po ciekawość i wręcz fascynację skończonością życia. Wspomnijmy prawdziwą epidemię samobójstw w końcu minionego stulecia i rytm, klimat emocjonalny tamtych czasów tak sugestywnie �25 OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U utrwalony w twórczości literackiej i plastycznej. Fin de siecle, koniec X I X wieku przyniósł gwałtowne odchodzenie w przeszłość dotychczasowych form życia społecznego, zmiany obyczajowości, dla jednych pożądane, dla innych gorszące, ferment intelektualny, wreszcie prawdziwą rewolucję w sztukach plastycznych i w muzyce. Kiedy świętowano początek wieku X X mówiono o nim jako o wieku rozumu. Późniejsze wydarzenia okrutnie zweryfikowały te nadzieje. Z jakimi oczekiwaniami - posłużę się tu jednym z ulubionych zwrotów żurnali­ stów - stajemy u progu X X I wieku? Czy różnimy się w nich zasadniczo od naszych przodków sprzed stu, dwustu i więcej lat? Jaki jest nasz świat? Świat jest „jak zawsze przed każdym końcem świata" . Uruchomiony został mechanizm samospełniającej się przepowiedni - oczekujemy chaosu zatem widzimy go. Czy jednak tylko ten czynnik decyduje o powszechnym przekonaniu, iż obraz przed naszymi oczami jest niejasny i komplikuje się coraz bardziej, że stoimy u progu doniosłych zmian, zmian koniecznych jeśli nadal mamy pozostać rozumiejącym podmiotem zdarzeń? Niewątpliwie nie. Postęp techniczny, a zwłaszcza rewolucja informatyczna w zasadniczy sposób zmieniły jakość życia - ułatwiły je a zarazem skomplikowały. Ilość i różnorod­ ność informacji docierających do ludzi za pośrednictwem dostępnych mediów jest ogromna i praktycznie rzecz biorąc niezmiernie trudna do opanowania. Szokujące jest też tempo ich przekazu. Nie opuszczając własnego mieszkania możemy — w zależności od wyboru kanału telewizora — obserwować dziejące się równocześnie zdarzenia w różnych punktach globu. Możemy żeglować po cyberprzestrzeni internetu penetrując np. sale wystawowe Galerii Ufizzi lub zawierając znajomość z ludźmi, których w innych warunkach zapewne nie mielibyśmy możliwości poznać. Urządzenia techniczne zapewniają nam jedyną w swoim rodzaju możliwość „pokonania" czasu i przestrzeni, a przynajmniej niektórzy z nas żywią to nazbyt optymistyczne przekonanie. Często wykorzytywane jest porównanie współczesnego społeczeństwa do ucznia czarnoksiężnika. Skąd podobna supozycja? Zauważmy, że formacja mentalna wielu, jeśli nie większości, z nas jest nadal bardzo bliska ukształtowa­ nej w ramach społeczności tradycyjnej. Nasuwa się obawa, że napięcia pomię­ dzy uwewnętrznionym systemem wartości a sposobami działania wynikającymi z możliwości stwarzanych przez nowe technologie, mogą przyczynić się do nieco schizofrenicznych reakcji ludzi uwikłanych w tę pułapkę nadmiaru. Doskonałym przykładem są tu stosunki pracy w Japonii. Elementy dawnej obyczajowości - bezwzględna lojalność i posłuszeństwo wobec zwierzchnika właściwe shierarchizowanej społeczności feudalnej - przeniesione do relacji łączących właściciela i pracownika wielkich zakładów przemysłowych stały się przyczyną powstania nowej jednostki chorobowej kończącej się niekiedy śmier­ cią z przepracowania drugiego z nich. Przestrzegałabym zarazem przed margi­ nalizowaniem tego problemu i widzenia w nim elementu „kolorytu lokalnego". 1 1 Wykorzystuję tu stwierdzenie p. Anny Więckowskiej. Za zgodę na jego wykorzystanie dziękuję doc. dr hab. A. Woźniakowi. �26 JOLANTA KOWALSKA Czym bowiem wobec tego tłumaczyć np. „wypalanie się" amerykańskich yuppies - ambitnych pracoholików nastawionych na karierę i sukces, wychowanych w społeczeństwie promującym indywidualizm, niezmiennie z powagą traktującym mit self-made man'a? W ich przypadku można mówić wprawdzie o purytańskim etosie pracy, ale czy będzie to argument wystarczający? Przytoczone przykłady dysharmonii tyczyły mieszkańców tzw. krajów wysoko rozwiniętych. Zastanówmy się teraz przez moment nad szczególną sytuacją społeczeństw krajów byłego obozu socjalistycznego. W moim przekonaniu możemy mówić o dwóch najważniejszych cezurach w ich XX-wiecznej historii. Z chwilą zakończenia I I wojny światowej i ustalenia nowych stref wpływów kraje Europy Środkowej i Wschodniej znalazły się w orbicie oddziaływań Związku Radzieckiego z wszelkimi tego faktu konsekwencjami. W zaprzątającej naszą uwagę materii najważniejsze znaczenie miała niedoskonała wprawdzie, ale znaczna izolacja od wpływów drugiej strefy. Zaznaczyła się ona przede wszystkim w blokadzie przepływu informacji. Cezura druga to oczywiście rok 1989, określany mianem , jesieni narodów", rok zmiany ustroju a zarazem otwarcia się na świat i ogromnej fali wiadomości, nowych bodźców, propozycji. Jak można było przewidywać „wyposzczeni tubylcy" zasiadłszy do zastawionego obficie stołu nie od razu umieli dokonywać wyboru. Oddali się - rzecz można - żywiołowej, nieskrępowanej, co też oznacza: nie zawsze rozsądnej, konsumpcji dóbr, wśród których znalazły się nowe wzory życia, a nade wszystko wolność często niestety mylona z samowolą. Z czasem uczą się dokonywania wyborów, są coraz bardziej wymagający i krytyczni, niemniej jednak „powódź" nowego nie zawsze w najlep­ szym gatunku, zostawiła ślady, a w pewnych obszarach naszego życia wciąż jeszcze docierają do nas jej kolejne fale. W ostatnim filmie dokumentalnym Wojciecha Fidyka Kiniarze z Kalkuty widz jest świadkiem zdarzenia szczególnego. Ekipa polskich dokumentalistów towarzyszyła trójce właścicieli kina objazdowego krążącego po najbardziej zapadłych kątach Indii. Marzeniem jednego z owych „kiniarzy" było dotarcie do wioski, której mieszkańcy nigdy dotychczas nie widzieli filmu. On sam nie zdołał zrealizować tego marzenia, natomiast jego wspólnicy do wsi takiej trafili. W ich zachowaniu i stosunku do gospodarzy wyraźnie dało o sobie znać poczucie wyższości i poczucie misji. Jednakże mieszkańcy Wioski Węży niezbyt wdzięcznym sercem przyjęli nowinkę z dalekiego świata. Podczas seansu, początkowo wypełniony szczelnie plac opustoszał a następnego dnia „kiniarze" usłyszeli uprzejme: „dziękujemy, że przyjechaliście, by pokazać nam film ale nie wracajcie tu więcej. To, co zobaczyliśmy sprawiło, że bolały nas głowy, nie mogliśmy myśleć". Przytoczona anegdota prezentuje postawę elitarną nie egalitarną, postawę świadomego odrzucenia szumu informacyjnego, który coraz szczelniej wypeł­ nia życie uczestników cywilizacji technicznej. Nie wartościuję naszkicownych tu postaw jedynie odnotowuję je. Poza wieloma innymi ich wariantami istnieje jeszcze jedna, ważna dla nas możliwość - zwrotu (nie powrotu, choć i ten miewa miejsce) ku wartościom światopoglądu tradycyjnego. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 27 III Od chwili wydania w roku 1909 Les rites de passage A . van Gennepa upłynęło dziewięćdziesiąt lat. W tym czasie stworzona przez francuskiego badacza koncepcja zyskała status szacownej klasyki a nawet „pokryła się patyną" na tyle, by deklarowana współcześnie chęć badania obrzędów przejś­ cia budziła pewne zdziwienie. Gdzie ich bowiem szukać? Przychodzimy na świat i odchodzimy zeń w szpitalu, gdzie dwa te najdonioślejsze dla naszej egzystencji akty są technicyzowane i - w sensie społecznym - marginalizo­ wane, a śmierć wręcz wstydliwie ukrywana. Przekraczanie progu dojrzałości rozmyło się, cezura jest nieostra, zaś wobec modnego kultu młodości fakt bycia człowiekiem dorosłym nie jest niczym, co warto byłoby demonstrować. Przeciwnie, jak ktoś powiedział o Hollywood: „Wszyscy są młodzi, tylko coraz trudniej wejść pod górę". Prestiż społeczny, w tradycyjnych społecz­ nościach najściślej związany z wiekiem, wiedzą i doświadczeniem, ma obecnie inne wyznaczniki. O obrzędach przejścia, nie nazywając ich w ten sposób, pisano na wiele lat przed van Gennepem. Doskonałym przykładem jest tu chciażby praca F. Boasa poświęcona organizacji społecznej i tajnym stowarzyszeniom Kwakiutlów (1897). Jednakże to van Gennep pierwszy stwierdził, iż „życie jedno­ stki w społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do kolejnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnica pomię­ dzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej z nich do drugiej towarzyszą specjalne działania" (van Gennep 1977, s. 2). Szczególnym rodzajem obrzędów przejścia jest inicjacja. Nader ostrożną opinię co do możliwości prowadzenia prac poświęconych rejestrowanym obecnie obrzędom przejścia sformułował M . Buchowski. Postuluje on daleko idącą rozwagę na etapie klasyfikowania badanych zjawisk. „Wydaje się, że obrzędy przejścia nie powinny być rozumiane zbyt szeroko, a więc jako wszelkie obrzędy, w których prawie zawsze doszukać się można zmiany statusu, lecz jako te, których podstawowym celem jest zmiana statusu społecznego" (1987a, s. 260). Wyraża także przekonanie, że w świetle przyjętego przezeń rozumienia terminu „inicjacja" - jako obrzędu wprowadzenia i włączenia jednostki lub grupy osób do określonej grupy wiekowej lub charakteryzującej się elitaryzmem, a także obrzędu nadania stanowiska lub pozycji społecznej - niemo­ żliwe jest włączenie do tej kategorii „uroczystości właściwych współczesnym przejawom życia społecznego, bowiem analogie formalne nie mogą stanowić w tym przypadku decydującego kryterium" (Buchowski 1987b, s. 161). Przytoczone uwagi, zwłaszcza dotyczące zakresu terminu „inicjacja" suge­ rują twierdzącą odpowiedź na pytanie czy obrzędy przejścia należą do prze­ szłości. O ile jednak w pełni podziałam troskę ich Autora o klarowny ogląd badanych zjawisk, o tyle nie do końca zgadzam się z wyznaczonymi przezeń granicami. W wydanej ponad dwadzieścia lat temu pracy trójki polskich etnologów - T . M . Ciołka, J. Olędzkiego i A . Zadrożyńskiej - poświęconej �28 JOLANTA KOWALSKA świętowaniu w Polsce znalazły się także rozważania dotyczące współczesnych form inicjacji występujących w naszej kulturze. Czytamy: „Teraz, tak samo jak niegdyś, człowiek z racji swej egzystencji biologicznej i społecznej podlega szeregowi rytuałów uświadamiających jemu i odpowiedniej grupie społecznej, kim jest, co powinien, co może, a czego mu nie wolno czynić od tej pory i jaki jest nadrzędny układ odniesienia obowiązujących go od tej chwili norm. Mamy więc dziś do czynienia z uroczystościami inicjacyjnymi związanymi z przyjściem człowieka na świat [...], zawieraniem związku małżeńskiego [...], szczególną reinicjacją do stanu wolnego [...], jaką stanowi rozwód, oraz z uro­ czystościami rozstania się z życiem [...]. Jednocześnie też niezwykle ważne są współczesne inicjacje wynikające z toczącego się życia człowieka i zdobywania przez niego przeróżnych umiejętności. Inicjacją jest więc «pasowanie na ucznia», a także coroczne wręczanie świadectw szkolnych, matura [...], imma­ trykulacja [...] czy uroczyste wręczenie dyplomu uprawniające do wykonywa­ nia określonego zawodu. Inicjacją jest również uroczyste wręczenie pierwszego dowodu osobistego [...], przysięga składana przez żołnierzy [...], akademicka uroczystość promowania doktorów" (1976, s. 212-213). Różnica w sposobie widzenia badanych zjawisk przez cytowanych badaczy jest oczywista. Na obecnym etapie mych własnych prac nie chciałabym roz­ strzygać czyje stanowisko uważam za słuszne. Spodziewam się, że dalsze bada­ nia dostarczą mi argumentów umożliwiających podjęcie decyzji. Nie wydaje mi się przy tym słuszne wypowiadanie się w sposób kategoryczny, dopóki nie rozpoznam - choćby w najogólniejszych zarysach - możliwego spectrum naj­ nowszych form obrzędów przejścia. Czy zaliczyć do nich np. takie rytuały pop-kultury jak talk-show czy teleturnieje? Jak sklasyfikować „falę", jak trau­ matyczne doświadczenie pobytu w szpitalu a jak - charakterystyczny dla społeczeństwa postmodernistycznego - renesans parapsychologii? Współczesne badania obrzędów prowadzone w obrębie kilku dyscyplin, zwłaszcza ich nurt wykrystalizowany na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych a kontynuowany obecnie - zatem przypadający na okres póź­ niejszy niż ten, w którym sformułowane zostały przytoczone opinie - sugerują niezwykle ciekawe możliwości poznawcze obejmujące także obrzędy przejścia . 2 3 IV W literaturze poświęconej interesującej nas kategorii działań do najbardziej cenionych należą prace V.W. Turnera, który stał się niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie. Jego pierwszy artykuł, na temat fazy liminalnej, 2 Na zagadnienie to zwróci! moją uwagę pan Tomasz Rakowski. Przygotowuje on pracę magisterską z zakresu body language, na przykładzie zachowań osób hospitalizowanych. Obszerne omówienie stanu badań, obejmujące także okres przed rokiem 1990, zob.: Kowal­ ska 1995, s. 26-36. 3 �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 29 ukazał się w roku 1964 w tomie materiałów z sympozjum poświęconego nowym podejściom w badaniach religii, wydanym pod redakcją J. Heim, a w osiem lat później wszedł do zbioru najbardziej znaczących publikacji religioznawczych, wydanego przez W.A. Lessę i E.Z. Vogta (1972). W latach następnych ukazały się kolejne jego prace (Turner 1969, 1979, 1986) wraz z najgłośniejszą - The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967). Z grona innych badaczy, którzy wnieśli znaczący wkład w dziedzinie in­ teresujących nas badań należy wymienić przynajmniej tych najważniejszych. Najwcześniej, bo w roku 1957 ukazało się dzieło Mircea Eliadego poświę­ cone mistycznym narodzinom inicjowanego. Z kolei M . Gluckman zredago­ wał tom Essays on the Ritual of Social Reltations (1962) publikując w nim artykuł poświęcony obrzędom przejścia, a w roku 1965 ukazała się praca F.W. Younga Initiation Ceremonies: A Cross-cultural Study of Status and Dramatization. J. La Fontaine zawdzięczamy dzieło Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World (1985) poprzedzone o ponad dekadę udziałem tegoż badacza w zbiorowym przedsięwzięciu The Interpretation of Ritual (1972). W drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Pojawiły się prace podsumowujące dotychczasowe badania. M . Vizedom przedstawiła wówczas interesujące studium poświęcone miejscu obrzędów przejścia w badaniach antropologicznych (1976), zaś wartościowa propozycja metodologiczna stano­ wiła przedmiot dysertacji doktorskiej J.A.M. Snoecka (1987). Sygnałem swo­ istej „dekadencji" kierunku jest praca M . Green The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition (1988) skoncentrowana na okultystycznych wątkach obrzędów przejścia. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych widzimy powrót do analiz obrzędów zarejestrowa­ nych w społecznościach plemiennych. Należą do nich m.in. praca J. Towlesa poświęcona inicjacjom ludu M b u z Zairu (1993) i zbiorowe dzieło pod redak­ cją N.C. Lutkehaus i P.B. Roscoe na temat kobiecych inicjacji z terenu Melanezji (1995). Pojawiają się też nowe próby ujęcia całości problematyki jak np. Rites de passage J. Holm i J. Bowkera (1994). Jeśli idzie o polskie badania obrzędów interesującej nas kategorii najważ­ niejsze wydają mi się trzy prace. W kilkanaście lat po ukazaniu się dzieła van Gennepa, S. Poniatowski opublikował studium Przyczynek do badania izolacji obrzędowej (1921). W roku 1954 z kolei, R. Stopa przedstawił artykuł Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jak prototyp instytucji kształcącej i wychowawczej. A wreszcie w roku 1966, więc równolegle z pracami Turnera, Younga i Gluckmana, ukazał się artykuł M . Wieruszewskiej Obrzędy recepcycjne wieku dojrzałego w bełchatowskim. Do cymeliów zaś należy zaliczyć rozprawkę T. Sinko Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości (1934). Szczególny wpływ na rozkwit zainteresowań badaniami różnych form obrzędów, zachowań zrytualizowanych i symboliki ruchu miała inicjatywa sirJ. Huxleya. W czerwcu 1965 roku zorganizował on w Towarzystwie Królewskim w Londynie dyskusję na temat rytualizacji zachowań ludzi i zwierząt. W dyskusji tej wzięli udział najbardziej prominentni badacze �30 JOLANTA KOWALSKA z grona zoologów i antropologów zajmujących się zagadnieniami wspom­ nianymi i pokrewnymi. Byli wśród nich - oprócz organizatora K, Lorenz, R.A. Hinde, D . Morris, N . McCullen i I . Eibl-Eibsfeld, a ze strony antro­ pologów kultury E. Leach, M . Fortes i V.Turner - by wymienić najbardziej znanych. Wyniki dyskusji opublikowane zostały w Philosophical Transcations of the Royal Society in London (1966). Jak w przypadku większości znaczących inicjatyw interdyscyplinarnych, tak i tym razem ujawnione zostały nowe możliwości badawcze. Przede wszystkim zmianie uległo podejście do badań obrzędów poszerzone o aspekt symboliczny i biologiczny. Bez Dyskusji nie powstałyby zapewne takie prace jak Symbolism in a Ritual Context: Aspects of Symbolic Action N . M u n n (1973), Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual G.Lewisa (1980), doskonałe analizy rytuału M.Blocha (1980, 1992) czy niezmiernie ważne opracowanie zbiorowe The Spectrum of Rutual. A Biogenetic Structural Analysis wydane pod opieką merytoryczną m.in. E. d'Aquili, Ch. Laughlina i J. McManus (1979). Znalazło się w nim miejsce dla takich zagadnień jak: rytuał i etnologia porozumiewania się, neurobiologiczne podstawy mitów i rytuałów, w tym zwłaszcza rytuałów prowadzących do transu, rytuał a spo­ łeczna percepcja, rytuał a stres itp. Bez Dyskusji nie otrzymalibyśmy też najpewniej znaczących prac zbioro­ wych powstałych w ostatnich latach. Do najważniejszych wśród nich zaliczam Shooting the Sun. Ritual as meaning in West Sepik wydaną pod redakcją В. Juillerat (1992), Understanding rituals zredagowaną przez D . de Coppeta (1992), Celebrations of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ mance przygotowaną pod merytoryczną opieką P. Frese (1993). Niemniej waż­ ne wydają mi się prace C. Humprey i J. Laidlaw The archetypal Action of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by the Jain Rite Worship (1994) oraz J. Rose-Evans Passages of the Soul. Ritual Today (1994). Ostatnia wśród wymienionych jest pozycją zasługującą na szczególną uwagę. Sam jej autor zresztą jest postacią nietuzinkową - dyrektor teatru o opinii nowatora, wy­ kładowca w Juliard School of Music w Nowym Jorku i Royal Academy of Dramatic A r t w Londynie a także kaznodzieja (sic!) w Westminster Abbey. W Passages of the Soul wychodzi w swych rozważaniach od analizy funk­ cjonowania w rytuale archetypicznych form ruchu takich jak podróż, piel­ grzymka, okrążanie góry itp. Odwołuje się do kulturowych korzeni ich zna­ czeń i mówi o zastosowaniu w życiu współczesnym. Wykorzystuje przy tym m.in. własne doświadczenia wyniesione z prowadzenia warsztatów ruchowych. Dyskusja zainicjowana przez sir Huxleya miała niewątpliwy wpływ na rozwój badań w dziedzinach komunikowania się niewerbalnego i antropologii ciała, docenianych przez każdego odpowiedzialnego badacza wszelkich form obrzędów. Wśród powstałych w ostatniej dekadzie prac poświęconych komu­ nikowaniu niewerbalnemu na uwagę zasługują dwie pozycje - Experiments in Social Interaction, zbiorowe przedsięwzięcie wydane przez M.Argyle (1994) i Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and Invisible in Move- �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX W I E K U 31 ment and Dance pod redakcja B. Fanell (1995). Z kolei, wśród publikacji z dziedziny antropologii ciała należy wymienić The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Secret Geography of the Body autorstwa N.J. Sansonese (1994) oraz pracę zbiorową zredagowana przez F. Mascia-Lees i P. Shape, Taboo, Torture Mutilation and Adornment. The Dematuralization of the Body in the Culture and Text (1992). Pragnę też wspomnieć o ciekawej propozycji polskiego autora, Z. Baumana, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności (1995). Jeden jeszcze nurt badań nie może tu zostać pominięty. Myślę o pracach poświęconych subkulturom, zwłaszcza subkulturom młodzieżowym. Do waż­ niejszych ujęć tego zagadnienia zaliczana jest praca zbiorowa zredagowana przez E. Fuchs (1976). W kilka lat później T. Polhemus i L. Proctor zajęli się stylem pop (1984) a M . Brake dokonał opracowania kultur i subkultur mło­ dzieżowych w Ameryce, Wielkiej Brytanii i Kanadzie (1985). W Polsce, z przy­ czyn oczywistych, zagadnienia te długo nie były badane. Bibliografię opraco­ wań poświęconych subkulturom młodzieżowym, obejmującą lata 1980-1994 zestawiła A.Śliwińska. Sklasyfikowaniem jego form zajął się M . Pęczak (1992), genezą T. Sołtysiak, a analizą światopoglądu młodzieży A. Gurycka (1994), M.Jędrzejewski (1993) i grono badaczy skupionych wokół M.John-Borys (1994). Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i poza nim stały się przedmiotem zbiorowego opracowania pod redakcją S. Kawuli i H . Máchela (1995). Pracą pozornie odległą tematycznie od wspomnianych tu wyżej są Trans­ gresje, czterotomowe wydawnictwo powstałe w wyniku konwersatorium pro­ wadzonego przez M . Janion na Uniwersytecie Gdańskim, na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Przedmiotem konwersatorium było „przekraczanie siebie, norm, konwencji, ról, przyjętych wyobrażeń - pokony­ wanie tego, co gotowe" (Janion 1981, z tekstu na skrzydełku). Zgromadzone materiały - opracowania, analizy i oryginalne teksty tworzące rodzaj prze­ wrotnych „wypisów z literatury", w swej głębokiej warstwie są różnymi wa­ riantami odpowiedzi na pytanie o środki i mechanizmy, którymi człowiek posługuje się w konfrontacji ze światem. Transgresje, przejścia.... Być może skojarzenie z obrzędami przejścia wyda się w pierwszej chwili nieco lierackie. Czy jednak rzeczywiście? Na to i szereg innych pytań chciałabym znaleźć odpowiedź. Bezpośrednią wskazówką odnoś­ nie perspektyw badania obrzędów przejścia we współczesności jest pozyskana przeze mnie w roku ubiegłym informacja o pracach prowadzonych przez francuską uczoną dr Michelle Fellous, przygotowującą książkę na temat kre­ acji rytów w zachodnim społeczeństwie posmodernistycznym*. 4 PAN. Za przekazanie ich dziękuję p. dr Marii Gołębiewskiej z Zespołu Filozofii Kultury IFiS �32 JOLANTA KOWALSKA LITERATURA d ' A q u i l i E . G . , L a u g h l i n Ch.D., M c M a n u s J. (and others) 1979 77ie Spectrum of Ritual. A Biogenetic Structural Analysis, New York. A r g y l e M. (red.) 1994 Experiments in Social Interaction, Aldershot. B a u m a n Z. Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Warszawa. B e n t h a l l J., P o l h e m u s T. (red.) 1975 The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts, London. B l o c h M. 1980 Ritual Symbolism and Nonrepresentation of Society, [w:] M. Le Cron-Foster, S.H. Brandes, Symbol as Sense, New York-London-Toronto, s. 93-102. 1992 Prey into Hunter. The Politics of Religious Experience, Cambridge-New York-Port Chester-Melbourne-Sydney. Boas F. 1897 The Social Organisation and the Secret Societies of Kwakiutl Indians, Annual Reports of the Smithsonian Institution for the Year Ending June 30.1895, Washington. B r a k e M. 1985 Comparative Youth Culture. The Sociology of Youth Cultures and Youth Subcultures in America, Britain and Canada, London. B u c h o w s k i M. 1987a Inicjacja, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 160-161. 1987b Obrzędy przejścia, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 259-260, Warszawa-Poznań. 1992 Logika sprawczej mocy obrzędów, [w:] B. Tuchańska (red.), Między sensem i genami, Warszawa, s. 105-126. C a i l l o i s R. 1976 Żywioł i ład, Warszawa. C a r p e n t i e r A. 1977 Koncert barokowy, Warszawa. Cassirer E. 1977 Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. C i o ł e k M., O l ę d z k i J., Z a d r o ż y ń s k a A. 1976 Wyrzeczysko. Rzecz o świętowaniu w Polsce, Warszawa. C o p p e t D. de (red.) 1992 Understanding Rituals, London-New York. E l i a d e M. 1997 Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne: narodziny mistyczne, Kraków (I wyd. 1956). F a r n e l l B. (red.) 1995 Human Action Signs in Cultural Context. Visible and Invisible in Movement and Dance, London. F e l l o u s M. 1998 Narodziny i życie rytów, tezy wykładu wygłoszonego w październiku 1998 г., w Warszawie, maszynopis w posiadaniu autorki. F r e s e P. R. (red.) 1993 Celebrations of Identity: Multiple Voices in American Ritual Performance, Westport-London. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X WIEKU 33 F u c h s E . (red.) 1976 Youth in a Changing World. Cross-cultural Perspectives and Adolescence, World Anthropology, The Hague. G e n n e p A. v a n 1909 Les rites de passage, Paris. Gluckman M. 1962 Les rites de passage, [w:] M. Gluckman (red.), Essays on the Ritual of Social Rela­ tions, Manchester. G r e e n M. 1988 The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition, Shaftsbury. G u r y c k a A. 1994 Reprezentacja świata w umysłach młodzieży. Geneza, Warszawa-Olsztyn. Haber F . C. 1988 Darwinowska rewolucja w pojęciu czasu, [w:] A. Zajączkowski (red.), Czas w kul­ turze, Warszawa, s. 375-402. H a y d u G . G . (red.) 1979 Experience Forms. Their Cultural and Individual Place and Function, World Anthro­ pology, The Hague-Paris-New York. Herdt G. H. 1982 Rituals and Manhood. Male Initiation in Papua New Guinea, Berkeley-London. H o l m J . , B o w k e r J. 1994 Rites of the Passage, London. H u m p r e y C , L a i d l a w J. 1994 The Archetypal actions of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by Jain Rile of Worship, Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology, Oxford. H u x l e y J.S. (red.) 1966 A Discussion of Ritualization of Behavior in Animal and Men, Philosophical Transcations of the Royal Society in London, series B, no 772, vol. 251, London, s. 247-524. J a n i o n M., M a j c h r o w s k i Z. (red.) 1982 Odmieńcy, [w:] Transgresje, t. 2, Gdańsk, s.. J a n i o n M., R o s i e k S. (red.) 1984 Osoby, [w:] Transgresje, t. 3, Gdańsk, s.. 1986 Maski, [w:] Transgresje, t. 4, cz. 1-2, Gdańsk, s.. J ę d r z e j e w s k i M. 1993 My, śmiecie (git ludzie, sataniści, krysznaici), Warszawa. J o h n - B o r y s M . (red.) 1994 Dorastający w relacjach ze światem, Katowice. J u i l l e r a t B. (red.) 1992 Shooting the Sun. Ritual as Meaning in West Sepik, Washington. K a w u l a S., M a c h e ] H . (red.) 1995 Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i pozaszkolnym, Warszawa. K o w a l s k a J. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w:] A. Wożniak (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r a s n o d ę b s k i Z. 1986 Rozumienie ludzkiego zachowania. Rozważania o filozoficznych podstawach nauk humanistycznych i społecznych, Warszawa. L a F o n t a i n e J. 1985 Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World, Harmondsworth. L a F o n t á n e J. (red.) 1972 The Interpretation of Ritual, London. �34 JOLANTA KOWALSKA L e e u w G . , van dei 1978 Femomenologia religii, Warszawa. L e G o f f J. 1988 Od czasu średniowiecznego do czasu nowożytnego, [w:] A. Zajączkowski, Czas w kul­ turze, Warszawa, s.. L e w i s G. 1980 Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual, Cambridge. L u l k e h a u s N. C , R o s c o e P.B. (red.) 1995 Gender Rituals. Female Initiation in Melanesia, New York-London. M a s c i a - L e e s F . E . , S h a p e P. (red.) 1992 Tatoo, Torture, Mutilation and Adornment. The Denaturalization of the Body in the Culture and Text, Albany. M a y l e d J. 1986 Initiation Rites, Hove. M u n n N.D. 1973 Symbolism in a Ritual Context. Aspects of Symbole Action, [w:] J.J. Honigmann, Handbook of Social and Cultural Anthropology, Chicago, s. 579-612. O s i a t y ń s k i W. 1980 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi amerykańskimi, Warszawa. 1982 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi radzieckimi, Warszawa. P ę c z a k M. 1992 Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa. P o l h e m u s Т., P r o c t o r L . 1984 Pop Styles, London. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do badania izolacji obrzędowej, Archiwum Nauk Antropologicznych, t. 1, nr 7, Lwów. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zła, Warszawa. R o o s e - E v a n s J. 1994 Passages of the Soul. Ritual Today, Shaftsbury. S a n s o n e s e J. N. 1994 The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Sacred Geography of the Body, Rochester. S i n k o T. 1934 Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości, „Przegląd Powszechny", t. 51 (201), s. 221-240. S n o e c k J. A. M. 1987 Initiations: A Methodological Approach. The Aplication of Classification and Defini­ tion Theory in the Study of Rituals, Leiden. S o ł t y s i a k Т. 1995 Uwarunkowania środowiskowe i determinanty subiektywne uczestnictwa nieletnich w podkulturach, Bydgoszcz. S t o p a R. 1954 Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jako prototyp instytucji kształ­ cącej i wychowawczej, „Przegląd Orientalistyczny", t. 18, s. 10-18. Ś l i w i ń s k a A. 1994 Subkultury młodzieżowe. Wybór literatury z lat 1980-1994, Opole. T o k a r s k a J. brw. Analiza obrzędów inicjacji, maszynopis w posiadaniu autorki. T o m i c k i R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, [w:] M. Frankowska (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 43, Warszawa. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 35 T o w l e s J . A. 1993 Nkumbi Initiation. Ritual and Structure among the Mbu of Zaire, Annates Musée Royal de l'Afrique Centrale, Series humaines, vol. 137. T u r n e r "V. W. 1964 Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] J. Helm (red.) Symposium on New Approaches to the Study of Religion, Seattle. 1967 The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual, New York. 1969 The Ritual Process. Structure and Anti-structure, Chicago. 1979 Process, Performance and Pilgrimage. A Study in Comparative Symbology, Ranchi Anthropology Series, vol. 1, New Delhi. 1986 The Anthropology of Performace, New York. Vizedom M. 1976 Rites and Relationship. Rites of Passage and Contemporary Anthropology, Sage Research Papers in the Social Science. Cross-Cultural Series, vol. 4, no 90-127. Wieruszewska M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w belchatowskim, Łódzkie Studia Etnograficz­ ne, t. 8, s. 23-80. Y o u n g F . W. 1965 Initiation Ceremonies. A Cross-cultural Study of Status Dramatization, New York. Z a d r o ż y ń s k a A. 1988 Powtarzać czas początku, cz. II: O pobkiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa. JOLANTA K O W A L S K A T H E CONCEPT OF T H E R I T E O F PASSAGE A N D T H E C U L T U R A L R E A L I T Y O F T H E E N D O F T H E 20th C E N T U R Y . A N I N T R O D U C T I O N Summary Ninety years have passed since A. van Gennep first published his "Rites de passage" in 1909. The concept now belongs to the "much respected classical heritage of social sciences", some even say "covered with patina". Contemporary attempts at studying rites of passage of our times may seem odd. Where should we look for them? The two most important "passages" of our life - birth and death - take place in hospitals where they are the objects of technicalization and social marginalization, death tends to be concealed. Passage to maturity is obliterated with no clear bordedrline. Young age is fashionable and worshipped and thus adulthood is nothing worth displaying. It is only in traditional societies where social prestige was associated with age, knowledge and experience, in modern times prestige has quite different determinants. In 1987 Michał Buchowski wrote about possibilities of studying and describing contemporary rites of passage, particularly initiations. He recommended a great circumspection already at the stage of classifying objects of our studies. I agree with him and his concern for clarity of the image of the phenomena, nevertheless I don't wholly approve of the suggested limits. Studies on contemporary rituals, especially the approach formed in the late 80ties and early 90ties still continued seem very promising in their cognitive possibilities, providing interesting explanations of rites of passage. The article presented here is an introduction to the studies intended to be continued. I con­ sider the qualities which in our culture are attached to the turning points - the end of one epoch and beginning of the next one . The kind of atmosphere associated with the end of "periods of long duration", both in individual and global dimensions. My own considerations are presented together with the assumptions and results of the studies on the subject within recent ten years. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1074931827a083f3f8aae464595216a3.pdf b237b51eae070aca06b53287a7f1746b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1270 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1172 Title A name given to the resource Kulturowe kwalifikacje pozaruchowych elementów znaczących tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.43-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA K O W A L S K A (IHKM PAN, Warszawa) KULTUROWE KWALIFIKACJE P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA* I. K W A L I F I K A C J E C E C H E M I T O R A R U C H U (CIAŁA T A N C E R Z A ) W moich wcześniejszych rozważaniach wielokrotnie wypływały kwestie poprawności funkcjonowania ciała jako emitora ruchu oraz ocen i znaczenia wariantywności posługiwania się ciałem. Z pierwszą z nich łączy się zagadnie­ nie symulowanych uszkodzeń ciała, sygnalizowane przeze mnie przy okazji występowania w tańcach ruchów: nieprawidłowego, „uszkodzonego", a nade wszystko „kulawego". Związki symboliczne decydujące o semantyce tego wy­ rażenia ruchowego zostały przedstawione wcześniej . W zaprezentowanych i analizowanych tam przykładach tancerze kwalifikowani jako istoty pocho­ dzące spoza kręgu ludzkiego (tj. przyjmujący status i pełniący ich role w działaniu obrzędowym) posiadający cechy korespondujące z kulawością poruszali się w sposób nieprawidłowy, kuleli, pełzali itp., ponieważ stano­ wiło to ich cechę gatunkową. Ludzie-tancerze zaś, przyjmujący kwalifikację tych istot, posługiwali się owym ruchem jako sygnałem wykonywanej roli bądź też — dotyczy to głównych bohaterów obrzędów przejścia — zmienio­ nego lub zmienianego statusu społecznego. Istnieje także możliwość wyobrażenia kulawości środkami pozaruchowymi. 1 * Rozważania, które tu przedstawiam, stanowią kontynuację zawartych w dwóch poprzed­ nich moich artykułach opublikowanych w „Etnografii Polskiej", poświęconych analizie zagad­ nienia, jak w symbolice ruchu tanecznego odzwierciedlane być mogą elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości ( K o w a l s k a 1986a, 1986b). Trzy te artykuły składać się mają w moim zamierzeniu na całość skoncentrowaną na problematyce kulturowych kwalifika­ cji elementów znaczących tańca i ich wpływu na symbolikę tańca. Wśród poruszanych tu dalej zagadnień pomijam symbolikę kontekstu sytuacyjnego, ponieważ omówienie kulturowych kwalifikacji miejsca i okoliczności wykonania tańca zawarłam w drugim z wymienionych wyżej artykułów. Uważałam, że taki układ tekstu umożliwi mi bardziej harmonijne przechodzenie z jednego etapu prowadzonej analizy na drugi, zgodny jest bowiem z kolejnością, w jakiej nasuwały się problemy i pytania badawcze. Pisałem o tym w obydwu ww. artykułach (Kowalska, 1986a, 1986b). Kulawość stanowi cechę miediantów asocjowanych ze sferą chtoniczną (Lévi-Strauss. 1970, s. 295-296). 1 �44 JOLANTA KOWALSKA Jakkolwiek nieliczne, udokumentowane zostały jednak fakty narzucania tan­ cerzowi okulawienia poprzez rzeczywiste ograniczenie jego możliwości rucho­ wych: przywiązywanie do n ó g ciężarów bądź wprowadzanie rekwizytów, a na­ wet części kostiumu uniemożliwiających swobodną i naturalną emisję ruchu. Rozwiązanie pierwszego rodzaju znalazło zastosowanie w tzw. „tańcu z klocem" należącym w Polsce do obrzędowego zespołu zapustów. W ostat­ nim ich dniu niezamężna młodzież (dotyczy to przede wszystkim dziewcząt) zmuszana była do tańca z przywiązanym do nogi kawałem drewna. W źród­ łach rejestrowana jest zgodna interpretacja tego działania jako represji — „kary za bezżenność". Początkowo skłaniałam się ku interpretowaniu go jako formy spętania, a tym samym unieszkodliwienia przedmałżeńskiej niedookreśloności tej grupy tancerzy w rolach społecznych właściwych każdej płci, rzutującej na przypisywane im konotacje kulturowe. Obecnie uważam za bardziej uzasadnioną interpretację, zgodnie z którą narzucany tancerzowi ruch kulawy, wyrażający cechę „kulawość" i jej denotanty, jest magicznym czynnikiem stymulującym obrzędową transformację wykonawcy tańca. Inaczej mówiąc, w moim przekonaniu, okulawienie jest w tym przypadku magicz­ nym sposobem wywołania pożądanego faktu z przyszłości: przemiany dziew­ cząt i młodzieńców w ludzi w pełni dojrzałych ustabilizowanych w swych rolach kobiety i m ę ż c z y z n y . Interpretacja ta znajduje uzasadnienie w trans­ formacyjnym charakterze innych „kar za bezżenność" stosowanych równo­ cześnie z opisaną. R ó w n o w a ż n y m działaniem stosowanym tego dnia wobec młodzieży było zaprzęganie do jarzma sochy lub pnia, co tłumaczono jako nakłanianie ich do poddania się jarzmu małżeńskiemu. Ważnej możliwości odczytu jego zna­ czenia dostarczają dane spoza polskiej kultury ludowej. W niektórych obsza­ rach Słowiańszczyzny (Bułgaria) działanie takie stanowiło element obrzędu weselnego. Zaprzęgano tam do jarzma państwa młodych przed wejściem do domu pana młodego (Vakarelski, 1965, s. 273) . C o więcej, zabieg zaprzęga­ nia do sochy stosowany był w Bułgarii także wobec umierającego, który nie mógł skonać. Jak wierzono, miało mu to ułatwić śmierć i przejście do świata zmarłych (Vakarelski, 1965, s 278) . Przytoczone tu dane wyraźnie wskazują na analogiczną funkcję zabiegu polegającego na zaprzęganiu do 2 3 4 2 Z uwagi,na czasowe przesunięcie zabiegów inicjacyjnych stosowanych wobec kobiet i mężczyzn (te ostatnie na terenie Słowiańszczyzny z reguły wyprzedzają wesele), „taniec z klocem" jest „karą" stosowaną wobec dziewcząt, które nie wyszły za mąż i nie mają na­ rzeczonego. Natomiast ciągnienie kloca dokonywane było przez młodzież obojga płci. Wejście do domu pana młodego stanowiło przekroczenie progu: faktyczne przekroczenie progu domu oraz symboliczne przekroczenie progu nowego życia, które rozpoczynali młodzi małżonkowie. Działaniu temu towarzyszyło przekonanie, że umierający cierpi, ponieważ obraził woły lub konie. Informacja ta zawiera uzasadnienie zablokowania „drogi" ponieważ koń i wół są zwierzętami-mediantami ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 25-26, 43-44). Z koniem i wołem identyfikowane są gwiazdy Wielkiego Wozu. Mówi się, że Gwiazda Polarna jest słupem, wokół którego chodzą koń i wół. J 4 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 45 jarzma sochy w tych trzech działaniach obrzędowych, przy czym dwa pierw­ sze z nich występują w obrzędach przejścia (wesele i zabiegi związane ze śmiercią), a więc skoncentrowanych na transformacji bohaterów obrzędu. Zarazem — biorąc pod uwagę czas i miejsce akcji — w obydwu tych przy­ padkach rozgrywały się one przed przekroczeniem progu życia o nowej j a ­ kości (tj. przed początkiem wspólnej egzystencji państwa młodych jako pary małżeńskiej i przed śmiercią). Fakty te pozwalają na wyprowadzenie przy­ puszczenia, że także trzecie działanie — interesujące mnie zaprzęganie mło­ dzieży do jarzma sochy w ostatnim dniu zapustów — odnosi się do obrzędo­ wej transformacji osób będących przedmiotem działań. Ustalenie to traktuję jako wskazówkę co do możliwości interpretacji znaczenia tego zabiegu na terenie całej Słowiańszczyzny, także Polski. Przemawia za tym jednolita na wyżej określonym obszarze semantyka terminu „socha" (Moszyński, 1967, t. 1, s. 490; t. 2, cz. 1, s. 25), jak również fakt wymienialności rekwizytów w postaci sochy i pnia drzewa w opisanym kontekście obrzędowym. Prze­ mawia za tym także sytuacja osób poddawanych owym zabiegom, którą określiłam wyżej jako „przed przekroczeniem progu życia o nowej jakości". Innym zabiegiem stosowanym wobec młodzieży w „ostatni zapust" było przyczepianie skorupek jaj do odzieży. Identyfikowano go jako sankcję ośmieszającą. Biorąc wszakże pod uwagę fakt, że puste skorupki jaj stanowią zdestrukturyzowany symbol ż y c i a , także w tym działaniu widoczne jest na­ wiązanie do treści „śmierć", przy czym jednakże ze względu na kanon myśle­ nia oddany stwierdzeniem, ż e : „Chrystus wstał z grobu jak z jaja kurczę" (Krček, 1898, s. 218) i w tym symbolu śmierci dostrzegalny jest jej transfor­ macyjny sens. Ostatnią sankcją stosowaną tego dnia wobec niezamężnej młodzieży było bicie dokonywane przez maski „baby" i „dziada" przy użyciu konopnego sznura. Działanie to nawiązuje do symboliki uderzenia jako zabiegu oczy­ szczającego i transformującego (van der Leeuw, 1978, s. 396) oraz do hybrydycznej natury konopi kojarzonych zarówno z płodnością, jak i śmier­ cią (Benetowa. 1936, s. 21-33), mieszcząc się tym samym w rozważanym tu kontekście znaczeniowym. 5 ft Inną szczególną odmianą „okulawienia" wykonawcy tańca przez użycie rekwizytów utrudniających ruch zawiera jedna z wersji tarantystycznego ,.tań5 Por. uwagi Frazera na lemat skorupek jaj przyczepianych do odzieży symbolizujących śmierć noszącej je osoby. Działania te związane były także z okresem świąt wiosennych i sym­ boliką zmartwychwstania (Frazer. 1962, s. 481). Na lemat bicia por. informację o uderzeniach zadawanych państwu młodym łopatą do chleba przez jedną z korowoąjnic, podczas wypieku ciasta obrzędowego, w weselach z pogra­ nicza polsko-białoruskiego ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 196, 202), oraz informacje dotyczące bicia panien i kawalerów' rózgą weselną dokonywanego przez starszą swachę przed wyjazdem do kościoła w weselach z Podlasia, czemu towarzyszyło zalecenie: „A zeńta sie! A wychodźta za mąż!" (Dekowski, 1935, s. 75). Por. także informację podaną przez Krzyżanowskiego, iż uderzenie „na odlew" pozbawia syna diabła (Lutra) właściwości diabelskich ( K r z y ż a n o w ­ ski. 1947, t. 2. s. 88). h �46 JOLANTA KOWALSKA ca małego pajączka". W XIV-wiecznym źródle przytaczanym przez Ernesta de Martino opisany został wypadek tańca wykonywanego z przywiązaną do stopy szpadą (de Martino, 1971, s. 169). De Martino przypisuje tu szpadzie funkcję dodatkowej broni wspomagającej rytmiczne ruchy stóp tancerza ści­ gającego w tańcu tarantulę. Interpretacja ta, w zestawieniu z faktem, że uży­ cie szpady w seansach tarantystycznych łączyło się z autoagresją — okalecza­ niem się tańczącego, przy czym pchnięcia zadawane były w stopy i dłonie, doskonale oddaje cel stymulacji nieprawidłowego funkcjonowania ciała. I w tym przypadku współwystępowały one z sytuacją kryzysu i zabiegami, które miały doprowadzić do transformacji (uzdrowienia) tancerza. Zgodnie z przypuszczeniami Sachsa z symboliką kulawości wiąże się ogra­ niczanie możliwości ruchowych wykonawcy tańca polegające na tańczeniu na jednej nodze. Sachs powołuje się na przykład japońskiego tańca towa­ rzyszącego bliżej przezeń nie określonym obrzędom kultu wegetacyjnego oraz — przytaczanego na Granetem — tańca chińskiego wykonywanego w pa­ rze przez współzawodniczących ze sobą młodzieńców (starających się nawza­ jem przeciągnąć drugiego tancerza na swoją stronę), przy akompaniamencie pieśni mówiącej o ptaku Szang-jang (Sachs, 1965, s. 31, 130). N a temat pierwszego tańca brak jest danych poza odautorską interpretacją Sachsa, który — biorąc za kryterium sposób wykonania — kojarzył go z symboliką lunarną w znaczeniu zamierania i odradzania s i ę . Jeżeli chodzi o drugi taniec, był on związany z okresem równonocy wiosennej, wykonywany w celu „obudzenia" grzmotu i wywołania opadów. Cel i sposób jego tańczenia znajdują uzasadnienie w dwóch wątkach mito­ logicznych. Po pierwsze, w tańcu tym powtarzano ruchy jednonogiego boskie­ go ptaka Szang-jang, bażanta-tancerza, który objawił się na świętej górze Jüszan, poprzedzając poczęcie Wielkiego Jü z ziarna babki. Wykonawcy tań­ ca musieli przez cały czas jego trwania utrzymywać się na jednej nodze, poruszając przy tym ramionami, jak uderzające skrzydłami o boki bażanty, które — zgodnie z wierzeniami mieszkańców starożytnych Chin — sprowadza­ ły w ten sposób grzmoty, w konsekwencji zaś deszcze. Po wtóre, legen­ darnym pierwowzorem tego tańca miał być taniec jego prawykonawcy — Wielkiego Jii, twórcy państwa chińskiego i założyciela pierwszej legendarnej dynastii chińskiej Hia (Granet, 1973, s. 28-35) — „wysuszonego" w połowie, jak istoty posiadające C n o t ę , i kulejącego, jak jednonogi boski ptak Szang7 8 7 Co jedynie częściowo koresponduje z kwalifikacjami istot kulawych; zob. przyp. 1. „Cnota" jest tożsama z ładem naturalnym „tao". Ci, którzy ją posiadali, mieli także „moc" (w takim rozumieniu jak u van der Leeuwa) (Granet, 1973, s. 29). Zgodnie z tradycją chińską istotami posiadającymi moc, potężnymi, bo zdobyły „Cnotę", były czarownice, mające ciała wychudzone i całkiem zasuszone. „Wysuszeni w połowie" byli także założyciele dwóch pierwszych legendarnych dynastii chińskich; Wielki Jü (dynastia Hia) i T'ang Zwycięzca (dynastia In). Złożyli się oni w ofierze, by odeprzeć niebezpieczeństwo — pierwszy powodzi, drugi suszy. W Chinach starożytnych do obowiązków władcy należało utrzymywanie harmonii istnienia świata, nawet kosztem składania siebie w ofierze. Uważano, że władca, który nie był 8 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA -jang. Posługując się tym tańcem Wielki Jii d o k o n a ł dzieła 47 uporządkowania ziemi: wyznaczył kierunki świata, nadał stały bieg rzekom wyznaczając ich koryta, zagospodarował „święte obszary i dostojne góry". — ,.«jego głos był wzorcem dźwięków, jego ciało wzorcem miar d ł u g o ś c i » . M ó g ł więc określić liczby, które umożliwiają kierowanie czasem i przestrzenią oraz muzykę, któ­ ra stwarza powszechną harmonię" (Garnet, 1973, s. 9 30) . Granet kojarzy ten taniec i s p o s ó b jego wykonania z ofiarą i transfor­ macją Wielkiego Jii. który — by zapobiec powodziom i d o k o n a ć opisanych prac — złożył się bóstwu w ofierze (symbolizowało ją złożenie obciętych w ł o s ó w i paznokci), a w rezultacie stał się istotą „wysuszoną" w połowie Wskazuje także na o d p o w i e d n i o ś ć „jednonogiego" tańca par l 0 . młodzieńców z erotycznymi tańcami wykonywanymi podczas wiejskich świąt okresu równonocy wiosennej, w których brali udział współzawodniczący ze s o b ą przed­ stawiciele obydwu płci. Zgodnie z tradycją tańce te również miały za obudzenie piorunu i sprowadzenie deszczy (Granet, 1973, s. cel 190). Eliade z kolei akcentuje związek „kulawego kroku" tanecznego Wielkiego Jii z tanecznymi technikami indukcji transu w szamanizmie chińskim, czym także nawiązuje do kwestii transformacji (Eliade, 1974, s. 449, 458)". Na­ tomiast Sachs i w tym przypadku pozostaje przy interpretacji, zgodnie z któ­ 12 rą podstawowe znaczenie miałaby symbolika astralna, precyzując: l u n a r n a . w stanie zapewnić owej harmonii, stracił „Cnotę", winien zatem być uśmiercony (Granet, 1973, s. 192-193). * Bardziej obszerne dane na temat tego tańca zawarte są w: Granet, 1926. Wielki .lii dokonując swego dzieła stracił żonę. która skamieniała ujrzawszy jego ta­ niec (Jii tańczył w postaci niedźwiedzia). Skamieniała była także partnerka bażanta-tancerza. Granet wskazuje na pierwotną pełnię ofiar. Ważna była jedynie taka, która pochłaniała ży­ cie pary małżeńskiej. W okresie późniejszym miano ją zastąpić „zaślubinami" ofiarowywanych kobiet z bóstwem bądź składaniem w ofierze obciętych włosów i paznokci obydwojga mał­ żonków. Garnet zakłada, że ofiara Wielkiego Jii była ofiarą złożoną z żeńskiej połowy istoty pełnej (Garnet, 1973, s. 188-193). Por. także prezentowane przez Eliadego dane, które jego zdaniem wskazują, że transfor­ macja Jii przebiegała także wstecz, ponieważ tańczył on w postaci niedźwiedzia, a więc ta­ kiej, jaką przyjął jego ojciec Kun, zanim spłodził go na świętej górze z Jüszan (Eliade, 1974, s. 449, w przypisie). Energicznie przy tym protestuje przeciw „erotycznej" interpretacji Graneta. jakkolwiek ten aspekt omawianego tańca ma dla tego ostatniego znaczenie ze względu na symbolikę pełni zawartą w zjednoczeniu przedstawicieli dwóch pici. Co więcej, tak ujęty erotyzm nie kłóci się ze stwierdzeniem samego Sachsa, że dwaj „jednonodzy" tancerze reprezentują „dwa sierpy księżyca, które w nieustającej walce usiłują nie tyle odepchnąć przeciwnika, co przyciągnąć go ku sobie, wchłonąć" (the two sickles of the moon which in eternal battle endavour not to push an oponent away but to bring him close, to absorb him — Sachs, 1965, s. 130). Koresponduje z tym także sytuacyjna kulawość-lunarność Wielkiego Jii — pośrednika i wdow­ ca — który zarazem jako władca kojarzony był ze słońcem. Jak się zdaje, Sachs w tym wy­ padku (podobnie jak w szeregu innych) interpretuje symbolikę takich ruchów tanecznych, jak kulenie, pełzanie, ruch w pozycji kucznej czy ruch przebiegający po obwodzie koła, ulegając wpływom szkoły astralistycznej, która na przełomie X I X / X X w. rozwinęła tezy astralistyki XVTII-wiecznej. 1(1 11 1 2 �48 JOLANTA KOWALSKA U Sachsa znajduje się jeszcze jedna ciekawa wzmianka co do możliwości stymulowania ruchu „kulawego". Zwraca on uwagę na związek tańców wy­ konywanych na jednej nodze z tańcami na szczudłach (Sachs, 1965, s. 31). Obydwa te sposoby przemieszczania się występują we wspomnianym tańcu japońskim, jako przykład zaś drugiego wariantu przytacza pogrzebowy ta­ niec z Kamerunu, którego uczestnicy poruszać się mieli właśnie na szczudłach (Sachs, 1965, s. 105). Wskazuje przy tym, że elementem znaczącym jest ograniczenie „podstawy", na której wspiera się tańczący w pierwszym, i zer­ wanie kontaktu z ziemią w drugim wariancie. Idąc dalej tym tropem, tj. biorąc pod uwagę zakłócenia naturalnego sposobu poruszania się tancerza, należałoby dodać jeszcze — pominięte przez Sachsa — tak zwane clog dances wykonywane w specjalnym obuwiu na wysokich drewnianych koturnach. Wszystkie wymienione formy tańca zawierające elementy blokady bądź utrudnienia swobodnej emisji ruchu przez częściowe lub całkowite oderwanie tancerza od ziemi są rzadkie, a informacje na ich temat nieliczne. Poza obszerniejszą relacją V . Elvina na temat tańców na szczudłach (wykonywa­ nych przed świętem zbiorów, związanych z zabiegami zabezpieczającymi) praktykowanych przez Muriów z Indii Centralnych (Elvin, 1944) i przedsta­ wionymi wyżej, dane — które udało mi się zgromadzić — były wyrywkowe . Nie podejmuję zatem próby ich interpretacji poprzestając na zasygnalizowa­ niu sugestii Sachsa, które — przynajmniej jeśli chodzi o kojarzenie ruchu „jednonogiego" z symboliką „kulawości" — wydają się słuszne, mimo że Sachs uwzględnia tylko jeden jej aspekt. Nieprawidłowości w budowie ciała, pozostające bez wpływu na poprawność emisji ruchu i funkcjonowania ciała, nie mają dla omawianej kwestii znacze­ nia, pełniąc rolę swoistej charakteryzacji, jak np. komediowy sztafaż „brzu­ chaczy" i „garbusów" — w y k o n a w c ó w starogreckiego kordaxu. Koresponduje on z obscenicznym charakterem tego tańca jako element wyspecjalizowanegi spektaklu tanecznego, a przede wszystkim z erotyzmem (postaci te są poz wszystkim innym postaciami fallicznymi) wynikającym ze związku korda.\ z kultem Artemidy jako bogini płodności (Lawler, 1964, s. 87-88; Grave 1967, s. 86-89, 398, 400-402). 1? * Druga z wymienionych na początku kwestii dotyczy wariantywności sp s o b ó w posługiwania się ciałem jako emitorem ruchu oraz wartościujący! I ? Sachs wspomina m. in. o tańcach kobiet w Meksyku prekolumbijskim, wykonywany na szczudłach dookoła pól uprawnych. W chwili obecnej uzyskałam pewne wskazówki o nośnie do źródeł, w których mogą być zawarte informacje na temat tych tańców. Sar źródła nie są mi jednak znane. Wzmiankę o tańcach na szczudłach wykonywanych na t renie Europy (Niemcy) zamieszcza P. Santarcangeli w Księdze labiryntu. Mowa jest ta o wiosennym tańcu wykonywanym przez młodzieńców poruszających się na szczudłach wok „potwora", który następnie zmienia się w piękną dziewczynę. O ile mi wiadomo, tańce szczudłach występują także w ceremonii ..Sigi"" Dogonów. �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 49 go ocen. Znakomitą ilustracją jest tu przytaczany przez Moszyńskiego (za Maksimovem) opis reakcji podróżującego z tym ostatnim mieszkańca Wielko­ rusi na tańce wotiackie (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 2, s. 340-341). Towarzysz Maksimova uznal je za przejaw nieumiejętności tańczenia, zaimprowizował więc pokaz j a k n a l e ż y t a ń c z y ć , wykonując trepaka. Brak danych jak na tę demonstrację zareagowali Wotiacy, czytamy natomiast, że zdaniem Maksimova tańczący uśmiechał się „dziwnie głupio", a z całego opisu prze­ bija pewna ironia wobec poczynań owego samozwańczego nauczyciela. Ryc. 1. Piotr Breugel, Taniec chłopski wg Ttmz in der Kunst. Lipsk (976 W osobach uczestników tego zdarzenia spotkały się trzy różne, zdetermi­ nowane kulturowo kanony ruchu tanecznego. Ich znaczenie dla ostatecznego kształtu, czy — jak częściej jest to ujmowane — wyrazu tańca, staje się szcze­ gólnie przejrzyste, gdy istnieje możliwość porównania wykonania tego samego tańca (w sensie formy ruchu) przez przedstawicieli różnych narodowości. Zagadnienie to znajduje dobrą egzemplifikację w interpretacji botólo — tańca występującego na terenie Węgier i Albanii (Martin, 1963). N a Węgrzech tańczony jest zarówno przez ludność węgierską, jak i przez Cyganów. Jest rodzajem utanecznionej walki rozgrywanej przez dwóch, nie­ kiedy trzech mężczyzn. W węgierskiej wersji botólo nie biorą udziału kobiety. W cygańskiej tak, tańcząc pomiędzy dwoma „przeciwnikami" w ten sposób, by uniemożliwić im wzajemne zadawanie sobie ciosów, bądź jako jedyne partnerki uzbrojonego tancerza, starając się uniknąć uderzenia. Węgrzy tań­ czą utrzymując, jak w innych tańcach, sztywny korpus, nadając ruchowi 4 — Etnografia Polska t. 31, z. 1 �50 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 2. Ilia E . Riepin, Wieczornica (na obrazie przedstawiony jest kozak ukraiński) wg Tanz in der Kunsl. op. ci! ekspresję zróżnicowaniem, komplikacją i tempem kroków wykonywanych na prawie sztywnych nogach. Ruch ich przypomina nieco poruszenia wytraw­ nego szermierza, walczącego „na dystans" z dużo słabszym od siebie prze­ ciwnikiem. Cyganie natomiast balansują całym ciałem, tańczą na „miękkich nogach", wirują wokół własnej osi, krążą d o o k o ł a partnera, przyklękają, przysiadają — co czyni wrażenie skradania się, a w partiach „ataku" swobod­ nej z a m a s z y s t o ś c i . Kulturowy kanon ruchu, jako cecha charakterystyczna tancerza określa­ jąca jego przynależność ze względu na opozycję swój —obcy, znajduje za­ stosowanie w praktyce tanecznej jako swojego rodzaju kostium sygnalizują­ cy jego podobieństwo lub odmienność wobec pozostałych uczestników tańca lub widzów, a także określający jego konotację w sposób bardziej szcze­ gółowy. W polskiej kulturze ludowej istnieje grupa tańców, które — w in­ tencji — stanowią naśladownictwo, a częściej parafrazę sposobu poruszania się „obcych", przy czym dotyczy to przede wszystkim reprezentantów mniej­ szości narodowych. Najczęstsze są tańce o nazwach: „Żyd" i „Cygan" („cygański"), zalicza­ ne do kategorii tańców zabawowych. W przypadku pierwszego wyraźne są ośmieszające skarykaturowania maniery ruchu, w obydwu zaś zaznaczony jest 14 1 4 Charakterystyka zaprezentowana na podstawie materiałów archiwum filmowego zakładu badań tańca przy Instytucie Muzykologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie. �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 51 15 ich komediowy charakter . Zarazem tańce te poza funkcją rozrywkową mają do spełnienia określone role obrzędowe. Lubelski „Cygan" np. wyko­ nywany był podczas wesela po oczepinach (Bryk, Leszczyński, 1970). Po­ dobnie zlokalizowane były w tym obrzędzie tańce kobiet przebranych za Żydówki i Cyganki. Tańce te, jak również wspomniany wyżej „Cygan", były jednym z szeregu symboli treści „obcość" adekwatnej z oczepinami, które stanowiły fazę liminalną obrzędu weselnego . Analogiczne było także znaczenie maniery ruchu masek „Żyda" i „Cygana" wprowadzanej do in­ nych obrzędów, przede wszystkim do zapustów. W polskiej kulturze ludowej kanon ruchu asocjowany z obsadą wyko­ nawczą tańca pełnił również rolę charakterystycznego komentarza do wyda­ rzeń spektaklu jasełkowego. W pierwszej części, obok występujących tu lalek pasterzy adorujących Dzieciątko i trzech króli, tańczyły kukiełki reprezentan­ tów „swojskości": Krakowiaka, Górala itp., wykonujących tańce właściwe danej grupie etnicznej. Po ich występie następowało ścięcie Heroda. Fakt ten był rodzajem cezury. Od tego momentu następowały tańce „obcych": Cygana z Cyganką, Żyda z Żydówką, czarownicy, diabła, a niekiedy także „dziada" (Matuszewski, 1903; Matyas, 1887). Podobna zasada następstwa postaci wykonujących tańce, które stanowiły swoistą charakterystykę wyko­ nawcy, rządziła obsadą tzw. „herodów" (były to ludowe spektakle wysta­ wiane w okresie B o ż e g o Narodzenia przez rodzaj „wędrownych trup" aktor­ skich wyłanianych spośród mieszkańców w s i ) . Rola kulturowego kanonu ruchu jako cechy decydującej o kwalifikacji tancerza widoczna jest nie tylko na poziomie grupy etnicznej, lecz także narodu, a nawet rasy, jakkolwiek te wypadki z natury rzeczy są rzadsze. Wymienić tu jednak można np. motyw „Maurów — obcych" w noworocz­ nych tańcach meksykańskich (Olivera, 1974) czy komediowy motyw „białych" w nowo powstających (w momencie rejestracji, tj. około 1939 r.) tańcach grupy Banda z terenu Ubangi-Szari (Cannig, 1939, s. 183). Zasadę koja­ rzenia ruchu odmiennego, kwalifikowanego jako „komiczny" lub „gorszy", 16 17 18 1 5 W „Żydzie", który nazywany jest także „kiwoniem" (Krakowskie), występuje figura polegająca na uderzaniu się przez tancerzy przy ukfonie na wzajem pośladkami, niby przez niezręcznych tancerzy — Żydów. „Cygan", najczęściej „cygański", tańczony jest „byle jak", co oznacza, że uczestnicy tańca nie są skrępowani sztywnymi regułami rozmieszczenia w grupie, związków z partnerami, kolejnością figur itp. Dotyczy to wersji pohidniowo-zachodnich. „Cy­ gan" lubelski tańczony jest zgodnie z ustalonym schematem (sądzę, że decydujące znaczenie ma tu lokalizacja w obrzędzie weselnym) zawierającym przede wszystkim elementy ruchu symbolizujące opozycję ¡ układy o charakterze „mostu". Tańce te wykonywano z towarzy­ szeniem odpowiednich pieśni, których teksty zawierają pejoratywne bądź ośmieszające wypo­ wiedzi na temat Żyda i Cygana (w wersji lubelskiej bardzo złagodzone). 16 Wyrażenie treści „obcość" przez odpowiednie symbole podczas oczepin lub bezpośrednio po nich wynika z ówczesnej kwalifikacji inicjowanego, w tym wypadku panny młodej. Sam spektakl, podobnie jak szopka, przejął motyw walki dobra ze ziem, stąd dycho­ tomia obsady. Obecnie Republika Środkowoafrykańska. 1 7 1 8 �52 JOLANTA KOWALSKA z wykonawcą „obcym" dobrze też ilustruje przytaczany przez Zwolskiego fakt dotyczący historii chorei . W schyłkowym jej okresie, gdy tracąc wagę elementu misteriów stała się spektaklem tanecznym, obywatele odmawiali udziału w tańcach komediowych argumentując, że role „garbusów", „brzu­ chaczy" oraz fallicznych wykonawców kordaxu i podobnych tańców nie li­ cują z ich godnością, winny być zatem powierzane cudzoziemcom lub nie­ wolnikom (Zwolski, 1978, s. 223). O tym, jak istotnym czynnikiem identyfikacji „swoich" jest obowiązujący kanon ruchu, świadczy istnienie w wielu społecznościach przedinicjacyjnych szkół tańca. Szkołą taką, w równej mierze, jest trzystopniowa edukacja taneczna dziewczyny z grupy Venda, będąca odpowiednikiem szkoły życia przygotowującej ją do roli matki, którą przyjdzie jej pełnić w dojrzałym życiu , jak i wieloletni nieraz „trening" przyuczający do opanowania ruchu zgodnego z obowiązującym konwenansem towarzyskim, któremu poddawana była młodzież w Europie wielu epok, jakkolwiek cele pierwszej przekraczały utylitarną edukację drugich . Fakty, o których tu mowa, łączą się z kwestią umiejętności tańczenia, co sprowadza się do tańca zgodnego z obowiązującym kanonem ruchu. Charakterystyczny jest tu przypadek, o którym pisze Bystroń w pracy poświę­ conej zwyczajom żniwiarskim (Bystroń, 1916). Podczas zabawy dożynkowej zorganizowanej przez dwór jedna z córek rodziny miała duże powodzenie, podczas gdy druga nieomal całą zabawę przesiedziała na miejscu. Stało się tak, ponieważ — jak to określili wieśniacy — panna „tańczyła po niemiecku", co nie znaczy, że rzeczywiście miałaby tańczyć tak, jak to robią Niemcy, ale obco, z cudzoziemska. W tej konwencji kwalifikacji ruchu tańca jako „swojego" i „obcego", kojarzonego odpowiednio z „prawidłowym" i „nieprawidłowym", mieści się reakcja wspomnianego na początku tych rozważań Wielkorusa uczącego Wotiaków jak należy tańczyć. Analogiczny rodzaj reakcji na obcy kanon ruchu dokumentują wypowiedzi szeregu badaczy, którzy mówiąc o tańcach innych społeczeństw czy tańcach warstw ludowych przypisywali ich członkom nieudolność wykonawczą bądź w ogóle brak umiejętności tańczenia. Sięgając po przykłady z polskiej literatury etnograficznej szczególnie ostro formuło­ wała swe wypowiedzi Stefania Ulanowska. W odniesieniu do górali z okolic Rabki tańczących polkę (była to tzw. „wściekła polka") uznała ona arbi19 20 21 1 4 Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja, recytacja). Trzy kolejne tańce: vhusha, tahikanda i domba, stanowią etapy wtajemniczenia, przy czym dwa pierwsze są właściwym, indywidualnym przygotowaniem do nowych funkcji, jakie niesie z sobą dojrzałość płciowa, trzeci zaś jest symbolicznym wyobrażeniem zawarcia mał­ żeństwa i poczęcia dziecka. Jak sądzę, daleką i przetworzoną reminiscencją roli szkół tańca jest w kulturach sło­ wiańskich baśniowy wątek tańca jako jednej z prób, którym poddawano kandydatki do ręki księcia czy kandydatów do ręki księżniczki. 2 0 �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 53 tralnie interpretację owego tańca za „małpiarstwo" tańca, którego nauczyli się od gości kąpielowych, a który „jak każde małpiarstwo wygląda nie tylko śmiesznie, gorzej jeszcze, bo obrzydliwie" (Ulanowska, 1888, s. 116). Także w artykule poświęconym Łotyszom Inflant Wschodnich Ulanowska wykpiła sposób, w jaki Łotysze tańczyli podczas wesela „lawonichę". W jej przekonaniu rozwiązanie akcji tanecznej polegające na kolejnej wymianie partnerów: dziewcząt i młodzieńców, przeprowadzanej w taki sposób, że cały czas tańczą tylko dwie pary, dowodziło wyłącznie braku pomysłowości Ło­ tyszy — „nie przyjdzie im bowiem do głowy, że więcej niż dwie pary mogły­ by tańczyć jednocześnie" (Ulanowska, 1891, s. 217/218). Podobnie negatywnie ocenił miejscowe wykonanie „góralskiego" Walery Radzikowski. Stwierdził: „Chodzi im [góralom] wyraźnie o wybebnienie nogami najrozmaitszych łamańców na jednym miejscu [...] Trzeba dopiero osób wykształconych do tego tańca i posiadających poczucie piękna, aby mógł się wydać tym, czym b y ć powinien [podkr. J. K.]". A dalej: „Uprosili przewodnicy jedną z naszych towarzyszek, aby przebrała się za góralkę i z nimi zatańczyła, bo żadnej Podhalanki ku temu mieć nie mogli. Teraz dopiero nabrałem lepszego wyobrażenia o tańcu góralskim. Panna E . K . tańczyła go z takim wdziękiem i pojęciem du­ cha tego tańca, do czego i tanecznicy usiłowali się zastosować, że się nawet p i ę k n o ś c i m o g ł e m w nim d o p a t r z y ć [podkr. J.K.]" (Moszyński, t. 2, cz. 2, s. 347) . 22 Zaprezentowane reakcje trudno byłoby nazwać tolerancyjnymi, jakkolwiek opiniodawców nie dzielił nazbyt wielki dystans kulturowy od wykonawców ocenianego tańca. W wypowiedziach tych i podobnych do nich badacze często — obok zasadniczej treści — wyrażali po prostu swoją reakcję na od­ mienność. Rzecz znamienna, że jest to reakcja czysto estetyczna właśnie na kanon ruchu czy styl tańca. Nawet wówczas, gdy taniec obserwowany jest niejako in situ, wyłączany jest w całości kontekstu i oceniany jedynie jako estetyczna forma. Akceptacja tańca zaś bądź jej brak są w takich przypad­ kach pochodną odpowiednio: paralelizmu albo sprzeczności kanonów estety­ ki jego wykonawcy i obserwatora. II. K W A L I F I K A C J E C E C H W Y K O N A W C Y TAŃCA Przywilej wykonywania szeregu tańców opisywanych we wcześniejszych moich rozważaniach przysługiwał wyłącznie kobietom lub mężczyznom. W nie­ których ważny był także wzajemny układ przestrzenny tańczących lub ko­ lejność udziału w tańcu, przy czym i tu czynnikiem decydującym o miejscu i roli była płeć tancerzy. Wspominałam także o tańcach stanowiących „włas­ ność" młodzieży, kojarzonych z miejscem i sytuacją o kwalifikacjach obcości, dezorganizacji i chaosu (Kowalska, 1986a, 1986b). Fakty te znajdują uzasad­ nienie w archetypie, zgodnie z którym pierwiastki męski i kobiecy składają się na kategorię pełni; zawarte w niej zarazem wyobrażają dualizm rzeczy2 2 Zwraca uwagę wysuwane na plan pierwszy kryterium oceny tańca — piękno zgodne z odczuciem obserwatora. �54 JOLANTA KOWALSKA wistości, a reprezentantem tej idei jest każda para ludzka: kobieta i męż­ czyzna. Z kolei młodzież, ze względu na charakteryzujące ją niedookreślenie w rolach życiowych właściwych każdej płci, jest reprezentantem liminalności. Wreszcie — uprzedzając niejako dalsze etapy analizy — należy dodać, że dziecko, kwalifikowane jako istota bezpłciowa (precyzując: nieokreślone ze względu na płeć) dość często odgrywa rolę reprezentanta pełni. Ina­ czej mówiąc, tańczący, ze względu na pleć, może uosabiać pewne ściśle określone treści. W przypadku tańczącej kobiety będzie to przede wszystkim treść „żeń­ ski element pełni", a dalej treści szczegółowe, takie j a k : „kobiecość" — przykładem taniec patoe'doe (Simatupang, brw., s. 140-141); „matka", „ma­ cierzyństwo" — sygnalizowane m. in. w trzeciej fazie tanecznej edukacji dziew- Ryc. 3. Klasyczny taniec hinduski, szkoła Orissi. Poza wyobrażająca zdobienie głowy przed lustrem wg F.. B h a v n a m . The Dance in Inilia, Bombay 1970 �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 55 cząt Venda, tańcu domba (Blacking, 1977, s. 45-48); „płodność", „ta, która daje życie" — wysuwanej na plan pierwszy w kobiecych tańcach związanych z kultami wegetacji; „istota, która posiada « m o c » " — przykładem czego udział kobiety w tańcach ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 341-342; Alexander, 1964, s. 105-106), czy wreszcie kobieca domi­ nacja w tańcach bachicznych. Odpowiednio, mężczyzna będący reprezentantem męskiego pierwiastka w pełni uosabia treści: „męskość" — jak w patoé'doe i w popisowym tańcu węgierskim legenyé (Martin. 1974, s. 25-38; 1963, s. 486), „zdolność zapładniania", „ten, który daje życie" — symbolizowanej męskimi tańcami związa­ nymi z kultami wegetacji i płodności. Nie spotkałam natomiast danych, które świadczyłyby, że wyłącznie męska obsada wykonawcza m o ż e być sym­ bolem treści „ojcostwo". Bywa ona jednak sygnalizowana we wspólnych tańcach obojga rodziców *. 2 Ryc. 4. Dwie figury węgierskiego męskiego tańca popisowego verbuňk wg M a r t i n . 1974 Waga kulturowej charakterystyki wykonawcy tańca zamączyła się szcze­ gólnie dobitnie w moich rozważaniach dotyczących ruchu wprowadzanego w rzeczywistość o określonej waloryzacji, w części poświęconej analogii uży­ tych wyrażeń symbolicznych (Kowalska, 1986b). Zgodność ich była w głów­ nej mierze pochodną odpowiedni ości miejsca (okoliczności) i kulturowych kwalifikacji cech tancerza, decydujących o semantyce emitowanego przezeń ruchu. Ruch był w tych przypadkach znaczący ze względu na wykonawcę. Kulturowa charakterystyka wykonawcy stanowiła także ważny czynnik pełPor. na temat „silniejszej" mocy kobiecej: van der Lee u w, 1978, s. 277, 130-139. �56 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 5. Macedonia. Męskie kolo otwarte wg R. Lange. The Nature of Dance. An Anthropological Perspective. London Í975 niejszej dekodyfikacji ruchów symbolizujących penetrację i porządkowanie rzeczywistości (Kowalska, 1986a). Zgodnie z tą zasadą np. wiele kojarzeń: „kobieta—ziemia—płodność", determinowało kobiecą obsadę polskich tań­ c ó w zapustnych „na len", „na konopie", jak również kobiecego tańca dzięk­ czynnego kobiet Irokezów, który kierowany był od ziemi (zwanej „Naszą Matką" — Eithinoha) i jej córki („Ducha Kukurydzy" — Onatah) (Alexander, 1964, s. 27). Zasada ta decydowała też, że kolo na kolu z Bułgarii, zwa­ ne chambaria (stodoły), wykonywane w celu zapewnienia dobrych urodzajów, tańczone było przez kobiety. Ten sam związek i występująca w nim asocjacja mężczyzny z Tęczo­ wym Wężem zadecydowała najprawdopodobniej w społeczności A l a w ó w z północnej Australii o odsunięciu kobiet od kunapipi na korzyść mężczyzn pełniących rolę celebrantów i wzywających kobiety jedynie do udziału w koń­ cowym akcie rytualnej hierogamii (Werner, 1937; Lockwood, 1969). Z kolei w starożytnych Chinach, gdzie wierzono, że współdziałanie pierwiastków męskiego i kobiecego (Jang oraz in) stanowi warunek powodzenia wszelkich doniosłych działań, tańce okresu równonocy wiosennej, udział w których ograniczony był pierwotnie do ekskluzywnej grupy kobiet, dopuszczających mężczyzn jedynie w charakterze chierofantów-prokreatorów, z czasem wy­ konywane były przez obydwie płci, zanim kreacyjne starcie i współdziałanie �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 57 kobiety z mężczyzną nie zostało zastąpione symboliką opozycji fratrii, z któ­ rych jedna reprezentowała in, druga jang, same tańce zaś stały się domeną mężczyzn (Granet, 1973, s. 189-190). Generalizując, ograniczenie grupy tancerzy do przedstawicieli jednej płci jest z reguły sygnałem, że działanie dokonywane za pośrednictwem tańca jest skoncentrowane na tym aspekcie rzeczywistości, który przez osoby swych członków reprezentuje zespół tancerzy. Wspólny udział kobiet i mężczyzn zawiera natomiast odwołania do idei pełni. Szczególnym przypadkiem personifikacji w osobie tancerza pełni człowie­ czeństwa (ze względu na płeć) jest taniec postaci biseksualnych oraz taniec dzieci występujących w roli celebrantów. Jeżeli chodzi o pierwszy z nich, reprezentatywna jest kwalifikacja szamanów, którym w wielu społecznościach przypisywany jest status istot dwupłciowych. Eliade wspomina o szamanach, którzy „są jak kobiety" (Eliade, 1974, s. 257-258). Przyjmują sposób bycia i strój kobiet, a nawet zawierają małżeństwa z innymi mężczyznami, przy czym nie pociąga to za sobą konieczności zerwania związku z żoną. Informa­ cja ta dotyczy Czukczów. Analogiczne fakty rejestrowane są w odniesieniu do szamanów w Indonezji oraz plemion Ameryki Południowej (Araukanie. Patagończycy) i Ameryki Północnej (Arapaho, Czejennowie, Ute). W tymże sensie o feminizacji mężczyzn pełniących funkcje kapłańskie mówi także van der Leeuw (van der Leeuw, 1978, s. 261-267). Poza owymi profesjonalnymi „pośrednikami", zadaniem których jest me­ diacja pomiędzy różnymi kategoriami istnienia (przy czym zadanie to uzasad­ nia przedstawioną tu charakterystykę ich osób), biseksualny status w odnie­ sieniu do tancerzy rekrutujących się spośród zwykłych c z ł o n k ó w społeczeń­ stwa jest zjawiskiem rzadkim. Jeżeli ma miejsce, łączy się zwykle ze szcze­ gólną rolą, jaka powierzana jest tym tancerzom w obrzędzie. Do takich przypadków należą okazjonalny biseksualizm kobiet, które podczas tańca sta­ nowiącego element obrzędu weselnego w jednym z rejonów Indii markują konsumpcję małżeństwa (Selwyn, 1979, s. 684-698), oraz transwestytyzm mężczyzn przyjmujących status kobiet na czas wykonania weselnego tańca jawajskiego gandrung (Simatupang, brw., s. 19). Podobna zamiana ról do­ konywana przez młodzież nie posiada już przedstawionej tu konotacji z uwa­ gi na charakterystykę kulturową tej grupy. Pozycji dziecka jako tancerza właściwa jest szczególna dychotomia. W wie­ lu społeczeństwach, a należą do nich wszystkie z terenu Europy, taniec dziecka nie posiada żadnego specjalnego znaczenia ze względu na o s o b ę swego wykonawcy. Jakkolwiek przy tym taniec ten rozgrywa się nawet nie na marginesie, ale poza wszelkim liczącym się działaniem, nie m o ż n a po­ wiedzieć, że jest on kulturowo obojętny. Jest właśnie nijaki. Inaczej rzecz się przedstawia, gdy w grę wchodzi przekonanie, że — jak to stwierdza van der Leeuw: „dziecko ma swoją własną moc. Jego czystość, to jest jeszcze nie zużyta, trzymana w ry­ zach siła, przedstawia wartość religijną, którą kult potrafi wykorzystać. Stąd bierze sie funkcja, �58 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 6. Bali. Indonezja. Dziecko w roli tancerza we Lange. op. cii. jaką pełnią dzieci-kapłani lub chłopcy z chórów kościelnych, «pais amphitales», w kulcie i ludowych zwyczajach Grecji, dzieci wykonujące sakralne tańce z Bali, Kambodży itp." (van der Leeuw. 1978, s. 254). Dziecko pełni w takich sytuacjach rolę naturalnego hierofanta. Do obję­ cia jej predystynowane jest ze względu na fakt swej aseksualności. Z chwilą zaś, gdy pojawiają się pierwsze symptomy dojrzewania, traci uprawnienia do pełnienia tej roli. Balijskie tancerki пр., wykonawczynie świątynnych tańców sang hyang dedari, sang hyang deling i legong, w których uosabiają bóstwa, oraz tańców z narratywnego gatunku lelamphan, w których obejmują role ludzi i bóstw lub ludzi i zwierząt (a więc istot reprezentujących wzajemnie przeciwstawne kategorie istnienia), zaprzestają wykonywania ich z.chwilą wy­ stąpienia pierwszej menstruacji (Simatupang, brw., s. 75-84). Jeśli idzie o semantykę tańca określaną przez osobę wykonawcy istotne znaczenie ma także przyjmowanie bezpłciowego statusu dziecka przez inicju­ jących w niektórych rytach inicjacyjnych. M a to miejsce m. in. w „tańcu słońca" wchodzącym w skład ceremonii O-kee-pa Mandanów. Deseksualizacja rytualna dotyczyła tam nie tylko „rodzących się powtórnie" w wyniku inicjacji (tzn. „przychodzących" na świat jako ludzie dojrzali) młodzieńców, ale także mężczyzn biorących bezpośredni udział w tym tańcu. Uzasadnienie tego zabiegu stosowanego wobec dojrzałych uczestników obrzędu zawarte �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 59 jest w micie odnoszącym się do początków istnienia świata (Alexander, 1964, s. 105-106; Hoebel, Frost, 1976, s. 341-342). Powiedziane tam jest, że drogę prowadzącą do poznania zasady prawidłowego funkcjonowania świata prze­ była para ludzi. W jednej wersji jest to szaman, a więc pośrednik z profesji, obdarzony „mocą", któremu towarzyszyła żona wodza plemienia, czyli ko­ bieta posiadająca „moc" i „rangę". W drugiej drogę tę przebył szaman wraz z młodzieńcem. Działanie mityczne prowadzone było więc przez parę repre­ zentującą pełnię ze względu na wiek- . Z tym pierwowzorem kompetencji koresponduje obsada ról w działaniach symbolicznych wypełniających obrzęd. 4 Wiek i wynikająca stąd pozycja społeczna wykonawcy tańca dają o so­ bie znać przede wszystkim jako element kompozycyjny większych całości tanecznych, w których biorą udział wszyscy członkowie społeczności. Wów­ czas, jak w południowosłowiańskim kolo, najstarsi zajmują pierwsze miejsca (Mladenovič, 1973, s. X X X ; 1980, s. 59, 62, 66), bądź - jak w „tańcu słońca" — obejmują główne role: celebrantów lub starszyzny towarzyszącej celebrantowi. Wyjąwszy te przypadki, bardziej zaawansowany wiek predystynuje przede wszystkim do przyjęcia roli obserwatora i swojego rodzaju stróża poprawności tańca, którego wykonanie spoczywa na dojrzałych członkach grupy i młodzieży. Zależność pomiędzy aktywnym udziałem w życiu a aktyw­ nym udziałem w tańcu nasuwa się tu nieodparcie. To samo stwierdzimy w przypadku rangi związanej z pozycją w grupie. Rola przywódcy łączy się niejednokrotnie z rolą celebranta , którego przy­ wilejem jest wykonanie pewnych tańców, przy czym bywa to przywilej nie­ bezpieczny. Uwidacznia się to przede wszystkim w społeczeństwach zhierar­ chizowanych. Przykładem takiego tańca jest opisany przez Frazera taniec panującego przed poddanymi, którym władca Dahomeju dokumentował swo­ ją zdolność do sprawowania władzy (Frazer, 1890. cz. 2, s. 123). Pomimo braku bliższych danych na jego temat, czas i okoliczności wykonania (święto zbiorów), fakt, że było to obowiązkiem króla oraz grożąca mu w razie niesprawdzenia się kara, pozwalają wysunąć przypuszczenie, że podobnie jak w Chinach panujący tańcząc tworzył harmonię kosmosu, w tym przypadku król restytuował zużyte zasoby energii witalnej, „ m o c y " . Innymi przykłada­ mi związku wysokiej rangi w grupie z rolą celebranta, uprawnionego do wykonania tańca o szczególnym znaczeniu dla życia całej grupy ludzkiej lub jednostek, są jawajskie tańce bedadża i serimpi wykonywane wyłącznie przez dzieci miejscowej arystokracji (Simatupang, brw., s. 51-57). Ranga decydować może także o przełamaniu tabu wykonawczego. Mali­ nowski odnotował, że jakkolwiek kobiety na Trobriandach zasadniczo nie brały udziału w tańcach okresu milamala (uroczystości żniwne poświęcone zarazem duchom przodków), to jednak miał możność obserwować przypadek 25 26 2 4 : ? :<I Por. uwagi dotyczące znaczenia takiej „pełni": L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 318. Szersze omówienie tej kwestii: van der Leeuw. 1978, s. 153-170, 260-261. Tym więcej, że przekonanie o szczególnym wypełnieniu nią panującego jest powszechne. �60 JOLANTA KOWALSKA odejścia od tej zasady. Tańcząca była jednak kobietą pochodzącą z rodziny wysoko stojącej w hierarchii Omarakany (Malinowski, 1980, t. 2, s. 178). Z kolei niska pozycja w grupie decyduje często o niedopuszczaniu do udziału w tańcu. Przykładem reguła rządząca obsadą wykonawczą tańca „White Deerskin" Indian z grupy Hupa, zamieszkujących północno-zachod­ nią Kalifornię (Goldschmidt, Driver, 1940, s. 107-108). Taniec ten organizo­ wany był przez osoby o wysokim prestiżu, w posiadaniu których znajdo­ wały się rekwizyty konieczne do jego wykonania, stanowiące najbardziej cenną własność grupy. W tańcu tym pod groźbą choroby i nieszczęścia winni byli brać udział wszyscy, którzy mieli do tego prawo, to jest wszyscy dobrze urodzeni. Oznaczało to wszystkich członków grupy z wyjątkiem bastardów. W innych tańcach, np. w kolu, im niższa ranga tańczącego, tym dalsze jego miejsce w szeregu tancerzy, bądź tym mniej istotne przypadające mu role, jak ma to miejsce w podziale zadań tanecznych w weselu polskim. Najdonioślejsze funkcje obrzędowe łączone z tańcem spełniali tam ludzie doj­ rzali cieszący się autorytetem (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929). Natomiast młodzież była tam niekiedy od tańca obrzędowego wręcz odsuwa­ na (Dworakowski, 1935, s. 65), jakkolwiek wiele tańców występujących w czę­ ści wstępnej i niektóre z części centralnej wesela stanowiło swoistą własność członków tej grupy. Oni też przede wszystkim brali udział w weselnych tańcach zabawowych. Związek podziału ról w tańcu z kwalifikacjami kulturowymi wykonawcy syntetycznie ilustruje jedna z faz „Buffalo-head-Dance" Indian Fox (Michelson, 1928, s. 25). Podstawowy zespół tancerzy składał się w nim z czterech grup, których członkowie mieli za zadanie uosabiać odpowiadającą im ka­ tegorię zwierząt w stadzie bizonów i ich cechy. Pierwsze miejsce zajmował mężczyzna pełniący rolę przewodnika stada „ponieważ stary bizon przewodzi stadu". Rola ta należała do jednego z dostojników plemienia. Tańczył on poruszając się po obwodzie niewielkiego koła, w pobliżu centrum domu obrzędowego, gdzie też złożona była głowa bizona. Za nim uplasowana była grupa kobiet, „starych krów", poruszających się za przewodnikiem w dwóch szeregach, jedna przy drugiej, bo tak — bok przy boku — idą bizonie matki ze swym potomstwem. Kolejne miejsce zajmowała grupa chłop­ ców przemieszczających się w zwartej grupie kolistej, jak czyniły to repre­ zentowane przez nich roczne bizony, tworzące wewnątrz stada odrębny zespół równolatków. Na końcu wreszcie usytuowany był szereg młodych kobiet występujących w roli „młodych krów" nie posiadających jeszcze potomstwa. Jak widać płeć, wiek oraz pełnione w grupie role decydowały o miejscu i roli w tańcu . 27 2 7 Pomijam bardziej szczegółowe dane na temat tego rytuału tanecznego. Pełny opis, po­ łączony z analizą funkcji poszczególnych „aktorów", byłby tematem na osobną rozprawę. Podobnie rzecz się ma w przypadku szeregu innych rytuałów tanecznych społeczeństw po­ zaeuropejskich. Danymi na ich temat posługuję się z całą świadomością, że wiedza o nich jest cząstkowa, a interpretacje uwzględniają z reguły jedynie pewien aspekt. �K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E P O Z A R U C H O W Y C H ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 61 III. R O L A K O S T I U M U I R E K W I Z Y T U Pierwszym zadaniem stroju w procesie przekazu tanecznego jest uzupeł­ nienie i podkreślenie właściwej danej kulturze „naturalnej" charakterystyki tancerza, a więc strój stosowny do płci, wieku i rangi oraz sytuacji. Naj­ częściej jest to strój odświętny, noszony przez tancerzy w innych uroczy­ stych sytuacjach, wydobywający cenione walory urody i podkreślający uzna­ wany kanon piękna, jakkolwiek może to być zwykły strój codzienny. W obyd­ wu przypadkach jest on zharmonizowany z przyjętymi normami określają­ cymi co i jak winni nosić: kobieta, mężczyzna, dziecko, starzec lub dostoj­ nik, korespondując z przyjmowaną przez nich rolą . Z reguły przy tym, poza społecznościami, w których strój nie ulega zmianom zależnie od okoliczności (np. Buszmeni nie znają zabiegu polega­ jącego na przebraniu się do tańca w strój bardziej uroczysty; przebranie oznacza tam przyjęcie wraz z nie swoim kostiumem obcej osobowości — jest to osobna kwestia, o której obszerniej mówię dalej), „idąc na tańce" w znaczeniu tańców towarzyskich czy zabawowych bądź też biorąc udział w rytuale tanecznym czy obrzędzie, któremu towarzyszy taniec, uczestnicy ich przyodziewają się stosownie do chwili: pięknie, a precyzując: piękniej niż na co dzień, przystosowując się do świąteczności sytuacji tanecznej . Na Trobriandach np. tańce obrzędowe poprzedzały długotrwałe zabiegi ma­ giczne, których celem było zapewnienie tancerzowi urody, a więc doskona­ łości ciała, gładkości i pożądanego odcienia skóry, bujności włosów, a także świetności stroju i ozdób, przewyższającej tę, na którą mogli zdobyć się ich partnerzy. Magii piękności towarzyszyła magia gwarantująca sławę dobre­ go tancerza i zabezpieczająca przed zazdrością mniej zręcznych czy mniej obdarzonych urodą tancerzy. Co więcej, Malinowski odnotował przekonanie, że zazdrość wywołana posiadaniem przez nielicznych szczęśliwców owych niematerialnych dóbr może spowodować śmierć ich posiadacza, gdy zazdrosny rywal odwoła się do pomocy czarnej magii. Wyróżniano nawet klasę oznak na ciele zmarłego, przypominających ornament podobny do tego, którym zdobiono ciało do tańca, uznawanych za świadectwo, że „człowiek ten zo­ stał uśmiercony za to, że tak dobrze tańczył" (Malinowski, 1980, t. 2, s. 435). Kostium zarazem podkreśla walory kanonu ruchu tanecznego, przy czym jest to jego funkcja wtórna, w przeciwieństwie do kostiumu komponowa­ nego dla potrzeb określonego tańca. Wielopiętrowe wełniaki łowickie na przykład „trzymają" tancerkę przy ziemi, stabilizując ją w momencie emisji ruchu, i ułatwiają ceniony sposób tańczenia określany jako „niesienie się" . 28 29 30 2 8 Por. pracę P. Bogatyrieva (1979, s. 163-232) na temat funkcji stroju ludowego na obrzasze morawskosłowackim. Bardzo interesujące jest spostrzeżenie B. Malinowskiego na temat międzykulturowych różnic odnośnie do piękna i poprawności stroju noszonego przy uroczystych okazjach. Miesz­ kańców Trobriandów raził zaobserwowany u Białych zwyczaj redukowania stroju w takich sytuacjach, miejscową normą bylo bowiem wzbogacanie go (Malinowski, 1980, t. 2, s. 513-514). Jest to maniera ruchu popularna w wielu obszarach Polski. 2 4 3 0 �62 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 7. Węgry, okolice Szebeny. Dziewczęcy strój odświętny wg M a n i n , 1974 Polega ona na przemieszczaniu się połączonym z obrotami tak równym, by nie rozlała się woda z przysłowiowej szklanki postawionej na głowie tan­ cerki. Natomiast owinięte wokół ciała hinduskie sari czy przyjęty w Indo­ nezji sposób noszenia spódnic składających się — podobnie jak sari — z jed­ nej sztuki tkaniny zamotanej wokół bioder, podkreślają bogactwo ruchów korpusu w kobiecych tańcach z tych rejonów świata. Z kolei obfite, splisowane „w harmonijkę" spódnice kobiet z okolic Pesztu i Szebeny (Węgry) harmonizują z bogactwem obrotów i skrętów wykonywanych przy jedno­ czesnej sztywności korpusu, co szczególnie widoczne jest w szybkiej części czardasza. Również kanon wolnego, spokojnego ruchu tańców kobiecych przeciwstawianych szybkim, energicznym tańcom męskim, właściwy wielu społecznościom! Europy i Azji, często znajduje dodatkowy akcent w stroju, który w odniesieniu do kobiet — bardziej, mężczyzn — mniej krępuje swo­ bodną emisję ruchu. Drugie zadanie kostiumu stoi w opozycji do przedstawionego. Polega na niwelacji naturalnej charakterystyki tancerza i przekształceniu go w „ko­ goś innego". T u , obok stroju, ważną rolę pełni maska i „maska ruchowa" �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POŻARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 63 \ Ryc. 8. Kralwe - uczestniczki magicznego tańca kobiecego z Serbii. W kostiumie widoczne jest połączenie świątecznego stroju kobiecego z elementami zdobienia (zio)a) i rekwizytami charakterystycznymi dla tego tańca na Mladc-riovič. 1ЧХ0 konstruowana na podstawie istnienia kulturowych i gatunkowych k a n o n ó w ruchu. W omawianym znaczeniu i funkcji kostiumem jest przede wszystkim nagość, będąca odwróceniem sytuacji z w y k ł e j , w znaczeniu odczlowieczenia wykonawcy tańca bądź cofnięcia go w czasie. Pierwszy wariant reprezentuje vrzino kolo tańczone przez nagich mężczyzn i stanowiące rytuał, w którym owi nadzy tancerze przyjmowali na siebie rolę istot nadludzkich. Wariant drugi znalazł zastosowanie w ceremonii O-kee-pa, w której przeniesienie ini­ cjowanych i celebrantów w kontekst czasu mitycznego łączone było z ich aseksualną nagością. Innym przykładem transformacji tancerza symbolizowanej kostiumem i maską jest przejęcie stroju (lub tylko jego elementów) innych postaci ludzkich wzbogacane niekiedy stylizacją twarzy (np. kobiecy makijaż, wąsy i broda, domalowywane zmarszczki itp.). A więc może to być kostium „Kra­ kowiaka", „Negra", „panny młodej", „kobiety", „starca" i inny noszony nie przez swego prawowitego właściciela, lecz przez tych, którzy stają się nim w pewnych okolicznościach i ze względu na nie, choć nie zgadza się to 31 3 1 Przy uwzględnieniu kulturowo warunkowanej niejednorodności pojęcia „nagość" czło­ wiek jest zawsze ubrany, nawet jeżeli jego strój składa się z przysłowiowego „figowego listka". �64 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 9. Afryka Południowa, grupa Venda. Nagość jako kostium w inicjacyjnym tańcu kobiecym wg B l a c k i n g . 1977 32 z właściwą im kwalifikacją w życiu codziennym . Przyjęcie kostiumu ko­ biety lub mężczyzny przez przedstawicieli płci przeciwnej jest przykładem ty­ powym dla tej formy transformacji dokonywanej za pośrednictwem prze­ brania. Kostium nieco bardziej już skomplikowany, w którego symbolice podsta­ wową rolę pełni skrót metaforyczny i synteza cech innych istot ludzkich, zwierząt i form istnienia nieludzkiego, umożliwia tancerzowi „przywdzianie" 5 2 Zróżnicowanie to dobrze oddaje postać Murzyna Filomeno, jednego z bohaterów Kon­ certu barokowego A. Carpentiera. — Bawiąc podczas karnawału w Wenecji, wbrew panującym obyczajom nie nosił maski, wychodził bowiem z założenia, że jego własna twarz wystarczy za maskę. �K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 65 ich ciała. Odpowiednia maska zwierzęca i prześcieradło, przewrócony włosem do góry kożuch, słomiany warkocz oplatający korpus i kończyny czy ele­ menty uprzęży czynią z tancerzy biorących udział w obchodach noworocz­ nych i zapustnych — w zależności od potrzeby — bociana, kozę, turonia, niedźwiedzia czy k o n i a . Zarazem, czynią z niego reprezentanta cech tych zwierząt i przypisywanej im symboliki, w tym wspólnej cechy „zwierzęcości" i łączących się z nią kojarzeń symbolicznych. Podobnie, maska o bazylisz­ kowej fizjonomii i odzież obwieszona futrzanymi ogonkami lub postrzępio­ nymi frędzlami nadaje noszącemu je tancerzowi ze Słowacji, występującemu w okresie zapustów, kwalifikację Żyda (Masopustní..., 1979). Z kolei kostium składający się z żółtego centkowanego kombinezonu i hełmowej maski wy­ obrażającej wielkiego drapieżnego kota „zmieniają" wykonawcę „Danza de los Negritos" z Meksyku w tygrysa (Olivera, 1974, s. 77, 102) , słomiany zaś ogon „fryca" (parobka wyzwalanego na kosiarza) czyni zeń, zgodnie z konwencją obrzędu, istotę niedoskonałą, nie w pełni ludzką. „Fryc" prze­ staje nią być w chwili dopełnienia wyzwolin, a wówczas ogon jest urywany lub podpalany (Kolberg, brw., t. 9, 24). W przedstawionych przykładach do komponowania kostiumu wykorzysty­ wane są elementy realnie istniejącej rzeczywistości. Natomiast w przypadku tworzenia symbolicznych wyobrażeń „ciał" istot nadprzyrodzonych i nieludz­ kich, wprowadzane są symbole funkcjonujące w wyobraźni społeczeństw jako imaginacyjne personifikacje tego rodzaju istot oraz ich cech, a także idei i zjawisk, które uosabiają. Wymieńmy reprezentatywne dla tej kategorii kostiu­ my katcin — tańczących b o g ó w — Indian Zuni i Hopi, maski Ludożercy z Północy i istot xwě-xwé Kwakiutlów, kostiumy diabła i śmierci (znane nam z naszej własnej kultury), taneczne maski lamajskie wyobrażające po­ staci skomplikowanego panteonu tej religii czy skonwencjonalizowaną charak­ teryzację i kostium w y k o n a w c ó w tańca kathakali z Indii, odtwarzających bohaterów „Ramajamy" i „Mahabharaty". W tym ostatnim przypadku maską jest obfity makijaż pozbawiający tancerza jego własnej twarzy. Podobnie, jednym i właściwym kostiumem Australijczyka biorącego udział w jednym z corroboree i wchodzącego w role mitycznych istot może b y ć pierze przy­ lepione do skóry krwią i tworzące na niej ustalone tradycją ornamenty, czyniące jego ciało ciałem owych istot. W kontekście transformacyjnym mieści się także zabezpieczająca funkcja stroju. Spełniają ją zarówno konwencjonalny kostium i maska, jak i ich wersja zredukowana do pokrywającego ciało ornamentu czy zmienionego ko­ loru skóry. Przykładem strój bułgarskiej panny młodej szczelnie okrywający ją całą, łącznie z twarzą ukrytą za zasłoną, chroniący ją przed .wszelkimi niekorzystnymi wpływami. Przytoczyć tu m o ż n a także zabezpieczającą funk33 34 3 3 Przedstawione dane dotyczą Polski. Zgodnie z podanymi tu informacjami, jakkolwiek tygrys jest postacią mityczną, sam taniec powstał w okresie kolonialnym. Dane te dotyczą grupy Zinancateków. 3 4 5 - Etnografia Polska t. 3!, z. 1 �66 JOLANTA KOWALSKA Ryc. 10. Północna Australia. Wykonawcy tańca obrzędowego w strojach „przekształcających" ich w istoty mityczne ng Lange. <y». cif. cję czepca w zastosowaniu do niewłaściwych uczestników kobiecego tańca zapustnego „na len", „na konopie". Panna, młodzieniec czy też dojrzały mężczyzna, którzy dostali się w krąg tańczących kobiet, zmuszeni byli do przywdziania czepca i wykonania w tym przebraniu tańca wspólnie z kobie­ tami. W moim przekonaniu zabieg ten miał na celu nie tylko niwelację obcości owego odmiennego tancerza, ale także zabezpieczenie go przed bliżej nie określonym nieszczęściem (Kowalska, 1985, s. 74-75). Funkcjonalnym odpowiednikiem tego elementu kostiumu kobiecego jest barwnik, którym żałobnicy z plemienia Tiwi pokrywają ciała przed przystąpieniem do wy­ konania „tańca dla zmarłego" zabezpieczając się w ten sposób przed zagro­ żeniem wynikającym z udziału w tym tańcu. Na pograniczu obydwu o m ó w i o n y c h tu s p o s o b ó w posługiwania się ko­ stiumem można umieścić funkcję stroju szamańskiego. Był on jednocześnie przebraniem i strojem właściwym tej postaci, co koresponduje ze statusem szamana w grupie ludzkiej jako istoty uprzywilejowanej (w sensie kontaktów �67 K U L T U R O W E K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA Ryc. I I . Brazylia. Wykonawcy tańca w strojach „przekształcających" ich w ptaki (zarazem w istoty mityczne) wg tange. t)/>. cif. z zaświatami), a zarazem żyjącej na marginesie społeczności, jak również zgadza się z pośrednią pozycją szamana pomiędzy światem ludzi a światem istot nieludzkich. Rekwizyt jest tym elementem kontekstu wykonawczego, któremu przypa­ da rola środka wyrazu określającego sytuację, w jakiej występuje taniec, bądź narzędzia działania symbolicznego dokonywanego w tańcu. Pełniąc pierwszą z nich reprezentuje przede wszystkim uniwersalia kulturowe. M a to miejsce przede wszystkim w przypadku różnych wyobrażeń drzewa życia: od Człowieka-Cedru Kwakiutlów i Pinii wyrosłej z ciała jednego ze „straco­ nych dzieci" Indian Seneka (szerzej na ten temat pisałam w artykułach po­ przednich; zob. Kowalska, 1986a, 1986b), przez pale pogrzebowe Tiwi, po tyrs menad i laskę kalusarów, „gaik" obnoszony wiosną w polskich wsiach czy gałęzie trzymane przez bałkańską dodolę i jej towarzyszki (Vakarelski, 1965, s. 301-302). W tymże sensie rekwizyt jest: 1) niejako zastępcą postaci — bohaterów obrzędu (rózga weselna symbolizująca pannę młodą, przekazywana z rąk do rąk w porządku zgodnym z kolejnością „brania w taniec" panny młodej przez uczestników wesela — Kolberg, D W O K , t. 16); 2) symbolem stojących �68 JOLANTA K O W A L S K A przed nimi zadań (np. wór napełniony ziemią dźwigany przez króla Dahomeju w jego dorocznym tańcu przed poddanymi); 3) sygnałem mających nastąpić zdarzeń (czepek, z którym przed oczepinami w niektórych rejonach Polski tańczyła swacha); 4) środkiem umożliwiającym pełniejszą identyfikację dziejących się zdarzeń (ikona trzymana podczas tańca przez nestinara umoż­ liwiająca mu — jak wierzy — taniec na ogniu — Angelova, 1955) czy wreszcie 5) sygnałem celu, ze względu na który podejmowane są pewne działania obrzędowe (kloc „wymuszający" kulawość przywiązywany do nogi w tańcu wyobrażającym i antycypującym przyszłą transformację tancerzy, tj. młodzieży w ludzi dojrzałych, ustabilizowanych w rolach życiowych odpowiadających każdej płci). W pierwszym z wymienionych wyżej zadań rekwizytu mieści się także uzupełnienie symboliki kostiumu. Rekwizyty występujące jako narzędzia działań symbolicznych wprowadza­ nych na miejsce działań instrumentalnych to przede wszystkim narzędzia pracy wspomagające i czyniące prawdopodobnymi wersje tanecznych relacji o pracy, jakkolwiek najczęściej są one wypierane przez gest (Kowalska, 1985, s. 67-68). Z kolei są to różne rodzaje broni, autentyczne i zastępo­ wane przez jej namiastki, używane w tańcach wyobrażających walkę i po­ lowanie, które zgodnie z wierzeniami zapewnić miały zwycięstwo w pierw­ szym i powodzenie w drugim przypadku. N a koniec, wspomnieć jeszcze należy o stosowanych w podróżach mi­ stycznych rek wizy tach-pojazdach. D o nich należy bęben szamana z Azji Cen­ tralnej nazywany jego koniem („koniem" była tu także skóra końska spre­ parowana w specjalny sposób), huśtawki ułatwiające mediom z grupy Muriów indukcję tanecznego transu, używane także w stanie possession, jak również — opisany wcześniej — wehikuł występujący w inicjacjach szamańskich Karibów z Wenezueli. Rekwizyty te stanowiły szczególnego rodzaju uzupełnienie ruchu tancerza powtarzając jego symbolikę w ściśle określonym przedmiocie (do tej kategorii należy bęben szamański) bądź wzbogacając naturalne możliwości ruchowe człowieka mechanicznym ruchem rekwizytu (w tej roli występuje huśtawka M u r i ó w i „wehikuł" Karibów). LITERATURA Alexander, H. B. 1964 North American Indians, [w:] The Mythology of all Races, New York, t. 10. Angelova, R. 1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia. Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a , С. 1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, z. 3. Wilno. Beattie J . H. M. 1962 Twin Ceremonies in Bunyoro, "Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland", t. 92, cz. 1, s. 1-12. Benetowa, S. 1936 Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Prace Etnologiczne, nr 2, Warszawa. �KULTUROWE K W A L I F I K A C J E POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 69 Blacking, J. 1977 An Introduction to Venda traditional Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Bogatyriev, P. 1979 Semiotyka kultury. Warszawa. Bryk, A., L e s z c z y ń s k i , S. 1970 Pieśni i tańce lubelskie, Lublin. Bys troń, J. S. 1916 Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Kraków. 1980 Tematy, które mi odradzano, Warszawa. Cannig, S. 1939 The Birth of Folk-Dance in French Equitorial, Africa, "Man", vol. 39, s. 183. Dekowski, J. P. 1948/49 Zwyczaje weselne w powiecie opoczyńskim, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 7, Łódź. D w o r a k o w s k i , S. 1935 Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim, Prace Etnologiczne, t. 3, War­ szawa. Eliade, M. 1974 Shamanism. Archaic techniques of Ecstasy, Princeton. E l v i n , V. 1944 Stilt-walking among Murias of Bastar State, "Man", vol. 44, part B, s. 38-41. Frazer, J. G. 1890 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion, New York-London. 1962 Zlota gałąź, Warszawa. Goldschmidt, W. R., Driver, H. E . 1940 The Hupa white deerskin Dance, University of California Publications in American Archeology and Ethnology, Berkeley. Gonet, Sz. 1904 Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia, „Lud", t. 10, z. 1, s. 23-30. Granet, M. 1926 Danses et legendes de la Chine Ancienne, Paris, t. 1-2. 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Graves, R. 1967 Mity greckie, Warszawa. Hoebel, E . A., Frost, E . L . 1976 Cultural and Social Anthropology, New Delhi. Kolberg, O. 1961 Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (DWOK), t. 9 — Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 16 — Lubelskie, t. 24 — Mazowsze, Wrocław—Poznań. K o w a l s k a , J. 1985 Środki i mechanizm przekazu tanecznego, „Etnografia Polska", t. 29, z. 2, s. 63-82. 1986a Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecz­ nego. Część I : Kulturowe kwalifikacje ruchu a symbolika ruchu tanecznego, „Etno­ grafia Polska", t. 30, z. 1, s. 83-138. 1986b Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecz­ nego. Część I I : Współzależność symboliki ruchu tanecznego i rzeczywistości o określo­ nej waloryzacji, „Etnografia Polska", t. 30, z. 2. Krček, F. 1898 Pisanki w Galicji, „Lud", t. 4, s. 186-231. K r z y ż a n o w s k i , J. 1947 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym. Warszawa, t. 1-2. Lawler, L . B. 1964 77?e Dance in Ancient Greece, Washington. �70 JOLANTA KOWALSKA van der Leeuw, G. 1978 Fenomenologia religii. Warszawa. Levi-Strauss, С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. I.ockwood. D. 1969 Ja, Australijczyk, Warszawa. Malinowski, B. 1980 Dzieła, Warszawa, t. 1-3. Martin, G . 1963 East-European Relations of Hungarian Dance Types, [w:] Europa et Hungaria Congrexsus Ethnographicus in Hungaria. Budapest 16-20. 10. 1963, Budapest, s. 469-515. 1974 Hungarian Folk Dances, Budapest, de M art i no, E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego południowych Wioch, War­ szawa. Masopustní... I 979 Masopustní tradice, Brno. Matuszewski, I. 1903 Bohaterowie jasełek, [w:] Swoi i obcy. Warszawa. Matyas, K . 1887 Dramat gminny polski (kolęda). „Wisła", t. 1. Michelson, T. 1928 Notes on the Buffalo-head Dance of the Thunder Gens of Fox Indians, [w.| Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87, Washington. MladenoviC. O. 1973 Kolo u jużnich Slovena. Beograd. 1980 Forms and Types of Serbian Folk Dances, "Dance Studies", vol. 4, s. 53-83. M o s z y ń s k i . К. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały etnograficzne z wschodniej części byłego powiatu mozyrskiego oraz powiatu rzeczyckiego. Warszawa. 1967 Kuliura ludowa Słowian, Warszawa, t. 1-2. Olivera, M. 1974 Las Danzas y Fiestas de Chiapas, [w:] Catalogo Nacional de Danzas, t. 1, Mexico. Sachs, C. 1965 World History of the Dance, New York. Selwyn, Т. 1979 Images of Reproduction: An Analysis of Hindu Marriage Ceremony, "Man", vol. 14, nr 4, s. 684-698. Simatupang, R. O. brw. Dances of Indonesia. Djakarta. Ulanowska, S. 1888 Boże Narodzenie u górali zwanych Zagórzanami, „Wisia", t. 2, s. 98-119. 1891 Łotysze Inflant Polskich a w szczególności gminy Wielońskiej, powiatu Rzeczyckiego. Obraz etnograficzny. Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 15, s. 181-282. V a k a r e l s k i , Ch. 1965 Etnografia Bułgarii, Warszawa. Werner, W. L . 1937 A Black Civilization, New York—London. Z wolski, E. 1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. �KULTUROWE KWALIFIKACJE POZARUCHOWYCH ELEMENTÓW ZNACZĄCYCH TAŃCA 71 Jolanta Kowalska T H E C U L T U R A L Q U A L I F I C A T I O N S O F T H E NON-MOVEMENT MEANING ELEMENTS OF T H E DANCE Summary The reflexions presented here are the continuation of the two previous papers published in "Etnografia Polska" concerning the problem how the primary components of the conception of reality can be reflected in the symbolism of. the dance movements (Kowalska. 1986a. 1986b). All the three papers together are intended to make a whole study concerning the cultural qualifications of the meaning elements of the dance and their influence on the symbolism of the dance itself. The issue discussed in this paper comprises three subjects. The first one concerns the cultural qualifications of the emitor .of the movement' i.e. the body of the dancer. Special attention has been paid to the problems: I. The meaning of incorrectness in the functioning of the body — the emitor 2. The estimation and meaning of the culturally conditioned variants of the use of body (so-called "mannerism of the movement"). The second one is connected with the meaning of the social role of the dancer: sex, age and social status. The third group of problems concerns the function of costumes and other material requisites. The symbolism of the situational context has been set aside here since the analysis of cultural qualifications of the place and situation of the dance performance had been discussed in the second of my above mentioned papers. I think that such an order of the discussed problems gave me a harmonious way of passing them in sequence for it stays in accordance with the order in which the questions arose. Translated by Anna Kuizyńsku-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d30131ad834be95c16d01a2374bdf74.pdf 477dbce328598458d43a8cd69d6d68b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:963 Title A name given to the resource Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA UWAGI POJMOWANIE TANCA. N A T E M A T ŹRÓDEŁ K O N O T A C J I „Ale, mój człowieku ry NEGATYWNEJ drogi, naukowo t a k dobrze co myśleć o tobie, wykształconym, obznajmiony jest z któ­ filo­ zofią, a który odwrócił się od s z l a c h e t n e j nauki i wyrzekł obcowania ze starymi mędrcami po to, b y mieć u s z y pełne m u ­ zyki i oczy eunucha, nych gestów Rodopy napawać który [...] widokiem jakiegoś z a pomocą wyuzda­ g r a role Fedry, Partenopy, i l i c z n y c h i n n y c h nierządnic sta­ rożytności." L u k i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu * Opinia o tańcu i jego z w o l e n n i k a c h , w y p o w i a d a n a w Dialogu u s t a m i i c h k r y t y k a i opozycjonisty, K r a t o n a , znajdzie zdumiewająco żywotną kontynuację w o p i n i a c h i ocenach tańca, j a k i e egzystują współcześnie * L u k i a n [Lukianos] Działał początkowo jako ok. 120-180 r.n.e., s a t y r y k g r e c k i z S a m o s a t e w płn. S y r i i . sądowy obrońca i popisowy mówca. P r z y p i s u j e m u się s t w o r z e n i e n o w e g o g a t u n k u l i t e r a c k i e g o — s a t y r y c z n e g o d i a l o g u . D o czasów w s p ó ł ­ c z e s n y c h zachowało się ok. 80 jego u t w o r ó w o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j , f i l o z o f i c z n e j , etycznej, Oto religijnej, literackiej, a także co o jego działalności p i s z e L u d w i k jednak zjawiskiem w greckiej ćwiczenia retoryczne Piotrowicz: l i t e r a t u r z e z a czasów i mowy popisowe. „Najcharakterystyczniejszym cesarstwa był ruch zwany drugą sofistyką. P r z e d s t a w i c i e l e tego k i e r u n k u upodabniając się do sofistów V przed C h r y s t u s e m , którzy p i e r w s i greckie kraje popisując podnieśli z n a c z e n i e k u n s z t u słowa, się błyskotliwą, n a oczarowanie pełnie n i e o m a l treści pozbawioną w y m o w ą . stał L u k i a n z S a m o s a t y , pod jącą który biczem [...] ostrej W w cudotwórców słuchaczy, a l e z u ­ o p o z y c j i do tego k i e r u n k u satyry w hasłami jasności i niezależności myśli, wybujałości się zabobonność, w i a r ę uszu formie w. przebiegali [...] dialogu zwalczał swojego w i e k u : wzmaga­ i proroków, oszukańczy mistycyzm różnych związków r e l i g i j n y c h , próżność i obłudę k a z n o d z i e i moralności itp. Z w y ­ cięstwo n i e było j e d n a k jego udziałem. Obniżenie siły twórczej w życiu umysło­ w y m n i e dało się zwalczyć s z y d e r s t w e m , p r z e c i w n i e , czyniło d a l s z e postępy, a pod powłoką wyszukańczych L. P i o t r o w i c z , s z a w a 1934, s. 744. Dzieje frazesów Rzymskie, r e t o r y c z n y c h kryła [w:] Wielka się b e z n a d z i e j n a historia powszechna, pustka..." t. 3, W a r ­ �122 JOLANTA KOWALSKA w powszechnej świadomości. C h a r a k t e r y z u j e ją tendencja do negacji i potępienia zjawiska z p r z y c z y n n a t u r y moralno-estetycznej, p r z y j e d n o ­ czesnej n i m fascynacji podobnej t e j , z jaką sięga się po zakazaną książkę, powraca spojrzeniem do rzeczy szokującej brzydotą bądź oryginalnością, inaczej mówiąc — grzesznej fascynacji s m a k i e m owocu zakazanego, o d ­ miennością. N a ślady obecności owej t e n d e n c j i p o j m o w a n i a tańca, b y ­ n a j m n i e j nie m a r g i n a l n e j , a raczej p r z e c i w n i e — wiodącej, t r a f i a m y w całej właściwie spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego człowieka, ilekroć uwaga j e j twórców k i e r o w a n a bywała na p r z e d m i o t w i c h m n i e m a n i u t a k błahy, j a k taniec. Mówiąc o spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego czło­ w i e k a m a m na myśli przede w s z y s t k i m t r z o n k u l t u r europejskich s k u ­ p i o n y c h wokół ideologii chrześcijańskiej i j e j śródziemnomorskiego r o ­ d o w o d u oraz t e k u l t u r y pozaeuropejskie, które uległy d o m i n a c j i owej ideologii identyfikując ją jako własną. Rozważania niniejsze zatem o d ­ nieść należy do obszaru p e n e t r a c j i określonego j w . , w w a r s t w i e l u d z k i e j zaś do g r u p y r z e c z y w i s t y c h owej spuścizny nosicieli, ograniczającej się n i e j e d n o k r o t n i e do g r u p wysoce e l i t a r n y c h , władnych wszakże, w d r o ­ dze takiego l u b innego m e c h a n i z m u nacisku, j a k i m dysponują, narzucić ideologię własną jako wiodącą, a co za t y m idzie narzucić również współ­ istniejące z nią systemy wartości, zespoły ocen i o p i n i i jako, p r z y n a j ­ m n i e j teoretycznie, wskaźnikowe. O w a zewnętrzność czy też naskórkowość l a n s o w a n y c h o p i n i i jest szczególnie widoczna w s y t u a c j i , g d y m a m y do czynienia z kulturą chłopską, funkcjonującą w łonie k u l t u r y ogólno­ narodowej, czy kulturą społeczeństwa p r y m i t y w n e g o , konfrontowaną właśnie z ową spuścizną intelektualną białego człowieka . 1 Wybór — w w y n i k u którego sięgamy po powstały w I I w . n.e. Dialog zestawiany z sytuacją współczesną, z pominięciem bądź t y l k o s y g n a l ­ n y m i u w a g a m i na t e m a t okresu wcześniejszego, poprzedzającego p o ­ wstanie Dialogu i okresu pośredniego, dzielącego owe d w a m o m e n t y h i s t o r i i podlegające naszej obserwacji — z d e t e r m i n o w a n y jest c h a r a k t e ­ ryzującym je szczególnego rodzaju układem stosunków społeczno-kult u r a l n y c h i równie szczególnymi f u n k c j a m i pełnionymi wówczas przez taniec. P r z y t y m cały wywód z a w a r t y w Dialogu, w którym o b y d w a j opozycjoniści operują dla udowodnienia swoich r a c j i t y m i s a m y m i , a b i e ­ gunowo różnie i n t e r p r e t o w a n y m i pojęciami: tańca szlachetnego, s z t u k i tanecznej, piękna, e s t e t y k i r u c h u tanecznego i przeżyć n i m wywoływa­ n y c h , zawiera k l a r o w n y obraz s y t u a c j i tańca w poświęconej m u r e f l e k s j i badawczej . Dominująca część europejskich dziejów tańca pozostawiła 2 1 Por.: R. L a n g e , The Nature of Dance. London 1975, s. 1-24; także: J . L . H a n n a , Humans through the Anthropological Study An Anthropological Movements of Dance, toward „Current t. 20: 1979, n r 2, s. 313-314. 2 L u к i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu, W a r s z a w a 1951, s. 11-14. Perspective, Understanding Anthropology", �POJMOWANIE 123 TANCA n a m jego w i z e r u n e k j a k o zjawiska zwalczanego l u b k o n t r o w e r s y j n e g o . Przyczyną takiego s t a n u rzeczy jest f a k t , iż w momencie, dla którego p o ­ siadamy przekaz p i e r w s z y c h o n i m o p i n i i , taniec nie stanowił już i n t e g r a l ­ nej, o zrozumiałej powszechnie symbolice, części naszej egzystencji. W p e w n y m p u n k c i e s w y c h dziejów wszedł na drogę emancypacji zasa­ dzającej się na z e r w a n i u jednoczesnego współrealizowania w s z y s t k i c h f u n k c j i pełnionych przez taniec, na rzecz procesu, który można b y określić jako wąską specjalizację w obrębie f u n k c j i poszczególnych, p r z y jednoczesnym p r e f e r o w a n i u j e d n y c h na niekorzyść d r u g i c h . Taniec tracić wówczas zaczyna wartość znaczeniową p r z y jednoczesnym wzroście peł­ n i o n y c h przezeń f u n k c j i estetycznych. O w a emancypacja, która miała uwolnić taniec od pełnienia służebnych ról, w istocie do owej służebności prowadziła. Dzieląc go pomiędzy d e p a r t a m e n t y : r e l i g i i i świeckości, sztu­ k i i pospolitości, zalotów i r o z r y w k i i t p . , na długi czas zdecydowała 0 wiodącej pozycji wcześniej t u określonych t e n d e n c j i p o j m o w a n i a go fragmentarycznie, przez p r y z m a t swoiście i n t e r p r e t o w a n e j moralności 1 estetyki. P o m i m o t o taniec, odbicie i uzewnętrznienie, a p r z y t y m k o n ­ densacja siły w i t a l n e j , w s a m y m fenomenie życia znajdował n a j p e w n i e j ­ szy azyl. Pozostał potrzebą n a t u r y l u d z k i e j zaspokajaną t a k , j a k to było możliwe w określonych w a r u n k a c h , funkcjonując j a k o swoisty a t a w i z m , ślad potrzeb, znak z systemów n i e a k t u a l n y c h ; czasem t y l k o niechcianych czy niedogodnych. N i e bez p o w o d u t y l e miejsca w rozważaniach tyczą­ cych genezy i n a t u r y tańca poświęcono rozróżnieniu pomiędzy tańcem l u d z i i tańcem zwierząt, pomiędzy tańcem naszym — l u d z i c y w i l i z o w a ­ n y c h i tańcami społeczeństw p i e r w o t n y c h . N i e bez p o w o d u pojawiły się t e r m i n y wcześniej t u w y m i e n i o n e i inne i m podobne, mające ułatwić identyfikację t y c h zachowań, które mają p r a w o być tańcem nazywane. Generalne p y t a n i e leżące u podstaw podobnych zabiegów i n t e r p r e t a c y j ­ n y c h rozbudowujących zespół atrybutów określających zjawisko dotyczy dostatecznej godności zachowań tanecznych. T a k i c h zachowań, które nie wydawałyby złego świadectwa o m n i e — człowieku wykształconym, k u l ­ t u r a l n y m , c y w i l i z o w a n y m , r e l i g i j n y m . Zachowania dające asumpt do j a k i c h k o l w i e k ocen n e g a t y w n y c h w i n n y być, zgodnie z zaprezentowaną t u postawą, w y e l i m i n o w a n e . • Z e r w a n i u współjedni tańca z całością l u d z k i e j egzystencji towarzyszy jednocześnie niwelacja r o z u m i e n i a identyfikującego go z czynnością świętą. Dopóki t r w a ów związek, taniec znajduje głębokie uzasadnienie w rolach, jakie pełni — p o t r z e b n y c h i zrozumiałych. Mówiąc o laicyzacji tańca nie myślę t u o jego odejściu od bezpośredniego udziału w obrzę­ dach i rytuałach r e l i g i j n y c h . N i e mówię też o rozczłonkowaniu na taniec świecki i r e l i g i j n y , są t o b o w i e m pochodne zdarzenia wcześniejszego — 3 8 P o r . rozważania V podstaw estetyki, o świętości i czystości sztuki zawarte i[w:] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1966, s. 296-297. w: S. Ossowski, �124 JOLANTA KOWALSKA o w e j „emancypacji", wyodrębnienia się tańca w jednostkę samoistną, n i e wiązanej w świadomości l u d z k i e j z całością egzystencji, wyspecjalizowaną w jednej t y l k o z l i c z n y c h s w y c h f u n k c j i — r o z r y w k i i zabawy dostar­ czającej przyjemności. Poniżej przytoczone c y t a t y zobrazują, j a k i obszar znaczeniowy zawiera w p r o w a d z o n e t u i obwarowane t y l o m a zastrzeże­ n i a m i pojęcie, będące p r z y t y m d l a całości naszych rozważań pojęciem istotnym. „Człowiek nowoczesny tańczy d l a piękności poruszeń l u b d l a samego tańca, b y nawiązać miłostkę l u b pokazać się z j a k najlepszej strony. Człowiek p r y m i t y w n y postępuje w t e n sam sposób; lecz r o b i w s z y s t k o jednocześnie, rozumiejąc p r z y t y m taniec jako święte działanie" . Gene­ r a l n i e powyższa opozycja m a pełne p o k r y c i e w rzeczywistości. N i e są j e d n a k t a k dalece r z a d k i m i , j a k b y się to mogło wydawać, w y p a d k i p o ­ dobne t e m u , o którym mówi J o h n C r a n k o (por. p r z y p i s 25). N i e m n i e j , najwłaściwszym chyba d l a n i c h określeniem jest to, którego o n sam używa: „nostalgia albo ekstaza". Taniec t a k i jest ważny, a może n a w e t święty dla człowieka, który go tańczy; jest zdarzeniem dotyczącym jednostki. D l a z n a k o m i t e j większości obserwatorów będzie w y d a r z e n i e m żenującym, niezrozumiałym, z a b a w n y m . N i e w i e l u z n i c h będzie umiało pojąć sens tego, co r o z g r y w a się przed i c h oczyma . „Ilekroć przytłoczy m n i e jakieś uczucie, j a k b y m n i e chciało udusić, woła: «Zatancz!», a j a tańczę, i to p r z y n o s i m i ulgę. K i e d y mój synek D i m i t r a k i s zmarł w C h a l k i d i k e , też poderwałem się i zacząłem tańczyć. K r e w n i i przyjaciele widząc m n i e tańczącego n a d ciałem r z u c i l i się, aby m n i e powstrzymać. «Zorba oszalał! — krzyczeli. — Zorba oszalał!* A l e g d y b y m w t a m t e j c h w i l i nie zaczął tańczyć, naprawdę oszalałbym z bólu. Był t o mój p i e r w o r o d n y , miał t r z y l a t k a i n i e mogłem znieść jego s t r a ­ t y . Rozumiesz szefie co mówię do ciebie, czy też mówię na w i a t r ? " P y ­ tanie Z o r b y jest p y t a n i e m , j a k i e mógłby skierować do każdego z nas, podobnie j a k k i e r u j e j e do Szefa, któremu nieco wcześniej p o w i a d a : „Za przeproszeniem, wydajesz się zupełnie rozsądny" . Szaleństwo tańca i jego świętość wynikają z najbardziej podstawowej jego f u n k c j i — w e ­ hikułu umożliwiającego przejście w sferę b y t o w a n i a i doznań w y k r a ­ czającą poza b y t o w a n i e codzienne, zwykłe. Stąd też taniec jako owa „nostalgia albo ekstaza" to nie t y l k o nasza — l u d z i współczesnych n o ­ stalgia za m i n i o n y m ładem zgodnego b y t o w a n i a człowieka i świata, ale przede w s z y s t k i m zawsze żywe pragnienie wyjścia poza codzienność, w k r o c z e n i a w obszar egzystencji bardziej l u d z k i , pełniejszy, poszerzony. 4 5 e 6 7 G . v a n der L e e u w , 1978, s. 311-312. 4 5 6 7 Czy w niebie tańczą?, „Literatura P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 198-222. N. K a z a n t z a k i s , Grek J w . , s. 12. Zorba, Warszawa 1971, s. 78. n a świecie", t. 5: �POJMOWANIE 125 TANCA T a k też w dalszym ciągu rozważań świętość tańca będzie rozumiana. Jest to świętość będąca przeciwwagą laickości r o z u m i a n e j jako d y l e ­ t a n c t w o i niekompetencja, niepełność uprawnień, nie zaś jako efekt p r o ­ cesu uniezależniania się l u d z i od sił p r z y r o d y „przedstawianych w p o ­ staci n a d n a t u r a l n e j , r e l i g i j n e j " . Jest to świętość nobilitująca poprzez d a ­ lekie', u n i w e r s a l n e swe odniesienia, nie zaś t o , co w omówieniach tańca występowało w j e j r o l i — dostojeństwo, sztuka tańca p r z y k r a w a n a do rozmiarów, j a k i e z d o l n i jesteśmy pojąć i zaakceptować jako dostatecznie do naszych wyobrażeń o samych sobie d o p a s o w a n e . Ciągła aktualność i niezniszczalność owego pragnienia sprawiła, że m i m o iż i n t e r p r e t o w a n y w o d e r w a n i u od niesionych przezeń znaczeń, pozbawiany w a l o r u świę­ tości (współbycia świętością, towarzyszenia j e j i pośredniczenia w j e j p r z e ­ pływie) l u b , w imię nowego sacrum, przenoszony wręcz w sferę zjawisk j e j p r z e c i w s t a w n y c h , a więc i d e n t y f i k o w a n y c h j a k o grzeszne, wiązanych z c i e m n y m i , n i e c z y s t y m i mocami, taniec pozostawał n a d a l n i e z b y w a l n y m k o m p o n e n t e m n a t u r y l u d z k i e j i istotną składową k u l t u r . Przypuszczać można, że właśnie podobny k o n g l o m e r a t pojęciowy, sprzeczność pomię­ dzy lansowaną z zewnątrz ideologią a p o t r z e b a m i p s y c h o m o t o r y c z n y m i o r g a n i z m u ludzkiego i zasadami f u n k c j o n o w a n i a organizmów społecz­ n y c h , prowadzić mogły w s k r a j n y c h w y p a d k a c h do o w y c h słynnych e p i ­ d e m i i tanecznych nawiedzających Europę w w i e k a c h średnich, bądź — w postaci łagodniejszej — do „roztańczenia", j a k i e o b s e r w u j e m y d l a p o ­ czątków naszego stulecia, a które z różnym nasileniem powtarzało się k i l k a k r o t n i e w - w i e k a c h wcześniejszych. Rozważania niniejsze poświęcone u w a r u n k o w a n i o m kształtującym o b ­ raz tańca k u t a k i e m u , j a k i f u n k c j o n u j e współcześnie w naszej świado­ mości i r e f l e k s j i n a d w p ł y w e m owego p o j m o w a n i a na przebieg myśli b a ­ dawczej w dziedzinie tańca, wspiera nie t y l e materiał d o w o d o w y , co punktujący podstawowe p r o b l e m y . Ambicją a u t o r k i nie jest b o w i e m omówienie stanu badań czy prezentacja k o l e j n y c h t e n d e n c j i badawczych. Podobnych prac jest już spora liczba i nie m a p o w o d u powtarzać za­ w a r t y c h w n i c h i n f o r m a c j i . Z a m i e r z e n i e m m o i m jest refleksja nad t a k i m a nie i n n y m owych tendencji ukierunkowaniem. 8 9 Definicję 8 zaczerpnięto z Małego słownika religioznawczego, Warszawa 1969, hasła: „laicyzacja" i „laik", s. 243-244. 9 Szukając o d p o w i e d z i przeprowadza eliminację n a p y t a n i e : „co to jest przeżycie e s t e t y c z n e ? " O s s o w s k i z j a w i s k , które należałoby usunąć poza r a m y gorii, b y pozostać w zgodzie oparte z potocznym n a różnych, w z a j e m n i e niezależnych zastrzeżeniach, ш s a m e g o przeżycia, bądź p r z e d m i o t u wanym. Wyodrębnienie takiej owej jej rozumieniem. Konkluduje: przeżycia, jest pojęciem skomplikowanej kategorii dotyczących kate­ „..pojęcie bądź to sztucznie skonstruo­ n i e jest umotywowane p s y c h o l o g i c z n i e , l e c z t y l k o h i s t o r y c z n i e . Z a k r e s , do j a k i e g o s t a r a m y się ją dokroić, charakterystyczny dla naszej europejskiej inteligenckich, m a nice zupełnie wyraźnie op. cit., s. 276. określone przez kultury warstw okoliczności przypadkowe". gra­ Ossowski, �126 JOLANTA KOWALSKA * Wiele zdaje się wskazywać na to, że właśnie w z j a w i s k u zerwania świadomości związku tańca z życiem i w następującym po n i m procesie laicyzacji szukać należy nie t y l k o wyjaśnienia zawiłości dróg, j a k i m i biegła h i s t o r i a tańca, ale również k o r z e n i większości problemów gnębią­ c y c h współczesnych badaczy tańca. W dziejach europejskich proces ów uwidocznił się ze szczególną wyrazistością d w u k r o t n i e : w okresie ce­ sarstwa rzymskiego i w czasach n a m współczesnych. N i e bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy pozostaje zapewne f a k t , iż z t y m i właśnie m o ­ m e n t a m i d z i e j o w y m i wiążą się znaczące p r z e m i a n y świadomościowe. Zważmy j a k długo taniec stanowił omalże w s t y d l i w y przedmiot b a ­ dań . Zainteresowanie k o l e j n y c h jego, p r z y c h y l n y c h komentatorów s k u ­ pione było — w sferze rozważań n a d naturą zjawiska — na u d o w a d n i a ­ n i u , że nie jest ono grzeszne, złe, wyuzdane, a wręcz przeciwnie — jest piękne, szlachetne, r a d u j e nasze oczy wyszukaną estetyką f o r m , pozwala na wyrażanie najsubtelniejszych odczuć, a wreszcie jest d a r e m bogów, najdoskonalszą z dziedzin sztuki, z której początek wzięły wszyst­ k i e pozostałe . P r z y t y m j e d n a k n i e w n i k a n o , dlaczego zgodnie z m i t y c z ­ n y m przekazem bogowie, obok czysto i n s t r u m e n t a l n y c h umiejętności i darów rriaterialnyeh ułatwiających i umożliwiających egzystencję, ze­ chcieli obdarzyć l u d z i umiejętnością tańca, za pośrednictwem którego m o g l i się o n i zbliżyć do bogów czy wytańczyć sobie u n i c h pomyślność, zdrowie, urodzaj, szczęście. Dlaczego właśnie taniec pełnić miał rolę p o ­ średnika. N i e w n i k a n o też, czemu ów d a r stanowił jedną z najzawzięciej zwalczanych f o r m k u l t u i czemu o n właśnie wykazywał niezwykłą ży­ wotność. N a podobne p y t a n i a było jeszcze bodaj z b y t wcześnie. Badacze ci szukali przede w s z y s t k i m argumentów, które pozwoliłyby na w e r y f i ­ kację znaczeń z a w a r t y c h w t e r m i n i e „taniec", n a zrozumienie i u s p r a ­ w i e d l i w i e n i e pełnej — w i c h oczach — sprzeczności egzystencji feno­ m e n u kryjącego się pod t y m t e r m i n e m . T a k więc, interesujący nas proces laicyzacji tańca po raz p i e r w s z y uwidocznił się na t y l e , b y móc o n i m mówić w okresie cesarstwa. Z g o d ­ nie z relacją L u k i a n a m a m y t a m "do czynienia z tańcem w y k o n y w a n y m przez grupę specjalistów, w t y m j e d y n i e celu, b y dostarczyć w i d z o w i r o z r y w k i i przyjemności. Taniec ów zbliżał się raczej do p a n t o m i m y niż tańca, w y k o n a w c a m i jego b y l i zaś głównie n i e w o l n i c y . P r z y t y m w spek­ t a k l a c h tanecznych oceniano i ceniono doskonałość techniczną w y k o ­ nawców, biegłość, z jaką unaoczniali wątki m i t y c z n e , heroiczne czy baś­ niowe oraz piękno f o r m , w j a k i c h swój taniec z a m y k a l i . A d r e s a t e m t a n ­ cerza staje się wówczas widz-człowiek, a n i e transcendentne siły stwór­ cze. Z a t e m członkowie „kasty t a n e c z n e j " przechodzą ze służby bogu, 10 u r z e c z się miała ze sztuką. P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 297. 1 0 Podobnie 1 1 A r g u m e n t y L u k i a n a powtórzą: T h o i n o t A r b e a u , J e a n G e o r g e N o e v e r r e i i n n i . �POJMOWANIE TANCA 127 w służbę u łudzi — ujmując rzecz w uproszczeniu. Jest to bodaj p i e r w ­ sze w dziejach tańca przeniesienie akcentów z więzi zadzierzgiwanych za jego pośrednictwem pomiędzy człowiekiem a otaczającą go r z e c z y w i ­ stością, na więzi — wyłącznie — z d r u g i m człowiekiem, t r a k t o w a n e m e r ­ k a n t y l n i e . Przesunięcie akcentów k u rozrywce, j a k i równoległe p o d ­ porządkowanie służebności człowiekowi jedynie, sprawiły, że taniec t r a ­ cąc swój k o n t a k t ze świętością utracił w a l o r przeżycia sakralnego, j a k też p r a w o do r o l i pośrednika między człowiekiem a świętością, inaczej — bycia j e j wehikułem i drogą k u n i e j . Zauważmy, wszędzie t a m , gdzie taniec s t a n o w i i n t e g r a l n y składnik obrzędowości i t a m gdzie o b s e r w u ­ j e m y żywą świadomość jego powiązań ze sferą sacrum, i całością i s t n i e ­ nia, oceniany jest zdecydowanie p o z y t y w n i e . Natomiast przesunięcie do obszaru z j a w i s k m n i e j l u b nie w pełni świętych wywołuje już rozbież­ ność ocen. Przykład tańców bakchicznych s t a n o w i wyraziste odbicie p o ­ dobnego procesu. Tańce te, o s i l n y c h akcentach erotycznych, akcepto­ wane jednak bez zastrzeżeń przez grupę ludzką w j a k i e j funkcjonowały poprzez f a k t , iż były częścią misteriów, w których człowiek łączył swe siły w i t a l n e z m o c a m i warunkującymi istnienie świata i kosmosu, z c h w i ­ lą u t r a t y owego kształtującego je ładunku znaczeniowego rozpoczynają egzystencję w r o l i tańców w y u z d a n y c h , potępianych. F o r m a sankcjono­ wana symboliczną zawartością bez n i e j przestaje być semantycznie prze­ źroczysta, rozpoczyna egzystencję przedmiotową, a nie znaczeniową. W Rzymie taniec w y k o n y w a n y był k u uciesze i r o z r y w c e widza, przez tancerzy zawodowych rekrutujących się ze środowiska o z n i k o m e j r a n ­ dze. M a m y t u do czynienia z kastą taneczną in minus — w y b r a n y c h , ale niekoniecznie o w y m w y b o r e m uświetnionych. Sprawa popularności n i e ­ których ówczesnych tancerzy to osobne zagadnienie, t u natomiast i s t o t ­ n y jest fakt, że d l a „wybranych" możliwość w y k o n y w a n i a tańca nie była zaszczytem, wyróżnieniem stawiającym i c h ponad przeciętność. W e h i ­ kułem zbliżającym i c h k u istocie życia. Od r o l i kreującego przeszli w rolę rzemieślnika-odtwórcy. O w o zeświecczenie i zagubienie świado­ mości i s t o t y tańca oraz idąca za t y m niegodność towarzyszenia sferze sakralnej (będące w y n i k i e m odejścia od niej), bezustanne balansowanie pomiędzy występkiem a granicą poprawności w sensie m o r a l n y m , w i ­ doczne jest w całych dziejach tańca europejskiego. W r a z z odejściem od sacrum bądź z chwilą natrafienia na s a c r u m odmienne, sytuacja k o m ­ p l i k u j e się o t y l e , że powstaje konieczność odnalezienia się człowieka i odnalezienia statusu tańca w n o w y c h okolicznościach. W i d z i m y zatem sygnalizowane t u już próby u s p r a w i e d l i w i e n i a tańca jakościowo lepsze­ go, bardziej niż pozostałe jego rodzaje mającego p r a w o nazywać się tańcem. T o k Dialogu u j a w n i a f a k t powtórzony przez historię r e f l e k s j i ba­ dawczej nad tańcem, t e n m i a n o w i c i e , iż nie t y l k o kwestie w y p o w i a d a n e przez k r y t y k a tańca, ale również te, których a u t o r e m jest jego obrońca, �128 JOLANTA KOWALSKA zawierają zdania orzekające, które w efekcie chociażby przerysowań za­ w a r t y c h w n i c h idei, prowadzić mogły do powstania niesłusznych sądów. „ G ł ó w n y m c e l e m m o i c h o b e c n y c h rozważań — p o w i a d a kinos — necznej wiera. jest to, b y należycie i wskazać, oświetlić i l e miłych Nie tak dawno znaczenie i pożytecznych j a k taniec doszedł e n t u z j a s t a tańca L y - dzisiejszej pierwiastków do s w e g o obecnego [ w s z y s t k i e podkreślenia m o j e — J . K . ] . Stało się to b o w i e m Początki W swej tańca dzisiejszej stopniowego Pomijam oraz były zaledwie postaci rozwoju. jakby jest korzonkami, ta sztuka T a k i to właśnie jakby taniec s z t u k i ona w dopiero zalążkami kwiatem i sobie za­ r o z k w i t u za cesarstwa. sztuki tanecznej. dojrzałym jest p r z e d m i o t e m ta­ moich owocem rozważań. t u t a k i d z i k i t a n i e c , j a k t h e r m a i s t r i s [taniec ze s k o k a m i n a krzyż], inny taniec zwany « z u r a w i e m » , geranos i r o z m a i t e l i c z n e tańce n i e mające n i c wspólnego z d z i s i e j s z y m i n a s z y m i tańcami. Pominę t u również t a n i e c f r y g i j s k i . Tańczą go t y l k o chłopi u p o j e n i c y c h n a a u l o s a c h , i wykonują j e s z c z e gdzieniegdzie po w s i a c h . A mości, l e c z t y l k o dlatego, z naszą sztuką niektóre r o d z a j e u na zabawach przy muzyce jeśli go t u p o m i j a m , bo również taneczną. i w Także n i m i Platon nie w kobiet to n i e d l a b r a k u ma grają­ T a n i e c t e n tuła n i c Prawach się wiado­ wspólnego (ks. V I I I ) chwali tańców, a i n n e z a r z u c a zupełnie. Dzieląc zaś tańce n a miłe i p o ­ żyteczne w y r z u c a i c h wartość." winem, d z i k i e s k o k i aż do o m d l e n i a . z państwa tańca wyuzdane, inne zaś należycie ceni i uznaje . Dostrzegamy, że o i l e p i e r w s z e m u z uczestników imaginowanego spo­ r u zarzucić b y można założoną z góry nieufność i niechęć czy nawet wrogość, o t y l e w y w o d y drugiego z n i c h c h a r a k t e r y z u j e pragnienie za­ prezentowania bronionego zjawiska w t a k i e j postaci, b y przekonać prze­ c i w n i k a o jego niezwykłości. Powiada on n a w e t : „ W i n n y m zaś m i e j s c u swego p o e m a t u t a k m ó w i H o m e r : — J e d n e m u dał Bóg zdolności wojenne, D r u g i e g o obdarzył tańcem i u r o c z y m śpiewem — (íí. X I I I . 7 3 0 i Od. 1.421) B o n a p r a w d ę u r o c z y jest śpiew łączący się z tańcem. J e s t to c h y b a najpiękniejszy d a r b o g ó w [...] Także H e z j o d , który p o r a n n e tańce M u z znał n i e t y l k o ze słysze­ n i a , a l e s a m j e oglądał, śpiewa n a i c h cześć najpiękniejsze pochwały i[...] W i d z i s z więc mój drogi p r z y j a c i e l u , że w a l c z y s z z b o g a m i , jeżeli występujesz w r o g o p r z e ­ c i w sztuce tanecznej." 1 8 Stąd też L y k i n o s idealizuje obraz tańca, odrzuca niektóre z jego o d m i a n j a k o dzikie, i n n y c h zaś n i e byłby skłonny zaliczyć do s z t u k i t a ­ necznej. Wyraża opinię, iż dopięło współczesne m u tańce osiągnęły f o r ­ m y na t y l e doskonałe, b y pretendować do miana s z t u k i , zaś to, c z y m kontentować się musiały w i e k i poprzednie, to zaledwie owej s z t u k i zalążki. Co się t y c z y tancerza, w i n i e n o n bezwzględnie spełniać wymóg doskonałości, b o w i e m : „Taniec nie jest sztuką łatwą i nadającą się do szybkiego o p a n o w a n i a " . u 1 2 1 8 1 4 L u k i a n z S a m o s a t e , op. cit, s. 24-25. J w . , s. 21. J w . , s'. 25. �POJMOWANIE 129 TANCA Zwróćmy uwagę, j a k z t e k s t u , który t w o r z o n y był w i n t e n c j i odpar­ cia zarzutów zgłaszanych p o d adresem tańca, a który w istocie jest mową pochwalną na jego cześć, wyłania się zespół pojęć i schematów r o z u m o w a n i a , które przyczyniły się do szczególnego zamieszania w za­ kresie d e f i n i c j i i s y g n o w a n y c h przez nie systemów pojęciowych. Szereg wyłonionych t u p a r o p o z y c y j n y c h : taniec d z i k i — sztuka taneczna, n i e ­ doskonały taniec wieków m i n i o n y c h — doskonały taniec współczesny, tańce w y u z d a n e — tańce miłe i pożyteczne, w y k o n a w c a nieokrzesany (,.chłop u p o j o n y w i n e m " ) — tancerz k u l t u r a l n y i wykształcony f u n k c j o ­ nowały długie lata i nadal n i e j e d n o k r o t n i e funkcjonują w charakterze obowiązującego k a n o n u r o z u m o w a n i a . Bardzo wyraźnie zarysowuje się w d o k o n y w a n y c h j w . k l a s y f i k a c j a c h tendencja do u j m o w a n i a całokształ­ t u zagadnień dotyczących tańca zgodnie z zasadą prostego i raczej p r y ­ m i t y w n e g o e w o l u c j o n i z m u : od z j a w i s k o p a t r y w a n y c h sygnaturą ujemną (niedoskonały, d z i k i , w y k o n y w a n y przez tancerza p r y m i t y w n e g o , p i j a ­ nego) k u z j a w i s k o m o c e n i a n y m in plus (sztuka taneczna, doskonałość współczesnych f o r m , estetyka tańca, k u l t u r a l n y , pełen u m i a r u odtwórca). Tendencja t a w e współczesnej choreologii coraz częściej uświadamiana i e l i m i n o w a n a , nadal silnie rządzi n a s z y m i sądami o tańcu, szczególnie g d y p r z y c h o d z i do oceniania go z t z w . estetycznego p u n k t u widzenia. W l i t e r a t u r z e t e m a t u widoczne t o jest najwyraźniej w pracach o m a w i a ­ jących historię tańca na użytek h i s t o r i i b a l e t u . N i k t n a t u r a l n i e nie n a ­ pisze już teraz o tańcu o d m i e n n y m niż t e n , do którego przywykł, że jest wstrętny, groteskowy, że b u d z i niesmak — wyrażając t y m s a m y m dezaprobatę nie t y l k o d l a f o r m y tańca, ale d l a samego tańca, który w podobnej f o r m i e egzystuje. N i k t też nie powie, że uważa tańce spo­ łeczeństw p r y m i t y w n y c h za gorsze czy m n i e j wartościowe, j e d n a k g d y przyjdzie do określenia k i e r u n k u e w o l u c j i tańca, nieodmiennie są one l o k o w a n e w początkach l i n i i c o n t i n u u m . N i e przeszkodziło to również, b y w w y d a n e j nie t a k d a w n o pracy, pretendującej do r o l i podręcznika w zakresie nauczania h i s t o r i i tańca, znalazła się następująca o p i n i a : „ W a ­ r u n k i e m jego [tańca — p r z y p . J . K.] istnienia jest przetworzenie ruchów n a t u r a l n y c h na nowe f o r m y mające budzić przeżycie estetyczne" . W y n i k a z tego, że zdaniem a u t o r k i zachowanie r u c h o w e jest tańcem od tego dopiero m o m e n t u , g d y zdolne jest wywołać (niewyjaśnione: u widza, w y k o n a w c y czy też u o b y d w u z nich) przeżycie estetyczne . J a k j e d n a k zakwalifikować t a k i e zachowanie, któremu n a w e t obserwa­ t o r wydający pejoratywną jego ocenę m i a n a tańca n i e odmawia, a któ­ re — jeśliby przyjąć powyższy w a r u n e k — tańcem być b y nie mogło. J a n Rey powiada, że taniec dopiero od m o m e n t u , g d y zaczyna działać na w i d z a swą estetyczną formą, staje się sztuką T e r m i n „sztuka" za15 l e 15 1 6 1 7 I . T u r s к a, Materiały P o r . p r z y p . 9. J . R e y, Taniec, jego do nauczania rozwój 9 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 i formy, historii tańca, W a r s z a w a 1958. Warszawa 1976, s. 82. �130 JOLANTA KOWALSKA stosowany j a k wyżej do tańca i określający jego zakres do działania estetyczną formą na widza, uzupełnia n a m cytowaną wypowiedź w s k a ­ zując jednocześnie k i e r u n e k r o z u m o w a n i a , j a k i ją ukształtował. Otóż, prace podobne wychodząc od poziomu tańca w specyficznej jego postaci: od tego rodzaju tańca artystycznego, który f u n k c j o n u j e w e współczesnej naszej k u l t u r z e jako balet, wszelkie zjawiska taneczne odnoszą właśnie do poziomu tańca jako sztuki, będącej nie jedyną, a jedną z w i e l u jego ról. Dotychczasowe moje ustalenia, j a k również k o n f r o n t a c j a o p i n i i na temat tańca, z j a k i m i miałam okazję zetknąć się — zarówno t y c h powszechnie kursujących, obiegowych, j a k i w s p a r t y c h a u t o ­ r y t e t e m n a u k i , nasunąć może wniosek, że zwyczajowe, przystańmy na t e n t e r m i n , p o j m o w a n i e tańca w określony sposób kształtuje jego percepcję, a zatem również i pojmowanie znaczenia, jakim nasycane jest pojęcie „taniec". Jednocześnie, j a k się zdaje, jest to działanie t a k dalece skuteczne, że nie pozostaje bez wpływu na refleksję naukową. Cóż zatem s t a n o w i o jego sile, co się nań składa? — Sięgając po moje własne doświadczenia, i n f o r m a c j a , iż p r z e d ­ m i o t m o i c h zainteresowań s t a n o w i taniec, k w i t o w a n a jest z w y k l e szere­ giem c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pytań: taniec, t o znaczy o b e r k i , p o l k i , m a ­ zurki? — sposób i c h w y k o n a n i a ? — taniec, ale jaki? — p o l s k i , r o s y j s k i , l u d o w y czy a r t y s t y c z n y , w y k o n y w a n y d l a własnej przyjemności czy p r o ­ fesjonalnie? — taniec z jakiego t e r e n u i d l a jakiego w y c i n k a czasu? — współczesny czy t e n z wieków poprzednich, nasz europejski, czy też może taniec I n d i a n , Afrykańczyków, Hindusów? Uściślenie, że interesuje m n i e taniec p o j m o w a n y jako środek t r a n s m i s j i treści k u l t u r o w y c h , j a k o m e d i u m pośredniczące w k o m u n i k o w a n i u znaczeń przywołuje szereg dalszych pytań — k i e d y taniec może występować w owej m e d i u m i c z n e j roli? — które z treści k u l t u r o w y c h i czy j e d y n i e k u l t u r o w e mogą być za jego pośrednictwem k o m u n i k o w a n e , czy w p r a c y zostaną pomieszczo­ ne wszystkie z n i c h , a wreszcie — czy t a k ie ujęcie zagadnienia nie jest nazbyt ogólne i wszystkoistyczne. P y t a n i a przedstawione powyżej p r z y ­ taczam w f o r m i e s u r o w y c h omalże cytatów, w t y m celu, b y zasygnali­ zować, w postaci najbliższej s t a n u rzeczywistego, w j a k i sposób, w e współcześnie obserwowanej rzeczywistości egzystuje interesujący nas p r o b l e m . Zaprezentowane p y t a n i a nie stanowią b y n a j m n i e j s p e c y f i k i amatorskiego zainteresowania — pojawiają się one, z mniejszą l u b więk­ szą natarczywością w całej dotychczasowej l i t e r a t u r z e t e m a t u . K w i t u ­ jące je odpowiedzi tyczą z w y k l e j e d y n i e części s t a w i a n y c h pytań, k o l e j ­ ne zaś próby systematyzacji nasuwających się problemów, propozycje i n t e r p r e t a c j i przynoszą n o w e p y t a n i a — o genezę tańca i jego miejsce wśród i n n y c h dziedzin sztuki, o asocjacje pomiędzy l u d z k i m i i zwierzę­ c y m i zachowaniami t a n e c z n y m i , o zasadność r e f l e k s j i n a u k o w e j d o t y ­ czącej tańca („co myśleć o tobie, człowieku naukowo wykształconym?") j a k i p r a w o do m i a n o w a n i a się naukową tejże, a wreszcie — stawiane �POJMOWANIE 131 TANCA już z rozmysłem — p y t a n i e o miejsce tańca w k u l t u r z e , jego rolę i zna­ czenie. K u czemu zmierza przede w s z y s t k i m pytający? Zadaje on szereg pytań dotyczących poszczególnych cech charakteryzujących zjawisko dą­ żąc do osadzenia go w k o n k r e t n e j s t r u k t u r z e czasowo-przestrzennej. Są to cechy miejsca, określające t e r y t o r i u m ( A f r y k a , Europa, K u r p i e ) i rangę miejsca (świątynia, sala balowa, miejsce święte — nieświęte), cechy cza­ su zgodnie z jego przebiegiem — kolejne wyróżniane okresy historyczne l u b inne wyodrębnione na t e j samej podstawie oraz określające rangę czasu (świąteczny — codzienny). W dalszym ciągu są to cechy wyodręb­ niane na podstawie f u n k c j i przez taniec pełnionych charakteryzujące wykonawców, opisujące towarzyszące tańcowi r e k w i z y t y , r u c h taneczny, c z y n n i k i porządkujące taniec i t p . Cechom t u w y m i e n i o n y m odpowiadają t y p y tańca w p r o w a d z a n e na użytek poszczególnych opracowań, odpo­ w i e d n i o : tańców polskich, europejskich, r o z r y w k o w y c h , obrzędowych, r e l i g i j n y c h , G r e c j i starożytnej, i n i c j a c y j n y c h , męskich, r y c e r s k i c h , koło­ w y c h , solo, z mieczami, w r y t m i e d w u d z i e l n y m i t p . Z a t e m pytający zmierza do u k o n k r e t n i e n i a ogólnego hasła poprzez określenie jego k o n ­ t e k s t u , szukając przezeń możliwości zakotwiczeń czasowo-przestrzennych. W y d a j e się, że w a r t o zwrócić uwagę na t e n właśnie aspekt r e f l e k s j i badawczej n a d tańcem. Jest t o w zasadzie etap owej r e f l e k s j i — p i e r w s z y i nieodzowny. Etap, na którym podejmuje się t r u d ustalenia, co właści­ w i e s t a n o w i p r z e d m i o t zainteresowań, wyznaczenia granic, zakresu. Jest to faza p r a c y powtarzająca się każdorazowo, ilekroć — dotychczas w i ­ doczne — granice okazują się z b y t ciasne. Taniec zaś jest z j a w i s k i e m stawiającym badaczowi szczególnego r o d z a j u w y m o g i . Jego obecność w życiu i k u l t u r z e dziejąca się w w i e l u (jednocześnie) płaszczyznach, na bardzo różnych poziomach; wielość jego ról, j a k choćby podwójna przynależność tańca w zakresie samej sztuki, gdzie zaliczany jest t a k do sztuk m u z y c z n y c h , j a k i p l a s t y c z n y c h ; a wreszcie jego szczególnego rodzaju egzystencja i specyficzne t w o r z y w o , j a k i m się posługuje, b y móc w i z u a l n i e zaistnieć, sprawiły, że w pierwszej c h w i l i (w p i e r w s z y m eta­ pie pracy) uwaga nasza s k i e r o w u j e się k u t e m u , co u c h w y t n e . A zatem k u f o r m i e r u c h o w e j tańca, którą — p r z y n a j m n i e j w y c i n k o w o — można utrwalić w dziele s z t u k i plastycznej, kusić się o j e j zapis, z zapisem f i l m o w y m i k i n e t o g r a f i c z n y m łącznie, wyodrębnić w j e j r a m a c h jed­ n o s t k i porównywalne, które poddać można analizie. Zastanówmy się, c z y m jest owa f o r m a tańca. T w o r z y w e m umożli­ wiającym j e j fizyczną obecność jest ciało tancerza znajdujące się w r u ­ chu. R u c h ów d e t e r m i n o w a n y jest na poziomie s o m a t y c z n y m przez możli­ wości fizyczne ludzkiego ciała, ale również, na poziomie p s y c h i c z n y m , przez k a n o n y r u c h u — osobnicze i k u l t u r o w e . Ciało l u d z k i e w r u c h u , l s Por.: E . H a l l , s. 111-177. 1 8 - Ukryty wymiar, Warszawa 1978, szczególnie rozdz. 7-10, �132 JOLANTA KOWALSKA w r u c h u szczególnego rodzaju, przekazuje pewne treści, nadaje i n f o r ­ macje, równie j a k możliwości fizyczne tancerza kształtujące rodzaj r u c h u . Z a t e m n a formę tańca składa się zarówno jego aspekt r u c h o w y , j a k i treściowy. O b y d w a równie istotne, współistniejące i współtworzące formę tańca. W d a l s z y m ciągu rozważań użyty zostanie k i l k a k r o t n i e t e r m i n : „forma r u c h o w a tańca" — jego zakres pojęciowy odnosić należy wyłącznie do owego ruchowego, niejako technicznego aspektu tańca. Prawdą jest, że. taniec wyraża się poprzez ową zewnętrzną formę r u ­ chową, ale g d y nie z r o z u m i e m y zawartego w n i e j ładunku i n f o r m a c j i l u b g d y co n a j m n i e j n i e zareagujemy na nią o t w a r c i e ; i n n y m i sło­ w y — dopóki nie przybliżymy sobie i d e i wyrażanej przez taniec (może to być również p e w i e n k a n o n estetyczny), a która d e t e r m i n u j e rodzaj zewnętrznych f o r m r u c h o w y c h , nie zdołamy prawidłowo odebrać t y c h ostatnich. N a przykład znaczna część Dialogu poświęcona jest omówieniu m i t y c z n y c h wątków, j a k i e tancerz unaocznia przez taniec, oraz środ­ k o m , j a k i m i w t y m celu dysponuje. Podobnie najbłahsza n a w e t praca o tańcu zawiera t a k czy inaczej formułowaną myśl, że poprzez taniec k o m u n i k u j e się co n a j m n i e j stany emocjonalne. W momencie jednak, g d y dochodzi do ocen, k l a s y f i k a c j i i t p . zabiegów, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec z n i k a ze świadomości badacza, pod uwagę zaś b r a n a jest wyłącznie jego f o r m a r u c h o w a . Jest t o n a t u r a l n i e zabieg w pełni p r a w o m o c n y w w y p a d k u , g d y intencją badacza jest wyłącznie j e j opis, a zatem g d y skupia o n uwagę na znalezieniu odpowiedzi na przedsta­ w i o n e t u wcześniej p y t a n i a . G d y jednak, po j e j u z y s k a n i u zaintereso­ w a n i e badacza gaśnie w m n i e m a n i u , iż oto zdobył k o m p l e t n e dane u p r a w ­ niające go do tego, b y mógł mówić o tańcu, sprowadza go t y m s a m y m do "zespołu kroków i ruchów i sposobu i c h w y k o n a n i a , a t o przecież zaledwie część jego obrazu . Podejście tego rodzaju do niedawna p r z e ­ ważało w r e f l e k s j i badawczej dotyczącej tańca. Pragnę t u j e d n a k p o d ­ kreślić, iż t e n etap p r a c y był n i e do pominięcia i p o d względem m a t e ­ riałowym, j a k i z p r z y c z y n n a t u r y poznawczej (chociażby wskazując poprzez niekonsekwencje w k w a l i f i k a c j a c h i próbach systematyzacji t y ­ pów zjawiska, na daleko szerszy jego zakres niż b y na to wskazywał p i e r w o t n i e u w i d o c z n i o n y h o r y z o n t badawczy). J a k wspomniano, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec nie był zagadnieniem całkowicie niedostrzeganym. Najczęściej j e d n a k i n t e r p r e t o w a n o go j a k o „opowiada­ n i e " t r a k t o w a n e w i d o w i s k o w o . N i e spotkałam natomiast takiego r o z u m i e ­ nia k o m u n i k o w a n i a zapośredniczanego tańcem, które zgodnie z o w y m r o ­ z u m i e n i e m byłoby z b i o r e m p r a w d o p o d o b n y c h wariantów przekazu t y c h treści, gdzie taniec o d g r y w a rolę m e d i u m . A n a l i z y , omówienia czy opisy tańca, które sięgają w zawartość znaczeniową, w ów inspirujący i w i e l o 19 19 Ossowski, op. cit., s. 254; A . G u z z o, Muzyka f i c z n e " , n r 4: 1976, s. 55-63. i taniec, „Studia F i l o z o ­ �POJMOWANIE 133 TANCA znaczny t r z o n i zarazem podkład tańca, pozostają właśnie p r z y p o s z u k i ­ w a n i u odpowiedzi na p y t a n i e : „co t y m tańcem jest opowiadane?" Stąd, czysto n a r r a c y j n e w płaszczyźnie możliwych komunikatów, rozumienie tańca. P r z y t y m , jeżeli zachodziła potrzeba sięgnięcia po przykład tańca mogącego przekazywać pewne treści, wskazywano przede w s z y s t k i m na klasyczny taniec h i n d u s k i , którego m u d r y , asany i t a n t r y stanowią zamknięty zbiór, słownik niejako, s y g n o w a n y c h n i m i pojęć, t r u d n y do opanowania, ale i jednoznaczny. M e d i u m i c z n a r o l a tańca r o z g r y w a się jednak nie t y l k o na obszarze dosłowności. Równie (jeśli n i e bardziej) istotne są zawarte w n i m znaczenia niesformalizowane, których zakres i możliwość odczytania zależy od stopnia w i e d z y i wrażliwości obser­ w a t o r a (odbiorcy, widza, współuczestnika). A n a l i z y tego aspektu tańca generalnie b r a k . Można powiedzieć, że dopiero l a t a ostatnie, w r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h narzędzi badawczych, przyniosły możliwość z m i a n y kąta obserwacji w i e l u zjawisk, szczególnie z zakresu szeroko pojętej twórczości i t z w . k u l t u r y duchowej. 2 0 W k u l t u r z e europejskiej zewnętrzna f o r m a r u c h o w a , bez j a k i e j p r z e ­ cież taniec zaistnieć nie może, stała się jego s y n o n i m e m . W podobny sposób długi czas i n t e r p r e t o w a n e były sztuki plastyczne, l i t e r a t u r a , m u ­ zyka. Jeżeli nie w y k o n a n i e (jego prawidłowość) t o zaledwie to, co jest przedstawiane stanowiło p r z e d m i o t dociekań i zainteresowań. Z r e a k c j i twórcy na t a k i sposób w i d z e n i a jego udziału w i s t n i e n i u wzięły począ­ t e k symboliczne k i e r u n k i w sztuce, l i t e r a t u r z e i muzyce zmuszające o d ­ biorcę do współudziału, uczestnictwa, do przejścia przez zewnętrzność, przez t w o r z y w o , k u z a w a r t e j w n i c h myśli, przesłaniu k u treści, która absolutnie nie jest jednoznaczna z narracją. Sytuację tańca w szczegól­ ności, a s z t u k i w ogóle, w czasach n a m współczesnych, t r a f n i e c h a r a k t e ­ r y z u j e v a n der L e e u w : „Taniec, podobnie jawem uczuć zaledwie grona; j a k p o e z j a c z y m u z y k a , przestał być dziś c o d z i e n n y m p r z e ­ i myśli zwykłego umiejętnością nawet człowieka, a garstki wybrańców stał się, podobnie i przyjemnością j a k o c z y s t a r o z r y w k a w y r a ż a on — j a k inne niewiele znów podobnie sztuki, liczniejszego jak muzyka — z a l e d w i e określone i w c a l e n i e najwznioślejsze u c z u c i a . N i e m a już tańca związa­ nego z religią l u b pracą [...] miłość jest dziś n i e o m a l j e d y n y m o b s z a r e m , n a któ­ r y m t a n i e c zachował swój n a t u r a l n y związek z życiem" . 21 W s y t u a c j i , g d y sami w n i m w żaden sposób nie uczestniczymy, t a ­ niec rzeczywiście istnieje d l a nas wyłącznie j a k o f o r m a r u c h o w a i j a k o t a k i też podlega naszemu poznaniu . Proces poznania zachodzi poprzez 22 2 0 Por. uwagi treści kulturowych. n a ten temat: Uwagi 2 1 V a n der L e e u w , 2 2 Mówiąc stwo, wstępne, J. K o w a l s k a , Taniec .jako forma op. cit., s. 318. o u c z e s t n i c z e n i u m a m n a myśli n i e t y l k o bezpośrednie a l e również przekazu „Etnografia P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 173-192. współbycie, współodczuwanie z tańczącym. Por.: wykonaw­ „...pośrodku z b i o r o w e g o zwinięcia t w o r z y się p e w n e g o r o d z a j u p u s t k a , o d d a l e n i e , dość podobne �134 JOLANTA KOWALSKA ogląd owej f o r m y , ona b o w i e m przede w s z y s t k i m narzuca się naszej percepcji. N i e p o w i n i e n nas j e d n a k wprowadzić w błąd f a k t , iż taniec, po to b y mógł zaistnieć, m u s i przybrać ową zewnętrzną formę ruchową ewokowaną i przekazywaną przez ciało w y k o n a w c y . Przez nie i t y l k o przez nie taniec istnieje, jest ono j e d n a k t w o r z y w e m w s t o p n i u i d e n ­ t y c z n y m , j a k dźwięk jest t w o r z y w e m d l a m u z y k i , m e t a l , glina, f a r b y i płótno t w o r z y w e m sztuk plastycznych, słowo (pisane i wypowiadane) t w o r z y w e m poezji. D o w o l n y zbiór słów n i e stanie się j e d n a k poematem podobnie, j a k farba i półtno n i e równają się obrazowi. Po to, b y mogły spełnić swoją rolę, muszą być użyte przez twórcę w porządku p o d y k t o ­ w a n y m przez przyczynę sprawczą procesu tworzenia. T a k więc taniec i jego f o r m a r u c h o w a są współzależne, n i e są j e d n a k — w żadnym w y ­ p a d k u — synonimiczne. N i e m n i e j j e d n a k szczególny i c h związek, zwła­ szcza zaś unikatowość „tworzywa tanecznego" w połączeniu z o w y m decydującym w dziejach tańca zdarzeniem, j a k i m była u t r a t a jedności z całokształtem życia oraz utratę w a l o r u znaczeniowego na rzecz roz­ r o s t u f u n k c j i estetycznych, sprawiły, że do dziś taniec i n t e r p r e t o w a n y jest przede w s z y s t k i m jako l i t y l k o piękna f o r m a r u c h u mająca za cel powodowanie przeżycia estetycznego u widza. Jakże zatem współcześnie r y s u j e się sytuacja tańca jako p r z e d m i o t u dociekań badawczych? Schematyzm w poświęconych m u rozważaniach okazał się t a k dalce zakorzeniony w naszej świadomości, a p r z y t y m u w a r u n k o w a n y przez szczególne właściwości samego zjawiska, że każda próba wejścia w p r o b l e m w i d z i a n y p o d nieco i n n y m kątem, niż t o p r z y ­ jęto czynić, pociąga za sobą również konieczność r e i n t e r p r e t a c j i p r a w d u z n a n y c h za wyjaśnione ostatecznie. Stąd też i . u w a g i niniejsze zawie­ rają szereg zdań aż nadto oczywistych. B y mówić o t a k i m z j a w i s k u , j a k taniec, należy sięgnąć do najbliższych źródła impulsów warunkujących jego istnienie. Taniec egzystuje w każdym z nas, p o t e n c j a l n y c h s w y c h wykonawców i poprzez niego. Przykłady odległe czasowo i przestrzen­ nie mogą n a m j e d n a k dopomóc w z r o z u m i e n i u , j a k niepełne, a przez to często błędne jest widzenie tańca w jednej t y l k o płaszczyźnie czy w jednej r o l i . „Niewiele widzę nadziei d l a E u r o p y , jeśli w ciągu najbliższych l a t nie zdobędzie się na taniec dostojniejszy i bardziej powszechny..." — 2 3 do tego, które występowało już w c e n t r u m globu, d i a m e n t u c z y pajęczyny. C e l e ­ b r a n t w d z i e w a ją, z a c i e r a się z a postacią, b y dogłębnie przekształcić się w j a a b s o l u t n e [...]. Zaś ó w Bóg to również człowiek, a r a c z e j Człowiek — a l e pogrą­ żony w d a l a c h i a b s t r a k c j a c h mitologii. Z a t e m m u z y k a u r z e c z y w i s t n i a p r z e n i k a ­ n i e się n a w z a j e m m i t u i w i d o w n i , p r z y c z y m j e d n o s k u p i a drugie, d r u g i e zaś p o z w a l a cieleśnie, w z w i e l o k r o t n i e n i u żyć p i e r w s z e m u " . P . R i c h a r d , Porozu­ miewanie się i teatr, „Pamiętnik L i t e r a c k i " , t. 62: 1971. V a n d e r L e e u w, op. cit., s. 307. 2 8 �POJMOWANIE 135 TANCA t y m c y t a t e m z p r a c y W r u m e u s a B u n i n g a rozpoczyna w niebie tańczą? v a n der L e e u w . Sam pisze d a l e j : „... jedność l u d z k i e g o nowoczesnej życiowa życia legła b e z p o w r o t n i e w o c z y w i s t y m i ścisłym związku z innymi przejawami ludzkości porównać k o n c e n t r y c z n y c h kół, z których każde o b e j m u j e lecz które pokrywają ze nowoczesnej sobą, w g r u z a c h p o d ciężarem n a s z e j k u l t u r y [...] Z n a m y z a t e m różne t y p y tańców, l e c z t a n i e c j a k o f u n k c j a przestał istnieć. Życie p r y m i t y w n e j kości rozważania Czy lecz naszego umysłu możemy z wielką wprawdzie liczbą więcej niż p o p r z e d n i e , się częściowo i w s z y s t k i e mają wspólny środek. Z y c i e l u d z ­ jest rozległym n i e mają zbiorem n i c wspólnego płaszczyzn, które n i e mówiąc wprawdzie już o graniczą jakimś wspólnym Wychodząc od różnego t y p u doświadczenia, do podobnych dochodzi J o h n Cranko. Powiada o n : konkluzji środku" . 24 „Jeśli G r e k z a c z y n a tańczyć, w p a d a w s p e c j a l n y r o d z a j jest to może n o s t a l g i a liczne znaczenie emocjonalnego albo e k s t a z a . T a n i e c pozostał, a l e jego p i e r w o t n e , zgubiło się. W Stuttgarcie Miał z m a r t w i e n i e , płakał, aż n a g l e spotkałem kiedyś zaczął tańczyć. Widząc starego jego t a n i e c człowieka. myślałem: dokładnie t a k w y g l ą d a t a n i e c u s w e g o źródła [...]. G r e c y , C z a r n i , z a p e w n e nie są j e d y n y m i , w ś r ó d których zachowała się p o w s z e d n i a religijność Kie­ .[...] widziałem ple­ Afryce, mienne, to, że tańce tańce. Uderzyło mnie najbardziej i India­ tańca. dyś, w dzieciństwie, które spędziłem w Południowej religijne stanu, symbo­ te są częścią składową codzienności t y c h l u d z i " . a Przytoczone t u w y p o w i e d z i religioznawcy i choreografa r e p r e z e n t u ­ jące odmienne, d w i e z w i e l u możliwych płaszczyzn wyjścia k u obser­ w a c j i interesującego nas zjawiska, t a k jednocześnie podobne w e w n i o s ­ kach, dają świadectwo narastaniu n o w y c h t e n d e n c j i w w i d z e n i u tańca i kształtowaniu jego obrazu w naszej świadomości. B y mogło t o nastą­ pić, nieodzowna okazała się m o d y f i k a c j a sposobu d e f i n i o w a n i a n a t a k i , który umożliwiłby rozszerzenie pola penetracji, t o zaś z k o l e i mogło stać się dopiero w t e d y , g d y definicja dotychczasowa i i m p l i k o w a n e przez nią postępowanie badawcze okazały się bezużyteczne wobec t y c h w a r s t w zjawiska, j a k i e u j a w n i o n e zostały w badaniach dotychczasowych, a które nie mieszczą się w jego ex definitione, określonych ramach. N i e a d e k w a t ność d e f i n i c j i wobec definiowanego p r z e d m i o t u musiała wskazać n a istnienie „czegoś" ponad t o , czego d e f i n i c j a n i e objęła, a co rozsadza ją od wewnątrz i pominięcie czego pociąga za sobą, jeśli nie fałsz, t o z p e w ­ nością niepełność rozumowania. Rozważania powyższe wskazały na d w i e kwestie, które zdają się być p o d s t a w o w y m i w r e i n t e r p r e t a c j i rozumienia tańca: związków tańca z jednością l u d z k i e j egzystencji i k o m u n i k o w a n i a znaczeń poprzez t a ­ niec posługujący się w t y m celu zewnętrzną, wizualną formą ruchową. 24 J w . , s. 310. 2 5 J. Cranko, Poprzez taniec. Rozmowy z Walterem tłumaczenie a u t o r s k i e J . B e r s k i , „Taniec", n r 4: 1977, s. 57-58. Erichem Schdferem, �136 JOLANTA KOWALSKA Taniec t a k dalece s t a n o w i funkcję życia i o t y l e silnie jest w n i m za­ korzeniony, że — j a k wykazało doświadczenie — wyłączenie go poza całokształt egzystencji, k i e d y t o b y t u j e w zawieszeniu, w o d e r w a n i u od treści znaczeniowych, j a k i e go ukształtowały, choć dzieje się t o j e d y n i e poprzez zatarcie tego f a k t u w naszej świadomości, sprawia, że w y r a d z a się w zachowania formistyczne — przede w s z y s t k i m o charakterze r o z ­ r y w k i . Taniec oczywiście, wśród w i e l u pełnionych przezeń f u n k c j i , w y ­ stępuje również j a k o r o z r y w k a . N i e jest to j e d n a k f u n k c j a j e d y n a i w żadnym w y p a d k u j a k o t a k a t r a k t o w a n a być nie p o w i n n a . R y z y k o w ­ ne jest zresztą, b y którakolwiek z l i c z n y c h jego f u n k c j i , poza podsta­ wową — bycia k o m p o n e n t e m , a jednocześnie egzemplifikacją życia — mogła wysunąć się n a p l a n p i e r w s z y dominując pozostałe. P r o w a d z i t o do wysoce jednostronnego postrzegania badanego zjawiska, j a k n p . w s y ­ g n a l i z o w a n y m t u w y p a d k u tańca interpretowanego wyłącznie w płasz­ czyźnie europejskiego tańca artystycznego, stanowiącym wymowną w y ­ kładnię sposobu p o j m o w a n i a go w dziejach, poświęconej m u myśli b a ­ dawczej. J a k i wniosek wypływa z tego, co powiedziano, d l a z r o z u m i e ­ nia p r z y c z y n d o m i n a c j i t a k i c h , a nie i n n y c h j e j kierunków? Otóż, przede w s z y s t k i m w i d z i m y , że sam stosunek obserwatora do obserwowanego zjawiska, rozgrywający się w kategoriach m o r a l n y c h i etycznych, d a ­ l e k i był od tego, j a k i mógłby prowadzić do zrozumienia, do postrzeżenia zjawiska w i n n y m świetle. Zasadniczą przyczyną takiego stanu rzeczy było — czas przeszły jest t u do pewnego stopnia u s p r a w i e d l i w i o n y — bez wątpienia t r w a n i e na poziomie rozważań t y p u formalnego, i n t e r ­ pretujących ruchową formę tańca jako jego s y n o n i m , a w w y n i k u p o ­ dobnego podejścia skupiających uwagę na t w o r z y w i e zjawiska, n i e zaś na n i m samym. Obecnie, po długim czasie postrzegania w tańcu głównie r o z r y w k i czy zabawy, m n i e j czy bardziej nagannych, czasem t y l k o bła­ h y c h i t r a k t o w a n y c h m a r g i n a l n i e , p r z y c h o d z i m y do postrzegania go jako składowej fenomenu istnienia, o l i c z n y c h r o l a c h s k u p i o n y c h wszakże w o ­ kół jednego, podstawowego zadania — przenoszenia tańczących w b a r ­ dziej ludzką, poszerzoną, wykraczającą poza codzienność, ale również ową codzienność sankcjonującą sferę b y t o w a n i a . P o m i m o t o z d u m i e ­ w a m y się widząc l u d z i , d l a których taniec jest czymś równie n a t u ­ r a l n y m i p o t r z e b n y m , j a k wszelkie inne zabiegi mające na celu u t r z y ­ manie trwałości i c h egzystencji. „Powszednia religijność tańca" — m o ­ m e n t y i l u m i n a c j i poznawczej, o których mówi J o h n C r a n k o , są d l a t e j postawy nadzwyczaj charakterystyczne. Dokumentują p r z y t y m , j a k d a ­ leko refleksja badawcza n a d tańcem i znane j e j sposoby d e f i n i o w a n i a zjawiska odeszły od p r z e d m i o t u zabiegów. Badania obecne w i n n y zatem skupić się wokół zaniedbanej dotychczas k w e s t i i znaczeniowego aspektu tańca podtrzymując jednocześnie zainteresowanie aspektem r u c h o w y m . P r z y t y m szczególnej u w a g i wymagają wzajemne i c h powiązania i wpły­ w y w konkretnych kontekstach k u l t u r o w y c h . �137 POJMOWANIE T A N C A Jolanta Kowalska THE UNDERSTANDING OF DANCE. REMARKS AS REGARDS T H E SOURCES OF NEGATIVE CONNOTATIONS S u m m a r y E u r o p e a n i n t e l l e c t u a l h e r i t a g e , to w h i c h t h e r e m a r k s c o n t a i n e d i n t h i s a r t i c l e refer, left i n l i t e r a t u r e , i n h i s t o r i c a l s o u r c e s a n d o t h e r p r i n t e d w o r d of t h e epoch, t h e p i c t u r e of t h e d a n c e as a s i g n of s o m e t h i n g to b e condemned least something more after the confrontation controversial. This pean material with folk culture, is a l l the w i t h the m a t e r i a l f r o m have a wider viewpoint and question t h a n our o w n due to Europe because its i n c i d e n c e can c u l t u r a l r a n g e . T h e a n a l y s i s of t h e E u r o ­ consideration parallely outside or t a s a y t h e interesting to t h e those present negatively d i v i s i o n into orientaling elite culture tendencies, reveals a l i v e l y c o n c e p t i o n w h i c h r e c o g n i z e s its e x i s t e n c e , felt i n n e r m o s t . I t i s not official but as it s e e m s it is a h i g h l y d e c l a r a t i v e c o n c e p t i o n . Two factors are pointed p r e s e n c e of t h a t n e g a t i v e condition the c o n n o t a t i o n . T h e y a r e d e s a c r a l i s a t i o n of t h e d a n c e out here. They are the ones which and its p a s s i n g to t h e s t a t u s of e n t e r t a i n m e n t . A l o n g w i t h the a b o v e m e n t i o n e d the a c c e n t s o n t h e e x p r e s s i o n i n t h e d a n c e get t r a n s f e r r e d and aesthetic values. The second factor is t h e lack of process to i t s e x t e r n a l understanding forms that d a n c e l i k e a n y o t h e r k i n d of a r t i s t i c e x p r e s s i o n i s a n i m m a n e n t p a r t of o u r the human e x i s t e n c e a n d not o n l y a d e c o r a t i v e e l e m e n t . A t t h e s a m e t i m e it i s shown, far those facts f r o m t h e h i s t o r y of t h e d a n c e u n d e r s t a n d i n g of e v e n t s , but at t h e m o m e n t t i o n it h e l p e d the dance of its c o m i n g to t h e c o g n i t i v e to o r i e n t a t e t h e l a t t e r . W h e n and what was described reflecting as a dance, we a v e r y n a r r o w s e c t o r of t h e p h e n o m e n o n - t h e how h a d a n i n f l u e n c e not o n l y o n what was the reflec­ understood by c o m e to t h e c o n c l u s i o n t h a t external motor form of t h e dance w a s b r o u g h t to people's c o g n i z a n c e — a n d i d e n t i f i e d a s c o m p l e t e . U n t i l r e c e n t l y , t h e d a n c e as t h e s u b j e c t of s c i e n t i f i c s t u d y w a s and even believed to be not w o r t h y of c o n s i d e r a t i o n . T h e unrecognized, situation i n the field of a r t w a s s i m i l a r , t h o u g h t h e p o s s i b i l i t y a n d a d v i s a b i l i t y of s c i e n t i f i c p e n e t r a t i o n was perceived dance finds scientific possible comparatively itself early on the margin penetration into the of field there, still until i n t e r e s t s i n other of dance is — the present fields. T h e according moment the developing of to t h e author b y t a k i n g t h e a t t e n t i o n on t h e s i g n i f i c a n c e of t h e c o m m u n i c a t i v e — aspect of t h e dance. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d604bf462b3395835138fdba1f3bd02.pdf 1e0e232fc6b847b0cdc4ef9076546c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:853 Title A name given to the resource Taniec jako forma przekazu treści kulturowych. Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JOLANTA z. 1 KOWALSKA TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU UWAGI Celem niniejszego TREŚCI KULTUROWYCH. WSTĘPNE artykułu j e s t z a s y g n a l i z o w a n i e b l e m ó w , n a k t ó r e n a t k n ę ł a m się j u ż w p i e r w s z e j podstawowych pro­ fazie poszukiwań, d o t y ­ czącej d e f i n i c j i , t y p o l o g i i i t p . , a p r z e z t o z o r i e n t o w a n i e c z y t e l n i k a w z ł o ­ żoności z j a w i s k a , k t ó r e m a b y ć p r z e d m i o t e m m o i c h d a l s z y c h rozważań. Zawarte jako pytania badawcze, postępowaniu, niż j a k o na t u propozycje które odpowiedzi należy traktować raczej będę szukała w dalszym p r ó b ę o s t a t e c z n y c h ustaleń. K t o k o l w i e k zadał s o b i e trud nieco r e f l e k s j i n a d tańcem, p r z y z n a , że t o niełatwy, w y m y k a j ą c y zacji, a zarazem niesłychanie fascynujący głębszej się w e r b a l i ­ temat. T r u d n y t y m bardziej, ż e j e g o o c z y w i s t o ś ć i zrozumiałość są p o z o r n e . Wprowadza nas w j e g o powszechność, t y m c z a s e m k a ż d y k r o k p o z a m e c h a n i c z n ą błąd rejestrację i k a ż d a p r ó b a n i e c o b a r d z i e j s y n t e t y c z n e g o ujęcia u ś w i a d a m i a j ą n a m j e g o wielowarstwowość. szukamy wyodrębnić wiłby Pierwsza odpowiedzi taki namw trudność pojawia się już w chwili, gdy n a p y t a n i e : c o t o j e s t t a n i e c ? i g d y s t a r a m y się zespół dalszych przysługujących rozważaniach m u atrybutów, znalezienie tego, który umożli­ c o różni taniec o d w s z e l k i c h i n n y c h z a c h o w a ń r u c h o w y c h . D e f i n i c j e tańca n i g d y n i e są o s t r e i w y c z e r p u j ą c e . N i e i s t n i e j e t a k a , n a którą z g o d z i l i b y się w s z y s c y j e g o b a d a c z e , n a t y m t e ż e t a p i e p o p e ł n i a się p i e r w s z e b ł ę d y , najczęściej z fascynacji jednym z aspektów tańca, przy wynikające jednoczesnym p o m i n i ę c i u l u b n i e d o c e n i e n i u w a g i pozostałych. G d y p r z e g l ą d a się p r ó b y określenia i n t e r e s u j ą c e g o n a s z j a w i s k a , nym zaskoczeniem podejście n a u k o w e jest f a k t , że o i l e p r o p o z y c j e pozostawiają zawsze pewną autorów pew­ deklarujących lukę, o t y l e uwagi na t e m a t tańca z a w a r t e w p o e z j i , w dziełach f i l o z o f ó w , w l i t e r a t u r z e p i ę k ­ nej, j a k również p e w n e i muzyce zawierają definicyjnym . 1 1 Porównaj: „ s y n t e z y " tańca, j a k i e o d n a j d u j e m y w w sobie prawdę, która J a k i e są t e g o p r z y c z y n y ? a) L u k i a n z Samosate, W s e m i o l o g i i poezja, Dialog „[...] P r z e d e w s z y s t k i m n i e w i e s z p r a w d o p o d o b n i e , plastyce u m y k a suchym ustaleniom o tańcu, malar- W a r s z a w a 1951. że t a n i e c n i e j e s t czymś n o w y m , lecz j e s t spuścizną przekazaną n a m p r z e z ojców i praojców. C i , którzy znają jego �174 JOLANTA KOWALSKA s i w o , m u z y k a i t a n i e c w ł ą c z a n e są d o k a t e g o r i i p o e t y k , j ę z y k zaś n a u k i , określany j a k o k o d l o g i c z n y , p r z e c i w s t a w i a n y j e s t w s z y s t k i m w y ż e j m i e n i o n y m . Łatwość „mówienia" zyki m a swoje uzasadnienie w o tańcu w języku m a l a r s t w a czy m u ­ podobieństwie procesu k o m u n i k o w a n i a , j a k i m posługują się p o e t y k i s k i e r o w a n e n a t w o r z e n i e wywoływanie doznań, r a c z e j wy­ pewnych obrazów, n a c z u c i e niż r o z u m i e n i e . J ę z y k n a u k i n i e dopuszczający d o w o l n o ś c i skojarzeń, służący r o z u m i e n i u , o k a z u j e się z b y t mało elastyczny różnym d l a u c h w y c e n i a z j a w i s k posługujących sposobem komunikowania . Nie n a rozważania o p i e r w o t n e j je nawet mianem w chorei 0 bez 2 powodu się d i a m e t r a l n i e trafia j e d n o ś c i tańca, m u z y k i i p o e z j i muzycznej prasztuki, a znajdujące się wszak określające egzemplifikację g r e c k i e j c z y w f o r m a c h t a n e c z n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h , 3 tańcu j a k o przedjęzykowym sposobie k o m u n i k o w a n i a , z którego do­ p i e r o w w y n i k u e w o l u c j i r o z w i n ą ł się j ę z y k . i Dla tych trzech nownik, jakim dziedzin wypowiedzi jest rola akcentu w rytmika. znacznej próby w y w i e d z e n i a Faktem istnieje dającym pewien wiele wspólny mia­ do myślenia jest liczbie języków. T y m właśnie a r g u m e n t u j e języka artykułowanego nego. T r u d n o powiedzieć, w jakim z d r a m a t u i tańca stopniu podobne się mimicz­ rozważania są z a ­ sadne, n i e m n i e j j e d n a k n i e z w y k l e i s t o t n e j e s t zwrócenie u w a g i n a r y t m 1 n a o p a r t e n a n i m powiązania między muzyką, poezją i tańcem. K a n o n i k Jan Tabourot, muzyki a u t o r dzieła i bez r y t m u wyższego twierdzenia powstanie z tą bieg nasuwają że t a n i e c zależy od C o do p i e r w s z e g o członu p o ­ 5 się p e w n e wątpliwości; stanie się o n o w której powstał r u c h y gwiazd, wszechświat, i że źródłem tańca stanowisko planet wobec gwiazd jest odwieczna stałych, p r a w i d ł o ­ ciał n i e b i e s k i c h i ład, h a r m o n i a , c z y to w s z y s t k o n i e j e s t o d b i c i e m k o ­ smicznego pratańca?"; b) M. w y d a n i a książki L'emtre chant kroju" bezmyślny . od p i e r w s z y c h początków, pouczą n a s , że t a n i e c zjawił się równocześnie chwilą, miłość E r o s . A wy mówi, Orchesographie, byłby Bejart, fragment wywiadu udzielonego z okazji de la danse. P r z e d r u k w y w i a d u z a m i e s z c z o n y w „ P r z e ­ n r 1562 z d n i a 6 m a r c a 1975: „[...] D l a m n i e t a n i e c to f o l k l o r [...] Taniec to ważny c z y n n i k społeczny. T a n i e c j e s t wszędzie t a m , gdzie p o t w i e r d z a się jedność grupy ludzkiej". 2 A. P. Warszawa Dzieje Wstęp jako Z [...] gdzie próbami struktur sens 1974, s. 14-16, 18, 20 n. Z o b a c z Przekazy i sygnały, Warszawa także: semiotyczny, 1970; M . Wallis, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1968; W a r s z a w a 1976. obserwowane do owej 1960; U . E c o , Pejzaż Warszawa semantycznych, filozofii, istotnie powrotu Warszawa do semantyki, 1972; L . J . P r i e t o , sztuki S . L a n g e r , Nowy 3 Semiología, G i r a u d, Schaff, jest pierwotnej połączenie jedności muzyki, spotykamy się ruchu i słowa. niejednokrotnie w e współczesnym balecie. 4 P o r ó w n a j i n f o r m a c j e z a w a r t e w omówieniu d w u p r a c poświęconych l i t e r a t u ­ rze, z a w a r t e w „Ludzie". J . W i o r t, Etnografia i najnowsze studia nad literaturą, „ L u d " , t. 3: 1897, z. 3, s. 213-224. 5 J . Tabourot 1589. I n f o r m a c j a (zwany inaczej za: E . K u r y ł ł o , w a pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a Thoinot-Arbeau), Taniec dworski, 1930, s. 106. [w:] Orchesographie, Langes Taniec, zbioro­ monogr. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 175 KULTUROWYCH j e d n a k zrozumiałe, jeżeli pamiętać będziemy, że p r a c a t a w y d a n a w 1589 p o w s t a ł a w e F r a n c j i i d o t y c z y ł a określonej kultury c z y w i ś c i e ściśle w i ą ż ą c e j t a n i e c z m u z y k ą , co w p l a n i e b a r d z i e j a b s o l u t n i e n i e jest obowiązującą bez r y t m u w byłby r y t m i k a . Jest t o p i e r w s z y formy i nieomal tańca, narzuca­ j ą c y się j e g o a t r y b u t , n i e s t a n o w i ą c y j e d n a k o w y r ó ż n i e n i u g o wszelkich wspólna zachowań r u c h o w y c h . Jest aktywności ruchowej rze­ ogólnym regułą. I s t o t n y j e s t d r u g i c z ł o n : t a n i e c b e z m y ś l n y . F a k t e m j e s t , ż e n i e istnieją których n i e występuje roku tanecznej, jako t o raczej, takiej w spośród j a k się w y d a j e , cecha n a j różnorodniej szych jej o d m i a n a c h , dążącej s a m o r z u t n i e d o u r y t m i z o w a n i a , c z y t o z g o d n i e z t y m , co twierdzi Avenarius, g i i , czy też w w wyniku 6 celu j a k najmniejszego zdeterminowania wydatkowania ener­ o r g a n i z m u p r z e z sieć b i o r y t ­ m ó w , a z a t e m konieczność d o s t r o j e n i a się d o p e w n e g o o g ó l n e g o układu. Nasuwa się p y t a n i e : c o różni r y t m t a n e c z n y inne zachowania ruchowe? od rytmów C o s p r a w i a , że w i e m y , porządkujących że t o właśnie w a n i e j e s t t a ń c e m ? O d w o ł u j ą c się d o p r z y k ł a d u z n a s z e j w trakcie zabawy do tanecznej tańca, o n a w y r a ż a mężczyzna zgodę i podchodzi zaczynają zacho­ rzeczywistości: do k o b i e t y , p r o s i tańczyć. W którym ją mo­ m e n c i e następuje przejście o d k r o k u z w y k ł e g o d o k r o k u t a n e c z n e g o , j e ­ żeli n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m i e l i trudności ze w s k a z a n i e m przynaj­ m n i e j j e d n e j r ó ż n i c y . M ó w i się, że r u c h t a n e c z n y j e s t p o s z e r z o n y , z i n t e n ­ s y f i k o w a n y w s t o s u n k u d o r u c h u zwykłego, a mówiąc inaczej — przesad­ n y . M ó w i się r ó w n i e ż , ż e j e s t t o r u c h w y r a z i s t y . C ó ż t o z n a c z y ? Pomocą znaczenia w naszych rytmu w rozważaniach będą, rozróżnieniu pomiędzy z tonem semantycznym, j a k sądzę, uwagi m o w ą i pieśnią w jakie znajdujemy w n e g o p r z e z e ń materiału, a w i ę c g r u p y j ę z y k ó w przez chwilę. W e r y f i k o w a n a semantycznym Stopy . 7 zaprezentowa­ buszmeńsko-hotentockich, a n a l o g i a , n a d którą w a r t o z a s t a n o w i ć t u h i p o t e z a b r z m i następująco: w z tonem w t r a k c i e zaś r o z w a ż a ń s t w i e r d z a się, ż e : 1) m o w a istnieje związek pomiędzy mową wartościach jest wspólne pieśni i pieśnią, ludów p i e r w o t n y c h j a k o pieśni. T w o r z y w o d ź w i ę k o w e o znaczeniowych się językach i j e s t s a m a w s o b i e c z y m ś w r o d z a j u ś p i e w u , 2) obecność r y t m u o uznaniu wypowiedzi temat językach artykule Romana A u t o r zastrzega w p r a w d z i e , że w n i o s k i dotyczą wyłącznie n a s u w a się t u j e d n a k p e w n a na mowie. stanowi określonych Gdy jednak w m o w i e podlega ono kształtowaniu s u b i e k t y w n e m u , a w m e l o d i i w y p o ­ w i e d z i nałożonej n a stały s c h e m a t t o n a l n y p o s z c z e g ó l n y c h w y r a z ó w , o d ­ zwierciedla rytm się stosunek zdeterminowany wiedzi wypowiadającego jest do wypowiedzi, p r z e z treść, t o w pieśni dołącza się c z y n n i k kształtujący, r y t m , m a j ą c y z a : J . R e y , Taniec, 6 Informacja 7 R . S t o p a, Hotentoci, jego rozwój i formy, „ L u d " , t. 38: 1948, s. 50-146. przy czym do melodii wypo­ tendencję do s y - Warszawa 1958, s. 47. �176 JOLANTA KOWALSKA m e t r u , w odróżnieniu o d r y t m u m o w y p o z b a w i o n e g o dencji. A zatem (jak mówi różnica p o m i ę d z y na rytmie, przy wspomniano — w zasadzie t e j t e n ­ się w e wnioskach końcowych) m o w ą i pieśnią w omawianej grupie języków czym nie chodzi oba rodzaje tu o zasadnicza jego występowanie, wypowiedzi polega b o •— j a k u p o r z ą d k o w a n e są r y t m i c z n i e , a o jakość r y t m u . W ś w i e t l e t e g o , c o zostało t u p o w i e d z i a n e , zujące t a n i e c jako ruch poszerzony czy stwierdzenie zintensyfikowany charaktery­ nabiera kla­ rowności. Taniec, p o d o b n i e j a k w i e l e i n n y c h zachowań r u c h o w y c h , u p o ­ rządkowany jest r y t m i c z n i e , j e d n a k charakteryzująca go r y t m i k a będzie posiadać, w e d l e w s z e l k i e g o p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , cechę i n d y w i d u a l n ą i j a k się w y d a j e polegającą na wzmocnieniu (zwiększeniu ekspresji) rytmiki czynności n i e b ę d ą c y c h tańcem, a p r z e z t o „ n o b i l i t o w a n i e " i c h d o r a n g i zachowań tanecznych. Będzie t o bodajże pierwszy z atrybutów tańca, n a który, o i l e m i w i a d o m o , n i e zwrócono u w a g i . C z y i w j a k i m s t o p n i u okaże s i ę on p r a w d z i w y i czy o w a różnica pomiędzy rytmem tanecz­ n y m a w s z e l k i m i i n n y m i r y t m a m i n i e okaże się o p a r t a n a i n n e j z a s a d z i e , p o w i n n y wykazać dalsze rozważania. T a n i e c , p o d o b n i e j a k pieśń, m o w a , m i m i k a , t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a , j e s t uzewnętrznieniem stanów przecież w i a d o m o , że z a r ó w n o o b r a z , j a k pieśń, m i m i k a i t a n i e c , owe psychicznych. Czy tylko? Powszechnie jest mogą s t a n y w y w o ł y w a ć . T a n i e c d l a w p r o w a d z e n i a się w t r a n s , pieśń p a ­ triotyczna wywołująca mogący wyzwolić p e w n e jący gestem określony zespół reakcji emocjonalnych, skojarzenia, taniec udramatyzowany, obraz przekazu­ całe z e s p o ł y w i e r z e ń , t a n i e c b ę d ą c y u z e w n ę t r z n i e n i e m s t a n u emocjonalnego i wywołujący ten sam l u b podobny stan u widza. Ope­ rując t y m i t y l k o p r z y k ł a d a m i w i d z i m y , że w y ł a n i a się k o l e j n y p r o b l e m . Otóż w y w o ł a n i e p e w n e g o s t a n u psychicznego może być w y n i k i e m dzia­ łania j e d n o s t k i n a samą s i e b i e , j a k r ó w n i e ż c z y n n i k ó w , k t ó r e są w sto­ s u n k u d o n i e j z e w n ę t r z n e , p r z y c z y m o w o działanie m o ż e b y ć ś w i a d o m e , celowe, j a k również nieświadome. Przedmiotem m o j e g o z a i n t e r e s o w a n i a jest t a n i e c r o z u m i a n y j a k o śro­ d e k t r a n s m i s j i p e w n y c h treści i t u k o n i e c z n e nie taniec coś p r z e k a z u j e , a wreszcie — jakimi środkami jest ustalenie, k i e d y istot­ posługuje się w t y m celu, j a k i e g o r o d z a j u treści m o ż e p r z e k a z y w a ć . W t y m p u n k c i e n i e z w y k l e p o m o c n a o k a z u j e się t e o r i a z n a k u sytuująca t a n i e c zasadniczo w rzędzie p o e t y k , n i e wykluczająca j e d n a k możliwości, b y niektóre z f o r m tańca p o s ł u g i w a ł y się k o d e m z b l i ż o n y m d o l o g i c z n e g o . Z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę n a z a s y g n a l i z o w a n e my t u p r o b l e m y , przejdź­ d o p r ó b y u s t a l e n i a d e f i n i c j i , a n a s t ę p n i e z n a l e z i e n i a t y p o l o g i i słusz­ nej i operatywnej d l a interesującego m n i e ujęcia zagadnienia, co w p o ­ łączeniu z k r ó t k i m o m ó w i e n i e m l i t e r a t u r y t e m a t u s t a n o w i ć b ę d z i e p u n k t wyjścia d l a dalszych rozważań. �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 177 KULTUROWYCH USTALENIA DEFINICYJNE Zgodnie z t y m , co p o w i e d z i a n o w e wstępie, p i e r w s z y m nasuwającym się s p o s t r z e ż e n i e m będzie t o , że t a n i e c j e s t r u c h e m . N i e będą t o j e d n a k ruchy dowolne, a jedynie t e , które są w szczególny sposób uporządko­ w a n e , zasadą zaś o w e g o u p o r z ą d k o w a n i a j e s t r y t m . P o w y ż s z e nie jest nicji podstawowym, (porównaj starcza uwzględnianym zestawienie jednak, by z przez definicji zawarte zadowalającą ostrością większość w aneksie określić stwierdze­ znanych defi­ n r 1), n i e w y ­ interesujący nas p r z e d m i o t . P r z y j m u j ą c b o w i e m t e d w a w s k a ź n i k i m u s i e l i b y ś m y za t a n i e c uznać t a k i e r u c h y r y t m i c z n e , j a k chód, s i a n i e zboża, p r z ę d z e n i e , s k o k i czy gimnastykę. Podobną ewentualność instynktownie odrzucamy, by p o z a s t a n o w i e n i u stwierdzić, ż e a n i g i m n a s t y k a , a n i chód j a k o t a k i e n i e będą tańcem, m o g ą n i m j e d n a k b y ć w p e w n y c h s y t u a c j a c h . Jeżeli n p . 8 n i e przędziemy, a j e d y n i e w y k o n u j e m y takie zachowanie r u c h y i m i t u j ą c e tę pracę, j e ż e l i j e s t c e l o w e , w ł ą c z o n e w p e w i e n zespół z a c h o w a ń z r y - t u a l i z o w a n y c h , znaczących p r z ę d z e n i e , a l e n i e b ę d ą c y c h n i m , j e ż e l i przy t y m z o s t a n i e podkreślona c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a t e j czynności r y t m i k a — m a m y d o c z y n i e n i a z t a ń c e m n a ś l a d o w c z y m . I s t n i e j e duża g r u p a t a ń c ó w tego t y p u . Popularne 9 jest przekonanie, ż e tańce t e r e p r e z e n t u j ą naj­ d a w n i e j s z ą z f o r m , a n i e k t ó r z y a u t o r z y w y w o d z ą g e n e a l o g i ę tańca z p r a ­ c y , czego d o w o d e m m a j ą b y ć w ł a ś n i e tańce n a ś l a d o w c z e można, że d o s f o r m u ł o w a n i a ceniając znaczenie r y t m u podobnej tezy n i e zwrócono 1 0 . Przypuszczać p r z y c z y n i ł się f a k t , dostatecznej uwagi na iż d o ­ różnicę w j e g o jakości. B y ć m o ż e z a t e m , zostały p r z e z t a n i e c z a a d a p t o w a n e ne r y t m y charakterystyczne dla pracy, nie wydaje s z u k a n i e źródła j e d n e g o z t y c h z j a w i s k w się j e d n a k pew­ słuszne d r u g i m . Poza rytmiką, która j e łączy, p r a c a n i e p o s i a d a i n n y c h n i e z w y k l e w a ż n y c h a t r y b u t ó w tańca, o czym dalej. W a ż n o ś ć p o w y ż s z e g o r o z r ó ż n i e n i a dostrzegł C. S a c h s definiując j a k o r u c h r y t m i c z n y , n i e wynikający jego u s t a l e n i e m musielibyśmy wanie 8 się zamyślonego Porównaj g o, O naturze s 10 dów z podniet pracy j e d n a k za t a n i e c człowieka, co j e s t 1 1 się uznać n p . m i a r o w e k i ­ oczywistym błędem. Dalsze rozważania n a t e m a t tańca z a w a r t e w a r t y k u l e W. W i t w i с к i e tańca, [w:] Taniec, s. 12-13. Np. r o s y j s k i e k o r o w o d y . J . G 1 u z i ń s к i , Taniec dzikich, Lwów uporządkowanie i zwyczaj 1927. A u t o r uważa ruchów, p o w s t a n i e taneczny. Niektóre za p o d s t a w o w y zaś r y t m u tanecznego tańce atrybut niejszymi wydarzeniami w życiu gromady, a i zwyczaje The World History te z k o l e i następstwem 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 of the Dance, pracy. połączone z w a ż ­ czyną w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności). C. S a c h s , lu­ tańca r y t m i c z n e wiąże z r y t m e m Tańce l u d ó w p i e r w o t n y c h mają być tańcami r o b o c z y m i ( z a w s z e 1 1 taniec . Posługując N e w Y o r k 1965, s. 6. lub przy­ �178 JOLANTA uściślenie z n a j d u j e m y u J . R e y a chów ukształtowanych 12 KOWALSKA . M ó w i o n , że t a n i e c j e s t harmonią r u ­ obrazowo, n i e podporządkowanych bezpośrednio p o b u d k o m p r a c y . Dzięki w p r o w a d z e n i u i s t o t n e j cechy, jaką j e s t przekaz za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z u , m o ż e m y w y e l i m i n o w a ć w i ę k s z o ś ć w y ż e j wspo­ m n i a n y c h zachowań. K i l k a słów należy poświęcić jeszcze g i m n a s t y c e i p o p i s o m nym, akrobatycz­ k t ó r e t a ń c e m n i e są, a l e d z i e l i j e o d n i e g o n i e j e d n o k r o t n i e nader n i e w y r a ź n a g r a n i c a . C z y m r ó ż n i się o d a k r o b a t y k i n p . cyfrowany taniec o znacznej wyko­ k o m p l i k a c j i kroków, a przez to n i e d l a każdego j a k o nawcy dostępny, mamy wątpliwości. wypadku W cel, gimnastyce Prezentacja czy balet a k a d e m i c k i , co d o którego Wydaje dla jakiego podejmuje robię t o lepiej odbywa l u b gorzej dla imitacji wypadku abstrakcyjnej niż i n n i " . Rolą w i d z a jest w i sfery techniki zmysłowo, wyko­ dysponuje rzeczywistości postrzegalnej przeżyć tym wypadku środków, j a k i m i czy s y m b o l i z a c j i p e w n e j przedmiotowej l u b dotyczącej samej. się n a z a s a d z i e : „ s p ó j r z c i e , j a k t o r o b i ę ; m a n a celu rozszerzenie wachlarza tańczący szym nie tym działania. dla niej j e d y n i e oglądanie i o c e n a . W tańcu osiągnięcie w y s o k i e j nawczej jest w się t a k i e , a n i e i n n e c h o d z i l i t y l k o o osiągnięcie sprawności wyników taneczności się, ż e i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m (w w pierw­ drugim wewnętrznych). Dlatego t a n c e r z - s o l i s t a j e s t n i e t y l k o t y m , k t o okazał się b a r d z i e j sprawny też niż i n n i , a l e i t y m , k t o s z c z e g ó l n i e s u g e s t y w n i e u m i e p o s ł u g i w a ć się p e w n y m systemem znaków. Oczywiście n i e zawsze m u s i być r o z u m i a n y , zależeć t o b ę d z i e o d p r z y j ę t e j k o n w e n c j i k o m u n i k o w a n i a i j e j popularności w d a ­ nej grupie. Dochodzimy nienia: znaku, czyli pragnąc c z e g o k o l w i e k rządkowanie t u do nader ważnego d l a naszego t e m a t u środka przekazu, jakim ustalać o s t a t e c z n i e , t e r m i n o l o g i i , jaką będę proponuję, b y za z n a k i uznać w s z e l k i e posługuje zagad­ się t a n i e c . Nie a mając j e d y n i e n a c e l u u p o ­ posługiwała się w dalszym ciągu, b o d ź c e mające s w o j e g o n a d a w c ę , o d b i e r a n e za p o m o c ą z m y s ł ó w , u m o ż l i w i a j ą c e n a w i ą z a n i e k o n t a k t u (a n i e t y l k o t e , mające n i e j a k o p r o g r a m o w o za z a d a n i e n a w i ą z a n i e go) p r z e z t o , że powodują p o w s t a w a n i e stanu (ścisła emocjonalnego. lub mniej w świadomości o d b i o r c y p e w n e g o o b r a z u czy Precyzyjność ścisła umowa), kodu, jakim powoduje posługuje odpowiednio się nadawca mniejszą lub większą dowolność kojarzeń p o d w p ł y w e m określonego z n a k u . P r z y o k a z j i r o z w a ż a ń n a d p r o c e s e m k s z t a ł t o w a n i a się s y s t e m u k o m u ­ n i k a c j i , w y o d r ę b n i o n o n a p o d s t a w i e k r y t e r i u m bezpośredniości i p o ś r e d niości w y r a ż a n i a treści k o m u n i k o w a n y c h d w i e podstawowe grupy zna­ ków: n a t u r a l n y c h ( n a z y w a n y c h inaczej oznakami) oraz u m o w n y c h . Taniec m o ż e p o s ł u g i w a ć się z a r ó w n o j e d n y m i , j a k i d r u g i m i . N a t u r a l n y m i , g d y np. p o d w p ł y w e m radości p o d s k a k u j e m y , o b r a c a m y cjonalny 12 z n a j d u j e ujście w R e y , op. cit. się, g d y s t a n ruchu. U m o w n y m i , gdy mamy do emo­ czynienia �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI z k t ó r ą k o l w i e k z f o r m tańca w y k o r z y s t u j ą c ą rykę w ruchów naszego taki, a nie inny ciałaale także 179 KULTUROWYCH n i e t y l k o naturalną proponującą, moto­ b y rozumieć je sposób, b y r u c h o m ciała, o c z u , p a l c ó w i i c h k o m b i ­ n a c j o m odpowiadały p e w n e określone treści n i e dające w y p r o w a d z i ć się z n a t u r a l n y c h n a s z y c h zachowań. Dochodzi t u jeszcze k w e s t i a r o z u m i e n i a z n a k u , o c z y m już wcześniej. O c z y w i s t e j ą c y się s k o m p l i k o w a n y m k o d e m z c a ł y m b o g a c t w e m bie niesie , czytelny jest jedynie 14 wspomniano j e s t пр., że k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i dla pewnej k l u c z a n i e będzie w s t a n i e , n a w e t przy grupy. Widz dużej posługu­ treści, j a k i e w s o ­ n i e "znający wrażliwości i otwartości n a obce m u z j a w i s k a k u l t u r o w e , pojąć g o i w y c h w y c i ć w s z e l k i e W podobnej sytuacji znajdzie Polski, w y k o n y w a n e g o kuleje 1 5 . Zapewne, się o b s e r w a t o r niuanse. tańca w e s e l n e g o z t e r e n u przez parę młodych, podczas którego p a n n a młoda zdecydowanie pejoratywne oceny tańców towarzy­ szących ś w i ę t o m z w i ą z a n y m z p r z e s i l e n i e m w i o s e n n y m c z y n a j d ł u ż s z y m dniem w roku, w ustach autorów formę, j a k również oceny prymitywnych widzących jedynie i c h zewnętrzną zamieszczane p r z y opisach tańców t z w . ludów (prezentowane przez podróżników europejskich) s w o j e źródło w n i e z r o z u m i e n i u i s t o t n e g o sensu o b s e r w o w a n e g o Znaki umowne komunikacji konwencji są, j a k w i d z i m y , naturalnymi, zrozumiałe. Mają metodą n a t o m i a s t tę przewagę n a d że k o n t e k s t d o j a k i e g o odnoszą określony, a p r z e z t o i s t n i e j e w i ę k s z e że p o d w p ł y w e m określonego w a r u n k i e m znajomości znaku powstanie sze, j a k i t e o z n a c z n y m wiedzy, bowiem i t a k i e , k t ó r e będą daleko prawdopodobieństwo, wyłącznie jeden obraz posługuje się zarówno t e n a j p r o s t ­ s t o p n i u k o m p l i k a c j i , z n a k i będące c z y t e ż niosące j e d y n i e n a l n y c h , lecz również się j e s t k o d u ) . S k a l a znaków, j a k i m i taniec, jest s t o s u n k o w o szeroka, o b e j m u j e pewnej uniwersalną ( l u b i n a c z e j : zależne o d k o n w e n c j i w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m ) , precyzyjniej (pod mniej n i ż z n a k i n a t u r a l n e , p o n i e w a ż t e o s t a t n i e n i e z a l e ż n e są o d a przez t o powszechniej znakami daleko mają zjawiska. informację bodźcami przekazem o stanach emocjo­ wywołującymi p o - 13 Wynikający z naturalnej motoryki ruchów naszego ciała jest np. podskok z klaśnięciem w dłonie, zrozumiały chyba pod każdą szerokością geograficzną i od­ czytywany jako objaw radości. Można by twierdzić, że takie tłumaczenie podob­ nego gestu jest również umowne. Jeżeli zgodzimy się na taką interpretację, pa­ miętać należy, że jest to zachowanie charakterystyczne dla nas jako gatunku i nie wynika z ustalenia (jakby to miało miejsce w wypadku znaku umownego), że jeżeli podskakuję to macie rozumieć, że się cieszę, a z faktu, że określony stan emocjo­ nalny, jakim jest radość, znajduje odzwierciedlenie w takim właśnie geście. Obszerne, wręcz drobiazgowe omówienie tańca Indii przynosi praca 14 В. E n а к s h i, The Dance in India, New Delhi 1964. Zobacz np. informacje na ten temat zawarte w artykule ks. W. S a r n y , Obrzędy weselne w Jaszczwi, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 250-251, oraz w artykule ks. G o ł ę b i o w s k i e g o , Zwyczaj wykupywania panny młodej na loesoiach, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 264-266. 15 �180 JOLANTA KOWALSKA w s t a w a n i e w świadomości o d b i o r c y skojarzeń, m o ż l i w y c h dzięki f u n k c j o ­ nowaniu w czynienia każdym społeczeństwie z symbolami — p r z e d s t a w i a n i a treści pisaniem pewnym i archetypów. a b s t r a k c y j n y c h , posługując formom (zjawiskom, pomocą zmysłów, d o d a t k o w e , abstrakcyjne. pewnych Przykładem się w przedmiotom) 1 6 jest , ale również n a s z y c h , t e r e n a c h , n p . tańce ze s k o k a m i ,,za l e n " młodej z mężatkami będący w y r a z e m 1 8 bądź t y m celu postrzegalnym niesłychanie i tańce za bogata spotykane na c z y też t a n i e c p a n n y 1 7 p r z y j ę c i a n o w e g o członka o k r e ś l o ­ p r o p o n u j ę , b y za t a n i e c u w a ż a ć k a ż d y r u c h r y t m i c z ­ t o mający swoje podłoże w stanach emocjonalnych, i b ę d ą c y i c h u z e w n ę t r z n i e n i e m , bądź dążący d o i c h w y w o ł a n i a , bezpośrednio z pracy okolicznościach, znakowy, wtedy wykony­ w a n y w specjalnych, niecodziennych w odczuciu g r u p y i nie cych do przy­ . Podsumowując ny, t u do poza i c h własnym, n a t u r a l n y m , znaczenia s y m b o l i k i tanecznej skomplikowana mudra indyjska nej g r u p y Mamy z n a k a m i s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , służącymi wynikają­ niekiedy symbo­ liczny — zgodnie z powyższymi ustaleniami. Przedstawiony t u wywód był konieczny z u w a g i n a f a k t , że w n y c h m i d e f i n i c j a c h tańca p o m i j a n o l u b z a l e d w i e s y g n a l i z o w a n o zawartości jest treściowej tańca, uzewnętrznieniem ograniczając emocji (patrz się do stwierdzeń, poz. 2, 8, 9, 10 w zna­ kwestię że taniec „Zestawieniu d e f i n i c j i " ) . P e w n e e l e m e n t y p r o p o n o w a n e g o przeze m n i e r o z u m i e n i a tań­ ca z n a j d u j e m y w d e f i n i c j i R e y a, g d z i e m ó w i się o tańcu j a k o h a r m o n i i r u c h ó w u k s z t a ł t o w a n y c h o b r a z o w o , m y ś l t a j e d n a k n i e została d a l e j roz­ winięta. P o m i j a n o jest również wyjątkowość sytuacji, w jakich taniec w y k o n y w a n y , w s k a z u j ą c j e d y n i e n a t o , że j e s t r u c h e m r y t m i c z n y m n i e 16 Najbardziej e w i d e n t n y m przykładem będzie w s p o m n i a n y już k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i , E n а к s h i , op. cit. 1 7 W t a r n o b r z e s k i m istniał z w y c z a j tańczenia „za l e n z a k o n o p i e " n a śmieciach, tj. w t y m m i e j s c u n a p r z e c i w d o m u , gdzie g o s p o d y n i p r z e z cały r o k składała śmie­ ci j a k o jeden nawóz pod konopie. W przebrany podarunki, za kobietę, środę popielcową drugi a następnie tańczyła z niedźwiedziem t y m : „ N a konopie, n a konopie, z e b y ludu w Tarnobrzeskim, Gospodyni chłopcy ofiarowywała „na śmieciach". Śpiewano — im przy się rodzieły/zeby n a s e d z i e c i j i m y nago nie chodzieły!" I n f o r m a c j a z a : K . M á t у a s , Zapust zwyczajów c h o d z i l i po d o m a c h z a niedźwiedzia. — Popielec —• Wielka Noc. Kilka „ L u d " , t. 1: 1895, z. 3, s. 82-83. P o d o b n y -cha­ r a k t e r m a t a n i e c „na b o n " tańczony w Z y w i e c k i e m , w ostatni wtorek karnawału p r z e z zamężne k o b i e t y , którego c e l e m j e s t z a p e w n i e n i e u r o d z a j u . M . R o m o w i e z, Tańce urodzaj górali od Żywca, wspomina Warszawa również 1969, s. 78-84. O tańcach mających V a k a r e l s k i w Etnografii „łazarek" dookoła u l i , żeby się pszczoły roiły i zbierały r u g a " i „dodola" związane z obrzędami o tej s a m e j Etnografía wesele tańczyła (swaszka oczepinami Są miód, oraz zapewnić to tańce tańce „pepe- nazwie. C h r . V a k a r e l s k i , Bułgarii, W r o c ł a w 1965, s. 298-303. is P r z y k ł a d o w o : w oczepinach Bułgarii. w z była podobny c z a s i e c y t o w a n e g o już w e s e l a każdym mężczyzną i ostatnią partnerką p r z e z sposób tańczyła w J a s z c z w i p a n n a młoda po kobietą, którzy byli tańcem z p a n e m zaproszeni młodym). ze w s z y s t k i m i dziewczętami i na Przed chłopcami. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 181 KULTUROWYCH wynikającym z podniet pracy. T y l k o Anthropology С. W i n n i c k podkreśla p o w i ą z a n i e tańca ze ś w i ę t e m i c e r e ­ monią 1S . By oddać stałam, n a l e ż y sprawiedliwość definicja zawarta w a u t o r o m , z których Dictionary ustaleń dodać, że r o z u m i e n i e tańca, j a k i e deklarują j e s t często z a w ę ż o n e w s t o s u n k u do tego, j a k i e można b y w of korzy­ definicji, wyprowadzić z całości i c h p r a c . W n i n i e j s z y m .szkicu n i e zostaną u w z g l ę d n i o n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t p o w i ą z a ń p o m i ę d z y tańcem i z a b a w ą o r a z r ó ż n i c i z w i ą z k ó w tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ą t . O b a t e z a g a d n i e n i a w y m a g a j ą s z e r o k i e g o ' o m ó w i e n i a , próby zaś z a w ę ż e ń na t y m poziomie szkic, prowadzić b y m o g ł y j e d y n i e sygnalizować ogólności, jaki reprezentuje mój d o zafałszowań. P r a g n ę t u t y l k o z a ­ i c h istnienie, bardziej szczegółowe uwagi odkładając na czas p ó ź n i e j s z y . W t e j c h w i l i c h c i a ł a b y m jeszcze n i e c o m i e j s c a p o ś w i ę c i ć k w e s t i i k u l t u r o w o ś c i i naturalności tańca. N i e z w y k l e chętnie m ó w i się o tańcu l u d z i j a k o czynności k u l t u r o w e j , zaś o z w i e r z ę c y c h z a c h o w a n i a c h podobieństwo d o tańca j a k o o czynności p r z y r o d z o n e j , t y m hipotezę, że j e d y n i e taniec właściwy 20 wykazujących wysuwając przy o w a czynność k u l t u r o w a m o ż e b y ć u z n a n a za . W k a t e g o r i a c h przyjętej dzi t u zapewne o opozycję: n a t u r a l n y — przez nas n o m e n k l a t u r y cho­ umowny, przy czym naturalny o d p o w i a d a ł b y p r z y r o d z o n e m u , u m o w n y zaś k u l t u r o w e m u . Z g a d z a ł o b y się t o n p . z h i p o t e z a m i p r o p o n u j ą c y m i , b y za w ł a ś c i w e l u d z i o m uznać k o m u ­ nikowanie jedyne oparte prawdziwe komunikowanie n a znakach przekazujące nego' r o z u m o w a n i a sposobami się n a w e t , umownych (w t y m w y p a d k u uznane wskazują stany emocjonalne współczesne 2 1 . N a błędność badania nad k o m u n i k o w a n i a ( m . i n . k i n e z y k a zajmująca że za z n a k i ) , przenoszących p e w n e poznanie, wiedzę, n i g d y kod kinezyczny jest równorzędny w podob­ pozajęzykowymi się g e s t e m ; uważa stosunku do kodu j ę z y k o w e g o ) . N i e m a m y p o d s t a w , b y sądzić, ż e t a n i e c l u d z i n i e j e s t c z y n ­ nością p r z y r o d z o n ą (naturalną), a r a c z e j przeciwnie, wiele wskazuje t o , że nią j e s t , c o n i e w y k l u c z a w c a l e m o ż l i w o ś c i b y c i a czynnością na kul­ turową. W y d a j e się, że p r a w d o p o d o b n a m o ż e okazać się następująca taniec przejawiający się j a k o f e n o m e n hipoteza: j e s t czynnością naturalną, wszel­ k i e zaś f o r m y , różnorodność o d m i a n i t p . są w y n i k i e m j e g o „ u s p o ł e c z n i e ­ n i a " , „ u k u l t u r o w i e n i a " . I t a k i e w ł a ś n i e ujęcie i n t e r e s u j ą c e g o m n i e z a g a d ­ n i e n i a będzie p u n k t e m wyjścia d l a d a l s z y c h rozważań. Interesować będzie, w j a k i sposób i o i l e t a n i e c m o ż e b y ć o d z w i e r c i e d l e n i e m s t r u k t u r y , jaką s t a n o w i k u l t u r a i o i l e o w a s t r u k t u r a m o ż e m i e ć n a k s z t a ł t o w a n i e się i n d y w i d u a l n y c h , i n t u i c y j n y c h z a c h o w a ń 15 2 0 21 С h. W i n n i c k , Dictionary R e y , op. cit., s. 7-9. S c h a f f , op. cit., s. 181-182. of Anthropology, mnie szerszej wpływ tanecznych. N e w Y e r s e y 1964, s. 152. �182 JOLANTA TANIEC W PRACACH KOWALSKA BADACZY POLSKICH I OBCYCH .f Omawiając pragnąc w literaturę t e m a t u o g r a n i c z a m obraz. Celem wartości, się d o p o z y c j i wybranych, t e n sposób uniknąć rozdrobnień, k t ó r e j e d y n i e m o i m j e s t z o r i e n t o w a n i e się w a nie polemika. D l a większej zaciemniłyby zastanym materiale i jego przejrzystości pozwalam sobie n a w y o d r ę b n i e n i e k i l k u g r u p p r a c , biorąc za k r y t e r i u m t e m a t y k ę , j a k i e j są p o ś w i ę c o n e i g e n e r a l n e nia potrzeb mojej o m ó w i e n i e i c h przydatności pracy. Więcej bądź b y ł y m i b a r d z i e j miejsca p r z y d a t n e , bądź p r z e z t w o r z e n i u j a s n y c h sądów. Z a m i e s z c z o n a z punktu widze­ poświęcam t y m z n i c h , które opozycję pomogły w wy­ t u literatura jest w y b o r e m zde­ t e r m i n o w a n y m n i e t y l k o p o w y ż s z y m i w z g l ę d a m i , ale r ó w n i e ż dostępnoś­ cią interesujących mnie prac. Z literatury obcojęzycznej uwzględnione zostały j e d y n i e t e z p o z y c j i , k t ó r e bądź są dostępne w z b i o r a c h p o l s k i c h , bądź t e ż n a t e m a t k t ó r y c h z n a l e z i o n o obszerne informacje. O m ó w i e n i e badań n a d t a ń c e m w P o l s c e , w r a z z b i b l i o g r a f i ą dostatecznie uwzględnia­ jącą p r a c e , j a k i e ukazały się d o r o k u 1966, zamieścił w 5 1 t o m i e „ L u d u " R. L a n g e . Ponadto 2 2 zaś każda z p r a c i s t n i e j e Bibliografia opisowych zagadnień sztuki o p a t r z o n a jest bibliografią tanecznej , 23 uwzględniającą n i e t y l k o l i t e r a t u r ę d o t y c z ą c ą tańca, a l e r ó w n i e ż m u z y k i , obrzędowości, a także k w e s t i i r u c h u a m a t o r s k i e g o i t p . Jeżeli zaś c h o d z i o o b c o j ę z y c z n e z e s t a w i e n i a l i t e r a t u r y n a t e m a t tańca, warto na 2 4 zwrócić uwagę n a bibliografię oraz Guide to a zawierający w y k a z przygotowaną zestawiony zawarte ogólnych, w w K. Belknap, liczących 25 przez Peterma- artykułów o p u b l i k o w a n y c h w najbardziej Periodicals się p e r i o d y k a c h p o ś w i ę c o n y c h t a ń c o w i . P o n a d t o grafie przez S. Dance interesujące są b i b l i o ­ p r a c a c h p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i tańca i i n n y c h p r a c a c h t y m przede wszystkim w t e m a t zainteresowań tańcem w dziele dziedzinie Sachsa . leźć m o ż n a w a r t y k u l e G . P. K u r a t h z a m i e s z c z o n y m ..Current Anthropology" 21 Informacje 2 6 na antropologii k u l t u r o w e j zna­ w pierwszym tomie . L i t e r a t u r ę , w której m o ż n a znaleźć i n f o r m a c j e n a t e m a t tańca, lę — d l a p o t r z e b n i n i e j s z e g o dzie­ o m ó w i e n i a — n a t a k i e o t o g r u p y : 1) p r a c e p o ś w i ę c o n e o p i s o w i tańca, 2) o b r z ę d o w o ś c i i z w y c z a j o m , 3) r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i , 4) m u z y c z n y m f o r m o m twórczości, 5) k u l t u r z e l u d y c z n e j , 6) m o n o ­ g r a f i e g r u p e t n i c z n y c h , 7) p r a c e ź r ó d ł o w e d o h i s t o r i i tańca, 8) p r a c e s y n ­ tetyczne, 2 2 R. ogólne, h i s t o r i a tańca, t e o r i a tańca. Z a w a r t e Lange, Zarys badań nad tańcem ludowym w pracach w Polsce, opisy „ L u d " , t. 51: 1967, cz. 2, s. 415-451. 23 Bibliografia 24 K . P e t e r m a n, Tanzbibliografia, zagadnień 23 S. B e l k n a p , 25 S a c h s , op. cit. 2 7 G . P. K u r a t h , Guide t. 1: 1960, n r 3, s. 233-254. sztuki to Dance Panorama tanecznej, Warszawa 1945. L i p s k 1966-1972. Periodicals, of Dance G a i n e s v i l l e 1958. Ethnology, „Current Anthropology", �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 183 KULTUROWYCH interesują m n i e z u w a g i n a : k o n s t r u k c j ę tańca, c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, wykonawców, okres kiedy jest wykonywany jest o n dany typ tańca i p o w i ą z a n i e ze ś w i ę t a m i , t e r e n , n a j a k i m w y s t ę p u j e , i o k r e s j a k i e g o p r a w o m o c n e są p r z e d s t a w i o n e Ad 1. P r a c e poświęcone opisowi tańca zaplanowanych i celowo przeprowadzonych uzyskane informacje di a informacje. stanowią zazwyczaj wynik badań t e r e n o w y c h , p r z y czym p o s z e r z a n e są o l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u . Jakość p o ­ d o b n y c h o p r a c o w a ń j e s t b a r d z o różna. M a m y t u p r a c e w z o r o w e , j a k n p . T a ń c e huculskie R. H a r a s y m c z u k a c z y pracę A . G l a p y i A . 2 8 zawierającą o p i s y t a ń c ó w i z a b a w W i e l k o p o l s k i rzetelnych opisów f o r m tanecznych 2 9 z notacją Kowalskiego . O b i e prezentują, kroków, obok omówienie cha­ r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w e j t e r e n u i wyrosłej n a j e j podłożu s p e c y f i k i tań­ c ó w . R ó w n o l e g l e ze w s p o m n i a n y m i istnieją p r a c e b a r d z o słabe, u w z g l ę d ­ niające w p r a w d z i e w o p i s i e t e s a m e e l e m e n t y , a l e mieszające d a n e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w , c z y t e ż p o m i j a j ą c e n i e o m a l całą c h a r a k t e r y s t y k ę , a s k u p i a ­ jące się w y ł ą c z n i e n a o p i s i e k r o k ó w i f i g u r . W jennym, na fali działalności mającej kultury, powstaje czycieli i tańca Polsce, w za c e l o c h r o n ę z a b y t k ó w duża g r u p a p r a c o p i s o w y c h , ludowego d l a instruktorów w wyższych prowadzących szkołach różnego wychowania rodzaju kwestionariusza, dla potrzeb sowaniu najrozmaitszych wprawdzie n a obfitość tość i n f o r m a c y j n ą w z m e t o d z a p i s u tańca. W drobiazgowych form of Austria, Academy naukową of 3 2 Dances Dancing of Finland a n d Song, czy nierówne jakie 3 1 3 0 opisów p o ­ znajdujemy wydawane pod a przedstawiające of Greece, Dan­ auspicjami niewielką poświęcone o p i s o w i Royal wartość tańców poszczególnych g r u p e t n i c z n y c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . Z p r a c a m i opisowego wiąże się s z e r o k o d y s k u t o w a n a np. czy w pracy n a , t r a f i a się n a p u b l i k a c j e j a k m . i n . Dances jakościowo prace war­ i niepełność. p r a c y G . P. K u r a t h p o ś w i ę c o n e j t a ń c o m I r o k e z ó w ces trafia j e d n a k znikomą i wyczerpujących t e m a t tańca I n d i i a u t o r s t w a B h a v n a n i E n a k s h i zasto­ dotyczącymi tańców d l a tanecznych, t y p u popularyzatorsko-informacyjnego, amatorskie rezultacie badacz z u w a g i n a nieporównywalność charakterystyką fizycznego zespoły na podstawie nie ujed­ d a n y c h , przedstawiających t e r e n u całego świata. O b o k dla nau­ różnych i n s t y t u c j i i p r z y P o d o b n i e r z e c z się m a z p r a c a m i o p i s o w y m i łączonych powo­ rodzimej przeznaczonych o p r o f i l u l u d o w y m . Materiał do n i c h g r o m a d z o n o noliconego okresie kwestia notacji typu zjawisk r u ­ c h o w y c h , w t y m i tańca. N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , ż e b a d a c z e d o s z l i w t e j 2 8 R . W. H а г a sу m с z u k, Tańce huculskie, 2 8 A . G 1 a p a, A . K o w a l s k i , 3 0 G. P. Kurath, " E n a k s h i , 3 2 Austria, D. Iroąuis Music Dances of L w ó w 1939. i zabawy and Dance, Wielkopolski, W r o c ł a w 1961. W a s h i n g t o n 1964. op. cit. C r os f i e l d , London Tańce 1948; Y . H e i k e l , Greece, London 1948; К. А. С о 11 a n, Dances Bauer, of Finland, Dances of L o n d o n 1949. �184 JOLANTA dziedzinie do porozumienia, KOWALSKA uznając za najbardziej notacji systemem Labana-Kunsta (kinetografia) 3 3 przydatną metodę . A d 2-3. P r a c e dotyczące obrzędowości i z w y c z a j u oraz r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i zawierają obszerny materiał n a t e m a t tańców towarzyszących w s z e l ­ k i m s y t u a c j o m ś V i ą t e c z n y m w ż y c i u społeczności l u d z k i c h , j e d n a k z u w a ­ g i n a f a k t , że są t o i n f o r m a c j e pełnością. T r u d n o j e s t m a r g i n a l n e n a l e ż y l i c z y ć się z i c h n i e - t u mówić o graficznych metodach zapisu tańca, często j e d n a k m o ż n a znaleźć interesujący m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . D o p r a c t e g o t y p u zaliczyć n a l e ż y d l a t e r e n u P o l s k i p r a c ę C. B a u d o u i n de C o u r - 3 4 t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w e j , traktującej obrzęd w e s e l n y j a k o w i d o w i s k o , p r a ­ ce J . S. B y s t r o n i a n a t e m a t obrzędowości , opracowanie omawiające j a k również 3 5 G. Dąbrowskiej obrzędy i r o d z i n n e r o z u m i a n e j a k o w i d o w i s k o (praca dotyczy Prace te mogą być n i e z w y k l e w n i c h materiał o p i s o w y , a więc jako część przydatne nie tyle ile n a aspekt, w szerszego, z nowszych, i zwyczaje doroczne terenu Kurpiów) z uwagi na j a k i m taniec jest determinującego go poszczególnych Frazera 37 grup etnicznych, stanowi The . zawarty widziany, układu. D l a t e r e n ó w pozapolskich o b f i t e źródło i n f o r m a c j i , poza p r a c a m i omawiającymi dy 3 6 Golden obrzę­ J . G. Bough . A d 4 - 5 . P r a c e d o t y c z ą c e m u z y c z n y c h f o r m twórczości, a t a k ż e k u l t u r y ludycznej, stanowią kolejne gadnienia. Podobnie j a k w źródło wiedzy d o interesującego w y p a d k u prac informacje na temat tańca najczęściej znikomej wartości m a r g i n a l n y m i , a przez względem j e d n a k dalsze dane n a t e m a t z a b a w o w y c h za­ omówionych wyżej, t a k i t u są i n f o r m a c j a m i pod mnie opisu formy, to przynoszą a s p e k t ó w tańca o r a z j e g o p o ­ wiązań z f o r m a m i twórczości m u z y c z n e j . T u też p r z e d m i o t e m zaintere­ s o w a n i a jest k w e s t i a , czy taniec jest uzależniony o d m u z y k i , czy też j e s t 33 stia I s t n i e j e k i l k a m e t o d z a p i s u tańca, z a w s z e j e d n a k pozostanie p r o b l e m e m dokładności podobnej n o t a c j i oraz niemożność zanotowania tańców z o w a n y c h , b o w i e m każda z n i c h wiąże się z koniecznością p o w t a r z a n i a t a n e c z n y c h . Toteż o i l e rozwiązują towych, lub form trzeba tańca t o w a r z y s k i e g o , utrwalenia obszerniejsze zapisu i opis ruchów form tanecznych informacje Labana, one p r o b l e m Jossa i tanecznych, w: I. na T u r s k a , Analiza Leedera, Warszawa [w:] Polskie motywów n o t a c j i niektórych układów o t y l e są n i e p r z y d a t n e , opartych kwe­ improwi­ improwizacji. ruchu 1963; Z. tańce ludowe O notacji tanecznego wg. Kwaśnicowa, Mazur, bale­ gdy z a c h o d z i Warszawa po­ tańca zasad Notacja 1953, s. 33-46; R e y , op. cit., rozdział poświęcony n o t a c j i tańca, s. 138-153. 3 4 nad C. Baudouin obrzędami 3 5 J . S. В у ż e, Słowiańskie w Polsce, 5 6 G. de weselnymi Courtenay-Jędrzejewiczowa, ludu s t r o ń, Dzieje obrzędy polskiego, obyczajów Ze studiów W i l n o 1929, cz. 1. w dawnej rodzinne, Kraków Obrzędy i zwyczaje Polsce, 1916; t e n ż e , Warszawa 1960; t e n - Zwyczaje żniwiarskie K r a k ó w 1916. Dąbrowska, doroczne jako widowisko, Warszawa 1971. 37 J . G. F r a z er, L o n d y n 1932. The Golden Bough. A S t u d y i n M a g i c a n d R e l i g i o n , t. 1-8, �TANIEC zjawiskiem kim FORMA PRZEKAZU TREŚCI 185 KULTUROWYCH r ó w n o r z ę d n y m , m o g ą c y m istnieć n i e z a l e ż n i e . P r z e d e przydatne logia JAKO będą prace J . Combarieu , J . Wierzyłowskiego , muzyki artykuł 3 9 zależnościach pomiędzy a z prac 3 8 muzyką Z. Kwaśnicowej i ruchem, opublikowany „Kulturze , praca ludowych 4 1 , w y b ó r prac A . Chybińskiego dotyczących m u z y k i l u d o w e j Zofii Lissa n a d rolą kojarzeń rytmice w 4 0 rozważania poświęcona Psycho­ o w.spół- Fizycznej i L. Bielawskiego wszyst­ polskich polskich w percepcji dzieł pieśni 4 2 muzycz­ nych * . 3 J e ż e l i c h o d z i o kulturę ludyczną, n a j w a ż n i e j s z e d l a t e r e n u P o l s k i będą prace E. P i a s e c k i e g o , ogólnie 4 4 Ad 6. P r a c e czynkarskiego, zaś Homo monograficzne niemniej J. Huizingi ludens dostarczają najczęściej 4 S . materiału przy- j e d n a k n i e należy lekceważyć i c h znaczenia, są b o w i e m n i e j e d n o k r o t n i e j e d y n y m i w c a l e p o p r a w n y m , z u w a g i n a nasze wymagania, źródłem i n f o r m a c j i o f o r m a c h tańca, k t ó r e w cach umknęły u w a d z e badaczy. W p r a w d z i e to i n f o r m a c j e danych należące d o s k r o m n y c h , j e d n a k z n a j d u j e m y dotyczących powiązania form tanecznych życia k u l t u r a l n e g o i społecznego g r u p y , p o n a d t o teriał datowany innych pra­ p o d względem opisowym dla pewnego konkretnego są t a m mnogość z różnymi aspektami jest to zazwyczaj m a ­ okresu, a c o za t y m idzie stanowić m o ż e c e n n e uzupełnienie l u k w m a t e r i a l e z a w a r t y m w p r a c a c h opisowych. nych do Podobnym uzupełnieniem będą i n f o r m a c j e historii tańca zawarte a i podstawą dla weryfikacji da­ w p r a c a c h , które nazwałam ( a d 7). P a m i ę t a ć jednak należy, źródłowymi b y traktować j e ze szczególną ostrożnością, ze w z g l ę d u n a z n a c z n e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o t e n ­ dencyjności w opisie prezentowanej będą t o m . i n . k r o n i k i : mara itp. 4 6 , prace D l a terenu Polski A n o n i m a , Długosza, K a d ł u b k a , H e l m o l d a , Thiet- typu rzeczywistości. pamiętnikarskiego ( n p . pamiętniki i n n e stojące n a p o g r a n i c z u l i t e r a t u r y pamiętnikarskiej Ł. G ó r n i c k i e g o Dworzanin 3 3 point J. С o m b a r i e a u, de la vie J. Les rapports de Vexpression, de la musique Paryż 1894; Z. K w a ś n i c o w a , t. 6: 1952, z. 40. 41 L. Bielawski, А. С h y b i ń s к i, O polskiej Rytmika A. Chybińskiego, Lissa, polskich muzyki pieśni muzyce Z. Przede wszystkim będzie to: E . P i a s e c k i , o Polsce, kojarzeń J . H u i z i n g a, Homo ludens, 46 Anonim tzw. G a l l , Kronika czyli nika Słowian, 47 Ł. Kroniki 'w t. 3, Warszawa 4 5 niki, Sławnego percepcji son Paryż 1913. 1970. „Kultura Fizyczna", i ruchu, Kraków 1970. Wybór prac etnograficznych, muzycznych, Zabawy Warszawa i gry ludowe 1954. w Polsce, Warszawa 1975; J . D ł u g o s z , Rocz­ 1931. polska, Królestwa Dworzanin, dzieł Warszawa Warszawa 1974; Kronika Górnicki, au Ses lois, musique. t. 2, Warszawa 1961. 4 3 [w:] Wiedza consideres ludowych, ludowej. 44 Rola et la poésie La Warszawa muzyki, O współzależności 4 2 [w:] Z prac tenże, de la musique, W i e r s z y ł o w s к i, Psychologia 40 oraz . Paryż 1908; t e n ż e , Histoire evolution, 3 9 4 7 Paska) i pięknej, j a k n p . 1967. Warszawa Polskiego, Thietmara, 1961; Poznań 1953. Warszawa 1950. Helmolda Kro­ �186 JOLANTA KOWALSKA A d 8. D o g r u p y p r a c o g ó l n y c h , s y n t e t y c z n y c h i t e o r e t y c z n y c h należy zarówno prace poświęcone ogólnym rozważaniom zaliczyć na temat h i ­ s t o r i i tańca, j a k r ó w n i e ż p r a c e d o t y c z ą c e j e d y n i e w y c i n k a w i e d z y cu — a m i a n o w i c i e b a l e t u . W t y c h o s t a t n i c h zasadnicza poprzedzona bywa krótkim opisem rozwoju form o tań­ część r o z w a ż a ń tanecznych od naj­ p r o s t s z y c h , za k t ó r e — j a k j u ż m ó w i ł a m — u w a ż a się tańce l u d ó w p r y ­ mitywnych, k u kunsztowi klasycznego baletu europejskiego. Podobne r o z w a ż a n i a z u w a g i n a s w ó j e u r o p o c e n t r y z m n i e m o g ą stanowić poważ­ n e g o źródła w i e d z y n a t e m a t tańca. Najcenniejszym i n i e mającym s t o r i i tańca j e s t w s p o m i n a n e geschichte of the des Dance), bodaj odpowiednika omówieniem h i ­ już k i l k a k r o t n i e dzieło Sachsa Tanzes (w a n g i e l s k i m tłumaczeniu: wydane po raz pierwszy The w Berlinie w Eine Welt- World History 1933 r . A u t o r o w i t e m u z a w d z i ę c z a m y najpełniejsze j a k d o t e j p o r y z e s t a w i e n i e informacji na czasie, j a k i temat tańca, u w z g l ę d n i a j ą c e zróżnicowanie opiera się uwzględnia na zarówno j e g o zmienność w terytorialne. Wprowadzona dwóch podstawowych następujące kwestie: przez grupach ruchy (ze Sachsa form. f o r m y i choreografię wieki okresy odznaczające z nich zwróceniem zgodnych się j e p r z e k r o c z y ć ) , a d a l e j oraz muzykę. Omawiając autor wyróżnił Pierwsza szczególnym u w a g i n a d u a l i s t y c z n y podział r u c h ó w t a n e c z n y c h — w o ś c i a m i ciała i starającymi kategoryzacja z możli­ t y p y i tematy, zmienność tańca się stosunkową poprzez jednolitością f o r m t a n e c z n y c h , poczynając o d e p o k i k a m i e n i a , a kończąc n a w i e k u X X , który n a z y w a w i e k i e m tanga. O m a w i a charakterystyczne d l a t y c h okre­ s ó w p o s t a c i tańca uwzględniając wcześniej już sformułowane zróżnico­ w a n i e zawartości t e m a t y c z n e j tańca. Zaprezentowane ca z uwagi l u dzieło s t a n o w i źródło i n f o r m a c j i d l a b a d a c z y n a wszechstronne tego, czy będziemy zgadzali ujęcie tego zagadnienia. tań­ Niezależnie od się z z a w a r t y m i w n i m u s t a l e n i a m i d e f i n i ­ c y j n y m i , r o z w a ż a n i a m i n a t e m a t z m i a n f o r m t a n e c z n y c h , p o w i ą z a ń tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ę c y m i i p r ó b a m i r e f l e k s j i n a d istotą tańca, dziemy obraz t u przebogaty m a t e r i a ł i n f o r m a c y j n y , a także p e w i e n tańca j a k o z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , co w powodzi prac znaj­ generalny opisowych i i n n y c h i n f o r m a c j i o b a r d z o różnej jakości stanowić b ę d z i e p e w i e n p u n k t odniesienia. Z późniejszych, b a r d z i e j Phenomenology ważania of Dance traktujące 4 8 taniec ogólnych prac, w a r t a u w a g i w y d a j e a u t o r s t w a M . Sheets, j a k o formę się The zawierająca m . i n . r o z ­ wychowania, a zatem, z punktu w i d z e n i a n a s z e g o ujęcia, b a r d z o interesujące. Ponadto warto zwrócić uwagę n a i n n e prace ogólne, w p r a w d z i e nie t a k p e ł n e j a k d z i e ł o Sachsa, a l e p r e z e n t u j ą c e c e n n e u s t a l e n i a d e f i n i c y j n e , propozycje *> M . podziału Sheets, tańców n a kategorie, Trie Phenomenology rozważania of Dance, dotyczące W a s h i n g t o n 1971. zmien- �TANIEC JAKO FORMA ności f o r m t a n e c z n y c h , PRZEKAZU czy pewne TREŚCI kompilacje wiedzy p tańcu p o s z c z e ­ gólnych epok h i s t o r y c z n y c h . W y m i e n i ć t u należy przede Maxa Tanz Menil, Taniec, Histoire jego tańcu. Rozważania Taniec i zwyczaj ryczne poszukiwania na przeobrażeń tle de la danse rozwój J . R e x a , Historical tanec) 0 Boehn, a travers (tytuł i formy w s z y s t k i m : Der oryginału: Jaře se divat Dzikowskiego, Józefa Gluzińskiego, Choroimania, o tańcach M a r i a n a G o r z k o w s k i e g o , Zofii społecznych Nożyńskiej, czyli histo­ Tańce w Polsce dwutomową Taniec, m o n o g r a f i ę p o d redakcją M a t e u s z a G l i ń s k i e g o o r a z The Nature An Anthropological Literatura na a dla terenu Polski: Stanisława kulturalno-obyczajowe taneczny Felicjana les ages Melusine Wood; Dances 187 KULTUROWYCH of Danct. Roderyka Langego . Perspective 4 9 z j a k i e j m o ż e korzystać b a d a c z tańca, n a w e t ograniczona z p o w o d ó w , o k t ó r y c h m ó w i o n o n a początku n i n i e j s z e g o rozdziału, p r z e d s i a w i a się i m p o n u j ą c o p o d w z g l ę d e m ilości, n a t o m i a s t j e j w a r t o ś ć w w i e l u w y p a d k a c h jest niestety dyskusyjna. D l a potrzeb m o i c h rozważań będą użyteczne p r z e d e w s z y s t k i m prace charakteryzujące t a n i e c w nieco szer­ s z y m aspekcie, w powiązaniu z i n n y m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , oraz — m a t e r i a ł o w o — p r a c e dostarczające o p i s ó w f o r m t a n e c z n y c h . FORMY I KATEGORIE TAŃCA W z n a n y c h o p r a c o w a n i a c h p r z e w a ż a p r z e k o n a n i e o e w o l u c j i tańca o d f o r m najprostszych k u bardziej ratury, s k o m p l i k o w a n y m (patrz omówienie głównie w p. 8); o d t y c h , prymitywny i nieuporządkowany, g d z i e składnik r u c h o w y muzykę jest zaś s t a n o w i b e z ł a d n y k u h a r m o n i i i wyładzeniu z o d d a n i e m p r y m a t u estetycznemu w a n i u tańca 5 0 dotyczących w . T w i e r d z i się r ó w n i e ż , p r z e d e w s z y s t k i m w baletu i t y m momencie scenicznych staje form tanecznych, się sztuką, g d y z a c z y n a lite­ bardzo hałas, oddziały­ opracowaniach że t a n i e c oddziaływać dopiero n a widza s w ą estetyczną f o r m ą . N i c n i e u p o w a ż n i a n a s d o m ó w i e n i a o e w o l u c j i 5 1 lanca przypisując sobie p r z y w i l e j t w o r z e n i a f o r m n a j d o s k o n a l s z y c h , p r z y ­ n a j m n i e j w c h w i l i obecnej. N a w e t formach tanecznych 1 że podobne 49 M. twierdzenia Dzikowski, 1925; F . O tańcu. r o k i e m 1939); historyczne w Polsce Tanz, Nature Rey, Gluziński, oszukiwania na tle przeobrażeń of Dance, o tańcach, społecznych, A n Anthropological op. cit.; I . T u г s к a, Krótki 1961; d e f i n i c j a W i t w i c k i e g o 51 o megalomanii, T u r s k a, op. cit. Menil, Rozważania z n a n i u " , z. 6, 1963, s. 5-118, Poznań; Taniec, The bądź Der czyli Berlin mogą znanych że t a k n i e j e s t Paryż b.r.; R e y , op. ctí.; M . W o o d , Historical s z a w a b.r. (przed Tańce świadczyć orientacja w wniosek, les Ages, 1964; S . roimania, powierzchowna jako oczywisty Boehn, a Travers dyn nasunie Histoire de la Dances, M. Warszawa Gorzkowski, 1869; Z . Lon­ Cho- Nożyńska, „Roczniki N a u k o w e W S W F monogr. Danse War­ kulturowo-obyczajowe, op. cit.; bądź. z b i o r o w a , op. cit.; R . w Po­ Lange, P e r s p e c t i v e , L o n d y n 1976. zarys historii tańca (aneks, n r 1), definicja M u l l e r a i baletu, (aneks, n r 4), Warszawa �188 JOLANTA KOWALSKA o ignorancji wypowiadającego je. Równie skrajna jest teoria W. W u n d t a , opozycyjna w o b e c p o w y ż s z e j , a m ó w i ą c a , że k a ż d a n o w a f o r m a j e s t uboższa i p r y m i t y w n i e j s z a ciekawa, rozwoju 52 ż e ś w i a d c z y , iż a u t o r dostrzegł rakterystycznego p e w n e n i e d o s t a t k i tańca ekonomicznego, n y c h teorii zawarte w stosunku do f o r m tanecznych zagadnienia, zakładające etapów r o z w o j o w y c h k u formom doskonalszym mnianej minus, ewolucji tzw. ludów z zaprezentowa­ jest ziarno p r a w d y , j e d n a k ewolucjonistyczne mnie dostrzeżenie cha­ d l a k u l t u r e u r o p e j s k i c h , stojących n a szczycie d r a b i n y p r y m i t y w n y c h . Zapewne t a k w jednej, j a k i w drugiej interesującego taneczna niż p o p r z e d z a j ą c e . T e o r i a t a j e s t o t y l e in rozwiązania, k u bardziej które — przechodzenie lub, w wypadku prymitywnym, j a k się w y d a j e ujęcie kolejnych — wspo­ uniemożliwiło w sposób t ł u m a c z y i s t n i e n i e r ó ż n o r o d n y c h f o r m t a n e c z n y c h zadowalający z uwzględnie­ n i e m s p e c y f i k i bagażu k u l t u r o w e g o p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , w z g l ę d u n a t o , n a j a k i m s t o p n i u t z w . r o z w o j u znajdują się w bez momencie obserwacji. By t o wyjaśnić, podejmuje należy się t a n i e c i powrócić do do m o m e n t u zagadnienia celu, dla tańczący u z e w n ę t r z n i a l u b s t y m u l u j e p e w n e s t a n y e m o c j o n a l n e , podejmuje pewne abstrakcyjnej. W określone efekcie działania uzyskuje jakiego j e g o rozpoczęcia. J a k p a m i ę t a m y , dla unaocznienia satysfakcję a także rzeczywistości wynikającą z rozładowa­ n i a n a d m i e r n i e s k u m u l o w a n y c h e m o c j i l u b nawiązanie k o n t a k t u z człon­ kami grupy potwierdzenie (współuczestnictwo w tych samych czywistością szerszą, pozaludzką. Z z a c h o w a n i a m i że stanach psychicznych, przynależności), a także nawiązanie k o n t a k t u z pewną r z e ­ się i s t n i e n i e zespołu uświęconych ruchów. ostatniego rodzaju Uświęconych przez że p o c h o d z i ć mają o d sił w y ż s z y c h . Z m i a n a l u b b ł ę d n e i c h może przynieść n i e o b l i c z a l n e tuje przychylność mało m a m y danych, b y twierdzić się j e d n a k p r z y p u s z c z e n i e , właśnie jest miejsce funkcjonowanie cokolwiek z całą pewnością, Rysują więzi za c e l z a p e w n i e n i e n a rozbudowaną się w tańcu dwie międzyludzkie, tendencje druga tendencji powstać mogą różne f o r m y powtórze­ ciągłości i s t n i e n i a świata. T u symbolikę, n a mówienie przeważy w taneczne. działania: p i e r w s z a danej gestem werbalnego. n a k o n t a k t człowieka r z e c z y w i s t o ś c i ą i określenie się w o b e c n i e j . W z wymienionych Zbyt nasuwa bóstwa, c z y p o w t ó r z e n i e m p r o c e s u o d b e z ­ o- s p r a w a c h n i e w y r a ż a l n y c h w d r o d z e k o m u n i k a t u na gwaran­ przyrody. że tańce t e będąc n i e j e d n o k r o t n i e n i e m czynności k r e a c y j n y c h ładu k u ł a d o w i , mają odtworzenie s k u t k i , p r a w i d ł o w e zaś w y k o n a n i e bóstw i prawidłowe wią­ fakt, z skierowana otaczającą go zależności o d t e g o , która grupie, w Posługując danym się p o w y ż s z y m okresie, rozróż­ n i e n i e m z d o ł a m y uniknąć p o z o r n e g o p a r a d o k s u , j a k i m w y d a w a ł o się b y ć 5 2 W. Wundt, s. 14, 25-30. Vólkerpsychologie, Lipsk 1923. I n f o r m a c j a za: R e y , op. cit., �TANIEC istnienie JAKO bardziej FORMA PRZEKAZU rozbudowanych, TREŚCI 189 KULTUROWYCH bogatszych form n a niższych stop­ n i a c h r o z w o j u społecznego, p o d c z a s g d y e t a p y w y ż s z e p r z y n i o s ł y formy stosunkowo ubogie. Zgodnie z teorią e w o l u c j i z a s a d n i c z a linia rozwoju przebiegała od n a j p r o s t s z y c h , do których zgodnie form tanecznych z a l i c z a się tańce naśla­ dowcze przez grupę tańców r e l i g i j n y c h (obrzędowych) k u współczesnym formom tanecznym. Jest to bodajże najpopularniejsza z kategoryzacji f o r m tanecznych. Wprawdzie a u t o r z y proponują różne podziały w e w n ą t r z wymienionych zasadniczy grup, jednak stawą p r z e p r o w a d z e n i a n i a r o z w o j u społecznego — wiada t r z o n pozostaje t e n sam. Pod­ tegO' podziału j e s t zmienność uzależniona o d s t o p ­ określonemu s t o p n i o w i tego r o z w o j u t a k i , a n i e i n n y stopień k u l t u r y , t e m u o s t a t n i e m u zaś w a n e są t a k i e , a n i e i n n e f o r m y t a n e c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n e odpo­ przypisy­ rozważania d l a tego sposobu myślenia z n a j d u j e m y u I . T u r s k i e j : „ W miarę p o l e p s z a n i a się w a r u n k ó w b y t u człowieka i u d o s k o n a l a n i a cji życia społecznego wzbogaciło organiza­ się jego życie wewnętrzne. I m p u l s y w n e odruchy c z y m i m i k a , gesty i r u c h y całego ciała j a k o w y r a z stanów p s y c h i c z n y c h i r e a k c j a n a bodźce wewnętrzne stawały się b a r d z i e j różnorodne, a p r z y t y m b a r d z i e j w a n e . O d d z i k i c h , n i e p o h a m o w a n y c h w y b u c h ó w złości c z y nagłej radości opano­ powstrzy­ m y w a ł y n a k a z y d y s c y p l i n y zbiorowego życia. Świadomie kształtowane o b j a w y uczuć znalazły więc ujście w tańcu" '. 53 Oprócz zaprezentowanej form tanecznych, t u , opartej na teorii ewolucji istnieją i n n e j e j t y p y . K r y t e r i a , w e d l e kategoryzacji których doko­ n u j e się p o r z ą d k o w a n i a materiału, m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y : 1) c h a ­ r a k t e r y z u j ą c y c h t a n i e c ze w z g l ę d u n a konstrukcję, 2) c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, można 3) w y k o n a w c ó w . W o b r ę b i e w y m i e n i o n y c h g r u p bardziej szczegółowe wskaźniki, wszystkie tańca m o ż n a zamknąć w p r z e d s t a w i o n y m niżej K r y t e r i u m główne Konstrukcja • znane wyróżnić typologie schemacie: Wskaźniki 1) r y t m 2) tempo 3) kroki 4) figury 5) p o z y c j e ciała, w j a k i c h w y k o n u j e się t a n i e c 6) budowa (wieloelementowa tyw powtarzany 7) Cel zaś jest kierunki ruchu 1) s a t y s f a k c j a 2) lub ten s a m m o ­ wielokrotnie) własna tańczącego cel grupowy 3) łączące c e l 1 i 2 Wykonawcy 1) ilość (grupa, grupa plus soliści, s o l i s t a p l u s g r u p a p l u s g r u p a , p a r y itd.) 2) " T u r s к a, op. cit. płeć solista, g r u p a plus obserwująca, para �190 JOLANTA KOWALSKA 3) wiek 4) s t r a t y f i k a c j a społeczna E w o l u c j a form tanecznych stopień r o z w o j u Kryterium 1) r e j o n g e o g r a f i c z n y 2) g r u p a e t n i c z n a geograficzno-etniczne Powstaje pytanie, czy podobne społecznego kategoryzacje mogą być podstawą porządkowania materiału d l a p o t r z e b m o j e j p r a c y . Biorąc p o d u w a g ę p y ­ t a n i a , n a j a k i e p r a g n ę znaleźć o d p o w i e d ź , n a j b a r d z i e j k r y t e r i u m , systematyzujące rodzaje podejmuje. Przypomnijmy tańca w e d l e przydatne byłoby celu dla jakiego się go j e d n a k , że t a n i e c i n t e r e s u j e m n i e j a k o k o m u ­ n i k a t o g r u p i e , o szerszej s t r u k t u r z e , jaką s t a n o w i k u l t u r a , p o p r z e z gólne z a c h o w a n i a jednorodności jej przedstawicieli. W posiadanych materiałów, szcze­ t e j s y t u a c j i , pamiętając uważam za konieczne o nie­ wprowa­ d z e n i e w ł a s n y c h k r y t e r i ó w , w y w o d z ą c j e z w c z e ś n i e j s z e g o u s t a l e n i a , że t a n i e c j e s t z a w s z e znaczący, u w z g l ę d n i a j ą c naturalność i u m o w n o ś ć zna­ k ó w , j a k i m i się posługuje, o r a z f a k t , że z n a k i u m o w n e są z r o z u m i a ł e p o d w a r u n k i e m znajomości p r z y j ę t e g o turalność z n a k ó w b ę d z i e m y k o d u . Ze względu n a umowność i n a ­ mówili o d w u g r u p a c h tańców: znaczących i n t e n c j o n a l n i e i znaczących n i e i n t e n c j o n a l n i e , ze w z g l ę d u zaś n a s y s t e m komunikacji o tańcach rozumianych w różnym stopniu, zgodnie lub n i e z g o d n i e z informacją leżącą u źródeł p r z e k a z u . Zatem, proponowany przeze m n i e schemat, wedle którego porządko­ w a n y b ę d z i e materiał, p r z e d s t a w i a się następująco: 1. T a ń c e znaczące i n t e n c j o n a l n i e —- c e l o w o p r z e k a z u j ą c e p e w n e treści. P o s ł u g u j ą się o n e p r z e d e w s z y s t k i m z n a k a m i u m o w n y m i , p o n i e w a ż w w y ­ p a d k u celowego przekazu i n f o r m a c j i konieczne jest stworzenie ł e g o d l a całej grupy, w obrębie której owe informacje zrozumia­ mają być prze­ k a z y w a n e , s y s t e m u t r a n s m i s j i . W w y p a d k u tańca będą t o j e d n o s t k i k o d u kinezycznego. kod znany >1) taniec odbierany jest zgodnie z intencją tańczącego p r z e z całą g r u p ę , d l a k t ó r e j o b o w i ą z u j ą c y j e s t kx>d, j a k i m p o s ł u g u j e się t a ń c z ą c y ; 2) t a n i e c o d b i e r a n y j e s t z g o d n i e z intencją tańczącego j e d y n i e p r z e z tę część c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r z y znają- k o d (pozostali p a t r z p u n k t y 3 i 4); kod zmieniony/->3) / / / / / / / / kod n i e z n a n y — > 4 ) taniec odbierany niezgodnie z intencją l u b t y l k o częściowo z nią z g o d n i e tańczącego ze w z g l ę d u n a : a — dezaktualizację k o d u , b — wieloznaczność k o d u wynikającą z ków grupy t y m samym przypisywania с — nieznajomość kodu, jakim czący, p r z y j e d n o c z e s n e j gdzie gestom przez gestom używanym różnych różnych człon- znaczeń, posługuje się t a n - znajomości i n n y c h k o d ó w , przez tańczącego przypi- s u j e się i n n e z n a c z e n i a ; taniec odbierany niezgodnie z intencją tańczącego. �TANIEC 2. T a n i e c JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI znaczący n i e i n t e n c j o n a l n i e — 191 KULTUROWYCH n i e będący c e l o w y m przeka­ z e m . P o s ł u g u j e się z n a k a m i u m o w n y m i i n a t u r a l n y m i . Z p i e r w s z ą z w y ­ mienionych ewentualności mamy do c z y n i e n i a , gdy dla nieintencjonai- n e g o p r z e k a z u w y k o r z y s t u j e się z n a k i u m o w n e należące do k o d ó w cjonujących schemat, w obrębie jak w danej wypadku grupy. Obowiązywać tańców znaczących t u będzie funk­ taki sam i n t e n c j o n a l n i e , z t y m że tańczący n i e o p a t r u j e c e l o w o s w o i c h z a c h o w a ń w z n a c z e n i a , c z y n i t o n i e ­ świadomie (nieintencjonalnie) że zostaną o d c z y t a n e posługiwania się z dużo m n i e j s z y m zgodnie znakami z jego własnym naturalnymi, prawdopodobieństwem, odczuciem. kod, zgodnie z W wypadku wcześniejszymi u s t a l e n i a m i ( p a t r z rozdział p o ś w i ę c o n y d e f i n i c j i tańca), j e s t z a w s z e zna­ n y , a odbiór z a w a r t y c h w k o m u n i k a c i e treści b ę d z i e p o l e g a ł n a w y c h w y ­ c e n i u , a w n i e k t ó r y c h s y t u a c j a c h n a w ł ą c z e n i u się w s t a n emocjonalny tańczącego. Z a t e m każdą z f o r m t a n e c z n y c h r o z p a t r y w a ć b ę d z i e m y w d w u płasz­ czyznach, uwzględniając f a k t n a d a n i a i o d b i o r u z n a k u oraz k o m u n i k a ­ t y w n o ś ć środka t r a n s m i s j i . W e d l e w s z e l k i e g o z f o r m t a n e c z n y c h p o w i n n a znaleźć s w o j e Przedstawione podjęciem dalszej t u propozycje prawdopodobieństwa miejsce każda w t y m systemie. mają c h a r a k t e r w s t ę p n y c h ustaleń p r z e d pracy. Celem m o i m było zapoznanie się z zastaną bazą materiałową oraz t e c h n i k a m i s t o s o w a n y m i do gromadzenia i analizy i n ­ teresującego m n i e zagadnienia. Taniec tylko pojmowany wdzięcznym jako forma przekazu i nader pociągającym treści k u l t u r o w y c h j e s t n i e przedmiotem badań. Podobne ujęcie t e g o p i ę k n e g o z j a w i s k a p o z w o l i n a m zastanowić się n a d i s t o t n y m i j e g o w a r t o ś c i a m i , p r z e r y w a j ą c m a g i c z n y j u ż n i e o m a l krąg zainteresowań z e w n ę t r z n ą j e g o formą, k t ó r a w g r u n c i e r z e c z y j e s t j e d y n i e przekazu, podobnie „Tańczcie głową" dziane czy przez — Annę niepochlebne j a k obraz, wiele alfabet prawdy Pawłowa. i inne kryje w Zachwyty u w a g i p o d adresem środki sobie t o zdanie n a d pięknem szpetoty narzędziem komunikowania. innego wypowie­ jednego obrazu pozostaną jałowe, j e ż e l i n i e z a s t a n o w i m y się. j a k a treść k r y j e się p o z a n i m i . ANEKS ZESTAWIENIE DEFINICJI TAŃCA 1. T a n i e c to: prawidłowe, w y r a z i s t e układy jako widowisko; W. W i t w i e k i , O naturze (WYBÓR) ruchów tańca, [w:] i postaw Taniec, ciała monogr. działające zbiorowa pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a 1930. 2. T a n i e c j e s t sztuką ques-Delcroze, wyrażania Rythmus, Musie uczuć r y t m i c z n y m i r u c h a m i und Erzeichnung, ciała; E . J a c - B a z y l e a 1921. 3. T a n i e c j e s t szczególnym, r y t m i c z n i e uporządkowanym ruchem wyrazistym; W. W u n d t, Vólkerpsycřtologíe, L i p s k 1923. 4. T a n i e c to każdy r o d z a j swą formą; R . M u l l e r , czynności c i e l e s n e j zdolnej Freinfels-Psychologie der Kunst, oddziaływać e s t e t y c z n i e t. 2. 3. T a n i e c to h a r m o n i a r y t m i c z n y c h ruchów ukształtowanych obrazowo, n i e p o d - �192 JOLANTA KOWALSKA porządkowanych bezpośrednim pobudkom pracy; J. R e y , Taniec, jego rozwój i formy, Warszawa 1958. Z tego też źródła zaczerpnięto definicje nr 2-4. 6. Taniec to praca mięśni i ciała o ruchach wybitnie rytmicznych; J. G 1 u z i ń s к i, Taniec i zwyczaj taneczny. dzikich, Lwów 1927. 7. Taniec to wszelkie działania C. S a c h s , The World History of the Niektóre tańce rytmiczne Dance, i zwyczaje taneczne nie wynikające z podniet New York ludów pracy; 1965. 8. Taniec jest ruchem całego ciała lub jedynie stóp, w czasie, zgodny z ryt­ mem. Jest uniwersalnym środkiem ekspresji ludzkich uczuć, niezależnie od wieku i narodowości i zasadniczy rodzaj odpoczynku ludów pierwotnych. Może być w y ­ konywany dla efektów wizualnych lub dla własnej satysfakcji tańczącego; Ch. W i n n i с к, Dictionary of Anthropology, New Yersey 1964, hasło „taniec", s. 152. 9. Taniec polega na rytmicznym ruchu całego ciała lub jego części, zgodnie z pewnym schematem działań grupowych lub indywidualnych, będący uzewnętrz­ nieniem emocji lub idei; С. H . W e d g w o o d , Enciclopedia Británica, Chicago 1962, t. 7, s. 9. 10. Taniec rozumiany jest najczęściej jako forma ekspresji emocji ludów prymitywnych, związana z ceremonią lub świętem; D. D a v i e s, Dictionary oj' Anthropology, New York 1972, s. 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e498448d2eed14217f8cd61dfe9f611.pdf d4ae558efcdd84347623898c17a4dfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2231 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource obrzędy przejścia inicjacja Aborygeni australijscy - Australia - Arnhem Land Aborygeni australijscy - mitologie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2073 Title A name given to the resource Ruchowe desygnaty transformacji osoby inicjowanej w cyklu obrzedów ludu Murngin z Ziemi Arnhema / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.133-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 83, 1999 JOLANTA KOWAI.SKA Instytut Archeologii i t-:!nologii PAN \\' arsza\\ a RUCHOWE DESYGNATY TRANSFORMACJI OSOBY INICJOWANEJ W CYKLU OBRZĘDÓW lUDU MURNGIN Z ZIEMI ARNHEMA Przedmiotem mego zainteresowania jest symbolika niewerbalnego przekazu zawartego w różnydl formach zachowań zrytuaiizowanych, a więc to, co o kulturze i cziowieku mówi ruch jego ciała, oraz sytuacje kulturowe, w których ów ,język" znąjduje zastosowanie (Kowalska, 1991; 1995). Do popularyzacji tych zagadnień przyczyniły sit;: zwłaszcza prace Desmonda Morrisa przybliżone szerokiej publiczności w serialu BBC Zwierzę zwane człowiekiem i w cyklu publikacji (1974, 1997a. 1997b, 1997c). Mniej znane. poza środowiskiem naukowym, są badania poświęcone komunikowaniu niewerbalnemu, prowadzone od ponad trzydziestu lat w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, jak również stanowiące przedmiot nieco później wyodrębnionych subdyscyplin antropologii - antropologii tańca i ciała. Nie miejsce tu na ich szersze omówienie, zainteresowanych odsyłam do informacji zawartych w moich wcześniejszych pracach (Kowalska, ł 995, s. 26-36; 1999). W pierwszej z nich, poświęconej całościom ruchowo-symbolicznym w mitach i obrzędach, wykorzystałam m. in. unikatowe materiały W. Lloyda Warbera (1937) dotyczące ludu Murngin z Ziemi Arnhema. Podstawą wierzeń Murngin jest mit sióstr Wawilak. , ajważniejszymi są obrzędy wywodzące się z tego mitu Djungguan, Gunabihi, LJlmark i MarindelIa służące inicjacji młodzieży męskiej i nabywaniu przez mężczyzn uprawnień do kolejnych stopni prestiżu. Współzależność mitu sióstr Wawilak i czterech związanych z nim obrzędów Warner określa mianem ,-konstelacji mitu Wawilak". Zaznacza przy tym, że treści mitu stanowią stahl wartość obecną w świadomości Mumgin w każdej sytuacji, normującą nie tylko ich obrzędy, ale i życie codzienne. We wspomnianej pracy zawarłam analizę przekładu treści mitu na język obrzędu jedynie w odniesieniu do Gunabibi. Miało to uzasadnienie; w logice prowadzonego w niej wykładu. pozostawiło jednak niedosyt towarzyszący zwykle świadomości, iż frapującą nas skoJlczoną kompozycję mieliśmy możność przedstawić jedynie we fragmencie. W obecnym artykule zostaną uwzględnione wszystkie elementy ..konstelacji". Historia sióstr Wawilak Mit sióstr Wawilak składa się z trzech epizodów: przybycia dwóch kobiet "z głębi południa'", nieświadomej profanacji przez jedną z nich świętego rozlewiska Pytona, a w następstwie zagłady ich obu, oraz zdobycia przez ludzi se- �134 kretnej wiedzy na temat rytuałów, których celebrowanie miało zapewnić bezpieczną i sytą egzystencję. A oto treść m itu I : "Zdarzyło się to w czasie Bamun", gdy żyli tu ludzie Wongcw" a ludzie współcześni jeszcze się nie pojawili. Wszystko było odmienne (niż obecnie). Zwierzęta były jak ludzie! Dwie siostry Wawilak przybyły z daleka. Wędrowały z głębi południa nad Morze Arafura. Przybyły z krainy Kardao Kardao, która jest klanowym terytorium połowy dua4. Przybyły z ziemi ludzi Wawilak, bowiem Kardao Kardao należy do nich. Wirkul5 była brzemienna. Gungmun6 niosła swe dziecko w kołysce z łyka. Był to chłopiec. Kobiety niosły ze sobą włócznie o kamiennych grotach, puch sokoła i dziką bawełnę. Po drodze upolowały iguanę, oposa i bandicota, by mieć się czym pożywić. Zebrały także nieco dzikiego jamu. Zabijając zwierzęta nadawały im imiona, które noszą do dziś; podobnie stało się z zebranym przez nie jamem. Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, jakie mamy obecnie w kraju Murngin. Do każdego stworzenia, które zabijały, i rośliny, którą zbierały, mówiły: «W przyszłości będziesz IJwraiin\>. Kobiety rozpoczynając podróż mówiły w języku djuan, później rainbarango, djinba, wawilak, na kOllcu zaś liaaJaomir. Nadawały nazwy krainom, które przemierzały. W kraju Wawilak współżyły z mężczyzl~all1i Wongar Wawilak. Mężczyźni ci należeli do połowy dua. podobnie jak kobiety, i to, że ze sobą współżyli, było bardzo złe" (Warner, 1937, s. 250-251). Siostry zatrzymały się w swej podróży. Młodsza z nich, brzemienna, powiła dziecko. Starsza zebrała więcej żywności i wyruszyły w dalszą drogę w kierunku morza. Dopóki przemierzały terytoria Wawilak, zatrzymywały się w wielu miejscach i nadawały im nazwy. Później, gdy wyszły poza obręb ziem Wawilak, szły już bez spoczynku, aż dotarły do wodnej jamy. wielkiej Mirrirminy. w kraju klanu Liaalaomir. Znajdowała się ona u podnóża źródła głębokich podziemnych wód, w których żył Yurlunggur, wielki miedziany pytans. Starsza I Warner relacjonuje treść tego mitu obszernie i bardzo szczegółowo (1937. s. 250-259). Poniższa jego prezentacja stanowi wcrsję nic tylc skróconą. co skondcnsowaną. jednakże początkowy fragment przytaczam in extenso pragnąc przybliżyć ezytclnikowi .. klimat'· rzeczywistości. w której na krótko - tak On jak i ja - będziemy gościli. 2 SamIIn - mityczny okres. w którym wedlc wierzcll Murngin duchy totemów i przodków ludzi zamieszkiwali na ziemi (Tam:':e. s. 566). 3 Wongar - generalnie jesl to nazwa nadawana przez Murngin islolom tOlemicznym. Ludzie i zwierzęta Wongar są - odpowiednio - totemicznymi przodkami ludzi lub totemicznymi zwierzętami (Tam:':e. s. 568). 4 Polowa - grupa krewniacza. \\ której pochodzenie dzicdziezonc hylo II linii męskiej. 7.onek musiał pochodzić z drugiej polowy. Wszystkie klany dziclily się na polowy , Wirkll/- młoda kobieta. która jeszcze nic miała dzicei (Talil:':e. s. 568). 6 Gllngmlll1 - kobieta. ni"' (Tam:':e, s. 567). która ur~dzila dziecko. Na/wa la tlumaclllna AIaraiin. święty. duchowy. pcłen mocy. tabu. Nickiedy (Tam:':e. s. 567). 8 l"urlunggur - pylon-totem. Starszy brat sióstr Wawilak. \ndi i Wiclki Ojciec (Tam:':e, s. 567). 7 lcrmin jesl takic jako lcn używany Mal- dlla i viritja. ..dawczy- jcsljako syno- nim totemu Innc na/wy: Muit. (Junabibi. Bapa �135 z kobiet rozpaliła ogierl i zabrała się do przygotowania posiłku ze zgromadzonych podczas podróży produktów. Umościła też posłanie dla młodszej i jej nowonarodzonego dziecka. Rzekła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Zapamiętajmy to stwierdzenie. W czasie gdy GlIngmun krzątała się, zwierzęta i rośliny, które piekła, wyskoczyły z ognia. Picrwszy uczynił to krab, za nim poszły pozostałe. Bulwy jam li umknęły przybierając ludzką postać; podobnie iguany, jaszczurki, darpa, węże ovarku. skalny pyton, mewy, orły morskie i krokodyle. Uciekając, zwierzęta i rośliny kierowały się do jamy wodnej Mirrirminy, wskakiwały do niej, ..tego źródła Djungguan i Gunabibi", po czym pogrążały się w otchłaniach ,.niewyczerpanych :l.ródeł klanów". Starsza siostra, zbierając korę i łyko na posłanie dla młodszej, splamiła wodę źródła krwią menstruacyjną. która spłynęła do dna, gdzie żył Yurlunggur. Pyton uniósł się i węsząc za odorem krwi wysunął głowę nad powierzchnię jamy wodnej. Wypluł w powietrze wodę, którą miał w paszczy, i z wody tej powstała chmura. Yurlunggur dźwignął się, a w miarę. jak się podnosił, wzbierały wody Mirrirminy. Pyton dostrzegłszy kobiety i ich dzieci zasyczał i wezwał deszcz. Nad obozowisko sióstr Wawilak nadciągnęła chmura. Kobiety nie wiedziały, skąd się wzięła. ponieważ nie dostrzegły Pytona. Szybko wybudowały szałas, by schronić się przed deszczem. i zasnęły, ale obudziła je narastająca ulewa. Starsza siostra domyśliła się, że to Yurlunggur zbliża się, by je pożreć. Próbowała powstrzymać go uderzając w ziemię kopaczką do jamu i śpiewając: "Yur1unggurze, nie przychodź by nas pożreć. Jesteśmy dobre i czyste". Tańczyła przy tym wokół szałasu, a młodsza siostra, która pozostała ukryta w jego wnętrzu, śpiewała razcm 7. nią. Pyton wezwał wszystkie węże, te zaś przybyły i - niewidoczne dla kobiet w panujących dookoła ciemnościach - otoczyły je. Siostry Wawilak śpiewały początk.owo święte pieśni Gunabibi, później Djungguan - wszystko na próżno, deszcz padał niepowstrzymanie. Zdesperowane zaśpiewały pieśni o wielkiej świętości i mocy należące do mężczyzn, a wówczas Pyton pożarł kobiety i ich synów, po czym położył się i czekał na wschód słońca. O świcie odpełzł od źródła, uniósł się i stanął na ogonie. Gdy przyjął pozycję pionową wezbrały wody podziemne i zalały powierzchnię ziemi tak, że nie było widać najwyższych drzew ponieważ Yurlunggur w swym ogromie przewyższał je. Trwając w tej pozycji wyśpiewał pieśni należące do ceremonii MarindelIa, Djungguan, Gunabibi i Ulmark. Odbył następnie rozmowę z wężami należącymi do klanu duo. ustanawiając ich totemy i emblematy. Powiał monsun z południowego wschodu, Yurlunggur zaryczał i osunął się na ziemię całym swym ogromnym ciężarem, tworząc plac do ceremonii Djungguan. Opadły wody pokrywające ziemię. 'a Pyton leżal i rozmyślał. Był przekonany, że kobiety i dzieci uwięzione \\ jego wnc;trzu zmarły, wypluł je więc. Wąż z wyspy Wessel był bardzo wzburzony, gdy przekonał się, że Pyton pożarł swe siostry i ich potomstwo. Powiedział: "Zrobiłeś straszną rzecz". �136 Yurlunggur wrócił do swej wodnej jamy, ale głowę trzymał na powierzchni wody, by móc śledzić, co dzieje się dookoła. Z glębi źródła wypłynęła czuringa i ułożyła się przed nim. Grala sama, choć nikt jej nie dotykał. Dźwięk jej dotarł do kobiet i dzieci, lecz mimo to nadal leżały nieporuszone, dopiero ukąszenia zielonych mrówek sprawiły, że siostry poderwały się z ziemi. Pyton ujrzawszy to, i wezwawszy wszystkie węże, ogłuszył swe ofiary, po czym je pożarł i ponownie przyjął pozycję pionową. "Co zjadłeś?" - zapytał go wąż z klanu Mandelpui. "Bandicota" - sklamał Pyton. "To nie może być prawda" - zareplikował Mandelpui. -"Zjadłem dwie kobiety z połowy dua i dwóch chłopców z połowy yiritjG" - wyznał Pyton i po raz drugi osunął się na ziemię, tworząc tym razem place taneczne do ceremonii Gunabibi i Ulmark. Wpełzł następnie do źródła i powędrował podziemnymi wodami do krainy Wawilak, ponieważ chciał zanieść kobiety i dzieci w ich ojczyste strony. Na miejscu jednak wypluł jedynie kobiety; zmienił je w kamienie i pozostawił tam na wieczne czasy. Chłopców zatrzymał w swym wnętrzu, bowiem oni byli z połowy yiritja, a on z połowy dUG. Podczaś gdy opisane wydarzenia rozgrywały się w kraju Liaalaomir, dwaj mężczyźni WongGr Wawilak usłyszeli straszliwy dźwięk wężowego głosu, ujrzeli błyskawice i poczuli wilgoć deszczu. Poszli śladem kobiet, zabrało im to wiele dni i nocy, aż na koniec trafili na ślad węża. Byli pewni, że kobietom przydarzyło się coś złego. Dotarli do Mirrinniny i na jej brzegu znaleźli mnóstwo mrówek. Odkryli także ślady węża, a ponieważ w źródle woda błyszczała jak tęcza, doszli do przekonania, że tu właśnie wąż ukrył się. Weszli głębiej w zarośla i ujrzeli place do tallca, powstałe, gdy Yurlunggur dwakroć osuwał się na ziemię. Rozejrzawszy się ostrożnie, znaleźli krew kobiet i dzieci. Zebrali ją. po czym wrócili na teren placów taJka. Zbudowali tam szałas wyobrażający ogon węża, zebrali pióra sokoła, dziką bawełnę i skonstruowali czuringę. Tymczasem zapadła noc i mężczyźni udali się na spoczynek. Przyśniły się im dwie kobiety Wawilak śpiewające i tailczące, jak to czyniły, kiedy usiłowały powstrzymać Pytona. Siostry przybyły do śpiących jako duchy, nauczyły ich pieśni, tailców i sposobu celebrowania ceremonii Djungguan, Gunabibi, Ulmark i MarindelIa. Rzekły do mężczyzn: "Ofiarowujemy wam ten sen ( ... ). Nie wolno wam go zapomnieć ( ... ). Musicie talkzyć to wszystko, co widziałyśmy i nazwałyśmy w czasie podróży i co umknęło nam do źródła" (Warner, 1937, s.259). Mężczyźni wykonali po raz pierwszy wszystkie tailce i ceremonie w miejscu noclegu, po czym wrócili do swego kraju. Obrzędy konstelacji mitu Wawilak W micie zostało ludziom nakazane, by w obrzędach należących do "konstelacji mitu Wawilak" powtarzali historię wędrówki i przeżyć dwóch sióstr. Każdy z tych obrzędów, wywodząc się z mitu, odwoływał się do nieco innych jego aspektów. Djungguan, ustanowiony przez Yurlunggura jako pierwszy, był międzyklanową uroczystością, w czasie której dokonywano obrzezania starszych �137 chłopców. Gunabibi i Ulmark wyśpiewane i ukonstytuowane później niż Djungguan, były - odpowiednio - pierwszym i ostatnim etapem inicjacji. MarindelIa. stanowiący krótszą wersję Djungguan, był celebrowany jedynie wówczas, gdy zdaniem starszyzny nie można było zwlekać z obrzezaniem chłopców do nadejścia kolejnej pory suchej, zwyczajowego czasu wszelkich obrzędów z uwagi na dostatek żywności i - po wypaleniu traw - mniejszą uciążliwość podróży. Na czas trwania obrzędów przestrzell była ściśle waloryzowana. Zakładano obozowisko kobiet. w którym mogli przebywać wszyscy uczestnicy uroczystości oraz obóz mężczyzn stanowiący ekskluzywny obszar wtajemniczeń, niedostępny dla kobiet i nieinicjowanych chłopców. Pierwsze z nich kwalifikowano jako ,.z~wnętrZl1y" świat codzienności. Wedle pojęć Murngin "zewnętrzny" znaczy także 'głębszy, bardziej tajemniczy, pełniejszy', Miejsce drugie klasyfikowano jako "wewnętrzny" obszar totemu, Gwwbib/ Obrzęd ten trwał od dwóch do kilku miesięcy, ale mógł przeciągnąć się na\'et do dwóch lat. Organizował go zawsze klan Liaalaomir, czyli ten na którego ziemiach miała znajdować się mityczna siedziba Pytona. Rolę mistrza ceremonii pełnił młodszy brat wodza klanu 10, Poza fazami, które wymagały wspólnego działania, grupy kobiet i mężczyzn były odseparowane, Początek Gunabibi (akt I) wyznaczało wskazanie przez mistrza ceremonii grupy c,hłopców, którzy mieli być poddani inicjacji i przygotowanie czuring. W obozie kobiet śpiewano klanowe pieśni ganna'l i tańczono przy ich wtórze przez wiele wieczorów, do czasu aż zgromadzili się wszyscy spodziewani uczestnicy. Gdy to nastąpiło (akt ł/), na znak mistrza ceremonii, mężczyźni, kobiety i dzieci łączyli się w jedną grupę intonując pieśń gunabibi (jest to jeden z przydomków Pytona, por. przypis 8). Mężczyźni z połowy dua ukryci w pobliskich zaroślach obracali czuringi wydobywając specyficzny, basowy dźwięk identyfikowany jako głos Pytona. Uważano, że to Yurlunggur woła chłopców, którzy mają być inicjowani. Odpowiedzią były okrzyki, najpierw mężczyzny kierującego obozem, a po nim chóru kobiet. Ów szczególny duet kobiet i czuring, ilekroć występował w obrzędzie, symbolizował reakcję przestraszonych ') Na [ćmat (junabibi I.ob.: ióm::l'. W syslLmie pokrewieństwa Murngin braćmi S'l dla siebie mężczyźni będący dziećmi jedne~() malżcńst\va. synami jednego mężczyzny i dwóch różnych kobiet. mający wspólną matkę : różnych ojców. któr/.y S'\ hraćmi. hędący synami dwóch mężcl.yzn, którzy są braćmi i dwóch ,obie\. które są siostrami. należ'l do jednego klanu i tego samego plemienia. należą do bliskiego ,lanu. są członkami mniej hliskieh klanów i plemion (Tam::e, s. 60). II Totem~ ludu Murngin dzielone są na dwie klasy, wyższą i niższą. Należące do klasy wyż;Lej. bardziej ś\\ięte. okrcślane są jako ranga. należącc do kategorii niższej noszą nazwę gOrilla. \nalogicl.t1ie klasyfikowane są embkmaty, pieśni. tańce a nawet wątki mitologiczne. Pieśni talico: należące do kato:gorii garn/({ wykonywano 1"0: wspólnym obozie i mogly w tym uczestni:zyć kobiet). rodczas gd~ ranga. przynakżne ceremonialnemu obozowi m<;żczyzn, były dla nich licdozwolone (Warner. 11)37. s. 5(7). li) �138 bohaterek mitu, pragnących powstrzymać Pytona przed ich pożarciem. Kiedy "dyskurs" dobiegał kOl1ca, dwaj inni mężczyźni z polowy yirilju, zwani wężami yirilju, pełniący funkcję posłal1ców wszystkich zebranych ora7 instruktorów i strażników inicjowanych, zabierali swych podopiccznych do "wewnętrznego" obozu mężczyzn. Od tego momentu chłopców obowiązywał zakaz wszelkich kontaktów z kobietami. Rankiem mężczyźni odchodzili ze wspólnego obozowiska do miejsca, gdzie odbywały się ich ekskluzywne rytuały, podczas których chlopcy pozostawali biernymi widzami. Następował trzeci akt obrzędu, określony przez Warnera "sercem ceremonii Gunabibi'·. Składały się naIl: pieśni, tallce, w których podczas kolejnych dni wyobrażano zwierzęta, rośliny i istoty mityczne występujące w micie, ,.dialog" dźwięku czuringi i okrzyków kobiet (pozostających w swoim obozie), taniec walczących wojowników, a wreszcie pieśll, w której wyliczano nazwy zwierząt, istot mitycznych i określenie pary ludzi łączone refrenem: "samiec, sąmica, jajka". Późnym wieczorem i nocą wykonywano jeszcze taniec oposa, charakteryzujący się silnymi akcentami erotycznymi. Tę całość kinetyczno-dźwiękową powtarzano w identycznej fonnie rano i wieczorem, w ciągu kolejnych dni obrzędu. Koniec trzeciego aktu ceremonii musiał przypadać w porze nowiu księżyca. Wykonywany był wówczas taniec Muita - czyli mitycznego Pytona Y urlunggura. W przekonaniu ludu Murngin tallce tej części ceremonii stanowiły ,.relację" o podróży sióstr Wawilak na północ kraju oraz nadawaniu przez nie nazw z\vierzętom i roślinom. Mówić też miały o "winie" kobiet. które współżyjąc z mężczyznami z tej samej co one połowy i kalając święte rozlewisko Pytona spowodowały, że wszystkie istoty żyjące zyskały pleć. W akcie czwartym mężczyźni, zaopatrzywszy się w pochodnie, wyruszali tallcząc w kierunku wspólnego obozowiska. Od strony przcciwncj nadchodziły kobiety pod przewodnictwem starca i w połowie drogi zasiadały w zwartej grupie o kształcie koła, przykrywając się matami. Dwie stare kobiety krążyły wokół pozostałych, uderzając w ziemię kopaczkami do jalllu i udzielając pouczeil na temat tabu pokarmowych, a wraz z nad~jścielll mc,:żczyzn zawodząc: "Przyjdź i zatrzymaj się tam!/ Zatrzymaj się tam. Nie poteraj [nas]. / Uwolnij nas od choroby. Od choroby krwi. / Będziemy dobrze żyły. Bc,:dziemy zdrowe". Mężczyźni, wraz z którymi przybywali dwaj "węże virilju" - opiekunowie i strażnicy incjowanych - wznosiliii okrzyk (kobiety odpowiadały nail jak na dźwięk czuringi), tailczyli wokół kobiet. po czym otrzymawszy podarki, odchodzili. W tym 'przypadku interpretacja własnych działaI1 przez wykonawców była następująca. Początkowo "węże yirilja" są siostrami Wawilak, poźniej, jak wszyscy mężczyźni, symbolizują węże. Stare kobicty to dwic siostry starające się wypłoszyć Pytona. Nadejście mężczyzn i ich taniec wokół grupy kobiet wyobrażać miał przybycie węży na wezwanie Yurlunggura. W kolejnej, piątej fazie obrzędu, trwającej około miesiąca. dwie grupy posłów wyruszały kolejno z obozu mężczyzn z misją zaproszenia pozostałych �139 klanów do udziału w Gunabibi. W oczekiwaniu na powrót posłów i przybycie gości powtarzano tallcc trzeciej i czwartej części ceremonii. Tallcom trzeciej, \\ których wyobrażano zwierzęta i rośliny upolowane i zebrane przez siostry Wawilak podczas ich podróży nad Morze Arafura, towarzyszyło działanie parataneczne. Przedstawiano w nim ucieczkę zwierząt i roślin z ogniska i ich skok \\ odmęty Mirrinniny. Po nadejściu gości (akt VI), z nastaniem nowiu księżyca, na terenie obozu mężczyzn wykopywano półkolisty rów nazywany karldjur. Był on "sceną" tallca, gdzie ,.w~żc yirifja", a następnie dwaj inni mężczyźni grający role mężczyzny i kobiety, wyobrażali poszukiwanie się i zespolenie pa/1nerów. Przyłączali si\ do nich zaproszeni na Gunabibi goście, ta/lczący jednak nie w obrębie, lecz wokół rowu. Pojawienie się solisty - "błękitnej jaszczurki", który wpełzał do karldjur, kOllczylo tę część ceremonii. Murngin asocjowali opisane działania z mitycznym epizodem snu sióstr Wawilak, zanim zostały pożarte przez Pytona. W tym samym czasie (akt VII) mężczyźni z połowy yiri~ja, w miejscu wydzielonym na terenie obozu "wewnętrznego" wykonywali yermerlindi. Były to pale długości czterech i pół metra, pokryte korą oraz ornamentem z krwi ludzkiej i ptasiego puchu lub dzikiej bawełny. Uważano je za inkarnacje Pytona. \1ówiono: ,,0, tak! To prawdziwi WOlIgar". Późnym wieczorem inicjowanych sytuowano w miejscu znajdującym się wewnątrz luku, jaki tworzył karldjur. "Węże yiritjo" i przywódcy połowy dua ..namaszczali'· swym potem powieki inicjowanych. Następował po tym taniec pary treTnisi i na plac wkraczała duża grupa mężczyzn wyobrażających oposy. Tal1czyli oni poruszając się wokół karldjur, zasypując go częściowo, a następnie wzdłuż prostopadle dOll położonego rowu. Za "oposami" podążali dwaj tancerze wyobrażający siostry Wawilak, zaś jako ostatnia pojawiała się "błękitna jaszczurka", która ponownie wpc/zała do kart((jur. Mistrz ceremonii wznosił o"rzyk: "Gunabibi, Gunabibi!" po czym rów był niemal całkowicie zasypywany. Intonowano pieśll verlllerfilldi i rozpalano ogier't. Mistrz ceremonii z połowy dlla wzywał inicjowanych polecając im: "Patrzcie! Baczcie, co widzicie! Bapa Indi (jeden z przydomków Pytona, por. przypis 7) wynurza się z wody". Wnoszono ycrlller!im/i, inicjowani zaś byli pouczani przez starego mężczyznę, że są to prawdziwc pytony, ponieważ jest w nich duch Muit i są bardzo groźne. Zal\azywano inicjowanym zdradzenia czegokolwiek z tego, co widzieli, kobietom i chłopcom przed inicjacją. Następowało działanie zrytual izowane polegające na kilkakrotnym wznoszeniu do pozycji pionowej i upadkach wyobrażeJ't Pytona. Powtarzano je do momentu, gdy ze szczytów pali została zerwana dekoracja z piór. Wówczas verJIli:rfilldi uk/adana w kartdjur, mężczyźni zaś malowali swe ciała krwią i tłuszczem kangura. Kolejny akt Gunabibi (VIII) stanowiła ceremonialna wymiana kobiet, która \\ praktyce była wymianą partnerów, ponieważ prawo wyboru mieli przedsta\\iciele obu pici. Odbywała się ona nocą, a miejscem akcji było w tym przypad"u wspólne "zewnętrzne" obozowisko. Wymianę poprzedzał taniec kobiet wykon)\\any przed grupą siedzących w półkolu mężczyzn. W myśl wierzeJ't Murngin �140 udział w tym rytuale był obowiązkowy dla wszystkich uczestników ceremonii, pod groźbą choroby współmałżonka i własnej. Uważano go za formę oczyszczenia, powiadano: "To oczyszcza wszystkich. To sprawia, że ciała wszystkich będą dobre [tj. zdrowe] do następnej pory suchej". Kolejnego ranka (akt IX), w połowie drogi pomiędzy obozami, wznoszono konstrukcję składającą się z dwóch rozwidlonych gałęzi wbitych pionowo w ziemię, na których umieszczano trzecią, obwieszoną sięgającymi ziemi, drobniejszymi gałązkami. W rozwidleniu pionowych gałęzi siadali dwaj "węże yiritja". Od świtu rozpoczynał się "dyskurs" pomiędzy czuringami a kobietami. Celebranci przyprowadzali inicjowanych do szałasi!, po czym ustawiali ich w szeregu, nakazując chwycić rękami poprzeczną gałąź. Kilku starszych mężczyzn udawało się do głównego obozowiska, by przyprowadzić kobiety i dzieci w nowe miejsce ceremonii. Jak w akcie IV, tak i tu. dwie niewiasty w podeszłym wieku podczas całej drogi uderzały kopaczkami jamu o ziemię i wykrzykiwały tekst-zaklęcie skierowany do Yurlunggura. Kiedy zgromadzili się wszyscy uczestnicy tej fazy ceremonii. mężczyźni. poruszając się w szeregu, wykonywali taniec wokół ini~jowanych chłopców, ich opiekunów oraz kobiet i dzieci, po czym z powrotem rozdzielano się, jednakże mężczyźni nie 'wracali do swego obozu, tylko pozostawali "na granicy". Zasiadali w linii równoległej do dłuższego boku szałasu. inicjowanych umieszczając za sobą, wyciągali do przodu lewe ręce, a chłopcy przepełzali pod nimi. po czym otrzymywali od jednego z "węży yiritja" nieco pożywienia; zwykle był to orzech kokosowy. Nocą powtarzano "duet" kobiet i czuring. Wódz gromadził wówczas inicjowanych na skraju męskiego obozowiska i powtarzany był taniec mężczyzn wokół chłopców. Następnie mężczyźni i ich podopieczni wkraczali razem, tańcząc w szeregu, na teren obozu mężczyzn, czyli "wewnętrzny" obszar totemu. Interpretacja tej części ceremonii przez jej uczestników przedstawia się następująco. Mężczyźni tańczący wokół inicjowanych, "węży yiritja", kobiet i dzieci, jak w akcie łV wyobrażali węże zgromadzone wokół szałasu sióstr Wawilak, na wezwanie Yurlunggura. Dokonywany po ich tańcu podział grupyna oddalające się do głównego obozu kobiety i pozostających na miejscu mężczyzn, symbolizować miał zróżnicowanie istot na ludzi stanowiących pożywienie węży i węże. Działanie polegające na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi lewymi rękami mężczyzn stanowiło przetworzenie końcowego epizodu mitu, gdzie powiedziane jest, że Yurlunggur zatrzymał w swym wnętrzu synów sióstr Wawilak. W Gunabibi inicjowani zyskiwali status siostrzeńcó\\ Pytona bowiem: "Są oni młodymi wężami biorącymi swe życie z wielkiego". Ceremonię kOllczyły zabiegi puryfikacyjne (akt X). polegające na co najmniej dwukrotnym malowaniu ciał jej uczestników czerwoną ochrą i tłuszczem kangura oraz okadzaniu. Ze szczególną starannością stosowano je wobec osób. które brały udział w Gunabibi po raz pierwszy. Oczyszczenie uważano za zabieg konieczny, gwarantujący zachowanie zdrowia i uniknięcie zranienia przez któreś ze zwierząt występujących w ceremonii. Murngin żywili przekonanie, że: �141 "Po następnym deszczu człowiek zobaczy wiele emu, kangurów i zwierząt wszelkich gatunków. Powie: «Słowo daję, dobrze śpiewaliśmy podczas Gunabibi!»". Przyjrzyjmy się teraz kolejnej fazie transformacji "młodych węży". . p DJlmgguan Prez~ntując treści mitu sióstr Wawilak podkreśliłam zdanie wypowiedziane przez starszą z nich: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów". Jak pamiętamy, kobiety nie zdołały wprowadzić w życie swego zamiaru, bowiem Yurlunggur rozdzielił je z dziećmi. Zanim to jednak uczynił mityczny Pyton - brat kobiet Wawilak i wuj chłopców - ustanowił ceremonię obrzezania, stanowiącą realizację zamysłu starszej z sióstr. Akcja Djungguan nie zawiera relacji treści mitu, jak Gunabibi, ale odwołuje się do niego jako do normy. Treściami konstytutywnymi są oddzielenie kobiet od ich męskiego potomstwa i zawładnięcie przez Pytona chłopcami, którzy stąją się jego własnością. Warner wyróżniał osiem aktów ceremonii. Na wstępie (akt I) konstruowano drewniany instrument dęty, rodzaj trąby, uważany za inkarnację Pytona. Pierwszy jego dźwięk dawał sygnał rozpoczęcia obrzędu. Zazwyczaj inicjowano jednocześnie dwóch chłopców. Ojcowie dzieci proszeni o pozwolenie zwracali się do mistrza ceremonii: "Ofiaruję ci włócznię i moją opaskę z symbolem klanu, jeśli zmienisz mego synka w młodziel1ca (yaoerin)". Chłopcom mówiono: "Wielki Ojciec Wąż zwęszył twój napletek; chce go dostać". Dzieci przerażone uciekały do matek, a te płacząc i lamentując przez pewien czas nie chcialy wydać ich mężczyznom. Ostatecznie jednak chłopcy byli odbierani kobietom i wysyłani w podróż pod opieką męskich powinowatych. Przed wyruszeniem otrzymywali elementy stroju (białe opaski na ramiona i nakrycia głowy), a także byli w specjalny sposób malowani. Dotychczas chodzili nadzy, jak wszyscy nieobrzezani. Podróż trwała od miesiąca do dwóch. Przygotowywani do inicjacji odwiedzali krewnych i członków bliskich klanów, zaprasząjąc ich do wzięcia udziału w uroczystości. Pod nieobecność chłopców i ich opiekunów trwały przygotowania do uroczystości. Djungguan celebrowano w pięciu miejscach. Poza dwoma obozami: głównym i męskim, wyznaczanych we wszystkich obrzędach ludu Murngin, na terenie tego drugiego wyodrębniano także obóz starych mężczyzn usytuowany za zlokalizowanym tu domem totemu, źródło totemu i "ziemię węża do tal1ca". Obóz mężczyzn nazywano m. in. Maraiin Wongo, co można przetłumaczyć jak "miejsce święte". Nie wolno było w nim przebywać kobietom i nieinicjo\\anym chłopcom. Obóz starych mężczyzn określano jako Wongar Dal - tj . ..miejsce najświętsze". Plac do tal1ca miał ksztah trójkąta (zob. ryc. l), ziemia była tu starannie oczyszczona i pokryta liścmi. Linie A i C symbolizowały boki \\ęża i dwie połowy, na które podzielona była społeczność Murngin: duo (A) i viritja (C), punkt B symbolizował odbyt węża, D jego głowę, krąg E był siedziI: Na temat Djul1gguan zob.: {am::f'. �142 bą Y urlunggura. W głównym obozie przygotowywano plac do tańca nazywany wakinu Wonga, D tj. "obozowisko tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]". W centralnym punkcie placu wznoszono lI'orn-gai-(ja, dwa R)\:. I. I)jungguan. Plac laliea \\ oho/ie 1ll<,:.iU)'1Jl pale związane razem, symboli(Warner. 1937. s. 2(5). zujące inicjowanych. Akt drugi rozgrywał się po powrocie chłopców z podróż.y i przybyciu zaproszonych gqści. Kiedy słol1ce zbliżało się ku zachodowi, matki i pozostałe krewne inicjowanych podnosiły lament, że oto tracą na zawsze swych synów (braci. wnuków), rzeczywiście przechodzących całkowicie wc władanie mężczyzn. Po lamencie kobiety wykonywały taniec wokół warn-gai-Ija. Śpiewały: "Mężczyźni, tym taI1cem oddajemy wam nasze dzieci". Mężczyźni zaś brali na plecy chłopców, którzy przyjmowali taką pozycję, jak małe dzieci noszone przez rodziców, i oddalali się z nimi do swego obozu. W ten sam sposób neofici przebywali drogę pomiędzy "miejscem świętym" i "obozowiskiem tych, którzy nie należą [do wtajemniczonych]" w ciągu wszystkich następnych dni obrzędu. W obozie mężczyzn rozpalano ognisko, mężczyźni siadali w kole a chłopcy w jego wnętrzu, po czym wykonywana była sekwencja pieśni poświęconych zwierzętom totemicznym. Trzecia' część cereman i i, rozgrywająca się nocą, poświęcona była przywołaniu Yurlunggura. Dokonywali tego starzy mężczy7ni wyśpiewując jego imię i nazwę źródła totemów. Przynoszono trąbę, symbol i inkarnację Pytona, po czym dęto w nią nad chłopcami. Ci ostatni kładli się twarzą do ziemi, a starcy przykrywali im głowy kobiecymi plecionkami. Podobnc zachowanic obowiązywało młodych mężczyzn obrzezanych i oczekujących przejścia do wyższej grupy wieku i statusu. Rozniecano ogieI1 i mężczyźni wykonywali taI1cc wyobraż£~iącc zwierzęta totemiczne (akt IV). Tancerze z połowy yirilja wyobrażali szare kangury, duawallaby, a wszyscy skacząc przemieszczali się od punktu B w kierunku ogniska, wspólnie tallczyli wokół niego po czym padali na ziemię tworząc pierścieI1 ciał. Na tym kOI1czyły się działania obrzędowe rozgrywane nocą. Przez cały czas ich trwania inicjowani, wyposażeni w męskie akcesoria (koszyk i włócznię), stali na linii D symbolizującej głowę węża i wysłuchiwali objaśnier'l i instrukcj i udzielanych im przez starszych mężczyzn. Trzecia i cz\varta część Djungguan powtarzane były codziennie przez dwa tygodnie od chwili powrotu inicjowanych chłopców z drogi. Na dzień przed obrzezaniem miała miejsce ceremonia utaczania krwi (akt V). Udział w niej stanowił jedną z możliwości zdohywania przez mężczyzn wyższego statusu. Krew tę wykorzystywano później jako substancję klejącą podczas wykonywania na ciałach uczestników obrzędu ornamentów z puchu i bawełny. �143 Nocą, po ceremonii ofiarowania krwi, w męskim obozie nie wykonywano opisanych wyżej taJlców. natomiast w obozie ogólnym starsze wiekiem kobiety tallczyły wokół pali \I'arJJ-gai-tja. Przybywali mężczyźni niosący okrytych galązkami i liśćmi inicjowanych. Chłopców umieszczano u stóp pali, mężczyźni otaczali ich. wyrywali pale z ziemi, chwytali chłopców i umykali z nimi do s\·vego obozu. Następny (VI) akt rozpoczynało malowanie krwią i dekorowanie puchem i bawełną cial mężczyzn. Podobnie przygotowywani byli inicjowani, tyle że \\ ich przypadku ornament przyklejano za pomocą soku z kłączy orchidei, ponieważ uważano, 7e "krew jest dla nich za mocna". Smarowano im też powieki potem starszego mężczyzny. by "wzmocniC im oczy. Mężczyźni dzielili się na połowy dua i yiritja, po czym każda z grup wykonywała swe tallce. Chłopcy stali w zwykłym miejscu (linia D) instruowani, pouczani i dozorowani przez mężczyzn. Po ostatnich talkach. w których wyobrażano szare kangury i wallaby. chłopców umicSlczano w zaroślach pomiędzy obozami mężczyzn i kobiet. Podczas ich nieobecności przystępowano do kolejnego etapu wtąjemniczenia młodych mężczyzn obrzezanych podczas poprzedniego Djungguan. Mieli oni po raz pierwszy zobaczyć totem. Zanim to nastąpiło. wymykali się z placu tallca. ale ·starsi mężczyźni chwytali ich i sprowadzali z powrotem. Młodzieńcy stali z opuszczonymi głowami. podczas gdy usuwano gałęzie zakrywające źródło klanów (E). Wszyscy mężczyźni leżeli w jego pobliżu, na piersiach mieli wymalowane wizerunki iguany, a w poprzek ich ciał spoczywała trąba - inkarnacja Pytona. Mężczyźni po kolei czołgali się od źródła na plac tańca, podczas gdy trębacz nieprzerwanie dął w instrument. Następnie, w identyczny sposób docierali do inicjowanych młodziellców. Trąba umieszczana była u ich stóp i każdy z nich zachęcany był. by spróbował wydobyć z niej dźwięk ~ głos Pytona. Gdy dokonali tego, byli pouczani przez starszych mężczyzn, by szanowali swych ojców i matki, nigdy nie kłamali, nie uganiali się za kobietami (sic!), które do nich nie należą i nie wyjawiali żadnego z powierzonych sobie sekretów kobietom,.mężczyznom () niższej pozycji ani chłopcom. Obowiązywało ich po tym przez pewien czas powstrzymywanie się od pokarmów mięsnych i milczenie. Ostatni dziell Djungguan (akt VII) rozpoczynało malowanie grotów włóczni ludzką krwią. Nast9pnic, mlodzicl1cY, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, i dojrzali mężczyźni, krocząc razem w szeregu, udawali się do głównego obozowiska. Po drodze zabierali ze sobą chłopców ukrytych dotychczas w zaroślach, niezmicnnic niosąc ich tak, jak noszono małe dzieci. W tym czasie kobiety malO\vały sir; i ozdabiały, po czym tallczyły wokół miejsca, gdzie miało być dokonane obrzezan ie. M icjsce to musiało być pokryte trawą, by krew nie upadła na ziemi(,\ poniewa7. - jak wierzono - dziecko mogłoby wówczas zachorować. Dwaj mr;żczyźni kładli się na plecach, na nich układano chłopców tak, że każdy myżczyzna ob~jmował i unieruchamiał jednego z inicjowanych. Podczas obrzezania chłopcy krzyczeli, mężczyźni odpowiadali im wysokim trylem, który identyfikowano z głosem Pytona. Po dokonanym zabiegu mężczyźni porywali chłopców i hiegli z nimi do swego obozu. Tam opatrywano inicjowanych �144 a następnie mistrz ceremonii ścierał z ciał celebrantów ornament z krwi i puchu. Było to znakiem zakończenia Djungguan i działaniem zabezpieczającym uczestników obrzędu przed chorobą. Chłopców obowiązywał zakaz picia przez następny dzieJ1 pod rygorem wywołania powodzi, oraz ograniczenia pokarmowe do czasu "aż wyrosła świeża trawa", tj. początku pory deszczowej. W dzietl po obrzezaniu (akt VIII) inicjowani poddawani byli zabiegowi oczyszczenia, który miał czynić ich silnymi i sprawiać, by nigdy nie zaznali głodu ani pragnienia. Umieszczano ich na rusztowaniu nad ogniskami, w które wrzucano wilgotne gałęzie i pędy wodnych roślin. Jeden ze starszych mężczyzn ogrzawszy dłonie nad ogniem oczyszczał usta i pępki chłopców recytując przy tym reguły obowiązującego ich kodeksu. Następnie inicjowani otrzymywali pożywienie, po odrobinie każdego rodzaju. Nauczani byli przy tym totemicznych nazw poszczególnych roślin i zwierząt, opanowując tajny język znany jedynie mężczyznom. Na koniec zacierano ślady instalacj i na placu tallca i mężczyźni wraz z obrzezanymi chłopcami i młodziellcami, którzy po raz pierwszy ujrzeli totem, powracali do ogólnego obozowiska. Ci pierwsi, do momentu zagojenia się ran i odzyskania pełnej sprawności, pozostawali pod kontrolą i opieką mężczyzn. Gdy mijał stosowny, czas zdejmowano z nich strój i ozdoby przysługujące inicjowanym, które palono lub zakopywano, a przyodziewano ich w nowe, symbolizujące przynależność do wyższej grupy wieku i statusu. U/marki'" Obrzęd ten sytuował ostatecznie młodzieJ1ca w grupie mężczyzn, ale nie był obowiązkowy dla wszystkich. Możliwe było osiągnięcie pozycji właściwej dla wieku i stosownego miejsca w społeczności bez wtajemniczenia w ezoteryczne ryty U Imark. Sześć pierwszych aktów obrzędu, z dwudziestu jeden wyróżnionych przez Warnera, poświęconych było przygotowaniom. Mogły one stanowić odrębną całość celebrowaną podczas jednej pory suchej, gdy pozostałe odbywały się w następnej. Z reguły jednak wszystkie ryty Ulmark celebrowano w całości. Akcję Ulmark rozpoczynała ucieczka mężczyzn przed kobietami z miejsca granicznego do miejsca wtajemniczeJ1. Tam pozbywali się wszelkiego odzienia i strzygli włosy. Neofici nie taJ1czyli, nie wolno im też było opuścić obozu przed dopełnieniem wszystkich rytuałów wchodzących w skład obrzędu. Przestrzeń obozu była organizowana tak,jak w Djunnguan, tj. wyznaczano trójkątny plac do taJ1ca, obóz starych mężczyzn z położonym na jego terenie domem totemu oraz źródło totemu. Tym razem symbolem i inkarnacją Pytona był bęben uvar; w Gunabibi funkcje tę spełniały yermerlindi a w Djungguan trąba. W czasie wstępnych aktów obrzędu wykonywano taJ1ce wyobrażąjące istoty totemiczne. Kinetyka tańców wykonywanych na trójkątnej "ziemi węża do tal1ca" stanowiła szczególną odmianę krążenia. Tancerze przemieszczali się w nich 1.1 Na temat Ulmark zob.: tam:':e. �145 poczynając od linii () w kierunku punktu B, zawracali do linii D, tam zatrzymywali się, przez chwile dreptali i chwiali się w miejscu, po czym ponownie kierowali się do punktu B. W akcie piątym tej części obrzędu celebranci, tj. mężczyźni mający za sobą wszystkie etapy inicjacji, wykonywali taniec kamiel1ł1ego grotu, którego neofici nie mogli oglądać. Przed przystilpienicm do zasadniczcj fazy Ulmark, w męskim obozie oczyszczano powierzchnię "ziemi węża do taóca", niwelując grunt na głębokość równą grubości męskiego ramienia. Do jednego z boków trójkątnego placu prowadziła wykonana podobnie ścieżka. W ogólnym obozowisku także przygotowywano plac do tal'lca, a w czasie gdy mężczyźni byli zajęci, kobiety wykopywały wokół ich terytorium długą, wijącą się ścieżkę wyglądającą jak ślad zostawiony przez węża. Ofiarowywały następnie stroje i ozdoby mężczyznom, którzy przybywal i do ich siedziby tallcząc przy wtórze grzechotek. Wysyłano poslallców, by powiadomili bliskie klany o spodziewanych uroczystościach i zaprosili wszystkich do wzięcia w nich udziału. Po powrocie posłów i przybyciu gości miało miejsce szczególne działanie obrzędowe. Wszczynano kłótnię prowadzoną w języku będącym miejscową odmianą pidgin. Była to pora i oka:tja do zakoóczenia wszystkich sporów. Kłótnię wyciszał po pewnym czasie wy styp "klauna", zachowującego się na odwrót niż to było przyjęte. Wykonywano po tym jeden z talków wstępnej części obrzędu, podczas którego inicjowani leżeli na ziemi w dwóch szeregach. Po czterech następnych tallcach (na ogniu, jaszczurek falistych, latającego lisa i węża) mężczyźni wybiegali poza teren obozowiska i przemierzali otaczającąje ścieżkę o kształcie śladu węża. Z kolei nast<;powały tallce węży i kangurów, w czasie których inicjowanym pokazywano po raz pierwszy ,.ziemię węża do taóca" i ścieżkę wykopaną przez kobiety. Przckazywano im zarazem wiedzę na temat pewnych wątków mitu sióstr Wawilak. ZakoJlczenie lJlmark stanowiła sekwencja działaó i taóców nawiązujących do mityczncgo epizodu ucieczki z ogniska i skoku w odmęty Mirrirminy zwierząt upolowanych przez siostry Wawilak. Kobiety rozkładały ogieó na ścieżce otaczającej obóz myżczyzn po czym oddalały się do swego, by przyozdobić się i pomalować siebie i wszystko, co posiadały, czerwoną ochrą. Mężczyźni również malowali siebie i swe ruchomości a ponadto strzygli się i golili. Czynili to, by "nadać sobie nowy wygląd". Mężczyźni przekraczali pierścień płomieni, taócząc wędrowali w kierunku zbiornika wody, wspólnie z kobietami dokony\\ali rytualnej ablucji, po czym obie płci wracały do swych obozów. Tam malowano świei.e ornamenty na skórze, zakładano nowe ozdoby i stroje. Inicjowani poddawani byli jeszcze oczyszczeniu, podobnie jak chłopcy po obrzezaniu, \\ Djungguan. Mit i obrzęd Kinctyka przedstawionych wyżej obrzędów pełniła zbliżone funkcje w Gunabibi i Ulmark, gdzie ruch i taniec służyły przede wszystkim zrelacjonowaniu �146 (powtórzeniu) i skomentowaniu wydarzeń praczasu. Natomiast w Djungguan najważniejsze jest dokonanie tego, co w micie było jedynie zamysłem starszej siostry. Śledząc' przebieg Gunabibi, stajemy się - podobnie jak inicjowani - świadkami wędrówki sióstr Wawilak i nadawania przez nie nazw zwierzętom i roślinom, oddanej w tańcach aktu trzeciego ("sercu ceremonii"), a powtarzanych w akcie piątym. Potem następuje relacja o ucieczce roślin i zwierząt z ogniska w odmęty Mirrirminy, w wyniku czego przekształciły się one w totemy. Treść tę zawierają działania parataneczne pojawiające się w piątej części Gunabibi i ostatnim akcie Ulmark. W obydwu przypadkach znajduje ona wyraz w środkach nąjprostszych - biegu, ucieczce, skoku (Gunabibi), przekroczeniu pierścienia ognia płonącego na ścieżce węża i wędrówce do zbiornika wody (UImark) - stanowiących swoistą "imitację" wydarzeó czasu Bumun. Przedstawione epizody mityczne i ich kinetyczne odpowiedniki w obrzędzie zawierają żarazem przekaz o porządkującej działalności sióstr kreatorek. Przemierzyły one świat, nadając nazwy poszczególnym jego obszarom, upolowanym zwierzętom i zebranym roślinom. Nadawanie nazw, zwłaszcza imion własnych, ma znaczenie szczególne - jest pobudzaniem do życia, przekształcaniem bytu nieokreślonego w określony (van der Leeuw, 1978, s. 188-201,243-246). Porządkująca działalność sióstr Wawilak zakłócona została przez nie samepo raz pierwszy, gdy współżyły z mężczyznami W()n~ur Wawilak, należącymi do tej samej połowy co one, i ponownie w wyniku skalania wód Min'inniny krwią menstruacyjną starszej z sióstr. Zachwianie porządku "zawinione" przez kobiety znalazło wyraz w działaniach trzeciego, czwartego i szóstego aktu Gunabibi. Zgodnie z logiką mitów, w których występuje kryzys istnienia świata, destrukcja porządku nie jest trwała, ład jest przywracany, zarazem jednak rzeczywistość ulega transformacji. W micie sióstr Wawilak objawem chaosu jest ulewa, dotykająca naj boleśniej same jej sprawczynie. Rozpaczliwa próba ratunku podjęta przez siostry Wawilak przyniosła skutek odwrotny do upragnionego zagładę. Gdy bowiem zaśpiewały słowa o największej mocy, Yurlunggur pochłonął je i ich dzieci. Z chwilą, gdy się to dokonało, deszcz ustał, a kiedy o świcie Pyton dźwignął się i przyjął pozycję pionową, wezbrały wody Mirrirminy i pokryły wszystko dookoła. W tym krajobrazie - świata zatopionego wodami świętego źródła klanów (można powiedzieć: oczyszczonego) - Yurlunggur wyśpiewał pieśni należące do czterech ceremonii: Djungguan, Gunabibi, Marindelia i Ulmark. Pochłoną! kobiety, sprawczynie kryzysu, i ustanowił obrzędy przywracające ład. Wąż z wyspy Wessel ocenił jego czyn jako straszny, ponieważ Pyton i siostry Wawilak byli rodzeóstwem - należeli do tej samej połowy dua. Zdarzenia te znajdują swój obrzędowy ekwiwalent w działaniach i tallcach szóstej i siódmej części ceremonii. Na tym kOIlczy się w Gunabibi opowieść o historii kobiet przybyłych "z głębi południa", a zaczynają komentarze taneczne i rozwinięcia pewnych motywów mitologicznych, które wypełniają najważniejsze - w opinii ludu Murngin �147 - części ceremonii. To szczególne glosarium skoncentrowane jest wokół podstawowej kwestii, skutków wydarzeJ'1 czasów Bamun dla "współczesnych ludzi". Najbardziej doniosłym wśród nich było stworzenie warunków, w których możliwa stała się egzystencja ludzkiej społeczności i ustalone zostały zasady jej funkcjonowania. Pierwsza faza tych dzialaJl należa/a do sióstr. Nadając nazwy przemi~rzanym podczas wędrówki obszarom, dokonały relatywizacji przestrzeni na "swoją" i "obcą". co w obrzędzie znalazło wyraz w podziale przestrzeni na obóz ogólny (kobiet) i ceremonialny (mężczyzn). Z kolei, stworzyły biologiczne podstawy egzystencji. W micie powiedziane zostało wprost: "Zebrały wszystkie zwierzęta i rośliny, które mamy obecnie w kraju Murngin" (Warner, 1937, s. 251). Na koniec wreszcie, ustanowiły totemy. Stały się nimi te z zebranych przez kobiety roślin i upolowanych zwierząt, które umknęły z ogniska i pogrążyły się w "źródle klanów", czyli w Mirrirminie. Podczas trwania ,.serca" ceremonii Gunabibi, jej części trzeciej, rankiem i wieczorem każdego dnia wykonywano była sekwencja tańców, w których wyobrażano wszystkie rośliny i zwierzęta uznane za totemy. Nocą natomiast wykonywano taniec oposa, zwierzęcia lubieżnego. Przedstawiona wyżej interpretacja tych tallców przez Murngin nie pozostawia wątpliwości co do ich podstawowego znaczenia i narratywnej funkcji. Wyobrażano w nich istoty totemiczne, po czym głosem czuringi odzywał się Pyton. Głos ten "przechwytywali"' i powtarzali w swej pieśni mężczyźni. Po chwili, kilku z nich wykonywało taniec przedstawiający walczących wojowników. Warner nie podaje ani miejscowych, ani własnych interpretacji tego taJlca. Przypuszczam, że w osobach jego wykonawców wyobrażano dwóch mężczyzn Wongar Wawilak, których kobiety spotkały podczas swej wędrówki, a którzy zaniepokojeni głosem Pytona i innymi niezwykłymi zjawiskami, podążyli śladem sióstr, stwierdzili ich zagładę i otrzymali od nich we śnie instrukcje dotyczące ceremonii. PieśJl następująca po tym taJlcu, wymieniająca wszystkie zwierzęta i rośliny, które stały się totemami, zamykała tę opowieść snutą w językach dźwięku i ruchu. Zawiera ona jednak także sens głębiej ukryty. Wskazówką jest w tym przypadku pozornie niespójny z resztą działań taniec oposa. Jeśli jednak skojarzymy jego erotyczną treść z mitycznym motywem przekroczenia przez siostry tabu seksualnego, tj. ich współżyciem z mężczyznami WOlIgar Wawilak z połowy dUG, którego dopuściły się w czasie podróży, przyczyny obecności taóca oposa w tej części Gunabibi, a następnie w jej akcie siódmym, stają się klarowne. Drogą prezentacj i negatywnego wzoru bowiem, ustanawiane jest tabu seksualne. Złamanie go miało natomiast swoje skutki w czasie początku i trwale odcisnęło się na życiu ludzi. W pierwszym przypadku przyniosło zakłócenie ładu świata, ale zarazem otv.-orz)'ło "drzwi" na scenę wydarzeó mitycznych przed Pytonem, który przywrócił zachwiany porządek i ustanowił obrzędy konstelacji mitu Wawilak. W tym świetle czyn sióstr okazuje się błogosławioną winą, która umożliwiła przewartościowanie, ucywilizowanie, świata, jakkolwiek same bohaterki mitu zapłaciły za to najwyższą stawkę. W życiu ludzi "wina" sióstr stała się przyczy- �148 ną dwupłciowości wszelkich istot i ich podziału na ..samce, samice i jajka". Taniec oposa, stanowiący kontrapunkt "serca ceremonii Gunabibi", byl w moim przekonaniu symbolem nieodzownego pęknięcia w spójnej strukturze świata. Warner bardzo dobitnie akcentuje koncentrację Gunabibi na istnieniu i zachowaniu gatunku. Stwierdza: ,.Można przyjąć, że konstytutywna część Gunabibi jest symbolicznym wyobrażeniem nieustannego rekreowania życia" (Warner. 1937, s. 397). Rzeczywiście, taJlce szóstej i siódmej czyści wykonywane w obrębie kartdjur, powtarzany taniec oposa, oraz następująca po nich ceremonialna wymiana partnerów, nie pozwalają wątpić o słuszności tej opinii. Ostatnim działaniem sióstr Wawilak, które doprowadziło do stworzenia warunków ludzkiej egzystencj i, było ustanowienie instytucj i in icjacj i młodzieży męskiej. Zgodnie z mitem, starsza siostra przygotowawszy posłanie dla młodej matki stwierdziła: "W przyszłości powinnyśmy obrzezać naszych synów" (Warner, 1937, s. 252). W dalszej części historii kobiet Wawilak powiedziane jest, że wprawdzie Pyton uniemożliwił im spełnienie tego zamiaru, rozdzielając je z dziećmi, to jednak Murngin, kierując się zamiarem sióstr jako dyrektywą. dokonują tego zabiegu. Znalazł on swój rytualny wyraz w Djungguan. Druga faza porządkowania rzeczywistości należała w micie do Pytona. Po usunięciu "winnych" kryzysu kobiet i ich potomstwa spowodował on wezbranie wód Mirrirminy i wyśpiewał wszystkie pieśni należące do czterech ceremonii. a padając na ziemię utworzył place do taI1ca trzech z nich: za pierwszym razem Djungguan, a następnie Gunabibi i Ulmark. Działalność Yurlunggura prowadząca do zażegnania kryzysu istnienia, czyli pożarcie kobiet, stanowiła element przedstawionych tu wyżej motywów mitologicznych oral kinetycznych całości obrzędowych. Drugim czynem Pytona stalo się ukonstytuowanie mechanizmów obrzędowych zapewniających utrwalenie stanu ładu. W Gunabibi wyrażane to było w dzj"ałaniu zrytualizowanym wchodzącym w skład części siódmej. Składały się naIl: wniesienie wyobrażeI1 Pytona (yerl17erlinc/i) do obozowiska mężczyzn, prezentowanie ich inicjowanym chłopcom i pouczanie o zawartej w nich rzeczywistej mocy Wielkiego Ojca, a następnie seria upadków i podnoszell yerl17erlindi, prowadząca w rezultacie do zerwania z wierzchołków ozdób z piór. Ostatnim działaniem Yurlunggura w micie było określenie przezcJl swych stosunków z ludźmi. W relacji tej ukryte są korzenie niektórych reguł systemu pokrewieI1stwa Murngin. W przedstawionych danych najdobitniej zaznacza się antagonizm Pytona i kobiet, prowadzący do drastycznych form separacji tych ostatnich. W micie uśmierconych i pozostawionych na wieczne czasy "''Ii kraju Wawilak, w ceremonii odsllJ1il;tych od najważniejszych jej części pod pretekstem "winy", jakkolwiek to kobiety właśnie przekazały nwżczyznom WOl1gar Wawilak wiedzę o ceremoniach ustanowionych przez Yurlunggura. W społeczności Murngin starszy brat, a Pyton był nim dla kohiet, miał ściśle określone obowiązki i uprawnienia wobec siostry i jej potomstwa. Przede wszystkim, wyjąwszy okres dziecillstwa, obowiązywał go zakaz kontaktó",\ z siostrą. Jednak w przypadku, gdy kobieta dopuściła się zdrady małżeI1skiej. brat był tym, kto miał prawo ukarać ją chłostą lub nawet śmiercią. Zarazem był �149 on zohowi,vany do sprawowania opieki nad kohietą oraz obdarowywania jej i jej rodziny. W stosunku do synów siostry był ich potencjalnym teściem, ponie\\aż naj hardziej pożądane było małżellstwo z córką brata matki (Warner, 1937, s. 65-67, 93-96; na temat małżeństw krewniaczych tego rodzaju zob.: SzynkiewiCL, 1992, s. 21, 3 l, 34). Trzeba przyznać, że y urlunggur w pełni skorzystal ze swych hraterskich uprawniell, karząc występne siostry, ale też spełnił swe obowiązki wzgl<;dem siostrzcliców. Wyrażony w micie szczególny stosunek własności Pytona wobcc chlopców skrytych w jego wnętrzu, miał swój odpowiednik w d/iałaniu zrytualizowanym dziewiątej części Gunabibi, polegając)m na przepełzaniu chłopców pod wyciągniętymi rękami mężczyzn. lnicjo\\ani otrzymywali następnie pokarm, a wieczorem tego samego dnia celebranci tallczyli wokół nich. po czym wszyscy razem, poruszając się w jednej linii, \\kraczal i tallC/ąc do ceremon ialncgo obozu mężczyzn. Sens tej sekwencj i kinetycznej jcst klarowny, zwłaszcza że rozgrywała się ona w finale obrzędu przejści·a. Pelzanie i wSlelkie f<.mny ruchu sygnalizujące niezdolność do korzystania ze zwykłych możliwości motorycznych (zwłaszcza spowodowane uszkodzeniem nóg) stanowić! \",.tym kontekście symbol dokonującej się transfonnacji bohatcra obrzc;du i (lub) jego rytualnych narodzin (Sachs, 1965, s. 129-130; Kowalska, 1991. s. 127-128, 141, 168). Interpretacja taka w pełni zgadza się z przedstawionymi wyżej ustaleniami na temat treści mitu, wyrażanych w tym akcie ccremonii. Z kolei taniec celebrantów wokół inicjowanych, bez wątpienia symbolizuje branie \'" posiadanie, włączanie do wspólnoty; te same treści znajdują dalej wyraz we wspólnym tallcu mężczyzn i inicjowanych chłopców, \\ kraczających razem na teren obozu Gunabibi. Przcka.,; zawal·ty w ruchu Jak przekonaliśmy się, podczas Gunabib, inicjowani byli biernymi widzami tallczonej rclaej i o wydarzcn iach czasu prapoczątku, bądź przedmiotem działall celebrantów. Zabrani z obozu kobiet do obozu mężczyzn, czyli przeniesieni \\ święty obszar totemu, pouczani, instruowani, dozorowani dopiero w ostatniej fazie wykazywali pewną aktywność. Pierwszym jej objawem było przepełzanie pod rękami mężczyzn, drugim - i linalnym - wspólny taniec z mężczyznami. Bezruch, bierność i przedmiotowość są to typowe formy zachowania ludzi oczekujących inicjacji i znajdujących się w jej fazie liminalnej. Sygnalizują oni \V ten sposób swą niedoskonałość, niezdolność do normalnej egzystencj i. Celebranci - pouczajl\cy, kierujący ich ruchami, dyrygujący nimi jak kukiełkami pracują'nad ich uczłowieczeniem, w sensie symbolicznym tworzą ich. "Tchnieniem życia" byl w Gunabibi, w moim przekonaniu, zabieg polegający na pomazaniu powick chłopców potem mężczyzn. Miał on miejsce podczas siódmego aktu obrzędu, kicdy inicjowani stykali się z yermerlindi, tj. inkarnacjami Pytona. W akcie dzicwiątym chłopcy pełzając ,,rodzili się" do nowego życia, a następnie dokumcntowali swój nowy stan i przynależność do nowej grupy, tallcząc wspólnie z mężczyznami. �150 W Djungguan zwracają naszą uwagę trzy formy zachowań inicjowanych. We wstępnej części obrzędu, po odłączeniu od kobiet udawali się oni w drogę, podczas której - jak utrzymywali starsi - zdobywali wiedzę na temat kontaktów z innymi ludźmi. Rzecz znamienna, że w obrzędach przejścia doświadczenie stające się udziałem inicjowanych bardzo często oddawane jest w symbolu drogi, wędrówki, błądzenia (por.: Rose-Evans, 1994). W Djungguan, jak i gdzie indziej, podróż była konstytutywnym elementem inicjacji; co więcej, była to podróż do innych ale bliskich klanów i do krewnych, a więc wyprowadzała inicjowanego na scenę życia wspólnoty. Po powrocie do obozowiska inicjowani przyjmowali, jak w Gunabibi, postawę bierno-przedmiotową, z ta jednak różnicą, że tym razem bardzo dobitnie zaznaczane były ich wiek i status. Kobiety mówiły o nich jako o dzicciach. a mężczyźni nosili ich na plecach jak małe dzieci - ilekroć wymagała tego dramaturgia obrzędu - pomiędzy obozami zewnętrznym i wewnętrznym. Jest to jedyna forma ruchu inicjowanych poza obrębem miejsca świętego. Tańce, śpiew i wszelkie działania obrzędowe były domeną mężczyzn, podczas gdy inicjowani stali nieporuszenie, obserwując rozgrywające się przed ich oczami wydarzenia i wysłuchując pouczeń swych opiekunów. Warner stwierdza nawet, że chłopcy obowiązani byli zachować kamienny wyraz twarzy. Biernie, choć w strachu i z płaczem, przyjmowali samo obrzezanie, po czym zabierani przez mężczyzn biegli wraz z nimi do obozu wtajemniczonych. gdzie poddawano ich rytuałowi oczyszczenia i uczono tajnego, świętego języka. Najogólniej rzecz ujmując, zachowania inicjowanych w Djungguan zamykają się w sekwencji ruch-bezruch-ruch. W czasie kolejnej pory suchej, podczas ceremonii Djungguan poświęconej następnej parze chłopców, wprowadzeni - już jako młodzi obrzezani mężczyźni - brali udział w tańcach i działaniach obrzędowych mężczyzn jako ich pełnoprawni wykonawcy. Oznacza to, że formy ruchu sprzed inicjacji zostały zastąpione przez nowe, do których mieli prawo wyłącznie wtajemniczeni. Faza pośrednia, w obrzędach przejścia określana jako liminalna, była fazą bezruchu i bierności głównych bohaterów obrzędu. Sygnałem zmiany jest zatem w Djungguan sekwencja: ruch-bezruch-ruch (inny jakościowo) oraz nabycie przez inicjowanych prawa do udziału w działaniach dojrzałych mężczyzn. Formy ruchu inicjowanych w Ulmark były jeszcze bardziej oszczędne niż w Gunabibi i Djungguan. Po ucieczce przed kobietami z miejsca "na granicy światów" i· dotarciu do męskiego obozu, zmieniali oni niejako skórę, zrzucając odzienie i ozdoby oraz strzygąc włosy i zarost. Do tego momentu wszyscy mężczyźni działali jako jednolita grupa. Później jednakże wprowadzeni zamierali w bezruchu aż do ostatnich taóców "węży" i "kangurów", podczas których oprowadzano ich i pokazywano im po raz pierwszy "ziemię węża do taóca" oraz wężową ścieżkę wokół obozowiska. Oprowadzaniu i pokazowi elementów rzeczywistości mitycznej towarzyszył przekaz wiedzy na temat odpowiednich wątków mitu - obecności i czynów Pytona na ziemi, a nie w otchłaniach podziemnych wód, które były jego żywiołem i siedzibą. �) 5) o symbolice bezruchu mówiłam wcześniej (por.: Turner, 1964). Działanie polegające na oprowadzaniu inicjowanego przez celebrantów, pojawiające się bezpośrednio po transformacji, symbolizuje wejście neofity w nową rolę. Łączą się w nim demonstrowanie nowej istoty ludzkiej pozostałym wtajemniczonym, bądź całej społeczności, i demonstrowanie inicjowanemu rzeczywistości, \\' którą wkroczył z chwilą dokonania się przemiany. Po dopełnieniu rytuału oprowadzania wszyscy mężczyźni działali ponownie jako jednolita grupa. Uosabiając zwierzęta upolowane przez siostry Wawilak podczas ich wędrówki z głębi południa, powtarzali akt ucieczki z ogniska i skoku w toń Mirrirminy, świętego rozlewiska Pytona. W micie zwierzęta i rośliny przekształciły się \\ ten sposób w totemy. W obrzędzie, mężczyźni posiadąjący prawo do powtórzenia tego epizodu z czasu Bonnm, stawali się depozytariuszami najgłębszej wiedzy ludu Murngin, a więc też - zgodnie z jego kategoriami myślenia - wiedzy najświętszej. Spróbujmy teraz zebrać wszystkie informacje na temat form ruchu inicjowanych w opisanych tu obrzędach 14, zestawiając je z odpowiednimi fazami transformacji, jaka jest udziałem chłopców, młodziellców i młodych mężczyzn. Przed transformacją: w Gunabibi występuje zwyczajny ruch inicjowanych i wędrówka ich reprezentantów; w Djungguan - w przypadku chłopców - ponownie zwyczajny ruch inicjowanych a następnie wędrówka, jaką odbywali pod opieką powinowatych, natomiast w przypadku młodzieńców udział w tańcach mężczyzn; w Ulmark - pobyt na granicy, po którym miała miejsce ucieczka przed kobietami, bieg wszystkich mężczyzn wspólnie do miejsca wtajemniczeń. W fazie transformacji w Gunabibi inicjowani chłopcy trwają w bezruchu, są bierni, poddawani działaniom celebrantów, od których pobierają nauki. Dojrzali męż.czyźni natomiast, taJlcząc snują opowieść o wydarzeniach czasu Bamun i ich skutkach. W Djungguan chłopcy, analogicznie jak w Gunabibi, zachowują bezruch, są bierni, stojąc nieruchorno i zachowując kamienny wyraz twarzy pobierają nauki, a w przypadku gdy zachodzi konieczność opuszczenia obozu mężczyzn są noszeni przez celebrantów jak dzieci. Na czas zaś, gdy ma miejsce \\tajemniczenie młodzieJlców, są wręcz usuwani z obozu mężczyzn, ale nie wracają do obozu kobiet, tylko są umieszczani poza granicami obydwu z nich. M/odzięllcY, z kolei, kiedy nadchodziła pora pierwszego ich kontaktu z totemem, uciekali z placu taJlca, byli chwytani przez mężczyzn, sprowadzani z po\\Totem, po czym stojąc nieruchomo, ze spuszczonymi głowami oczekiwałi odsłonięcia źródła klanów. Cały ciężar działaJl spoczywał w tym momencie na dojrzałych, wtajemniczonych mężczyznach. Zwróćmy jednak uwagę, że wobec kontaktu ze świętością także ich formy ruchu były odmienne niż zwykle, bowiem dystans pomiędzy źródłem klanów i placem tańca oraz wtajemniczanymi pokonywali pełzając. W Ulmark neofici, podobnie jak chłopcy w Gunabibi, oraz chłopcy i m/odziellcY w Djungguan, przyjmowali postawę bierno14 Pominęłam ostatni z nich. MarindelIa. skróconą.\\\;rsj.,: Djungguan. ponieważ - jak wyjaśniłam na wstępie - stanowi on �152 przedmiotową. Stawali się swojego rodzaju "zakładnikami" miejsca świętego, nie mogąc go opuścić do czasu dopełnienia wszystkich niczbc;dnych rytów, a zarazem nie wolno im było nie tylko brać udziału w tańcu kamiennego grotu (podobnie jak we wszystkich innych taJlcach), ani w wc;drówce mężczyzn po "ścieżce węża", ale nawet ich oglądać. Dojrzali mężczyźni natomiast, mający za sobą wszystkie etapy in icjaeji, byl i aktywnymi aktoram i tej fazy LJ Imark. Dopiero w czasie tańców węży i kangurów pokazywano inicjowanym zarówno "ziemię węża do tańca", jak i "ścieżkę węża", udzielając im zarazcm stosownej wiedzy. Podczas f~'zy, która miała miejsce po dokonaniu się transformacj i: w Gunabibi chłopcy przepełzali pod wyciągniętymi rękami siedzących w szeregu mężczyzn. W Djungguan, po obrzezaniu dokonywanym we wspólnym, "zewnętrznym" obozie, celcbranci zabierali ich i biegli z nimi do obozu mężczyzn, młodziellcy zaś wydobywszy z trąby "głos pytona" działali tu już wspólnie z mężczyznami. W Ulmark, podczas wspomnianych wyżej tallców węży i kangurów neofici byli oprowadzani i nauczani. Nowy stan inicjowanych znalazł swój kinetyczny wyraz w przypadku Gunabibi we wspólnym tallcu chłopców i mężczyzn, wkraczających razcm do zewnętrznego, ogólnego obozu. W Djungguan, obrzezani eh/opey po oczyszczeniu i opanowaniu tajnego języka, wspólnie z mężczyznami udawali się do obozu zewnętrznego, czemu towarzyszyło akcentowanie przez celebrantów prawa własności wobec swych podopiecznych. Inicjowani młodziellcy natomiast. od kOllca aktu szóstego (zadęcia w trąbę = wydobyciu ..głosu pytona"), należeli do grona mężczyzn. Podobnie rzecz miała się z neofitami w Ulmark po oczyszczeniu i ponownym - już razem z mężczyznami - ozdobicniu ciał oraz przywdzianiu strojów i ozdób. Przedstawione tu zestawienie prowadzi do zaskakująccgo wniosku. Przekolwjemy się bowiem, że w obrzędach konstelacji mitu Wawilak treść ,,transformacja inicjowanych" znalazła najpełniejszy wyraz w symbolu kinetycznym rebours - bezruchu. Inne ruchowe desygnaty tej treści to ruch per proc lira chłopców noszonych przez mężczyzn, jak ma to miejsce w Djungguan, ruch kaleki - tj. pełzanie chłopców pod rękami mężczyzn w Gunabibi oraz ruch kaleki per prOClIra - mężczyzn przemierzających w ten sposób przestrzeń pomiędzy źródłem klanów, placem tallca oraz wtajemniczanymi, a działających w tym akcie Djungguan w imicniu inicjowanych młodzicllców. a �153 BII3L10GRAFłA Benthall.l .. Polhelllus 1975 r. (red.) JIll! Hody as a Mcdillm o/Expression. at thc fnstillllc o/Conlcmporary Callois Lssays Based on a Course o/Lectllres Arls, London. Given R. 1976 (n\"iof i fad. Warszawa. ("oppel D. de (red.) 199::! {hldcrs/(fnding Nilllufs. London - Nc\\ York. Lliade M. 1997 fnicjacja, ohr::ędv, slowar::vs::enia tajemne: narod::iny mistyc::ne, Kraków. A. van Gennep 1909 f.cs Nitcs dl' f'assage. Paris. lIolm .I .. Bowkcr.l. 1994 Nilcs olthe f'assage. London. C. Laidlaw J. 1994 Thc ./reflef.ll'a/ Actions of Ritua/. A Tlleory of Ritua/ Illustrated hy Jain Rite ol' Worship. Oxford. Kowalska J. Taniec dr::ell'a :':Feia.Uniwersalia kult lirowe w tańcu. Warszawa 1991 "'010 bogów .. 1995 "'0/0 hog(ll". Nuch i l<lniec w milach i ohr::ędach. red. A. Ważniak. Warszawa. Ohr::ę(ŹI'.. 1999 Ohr::I,'LŹV pr::ej.i'cia w r::ec::ywistos'ci kOł/CUXX wiekII. Wprowad::enie ..• Etnogralia lIumprey Polska" (w druku). LaFonlai~lC J. 1985 Iniliation. Rillla/ f)ranw and Secret Know/edge across the War/d. HarmondsWOJ1h. Leeuw Ci. van der 1978 Fenomen%gia religii. Warszawa. 'vlorris D. 1974 1997a 1997b 1997c Rose-Evans Nago ma/pa. Warszawa. 1.lId::kie::00. Warszawa. I.acliowania il1/ymne. Warszawa. I.wia::ę ::wane c::fowiekiem, Warszawa. J. 1994 Passages o(tlie SOllf. RillWI Today. Shaftsbury. Sachs C. IVor!d /Iis/OJT o(the /)ance. New York. 1965 Spencer B. 1914' ,\a/ivc /i-ihes of/he Vorthern Territoly o/Allslralia, 13.. (iillcn J. I,. 191::! .Icross ./lIsll'lllia. vol. 1-2. London. Szynkicwiu S. 1992 I'okn.'wic,z,mro. S/IIdillm etnologic::ne. Warszawa. London. Spencer rurner v. W. 19M Helwir:1and ;\'ell' \\arner /31'1\\"1'1'11.' .·If)prooclies /0 7hc Uminaf Period in Rites de Passage, w: Symposiwn Ihe StllLŹvof Religion. red . .I. Helm, Seattle. L. W . 1937 ." lUack (·il·ili:::atiotl. New York - London. on �154 Jolanta Kowalska or MOTION DESIGNATIONS OF TRANSFORMATION A PERSON DURING TIlE RIlES OF PASSAGE IN THE MURNGIN PEOPLES FROM TilE ARNIIFM LAND (Summary) The anicie prc\cnts an analysis of a rite of passage of mak youth and young men from the Murngin peoples li'um the Arnhcm Land. It l(lCUSCSOil the motion designates Ill' passage lransfilrłmllions. The helieIs o:' the Mumgin peopil:s arc hased on a myth or V,lvilac sisters: the major ritcs or Ihe mylh arc Djungguan. ('unahibi. Ulmarc. and Marindelia. fn Ihe myth people arc lo Id to copy the history of liCe and .journey or two sisters coming from the "depth of the South" hy goillg through Ihe rite ofpassage Each ofthe rites ofthe myth rd<:rred 10 ils Jincrelll aspect: yel they all led to the initiation of the male youth and helped them to will subsequent levels or prestige. Ciunabibi was the lirst StagL on the lVay to initiation. During Djung.guan. an interclan ceremony. older hoys wcre cireul1lcised. while the boys circumcised a yTar hefore were lilrther initiated so as lo lina"y oblain the st,:tus or aduh males. Ulmarc ultimately p("itioned a youth in the echelon of men. yet it was not obligawry with reference to all Yo!ith. It was still possihle lo reach a s!atus appropriate to OIlC'S age an,! an appropriate position in a soeic'!\ \vilhoul being. initiated in thl' esoteric stages ofthis ritc. ,1:lrindella. a shorter vcrsinll or D.iung.l'uan. lVas obs,'ned only whenaccording lO the ellkrs· it I\;,S 1I1,advisahlc to delay th..: eer,~mOl!~ .if cireunteising bo) s liii the suhseLJu.:nt dry s('a~on. \', hich "as the cLIstomary time lilr all the rituals of the Murtlgin people lO lake place. rhe analysis nr thi, rilWlI leads to a slightly surprising .:oneilisi,)n. namcly that in the ritLlal, connected \~ith the Vavilac m) lh. its content i.e. "Iransl~'nllalion or thc initiat..:"'-· wa" best e~pressed iT' a kinetic symhol ,,'/,el'(illrs·in inertia. [n the il!l1inal philS": or each ul' these rites. all the men. lVith no cxcc'ption. lIiP! ~ull. or aSSUllle ;. passivc. (.bjeet-like attitude. and they eithn ar.: suhiect IP actiilns p•.,-fi-lille:d I': 1112" or unly nhs.:rve ihe: ;/Cliul". or in soml~ of the phasl's liii the moment or inili;lIiO!l ibe'. e,!nJh;[ eVCI; s<:e any orliJl' ;le:i(ll1s. Other motion indicators orthc SCIIl1,'contcnt cOii1p"i:i1: 'I 1lli)I.:m.:nt per p/'OCllrcJ. i. ć. boy:, carried hy men. a'. in the ease Djungguall: a lT:tlPJ,; ')III":'11<';IL i.e. Cntwilll1,' "f boys unde" lil..: :lr:1b ol' mel1. as in (iunahibi. and CI cripple nhll c rill' n I r"/' fI'·/,·I.! ,i ner!(mlled hy men \1 ho. ;Ki ill1,'on hehalf uf the youth initiated in I)jungguan. jp lhe "tin,' I;bh:')I' COler the dislance bet'.lcl'n Ih,' source of clans. the daill'lng sLJuan: and those' hei!Jl~ Inill<lII\1. The IICW statLls of the ini.ialcd youth is kinetically manircskd Ihrough joint actiolls ,)1 tile: Illlophyes and their masters. II hich tahe place: in the last phase of each of thc rites. (lI' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e90cf1acf1dec6aca2c24970388af239.pdf 461800a05d7e3f3aad57dbfb1e6dcd16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1165 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.161-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA ( I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część II WSPÓZALEŻNOŚC S Y M B O L I K I RUCHU TANECZNEGO I RZECZYWISTOŚCI O OKREŚLONEJ WALORYZACJI * Koncepcja, zgodnie z którą czasoprzestrzenna rzeczywistość jest zrelatywizowana wobec określonego centrum i ma charakter dualny *, na­ rzuca człowiekowi konkretne reguły postępowania. Przestrzeganie ich jest warunkiem koniecznym skuteczności ludzkich poczynań. Jedną z pod­ stawowych reguł jest utrzymanie jednorodności określonych i wydzielo­ nych sfer dualnej rzeczywistości: swojej i obcej. W płaszczyźnie symbo­ l i k i determinuje ona konieczność spójności semantycznej wszelkich uży­ tych symboli. Reguła ta znajduje m. i n . odzwierciedlenie w rodzaju za­ leżności łączących ruch taneczny o określonej kulturowej konotacji, ze zwaloryzowaną rzeczywistością, przy czym może to być zależność o charakterze analogii bądź opozycji. I. A N A L O G I A S Y M B O L I K I M I E J S C A I R U C H U W rozważaniach zawartych w pierwszej części tego artykułu (Kowal­ ska, 1986, s. 83-138) oraz w artykule poświęconym analizie symboliki mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży i jego wyobrażeń rzeź­ biarskich (Kowalska, 1984), w których omówiłam znaczenie kategorii centrum w tańcu, wskazywałam m. i n . na stwierdzony przez wielu badaczy fakt, że wszelkie istotne — a wśród nich obrzędowe — działa* Pierwsza część tego artykułu znalazła się w tomie 30, zeszyt 1 „Etnografii Polskiej". Taka koncepcja rzeczywistości przypisywana jest społeczeństwom tradycyj­ nym. Por. dane bibliograficzne we wprowadzeniu do całości tego artykułu. 1 11 — E t n o g r a f i a , t. X X X / 2 �162 JOLANTA KOWALSKA nia członków społeczności tradycyjnych lokalizowane były w miejscu identyfikowanym jako centrum. Decydował o t y m archetyp myślenia, zgodnie z k t ó r y m środek jest miejscem świętym, a zarazem szczegól­ nym punktem pełni czasoprzestrzeni, w k t ó r y m ma miejsce jednoczenie sfer rzeczywistości (Eliade, 1970, s. 61-86). Dzięki tej właściwości w cen­ trum możliwy ma być — jak wierzono — przepływ istnień i energii witalnej pomiędzy niejednorodnymi obszarami świata. Reguła determinująca wspomnianą wyżej lokalizację istotnych dzia­ łań ludzkich decyduje także o tym, że centralny punkt osiedla czy obo­ zowiska (nie zawsze jest to jego faktyczny środek, jakkolwiek najczę­ ściej pokrywają się) jest miejscem tańca . Modelowym przykładem tej współzależności jest uzasadniona w micie kwalifikacja miejsca tańca u Indian Zuni jako s e r c a (pępka, środka — pojęcia te występują w t y m wypadku jako wyrażenia synonimiczne) świata . Analogiczną sy­ gnaturę ma także, zgodnie z kulturową kwalifikacją miejsc, sam obszar siedzib ludzkich i każda poszczególna siedziba, przy czym rola wyjątko­ wa przypada domowi, który jest niejako ,,z natury" w środku (Eliade, 1970, s. 78). Podobnie rzecz się ma, gdy ów środek jest dany i raz na zawsze oznaczony drzewem, słupem, ołtarzem bądź budowlą. W t y m obszarze, a więc w rzeczywistości sakralnej i swojej, loka­ lizowane są wszelkie tańce, w których celem wykonania jest pozytywne i konstruktywne oddziaływanie na rzeczywistość i magiczne współdzia­ łanie z nią. W poprzedniej części artykułu mówiłam o zarejestrowanym w kulturze Vendów z A f r y k i płd. przekonaniu, że stan possession (za­ władnięcia) przez przodka może być osiągnięty jedynie w wyniku tańca wykonywanego na terenie należącym do rodziny tancerza. Identyczna logika kojarzeń decyduje, że takie działania magiczne, jak sprowadzanie przychylnego ludziom bóstwa, przelewanie na nich jego mocy i błogo­ sławieństwa czy uczłowieczanie istot „nieludzkich", jeżeli realizowane są za pośrednictwem tańca, to wykonywanego w jedynym właściwym po temu miejscu: w obszarze swojskości, poprzez centrum. Tu więc na przykład, na centralnym placu wsi tańczą u Muriów z Indii Centralnych tzw. „konie bogów" — tancerze, których zadaniem jest użyczenie swych ciał bogom pragnącym skosztować ludzkich rozrywek w czasie trwania uroczystości Pen Karsana („boskich zabaw") . W centrum, to jest w domu obrzędowym, który stanowił replikę 2 3 4 2 Por. kapitalną u w a g ę Claude Lévi-Strauss'a, że miejsce tańca jest miejscem przenikania sfer, jednoczenia przeciwieństw ( L é v i - S t r a u s s , 1971, s. 218). * Zgodnie z wierzeniami Zuni środek świata jest mitycznym miejscem tańca zamieszkiwanym przez tańczących bogów řcatcina. Jego symboliczną transpozycją staje się każdorazowo obszar, gdzie wykonywane są tańce ludzi przyjmujących na czas ich trwania rolę tańczących bogów (za: A l e x a n d e r , 1964, s. 185). Symbolika miejsca wzmacniana tu jest symboliką rekwizytu anga wyobra­ żającego kosmiczne uniwersum (G e 11, 1980, s. 219). 4 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 163 domu istot nadprzyrodzonych, wybudowanym na ich zlecenie i wedle instrukcji wydanych człowiekowi w czasie mitycznym, tańczyli mężczyź­ n i i kobiety Kwakiutlów urealniając w tańcu xwe-xwě pierwotny kon­ takt z t y m i istotami (Boas, 1935, s. 27-32). Podobnie kobiety Irokezów dziękowały za udane zbiory kukurydzy minionego roku, tańcząc podczas zimowych uroczystości wokół pnia pinii symbolizującego środek świata. Co więcej tańczyły w tzw. „długim domu", który będąc siedliskiem ludzi stanowił zarazem ziemski odpowiednik siedziby sił nadprzyrodzonych (Alexander, 1964, s. 34; Kurath, 1964, s. 16-21). Również mężczyźni w Macedonii i Serbii wykonywali „błogosławiące" ludziom i zwierzętom kolo na kolu na dziedzińcu przed kościołem, to jest w miejscu centralnym i świętym, przy czym szczególnie ważna jest w t y m wypadku korespondencja tak kwalifikowanego miejsca oraz kon­ figuracji tańczących zarazem kołowej i piętrowej, którą wcześniej zin­ terpretowałam jako symboliczny odpowiednik góry kosmicznej (Mladenovič, 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; Kowalska, 1986, s. 106). W środku świata przebywali także bądź powracali do niego w k u l ­ minacyjnym momencie obrzędu inicjowani przywracani społeczności l u ­ dzi, m. in. także za pośrednictwem tańca. Reprezentatywny dla tej ka­ tegorii jest taniec hamatsy — ludożercy — młodzieńca Kwakiutlów aspi­ rującego do członkostwa w bractwie ludożerców. Młodzieniec ten na okres przygotowań do obrzędu znikał z wioski i , jak wierzono, przenosił się do krainy Ludożercy z Północy położonej na krańcach ziemi. W dniu obrzędu powracał przywoływany tańcem członków bractwa niedźwiedzi. Zjawiał się wpadając do domu obrzędowego przez otwór w dachu. Był we władaniu Ludożercy: zachowywał się jak szalony, kąsał ludzi, doko­ nywał aktu rytualnego kanibalizmu spożywając spreparowane w specjal­ ny sposób ciało zabitego niewolnika. Wszystkim t y m jego poczynaniom towarzyszył taniec, jakkolwiek niekiedy stan oszołomienia był tak głęboki, że hamatsa nie mógł tańczyć, ponieważ nie był zdolny do wykonania serii skoordynowanych ruchów; inaczej mówiąc ruch jego był ruchem b ł ę d n y m . Po pewnym czasie hamatsa wymykał się do lasu. Całość działań powtarzana była trzykrotnie, a na koniec egzorcyzmy — w k t ó ­ rych taniec odgrywał rolę tonizującą stan psychiczny inicjowanego, a w płaszczyźnie symboliki wyrażał jego powrót do społeczności ludzi — uwalniały go od szału . 5 6 6 Porównaj dane dotyczące możliwości interpretacji ruchu błędnego i niepra­ w i d ł o w e g o jako symboli procesu poznawczego, zawarte w poprzedniej części arty­ kułu. Zwraca uwagę fakt, że egzorcyzmującymi mogli być jedynie członkowie brac­ twa niedźwiedzi, a w i ę c istoty tej samej kategorii mające jednak za sobą pełny proces transformacji. Byli oni niejako wprowadzającymi w nowe życie opiekuna­ mi hamatsy. Nasuwa się w związku z tym dodatkowa możliwość interpretacji po0 �164 JOLANTA KOWALSKA Zgodnie z tą samą logiką analogii współwystępujących symboli, dzia­ łania związane z cyklicznie powracającym stanem chaosu lub kryzysu wyprowadzane są poza określony t u obszar. Na przykład w polskiej k u l ­ turze ludowej wszystkie tańce okresu zapustów wykonywane były na drogach lub w karczmie, czyli na obszarze — odpowiednio — granicz­ nym i niczyim. Jedynie tańce ze skokami na urodzaj lnu i konopii po­ jawiające się w końcowej fazie zapustów wykonywane były nie tylko w karczmie, ale także w obejściu — „na śmieciach" i bezpośrednio na połach. W polskiej kulturze ludowej obszary niczyj i graniczny (karcz­ ma i drogi) były także miejscem tańców okresu noworocznego, z który­ mi łączona była symbolika periodycznego powrotu do początku. Wyjątek stanowiły tu tańce oprowadzanego po wsi „zwierzęcia", w których w y ­ obrażano misterium śmierci i powrotu do życia. Sięgając po bardziej egzotyczne przykłady tańców, których lokaliza­ cję determinuje ta sama reguła, przytoczyć można północnoaustralijską ceremonię kunapipi osadzoną w mitycznej sytuacji prapoczątku, cele­ browaną częściowo na granicy obozowiska i — poza ściśle określonymi fazami (wstępną i końcową) obwarowaną zakazem uczestniczenia dla ko­ biet, k t ó r y m przypada t u status istot nieczystych, odpowiedzialnych za mityczny kryzys, t j . powódź . Na terenie głównego obozu należącego do mężczyzn, gdzie wykonywano większość tańców wchodzących w skład tej ceremonii, pozostawali wyłącznie dojrzali mężczyźni, a więc członko­ wie grupy, którzy mieli poza sobą inicjację i reprezentowali harmonię oraz sakralny aspekt rzeczywistości. Do obozu mężczyzn wprowadzani by­ l i z czasem inicjowani chłopcy i wówczas taniec przenoszono na granicę obozowiska. Innym przykładem tańca związanego z sytuacją chaosu, wyprowa­ dzanego poza obszar klasyfikowany jako swój, są omówione przeze mnie wcześniej w rozważaniach dotyczących ruchowych symboli wyobrażają­ cych proces poznawczy (Kowalska, 1986) tańce wykonywane podczas inicjacji na szamana w południowoamerykańskim plemieniu Karibów. Były one niejako „zamykane" w domu obrzędowym, stanowiącym za­ równo centrum, jak i obszar izolowany od właściwej siedziby ludzi 7 myłki i kary za pomyłkę w tańcu bractwa niedźwiedzi, o czym m ó w i ł a m w pierw­ szej części artykułu. Przyjmując, że w planie symboliki ruchu zwielokrotnienie obiegu koła jest transmutacją spirali, taniec tego bractwa wykonywany w celu we­ zwania hamatsy, wolno zinterpretować jako czynność (a zarazem działanie magicz­ ne) otwierającą i budującą jego drogę z krainy Ludożercy z Północy do siedzib ludzi. Pomyłka jest w ó w c z a s równoznaczna z zerwaniem tej drogi (dane za: В en e d i c t , 1966, s. 260-265; B o a s , 1930, s. 105-110). 7 Ceremonia ta, razem z trzema innymi zaliczana przez Wernera do tzw. „kon­ stelacji mitu Wawilak", skoncentrowana jest na kwestii istnienia i reprodukcji życia ( W e r n e r , 1937, s. 247-250 — „konstelacja mitu Wawilak"; s. 290-311 — przebieg ceremonii kunapipi; s. 372-398 — interpretacja). �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 165 (w t y m przypadku ma miejsce inwersja symboli denotujących znacze­ nie miejsca, w k t ó r y m wykonywane były te tańce ) . Również tańce kalusarów, związane z kryzysem, to jest chorobą, mia­ ły zwykle za scenę drogę lub łąkę poza wsią, w przypadku zaś, gdy rusalska bolest' wyjątkowo opornie poddawała się zabiegom tancerzy-terapeutów, tańce te przenoszono na jedną z okolicznych łąk śródleśnych, uważaną tradycyjnie za siedzibę rusałek (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 1, s. 351, 602-603). W ostatnim z wymienionych przykładów taniec jest już nie tylko „wyprowadzany" poza teren osady ludzkiej (to jest swój), ale przenoszo­ ny konkretnie w obszar wpływów mocy pozaludzkich. Analogiczny zabieg miał zastosowanie wobec vrzino kolo — owego „obłędnego k r ę g u " w y ­ konywanego na cmentarzu, który „klamrą taneczną" separował aran­ żowany stan chaosu i t y m samym stanowił magiczny środek umożliwia­ jący — w przekonaniu wieśniaków z Serbii i Bułgarii — usunięcie rze­ czywistego kryzysu w przyrodzie, suszy (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 1, s. 273, O koncepcji „klamry tanecznej" zob.: Kowalska, 1986). Identycz­ nie lokalizowany jest „taniec dla zmarłego" plemienia T i w i wykonywany na terenie przycmentarnym i niwelujący niekorzystne skutki śmierci jednego z członków grupy ludzkiej (Goodale, 1959/60). Jakkolwiek w tańcach tych ma miejsce zgodność symboliki miejsca ich wykonania z charakterem działania, występuje w nich dysonans uży­ tych form symbolicznych ze względu na obsadę. Sfera obca „nieludzka" przekraczana jest przez ludzi. Zwraca przy t y m uwagę fakt, że ludzie ci zmieniają niekiedy swoją naturalną konotację na przeciwstawną przez odpowiednie zabiegi magiczne i charakteryzację. Wariant ten reprezen­ tują na przykład: transformacja tancerzy biorących udział w vrzino kolo sygnalizowana nagością i działaniami przekraczającymi zwykłe normy, jak również obcość noworocznych i zapustnych przebierańców dokumen­ towana analogicznymi działaniami i kostiumem. Natomiast w przypadku, gdy konotacja tancerzy pozostaje niezmieniona, w czasie trwania tak lo­ kalizowanego tańca albo po jego zakończeniu występują zabiegi i rekwizy­ ty pełniące funkcje zabezpieczającą i oczyszczającą. W leczniczym tańcu kalusarów było to rozbicie naczynia z wodą i elementy stroju (dzwonki, zioła), w „tańcu dla zmarłego" zaś maskujące — w intencji — malowanie ciał i okadzanie dymem. Obrzędowe oczyszczenie dokonywane po tańcu ma miejsce także wówczas, gdy zachodzi przypadek symbolicznej trans­ formacji tancerzy. Na przykład wszystkich uczestników vrzino kolo obo­ wiązywała rytualna kąpiel dokonywana przez nich w zakończeniu r y ­ tuału (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 1, s. 273; Vakarelski, 1965, s. 303/304). 8 8 Jak się zdaje, taka inwersja symboli występuje (jak i w tym przypadku) w ó w c z a s , gdy taniec wykonywany jest na terenie zewnętrznego (w stosunku do siedzib ludzkich) centrum stanowiącego obszar wtajemniczeń. �166 JOLANTA KOWALSKA Należy zwrócić uwagę na fakt, że w wielu przypadkach tańce nieza­ mężnej młodzieży również wykonywane są poza obszarem siedzib ludz­ kich lub na ich marginesie. Wspomnijmy chociażby tańce sobótkowe stanowiące domenę młodzieży (przede wszystkim dziewcząt) lokalizowane na ,,polu niczyim", łąkach, ugorach (Dekowski, 1947, s. 206-208; RawitaGawroński, 1898, s. 176-177; Krček, 1898, s. 308-324; IKS, 1891, s. 41-43; Wiort, 1896, s. 97-115); tańce „po drodze" (także w karczmie) wykony­ wane przez młodzież i państwa młodych w weselach z terenu Polski, w pierwszej ich fazie stanowiącej wstęp do zdarzeń, które mają się roze­ grać; wspomniane przeze mnie w związku z kwestią ruchowych środków wyrazu treści „granica" (Kowalska, 1986) zabawowe tańce intermedialne będące domeną młodzieży czy dziewczęce tańce kołowe z terenu Węgier tańczone w okresie wiosennym na specjalnych przeznaczonych do tego celu placach usytuowanych na peryferiach wsi, przy czym był to jedyny rodzaj tańca dozwolony w okresie, gdy całą społeczność obowiązywał zakaz tańczenia (Martin, 1974, s. 19-24) . Kwestię peryferyjnego miejsca tańca niezamężnej młodzieży intere­ sująco egzemplifikują fakty zarejestrowane przez Johna Błackinga w od­ niesieniu do grupy Venda (Blacking, 1977, s. 40-41, 49-53). Należące tam do młodzieży tańce tszigombela (dziewczęcy) i tszikanganga (stanowiący własność młodzieży męskiej) obłożone są wręcz nakazem wykonania na terenie obcym, to znaczy w sąsiednich wsiach. Co więcej, tańczone są one tam także na peryferiach, nie zaś na placu tanecznym w centrum wsi. Występuje w nich zarazem znacząca inwersja cech tancerzy, znajdująca wyraz w ruchu i kostiumie. Dziewczęta noszą męskie kamizelki i nakry­ cia głowy, a tańcząc poruszają się w sposób tak ekspresyjny, jak zwykle czynią to młodzieńcy. Natomiast ci ostatni przywdziawszy dziewczęce okrycia i paciorki poruszają się delikatniej niż czynią to w innych tań­ cach. Nasuwa się przypuszczenie, że podobnie jak w przypadku vrzino kolo, tak i t u tancerze „przystosowują" się do rzeczywistości, w którą wkraczają: w świecie obcym stają się własnym przeciwieństwem . Zilustrowana przytoczonymi przykładami kwalifikacja miejsca obce­ go, a ściślej mówiąc: peryferii i granic, jako właściwej sceny tańców młodzieży stanowi pochodną generalnej zasady, zgodnie z którą sferą działań młodzieży są szeroko rozumiane pogranicza, to jest pogranicza nie tylko w sensie przestrzennym, ale przede wszystkim socjologicznym. Skrajnym tego wyrazem jest jej przedinicjacyjna, niekiedy długotrwała i drastyczna izolacja od reszty społeczności. Fakty te uzasadnia nieusta­ bilizowany pod względem ról pełnionych w grupie ludzkiej status owych 9 10 Miało to miejsce jedynie we wsiach zamieszkanych przez ludność wyznania katolickiego. Inwersja kwalifikacji wykonawcy tańca z reguły towarzyszy magicznej translokacji inicjowanych i celebrantów w rzeczywistość obcą rzeczywistości ludzi. 1 0 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 167 dojrzałych do małżeństwa i podjęcia obowiązków człowieka dojrzałego, lecz niezamężnych i nie podejmujących tych obowiązków jej członków. W rezultacie, w płaszczyźnie konotacji symbolicznych, młodzieży przy­ pisywana jest kwalifikacja reprezentantów (bo — w tymże sensie — „rezydentów") granicznej fazy życia, która koresponduje z kwalifika­ cjami miejsc obcych jako „chaotycznych" , oraz granic jako miejsca przenikania zjawisk z obydwu dzielonych przez nią sfer dualnej rzeczy­ wistości. Ta sama reguła rządzi lokalizacją tańców innych postaci, k t ó r y m przypisywane są trwałe znamiona chaosu lub czasowej tylko dezorgani­ zacji, która wynika z sytuacji, w jakiej się znajdują, bądź z podejmowa­ nych przez nie działań. Cmentarze, uroczyska, rozstaje dróg, opuszczone domy i wszelkie obszary znajdujące się poza sferą znaną i bezpieczną, bądź na jej granicy, są miejscem właściwym dla tańca istot „nieludzkich" i obcych. Zgodnie z wierzeniami t u właśnie tańczyć miał diabeł, wiły, rusałki, wszelkiego rodzaju demony, czarownicy i czarownice trudniący się czarną magią i odbywający spotkania z diabłem na Łysej Górze. Tu więc, kierując się wskazaniami płynącymi z takich wierzeń, tańczyć mieli także ci wszyscy, którzy pragnęli wtajemniczenia w zło, jak rów­ nież ludzie chcący szkodzić komuś ze swych bliźnich bądź dokonać czy­ nu wymagającego złamania obowiązującego prawa i podejmujący w t y m celu działania magiczne, których elementem był taniec . W ten sposób też wyobraźnia ludzka wykreowała scenerię tzw. „tańców ś m i e r c i " . Omawiana zasada kojarzenia zdecydowała także o kwalifikacji dróg, któ­ r y m i ciągnęły procesje ludzi dotkniętych epidemiami tanecznymi, ogar­ niającymi u schyłku średniowiecza znaczne obszary Europy (von Boehn, 1928, s. 65-69; Meerloo, 1961; Gluziński, brw.). Natomiast właściwym miejscem tańca ludzi pozostają nieodmiennie ich siedziby, zlokalizowane — zgodnie z archetypem — w środku znanej rzeczywistości. W pewnych wszakże sytuacjach, dyktowanych niejako społeczną koniecznością, występuje łamanie zasady analogii symboliki ruchu oraz miejsca i okoliczności jego wykonania, wypieranej przez dy­ sonansowy układ wyrażeń symbolicznych. 11 12 1S 1 1 „Chaotyczność" obcego nie wynika z destrukturyzacji, lecz z odmienności porządku, zgodnie z zasadą, że świat obcy jest ś w i a t e m na opak. Charakterystyczne, że dokonany czyn decyduje o kontacji takiego tancerza. Ciekawy przykład pierwszego z działań przytacza Moszyński powołując się na Kolberga ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 303). Z kolei przykładem działania przełamującego normę społeczną, kojarzonego z tańcem, jest metoda uwodzenia kobiety za pośrednictwem tańca, praktykowana przez plemiona z rejonu Roper River w płn. Australii (dane za: L o c k w o o d , 1966, s. 147-150). Legendy na temat pochodzenia tańca śmierci przytacza Gluziński (brw.). Na temat motywu tańca śmierci w kulturze późnego średniowiecza zob.: Trevor- R o p e r , 1966. Na temat tańca śmierci zob.: von B o e h n , 1928, s. 72-73; S a c h s , 1964, s. 252. 1 J l ł �168 JOLANTA KOWALSKA II. D Y S O N A N S S Y M B O L I K I M I E J S C A I R U C H U Z kwestią dysonansu miejsca i ruchu łączy się zagadnienie wprowa­ dzania ruchu niezwykłego i ruchu kwalifikowanego jako „nieludzki" emi­ towanego przez tancerzy, którzy posiadają status ludzi, jak również ruchu istot z definicji „nieludzkich" lub obcych w tein obszar rzeczywistości, który identyfikowany jest przez grupę ludzką jako swój. Łączy się z nią także zagadnienie wprowadzania ruchu ludzkiego w obszar obcości. W obydwu przypadkach ma miejsce naruszenie jednorodności obszarów o ściśle określonej waloryzacji. Przedmiotem mojego zainteresowania jest pierwszy z wymienionych wariantów. Dysonans pomiędzy symboliką miejsca a lokalizowanego w n i m ruchu tanecznego wystąpił parokrotnie w omówionych dotychczas przykładach tańców. Między innymi obecny był w tańcu hamatsy, inicjowanego mło­ dzieńca z plemienia Kwakiutlów. Tancerz ten miał status istoty odczłowieczonej. Nabywał go w czasie swej obrzędowej izolacji (nieobecności we wsi), która stanowiła odpowiednik pobytu w krainie Ludożercy z Pół­ nocy. Pomiędzy ludzi hamatsa wracał jako szaleniec; tak też tańczył bądź demonstrował, że tańczyć (jak ludzie) nie potrafi. Analogiczny sens ma każdy taniec inicjowanego wykonany w fazie recepcyjnej obrzędu przejścia, w k t ó r y m pojawia się ruch markujący okaleczenie tancerzy (szczególnie zaś okaleczenie nóg) bądź też ruch nie­ zwykły czy „nieludzki". Tak właśnie rzecz się ma w przytaczanym w po­ przedniej części tego artykułu „kulawym tańcu" paniny młodej, wyko­ nywanym po oczepinach, w k t ó r y m młoda kobieta demonstrując swoje zawieszenie pomiędzy dwoma stanami: panny i mężatki, poruszała się w sposób nieprawidłowy — kulała . Wśród cytowanych już przeze mnie przykładów tańców, dysonans symboliki miejsca i ruchu wystąpił także w autoterapeutycznym tańcu tarantystki Marii z Nardo, w fazie, którą Ernesto de Martino zakwali­ fikował jako fazę identyfikacji z pająkiem, ja zaś zinterpretowałam jako bestiaryzację tancerki (Kowalska, 1986, s. 126). Widoczny był on rów­ nież w tańcu, który przyszli szamani plemienia Karibów wykonywali przed pierwszą podróżą mistyczną, równoznaczną z wtajemniczeniem. Inicjowani młodzieńcy identyfikowali się w nim z jaguarami i nietope­ rzami, poruszali się „jak" o n e (Kowalska, 1986, s. 127-128). Miał on także miejsce w tańcu Oxinhede, uosobieniu chaosu, występującym w po14 15 1 4 Nie jest obojętny rodzaj ruchu nieprawidłowego. K u l a w o ś ć stanowi cechę mediantów kojarzonych ze sferą chtoniczną. Por.: L é v i - S t r a u s s , 1971, s. 295296. W tym wypadku opozycja nie jest tak oczywista, jak w poprzednich, jak w s p o m n i a ł a m bowiem całość obrzędu jest „wyprowadzona" do specjalnie budowa­ nego w tym celu pomieszczenia, zlokalizowanego poza obszarem osady. 1 5 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 169 czątkowej fazie ceremonii O-kee-pa Mandanów, poświęconej rekonstruk­ cji zasobu sił witalnych plemienia. Przykłady te wskazują, że dysonans symboliki miejsca i ruchu to­ warzyszący transformacji jest oznaką tego procesu. Zarazem, na płasz­ czyźnie symboliki zdarzeń, dysonans ten może ewokować k o n t r o l o ­ w a n ą d e s t r u k t u r y z a c j ę r z e c z y w i s t o ś c i dokonywaną za­ równo w planie indywidualnym (inicjowanego), jak i uniwersalnym. W i ­ doczne jest to w sposób szczególnie klarowny w ostatnim z przykładów. Obecność Oxinhede i umiejscowienie jego tańca na początku ceremonii odtwarzającej zdarzenia mityczne sygnalizuje przełamanie spójnej struk­ tury rzczywistości i powrót do sytuacji pierwotnego kryzysu, będącego jednocześnie kryzysem w rocznym cyklu istnienia świata i granicznym momentem w życiu inicjowanych młodzieńców. Po spełnieniu swej roli Oxinhede był eliminowany. W micie mowa jest o tym, że został uśmier­ cony (przed t y m wszakże dał życie poczynając potomstwo ze śmiertel­ n y m i kobietami). W obrzędzie kobieta, która później wraz z szamanem i starszymi plemienia kierowała przebiegiem inicjacji (a w jej zakończeniu „uruchamiała" seks aseksualnych na czas obrzędu młodzieńców i mężczyzn-tancerzy), pozbawiała go jego mocy zdzierając zeń wyobrażenie fallusa. Gdy się to dokonało, Oxinhede (tj. członek społeczności, który pełnił jego rolę w O-kee-pa) był bity i brutalnie usuwany poza obszar, na którym rozgrywała się uroczystość . Agresywna postawa ludzi wobec postaci reprezentujących chaos i od­ mienność jest regułą. Może być ona demonstrowana w dwóch sytuacjach: w momencie przełamania spójności obszaru swojskiego, co z tańcem wią­ zane jest stosunkowo rzadko, bądź — jak wyżej — gdy obcy wypełnili swe obrzędowe zadania usprawiedliwiające ich obecność w świecie ludzi. Rozwiązanie pierwszego rodzaju występuje w tańcu rozpoczynającym na Wyspach Trobrianda okres milamala — święto zbiorów, a jednocześ­ nie święto zmarłych (Malinowski, 1980, t. 2, s. 176-178) . Rytuał, k t ó ­ remu towarzyszy t u taniec, przełamywał — zgodnie z opinią Bronisława Malinowskiego — tabu. Jakkolwiek nie zostało to sformułowane wprost, szło o zakaz kontaktu żywych ze zmarłymi. W całości działania najistot­ niejszy jest dla nas atak kobiet na grupę mężczyzn rozpoczynających taniec. Zaledwie ci ostatni, zgromadzeni na centralnym placu wioski, wykonali pierwsze taneczne kroki, spoza wewnętrznego pierścienia do16 17 1 6 Charakterystyka i poczynania Oxinhede sytuują go w gronie herosów-ofiar, a także postaci fallicznych. Zgodnie z mitem o pochodzeniu milamala, podstawowe pożywienie T r o briandczyków, jam, jest darem, był on przekazany przez ducha zmarłej kobiety jej córce, która urodziła syna i miała zbyt mało pokarmu, by go w y ż y w i ć . Był w i ę c darem babki dla wnuka. Tekst mitu w: M a l i n o w s k i , 1958, s. 508-509. Mit ten uzasadniał „prawo" zmarłych (jako obdarowujących) do udziału w święcie zbiorów. 1 7 �170 JOLANTA KOWALSKA 1 8 mów wypadały krzyczące przeraźliwie kobiety, które bijąc tancerzy, rzucając w mich kokosami i kamieniami, zmuszały ich do ucieczki poza granice w s i . Wieczorem tego samego dnia mężczyźni powracali, by —już bez przeszkód — wykonać pierwszy taniec. Jak wierzono, wraz z nimi przybywały do wsi duchy przodków baloma, które pozostawały tam przez najbliższy miesiąc, czyli przez cały okres milamala . W przypadku tego tańca mężczyźni nie są postaciami uosabiającymi zmarłych, jak ma to miejsce w tańcu pogrzebowym Indian Bororo (LéviStrauss, 1960, s. 257). Pełnią natomiast rolę reprezentantów zmarłych i swojego rodzaju mediatorów pośredniczących w ich przybyciu do wsi. Gdyby jednak nie istniała owa „społeczna konieczność" uzasadniona pra­ wem zmarłych do udziału w święcie zbiorów, tabu pozostałoby niena­ ruszone. Opisane wyżej drugie rozwiązanie demonstracji agresywnej postawy ludzi wobec obcych — eliminacji postaci reprezentujących zaświaty po spełnieniu przez nie oczekiwanego przez ludzi czynu —• interesująco r y ­ suje się w kontekście obrzędu weselnego z terenu Polski. Występującemu tu w „kulawym tańcu" dysonansowi symboliki miejsca i ruchu towarzy­ szyła obecność i partycypacja w tańcu postaci obcych: k o w a l a i jego pomocnika, Żyda i niekiedy Cygana. Pojawiali się oni w chwili, gdy oka­ zywało się, że oczepiona panna młoda tańcząc z mężem kuleje. Obok 1 9 20 21 1 8 Por. na ten temat dane odnośnie do kwalifikacji przestrzeni wsi T r o briandzkiej w: M a l i n o w s k i , 1980, t. 2, s. 154, 204. Plac centralny był domeną mężczyzn. T u usytuowany był dom wodza, dom młodzieży, cmentarz i boisko do tańca. T u koncentrowało się życie obrzędowe. Ulica pomiędzy pierścieniem spichrzy otaczających plac a zewnętrznym pierścieniem domów była domeną kobiet i miej­ scem życia prywatnego, codzienności. Goście przybywający na uroczystości czy dla wymiany kula zakładali obozowiska poza terenem wsi. Podobne zachowania z identycznym podziałem ról między płci zarejestro­ wano w Nowej Gwinei. Towarzyszą one sprowadzaniu do wsi drzewa na totem zmarłego ł o w c y głów. T u także kobiety atakujące mężczyzn nie chciały dopuścić duchów przodków, które — jak wierzono — przybywały wraz z drzewem. Za: S a l u n i e r , 1967, s. 47-48. O analogicznych zachowaniach w wypadku powrotu do wsi zabójcy (dotyczy to zabójstw dokonywanych w czasie walki) wspomina Frazer dla obszaru Nowej Gwinei i Timoru. Por.: F r a z e r , 1980, t. 2, s. 165/166, 169. Taniec pojawia się w tych wypadkach dopiero w momencie „socjalizacji" elemen­ tu obcego. Rzecz znamienna, że milamala poprzedza i następuje po nim okres nocnych spacerów tzw. karibom, odbywanych w koło, po centralnym placu wioski, przez wszystkich jej mieszkańców. Nasuwa się przypuszczenie, że owo krążenie — jesz­ cze nie będące tańcem, ale też już nie z w y k ł y m chodem —• jest odmianą „klamry tanecznej" (por. K o w a l s k a , 1986), wyizolowującej kompleks świąteczny mila­ mala z codziennego trybu trwania. Na temat karibom zob.: M a l i n o w s k i , 1980, t. 2, s. 347. Na temat kowala i boskiego kowala zob.: G r a v e s , 1967, s. 89-91; E l i a d e , 1974, s. 470-474; także: M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 618-619. Są to postaci kojarzone z ogniem niebieskim (piorun), a zarazem z kulawością i sferą chtoniczną. 1 3 2 0 2 1 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A 171 RZECZYWISTOŚĆ dokonujących oczepin kobiet (czasem występujących w asyście rajka, starszego drużby czy starosty) byli oni jedynymi uczestnikami wesela mającymi prawo do udziału w swoistym rytuale tanecznym o charakterze egzorcyzmu „naprawiającym" i „sprawdzającym" pannę młodą w re­ zultacie którego trzecia (lub czwarta) próba wspólnego tańca państwa młodych wieńczona była powodzeniem. Wówczas obcy, do tej chwili tolerowani, byli wyrzucani z domu i b i c i . Pojawić się mogli jeszcze w tańcach w czasie przenosin i poprawin, to jest podczas kolejnego eta­ pu obrzędowej drogi, którą przebywała panna młoda (w t y m wypadku z domu rodzinnego do domu męża) i w sytuacji powrotu (jakkolwiek jest to jedynie powtórzenie fazy obrzędu). Uzasadnia to ich obecność zgodnie z zasadą analogii symboli: t y m razem symboliki miejsca i po­ szczególnych postaci tancerzy. Towarzyszyły i m wówczas często postaci zwierzęce (bocian, niedźwiedź, koza, turoń ) i falliczne („dziad" — odpo­ wiednik .dziada" zapustnego i pełniący t u identyczne funkcjft). Taniec postaci obcych występował w niektórych wersjach wesela z Podlasia już podczas obiadu spożywanego po powrocie orszaku weselnego z koś­ cioła, a więc znacznie wyprzedzał oczepiny (Dworakowski, 1935, s. 80). Jak przypuszczam, stanowił wówczas typologiczny odpowiednik tańca Oxinhede: był sygnałem przełamywania i otwierania rzeczywistości swo­ j e j i ludzkiej na wpływy sfery pozaludzkiej, koniecznego ze względu na cel obrzędu, t j . transformację panny młodej, przemianę dziewczyny w ko­ bietę. Dodać należy, że zgodnie z informacjami podanymi przez Kolberga, dotyczącymi rejonu krakowskiego, analogiczną funkcję jak obcy pełnić mogły w weselu postaci o konotacji inwertywnej. Partnerkami panny młodej w jej tańcu po oczepinach były tam kobiety przebrane za męż­ czyzn (Kolberg, t. 6, s. 58, 88/89) . Przy t y m , raz jeszcze — podobnie jak obcy —- występowały one w poprawinach i przenosinach a ponadto w zapusty, podczas tzw. „wkupu do bab", stanowiącego ostatni akt we­ selnej inicjacji kobiety, który przenoszony był w czasie i realizowany 2 2 23 24 2S 2 2 W niektórych wersjach ich funkcje przejmuje swacha. Zob. na temat ł ą ­ czenia funkcji donatora (tu swachy) i pośrednika (obcych) w: P r o p p, 1976, s. 146-148. Mamy tu do czynienia z sygnalizowaną już przeze mnie wcześniej, apotoropaiczną funkcją uderzenia, m. in. neutralizującego szkodzącą ludziom „moc" po­ staci obcych w jej negatywnym aspekcie. Są to maszkary pojawiające się w okresie Nowego Roku i zapustów. Zob. także dane przytaczane przez Toma Selwyna na temat rytuału wcho­ dzącego w skład obrzędów weselnych z Indii, w którym dwie kobiety przebrane za mężczyzn markowały konsumpcję małżeństwa (S e 1 w у n, 1979, s. 684-689). Od­ nośnie do kultury ludowej Słowiańszczyzny Moszyński stwierdza, że postaci za­ pustne, w tym także transwestytywne, w y s t ę p o w a ć mogły w czasie pogrzebów i ob­ rzędów związanych z narodzinami ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 2, s. 275-276). 2 3 3 4 s 5 �172 JOLANTA KOWALSKA w ramach obrzędu „inicjacji" odrodzonego życia w cyklu rocznym, która to rola przypada właśnie zapustom. Na t y m kończę rozważania, celem których była prezentacja, w jaki sposób w symbolice ruchu tanecznego mogą znaleźć odzwierciedlenie elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości. LITERATURA A l e x a n d e r , H. В. North American Indians, [w:] The Mythology of all Races, New 1964 York, t. 10. B e n e d i c t , R. Zuni Mythology, Columbia University Contributions to Anthropo­ 1935 logy, New York, vol. 21. Wzory kultury, Warszawa. 1966 B l a c k i n g , J. 1977 An Introduction to Venda traditional Dances, „Dance Studies", vol. 2, s. 34-56. Boas, F. Trie Religion of the Kwakiutl Indians, Columbia University Con­ 1930 tributions to Anthropology, New York, vol. 10, cz. 2. 1935 Kwakiutl Tales. New Series, Columbia University Contributions to Anthropology, New York, vol. 24. von B o e h n , M. 1928 Der Tanz, Berlin. D e k o w s k i , J . P. 1947 Swiąty Jan, Prace i Materiały Etnograficzne, Lublin, t. 6, s. 206-208. D w o r a k o w s k i , S. 1935 Zwyczaje rodzinne w powiecie wysokomazowieckim, Prace Etnologiczne, Warszawa, t. 3. E l i a de, M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1974 Shamanism. Archaic techniques of ecstasy, Princeton. F r a z e r, G . J . 1890 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion, Cambridge, + 9 X. G e 11, A. 1980 £t. The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", vol. 15, nr 2, s. 219-248. G l u z i ń s k i , J. Taniec i zwyczaj taneczny, L w ó w . brw. G o o d a l e , J . С. 1959/60 The Tiwi Dance for the Dead, „Expedition", vol. 2, nr 1, s. 3-13. G r a v e s , R. 1967 Mity greckie, Warszawa. IKS 1891 Kopernocka, „Wisła", t. 5, s. 41-43. K o w a l s k a , J. 1984 Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tań- �S Y M B O L I K A R U C H U T A N E C Z N E G O A RZECZYWISTOŚĆ 1986 ca kreacyjnego Siwy-Nataradży, „Etnografia Polska", t. 29, s. 231-241. Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w bolice ruchu tanecznego. Część I: Kulturowe kwalifikacje a symbolika ruchu tanecznego, „Etnografia Polska", t. 30; 1986, s. 83-138. 173 z. 2, sym­ ruchu z. 1, K r č e k , F. 1898 Sobótka w Galicji, „Lud", t. 4, s. 308-324. К u r a t h, G. P. 1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of two Seneca Longhouses, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, Wa­ shington, bull. 187. L é v i - S t r a u s s , С. 1960 Smutek tropików, Warszawa. 1971 Antropologia strukturalna, Warszawa. L o c k w o o d , D. 1966 Ja, Australijczyk, Warszawa. M a l i n o w s k i , B. 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. 1980 Dzieła, Warszawa, t. 2. M a r t i n , Gy. 1974 Hungarian Folk Dances, Budapest. M e e г 1 o o, J . А. М. 1961 Dance Craze and the Sacred Dance, London. M l a d e n o v i č , О. 1973 Koio u jużnich slovena, Beograd. 1980 Forms and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", vol. 4, s. 53-83. M o s z y ń s k i , К. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. 1-2. P r o p p, M. 1976 Morfologia bajki, Warszawa. R a w i t a - G a w r o ń s k i , F. 1899 Sobótka w południowej Słowiańszczyźnie i Grecji, „Lud" t. 5, s. 176177. S a c h s , C. 1964 The World History of the Dance, New York. S a 1 u n i e г, Т. 1967 Papuasi, Warszawa. S e l w y n , Т. 1979 Images of Reproduction, „Man", vol. 14, nr 4, s. 684-698. T r e v o r - R o p e r , H. 1966 The Rise of Christian Europe, London. V a k a r e l s k i , Ch. 1965 Etnografia Bułgarii, Wroclaw. W e r n e r , L . W. 1937 A Black Civilization, New York — London. Wiort, J. 1896 lus primae nocis, „Lud", t. 2, s. 97-115. �174 JOLANTA KOWALSKA Jolanta Kowalska T H E E L E M E N T A R Y COMPONENTS O F T H E C U L T U R A L CONCEPTIONS OF R E A L I T Y IN T H E SYMBOLISM OF T H E DANCE MOVEMENT Part I I THE CORRELATION B E T W E E N T H E SYMBOLISM OF DANCE MOVEMENT AND T H E R E A L I T Y O F A P A R T I C U L A R V A L O R I Z A T I O N Summary The first part of the article was published in the vol. X X X — 1 of "Etnografia Polska". The whole work is the study of the ways of expressing the elementary components of cultural conceptions of reality in dance symbolism. In the first part the author analysed the influence of the cultural connotation of movement on the dance symbolism. Now she focuses on the problem of the correlation be­ tween the dance symbolism with particular cultural connotation and the valorized reality (the dual one, related to the centre) into which it is introduced. Two possi­ bilities of such a correlation have been distinguished: 1) The analogy of the place symbolism and movement symbolism 2) The dissonance between them. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad77a7136ae4174a134a4ddc1ea3c452.pdf 315f2c6bfcfaef719ae5fa0f43787c50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:675 Title A name given to the resource Sztuka Afryki Wschodniej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.161-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI SZTUKA A F R Y K I WSCHODNIEJ Zakres niniejszej pracy ogranicza się do jednej tylko gałęzi sztuk pla­ stycznych — rzeźbiarstwa, zamyka się również w jednym tylko obszarze Czarnego Lądu — w jego wschodniej części. Takie potraktowanie tematu wynika z założenia, by w miarę możności przedstawić go dokładnie. Sztu­ ka jest bowiem problemem bardzo obszernym, obejmującym twórczość plastyczną, taniec, muzykę i literaturę ustną, przy czym rzeźbiarstwo jest dziedziną, w której najlepiej chyba przejawiają się artystyczne uzdolnie­ nia ludów afrykańskich. Temat ów wiąże się też w nierozerwalną całość z szeregiem innych zagadnień, takich jak religia, gospodarka, struktura społeczna. Teren, na którym koncentrują się rozważania, nie odpowiada ściśle ogólnie przyjętym określeniom regionów geograficznych czy etnograficz­ nych i obejmuje obecne polityczne granice Kenii, Tanzanii i północnego Mozambiku. ROZWÓJ ZAINTERESOWAŃ S Z T U K Ą A F R Y K I Znajomość ze sztuką Afryki zawarła Europa na długo przed pojawie­ niem się na przełomie X I X i X X w. nowych prądów artystycznych, któ­ rym zwyczajowo przypisuje się zasługę odkrycia plastycznych uzdolnień mieszkańców Afryki. Pojedyncze wytwory artystów afrykańskich poja­ wiły się w Europie już od drugiej połowy X V w., podróżnicy zaś opisy­ wali swoje spostrzeżenia dotyczące sztuki z wojaży do Afryki. W X V I I w. jezuicki duchowny, Niemiec, ojciec Athanasius Kircher, założył w Rzy­ mie muzeum (obecnie Muzeum Pigorini), w którym poczesne miejsce zaj­ mowały kolekcje etnograficzne, obejmujące między innymi kamienne po­ sągi pochodzące z Dolnego Kongo. W 1668 r. Holender Olfert Dapper w entuzjastycznych słowach opisywał miasto Benin , w 1704 r. zaś Willem 1 O.. D a p p e r , Beschryvinge des afrikaensche gewesten van Egypten, Barbaryen, Lybien, Biledulgerid, Negrosland,, Guinea, Ethiopien etc., Amsterdam 1668. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �162 MAREK ARPAD KOWALSKI Bosman, również Holender, zanotował, że podczas podróży po terenie Złotego Wybrzeża widział figurki ze złota ,,o przyjemnym wyglądzie" . Zasadność tego sądu potwierdził sto lat później Thomas E. Bowdich, opi­ sując ozdoby noszone przez Sai Tuto Quamina, władcę Aszantów przyj­ mującego brytyjskie poselstwo . Podobne opinie wyrażali i inni podróż­ nicy. Pierwsze naukowe prace na temat sztuki Afryki pojawiły się w końcu X I X w., wychodząc spod pióra Leo Frobeniusa, Char lesa Reada, Ormonde Daltona i A. H. Pitt-Riversa. Dotyczyły one Afryki Zachodniej, malowi­ deł naskalnych, a szczególnie zachwycały się osiągnięciami sztuki Beninu, przypisując jej zresztą wpływy zewnętrzne najrozmaitszej proweniencji jako źródła i bodźce rozwoju *. Wykaz tytułów wskazuje, że nie było w t y m okresie wzmianek o sztuce Afryki Wschodniej. Ale aż do pierw­ szych lat obecnego wieku sztuka murzyńska, jak ją określano, nie mogła zdobyć sobie uznania w oczach Europy. Wprawdzie na Brukselskiej w y ­ stawie światowej w 1897 r. znalazła się kolekcja dzieł rzeźbiarskich z Kon­ go, była ona jednak przedstawiona jako przykład dziwnych i niezrozu­ miałych egzotycznych wytworów. 2 3 Stopniowe zapoznawanie się ze sztuką Afryki należy zawdzięczać w głównej mierze awangardowej grupie artystów paryskich, takich jak Vlaminck, Matisse, Derain, Braque i Picasso, którzy zafascynowani plemien­ ną rzeźbą afrykańską, czerpali z niej wiele w swojej twórczości. Znaleźli tam nie tylko inspirację formalną, lecz i nowe myśli, pojęcia i idee, od­ gadywali w niej sztukę przyszłości. Dalszy rozwój nastąpił w 1915 г., po ukazaniu się Negerplastik. Jej autor, Carl Einstein, członek awangardowej grupy poetów niemieckich, pisarz i esteta, był pierwszym, który opisał plemienną sztukę Afryki w sposób rzeczowy, w pełni uznając jej wartości. Krótka ta praca jest raczej pozbawiona walorów etnograficznych, ale po­ siadała wielkie znaczenie dzięki wniesieniu nowych spostrzeżeń w teorię estetyki. Carl Einstein zwrócił uwagę na istotne wartości afrykańskiej pla­ styki figuralnej, widząc w niej rzeźbę w pełnym znaczeniu tego słowa, rozwiązującą problem bryły i trójwymiarowości; podnosił też jej rodzimy rozwój. Sztuka afrykańska była wreszcie atrakcyjna dzięki swej nowości i tchnieniu egzotyki. Praca Einsteina dała impuls do dalszego poznawania i pogłębiania znajomości osiągnięć artystycznych ludów Czarnego Kon­ tynentu. 2 Opinię tę przytacza M. L e i r i s, The Latitudes of Beauty — Africa, The Unesco Courier, December 1965. T. E . B o w d i c h , Mission from Cape Coast to Ashantee, London 1819. Szczególnie lansowana była teoria w p ł y w ó w fenickich lub egipskich, której początek dał Leo Frobenius. Osiągnięciom Beninu przypisywano też w p ł y w y por­ tugalskie, gdyż uważano powszechnie za niemożliwe, by Afrykańczycy mogli wy­ k o n y w a ć dzieła z brązu i kości słoniowej z tak dużą zręcznością. 3 4 �SZTUKA AFRYKI 163 WSCHODNIEJ W kwietniowym numerze „Mercure de France" z 1917 r. Guillaume Apolinaire opisuje afrykańską rzeźbę „fetyszystyczną"; w maju 1919 r. w Galerii Devambez w Paryżu otwarto pierwszą wystawę rzeźby Afryki i Oceanii, w 1920 r. zaś, w trzecim numerze pisma „Action" ukazują się opinie o sztuce afrykańskiej pióra znanych pisarzy i krytyków, jak Pablo Picasso, Juan Gris, Jean Cocteau, Andre Salmon i Jacques Lipschitz. Aczkolwiek nie wszystkie wypowiedzi były pochwalne, a zdania na temat afrykańskiej sztuki różne, to jednak zdobywa sobie ona popularność, zwiększa się jej znajomość wśród społeczeństwa, czego dowodem są coraz liczniejsze publikacje. Pierwsze opisy sztuki Afryki Wschodniej pojawiają się na początku obecnego wieku — są to wzmianki podróżników i badaczy, którzy zetknęli się w czasie swoich wędrówek z plastyczną twórczością ludów wschodnich części kontynentu. Są to raczej utrzymane w duchu tego okresu ogólne opisy życia, gospodarki, wierzeń i obyczajów plemion, z którymi zetknęli się autorzy . Sztuka potraktowana jest marginesowo jako jeden z ele­ mentów kultury, wiążący się w układzie tych prac z rzemiosłem. Jedynie Eckart von Sydow koncentruje się na zagadnieniach artystycznych. Pra­ ca jego zawiera pierwsze w etnograficznej literaturze dotyczącej Afryki szerokie i dokładne opisy sztuki plemion regionów wschodnich; wymienie­ ni są Makonde, Wayao i Kamba. Oczywiście i wcześniejsze wzmianki no­ tują występowanie sztuki. Jak stwierdza np. Karl Weule: „... sztuka pla­ styczna wśród Wayao nie jest tak bogata, jak u Makonde, ale jednak istnieje" , A. Werner pisze zaś, że Wayao wykonywali małe drewniane laleczki (Little wooden dolls) z silnie podkreślonym prognatyzmem i znie­ kształconymi wargami (kłódka wargowa). Motyw ten jednak zniknął i brak przykładów nie pozwala na scharakteryzowanie tych figurek . Przytoczo­ ny już wyżej Weule jest też odkrywcą makondyjskich masek midimo, których liczne ilustracje zamieszcza w swojej pracy , a które po dziś dzień są bardzo poszukiwanymi obiektami. Warto t u jeszcze podkreślić, że najbardziej znane przykłady rzeźb Wazaramo zostały zebrane w 1899 r. 5 6 7 8 5 Można tu w y m i e n i ć w kolejności chronologicznej kilka tytułów: A. W e r n e r , The Natives of British Central Africa, London 1906; С. W. H o b 1 e у, Ethnology of А-КатЪа and others East African Tribes, London 1910; K . W e u l e , Negerleben in Ost-Afrika, Leipzig 1908; t e n ż e , Wissenschaftliche Ergebnisse meiner ethnographischen Forschungsreise in den Siidosten Deutch-Ostafrika, Berlin 1908; G. L i n d b 1 о m, The Akamba in British East Africa, Uppsala 1916; wreszcie ogól­ ne opracowanie sztuki, które daje E . von S y d o w , African Sculpture, „Africa", vol. 1: 1928. 6 К. W e u l e , Wissenschaftliche Ergebnisse meiner ethnographischen schungsreise in den Siidosten Deutch-Ostafrika, Berlin 1908, s. 49. W e r n e r , The Natives of British Central Africa, s. 204. W e u l e , Negerleben in Ost-Afrika, s. 443. 7 8 For­ �164 MAREK ARPAD KOWALSKI przez Stuhlmanna i znajdują się obecnie w muzeach w Berlinie i Ham­ burgu. Są to figury nagrobne wykonane ku czci przodków . W rozważaniach na temat sztuki Afryki przeważały dwa jej ujęcia: funkcjonalne, czyli etnograficzne, i estetyczne, czyli artystyczne. Obiekty sztuki traktowano początkowo jako curiosa, jako egzotyczne wytwory rzemieślnicze i przedmioty kultu. Łączyło się to z ujęciem etnograficznym, lecz ową sztukę dzikich traktowano marginesowo, jakby nieco wstydliwie. Odkrycie jej, dokonane przez awangardową grupę artystów z kręgów pa­ ryskich, uwarunkowało spojrzenie estetyczne, którego ukoronowaniem by­ ła wspomniana już praca Einsteina. Ow prąd estetyczny rozpalił w Euro­ pie entuzjazm dla sztuki afrykańskiej, rozpatrując piękno przedmiotu, fascynując odmiennymi kanonami piękna, formy i bryły, linii i płaszczy­ zny. Nie zwracano natomiast uwagi na funkcję i znaczenie rzeźb, traktu­ jąc je jako byty oderwane, rozpatrywane tylko w świetle pojęć plastycz­ nych. Zrodziła się zatem reakcja mająca na celu badanie funkcji dzieł, ich kontekstu społecznego, znaczenia magicznego i religijnego. Zwrot w tym kierunku był tak silny, że istota sztuki plemiennej stawała się w tych rozważaniach często niejasna i niezrozumiała, nadto zupełnie pomijano walory plastyczne. 9 Sztuka afrykańska jest prawie zawsze wysoce symboliczna i funkcjo­ nalna. Wszelako istniała niekiedy wśród Afrykańczyków tendencja do spoglądania na nią jak na dzieło sztuki, a nie tylko symbol kultu czy obiekt pełniący jakąś rolę społeczną. Przykładów tego rodzaju może do­ starczyć dworska sztuka Beninu, a także również dworska rzeźba kró­ lestw Dahomeyu, Bena Lulua, Baluba czy Międzyjezierza. Spostrzeżenia podobne notuje Hans Himmelheber w odniesieniu do niektórych plemion Kamerunu i Wybrzeża Kości Słoniowej . Są to raczej pojedyncze, spo­ radyczne przypadki będące marginesem w ogólnym, tradycyjnym schema­ cie odczuć artystycznych mieszkańców Afryki. W pełni uświadomione spoj­ rzenie estetyczne pojawia się na szerszą skalę dopiero obecnie, a to dzięki szybkiemu przyswajaniu przez Afrykanów kanonów artystycznych panu­ jących w Europie, dzięki powstawaniu szkół artystycznych o akademickim charakterze, często kierowanych przez Europejczyków, dzięki wreszcie określonej polityce kulturalnej rządów państw afrykańskich. 10 Ostatnio próbuje się spoglądać na dzieło sztuki od innej jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego artysty, a przez to wyjaśnić zawiły psy­ chologicznie proces twórczy, znaleźć motywacje skłaniające do podejmo­ wania tej pracy, uchwycić różnice między artystą a rzemieślnikiem. P r ó 9 Fakty te podaje W. F a g g, Tribes and forms in African Art, London H. H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, York 1963. 10 1965. New �SZTUKA AFRYKI 165 WSCHODNIEJ bę odpowiedzi na te zagadnienia podejmowali: Hans Himmelheber, Marcel Griaule, Margerite Cordwell i P. Y. L. Vandenhoute, a z polskich autorów przegląd tego rodzaju stanowisk daje Bogdan M o l i ń s k i , ale problem jest jeszcze otwarty. Tendencja ta jest o tyle ważna, że może okazać się pomocna w znalezieniu klucza do pełnego zrozumienia istoty sztuki ple­ miennej. n PODŁOŻE K U L T U R O W E S Z T U K I W A F R Y C E W S C H O D N I E J Klasyczne dzieła rzeźby afrykańskiej pochodzą z dwu regionów: ba­ senu Nigru i basenu Kongo. Na obszarach tych występowanie plastyki figuralnej jest powszechne. W pozostałych częściach Afryki brak tej sztu­ k i jest zjawiskiem generalnym, choć bardzo popularne jest zdobienie prze­ dmiotów użytkowych. Lecz i na terytorium położonym między pasem Wielkich Jezior a Oceanem Indyjskim znajdują się grupy plemion, wśród których istnieją lub istniały tradycje rzeźbiarskie bądź takie, gdzie rze­ źby wykonywane są od niedawna. Należą do nich Makonde, Wayao, Wakwere, Washambala, Wazigua, Wazaramo, Wanyamwezi, Wahehe, Wakerewe, Kikuyu, Kamba, Kisii, Wasukuma, Wabende i Doa. Istnieje jednak w ogólnym pojęciu dychotomiczny podział na Afrykę „rzeźbiarską" i „nierzeźbiarską", a kryterium stanowi t u ilość zajmujących się sztuką ple­ mion . Powstaje pytanie, co jest przyczyną tego stanu rzeczy. Są głosy dopatrujące się tego w predyspozycjach rasowych i wrodzonych zdolno­ ściach pewnych grup ludzkich. Ludy Bantu przeciwstawia się mianowicie ludom chamickim, widząc u pierwszych zdolności rzeźbiarskie, drugim zaś przypisując rozwój innych gałęzi artystycznych. Podstawę takich mniemań stanowi fakt, że w Afryce Wschodniej rzeźbiarstwo rozwinęło się wśród plemion rolniczych, natomiast plemiona pasterskie, zbierackie i myśliwskie kultywują inne gałęzie sztuki. Nierównomiernego rozmieszczenia ośrodków sztuki nie mogą jednak tłumaczyć elementy rasowe — trzon bowiem lud­ ności Afryki Wschodniej stanowią ludy Bantu, które zamieszkują też Kon12 11 Wymienić tu należy cytowanego już poprzednio H. Himmelhebera, a także J . M. C o r d w e l l , African Art, Chicago 1959; P. Y. L . V a n d e n h o u t e , Poro en Masker, Leopoldville 1952, oraz В. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka, Warszawa 1966. Jest to zdanie wielu autorów. I tak H. H i m m e l h e b e r pisze: „Plemiona Afryki Wschodniej i Południowej nie posiadają prawie wcale sztuki. Trudno po­ wiedzieć dlaczego tak jest" (Negerkunst und Negerkiinstler, Braunschweig 1960, s. 411). Podobne jest zdanie innych teoretyków. L . A d a m : „W Afryce Wschodniej sztuką zajmuje się jedynie izolowana grupa ludu Makonde" (Art Primitif, Paris 1959, s. 117; D. P a u l m e: „Rolnicze ludy Afryki Wschodniej również jednak nie mogą pochwalić się specjalnymi osiągnięciami w dziedzinie artystycznej" (Les Sculp­ tures de L'Afrique Noire, Paris 1956, s. 6). 12 �166 MAREK ARPAD KOWALSKI go, Angolę i Kamerun, skąd właśnie pochodzą najwspanialsze przykłady rzeźby afrykańskiej. Nie ma też żadnych podstaw do tego, by mówić o mieszkańcach Afryki Wschodniej jako mniej zdolnych czy zręcznych, zważywszy ich duże osiągnięcia w dziedzinie sztuki zdobniczej. Pewnej roli można natomiast dopatrzyć się w warunkach geograficzno-przyrodniczych. Afryka Wschodnia leży w strefie klimatu podrównikowego suche­ go, w sudańsko-zambezyjskim obszarze sawannów. Niewykluczone więc, że występowanie rzeźby w drewnie może być po części określone ilością dostępnego materiału. Istotnie obszar, z którego pochodzi klasyczna rzeźba plemienna, porośnięty jest wielkimi lasami tropikalnymi i podzwrotniko­ wymi. Jednakże nie jest to wyjaśnienie wystarczające — liczne przy­ kłady sztuki rzeźbiarskiej pochodzą z sudańskich terenów sawannów A f r y k i Zachodniej i grasslandów Kamerunu. O nierównomiernym rozmieszczeniu centrów sztuki decydują przede wszystkim czynniki historyczne i kulturowe. Plemiona Zachodniej i Środ­ kowej Afryki zajmujące się rzeźbiarstwem to na ogół osiadłe od setek lat matryklanowe ludy rolnicze. Rzeźba pełni tam funkcję przekazu histo­ rycznego i legendy: wyjaśnia pochodzenie człowieka, uzasadnia prawa do zajmowanego terytorium przez wyrażający się w kult przodków — zało­ życieli plemienia i rzeczywistych władców ziemi; wyraża też ideę płod­ ności, jest narzędziem magii. Natomiast w Afryce Wschodniej dominuje gospodarka pasterska. Wśród ludów nomady cznych inne panują idee społeczne, legendy i wierzenia niż wśród osiadłych grup rolniczych; religia i magia przewijają się w innych formach. Jean M . Herskovits wyróżniający w Afryce kilka zasadniczych areałów kulturowych, określa ten teren mianem wschodnioafrykańskiego obszaru hodowców b y d ł a . Bydło jest tam ogniskową kultury, nadaje znaczenie życiu i terminom wyrażającym wartość, odgrywa specjalną ro­ lę w podwójnym systemie ekonomicznym charakterystycznym dla tego ob­ szaru. Gospodarka bowiem bazuje na rolnictwie, które jest podstawą utrzymania, równolegle z nim współistnieje ekonomia prestiżowa, jej fundamentem zaś jest bydło. Nie będąc kupowane ani sprzedawane, uży­ wane do handlu ani jedzenia, określa pozycję społeczną właściciela, jego ilość jest też wyznacznikiem bogactwa. Wiele ceremonii plemiennych, r y ­ tuałów śmierci, urodzin i dojrzałości koncentruje się wokół bydła. Społecz­ ności tego obszaru są względnie małe, handel nie jest rozwinięty, każda grupa jest zasadniczo samowystarczalna. W rezultacie niewielkie jest w y ­ specjalizowanie w wykonywaniu pewnych zajęć, z wyjątkiem kowalstwa, acz istnieją plemiona o rozwiniętym podziale pracy. Spadkobranie, dzie­ dziczenie i pochodzenie liczone jest w linii ojca, niemniej są plemiona 13 1 3 J . M. H e r s k o v i t s , The Culture Areas of Africa, „Africa", t. 3:1930. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 167 matrylinearne. Należą do nich te, które były bardziej izolowane od wpły­ wów zewnętrznych — czy to kultur pasterskich, czy też późniejszych wpływów arabskich. Według wielu bowiem autorów, pasterskie ludy chamickie zdominowały rolniczych Bantu, którzy przejęli od nich wiele ele­ mentów gospodarczych (hodowla bydła) i społecznych (patrylinearyzm) . Specyfiką tego obszaru jest istnienie klas wieku jednoczących w zwar­ tą grupę ponadklanowe zespoły rówieśników. Klasy wieku odczytywane są jako czynnik integrujący plemię pozbawione silnej, scentralizowanej władzy, a nawet w wielu przypadkach instytucji wodzostwa, jak np. u Kikuyu czy Kamba. Wierzenia, życie religijne i ceremonie koncentrują się wokół rodziny i rodu i choć istnieje pojęcie istoty najwyższej oraz czczone są bóstwa natury, to jednak podstawowy jest kult przodków. Ceremonie mają na ogół charakter rodzinny lub klanowy, jedynie wię­ ksze obrzędy, np. święto zbiorów, dotyczą plemienia jako całości. Artys­ tyczna ekspresja ludów tego obszaru wyraża się głównie w muzyce, tańcu, mitach i opowieściach, natomiast sztuki plastyczne są ubogie. Dominuje wśród nich ozdobne snycerstwo i ornamentyka — elementy spotykane na przedmiotach użytku codziennego . 14 15 Afryka na wschód od pasma Wielkich Jezior jest krajem otwartym i od wieków była widownią licznych wojen, migracji i przemieszczeń lud­ ności. Wprawdzie i Afryka Zachodnia była sceną wielu wojen, ale tam pod­ bite plemiona nie zmieniały swojego miejsca zamieszkania ani sposobu życia, płacąc jedynie trybut zwycięzcom, a po pewnym czasie wtapiały się nawet w ich społeczność. Natomiast we wschodniej części kontynentu nie­ ustannie następowały fale migracji ludów obcych etnicznie, podboje są­ siednich plemion, ucieczki przed najeźdźcami w trudno dostępne tereny (tzw. up hill movement). Mało było plemion, które przeżyły w całkowi­ tym pokoju dwieście lub sto lat — do nich należą ludy zamieszkujące izolowane obszary . Stan chaosu i zamętu nie sprzyjał rozwojowi sztuki. Nie sprzyjał też rozwojowi i powstawaniu dużych i scentralizowanych organizmów państwowych z dworem królewskim, który mógłby pełnić wobec sztuki funkcję mecenasa, jak np. w królestwach Beninu, Dahomeyu czy Bena-Lulua. 16 Wielkie przemieszczenia ludności w szerokim korytarzu wschodnioafrykańskim były sprzężone z zetknięciem się wzdłuż całego wybrzeża i dalej 1 4 Tego zdania są E . E 1 i s o f o n i W. F a g g, The Sculpture of Africa, London 1958. Jest to jednak w szczegółach sprawa dyskusyjna, wymagająca dalszych badań i rozważań, dlatego została tu tylko zasygnalizowana, bez próby zajęcia przez autora jakiegokolwiek stanowiska. J . M. H e r s к o v i t s, Backgrounds of African Art, Denver 1945. Por. też S. C h o d a k , Systemy polityczne „Czarnej" Afryki, Warszawa 1963. E l i s o f o n , F a g g , op. cit. 1 5 1 6 �168 MAREK ARPAD KOWALSKI w głąb lądu z wrogim wobec sztuki przedstawieniowej Islamem. Pierwsze kontakty Afryki Wschodniej z Arabami odnoszą się do X - I X w. p.n.e., kiedy to liczne państwa południowej części Półwyspu Arabskiego wiodły ożywiony handel ze wschodnim wybrzeżem A f r y k i ; powstała tam m i ­ sterna sieć handlowa . Obszary te ulegały islamizacji już od V I I w., a Arabom poczynały wówczas przyświecać cele nie tylko handlowe, lecz i osadnicze. Na wybrzeżu powstawały liczne miasta muzułmańskie, przesią­ knięte arabską obyczajowością. Nawarstwianie się arabskich osiedleńców na miejscową ludność, wzmożone długotrwałymi kontaktami, spowodowa­ ło uformowanie się kultury swahili, będącej swoistym konglomeratem miejscowej kultury afrykańskiej z licznymi elementami arabskoislamskimi. Przez wiele wieków wpływ Islamu ograniczał się do wybrzeży i nie przenikał w głąb kontynentu. Islam zabezpieczał sobie oparcie wśród plemion wybrzeża i ich najbliższych sąsiadów, mających związki z kupca­ mi arabskimi i swahiliskimi. 17 Z pojawieniem się w tych stronach Portugalczyków w 1498 r. z rąk Arabów począł wymykać się monopol kupiecki. Nowi przybysze, zamie­ rzając przejąć go pod swoje władanie, zniszczyli dotychczasowe związki handlowe, a ukoronowaniem tego procesu była masakra K i l w y w 1587 r. Portugalczycy zniszczyli arabską sieć handlową, lecz nie potrafili zbudo­ wać swojej, wnosząc jedynie stan chaosu i zamętu, do czego przyczynił się jeszcze okres walk międzyplemiennych w interiorze i na wybrzeżu. Te ostatnie były często funkcją rywalizacji arabsko-portugalskiej. Słabość królestwa Luzytanii nie pozwalała na mocne usadowienie się w Afryce Wschodniej. Już bowiem w 1698 r. Arabowie odzyskali Mombassę, a wkrótce potem objęli kontrolę nad Kilwą. Zanzibarem i Pembą, przywra­ cając stan poprzedniego swojego posiadania. Mimo przejściowych jeszcze sukcesów, kontrola Portugalii nad tym terenem skurczyła się do rzeki Ruvumy, która stanowiła północną granicę jej wpływów, na początku zaś X I X w. Portugalia władała kilkoma zaledwie małymi osadami na w y ­ brzeżu. Nieustannie trwające w interiorze walki międzyplemienne wyniszczyły kraj powodując migracje ludności, dezintegrację plemienną i depopula­ t e . Taki stan rzeczy zastał Islam posuwając się w głąb lądu i łatwo sta­ jąc się w tej sytuacji dominującą siłą. Przybysze z wybrzeża zjednywali wodzów plemiennych, by zapewnić sobie swobodę przenikania dalej. Po­ czątkowo przyświecały im cele handlowe. Propaganda religijna rozpoczęła się na szeroką skalę dopiero z przyjściem Europejczków. Z drugiej strony pamiętać należy, że przedmiotem handlu byli również niewolnicy, co też wyniszczało wschodnie połacie Afryki, jak i pozostawiało wśród tamtej1 7 B. D a v i d s o n , Stara Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ szej ludności niechęć do Arabów. Działalność ta była prowadzona przez Arabów w znacznie większym stopniu niż w Afryce Zchodniej. Przedsięwzięcia kupieckie rozwijały się tak pomyślnie, że sułtan Oma­ nu przeniósł swoją siedzibę w 1840 г., do Zanzibaru — dotychczasowej dependencji. Wyspa ta stała się głównym ośrodkiem handlu. Prawdopodo­ bnie mógł istnieć jeszcze jeden cel — mianowicie budowa rozległego i m ­ perium arabskiego, kierowanego z Zanzibaru, a rozciągającego się aż po Kongo. Ten czynnik był oficjalną przyczyną interwencji europejskiej w Kongo i Afryce Wschodniej . Rajdy arabskie posuwały się od wybrzeża w głąb lądu: od miejscowości Bagamoyo, Kilwa i Tanga w kierunku Wielkich Jezior, szlak zaś południowy wiódł od K i l w y do jez. Niasa. Je­ zioro Wiktorii i Tanganika zostały osiągnięte już w 1840 r. Na szlakach handlowych Arabowie zakładali osady chroniące drogi, a zarazem bazy zaopatrzeniowe — z nimi to stykali się Afrykańczycy z interioru. Poszcze­ gólni wodzowie plemienni współpracowali z Arabami, dostarczając im żądanych towarów. Adaptowali oni wiele arabskich zwyczajów i elemen­ tów kulturowych, często stając się nominalnie muzułmanami. Nadto pewną bazę dla rozpowszechniania się Islamu stanowili niewolnicy — oderwani od tradycji plemiennej, z którą stracili kontakt, wyobcowani w nie zna­ nym sobie środowisku przyjmowali nową religię. Istniał jeszcze jeden czynnik pozwalający na rozwój Islamu: poszczególne osoby z plemion, które od dawna miały ścisły kontakt z Arabami, np. Wayao, stawały się ich pomocnikami, tragarzami, agentami. Ci także przyjmowali Islam iden­ tyfikując się z muzułmanami, lecz przejęcie się nową wiarą było często powierzchowne. 18 Nowym impulsem dla Islamu stało się wkroczenie Europejczyków. Za­ niepokojeni dotychczasową ekspansją oskarżali Arabów o zamiar stworze­ nia imperium opierającego się na pracy niewolniczej, a rozciągającego się aż po Kongo. Elementy konkurencji handlowej przeplotły się wówczas z rywalizacją polityczną i religijną. Jak twierdzi J. Spencer Trimingham, okrucieństwa rajdów niewolniczych nie hamowały rozprzestrzenia­ nia się I s l a m u . Religia ta była łatwo przyjmowana dzięki prostemu ceremoniałowi, nieskomplikowanym nakazom religijnym, działał wresz­ cie przykład wyższej kultury — przyjęcie Islamu było pewnym wynie­ sieniem społecznym. Wreszcie Arabowie jako przeciwnicy Europejczy­ ków byli cennym sojusznikiem w walce z ekspansją mocarstw kolonial­ nych, popierali więc Wahehe w ich walkach z Niemcami w latach 18911894 i powstanie Maji-Maji w 1905 r. Z drugiej strony Brytyjczycy i Niem­ cy zatrudniali w późniejszych czasach Arabów jako urzędników, tłu19 1 8 H . M. S t a n l e y , W czeluściach Afryki, Warszawa 1890; J . C z e k a n o w s k i . . W głąb lasów Aruwimi, Wrocław 1958. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964. 1 9 �170 MAREK ARPAD KOWALSKI maczy, agentów i żołnierzy dla ich znajomości interioru, co nie pozosta­ wało bez wpływu na rozszerzanie się propagandy religijnej. Silnym naciskom Islamu podlegały przede wszystkim plemiona poło­ żone na wybrzeżu, na starych szlakach karawanowych, wciągnięte w arab­ ską sieć handlową i pośredniczące w wymianie między wybrzeżem a i n ­ teriorem. One też przyjęły go dosyć wcześnie. Tak np. o Wayao można mówić jako o muzułmanach już od drugiej połowy X I X w. Islam głęboko wpłynął na ich religijne poglądy, choć został silnie zmodyfikowany tra­ dycją obyczajów plemiennych. Inaczej ten proces przebiegał w Kenii. Polityczne wpływy Zanzibaru oraz kultury swahilisko-arabskiej i Islamu ograniczały się tylko do w ą ­ skiego pasa wybrzeża. Czynnikiem je hamującym było liczne białe osad­ nictwo i wczesne ustanawianie misji chrześcijańskich w tym kraju. Islam ze swoim bagażem kulturowym wcześnie dotarł do Afryki Wscho­ dniej i silnie oddziaływał na tym terenie. Rozbicie barier plemiennych znacznie ułatwiło pracę jego agentom i w dużym stopniu wpływało na miejscową kulturę. Islamizacja powiodła się prawie w pełni na wybrzeżu, natomiast muzułmanie z interioru w zasadzie nadal pozostali członkami społeczności plemiennej, będąc w sferze oddziaływania rodziny i klanu i odczuwając poczucie zależności od przodków i tradycji plemiennych. Wpływy Islamu mogą tłumaczyć relatywną skromność przedstawionej plastyki figuralnej w Afryce Wschodniej, a zarazem bogaty rozwój orna­ mentacji przedmiotów użytkowych. Sztuka Islamu charakterj^zuje się po­ wszechnym występowaniem ornamentu roślinnego i geometrycznego, przy jednoczesnym braku wizerunków ludzi i zwierząt, wypływającym z zaka­ zów religijnych. Można zatem przypuszczać, że ludy Afryki Wschodniej, mimo istnienia dawnych obyczajów społecznych bądź trwania przy nich w zmodyfikowanej formie, przyjmowały pewne kanony i nakazy religijne nie zmieniające w większym stopniu tradycyjnych elementów kultury. Rzeźbiarska twórczość artystyczna istnieje wśród tych plemion, które są osiadłymi ludami rolniczymi, często o strukturze matrylinearnej (lub taką strukturę posiadały w przeszłości); wśród tych, które nie ulegały islamizacji albo długo jej się opierały; wreszcie wśród których wpływ Is­ lamu jest niewielki. Nie należy wykluczać możliwości, że więcej niż obec­ nie plemion zajmowało się sztuką, lecz Islam przerwał jej rozwój. Przy­ kładu takiego dostarczają Wayao i Wanyamwezi. Z A S A D Y RZEŹBY WSCHODNIOAFRYKAÑSKIEJ Sztuka A f r y k i mocno osadzona jest w rodowym i plemiennym kon­ tekście społecznym i kulturowym. Jej sens, rola i funkcja określone są przez znaczenie społeczne i filozoficzne dla grupy. Jest ona związana �SZTUKA AFRYKI 171 WSCHODNIEJ z wierzeniami i religią. Sztuka bywa materialnym odbiciem mitów i kosmogonii, w jej obiektach zawiera się koncepcja świata i filozoficzne po­ glądy grupy społecznej, rzeźby zaś są ich podbudową, pomocą przypomi­ nającą i pozwalającą zachować związek i strukturę systemu społecznego. Są czymś w rodzaju pisma świętego, zbiorem przepisów, nakazów postę­ powania. Obiekty sztuki są gwarancją trwałości instytucji plemiennych, a to przez oddziaływanie na nie przodków. Właśnie przez sztukę dokonuje się integracja plemienia, ta bowiem dzięki kultowi przodków przypomina o wspólnym pochodzeniu i dziedzictwie kulturowym. Powszechność rze­ źbiarstwa może być tłumaczona brakiem pisma. Rzeźba pełni funkcję pamięci zbiorowej, jest materialną egzemplifikacją mitologii i historii ple­ mienia. Religie afrykańskie różnią się zasadniczo od europejskich systemów wierzeniowych. Jak pisze J. Spencer Trimingham: „religia w naszym sen­ sie tego słowa była nieznana w świecie Bantu" , ojciec Tempeles zaś wyjaśnia, że w przeciwieństwie do religii chrześcijańskiej, w wierzeniach Bantu nie istnieje idea układu między Bogiem a l u d ź m i . Wśród plemion A f r y k i Wschodniej istnieje pojęcie Boga najwyższego, pojmowanego jako stwórca świata, kreatora, np. Ngai u Kikuyu, Mulungu u Kamba. Lecz Stworzyciel nie interweniuje w życie codzienne ludzi, jest od nich odda­ lony. Natomiast bezpośredni wpływ na życie ludzkie wywierają duchy, którym przyporządkowane są konkretne sprawy — sprowadzenie desz­ czu, urodzajnych plonów, płodności, zapewniają ochronę przed chorobami, złem. Z drugiej strony bezpośredni wpływ na życie ludzkie mają zmarli przodkowie plemienia, którzy mimo swej śmierci nadal pozostają człon­ kami społeczności. Dla Afrykańczyka religia i kult przodków to sprawy jego samego, jego rodu i plemienia. Każde plemię ma swoich bogów i przodków, z którymi łączą go więzy k r w i . Śmierć bowiem jest ele­ mentem przejściowym między życiem ziemskim a transcedentalnym — istotna jest bowiem siła witalna zawarta w człowieku. Ta po jego śmierci nie ginie, lecz przechodzi na użytek żyjących potomków zmarłego. Figura przodka staje się siedzibą ducha zmarłego, a właściwie siedzibą jego siły, dzięki której może on interweniować jako opiekun rodu czy plemienia, pozostając w ścisłym związku z ludźmi żyjącymi, a z drugiej strony z ży­ w y m i duchami władającymi zjawiskami natury. Rzeźba zatem to lokum dla duszy przodka jako emanacji istoty najwyższej. 20 21 Podstawowym dla zrozumienia rzeźby plemiennej jest kult przodków. Istocie najwyższej nie oddaje się bezpośredniej czci, nie posiada ona nigdy wyrażeń plastycznych. Tzw. higher mythology dotyczy bogów-stworzycieli i nie jest w sztuce nigdy reprezentowana; związana z dziełami pla20 2 1 Tamże, s. 56. T e m p e 1 s, Bantu Philosophy, Paris 1959. �172 MAREK ARPAD KOWALSKI 22 stycznymi jest natomiast lower mythology . Najczęściej w rzeźbie spoty­ kane przedstawienia przodków to legendarni założyciele klanu czy plemie­ nia. Za pomocą figury plemię porozumiewa się z duchami i przedstawia im swoje prośby. Do figur przodków jako założycieli plemienia zwracają się kapłani z prośbami o płodność — matka klanu jest symbolem uro­ dzaju. Rzeźby przodków często ugięte są w kolanach, gdyż według sche­ matycznej interpretacji proponowanej przez licznych teoretyków w tej pozycji grzebie się zmarłych; z wielką głową — gdzie koncentruje się siła duchowa; z wystającym pępkiem — źródłem życia wiążącym matkę z dzie­ ckiem; wyeksponowanymi organami rodnymi — symbolem płodności . Występująca na figurach skaryfikacja i uczesanie to motywy wzięte z na­ tury. Ich odpowiedni zbiór i zestawienie to informacja, sygnał, powiedze­ nie, przysłowie. Skaryfikacja jest emblematem grupy, wyraża przynale­ żność plemienną, określa tożsamość. To samo odnosi się do modelowania plemiennych figur oraz innych upiększeń i deformacji ciała (np. kłódka wargowa u Makonde). Nadto pozwalają one przodkom odnaleźć figurę i t y m chętniej zamieszkać w niej. Wielkie figury nagrobne są wspólną własnością całej wioski — znajdują się pod opieką kapłana i przedstawia­ ją wybitne osobistości. Takie są właśnie rzeźby-wizerunki wodzów Wakerewe będących przodkami plemienia. Na co dzień przechowywane są w po­ święconych chatach i wyjmowane tylko z okazji wielkich ceremonii ple­ miennych. Natomiast małe figurki przodków rodu mają swoje miejsce w ołtarzykach domowych. U Wanyamwezi znane były figury przodków, tzw. Hanga kimbuli mbuli lub Hanga bya mizimu. Wykonywane były we­ dług typowych kanonów plastyki słupowej, z cylindrycznym korpusem, o małej głowie i sklepionej wklęsło twarzy, stylizowanie detali było bardzo pobieżne. 23 Drugim podstawowym rodzajem rzeźb są fetysze. Między nimi a f i ­ gurami przodków granica nie zawsze jest ostra. W zasadzie fetysz to obiekt obdarzony ofensywną siłą magiczną, nie posiada natomiast war­ tości stricte religijnej . Fetysz wykonywany jest nie przez artystę czy u 2 2 Podział ó w proponuje E . von S y d o w , African Sculpture, „Africa", t. 1:1928. Interpretacja ta spotykana jest w większości prac dotyczących sztuki Afry­ ki. Razi ona jednak pewnymi uproszczeniami, a nadto wydaje się, że jest wyni­ kiem e u r o p e j s k i e g o spojrzenia na a f r y k a ń s k ą rzeźbę. Przytoczone przy­ kłady dobrze ilustrują próby doszukiwania się właściwej symboliki, należy jednak odnosić się do nich z dużą ostrożnością. 24 Fetysz, amulet i talizman w powszechnym odczuciu utożsamiane są ze sobą, terminy owe traktowane są wymiennie. Warto tu wszakże zwrócić u w a g ę na róż­ nicę między nimi. Fetysz jest bowiem przedmiotem posiadającym aktywną siłę ma­ giczną mogącą s p r o w a d z i ć pożądany efekt, z a p e w n i ć dobry obrót spraw. Amulet natomiast posiada bierną siłę magiczną mającą za zadanie c h r o n i e n i e przed złem, zabezpiecza przed nieszczęściami. Podobne funkcje spełnia talizman. 2 3 �SZTUKA AFRYKI 173 WSCHODNIEJ rzemieślnika plemiennego, la^z przez czarownika. W przypadku nieskute­ czności jest niszczony i porzucany. O ile w figurach przodków szanuje się ich osobowość, o tyle fetysz jest tylko przechowalnią siły magicznej. Istotną jego częścią jest zawarta w nim substancja złożona z wielu składników — kości, minerałów, roślin — posiadających znaczenie magi­ czne. Statuetki fetyszów ochraniają przed chorobami, zapewniają sukcesy i powodzenia życiowe. Każda figurka poprzez kształt, elementy rzeźby, ryt i ornamentykę ma dokładnie określoną rolę. Jeżeli grupa czy jed­ nostka chce utrzymać siłę fetysza, to musi respektować pewne przepisy, w przeciwnym razie fetysz traci swe znaczenie, czyli siłę. Wzdłuż całego wybrzeża wschodnioafrykańskiego znane są fetysze zwane mananyanhity albo mwana kiti, identycznie modelowane i pełnią­ ce tę samą funkcję — używane przez kobiety w celu zapewnienia im szczęśliwego porodu. Występują one u Wakwere, Wazaramo i Doa. Figurki te mają kształt cylindryczny, schematycznie zaznaczone piersi i pępek. Głowa jest traktowana w sposób bardzo zgeometryzowany: półokrągła, w formie hełmu, z wysokim uczesaniem biegnącym w kształcie grzebienia od przodu do tyłu głowy. W figurkach tych odejście od realizmu jest tak dalekie, że przekształca się w formy umowne. Trzecim rodzajem rzeźb są figurki zwierząt. W hierarchii sił zwierzę ma rangę niższą niż człowiek, nie jest więc powszechnie reprezentowane w plastyce. W spotykanych rzeźbach przedstawiane są raczej swoiste ce­ chy zwierzęcia określonego gatunku. Figurki tego rodzaju są symbolami: siła symbolizowana jest przez podobiznę bawoła, krokodyla, hipopotama, słonia i dzika, brawura przez antylopę, zręczność i szybkość przez pan­ terę, węża i jaszczurkę, długie życie przez żółwia, prak jest pośrednikiem między dwoma światami. Rzeźby zwierząt są zatem jakby pogadankami moralizatorskimi łączącymi się z plemiennymi mitami, w których zwierzę występuje niejednokrotnie jako protektor grupy. Bazą, z której artysta czerpie swoją siłę twórczą, jest tradycja kultu­ rowa społeczeństwa. Sztuka służy celom instytucjonalnym, dlatego jest kontrolowana przez społeczność, jest wyrazem publicznej wiary w siłę i wartość plemiennych instytucji. Na artystę, w czasie jego pracy nie­ ustannie działa nacisk społeczny wywodzący się z pozostawionej przez przodków tradycji grupy . Prace rzeźbiarzy plemiennych nie są ich osobi­ stymi impresjami, sztuka jest kolektywna i podporządkowana grupie. M i ­ mo tej silnej presji zręczny artysta może wykorzystać margines swobody twórczej, wyrażający się w zindywidualizowaniu pewnych drugorzędnych form i detali. Rzeźbiarz nie sygnuje swoich dzieł, jest bowiem i tak znany 25 2 5 Szczególną Paris 1962. uwagę zwraca na to M. G r i a u 1 e, Arts de I'Afrique Noire, �174 MAREK ARPAD KOWALSKI w swoim środowisku, acz wprawne oko może odróżnić rękę tego czy i n ­ nego mistrza po charakterystycznym dla niego formowaniu detali, śladach uderzeń narzędzia. W zasadzie jednak panuje indywidualna anonimowość, której zbiorowym przeciwstawieniem są style plemienne wyrosłe na grun­ cie tradycji i dzięki temu łatwo uchwytne. Każde plemię posiada swoją wiarę, swój panteon bogów i duchów, swoich przodków. Każde też kieruje się własnymi regułami, do których artysta musi się dostosować. W tym właśnie kryje się wyjaśnienie mnogo­ ści odmiennego kształtowania tych samych form, co zwykło się określać mianem stylów plemiennych. Powtarzane są bowiem liczne elementy w y ­ rosłe w kręgu tradycyjnych wzorów kształtowanych jednakowo od lat i przekazywanych w tym samym układzie. Mamy bowiem i w strukturze plemiennej do czynienia z nauką rzemiosła. Biegły artysta plemienny gromadzi wokół siebie uczniów, przekazując im swoje umiejętności. Nauka zawodu przechodzi tu w rodzinie z pokolenia na pokolenie, bywa też, że członek grupy podejmuje pracę rzeźbiarską z powodów osobistych, lub też jest kierowany na tę drogę przez swoją rodzinę. Pamiętając o zasad­ niczych różnicach można wszakże tę sytuację porównać do europejskich średniowiecznych warsztatów rzemieślniczych, których produkcję można było odróżnić dzięki właściwym i m cechom, a z których wychodzące dzie­ ła były niejednokrotnie anonimowe . Wierne, określone przez ideologię plemienną powtarzanie tych samych wzorów i podobnych chwytów for­ malnych doprowadziło do tego, iż każda prawie większa społeczność w y ­ kształciła swoje własne kanony i schematy rzeźbiarskie, podobne lub na­ wet identyczne w obrębie grupy, a różne od takichż istniejących u grup sąsiednich. Oczywiście zdarzają się zapożyczenia i wędrówki pewnych wzorów i motywów. W warunkach jednak dużej izolacji, cechującej spo­ łeczności afrykańskie, ograniczają się one zasadniczo do najbliżej położo­ nych terenów. Na granicach plemiennych może zatem występować pewne wymieszanie cech stylowych typowych dla sąsiadujących ze sobą spo­ łeczności, zapożyczenia owe nie przekraczają w najlepszym przypadku granicy regionu. Można np. mówić o podobieństwie rzeźby ludów zamie­ szkujących Tanzanię, gdzie łatwo wykryć pewne zapożyczenia formalnokompozycyjne, nie przekraczają one wszakże granic kraju. 26 Każde plemię posiada zatem swój styl rzeźbiarski, ale istnieją ten­ dencje uogólniające: naturalizm i umowność; ponadplemienne i charakte­ rystyczne dla wielkich regionów rzeźbiarskich: Sudanu, Wybrzeża G w i nejskiego, Kamerunu, Kongo i Afryki Wschodniej. I m to można przypo­ rządkować partykularne style plemienne. 2 6 Ciekawą analizę tego systemu daje H i m m e l h e b e r , Personality nique of African Sculptors. and Tech­ �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 175 Artysta wschodnioafrykański bowiem stara się w swojej twórczości ucieleśnić pewną ideę, natomiast pozostaje obojętny wobec faktu, czy uda mu się osiągnąć fotograficzną wierność dzieła. Naturalizm i umowność są tu więc wynikiem dziedziczonych kanonów artystycznych, a nie świado­ mym dążeniem do przekazania własnego spojrzenia na świat. Istnieje w rzeźbie plemiennej tendencja do generalizowania, do postępowania od szczegółu do ogółu. Przy wykonywaniu figury przodka rzeźbiarz postępuje tak, by nie podkreślić osobistych cech zmarłego, choć oczywiście jest ich świadom, lecz kieruje się konwencją tradycyjnej stylistyki, uwypukla zatem ideę człowieka, przekazuje w rzeźbie ogólny ludzki schemat. W nie­ których wszakże plemionach istnieje sztuka dla sztuki — tworzone są przedmioty nie posiadające wartości utylitarnej ani religijnej. Tego typu są groteskowe rzeźby Makonde będące karykaturami pewnych typów l u ­ dzkich, niektóre dzieła Wahehe, wreszcie, co jest już osobnym zagadnie­ niem, współcześnie wykonywane rzeźby o charakterze pamiątkarskim, co celniej można nazwać sztuką dla pieniędzy. Najbardziej faworyzowanym drzewem jest iroko, zwane też odum (chlorophora excelsa), z innych gatunków wymienić można okume (ceiba pendandra), kapok (juntumia elástica), wreszcie mahoń, muhogo i drzewo żelazne. W pracach współczesnych pojawia się heban. Twórca doskonale zna gatunki drzew i potrafi dobrać odpowiednie dla rodzaju rzeźby, którą zamierza wykonać. Ścinając drzewo rzeźbiarz składa ofiarę jego duchowi — chodzi o prze­ błaganie istoty za zabranie jej życia. Dopiero wtedy artysta przystępuje do pracy właściwej. Całość kompozycji rysuje się w umyśle rzeźbiarza jeszcze przed przystąpieniem do wykonywania dzieła; mniejsze detale, czy pewne elementy ornamentyki, mogą powstać później, w czasie pracy, choć czasem rzeźbiarz przed rozpoczęciem obróbki drewna zaznacza w klo­ cku zasadnicze proporcje figury za pomocą nacięć nożem. Rzeźbiarze wschodnioafrykańscy są „monoxyle", tzn. wykonują prace, nawet wielofiguralne kompozycje, w pojedynczym bloku drewna o formie cylindrycz­ nej, dobrze wyczuwalnej w wielu dziełach. Bryła rzeźby afrykańskiej, m i ­ mo jej stosunkowo większego lub mniejszego rozczłonkowania, w zależ­ ności od stylów plemiennych, nigdy nie rozbija formy cylindrycznej, z któ­ rej rzeźba wychodzi i w której się zamyka. Wyjątku dostarczają tu rzeź­ by plemienia Wazaramo. Najbardziej ich znane przykłady zostały zebrane w 1899 r. przez Stuhlmanna i znajdują się obecnie w muzeach w Berlinie i Hamburgu. Są to figury nagrobne wykonane ku czci przodków. Tułów jest słupowaty, całkowicie pozbawiony detali, wyrasta zeń nie powią­ zana z nim szyja, na której osadzona jest głowa z twarzą w kształcie serca. Odmienne od ogólnych kanonów rzeźby afrykańskiej jest traktowanie rąk i nóg — nie są one cięte wraz z korpusem w t y m samym bloku dre- �176 MAREK ARPAD KOWALSKI wna, lecz wykonane oddzielnie, lekko ugięte w kolanach i łokciach, cien­ kie i wydłużone, przymocowane do korpusu zatyczkami, na których obra­ cają się jak na osi. Nadaje to rzeźbie wygląd marionetki. W zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie znajdują się małe figurki wykonane w tym właśnie stylu. Ich niewielkie rozmiary świad­ czą o tym, że nie są to figury nagrobne, lecz fetysze lub — co bardziej prawdopodobne — statuetki komemoratywne wykonane ku czci zmar­ łych przodków. Afrykańska praca rzeźbiarska określona jest przez typ i rodzaj na­ rzędzi — ich ostrze, przez kąt ustawienia ich w stosunku do płaszczyzny klocka, wreszcie przez materiał. Narzędzia twórcy afrykańskiego są bardzo proste, wykonane przez niego najczęściej samodzielnie, a więc: zwykły nóż, mała siekierka z żelaznym, zakrzywionym ostrzem ustawionym pro­ stopadle do rękojeści (cioska), którą można wykonać drobne nawet detale. Gdy warsztat jest bardziej rozbudowany, używa się większej ilości ciosek, w zależności od zaawansowania pracy nad rzeźbą. Ślady uderzeń siekierki i inne zadziory wygładzane są odłamkami kamienia i twardymi liśćmi zawierającymi kwas krzemowy (salicilium). Dla ochrony przed nieko­ rzystnym wpływem klimatu, termitami i zniszczeniem, rzeźby bywają czernione mieszanką sadzy, tłuszczu i innych substancji pochodzenia roś­ linnego. Rzeźbiarz plemienny jest nie tylko artystą — praca twórcza jest czę­ sto jego wtórnym zajęciem, acz nierzadko dziedziczonym. Artysta nie zaj­ muje się bez przerwy wyrobem dzieł sztuki, lecz jest na ogół rzemieślni­ kiem lub rolnikiem. Praca odbywa się nie ciągle, ale z przerwami, w mia­ rę potrzeby, na zamówienie rodziny zmarłego czy też plemienia jako ca­ łości i jest opłacana przez zamawiającego. Artyści wschodnioafrykańscy mimo prostych narzędzi potrafią wy­ razić grę świateł i cieni, wyważyć odpowiednie proporcje, linie, krzywizny i płaszczyzny, oddać harmonię dzieła. Styl w jego znaczeniu estetycznym jest wypadkową szeroko pojętych tradycji kulturowych plemienia oraz w y ­ nika z techniki, materiału i narzędzi. Aż do pierwszych lat obecnego wieku duża ilość plemion Afryki Wschodniej wykonywała interesujące dzieła. Liczne przykłady sztuki tego regionu pochodzą od plemion wybrzeża lub pasa doń przyległego. Część tych ludów nie trudni się obecnie sztuką pla­ styczną, a obiekty wyszłe od nich pochodzą najpóźniej z początku X X wieku. Do przerwania tradycji rzeźbiarskiej i jej zaniku przyczynił się Islam, który na tych terenach, z racji ich położenia geograficznego, oddzia­ ływał najdłużej i najbardziej efektywnie. Z drugiej zaś strony penetracja europejska ożywiła wymierającą sztukę. Choć nawrót rzeźbiarstwa stał często w sprzeczności z wartościami artystycznymi, to jednak nie da się zaprzeczyć, że ruch turystyczny i włączenie tych obszarów w krąg gospo- �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 177 darki pieniężnej były stymulatorami rozwoju rzeźbiarstwa, a to dzięki sztu­ ce pamiątkarskiej. Tak więc obok rzeźb tradycyjnej sztuki plemiennej pojawiają się nowe, odległe od poprzednich formą, stylem i ekspresją, tworzą się nowe ośrodki, np. u Kikuyu i Kamba. Lecz najbardziej zręcz­ nymi i produktywnymi rzeźbiarzami tego regionu są Makonde, wśród któ­ rych artyści tradycyjni działali aż do lat czterdziestych obecnego wieku i którzy obecnie potrafili wnieść duży wkład techniczny i estetyczny do współczesnej „sztuki turystycznej", wykonując najbardziej udane jej obie­ kty. G E N E Z A I S T Y L E — RÓŻNICE I PODOBIEŃSTWA Charakterystyka stylu rzeźbiarskiego Afryki Wschodniej nie jest zada­ niem prostym, a na pewno bardziej skomplikowanym niż w przypadku innych regionów kontynentu. W Afryce Zachodniej i Kongo poszczególne style są wyraźne i przejrzyste, przypisanie dzieła określonemu plemieniu nie nastręcza większych trudności. W rzeźbach wschodnioafrykańskich takiej jednorodności nie ma. Często w obrębie jednego plemienia spotyka się bardzo odmienne w formie i kształcie rzeźby, nie wykazujące podobień­ stwa stylowego. Przykładem może być bardzo heterogeniczna sztuka Wahehe. Doszukiwać go się należy przez dokładną analizę detali, drobnych elementów, szczegółów obróbki. Trudności te potęgują się w przypadku rzeźby współczesnej o nastawieniu pamiątkarskim, wykonywanej według gustu i wyobrażeń przeciętnego, europejskiego odbiorcy. Zmienia się su­ rowiec. Jest nim obecnie heban, który w zasadzie nie był używany w tra­ dycyjnej rzeźbie plemiennej. Co ważniejsze, zmienia się styl. Odbiega on od ustalonych plemiennych kanonów, upodobniając do siebie prace po­ chodzące z najróżniejszych regionów o odmiennych tradycjach estetycz­ nych. Obiekty stają się naturalistyczne, modelowane z wieloma szczegóła­ mi, w pewien sposób „upiększone", jakoby akademickie. Do zatracania się odrębnych stylów plemiennych przyczynia się masowa i szybka pro­ dukcja powodowana względami merkantylnymi i używanie dokładnych europejskich narzędzi rzeźbiarskich. Badacze wyróżniają dwie zasadnicze kategorie rzeźby plemiennej: 1. Naturalistyczna — rzeźby wykonane są całkowicie schematycznie, łatwo w nich odczytać pierwowzór i źródło inspiracji. Naturalizm jest bar­ dziej osobisty, szanuje autonomię człowieka, lecz nie jest to wierność fo­ tograficzna, a oddanie pewnej idei. Pojęcie naturalizmu nie jest bowiem jednoznaczne, może ono wyrażać się w rzeźbie przez widzenie, czyli rea­ lizm optyczny, albo przez świadomość, czyli realizm intelektualny. Pracą rzeźbiarza kieruje zatem oko — tworzy tak, jak widzi, lub wiedza o prze­ dmiocie — tworzy to, o czym wie, ale nie musi widzieć. Postacie wykony­ wane przez rzeźbiarza przedstawione są w ich codziennym życiu, ale też 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �178 MAREK ARPAD KOWALSKI Rye. 1. „Stara Matka", wys. 53 cm, plemię Makonde, Mozambik. Własność: P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski przez pryzmat obyczaju i magii, stąd pewne deformacje i nawet groteskowe efekty. 2. Ekspresyjna — panuje tu duża różnorodność form, od dzieł realistycznych aż po abstrakcję. Tendencja ta jest przeciwieństwem powyższej. Odnosi się w niej wra­ żenie zupełnego braku powiązań z rzeczywistością. Jednak abstrak­ cja, wbrew pozorom, ma związki z rzeczywistością, jest bowiem jej daleko idącym przekształceniem. Elsy Leuzinger umiejscawia do­ minację tej ostatniej tendencji w Afryce Wschodniej, określając ją mianem stylu słupowego. Mają to więc być rzeźby schematyczne i dość sztywne, o zachowanych zasadniczych proporcjach, cylin­ drycznym kształcie całości, z małą ilością detali, spełniające głównie funkcję pomników nagrobnych — figur przodków . Sztuka abstrak­ cyjna występuje zatem u ludów pasterskich i na obszarach podda­ nych wpływom arabskim, nato­ miast rolnicze ludy tego terenu hołdują raczej sztuce realistycznej. W nieco inny sposób widzi zależność sztuki od kultury Baumann, według którego tendencja naturalistyczna w sztuce łączy się z matriar­ chatem Bantu, abstrakcyjna zaś z patriarchatem paleonigryckim repre­ zentowanym przez ludy chamickie . Przyjęcie jednak tego układu współ­ zależności nakazuje odnosić się do powyższej teorii z jak najdalej idącą 27 28 2 7 E. L e u z i n g e r , H. B a u m a n n , I'Afrique, Paris 1948. 2 8 L'Art de I'Afrique Noire, Paris 1962. D. W e s t e r m a n n , Les peuples et les civilisations de �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 179 Ryc. 2. Klęcząca kobieta z dzieckiem, wys. 30 cm, p l e m i ę Kikuyu, Kenia. Własność: Nationalmusset w Kopenhadze Fot. Marek A. Kowalski ostrożnością, obie zaś hipotezy grze­ szą zbytnią ogólnością, przeczą im bowiem nowe badania i odkrycia dokonane wśród pewnych ludów Kenii i Tanzanii . Istnieją w Afryce Wschodniej centra sztuki, które można zloka­ lizować na podstawie kryterium stylu i kryterium tradycji. Zde­ cydowanie wyróżniający się ośro­ dek tworzą Makonde, których rzeź­ ba, miękka, pełna wyrazu i ekspresji, kieruje się w stronę naturalizmu. Dostrzega się dużą umiejętność mo­ delowania materiału, a nawet w y ­ rafinowanie wzbogacone rozbudowa­ ną ornamentyką. Do tej grupy moż­ na też zaliczyć prace Washambala, które zdradzają duże podobień­ stwo formalne do rzeźb Makonde (ryc. 1). 29 Drugi podobny ośrodek stanowią K i k u y u i Kamba, których styl jest bardzo do siebie zbliżony: również naturalistyczny o miękkich liniach. Rzeźby ich raczej statyczne, nie tak wyraziste i dynamiczne jak u Makonde, nie są pozbawione emocjonalnego wyrazu (ryc. 2). Oba ośrodki można określić mianem naturalistycznych, o dużej eks­ presji prac. Na tym jednak kończą się podobieństwa, różne bowiem są ich tradycje sztuki. U Makonde wyrasta ona w pełni z ich systemu spo­ łecznego i ma za sobą długi okres rozwoju, natomiast u Kikuyu i Kamba powstała w ciągu ostatnich trzydziestu lat i nosi charakter pamiątkarski. Sztuka pozostałych plemion, niezależnie od jej tradycji i rozwoju, jest odmienna. Rzeźba jest schematyczna, pokazuje na ogół tylko kontur l u - 2 9 W. F a g g , Tribes and forms de l'Afrique Centrale, Unesco 1967. in African Art, London 1965; t e n ż e , L'Art �180 MAREK ARPAD KOWALSKI dzki pozbawiony raczej detali, ornamentyka, jeśli występuje — jest osz­ czędna. Postacie są statyczne i trwają w bezruchu. Obróbka surowca i technika rzeźbiarska są pozbawione subtelności i finezji, acz nie brak im swoistej ekspresji. Dzięki dużej oszczędności w modelowaniu prac zbliżają się one w pewnych elementach do abstrakcji, pojawia się w nich monumentalizm (ryc. 3). Inaczej przebiega podział według kryterium tradycji. Są więc ludy, wśród których sztuka ma pełne nawiązanie do tradycji, lub takie, u któ­ rych istniała, ale z różnych powo­ dów rozwój jej został przerwany. Z drugiej zaś strony istnieją ple­ miona, które manifestują swą w y ­ powiedź artystyczną w rzeźbie od niedawna. Do nich należą Kikuyu, Kamba, Kisii i Wanyika z Kenii oraz prawdopodobnie Wazigua z Tanganiki. Ponieważ grupa ta re­ prezentuje rzeźbę nową, wyrosłą z odmiennych przesłanek, opartą na innych zasadach społecznych i ekonomicznych, nie można uznać jej za typową (ryc. 4). Plemienna rzeźba tradycyjna występuje więc tylko w Tanzanii. Nasuwa się pytanie czy pod względem stylu jest to region cał­ kowicie autonomiczny, w którym sztuka rozwijała się samodzielnie, czy też może stanowi on peryferię szerszego zespołu stylowego. Do ustalenia starszeństwa i tradycji sztuki pomocny jest układ chrono­ logiczny. Douglas Fraser stara się ustalić względną chronologię dzieł. Cechą przyjętą za podstawę jest sercokształtna forma twarzy. Wy­ stępowanie w rzeźbach takich Ryc. 3. Nagrobna figura przodka, wys. 45 cm, plemię Wakerewe, Tanzania. Własność: P a ń s t w o w e Muz. Etnogr. w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 18.1 Ryc. 4. Popiersie wojownika, wys. 44 cm, p l e m i ę Wazigua, Tanzania. Własność: P a ń s t w o w e Muz. Etnograf, w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski właśnie form wskazuje na star­ szeństwo kultury, centrum z któ­ rego rozchodziła się. W miarę, gdy rysunek serca jest mniej czytelny i przechodzi w trójkąt, owal czy okrąg, kultura jest późniejsza i bardziej peryf eryczna . Jednak zasada owego kryterium zawodzi raczej w Afryce Wschodniej i w rozkładzie tamtejszych ośrodków stylowych — forma bowiem rzeźb, a szczególnie ich twarzy, często nie odpowiada sercokształtnym kryte­ riom Frasera. Na ogół uważa się, że pod względem sztuki Afryka Wschod­ nia — szczególnie plemiona Ma­ konde, Wabende i Wakerewe — należy do wielkiego kompleksu artystycznego Baluba, który roz­ pada się na wiele drobniejszych podstylów i form. Użycie w t y m kontekście określenia „Baluba" jest szersze niż w odniesieniu do ludu Baluba zamieszkującego po­ IB łudniowo-wschodnie Kongo, gdyż w skład grupy wchodzą nie tylko Baluba, lecz i szereg sąsiednich, a nawet bardziej oddalonych ple­ mion, m. in. właśnie wyżej wymienione. Uważa się nadto, że z kolei Makonde oddziaływali na sąsiednie plemiona, stąd jeszcze większy party­ kularyzm sztuki wschodnioafrykańskiej. Z wywodów tych wynika, że m i ­ mo wielkiej mozaiki ludów i nie mniejszej mozaiki form, składających się na zespół stylowy Baluba, istnieją pewne ogólne, wspólne cechy pozwala­ jące klasyfikować je razem. W rzeźbach pochodzących z tego kręgu u w i ­ dacznia się realizm, a nawet naturalizm nie pozbawiony jednak pewnych 30 30 rj. F r a s e r , Primitive Art, London 1962 �182 MAREK ARPAD KOWALSKI deformacji oraz zmysłowości tej sztuki i mięsistości dzieł. Tak więc styl rzeźbiarski ludów wschodnioafrykańskich miałby wykrystalizować się pod wpływami idącymi z Kongo, a skomplikowany typ sztuki Baluba roz­ ciągałby się na wschód, przez obszary o podobnym charakterze kulturo­ wym. Rzeźbiarskie plemiona Afryki Wschodniej zaliczane są bowiem do podgrupy Baluba, których styl przejawia się w formach rzeźbiarskich wolno stojących figur . Mimo jednak podobieństwa formy jest rzeczą wątpliwą, czy można sztukę plemion Afryki Wschodniej włączać do kompleksu artystycznego Baluba. Przeciw temu przemawia odmienny styl rzeźb, pewne zbieżności formalne zaś mogą być wynikiem przypadku. Zastrzeżenia budzi też tra­ ktowanie południowego Kongo i Afryki Wschodniej jako obszarów jedna­ kich kulturowo. Wreszcie za niezależnością sztuki wschodnioafrykańskiej przemawia brak raczej kontaktów między tymi regionami i ludami je za­ mieszkującymi. Szlaki migracyjne wiodły na tych obszarach z północy na południe, równolegle do pasma Wielkich Jezior, nie przekraczając ich wszakże. Przez długi czas odmawiano rzeźbiarstwu prawa istnienia w Afryce Wschodniej, wiążąc kłopotliwych, bo izolowanych Makonde z Baluba. Dal­ sze badania wykazały na tym obszarze obecność sztuki na tyle rozpowsze­ chnionej, by mogła wywodzić się z jednego lub kilku miejscowych centrów artystycznych. Niektórzy nie wykluczają wprawdzie wpływów z Górnego Egiptu idących wzdłuż Doliny Nilu i Wielkiego Rowu Wschodnio-Afrykańskiego, lecz należy odnosić się do tych stwierdzeń nader ostrożnie . Można zatem przypuszczać, że Afryka Wschodnia tworzy samodzielny ośrodek rzeźbiarski. Za tą hipotezą przemawia jej izolacja terytorialna, je­ dność kulturowa oraz podobieństwo stylu rzeźbiarskiego sztuki miejsco­ wych plemion. Makonde stanowili prawdopodobnie centrum artystyczne promieniujące na sąsiednie i dalsze plemiona Tanzanii, a wpływy ich sztuki posuwały się na północ, wzdłuż wybrzeża. Drugi ośrodek można z dużym prawdopodobieństwem umiejscowić u Wahehe. Obejmował on przypuszczalnie plemiona interioru od Iringi aż po jezioro Wiktorii. Styl Makonde obejmowałby zatem oprócz nich samych: Wayao, Wakwere, Washambala, Wazaramo, i Wazigna i Doa, styl zaś Wahehe: również Wanyamwezi, Wasukuma, Wabende i Wakerewe. Do współcześnie zaś ukształtowanego ośrodka sztuki pamiątkarskiej należą Kikuyu, Kamba, Kisii i Wanyika. Jak głosi bowiem piękna legenda Makonde, pierwszy człowiek przybył na ziemię pod postacią figury drewnianej, która podczas nocy cudownie ożyła i stała się kobietą — matką i założycielką plemienia . 31 32 33 3 1 3 2 3 3 Von S y d o w , op. cit. Wood Sculpture of the Makonde L e u z i n g e r, op. cit., s. 238. People, Lourenco Marques 1963. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 183 Marek Arpad Kowalski THE A R T OF EASTERN AFRICA Summary The tribes engaged in sculpture are settled, soil-tilling people, generally matrilinear. Sculpture is for them a historical message; it explains tre origin of man; it vindicates the title to the occupied territory by ist expression of the cult of the ancestors, the founders of the tribe and its real rulers; it is a tool of magic. In Eastern Africa pastoral tribes predominate which exert cultural influence upon the settled agricultural groups. Their social ideas, legends and beliefs are different. The integrating role of sculpture is perforned among them by other tribal institu­ tions, such as age classes. The long-lasting and intensive influences of Islam, hostile towards represantative art for doctrinal reasons, have been responsible for the relative, in comparison with Central and Western Africa, artstic poverty of Eastern Africa. However, in recent years many sculptures have been found on this territory, and artistic traditions which have survived in spite of the unfavorable circum­ stances have been discovered; thus, the theories of the lack of sculptural art in Eastern Africa had to be rejected. The most renowned and industrious sculptors in Eastern Africa are the M a ­ konde, whose works were made available to the world as early as the end of the 19th century. They make up an outstanding artistic center which has been in­ fluencing the neighbouring tribes, the Wayao in particular, and the coastal people. Traditions of sculture have also survived among the tribes of the interior, which were relatively isolated on their territories, and remote from the highways of Islam. This religion has, however, imprinted its mark on the coastal tribes and destroyed their traditionas of the art of sculpture. At present, figurative art has its revival among them in form of what is called the „touristic art". However, its sources are economic rather than native-cultural. Types of style and of traditions allow to distinguish a number of artistic centres in Earstern Africa: 1. The southern center (Northern Mozambique and the coast of Tanzania), with Makonde and Wayao as its main area, with their expressive art tending towards naturalism, refined and with complex and extensive ornaments. Works of some coastal tribes of Tanzania can be classified here, too, and in particular those of the Washambala revealing much formal similarity to the Makonde sculpture. 2. The northern center (Kenya) with the tribes Kikuyu and Kamba whose style is also naturalistic, with soft outlines. Their sculpture are rather static, less dynamic than the works of the Makonde, but they reveal emotional expression. Both centers can be described as naturalistic and expressionist. However, they have no more common features beyond these two general traits, as they grow out of different traditions. Art of Tanzania and Mozambique tribes being related to their social systems has got a long history, while in Kenya it has emerged during the recent thirty years and is mainly a souvenirs trade. 3. The third center is the interior of Tanzania. Its sculpture is schematic, scanty in detail and ornament. The figures are static an motionless. The modelling �184 MAREK ARPAD KOWALSKI is ascetic and sometimes abstract in character; monumentalism is also apt to appear. The criterion of tradition yields a different classification. There are peoples with long and continuous artistic traditions, there are others that used to have a tradition which was broken. The tribes of Tanzania and Mozambique belong to this group. On the other hand, there are tribes with quite a recent history of sculptural expression. Here belong the tribes of Kikuyu, Kamba, Kisii and W a nyika from Kenya, and Wazigua from Tanzania. The art of the Eastern African tribes has been usually included into the Baluba artistic complex, but an analysis of data makes such a classification doubtful. The sculptural style, and the territorial isolation of Eastern Africa from the other parts of the continent are arguments against it. The art on the area between the Great Lakes and the Indian Ocean is widespread enough to have its own local origins. It can be concluded that Eastern Africa is an independent area of sculptural art, with three centers: first Makonde, whose style includes also Wayao, Wakwere, Washambala, Wazaramo, Wazigua, and Doa; second, Wahehe, includes the interior tribes from Iringa to the Lake of Victoria, and besides the Wahehe extending upon Wanyamwezi, Wasukuma, Wabende and Wakerewe; third, the recently formed center of souvenir art, including the Kikuyu, Kamba, Kisii and Wanyika from Kenya. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb42a689e91f26d2182c640cc5ca80a7.pdf bd03544bdacf01e9cf6afab64093be8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:676 Title A name given to the resource Związki Danii z Afryką / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.185-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2. MAREK ARPAD KOWALSKI ZWIĄZKI D A N I I Z AFRYKĄ Wczesne (w X V i X V I w.) kontakty Europy z Afryką były udziałem nie tylko Anglików, Francuzów i Portugalczyków. W powszechnym wprawdzie przekonaniu te jedynie narody miały udział w podboju Czar­ nego Lądu. Wiadomo jeszcze o przedsięwzięciach kolonialnych Włoch, Niemiec, Hiszpanii i Belgii, stosunkowo krótkotrwałych i drugorzędnych. Mniej znana, lecz niemniej ciekawa jest wczesna ekspansja innych państw europejskich: Holandii, Brandenburgii, Szwecji i Danii. Pomijam tu dalsze dziewiętnastowieczne podboje kontynentu, które doprowadziły do jego podziału między Wielką Brytanię, Francję, Portugalię, Belgię, Hiszpanię i Niemcy. Chcę również zostawić na uboczu kontakty Europy z Afryką Północną, które posiadają zupełnie odrębną historię, sięgającą przynaj­ mniej czasów rzymskich. Zamierzam bowiem rozpatrzyć nie znane właści­ wie, a bardzo interesujące dzieje obecności Danii w Afryce. Duńska ekspansja na t y m terenie miała, w stosunku do innych mocarstw europejskich, charakter marginesowy i krótkotrwały. Duńczycy kierowali swoje zainteresowania w stronę obszarów północnych, dążąc śladami wikingów i zmierzając z jednej strony opanować basen Morza Bałtyckiego, z drugiej zaś stworzyć imperium obejmujące Norwegię, Islan­ dię i Grenlandię, a nawet wybrzeża Ameryki Północnej. Na początku jednakże czasów nowożytnych kraj ten, podobnie jak większość państw zachodnioeuropejskich, brał udział w poznawaniu nowych lądów tropikal­ nych i ich podbojach. Pamięć o infiltracji duńskiej w Afryce zatarł czas, a jednym jej materialnym przypomnieniem są mury wysuniętego w morze zamku Christiansborg, położonego w Ghanie w pobliżu Akry. Nie pozo­ stała ona wszakże bez śladu, wywierając pewien wpływ tak na dalsze dzie­ je tego regionu i dzisiejszą pozycję Skandynawów w wielu krajach Afry­ k i , jak i na rozwój w Danii nauk etnologicznych, które wniosły swój wkład w dzieło poznawania kultury ludów Czarnego lądu. 1 1 Dania, nie obciążona w oczach Afryki klasycznym dziedzictwem koloniál- �186 MAREK ARPAD KOWALSKI Z uwagi na szczupłość danych dotyczących tego zagadnienia, artykuł niniejszy opiera się w części historycznej przeważnie na wzmiankach 0 pobycie Duńczyków w Afryce, ich bowiem eksploracja na tamtych ob­ szarach, zgodnie zresztą z jej charakterem, traktowana jest przez więk­ szość opracowań nader ubocznie. Częściowo materiału dostarczyły też pra­ ce etnograficzne wyszłe spod pióra duńskich uczonych i podróżników, sta­ nowiące istotny wkład w badania afrykanistyczne, część wreszcie pochodzi z magazynów i archiwów Muzeum Narodowego w Kopenhadze. O K R E S W Y P R A W I PODPOJÓW Pierwszymi europejskimi odkrywcami, którzy dotarli do Afryki Za­ chodniej, byli Portugalczycy. Oni też wkrótce poczęli zakładać liczne fa­ ktorie na wybrzeżach Zatoki Gwinejskiej. Szczególnie przyciągało ich Zło­ te Wybrzeże, a to ze względu na liczne bogactwa mineralne i naturalne (złoto, diamenty, kość słoniowa, korzenie). Tak więc już w 1471 r. została tam założona pierwsza osada handlowa, w 1482 r. zaś fort Sao Jorge del Mina (w skrócie: Elmina) nazwany tak dla leżących opodal kopalń złota 1 stanowiący główne oparcie królestwa Luzytanii w Afryce Zachodniej. Bogactwa Złotego Wybrzeża zaczęły przyciągać uwagę innych państw: Holandii, Wielkiej Brytanii i Francji. Wystarczy wspomnieć, że w X V I w. region ten dawał 35% ówczesnej światowej produkcji złota. Mimo strze­ żenia przez Portugalczyków dróg morskich wiodących wokół Afryki, po 1530 r. na wody gwinejskie poczęli wpływać kupcy francuscy i holen­ derscy, od 1553 r. — angielscy , a w X V I I w. pojawili się Szwedzi, Brandenburczycy i Duńczycy. Powstawały liczne osady i faktorie zakładane przez kompanie handlowe podległe poszczególnym państwom lub ich wład­ com, bądź nawet z ich inicjatywy zawiązywane. Rozpoczęły się walki po­ między europejskimi konkurentami, którym przyświecał cel mocnego usa­ dowienia się na wybrzeżach i pozbycia się rywali, by zapewnić sobie mo­ nopol handlu z Afryką. Monopol ów, który w pierwszym okresie należał niepodzielnie do Portugalii, rychło został przełamany przez inne mocar­ stwa europejskie. 2 Jednak duńscy żeglarze wcześniej zetknęli się z Afryką, biorąc już nym, kieruje do wielu tamtejszych p a ń s t w znaczną pomoc wojskową, przejawia­ jącą się w dostawach broni i sprzętu, udzielaniu k r e d y t ó w i szkoleniu. Jej odbior­ cy to głównie Etiopia, Tanzania, Kenia i Ghana. W tym to roku kupcy londyńscy, udziałowcy Merchant Adventurers Com­ pany, przedsięwzięli pierwszą zorganizowaną, rekonesansową w y p r a w ę kupiecką do Afryki Zachodniej, mającą na celu wprowadzenie flagi brytyjskiej na te wo­ dy. Prowadzona przez korsarza w służbie królewskiej, Thomasa Windhama, wy­ prawa dotarła do Beninu i powróciła do Anglii. Zapoczątkowała ona brytyjską pe­ netrację Afryki Zachodniej. 2 �187 ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 3 w X V w. udział w ekspedycjach portugalskich . Istnieją wiadomości 0 przedsięwziętej w 1448 r. wyprawie do kraju Wolofów (dzisiejszy Sene­ gal), w której udział wzięli Fernando Afonso — dworzanin infanta portu­ galskiego Henryka Żeglarza i Valarte (inaczej: Albert lub Adalbert) — rycerz z dworu duńskiego. Wyprawa lądowała w okolicach położonych między wyspą Gorce w pobliżu Zielonego Przylądka a ujściem rzeki Rio de Lago nie spotkała się wszakże z życzliwym przyjęciem tubylców. Va­ larte wraz z towarzyszącymi mu osobami został porwany i dalsze jego lo­ sy nie są znane . Wyprawy Valarte i innych podróżników duńskich nie miały jeszcze praktycznego znaczenia. Dopiero dwieście lat później poja­ w i l i się Duńczycy w Zatoce Gwinejskiej — t y m razem już nie jako współ­ towarzysze wypraw portugalskich, a jako konkurenci dążący do zajęcia dogodnego dla siebie miejsca w przedsięwzięciach kupieckich. Nowym impulsem dla opanowania handlu afrykańskiego było, analo­ giczne do walk z Portugalczykami w Afryce, przełamanie supremacji hisz­ pańskiej na lądzie amerykańskim. Anglicy, Francuzi i Holendrzy, którzy kierowali się początkowo ku wybrzeżom Ameryki Północnej, poczęli zwra­ cać uwagę na południową część kontynentu pozostającą we władaniu Hisz­ panii. Wkrótce też państwa te zajęły szereg wysp archipelagu Wielkich 1 Małych Antyli oraz niektóre części wybrzeża. Również i Duńczykom udało się wtargnąć do obszaru Morza Karaibskiego, gdzie w 1671 r. opa­ nowali Wyspę Świętego Tomasza, Świętego Krzyża, Świętego Jana i kilka innych drobnych, sąsiednich posiadłości w Indiach Zachodnich. Początek wieku X V I I to okres potęgi Danii i jej panowania na Bał­ tyku po zwycięskich wojnach ze Szwecją. Następuje wówczas okres po­ koju wyzyskany przez szlachtę i mieszczaństwo dla prowadzenia polityki merkantylistycznej. Rozwijają się miasta, powstają manufaktury i przed­ siębiorstwa kupieckie. W 1616 r. ówczesny król Danii, Christian I V (15881648), powołał do życia przy poparciu kupców kopenhaskich Kompanię Wschodnioindyjską, która posiadała faktorię Trangabari (inaczej: Travankor) w Indiach i zajęła Nikobary stanowiące do 1869 r. duńską kolonię. Złoty okres nie trwał długo. W wojnie trzydziestoletniej spotykają Danię niepowodzenia, zostaje ona zmuszona do zrezygnowania z supremacji na Bałtyku. Po 1658 r. Dania ostatecznie utraciła mocarstwowe stanowisko. Jednakże rywalizacja europejska w Afryce, Azji i Ameryce oraz rozwój handlu kolonialnego otworzyły przed Danią nowe możliwości. Wtedy wła­ śnie zajmuje ona kolonie w Ameryce, powstaje też Duńska Kompania Zachodnio-indyjska, wzorowana na założonej wcześniej Wschodnioindyjskiej. Osady na Złotym Wybrzeżu są więc naturalną konsekwencją kolo4 3 K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, London 1936. M a ł o w i s t , Europa a Afryka Zachodnia w dobie wczesnej nialnej, Warszawa 1969. 4 ekspansji kolo­ �188 MAREK ARPAD KOWALSKI nialnej polityki Danii wciągającej ten kraj w orbitę światowego handlu złotem, kością słoniową i niewolnikami. Spinały one w jedną całość fak­ torie amerykańskie i azjatyckie, stanowiły ich zaplecze. Najpoważniejszy w Afryce Zachodniej na początku X V I I w. konkurent Portugalczyków — Holenderska Kompania Zachodnioindyjska — wyparł ich stamtąd w 1642 r. i przejął monopol handlowy tego rejonu. Wywoła­ ło to akcję ze strony pozostałych kontrpartnerów, którzy poparli zało­ żoną w 1647 r. pod patronatem króla szwedzką spółkę handlową. Dzia­ łając z jej ramienia duński kapitan Carloff założył cztery osady na Zło­ tym Wybrzeżu. Po niesnaskach ze swoimi mocodawcami przeszedł on na służbę kupców kopenhaskich i rządu swojego kraju. W ten sposób na Wy­ brzeżu Gwinejskim pojawiła się Dania. Carloff przekazał bowiem założone przez siebie osady Kompanii Wschodnioindyjskiej i poddał je opiece K o ­ rony Duńskiej. Główną jej ostoją na Wybrzeżu Gwinejskim był zamek Christiansborg wzniesiony w 1657 r. na ruinach dawnego fortu portugalskiego na terenie zakupionym od miejscowych wodzów plemiennych za 7 sztabek z ł o t a . Zamek otrzymał nazwę od imienia popularnego w Danii do dzisiejszego dnia króla Christiana I V , poprzednika panującego wówczas Frederika I I I (1648-1670). W 1679 r. Duńczycy sprzedali fort Portugalczykom, którzy ponownie odstąpili go Danii trzy lata później. Dania umocniła się na Zło­ tym Wybrzeżu władając Christiansborgiem i trzema innymi, mniejszymi faktoriami, których nazwy i dokładne położenie nie są obecnie już nieste­ ty znane. Duńczycy w osadach swoich założyli wielkie plantacje kawy przynoszące pokaźne zyski Kompanii Wschodnioindyjskiej, pomyślnie roz­ wijały się transakcje kupieckie . 5 6 5 Nie ma bliższych danych pozwalających dokonać przeliczenia siły nabywczej owych sztabek złota. Relacje dziennikarskie, na których w znacznej mierze musi bazować niniejszy artykuł, często nie są zbyt dokładne, a nawet bywają rozbieżne. Wiarogodną, bo potwierdzoną w Muzeum Narodowym w Kopenhadze, wersję po­ w y ż s z ą podaje J . G u n t h e r , Afryka od wewnątrz, Warszawa 1958. Natomiast W. S l i w k a - S z c z e r b i c , Harmattan i wielki deszcz, Warszawa 1965, pisze, że zamek został zbudowany w 1657 r. przez szwedzkich handlarzy n i e w o l n i k ó w pod auspicjami wymienionej szwedzkiej spółki i zdobyty przez duńską ekspedycję dwa lata później. Prawdopodobnie chodzi więc o działalność kapitana Carloffa, który porzuciwszy pracę na rzecz kompanii szwedzkiej przeszedł na służbę Danii. Sygna­ lizowane tu nieporozumienie może wynikać stąd, iż w owej szwedzkiej spółce mogli służyć też i inni Duńczycy, nie tylko kapitan Carloff — w tym przypadku oni byliby budowniczymi Christiansborga. Niezależnie od tego udział w spółce mogły mieć osoby pochodzące z południowej Szwecji — z prowincji Halland, Blekinge i Skaane, które do 1658 r. wchodziły w skład Korony Duńskiej. Tak w i ę i ostateczne usadowienie się Danii na Złotym Wybrzeżu można datować na lata 1657-1659. 6 Umocnienie się na wybrzeżu było na ogół wynikiem zaciętych walk. C h a - �ZWIĄZKI DANII Z 189 AFRYKĄ Najpokaźniejsze jednak dochody przynosił handel niewolnikami, który największe triumfy święcił w X V I I i X V I I I stuleciu. Trudno dociec do­ kładnie jego początku. Można go wszakże odnieść do 1 4 4 1 г., gdy żeglarz Antonio Gonzales, biorący udział w wyprawie Nuno Tristao, pochwycił na brzegach obecnej Mauretanii dziesięciu Afrykańczyków, których do­ starczył do Lizbony. Po stwierdzeniu, że okazali się oni dobrymi robotni­ kami, wrócił w rok później po następną partię żywego towaru . Proceder ów rozwinął się jednak znacznie później, z kolonizacją Ameryki i pow­ staniem tam wielkich plantacji trzciny cukrowej, kawy, kauczuku i baweł­ ny, wymagających wielu rąk do pracy. Taniość murzyńskiej siły roboczej i łatwość jej zdobycia niewątpliwie przyśpieszyła rozwój tego handlu, zy­ ski zaś zeń czerpane były głównym motorem ówczesnej ekspansji europej­ skiej w Afryce . 1 8 Na przełomie X V I I i X V I I I wieku, na terytorium obecnej Ghany istnia­ ły liczne niezależne państewka plemienne, które włączyły się w narzuconą przez Europejczyków sieć handlową. Toczą nieustanne wojny z sąsiadami, miejscowi władcy sprzedawał; europejskim kupcom niewolników wybie­ ranych spośród jeńców chwytanych w czasie walk plemiennych. W za­ mian brali wyroby manufakturowe; w szczególnej cenie były strzelby i proch, zapewniając wzrost siły militarnej. Plemiona wybrzeża monopoli­ zowały handel w swoich rękach nie dopuszczając ludów z interioru do kontaktów z Europejczykami. Bywało jednak i tak, że mieszkające w głębi kontynentu plemię potrafiło przebić się ku wybrzeżu, podporządkować so­ bie pokonane ludy i przechwycić handel w swoje ręce. Był to zarazem okres formowania przez społeczności leśnej strefy Wy­ brzeża Gwinejskiego własnej państwowości, którego kulminacyjnym mo­ mentem było powstanie państw plemion należących do grupy Akan. Na północy poczęła tworzyć się konfederacja Aszantów. Związek ów powstał około 1 6 6 0 г., lecz wielu jeszcze trzeba było lat do jego umocnienia i okrzepnięcia. Na południu, w strefie pobrzeża istniały państwa Akwamu, Akim, Adanasi i Denkyira. Źródłem ich siły była sprawna, scentralizowana organizacja wojska i administracji, w służbę której została wprzęgnięta rakterystyczne są w tym względzie słowa kapitana Stokesa, agenta kupców bry­ tyjskich, który skarży się, że „Holendrzy powiedzieli królowi Ardry (Dahomry), że pokonali Portugalczyków, najpotężniejszy naród, jaki kiedykolwiek był w tych stronach i wyrzucili D u ń c z y k ó w i Szwedów". B. D a v i d s o n , Czarna matka, War­ szawa 1963, s. 61. ' D a v i d s o n , op. cit., s. 45. Por. też J . В a b i с z, W. W a l c z a k , Zarys hi­ storii odkryć geograficznych, Warszawa 1968, s. 126. Beletrystyczny opis kolonialnej przeszłości Danii wyszedł spod pióra T. Hansena w dwóch jego utworach: Slavernes Kyst, Kebenhavn 1961, i Slavernes 0er, Kabenhavn 1963. Tematyka ich dotyczy historii posiadłości duńskich w Afryce i na Karaibach. 8 �190 MAREK ARPAD KOWALSKI dobrze już wykształcona warstwa biurokracji plemiennej. Również handel złotem z państwami stepowej strefy Sudanu Zachodniego przyczyniał się do wewnętrznego umocnienia wojska i administracji, dając państwom wybrzeża solidne podstawy finansowe. Z nimi to zetknęli się Europejczycy. Jedni byli drugim potrzebni. Europejczycy nie byli bowiem w stanie zawładnąć wówczas niepodzielnie państwami wybrzeża, te zaś, by narzucić swą dominację sąsiadom, pożą­ dały dla umocnienia swojej struktury pomocy europejskiej i broni. Obie strony ciągnęły' zatem zyski: broń i towary przemysłowe w zamian za złoto i niewolników. Tego rodzaju spółka nie mogła być oczywiście trwała, wskutek wewnętrznej rywalizacji Europejczyków i Afrykańczyków, przy czym w obu wypadkach chodziło o zapewnienie sobie (co było tu już wielokroć podnoszone) kontroli i monopolu nad swoją stroną handlu. Często też dochodziło do wzajemnych nieporozumień i walk między bia­ łymi przybyszami a Afrykańczykami. Ich powody leżały w rywalizacji kupieckiej — by pozbyć się pośredników i prowadzić handel samodzielnie dla zwiększenia własnych zysków. Stąd częste próby opanowania przez Afrykańczyków faktorii europejskich, niejednokrotnie przy współudziale agentów konkurencyjnych kompanii. Christiansborg był bodaj jedynym w całej Afryce Zachodniej fortem, który został zdobyty przez samych Afrykańczyków. W 1693 r. Asameni, władca państwa Akwamu uderzył ze swoimi wojownikami na twierdzę i zajął ją, załoga zaś duńska była zmuszona ratować się ucieczką do poblis­ kich faktorii holenderskich. Przez rok zamek pozostawał w posiadaniu państwa Akwamu, a nad jego murami powiewała flaga wodza Asameni w y ­ obrażająca na białym tle sylwetkę Afrykańczyka dzierżącego miecz. Jed­ nakże Akwamu do prowadzenia swojej polityki potrzebowało Duńczyków, tak jak ci ostatni nie mogli sobie pozwolić na prowadzenie długotrwałej wojny z Asameni. Dla Akwamu Dania stanowiła osłonę przed innymi, sil­ niejszymi mocarstwami europejskimi, dla Duńczyków Akwamu było koniecznym pośrednikiem handlowym, którego pozbycie się mogło spowo­ dować zastój w interesach. Nie wiadomo bowiem, na jakiej stopie uło­ żyłyby się stosunki z ewentualnymi następcami Akwamu. Wkrótce też rząd duński wykupił zamek za sumę 3 tys. riksdali w złocie i zrzeczenie się jakichkolwiek pretensji do odszkodowań. Co więcej wódz Asmani zatrzymał w swoich rękach symboliczne klucze do zamku, które ponoć po dziś dzień znajdują się w skarbcu wodzów Akwamu. Niedługo potem Akwamu zostało podbite przez Aszantów, którzy około 1700 r. podpo­ rządkowali sobie wszystkie drobne państewka wybrzeża i t y m samym weszli w orbitę handlu niewolnikami. Oni to stali się nowymi kontrahen­ tami Duńczyków. Rozwój duńskich kolonii trwał do początku X I X w., gdy w 1804 r. �ZWIĄZKI DANII Z 191 AFRYKĄ Stany Zjednoczone wydały dekret, mocą którego zabroniony został import niewolników do tego kraju. W tym samym roku Dania wprowadziła zakaz handlu niewolnikami, a w 1807 r. uczyniła to Wielka Brytania. Za nimi podobne kroki podjęły inne państwa. Ostoją zatem duńskich faktorii na Złotym Wybrzeżu pozostał malejący wszakże handel złotem oraz pomyśl­ nie rozwijające się plantacje kawy. Okres prosperity dobiegał jednak końca. Klimat Wybrzeża Gwinejskiego, zwanego „grobem białego człowie­ ka", spowodował, że tylko w latach 1830-1840 aż sześciu gubernatorów duńskich padło ofiarą żółtej febry, malarii i innych chorób tropikalnych, a plantacje kawy zostały zniszczone podczas licznych wojen plemiennych. Kolonie położone na Złotym Wybrzeżu przestały przynosić Królestwu Duńskiemu intratne zyski. Jest to zarazem okres polepszania się położenia gospodarczego kraju, wyniszczonego wojnami napoleońskimi. Nastąpił rozwój przemysłu, w y ­ kształciła się liczna i bogata warstwa burżuazji. W tej sytuacji nie przyno­ szące dochodów kolonie stawały się hamulcem rozwoju ekonomicznego. Toteż w 1845 r. Kompania Wschodnioindyjska sprzedała swoje akcje i kapitały Wielkiej Brytanii, a wraz z nimi w ręce Anglików przeszły faktorie położone w Indiach i Nikobary (sprzedane w 1869 г., a więc nieco później, gdyż stanowiły własność nie Kompanii, lecz Korony). Wreszcie w 1850 r. Dania odstąpiła Wielkiej Brytanii Christiansborg i pozostałe fak­ torie leżące na Złotym Wybrzeżu za sumę 10 tys. funtów sterlingów . Obecność kolonialna Danii w Afryce trwała krótko. Można jednak przy­ puszczać, że obecność tego państwa na Złotym Wybrzeżu miała pewien wpływ na dzieje regionu. Dla miejscowych ludów posiadłości duńskie sta­ nowiły ochronę i zabezpieczenie przed podbojami ze strony silniejszych mocarstw europejskich, a szczególnie Wielkiej Brytanii. Dania nigdy nie dążyła do zbudowania w Afryce imperium kolonialnego, dbając tam je­ dynie o interesy handlowe. Niejako w jej cieniu mogło powstać i umocnić się państwo Aszanti stawiające Anglikom przez długi czas skuteczny opór. Dopiero po ustąpieniu Danii i Holandii (w 1872 r.) Wielka Brytania mo­ gła zawładnąć całym Złotym Wybrzeżem. Wycofanie się Danii z Afryki nie oznaczało bynajmniej całkowitego braku zainteresowania tym kontynentem. To, co jednak przed 1850 r. było udziałem państwa, obecnie stało się udziałem przedsiębiorczych jednostek podejmujących badania i wyprawy, a również szukających smaku „Wiel9 9 Można tu dodać, że Saint Thomas i inne wyspy wchodzące w skład obecnych amerykańskich Wysp Dziewiczych wykupiły Stany Zjednoczone od Danii w 1920 r. Co zaś do dalszych dziejów Christiansborga, to po jego zajęciu Brytyjczycy urzą­ dzili w nim na pewien czas szpital dla u m y s ł o w o chorych. Od roku 1908 zamek był rezydencją gubernatora Złotego Wybrzeża, a obecnie stanowi siedzibę rządu Ghany. �192 MAREK ARPAD KOWALSKI kiej Przygody". Najistotniejszy tu będzie udział Skandynawów, w tym i Duńczyków, V / tworzeniu Wolnego Państwa Kongo. Od 1884 г., a więc od daty powstania tego tworu kolonialnego, do 1914 r. toczyły się na tym terenie nieustanne walki z Arabami i sprzymierzonymi z nimi miejsco­ w y m i plemionami. Interesy europejskie starły się tu z dążeniem sułtana Zanzibaru do stworzenia w Afryce Środkowej wielkiego imperium arab­ skiego rociągającego się od Oceanu Indyjskiego po Atlantyk, a podporząd­ kowanego Zanzibarowi. Belgia sprawująca władzę nad Kongo nie miała dość siły, by przeciwstawić się Arabom i ujarzmić zarazem miejscowe ludy. W całej Europie rozpoczął się więc werbunek oficerów do wojsk kongijskich. Ciągnęło tam wielu Szwedów, Norwegów, Duńczyków. Ofice­ rowie armii tych państw otrzymywali długoterminowe urlopy, by móc zaciągnąć się w Kongo jako najemnicy. Oto jak określa ich Jan Czekanowski: „Force publique [Państwa Kongo| sklecona z miejscowego materiału była istotnie licha, a przede wszystkim nie zasługiwała na zaufanie. Ten jej manka­ ment musiało latać bohaterstwo europejskich oficerów i podoficerów strąbionych z całej Europy przy bardzo licznym udziale Skandynawów... Byli to młodzi ofice­ rowie, najstarsi z nich to majorowie. C i czarni wojownicy i ich biaJi wrogowie byli bohaterscy w swoich zmaganiach. W legendach rośli na olbrzymów. Pamiętać przy tym należy, że tych czynów, naprawdę wielkich, dokonywali ludzie nader skromni w swej ojczyźnie. Najciekawsi byli Skandynawowie, gdyż tych pociągała perspektywa Wielkiej Przygody" . ,0 ROZWÓJ B A D A Ń A F R Y K I W Muzeum Narodowym w Kopenhadze znajduje się obraz pędzla A. Eckhouta przedstawiający murzyńską kobietę z dzieckiem ze Złotego Wy­ brzeża, malowany w 1641 r. Nie jedyne to dzieło tego duńskiego artysty. W latach 1640-1643 Eckhout podróżował po Złotym Wybrzeżu i Kongo, wtedy więc, gdy Dania poczęła interesować się regionem gwinejskim. Plon jego wędrówek stanowi do chwili obecnej cenne źródło ikonografi­ czne dla poznania kultury tamtejszych ludów. Eckhout przekazał w swoich pracach wiele spostrzeżeń dotyczących typów ludzkich, stroju, broni, w y ­ posażenia codziennego. Dalsze wiadomości o życiu ludów leśnej strefy Wybrzeża Gwinejskiego pochodzą ze znacznie późniejszego czasu od pastora Hansa Christiana Monrada, który w latach 1805-1809 odbył czteroletnią podróż po rozproszonych na Złotym Wybrzeżu faktoriach duńskich. Wprawdzie owemu duchowne­ mu przyświecały cele misyjne, lecz w opisie swoich wojaży zawarł on l i ­ czne spostrzeżenia dotyczące kultury materialnej tamtejszych plemion, a szczególnie Aszantów, obrazy życia codziennego, ceremonii i obyczajów. J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi, Wrocław 1958, s. 377 i dalsze. �ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 193 Z tego też okresu datują się pewne cenniejsze eksponaty znajdujące się w posiadaniu kopenhaskiego Muzeum Narodowego, a zebrane i dostar­ czone przez ówczesnego gubernatora kolonii duńskich E. Carstensona i komendanta Christiansborga, majora Ph. von Wrisberga. Do nich należą dwa wyplatane kosze, których wiek sięga X V I I stulecia, a które były ozdo­ bą jeszcze Gabinetu Osobliwości ; strój wodza, miecze i złote figurynkiodważniki służące do mierzenia wagi złotego piasku — wszystkie obiekty pochodzące od Aszanti; wreszcie dwa bębny sygnałowe Aszantów, słu­ żące do przekazywania wiadomości (tzw. drum language). Bębny te zo­ stały przywiezione do Kopenhagi w 1840 r. i stanowiły dowody rzeczowe w procesie związanym ze składaniem ofiar ludzkich, który to proceder w y ­ stępował w duńskich posiadłościach . 11 12 Powstanie i rozwój etnologii jako nauki zbiegł się w czasie z utratą przez Danię kolonii w Azji i Afryce. Dlatego też etnografia duńska zwró­ ciła głównie uwagę na obszary polarne — Grenlandię i północną Kanadę, wnosząc poważny wkład do poznania kultury i życia Eskimosów. Mimo jednak utraty posiadłości na Czarnym Lądzie nie zabrakło tam duńskich podróżników i badaczy, którzy, aczkolwiek nieliczni, mieli swój udział w poznawaniu tego kontynentu. Należy wspomnieć H . M . Naesteda, który w 1857 r. podróżował po Afryce Południowej gromadząc duże kolekcje etnograficzne od Zulusów, Beczuanów i Hererów. Wspomniana już wyżej obecność Duńczyków w Kongo również znacznie wzbogaciła afrykańskie zbiory muzealne w Danii. C^ęść z nich dostarczyli oficerowie marynarki, kapitanowie Martini i Schonberg w 1880 r. Późniejsze — oficerowie armii Wolnego Państwa Kongo: kapitan A. Tilly w 1895 г., porucznik H . Tegner w 1905 г., kapitan J. Stoskel w 1906 г., komisarz prowincji Kasai Christian Knauer w 1915 г., wreszcie pułkownik Karl Hoier działający na terytorium Ruanda-Urundi. Do najcenniejszych nabytków należą rzeźby pochodzące z plemienia Ba­ luba, przy czym wiek niektórych obiektów sięga X V I I I stulecia. Wy­ mienić też trzeba rzeźbioną figurę króla Bakuba, Mikope Mbula, który władał plemieniem w latach 1810-1840, oraz wodzowski tron Bakuba po- 11 Królewski Gabinet Sztuki, zwany też Galerią Indiańską, istniał od ok. 1600 r. do 1824 r. Wtedy dopiero, bazując na zbiorach Gabinetu, powstało Muzeum Sztuki, poprzednik obecnego Muzeum Narodowego, w którym już w ó w c z a s wydzielony był Dział Etnograficzny. Dokładne dane na ten temat zob. M. A. K o w a l s k i , Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1. Te i dalsze dane na temat kolekcji muzealnych zaczerpnięte są z przewod­ nika Guides to the National Museum. The Ethnographical Department. Primitive Tribes of the Tropics, Copenhagen 1956, i uzupełnione wiadomościami zebranymi od pracowników Działu Etnograficznego Muzeum Narodowego w Kopenhadze. 1 2 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V , z. 2 �194 MAREK ARPAD KOWALSKI chodzący z X V I I w. i z tegoż okresu dzidy od Basonge z ozdobnie w y k u ­ tymi grotami i rzeźbionymi drzewcami, oraz ceremonialne siekiery. Zebra­ ny został wreszcie szereg rzeźb, masek, strojów tanecznych i ceremonial­ nych, broni (m. in. noże pociskowe używane tylko w północnym Kongo), fajek, instrumentów muzycznych i przedmiotów użytku codziennego po­ chodzących od Baluba, Bakuba, Basonge, Batshioko, Bangala, Mangbetu, Azande i innych ludów zamieszkujących basen Kongo . Okres międzywojenny cechuje się sporadycznymi podróżami pojedyn­ czych osób gromadzących niejednokrotnie bogaty materiał etnograficzny. Działalność ich nie nosiła zamierzonego planowego charakteru, w y p ł y ­ wała raczej z indywidualnych zainteresowań. Kolekcje zebrane w owym czasie, częstokroć amatorskie i przypadkowe, poważnie jednak wzbogaciły afrykanistyczne zbiory duńskie. Wymienić tu można przykładowo podróże kapitana A. Fischera w 1928 r. po Afryce Południowej i pobyt w 1935 r. na Madagaskarze dr. Paula Fejosa, który badał negroidalne ludy połud­ niowej części wyspy: Betsileo, Táñala i Bara. Duża ilość zbiorów muzealnych pochodzi od zamieszkujących Afrykę Duńczyków, którzy ofiarowywali swojemu krajowi zgromadzone przez siebie kolekcje. Do takich należą dary pochodzące od Victy Knauer i dr. Gregersa Jensena z Kongo z lat dwudziestych czy od sporej kolonii d u ń ­ skiej z Kenii, a więc od znanej pisarki Karin Blixen osiadłej tam w latach 1914-1937 , od botanika Sidneya Blom Bjornera z 1933 г., od pani Schlichtkrull z 1931 r. i Williama Heilbutha z 1939 r. Wszystkie te ma­ teriały pochodzą z plemion Kikuyu, Kamba i Kisii, a poważny udział wśród nich mają obiekty plastyki figuralnej. Początek jej na terenie Kenii można datować właśnie na lata trzydzieste obecnego wieku. Sztuka rzeź­ biarska powstała u wymienionych wyżej ludów jest bowiem zjawiskiem nowym, które zrodziło się dzięki tworzeniu misji chrześcijańskiej w Afryce próbujących przybliżyć religię do tamtejszych społeczeństw poprzez pro­ pagowanie pewnych wzorów ikonograficznych. Z drugiej strony rozwój rzeźbiarstwa nie istniejącego uprzednio wśród Kamba ani wśród Kikuyu 13 14 13 By uzupełnić rozdział dotyczący działalności Duńczyków w Kongo, na innym wprawdzie polu, wspomnieć można, że w 1907 r. Mauritzen badał problem ustale­ nia górnego biegu Kongo. Stwierdził on, że pod w z g l ę d e m długości i ilości wody Lualaba tworzy rzekę główną, a zatem przedłużenie Konga, podczas gdy Luapula i Lufira są mniej obfite w w o d ę i nie w nich należy upatrywać początków rzeki. J . S z a f l a r s k i , Poznanie Czarnego Lądu, Warszawa 1968. We wspomnieniach swoich pisarka ta w sposób interesujący zapoznaje czy­ telników z Kikuyu. Mimo osobistego, pamiętnikarskiego charakteru, jej książka dobrze przedstawia procesy detrybalizacji plemienia pod w p ł y w e m zetknięcia się z Europejczykami, obrazuje też powstawanie nowych e l e m e n t ó w kulturowych prze­ kształcających Kikuyu z partykularnej grupy w społeczność narodową w ramach państwa kenijskiego. K . B l i x e n , Pożegnanie z Afryką, Warszawa 1965. 1 4 �195 Z W I Ą Z K I D A N I I Z; A F R Y K Ą stymulowany był zapotrzebowaniem na sztukę pamiątkarską, co okazało się bodźcem tak silnym, że wprowadziło tamtejsze ludy w krąg znanych „rzeźbiarskich" plemion Afryki. W efekcie powstało i nadal powstaje wie­ le interesujących dzieł rzeźbiarskich. Kolekcje rzeźb figuralnych z Kenii z lat trzydziestych są więc świadectwem powstawania i specyficznego roz­ woju sztuk plastycznych na tamtym terenie, zasługą zaś duńskich zbie­ raczy jest zwrócenie uwagi na to nowe zjawisko kulturowe. Jedyną zorganizowaną w tym okresie wyprawą była ekspedycja ge­ ologiczna w góry Ahaggar w Algerii w latach 1922-1923, kierowana przez prof. O. Olufsena, który wcześniej, bo w 1912 г., prowadził podobne ba­ dania w paśmie gór Atlasu Wschodniego. Przyniosła ona wiele ciekawych spostrzeżeń antropologicznych i etnograficznych dotyczących Tuaregów zamieszkujących ten region . Jedynymi w owym czasie o ściśle etnograficznym charakterze były badania Carla Kjersmeiera, teoretyka sztuki pierwotnej, który w 1932 r. przebywał w Nigerii i na terenach byłej Francuskiej Afryki Zachodniej. By uzupełnić przegląd duńskich badaczy i podróżników związanych z Afryką, należy jeszcze zwrócić uwagę na północną część kontynentu. Wprawdzie obszar ten nie wchodzi w zakres rozważań podjętych w n i ­ niejszym artykule, warto jednak podnieść obecność Duńczyków i na t y m terenie. Pierwszą podróżą, a zarazem jednym z najpoważniejszych przedsię­ wzięć naukowych, była podjęta w latach 1761-1767 wyprawa do Arabii Południowej pod patronatem króla Frederika V. Wyruszywszy z Kopen­ hagi, poprzez Morze Śródziemne, Kair, Suez i Morze Czerwone, dotarła do Jemenu. Na jej czele stał orientalista von Haven, a dalszymi uczestni­ kami byli: biolog Bauernfeind, lekarz Cremer, szwedzki botanik Forskaal, uczeń Linneusza oraz przyrodnik i geograf Carsten Niebuhr. Toczące się od początku podróży spory kompetencyjne i prestiżowe doprowadziły do rozpadu ekspedycji. Koniec jej był tragiczny. Zginęli wszyscy uczestnicy powaleni chorobami i niedogodnościami podróży. Ocalał jedynie Niebuhr. Jemu zawdzięczać należy wypełnienie wszystkich zadań wyprawy. Doko­ nał on licznych pomiarów astronomicznych w celu ustalenia współrzęd­ nych położenia wielu miejscowości Arabii, Jemenu i Egiptu, ustalił on po­ łożenie geograficzne środkowego biegu Nilu i jego katarakt po dotarciu do V katarakty, skartował też spore obszary Egiptu, Sudanu i Jemenu, on też wykonał pierwsze dokładne mapy wybrzeży Morza Czerwonego . 1S 16 15 O. O 1 u f s e n, Mission O. Olufsen au Sahara 1922-1923, Copenhague 1926. С. N i e b u h r , Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Landem, t. 1-2, K0benhavn 1774-1778. Dokładny opis wyprawy daje T. H a n s e n , Arabia Felix, Warszawa 1968. Por. też В a b i с z, W a l c z a k , op. cit., s. 234, 270, 280, oraz S z a f l a r s k i , op. cit., s. 103. 1 6 �196 MAREK ARPAD KOWALSKI Znacznie później, bo w latach 1912-1915, podróżował po Egipcie kapitan M . J. H . Davidsen, w Tunezji zaś przebywał w 1894 r. kapitan Daniel Bruun prowadzący badania wśród Berberów. Wcześniej natomiast, w 1840 г., zwiedzał Algerię Niels Simonsen, który zebrał bogate materiały etnograficzne wśród ludności kabylskiej i arabskiej oraz przywiózł do Danii dużą kolekcję ludowych strojów algerskich. W K Ł A D E T N O L O G I I DUŃSKIEJ W B A D A N I A AFRYKANISTYCZNE Jak już wspomniano, Dania utraciła swoje kolonialne posiadłości wów­ czas, gdy w wielu krajach nastąpił rozwój etnologii, gdy wiedza ta oparta dotychczas na jednostkowych faktach i spostrzeżeniach oraz przypadko­ wych zbiorach gromadzonych w Gabinetach Osobliwości i Kunstkammerach, a zwożonych przez misjonarzy, żeglarzy i podróżników zyskała pod­ budowę naukową, sięgała po teorie i uogólnienia, gdy zaczęły wyłaniać się szkoły i metody. Zaważyło to na dalszym rozwoju etnologii duńskiej, która zepchnięta na margines światowych kierunków przyjmowała kolejno prądy ewolucjonizmu, dyfuzjonizmu, hołdując bądź to brytyjskiej, bądź niemieckiej szkole. Kaj Birket-Smith, którego uznać można za czołową postać i wielolet­ niego przewodnika duńskiej etnologii, tak formułował swoje stanowisko: „Cywilizacja jest jak drzewo — z różnymi gałęziami, kwiatami i owocami właściwymi tylko sobie. Wszystkie powstały samodzielnie, w sposób natu­ ralny, ale ich pień jest wspólny. Gdy bowiem gałęzie odcięte są od drzewa, ich kwiaty więdną", i dalej przyznając, że i inne punkty widzenia mają swoją wartość, stwierdza jednak, że „ewolucja jest jedynym, naprawdę fundamentalnym problemem nauki o cywilizacji" . Etnologia duńska szła tym właśnie śladem, opierając się na ewolucjonizmie. Również popularny był dyfuzjonizm, a szczególnie jego odmiana w postaci szkoły kulturowo-historycznej. Oba te kierunki są reprezento­ wane w pracach poświęconych kulturze ludów A f r y k i . Bez wątpienia największy jest wkład w tę dziedzinę Carla Kjersmeiera, który w latach trzydziestych przebywając w Nigerii i sąsiednich kra­ jach wchodzących w skład byłej Francuskiej Afryki Zachodniej prowadził badania nad plemienną rzeźbą afrykańską, a od lat dwudziestych publiko17 1 8 1 7 K. B i r k e t - S m i t h , Histoire de la civilisation, Paris 1955. Por. również t e n ż e , Etnologien i Danmark, „Nordiska Tidsskriften", t. 15: 1939. Można tu w y m i e n i ć przykładowo kilku autorów, np. C. G. F e i 1 b e r g, Bidrag Ul de afrikanske Agerbrugsredskabers Kulturhistorie, „Geografiske Tiddsskrifter", t. 37: 1934; M. P. N i l s on, Primitiv Religion, Kobenhavn 1912; t e n ż e , Pri­ mitiv Kultur, K0benhavn 1925; J . O s t r u p , Islam, Kobenhavn 1914; J . P e d e r s e n , Islams Kultur, Kobenhavn 1928. 1 8 �ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 197 wał szereg prac poświęconych sztuce ludów Afryki,, różnorodnym jej ele­ mentom, warunkom rozwoju i osiągnięciom artystycznym poszczególnych ludów . Ukoronowaniem jego działalności było wyznaczenie na obszarze całego kontynentu zasadniczych stylów rzeźbiarskich obejmujących swoim zasięgiem style lokalne, charakterystyczne dla jednostkowych plemion. Według proponowanego przez Kjersmeiera podziału istnieją w Afryce trzy zasadnicze centra sztuki rzeźbiarskiej: Afryka Zachodnia, Kamerun i Kongo. W skład pierwszego z nich wchodzi Wybrzeże Gwinejskie wraz z N i ­ gerią i Sudan Zachodni. Na wybrzeżu dominują w wypowiedziach arty­ stycznych tendencje naturalistyczne, szczególnie widoczne w rzeźbach po­ chodzących z plemion Ghany, Liberii, Wybrzeża Kości Słoniowej i Dahomeyu. Stylizowane natomiast i schematyczne interpretacje pojawiają się w Sudanie Zachodnim, przy czym widoczny jest ich wpływ na północne regiony Wybrzeża Gwinejskiego. Nigeria jest natomiast terenem z domi­ nantą interpretacji dramatyczno-groteskowej i stanowi przejście do na­ stępnego ośrodka. W przeciwieństwie do bardziej zróżnicowanej sztuki basenu Nigru l u ­ dy Kamerunu manifestują jednolity wyraz swoich rzeźb. Ośrodek ten roz­ ciąga się od granic Nigerii po Kongo i oprócz Kamerunu obejmuje rów­ nież Gabon, Rio Muni i Kongo-Brazzaville. Na północy spotykane są często dzieła noszące znamię dramatyczno-groteskowe, będące przedłu­ żeniem stylu ludów Nigerii, na pozostałym natomiast obszarze przeważa wśród tamtejszych rzeźb naturalizm pełen dynamizmu i witalności, od którego jedynym odstępstwem jest schematyczna i skubizowana sztuka Bakota. Kongo wreszcie jest ośrodkiem o najwyraźniejszym stylu naturalistycznym, pełnym ekspresji i emocjonalnego wyrazu, przejawiających się w rzeźbach i maskach. Sztuka jest t u najbardziej wyrafinowana i po­ wszechna. Rzeźba plemion pozostających poza zasięgiem basenu Kongo, a więc Afryki Wschodniej i Południowej, nie tworzy samodzielnych ośrodków, lecz należy do kongijskiego centrum sztuki. Tak więc podstyle rzeźbiar­ skie Makonde, Wayao czy Barotse są częścią wielkiego zespołu artystycz­ nego Kongo i stanowią jego lokalne odmiany. Według Kjersmeiera, który wyszedł do porównawczej analizy formy 19 1 9 C. K j e r s m e i e r : Negerskulpturen og den modernę Kunst, „Nationaltidende", September 1927; De Afrikanske Negeres traestatuetter, „Tilskueren", Novem­ ber 1931; Paa Fetischjagt i Afrika, Kobenhavn 1932; Bambarákunst, ,,Ymer", t. 42: 1932; Habbekunst, „Ymer", t. 54: 1934; Samling af Negerskulptur, „Billed Bladet", no 18: 1946. �198 MAREK ARPAD KOWALSKI i jej ewolucji pod wpływem czynników historycznych, owe trzy zasadni­ cze centra stylowe wykształciły się na zakreślonych przezeń obszarach samodzielnie bądź w wyniku wędrówek różnych idei twórczych i wzajem­ nych zapożyczeń artystycznych. Są one oryginalnym dziełem tamtejszych ludów. Jedynie na granicach ośrodków i styku zasadniczych stylów mają miejsce obopólne wpływy i przenikania pewnych tendencji plastycznych . Późniejsze badania wniosły konieczność wprowadzenia do tych teorii pewnych poprawek i ich częściowej weryfikacji. Dotyczy to zwłaszcza terytoriów położonych między Wielkimi Jeziorami a Oceanem Indyjskim, gdzie odkryto równie stare i samodzielne tradycje, jak w wymienionych wyżej ośrodkach. Czyni to z Afryki Wschodniej niezależne centrum sztuki o własnej historii i drogach rozwoju artystycznego. Niemniej jednak pra­ ce Kjersmeiera nadal są klasycznymi pozycjami dotyczącymi zagadnień sztuki afrykańskiej i dają dokładne, wyczerpujące opisy lokalnych sty­ lów plemiennych, jak i tendencji artystycznych dominujących w wię­ kszych wymienionych t u regionach. Żywsza na terenie Afryki działalność Duńczyków w zakresie etnogra­ f i i następuje dopiero w okresie powojennym. G. Ahlefeldt-Bille przeby­ wając dwukrotnie w Tanzanii, w latach 1947 i 1952, zebrał wiele cennych materiałów od Wasandawe i Wafiome, a J. K. Larsen w t y m samym cza­ sie od Wanyamwezi. W 1948 r. badania w Algerii wśród Tuaregów prowadził prof. Johan­ nes Nicolaisen, obecny kierownik Instytutu Antropologii i Etnologii U n i ­ wersytetu Kopenhaskiego, który zgromadził bogate dane dotyczące stru­ ktury społecznej plemion Tuaregów okolic Ahaggaru, a więc podziału spo­ łecznego, zasad pochodzenia, następstwa i dziedziczenia, zawierania mał­ żeństw i t d . W t y m właśnie okresie, w 1947 г., przedsięwzięta była pierwsza zorga­ nizowana wyprawa, która wyruszyła do Kenii — Dansk 0stafrika Expe­ dition — pod kierownictwem dr. Broestrupa. Ekspedycja ta zebrała duży materiał etnologiczny wśród plemion Nilockich oraz u Kikuyu i Kamba. Organizatorem dwu następnych wypraw był osiadły w Afryce duński lekarz-stomatolog, dr J. Konnild. Pierwsza jego ekspedycja w 1954 r. prowadziła badania wśród plemion Nuba i Karamojong na pograniczu Kenii i Sudanu (prowincja Equatoria); druga w 1964 r. wśród Azande i K i ­ kuyu. W latach 1965-1966 dr J. Konnild prowadził eksplorację wśród nad20 2 1 2 0 C. K j e r s m e i e r : Centres de style de la sculpture Negre Africaine, 4 vol, Paris—Copenhague 1935—1938; Afrikanske Negerskulpturer, Kobenhavn 1947, wy­ dana też w tłumaczeniu angielskim; African Negro Sculptures, London 1947. Interesującą recenzję daje К. M а к u 1 s к i, Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Copenhagen 1963, „Etnografia Polska", t. 14: 1970 z. 1. 2 1 �ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 199 granicznych plemion Tanzanii i Mozambiku. Ich wynikiem było zgroma­ dzenie szczególnie cennej kolekcji rzeźb pochodzących od Makonde. Obiek­ ty te o unikalnej, niespotykanej formie noszą groteskowo-karykaturalny charakter, przedstawiają trudne do opisania antropo-zoomorficzne kształty. Wydają się one być przykładem nawarstwiania nowych prądów w sztuce afrykańskiej powstałych pod wpływem sztuki europejskiej, tak laickiej, jak i chrześcijańskiej, na tradycyjne, plemienne podłoże rzeźbiarskie. Po­ łączenie naj różnorodniej szych stylów i form przez zręcznych rzeźbiarzy Makonde, którzy oryginalnie interpretują obce im wizje artystyczne, daje nieoczekiwane i zaskakujące efekty. Z innych badaczy wymienić należy Emila Olsena, który przebywał w 1964 r. w Etiopii i zgromadził tam interesujący zbiór drewnianych i me­ talowych krzyży zwanych masqal. Torben Lundbaek, kierownik Działu Afrykanistycznego Muzeum Narodowego w Kopenhadze, nieco wcześniej podróżował po Algerii, Tunezji i Maroku. W Nigerii natomiast przebywał w 1965 r. R. Meyer-Heiselberg zbierający materiał dotyczący dziejów afry­ kańskich struktur państwowych okresu przedkolonialnego. By dać pełny obraz duńskiej penetracji w Afryce należy jeszcze wspo­ mnieć o Danish Sudanese Mission działającej na terenie Nigerii, Nigru, Kamerunu, Togo, Dahomeyu i Ghany — od końca X I X w. do chwili obecnej oraz o istniejącym w Etiopii Skandynawskim Bloku Luterańskim zrzeszającym Finów, Norwegów, Szwedów i Duńczyków. Wprawdzie za­ daniem obu tych agend jest prowadzenie propagandy religijnej i działal­ ności misyjnej w wymienionych krajach oraz propagowanie osiągnięć k u l ­ tury państw skandynawskich, zawdzięczać im jednak można zebranie wie­ lu cennych kolekcji, opisów i materiałów etnograficznych. W Afryce Południowo-Zachodniej badania prowadził Jens В jorre, któ­ ry dwukrotnie (w latach 1946 i 1959) przebywał wśród Buszmenów pusty­ ni Namib i Kalahari. Spod jego pióra wyszła napisana w formie dziennika z podróży, poświęcona im monografia, w której autor daje dokładny obraz życia i kultury tego ludu, poczynając rozważania od problemu pochodzenia Buszmenów, opisu malowideł naskalnych, poprzez życie codzienne, polo­ wania, obrzędy, mity, legendy, taniec i muzykę. В jorre jest zwolennikiem autochtonicznego, afrykańskiego pochodzenia Buszmenów, odrzucając h i ­ potezy dotyczące ich migracji z Azji. Według niego tak specyficzne cechy antropologiczne Buszmenów, jak i ich kultury są wynikiem samodzielnego, wewnętrznego rozwoju tego ludu wypartego z Tanganiki na południe przez napływające od północy ludy nilockie i Bantu. Autor, którego pier­ wsze prace poświęcone były tubylcom Centralnej Australii i Papuasom Nowej Gwinei, a który prowadził też badania porównawcze wśród afry­ kańskich Pigmejów i Wasandawe, uważa, że Buszmeni są potomkami Australopiteków, czy też dokładniej Driopiteków i widzi w nich afry- �200 MAREK ARPAD KOWALSKI kańskich autochtonów. Podnosi też szczególnie umiejętność przystosowa­ nia się Buszmenów do obecnych warunków życia . Dopiero więc od lat pięćdziesiątych, wraz z żywszym rozwojem badań afrykanistycznych, duńska etnologia poczyna odchodzić od ewolucjonizmu wyznaczonego przez Birket-Smitha i od dyfuzjonizmu. Widać to szczegól­ nie w nowszych pracach Nicolaisena, Bjorrego, Lundbaeka i Meyer-Heiselberga. Pojawia się t u zwrot ku nowszym kierunkom etnologii anglo­ saskiej, czy też jak to stwierdził prof. Nicolaisen — ku antropologii spo­ łecznej . I tak Torben Lundbaek daje krótki, podręcznikowy opis całości k u l ­ tury ludów A f r y k i , opracowanie zaś Meyera-Heiselberga dotyczy roz­ woju afrykańskich struktur plemiennych i państwowych przed przyby­ ciem Europejczyków . Wymienić t u można jeszcze analizę stosunków rasowych pióra Ole Karupa Pedersena — od najwcześniejszych kontak­ tów Afrykańczyków z Europą, przez okres handlu niewolnikami, aż po opis zawikłanych problemów narodowościowych Kenii i „apartheidu" Re­ publiki Południowej A f r y k i . Przytoczone tu prace nie wyczerpują oczywiście w całości podjętego problemu, stanowią jednak przykład ukierunkowania duńskiej afrykanistyki podejmującej monograficzne opracowania opisu poszczególnych l u ­ dów, bądź też określonej tematyki kultury plemion Czarnego Lądu. Są one też dowodem niemałego wkładu duńskiej etnologii w dziedzinie badań Afryki. 22 23 24 25 2 6 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 J . В j 0 r r e, Zaterjannyj mir Kalahari, Moskwa 1964. Na podstawie rozmowy autora z prof. Nicolaisenem. T. L u n d b a e k , Afrikas Kultur, Kebenhavn 1965. R. M e y e r - H e i s e l b e r g , Afrika far den hvide mand, Kobenhavn 1965. О. К а г u р P e d e r s e n , Afrika-rapport, Kobenhavn 1965. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1911f8dc314b78418a3642e2b2199fdc.pdf b20be8d001379d1a00943fe84eaabbd8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa Piórko, Mamert - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4292 Title A name given to the resource Mamert Piórko - rzeźbiarz lubuski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;97-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski MAMERT PIÓRKO - RZEŹBIARZ LUBUSKI Ulica K o ż u c h o w s k a — p r z e d m i e ś c i e Zielonej Góry. W schludnym, m a ł y m , m u r o w a n y m domku mieszka eme­ rytowany nauczyciel pochodzący z Wileńszczyzny — M a ­ mert Piórko. Rzeźbiarz zielonogórski, uznawany często za nestora twórców lubuskich, r ó w n i e często o k r e ś l a n y jest mianem rzeźbiarza regionalnego j a k i ludowego; nazywa­ ny także amatorem-plastykiem. Urodzony w 1900 г., pochodzi on z p o d w i l e ń s k i e j w s i . Ojciec jego był r o b o t n i k i e m drzewnym p r a c u j ą c y m w okolicznch tartakach. B y ć m o ż e na dalszej drodze t w ó r ­ czej Piórki zaważyły tradycje rodzinne, z e t k n i ę c i e się w dzieciństwie z drewnem jako surowcem r z e m i e ś l n i c z y m , który później stał się m a t e r i a ł e m do w y k o n y w a n i a prac artystycznych. P i ó r k o spędził wczesne lata swojego życia u bogatych gospodarzy, później przez pewien czas praco­ wał jako robotnik fabryczny. W r o k u 1922 dostał się do Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Po u k o ń c z e n i u nauki powrócił do ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y s z e d ł . Zaczął pracować jako nauczyciel wiejski. Rzeźbieniem z a i n t e r e s o w a ł się M a m e r t P i ó r k o raczej przypadkowo. Mianowicie w szkole, w k t ó r e j uczył, zro­ dziła się idea stworzenia amatorskiego teatrzyku k u k i e ł ­ kowego dla uczniów. Szkoła b y ł a biedna, nauczyciele i uczniowie sami m u s i e l i r e a l i z o w a ć p o m y s ł . B r a k i mate­ riałowe i ubóstwo finansowe szkoły z m u s i ł y P i ó r k ę do czynnej pomocy przy organizowaniu teatrzyku •— sam rzeźbił głowy lalek, k u k i e ł k i i f i g u r k i . Nie z a s t a n a w i a ł się przedtem, czy umie to robić, czy nie. P r a c ę w y k o ­ nywał niemal mechanicznie. Później zaczął w y t w a r z a ć z drewna przedmioty u ż y t k o w e : misy, łyżki, skrzynki, p u ­ dełka, ramy do o b r a z k ó w i t p . Daleki b y ł jednak w ó w c z a s od uważania tego co r o b i za s z t u k ę . Nie p o d e j r z e w a ł jesz­ cze, że po w i e l u latach stanie s i ę r z e ź b i a r z e m znanym w całym kraju, zwłaszcza w swoim regionie; nie z d a w a ł sobie sprawy z tego, że posiada uzdolnienia artystyczne. Rzeźbił, bo pewne s p r z ę t y b y ł y potrzebne w domu w ł a s ­ nym czy sąsiadów, bo trzeba było p o m ó c szkole. Wojna p r z e r w a ł a te zajęcia. P i ó r k o rozpoczął p r a c ę w wojskowych szpitalach. W 1945 r . wraz z wieloma przesiedleńcami w y j e c h a ł na Zachód, osiadł w Zielonej Górze i tu znów p o w r ó c i ł do zawodu pedagogicznego. Wojna, a n a s t ę p n i e praca na n o w y m terenie w zmienio­ nych warunkach s p r a w i ł y , że z u p e ł n i e z a p o m n i a ł o a r t y ­ stycznej pasji swojej m ł o d o ś c i ; b y ł przede wszystkim nauczycielem. Przypadek zrządził, że ponownie zaintere­ sował się r z e ź b i a r s t w e m . Był to r o k 1953. Na ulicy, przy której mieszkał, wycinano stare lipy. M a m e r t P i ó r k o jeszcze raz p o s t a n o w i ł s p r ó b o w a ć swoich sił i u m i e j ę t ­ ności twórczych, k o r z y s t a j ą c z dużych z a p a s ó w drewna, które wręcz p r o w o k o w a ł y do r z e ź b i e n i a . Od tego w ł a ś ­ nie czasu datuje się p o w r ó t P i ó r k i do działalności a r t y ­ stycznej i rozkwit jego twórczości. P o c z ą t k o w o rzeźbił niewiele — jedynie w wolnych chwilach, w czasie wakacji, tyle tylko, na ile p o z w a l a ł a mu praca zawodowa. A l e j u ż po przejściu na e m e r y t u r ę całkowicie poświęcił się pracy artystycznej. Tworzy sy­ stematycznie, wykonuje wiele rzeźb. Jest to jego pasją, potrzebą wypowiedzenia się, przypomnieniem dawnych lat. Dzieła jego noszą p i ę t n o osobliwego spojrzenia na świat. Kiedy po raz pierwszy o d w i e d z i ł e m Mamerta P i ó r k ę , niemal natychmiast po p r z y w i t a n i u zaczął •— bez żadnej zachęty z mojej strony — o p o w i a d a ć dzieje swojego życia. Widocznie przyzwyczajony już b y ł do licznych od­ wiedzin dziennikarzy i ludzi i n t e r e s u j ą c y c h się jego sztu­ ką. P o s i a d a ł on album z fotografiami rzeźb, k t ó r e w y ­ k o n a ł w ciągu w i e l u lat, a k t ó r e z n a j d u j ą się obecnie u rodziny i k r e w n y c h , s ą s i a d ó w i przyjaciół, instytucji takich j a k Cepelia czy Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e . K a ż d ą p r a c ę , k t ó r ą pokazuje czy to na fotografii, czy z n a j d u j ą c ą się w jego w ł a s n y m posiadaniu, opatruje k o ­ mentarzem w i ą ż ą c y m się z jej powstaniem, t ł u m a c z y , dlaczego w y r z e ź b i ł tę figurę, dlaczego tak w ł a ś n i e ją ujął, n a d a ł jej t a k ą a nie i n n ą f o r m ę . A r t y s t a bardzo mocno p r z e ż y w a Jest to bowiem jego ś w i a t i n t y m n y . swoją twórczość. P o k a z y w a ł P i ó r k o zdjęcia dawniej wykonanej rzeźby. Była to wielofiguralna kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a w y ­ w o ż e n i e zwłok jednego z bliskich przyjaciół, z m a r ł e g o m ł o d o na gruźlicę w czasie, gdy obaj b y l i s ł u c h a c z a m i Seminarium Nauczycielskiego. W kompozycji tej, b ę d ą ­ cej realistycznym przedstawieniem w y d a r z e ń , widzimy k i l k a alegorycznych postaci o b r a z u j ą c y c h cnoty zmarłego i jego d r o g ę życiową. I ten w ł a ś n i e element pewnej alegoryczności i symboliki jest, j a k sądzę, charakterystycz­ ny dla twórczości zielonogórskiego artysty. Oto inna rzeźba — przedstawienie korzenia rośliny żeń-szeń. Zas t a n o w i a j ą c y t u jest j u ż sam w y b ó r tak przecież nier z e ź b i a r s k i e g o tematu, k t ó r y jednak dla artysty m i a ł szczególne znaczenie, co w y n i k a z jego w ł a s n e j w y p o w i e ­ dzi: „jak głosi legenda, k o r z e ń żeń-szeń jest symbolem zdrowia, m i e s z k a j ą w n i m dobre duchy, a j a rzeźbię to, co dobre i uczciwe, tak j a k to widzę w swojej duszy". T w o r z y w e m artysty jest drzewo lipowe — tradycyj­ ny m a t e r i a ł w i e l u dawniejszych i obecnych twórców. M ó w i też P i ó r k o , że „to jest najlepsze drzewo, bo w m i a ­ r ę twarde, nie m a słojów, nie rozsyoha się i jest przy­ jemne w r z e ź b i e n i u " . Jako n a r z ę d z i a służą m u : nóż, k i l k a d ł u t i d ł u t e k o r ó ż n y c h rozmiarach i w y k r o j u — okrągłe, półokrągłe, u k o ś n e , płaskie. Nie ma on pracowni •— zimą rzeźbi w domu, natomiast w czasie cieplejszych dni, zwłaszcza latem, c h ę t n i e przenosi się do ogródka. Przy­ gotowane do pracy drewno starannie suszy, t w i e r d z ą c że klocek powinien s c h n ą ć przez rok, mniej w i ę c e j . Ten termin daje p e w n o ś ć , że drewno nie będzie p ę k a ł o i k r u ­ szyło się przy dalszej obróbce. W praktyce jednak nie zawsze t r z y m a się tej zasady. P r z y s t ę p u j ą c do właściwej pracy, M a m e r t P i ó r k o rzeźbi n i e posługując się bez­ p o ś r e d n i o ż a d n y m i w z o r a m i ani ilustracjami, również bez pomocniczego r y s u n k u na drewnianym klocku. Po u k o ń ­ czeniu r z e ź b y powleka j ą zazwyczaj c i e n k ą w a r s t w ą bezbarwnego l a k i e r u dla ochrony przed kurzem. Nigdy natomiast nie polichromuje. Indagowany na ten temat odrzekł, że nie z a s t a n a w i a ł się w ogóle nad tą m o ż l i ­ wością. Po c h w i l i dodał, że nie polichromuje, ponieważ chce p o k a z a ć s t r u k t u r ę drzewa i jego p i ę k n o , p i ę k n o m a t e r i a ł u samego w sobie. To uzasadnienie artystyczne zostało więc s f o r m u ł o w a n e na p r ę d c e , by p r z e d s t a w i ć program estetyczny, nad k t ó r y m t w ó r c a — j a k w i d a ć — specjalnie nie z a s t a n a w i a ł się i k t ó r y jest w y r a ź n i e w t ó r - 97 �ny wobec praktycznej działalności rzeźbiarza. Natomiast historia i opowieści t o w a r z y s z ą c e p o s z c z e g ó l n y m r z e ź b o m nie w y d a j ą się być ex post dokomponowywane. Ś w i a d ­ czą one, że twórczość artysty łączy się z autentycznym przeżyciem. Twierdzi P i ó r k o , że t y l k o praca w e d ł u g w ł a s n y c h p o m y s ł ó w sprawia m u zadowolenie, gdyż nie ma sensu n a ś l a d o w a n i e tego, co już zrobiono. Wprawdzie w ś r ó d jego rzeźb m o ż n a znaleźć głowę Mickiewicza czy popier­ sie Ś w i e r c z e w s k i e g o — do k t ó r y c h to prac m u s i a ł y i n ­ s p i r o w a ć go j a k i e ś wzory — jednak tematyka ta nie jest dla jego twórczości reprezentatywna. Oczywiście, t w ó r c a mieszkający w mieście w o j e w ó d z k i m , społecznik, człowiek stykający się codziennie, chociażby z racji swojego zawodu, ze w s p ó ł c z e s n y m życiem, skompliko­ w a n y m i p e ł n y m p r o b l e m ó w , nie m o ż e w y m y ś l a ć tema­ tów rzeźbiarskich tylko „w głowie", j a k zazwyczaj po­ w i a d a j ą a r t y ś c i - s a m o t n i c y . W ł a ś n i e to codzienne życie dostarcza r z e ź b i a r z o w i twórczej inspiracji, jeśli nawet temat wydaje się b y ć o d e ń odległy. Lecz t y l k o temat, a nie idee, k t ó r e stara się w y r a ż a ć w swoich figurkach. Prace P i ó r k i m a j ą swój w ł a s n y , o d r ę b n y charakter, " czasem w y d a j ą się udziwnione. S ą one p e ł n e , r z e k ł b y m nawet — „mięsiste", choć nie jest to owa klasyczna p e ł ­ ność i z w a r t o ś ć f o r m y r z e ź b i a r s k i e j . S ą t e ż prace P i ó r k i oszczędne w wyrazie, choć autor nie s k ą p i i m ornamen­ t y k i . Pozorna s u r o w o ś ć jego r z e ź b w i ą ż e się zapewne z t e n d e n c j ą do geometryzowania, kubizowania k s z t a ł t u . Wydaje się, że dłuto artysty posuwa się po liniach prostych, o d r z u c a j ą c finezyjne z a o k r ą g l e n i a , t w o r z ą c geo­ metryczne kąty, krzywizny, linie i z a ł a m a n i a . Modelunek rzeźby jest twardy. Wykonane przez P i ó r k ę rzeźby s k ł a ­ dają się j a k b y z zestawionych ze sobą i n a ł o ż o n y c h jedna na d r u g ą brył, ornamentyka rzeźb p o d k r e ś l a ich kubiczny charakter. Ostre, ś m i a ł e i staranne zarazem cięcia s ą typowe dla wszystkich jego prac. Jest to rodzaj formy Mamert P i ó r k o : I I . 1. Wędkarz, 98 niespotykanej w naszej rzeźbie nieprofesjonalnej (ludowej czy też amatorskiej). P i ó r k o dużą w a g ę p r z y w i ą z u j e do formy swych dzieł — s ą one d o k ł a d n i e p r z e m y ś l a n e i wy­ konane, i to tyleż pod w z g l ę d e m k s z t a ł t u , co i treści. Jak twierdzi sam artysta, przy wyborze tematów d e c y d u j ą jego zainteresowania d l a otaczającego świata. W ś r ó d r z e ź b P i ó r k i d o m i n u j ą typy ludzkie, celnie pod­ patrzone w życiu, przy pracy, postacie z bajek i legend. S ą też prace inspirowane wspomnieniami autora z lat młodości. Inne tematy p o j a w i a j ą s i ę znacznie rzadziej i podejmowane s ą niejako na marginesie g ł ó w n y c h zain­ t e r e s o w a ń P i ó r k i — zafascynowania człowiekiem z jego ś m i e s z n o s t k a m i i p r z y w a r a m i , urzeczenia p r a c ą i dzia­ łalnością ludzką. Nie ma z a ś w twórczości P i ó r k i tematyki sakralnej. Nie ucieka artysta od rzeczywistości ziemskiej — przeciwnie, u w a ż n i e j ą podpatruje, a obserwacje prze­ nosi w lipowe drewno. T y p y ludzkie, k t ó r e Piórko- przedstawia w swych r z e ź b a c h , aczkolwiek przedstawione wiernie, zawierają dużą dozę humoru. Wydobyte są z nich rysy pewnych ś m i e s z n o s t e k i p r z y w a r cechujących k a ż d e g o przecież c z ł o w i e k a . P i ó r k o eksponuje cechy karykaturalne prze­ j a w i a j ą c e się w t w a r z y , gestach i ruchach tworzonych po­ staci. K a ż d y szczegół wydaje się t u b y ć starannie pod­ patrzony, p r z e m y ś l a n y i wykonany, b y t y m silniej pod­ k r e ś l i ć i n t e n c j ę autora. Szczególnie wyraziste są pod t y m w z g l ę d e m twarze w y k o n y w a n y c h przezeń figurek g r a j k ó w , p a s t u s z k ó w , k t ó r e w w i d z u b u d z ą skojarzenia z p r z y s ł o w i o w y m i pastuszkami z sielankowych odpowieści i bajek. Nie m n i e j zabawna jest postać starego, brodatego krasnala, j a k b y w y j ę t e g o z b a ś n i braci G r i m m , ze wspa­ niale oddanym p r z y g i ę c i e m pod c i ę ż a r e m dźwiganego na plecach worka. Wreszcie kompozycja p r z e d s t a w i a j ą c a dwa p r z e p y c h a j ą c e się na k ł a d c e barany — ze znanego i po­ pularnego wierszyka. S ą te prace j a k b y prześmiewaniem się z k u r s u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e s z a b l o n ó w i stereo- drewno, wys. 26 cm. U . 2. Chłopiec jedzący kaczan U . 3, 4, Pastuszek, drewno, wys. 27 om. kukurydzy, drewno, wys. 27 cm. �typów myślowych, są zarazem dla odbiorcy ilustrowa­ nymi morałami życiowymi. Inne znów postacie t c h n ą z a d u m ą i spokojem, j a k np. Wędrowiec, Matka z dzieckiem, czy Dziewczyna z kukurydzą. Choiaż — przeciwnie niż poprzednio — są statyczne, to jednak w y g l ą d a j ą tak, j a k b y t y l k o na chwilę zastygły w bezruchu, dla odpoczynku. A za moment znów ruszą w drogę. O wartości rzeźb P i ó r k i stenowi i n t e r e s u j ą c a forma, w sposób wyszukany p o d p o r z ą d k o w a n a treści i wymowie jego dziel. Piórko podpatruje otaczający go ś w i a t „ z m r u ­ żonym okiem", nieco szyderczo i karykaturalnie, a prze­ cież z dużą dozą ciepłego h u m o r u i życzliwości. Nie jest samotnikiem, przeciwnie, ż y w o uczestniczy w życiu spo­ łecznym, włącza się do akcji k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h inicjowanych przez twórcze ś r o d o w i s k a w o j e w ó d z k i e g o miasta, szuka k o n t a k t ó w z l u d ź m i , a z jego spostrzeżeń powstają właśnie owe dziwne, drewniane postacie. Piórko jako rzeźbiarz d e b i u t o w a ł w I960 r. na w y ­ stawie CRZZ w Warszawie. Od tej pory jego prace po­ kazywane są systematycznie na dorocznych wystawach plastyki amatorskiej w Zielonej Górze, u r z ą d z a n y c h przez Lubuskie Towarzystwo K u l t u r a l n e i W o j e w ó d z k ą K o ­ misję Związków Zawodowych (w l u t y m 1961 r. p o w s t a ł a przy LTK. Sekcja Plastyki Amatorskiej, k t ó r e j P i ó r k o jest członkiem). Oo więcej — prace P i ó r k i pokazywane są również na wystawach sztuki ludowej w o j e w ó d z t w a . Dwukrotnie, w styczniu i m a r c u 1964 r „ o d b y ł y się w Zie­ lonej Górze jego wystawy Indywidualne pod patronatem LTK. W 1963 r, k i l k a rzeźb P i ó r k i eksponowano w K r a ­ kowie na problemowej wystawie p l a s t y k i amatorskiej, a w następnym roku na ogólnopolskiej wystawie plastyków-amatorów w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Prace jego sprzedawane są w sklepach Cepelii na terenie województwa. Władze w o j e w ó d z k i e t r a k t u j ą też rzeźby Piórki jako regionalne p a m i ą t k i , ofiarowując je jako upo­ minki ważniejszym gościom. Gdy zaś w k w i e t n i u 1966 r. w Klubie Literackim L T K odbył się t u r n i e j poetycki o rzeźbę, dzieła P i ó r k i s t a n o w i ł y g ł ó w n e nagrody. Praca zarobkowa na zlecenie Cepelii nie jest jednak dla Piórki zasadniczym m o t y w e m d z i a ł a n i a . Rzeźbienie traktuje jako swoją osobistą pasję, jako chęć w y ż y c i a się, jako hobby. Pod t y m w z g l ę d e m jest on niemal przy­ kładowym okazem „czystego" i „ p r a w d z i w e g o " amatora. Godny uwagi wydaje się fakt, że dzieła P i ó r k i znaj­ dują odbiorców nie tylko zinstytucjonalizowanych i nie tylko wśród miłośników i z n a w c ó w sztuki, s ł o w e m — nie tylko wśród tej warstwy, k t ó r a obecnie stanowi rynek zbytu dla p r o d u k t ó w twórczości ludowej i amatorskiej. Figurki przez niego wykonane docierają też do jego zna­ jomych, krewnych, s ą s i a d ó w — do tych ludzi, w ś r ó d k t ó ­ rych artysta żyje i działa. Wydaje się zjawiskiem ze wszech miar pozytywnym, że twórczość P i ó r k i zaspokaja poczucia estetyczne dosyć szerokiego k r ę g u odbiorców, podczas gdy, jak wiemy, r z e ź b a nieprofesjonalna, z w ł a s z ­ cza ludowa, nie budzi zainteresowania w swoim ś r o d o ­ wisku. Aprobata prac P i ó r k i jest jednak z r o z u m i a ł a , jeśli przeanalizuje się prace r z e ź b i a r z a pod w z g l ę d e m formalnym i tematycznym, co s t a r a ł e m się p r z e d s t a w i ć wyżej. W życiu P i ó r k i nie ma tak często spotykanej w ś r ó d wielu artystów próżni społecznej, k t ó r a k a ż e i m z w r a ­ cać się z jednej strony k u elicie k u l t u r a l n e j i otaczają­ cemu ją wianuszkowi s n o b ó w w poszukiwaniu zbytu dla rzeźb, z drugiej zaś — p r z y j m o w a ć bezkrytycznie wzory stamtąd płynące z przeznaczeniem „dla l u d u " . Dzięki temu też Piórko nie ma k o m p l e k s ó w w y n i k a j ą c y c h z bez­ radności i osamotnienia. I n t e r e s u j ą c e , jak w dalszym ciągu ułoży się jego w s p ó ł p r a c a z Cepelią. Jak bowiem 4 świadczą n i e k t ó r e dane, w pewnych ośrodkach bądź w ś r ó d i n d y w i d u a l n y c h t w ó r c ó w z a m ó w i e n i a tej insty­ tucji p o w o d u j ą p r z e k s z t a ł c e n i e się pracy twórczej w p r a ­ cę rzemieślniczą. Konsekwencje zaś z tego w y p ł y w a j ą c e są trojakiego rodzaju: zbyt w y g ó r o w a n e poczucie w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej, zanik indywidualizmu twórczego, rozgoryczenie i uczucie p o r a ż k i życiowej w przypadku zmniejszania się z a m ó w i e ń . Oczywiście nie m o ż n a g e n e r a l i z o w a ć tych spraw, wie­ le bowiem zależy od zastanej już pozycji społecznej t w ó r ­ cy, od jego o d p o r n o ś c i psychicznej, wreszcie od rodzaju jego pracy i k o n t a k t ó w z opiekunami artystycznymi. Nie grozi to też chyba t w ó r c y z Zielonej Góry. Rzeźbiarstwo jest bowiem jego i n d y w i d u a l n ą , d u c h o w ą potrzebą, w y ­ rasta z chęci przekazania swoich spostrzeżeń ludziom, w ś r ó d k t ó r y c h żyje; z drugiej zaś strony jest f o r m ą roz­ r y w k i , odpoczynku, daje spokój, zadowolenie p ł y n ą c e z poczucia p r z y d a t n o ś o i społecznej. N i e w ą t p l i w i e sprzedaż prac jest przejawem uznania dla jego twórczości, ale t a k ż e f o r m ą uznania s ą dla artysty wystawy, wreszcie okazywane zainteresowanie odborców. C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość Mamerta P i ó r k i k i l k a ­ krotnie z e s t a w i a ł e m j ą ze s z t u k ą l u d o w ą , mimo że t r u d ­ no do niej zaliczyć r z e ź b y lubuskiego twórcy. Jeśli P i ó r k o jednak, o czym w s p o m n i a ł e m już na początku, bywa o k r e ś l a n y r ó w n i e ż mianem r z e ź b i a r z a ludowego, w y n i k a to, jak sądzę, nie t y l k o ze zwyczajowego stosowania tej nazwy lecz i z charakteru regionu, w k t ó r y m P i ó r k o żyje i tworzy. Woj. zielonogórskie przechodziło zmienne koleje losu. Były to tereny, k t ó r e wcześnie o d p a d ł y od Rzeczypospolitej i znalazły się w granicach Polski po 99 �etnograficzne. Ł a t w i e j jednak b y ł o m o ż n a znaleźć w te­ renie z dawien dawna porzucone z a b y t k i k u l t u r y ma­ terialnej niźli ś w i ą t k i p r z y d r o ż n e . Gdy więc w woje­ w ó d z t w i e osiadło k i l k u ludzi, k t ó r z y w wolnych chwilach b r a l i czasem drewno i d ł u t o do r ę k i , zaczęto mówić o „współczesnej sztuce ludowej" t w o r z ą c e g o się regionu. Rzecz oczywiście dotyczy nie t y l k o rzeźby i nie tylko tego jednego w o j e w ó d z t w a . Podobnie jest w Szczecińskiem, gdzie o k r e ś l a się S k r ę t o w i e z a jako r z e ź b i a r z a l u ­ dowego Pomorza Zachodniego. Podobnie i w e Wrocław­ skiem, gdzie p r a c u j ą : Józef S e r w i k p o c h o d z ą c y z miejs­ cowości Inowlec, pow. Rawa Mazowiecka, Jan Kobiałka ze wsi Hołoska, pow. T ł u m a c z , w o j . s t a n i s ł a w o w s k i e , Ka­ zimierz C h r ą c h o l z w o j . lwowskiego oraz Franciszek Mentel z Ż y w i e c k i e g o . B y l i o n i m o ż e ongiś rzeczywiście t w ó r c a m i l u d o w y m i , obecnie jednak b ą d ź to mieszkają w miastach ( u ł a t w i o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m sztuki elitar­ nej i n o w y wachlarz t e m a t ó w ) , b ą d ź nawet kształcą się w ogniskach plastycznych. Podobna sytuacja istnieje w Zielonogórskiem, gdzie działają: L u d w i k Oleksy z Ż a r , Aleksander Koperwas z Jasienicy G u b i e ń s k i e j , pow. Lubsko, i Andrzej Rak z Krosna O d r z a ń s k i e g o . Jednym z t a k i c h t w ó r c ó w jest w ł a ś n i e M a m e r t P i ó r k o , W s z a k ż e w o j e w ó d z t w o jest już zintegrowane etnicznie, m o ż e w i ę c z czystym sumieniem o d s t ą p i ć od nazywania P i ó r k i , j a k się to jeszcze często zdarza, r z e ź b i a r z e m l u d o w y m . T y m bardziej, że obser­ w u j e m y zanik sztuki ludowej w jej klasycznej, dziewięt­ nastowiecznej postaci. I I . 5. Krasnal, drewno, wys. 20 cm. k i l k u wiekach odosobnienia, dopiero po 1945 r. Na skutek w i e l u okoliczności historycznych, a zwłaszcza długiej separacji, nie p r z e t r w a ł a tam ludność autochtoniczna (jak to m i a ł o miejsce na Ś l ą s k u lub Pomorzu) z w y j ą t k i e m k i l k u graniczących z obecnym w o j . p o z n a ń s k i m powia­ tów: babimojskiego, m i ę d z y r z e c k i e g o i wschowskiego. Po 1945 г., wraz z n a p ł y w a j ą c y m i na te ziemie osadnikami, w y t w o r z y ł się konglomerat ludnościowy. P r z y b y w a l i m i e s z k a ń c y k r e s ó w wschodnich, Polski centralnej, r e e m i ­ granci z Europy zachodniej, Ł e m k o w i e , m i e s z k a ń c y W i e l ­ kopolski. K a ż d a z grup etnicznych przynosiła w ł a s n ą k u l t u r ę , obyczaje, w ł a s n e w y t w o r y materialne, tradycje. Wyłoniło się w i ę c zadanie scalenia tych grup, co o s i ą ­ g n ą ć m o ż n a b y ł o przez wkrzeszenie czy m o ż e raczej stworzenie f u n d a m e n t ó w dla regionalnej tradycji, k t ó r a znalazła t e ż częste, acz niezbyt d o k ł a d n e z p u n k t u w i ­ dzenia historycznego i geograficznego, nazywanie w o j . zielonogórskiego — Z i e m i ą L u b u s k ą . T e r m i n ó w spełnił przecież nakaz c h w i l i . Owo tworzenie tradycji obejmo­ wało r ó ż n e dziedziny, m i ę d z y i n n y m i — zagadnienia Sztuka ludowa ma obecnie wiele p u n k t ó w stycznych z a m a t o r s k ą , zaś wobec w i e l k i e j rozpiętości stylów i cech tej ostatniej, obie m o ż n a u w a ż a ć za część wielkiego nurtu sztuki nieprofesjonalnej. Sztywne oddzielanie jednej od drugiej i stawianie granic m i ę d z y n i m i nie jest potrzeb­ ne, bo oba n u r t y sztuki coraz bardziej przenikają się wzajemnie. S t ą d też naginanie t w ó r c ó w do ludowości wydaje się zabiegiem sztucznym. Istotnie, do pewnych o k r e ś l e ń czy definicji j e s t e ś m y przyzwyczajeni, są one I wygodne, ale j u ż nieadekwatne do rzeczywistości. Pracą Mamerta P i ó r k i — j a k to w y n i k a z wyżej podanych f a k t ó w — i n t e r e s u j ą s i ę : Lubuskie Towarzystwo Kultu­ ralne i Cepelia. Zainteresowania nie okazuje tylko Mu­ zeum Zielonogórskie, najbardziej chyba do tego powoła­ ne. Oczywiście, nie k a ż d y t w ó r c a nieprofesjonalny zasłu­ guje na to, by jego prace b y ł y eksponowane na muzeal­ nych wystawach. J e d n a k ż e sztuka nieprofesjonalna jako całość w i n n a znaleźć miejsce w badaniach etnograficz­ nych i w muzeach regionalnych. Badanie przemian za­ chodzących w sztuce nieuczonej, p r o c e s ó w przyswajania sobie nowych w z o r ó w plastycznych (tak tematycznych, 1 j a k i formalnych) p o w i n n y stać się n o w y m elementem d z i a ł a n i a e t n o g r a f ó w i tych, k t ó r z y z racji zawodu zaj- | m u j ą się s z t u k ą l u d o w ą i a m a t o r s k ą . Fot. Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09473c6d9c8f2b51464972767721aaf2.pdf b95ce7ff0475fe19a12f7292abe652db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:689 Title A name given to the resource Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.175-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E S k a n d y n a w o w i e o d d a w n a zwracali uwagę n a tereny północne. Już w p i e r w s z y m tysiącleciu naszej ery o d k r y l i Grenlandię i d o t a r l i d o wybrzeży A m e r y k i nazwanych przez n i c h wówczas H e l l u l a n d e m — k r a ­ j e m k a m i e n i (Labrador), M a r k l a n d e m — k r a j e m lasów (Nowa F u n d l a n dia) i V i n l a n d e m — k r a j e m winorośli ( N o w a Szkocja). Jednak h i s t o r i a wczesnych odkryć lądu amerykańskiego t o zupełnie odrębne zagadnienie. T r a d y c j e łączności D a n i i z Arktyką wywodzą się o d czasów w i k i n ­ gów. Skolonizowawszy Islandię, duńsko-norwescy osadnicy podjęli n o ­ we podróże. Grenlandię odkrył około 870 r. G u n n b j o r n , ale wiadomości o tej w y s p i e nie przechowały się przez następne lata. P o n o w n i e dotarł do n i e j i n n y Islandczyk, E r i k den Rode ( E r y k R u d y ) , który w latach 983-985 żeglował pośród f jordów w y s p y i natknął się n a eskimoskie osa­ dy w okolicach zatoki Disko, n a zachodnim wybrzeżu tego lądu. Było t o pierwsze zetknięcie się Europejczyków z Eskimosami. E r y k o w i Rude­ m u przyświecał określony cel. O n t o właśnie nadał nazwę w y s p i e : Z i e ­ l o n y K r a j , co miało zachęcić Islandczyków do przedsięwzięcia dalszych w y p r a w i skolonizowania G r e n l a n d i i . Około 986 r. E r y k R u d y założył na zachodnim wybrzeżu w y s p y d w i e pierwsze, osady. Wkrótce też za­ częły powstawać następne, a n a Grenlandię napływali osiedleńcy skan­ dynawscy. Jednakże niegościnny k l i m a t , surowe w a r u n k i naturalne, a wreszcie znaczne oddalenie o d macierzystych krajów, n i e pozwalające na podjęcie masowej kolonizacji spowodowały, że k o n t a k t G r e n l a n d i i z k r a j a m i s k a n d y n a w s k i m i , a n a w e t z Islandią urwał się. Osiedla tamtejsze skupiały się n a południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy, między 60° a 65° szerokości geograficznej. Przetrwały one około czterystu lat, a największy r o z k w i t przypada n a X I I I w., g d y liczba i c h doszła do 280. Rozwój G r e n l a n d i i uzależniony był j e d n a k od dowozu z E u r o p y d r e w n a , żelaza i zboża. G d y w końcu X I V w . łączność z I s l a n ­ dią ustała, koloniści pozostawieni s a m y m sobie wyginęli w d r u g i e j poło­ w i e X V w . p o w a l e n i chorobami i n i e mogąc sprostać z b y t t r u d n y m w a ­ r u n k o m b y t u . Część z n i c h zmieszała się wszakże z Eskimosami . J J . B a b i c z, W. w a 1968. 1 Walczak, Zarys historii odkryć geograficznych, Warsza­ �176 MAREK ARPAD KOWALSKI Pierwsze próby k o l o n iz a c ji spowodowały zetknięcie się Europejczy­ ków z Eskimosami. Izolacja t y c h pierwszych zmusiła i c h d o zawierania małżeństw z t u b y l c z y m i k o b i e t a m i . Nastąpiło wymieszanie się o b u ras i wzajemne zapożyczenia k u l t u r o w e , których ślady odnaleziono w i e l e setek l a t później. Były t o f r a g m e n t y ubrań, wrzeciona tkackie, m e t a l o w e d z w o n k i , skandynawskie sieci, miedziane kadzie, łyżki, wreszcie małe drewniane kukiełki przedstawiające wikingów w i c h strojach. R e z u l ­ tatem było powstanie l o k a l n e j k u l t u r y Ignugsuk, której imię dano od n a z w y w y s p y Ignugsuk, położonej n a północ o d U p e r n a v i k . N a t r a f i o n o t a m n a ślady dużego osiedla z tego okresu podczas znacznie później­ szych badań A r k t y k i . N i e znaczy to, b y tamtejsze g r u p y Eskimosów i mieszańców zmieniły podstawy swojej k u l t u r y . P e w n e z m i a n y w y r a ­ żały się w i n n y c h f o r m a c h narzędzi i sprzętu domowego, lecz podstawą u t r z y m a n i a pozostał połów f o k i wielorybów. Po ostatecznym wyginięciu przybyszów Eskimosi przesunęli swoje osiedla bardziej n a południe, n a zagospodarowane ongiś przez Skandynawów tereny. PONOWNE O D K R Y C I E GRENLANDII Po t y m epizodzie pamięć o w i e l k i e j północnej w y s p i e zaginęła n a dłu­ gie lata. Odżyła dopiero w X V w., gdy D a n i a poczęła budować i m p e r i u m M o r z a Północnego, obejmujące podówczas Norwegię, Szwecję, Islandię, w y s p y Faeraer, O r k a d y i Szetlandy — d w a ostatnie archipelagi n i e b a ­ w e m odstąpione Szkocji. W t e d y to, w 1474 r. król D a n i i C h r i s t i a n I w y ­ słał n a północ ekspedycję, n a czele której stali P i n i n g i Pothorst. Głów­ n y m celem w y p r a w y było poszukiwanie t z w . przejścia północno-zachod­ niego: d r o g i m o r s k i e j wiodącej z E u r o p y bezpośrednio do C h i n . W y p r a ­ w a dotarła w 1476 r. do zachodnich brzegów G r e n l a n d i i , gdzie zetknęła się z Eskimosami i lądowała później, 20 l a t przed K o l u m b e m , n a w y ­ brzeżach N o w e j F u n d l a n d i i . Panowało j e d n a k przekonanie, że ląd t e n s t a n o w i część G r e n l a n d i i , oddzielająca zaś je cieśnina jest wielką zatoką wdzierającą się w głąb w y s p y . Podróż n i e przyniosła oczekiwanych efek­ tów, a G r e n l a n d i a pozostawała nadal w zapomnieniu. Panujący na przełomie X V I i X V I I w . król C h r i s t i a n I V zaintereso­ w a n y rozbudową duńsko-norweskiego królestwa wysłał ekspedycję n a p o n o w n e o d k r y c i e zaginionej o d średniowiecza G r e n l a n d i i . K i e r o w a l i nią A n g l i k James H a l l i Duńczyk Godske L i n d e n o w . Poszukująca północno-zachodniego przejścia w y p r a w a spotkała Eskimosów nie t y l k o n a G r e n ­ l a n d i i , lecz i wzdłuż całego wybrzeża kanadyjskiego. W t y m okresie docierały t a m czasem statki w i e l o r y b n i c z e zapędzane n a w o d y a m e r y ­ kańskie w i c h u r a m i i prądami. Ponowną próbę odnalezienia przejścia podjęła D a n i a w 1619 г., w y - �DUŃSKIE B A D A N I A 177 ARKTYCZNE syłając wyprawę Jensa M u n k a , zakończoną śmiercią całej załogi. Nieco później, b o w 1654 г., osiągnął wyspę k a p i t a n D a n e l l , który przywiózł do D a n i i namalowane przez siebie obrazy przedstawiające Eskimosów z r e ­ j o n u Godthaab . Pewne o d k r y c i a nieznanych osiedli eskimoskich n a Alasce i S y b e r i i p o c z y n i l i żeglarze duńscy w służbie rosyjskiej, w okresie p a n o w a n i a P i o t r a Wielkiego. Duże zasługi w t e j dziedzinie wniósł V i t u s B e r i n g . Poważniejsze przedsięwzięcia były wówczas jeszcze niemożliwe, a t o z p o w o d u trudności n a w i g a c y j n y c h . 2 KOLONIZACJA GRENLANDII Duńska kolonizacja G r e n l a n d i i rozpoczyna się właściwie od 1721 г., gdy pastor Hans Povelsen Egede w y r u s z y w s z y z Bergen w N o r w e g i i wylądował n a zachodnim wybrzeżu w y s p y i założył stację oraz misję tam, gdzie obecnie w z n o s i się miejscowość Godthaab. Było t o pierwsze osiedle zbudowane w czasach nowożytnych, p o długiej p r z e r w i e sięgają­ cej nieudanego przedsięwzięcia E r y k a Rudego. Egede przebywał na G r e n l a n d i i w latach 1721-1736, zwiedzając osiedla Eskimosów i ucząc się i c h języka. Po powrocie do E u r o p y wydał k i l k a dzieł o G r e n l a n d i i i j e j mieszkańcach. Słusznie też uważany jest za pierwszego badacza k u l t u r y eskimoskiej. Przebywał o n n a G r e n l a n d i i jeszcze w 1741 г., prowadząc pracę misyjną, a następnie powrócił do K o p e n h a g i . Egede też zapoczątkował łączność G r e n l a n d i i ze światem zewnętrznym. W 1726 r. podjął o n podróż t r z e m a t y p o w y m i k a j a k a m i e s k i m o s k i m i . Wyruszył z r e j o n u Godthaab i p o opłynięciu południowego cypla w y s p y — przylądka F a r e w e l l , dotarł do I s l a n d i i . K a j a k i te znajdują się obecnie w zbiorach M u z e u m Narodowego w Kopenhadze . 3 4 Od Hansa Egede rozpoczyna się zatem n o w a era w h i s t o r i i p o d b o j u A r k t y k i . Oprócz założonej przezeń w 1721 r. stacji, która dała początek miejscowości Godthaab, powstały i i n n e osady. U p e r n a v i k w 1771 r. i Julranehaab w 1775 r. K o m p a n i e i spółki h a n d l o w e podjęły łączność z Grenlandią. W 1774 r. pieczę n a d t y m k r a j e m przejęła K o r o n a Duń­ ska, a m o n o p o l państwa n a h a n d e l z wyspą został u s t a n o w i o n y w 1776 r. Dzisiejszą jego kontynuacją jest państwowa f i r m a Gronlandske Handel, której b u d y n k i w f o r m i e d r e w n i a n y c h baraków opatrzonych godłem b i a Danish Arctic Expedition. С. C . A . G o s c h , L o n d o n 1897. 2 Reports of James H . E g e d e , Relationer fra Grenland Perlustration 1741, K o b e n h a v n 1748. 3 Guides to the National Peoples, K o b e n h a w n 1955. 4 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 Museum. 1721-36 The Hall, Jens og Det Ethnographical Munk gamle a n d Co., ed. Gronlands Department, nye Arctic �178 MAREK ARPAD KOWALSKI łego niedźwiedzia można spotkać n a nabrzeżu p o r t o w y m Kopenhagi, w ę ­ drując mostem K n i p e l s b r o z dzielnicy Christianshavn do śródmieścia. Dalsze badania k o n t y n u o w a l i P. O. WalLae, L . Dalager i P a u l E g e d e . Zachodnie brzegi w y s p y przestały być nieznane. Zamieszkane są one przez p l e m i o n a Eskimosów zachodniogrenlandzkich, liczących obecnie ponad 20 t y s . osób rozrzuconych wzdłuż wybrzeża o d z a t o k i M e l v i l l e do przylądka F a r e w e l l . Wprowadzenie chrześcijaństwa i europejskiego szkolnictwa spowodowało daleko idące z m i a n y w i c h życiu, t a k że z dawnej t r a d y c y j n e j k u l t u r y pozostały t y l k o nieliczne ślady. Z d r u g i e j wszakże strony n a t u r a l n e w a r u n k i otoczenia geograficznego utrudniały r a d y k a l n e z m i a n y w p o d s t a w o w y c h zajęciach. Z a r z u c i l i w p r a w d z i e E s k i ­ mosi w i e l o r y b n i c t w o , ale rybołówstwo i połów f o k nadal dominują w i c h życiu codziennym. Z t y m jednak, że odbywają się one w sposób o k r e ­ ślony przez administrację okręgową i p r z y użyciu nowoczesnego w y p o ­ sażenia. W związku ze zmniejszaniem się pogłowia fok, co podcina do­ tychczasowe podstawy b y t u , część ludności zachodniogrenlandzkiej zmie­ niła swoje zajęcia i stała się f a r m e r a m i , trudniąc się r o l n i c t w e m i h o ­ dowlą owiec w gospodarstwach południowej części w y s p y . Proces p r z y ­ stosowywania Eskimosów d o wymogów c y w i l i z a c j i europejskiej, k i e r o ­ w a n y przez rząd duński, t r w a nadal. Obecnie mieszkańcy G r e n l a n d i i za­ chodniej zarówno rasowo j a k i k u l t u r o w o znajdują się w okresie p r z e j ­ ściowym, w którym o r y g i n a l n e eskimoskie i europejskie k o m p o n e n t y sta­ piają się razem, tworząc n o w y c h mieszkańców G r e n l a n d i i , posiadających własną kulturę, przystosowaną do specyficznego otoczenia. 5 W i e k X V I I I przyniósł poznanie zachodnich brzegów G r e n l a n d i i . N a ­ dal jednak nic n i e w i e d z i a n o o wybrzeżu w s c h o d n i m , które choć odda­ lone t y l k o o 450 k m od I s l a n d i i , zostało najpóźniej zbadane. Przez długi czas n i e do przezwyciężenia były trudności n a t u r y n a w i g a c y j n e j . Masy dryfujących lodów niesione są przez południowy prąd wzdłuż brzegów y s p y > t a k że t y l k o podczas k i l k u l e t n i c h t y g o d n i statek może przebywać na t y c h wodach. Wiedza o wschodniej części G r e n l a n d i i datuje się d o ­ piero od X I X w . w W p r a w d z i e do Hansa Egede docierały wieści o l u d a c h wschodnich wybrzeży, ale pierwszy nawiązał z n i m i k o n t a k t oficer m a r y n a r k i , p o ­ r u c z n i k W. Graah. W l a t a c h 1829-1830 w łodzi zwanej umiak wyruszył on z zachodniej części G r e n l a n d i i , opłynął o t w a r t y m i w o d a m i j e j połud­ n i o w y cypel i przepłynął wzdłuż południowej części wschodnich brzegów n a z w a n y c h później Wybrzeżem F r e d e r i k a V I , dając zarazem pierwsze m a ­ p y t y c h obszarów. Napotkał o n n i e l i c z n y c h t y l k o Eskimosów, którzy 5 P . O. Wallee, Dagboger fra hans Rejser i Gronland l a n d s k e S e l s k a b s S k r i f t e r " , t. 5: 1927; L . D a l a g e r , b e n h a v n 1752; P . E g e d e , Efterretninger om Gronland, „Det gr0n- Relationer, K0- 1739-53, Gronlandske K e b e n h a v n 1788. �179 DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E w ciągu następnych 60 l a t opuścili swoje domostwa i u d a l i się w drogę wokół przylądka F a r e w e l l na południowy k r a n i e c zachodniego w y ­ brzeża . W ponad 50 l a t później drogę Graaha przedłużył p o r u c z n i k Gustav H o l m , który w 1884 r. posunął się dalej n a północ i spotkał n i e znaną przedtem dużą grupę Eskimosów w rejonie zatoki Angmagssalik. Dał o n opis i c h życia i k u l t u r y , spędzając wśród n i c h zimę polarną. Zarazem zostało o d k r y t e ostatnie o g n i w o w długim łańcuchu osiedli eskimoskich okalających Grenlandię. Zwrócić jeszcze można uwagę n a badania i o p r a ­ cowania O t t o Fabriciusa, H . Řinka i H . E. Saabyego . 6 7 Prawdopodobnie najstarsze osady ńa t y m wybrzeżu pochodzą z o k r e ­ su paleoeskimoskiego, t j . z pierwszego tysiąclecia naszej ery, ale arche­ ologiczne p o s z u k i w a n i a ustaliły, że główna fala m i g r a c y j n a do w s c h o d ­ niej G r e n l a n d i i miała miejsce w X I V w . Wyruszyła ona z zachodniego wybrzeża i po minięciu przylądka F a r e w e l l posuwała się n a północ, w stronę Z i e m i C h r i s t i a n a I X , gdzie właśnie dotarł Gustav H o l m . P r z e ­ prowadzone przezeń badania ustaliły, że jeszcze wówczas Eskimosi A n g ­ magssalik n i e w y k a z y w a l i w całości swojej k u l t u r y z b y t w i e l k i c h różnic od pobratymców z zachodniego wybrzeża. Pewne odrębności wyrażające się głównie w ornamentyce i zdobnictwie sprzętów, ubiorów i obiektów sztuki, które obecnie cechują Eskimosów wschodniogrenlandżkich, są dziełem n i e więcej niż ostatnich 150 l a t . 8 W b r e w pozorom, wszystkie te zdawałoby się szalone przedsięwzięcia odkrywcze miały racjonalne jądro, co zresztą n i e umniejsza zasług i c h bohaterów. Zarówno b o w i e m kajaki j a k i umiaki, dzięki swojej k o n ­ s t r u k c j i , doskonale są przystosowane do podróżowania i poruszania się po a r k t y c z n y c h wodach. N i e lękają się a n i w y s o k i e j f a l i i sztormowej pogody, a n i d r y f o w a n i a wśród m i e l i z n i lodów. Należy t u wyjaśnić, że kajak służy przede w s z y s t k i m do polowań, szczególnie do połowu f o k i morsów, a ongiś też i wielorybów; w północnej zaś Kanadzie także do polowań n a k a r i b u . Natomiast umiak służył d a w n i e j do polowań n a w i e l o r y b y , obecnie stał się środkiem t r a n s p o r t u i podróży, łatwym w o b ­ słudze i s t e r o w a n i u , t a k że b y w a określany m i a n e m kobiecej łodzi. Dziś W. G r a a h , XJndersegelses Reise til ostkysten aj Gronland Kebenhavn 1832. O. F a b r i c i u s , Noiagtig Beskrivelse over alie Granlaendernes Fangę Redskaber ved Saelhunde Fangsten, „Kongeliege D a n s k e Videnskabernes-Selskabs S k r i v t e r " , t. 5:1810; t e g o ż , Noiagtig Beskrivelse over Gronlands Landdyr-, Fugleog Fiskefangst, ibidem, t. 6:1818; H . E . S a a b y e, Brudstykker af en Dagbog, holden i Granland, O d e n s e 1816; H . R i n k, Eskimoiske Eventyr og Sagn, K o b e n h a v n 1866-1871; t e g o ż , Danish Greenland, its people and its products, L o n d o n 1877; t e g o ż , The Eskimo Tribes, „Meddelelser o m G r e n l a n ď , t. 11:1891. 6 7 8 К. B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1936. �MAREK ARPAD 180 KOWALSKI kajaki i umiaki powszechnie zaopatrywane są w n i e w i e l k i e , lecz silne m o t o r k i , przystosowane do eksploatacji n a wodach p o l a r n y c h . I c h n i e ­ z b y t wygórowana cena sprawia, że napęd mechaniczny jest szeroko obec­ nie stosowany. W każdym bądź razie badania przyniosły wkrótce z m ia ny n a wschod­ n i m wybrzeżu w y s p y . H a n d l o w a i m i s y j n a stacja została założona w A n g ­ magssalik w 1894 г., a więc w 10 l a t po d o t a r c i u t a m p o r u c z n i k a H o l m a . W 1925 r . część miejscowej ludności przeniosła się nieco bardziej n a pół­ noc, n a d w i e l k i kompleks fiordów z w a n y cieśniną Scoreśby. WYPRAWY I BADANIA Z końcem X I X w . rozpoczął się okres l i c z n y c h w y p r a w i i n t e n s y w ­ n y c h badań mających n a celu dokładne poznanie lądu — t a k wybrzeży, j a k i wnętrza k r a j u . Dalsze o d c i n k i północnych p a r t i i wschodniego w y ­ brzeża zostały poznane i skartowane przez k o l e j n o p o sobie następujące ekspedycje Holmberga, С. H . Rydera i G. C. A m d r u p a , które miały m i e j ­ sce u schyłku ubiegłego i n a początku obecnego s t u l e c i a . Przyniosły one znaleziska w postaci starych domostw o d k r y t y c h n a Z i e m i Pearyego, gdzie n a t r a f i o n o na ślady k u l t u r y paleoeskimoskiej. Badania t e dowiodły istnienia w i e l k i e g o szlaku migracyjnego wiodącego z zachodu w y s p y , wokół przylądka F a r e w e l l , do okręgu Angmagssalik i ciągnącego się jeszcze bardziej n a północ do Scoreśby Sund. 9 Pierwsza duża fala m i g r a c y j n a n a wschodnie wybrzeże w y s p y prze­ biegała w X V I w . Jej w y n i k i e m było powstanie w okręgu Angmagssalik dużego skupiska osiedli eskimoskich, których k u l t u r a miała niewątpliwe związki z zachodnim wybrzeżem G r e n l a n d i i . Dalsi osiedleńcy p r z y b y l i w X V I w . Nieco później miały miejsce następne r u c h y m i g r a c y j n e E s k i ­ mosów P o l a r n y c h , zamieszkujących tereny położone n a północ od E s k i ­ mosów zachodniogrenlandzkich, a wyszły one z okręgu T h u l e . Szlaki te wiodły jednak n i e wokół przylądka F a r e w e l l , lecz przeciwnie, północ­ n y m i brzegami w y s p y i dotarły do północnych wybrzeży cieśniny Sco­ reśby, a więc w pobliże Eskimosów Angmagssalik, n i e zetknęły się wszak­ że z n i m i . W przeciągu X I X w . t a n o w o przybyła ludność północno-wschodniej G r e n l a n d i i całkowicie wymarła, a o śladach i c h wędrówek i pobycie n a Z i e m i Pearyego świadczą j e d y n i e znaleziska archeologiczne i t r a d y c j a ustna pozostałej w okręgu T h u l e społeczności Eskimosów Po­ l a r n y c h . Eskimosi wschodmogrenlandzcy (Angmagssalik) i i c h t r a d y c j e С. H . R y d e r , Om den tidligere eskimoiske Bebyggelse af Scoreśby Sund, „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 17:1895; G . C . A m d r u p , The Former Eskimo Settlements on the East Coast of Greenland Between Scoresby Sound and the Angmagssalik district, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 28:1909. 8 �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 181 k u l t u r o w e pochodzą więc z zachodniego wybrzeża w y s p y . I c h wędrówki do obecnych siedzib stanowią zakończenie wielkiego szlaku migracyjnego wiodącego z A l a s k i p o wschodnie krańce G r e n l a n d i i . Eskimosi P o l a r n i są najbardziej n a północ wysuniętą grupą. Zajmują t e r y t o r i u m położone między lodowcem H u m b o l d t a n a północy a zatoką M e l v i l l e n a południu. Liczą około 400 osób. Podstawą i c h gospodarki są p o l o w a n i a n a zwierzynę arktyczną — f o k i i morsy. Ongiś w pogoni za wołami piżmowymi docierali n a wyspę Ellesrnere'a, a n a w e t do dalszych zakątków tego archipelagu arktycznego. Żyją o n i w n a j t r u d n i e j s z y c h b o ­ daj w a r u n k a c h p o l a r n y c h . Noc z i m o w a t r w a t a m ponad 5 miesięcy, l o d y zaś zalegają t a k długo, że l a t o p r a k t y c z n i e n i e istnieje. P o l a r n i Eskimosi znali polowania z k a j a k i e m , rybołówstwo i p o l o w a n i e n a k a r i b u , ale ciężkie w a r u n k i k l i m a t y c z n e częstokroć zmuszały i c h do porzucania t y c h zajęć. Zostały one p o n o w n i e r e a k t y w o w a n e około 1864 г., gdy k i l k a r o ­ dzin eskimoskich z przylądka Ponds z w y s p y B a f f i n a przybyło do pół­ nocnej G r e n l a n d i i p o podróży trwającej k i l k a l a t . W o w y m czasie i m i ­ gracja d o G r e n l a n d i i miała już charakter i n d y w i d u a l n y i ograniczała się do w y p r a w i podróży k i l k u osób, w przeciwieństwie do znacznie wcześ­ niejszych, masowych wędrówek. Okręg Thule, zamieszkiwany przez P o l a r n y c h Eskimosów, leżący w bezpośredniej bliskości kanadyjskiego archipelagu arktycznego, jest bramą wiodącą z k o n t y n e n t u amerykańskiego w głąb G r e n l a n d i i . Tędy prowadziły szlaki l i c z n y c h m i g r a c j i z K a n a d y do G r e n l a n d i i , wiodące dalej n a południe w stronę zatoki M e l v i l l a , którymi n a zachodnie krańce w y s p y p r z y b y l i p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów zachodniogrenlandzk i c h . W okręgu T h u l e zaczynały się też d r o g i n a wschodnie wybrzeża wyspy, ciągnące się wzdłuż północnych brzegów G r e n l a n d i i . Po raz pierwszy do P o l a r n y c h Eskimosów dotarła w 1903 r. w y p r a ­ w a Myliusa-Erichsena, zwana D a n i s h L i t e r a r y Greenland E x p e d i t i o n . L u d V i g M y l i u s - E r i c h s e n urodził się 15 I 1872 r. w Kopenhadze. Całe swo­ je życie poświęcił b a d a n i o m etnograficznym p r o w a d z o n y m wśród E s k i ­ mosów różnych części G r e n l a n d i i . W latach 1902-1904 przedsięwziął on wyprawę badającą zachodnie wybrzeża w y s p y (była t o w s p o m n i a n a w y ­ żej D a n i s h L i t e r a r y E x p e d i t i o n ) . Dotarła ona do przylądka Y o r k i t a m zetknęła się z Eskimosami P o l a r n y m i , pozostającymi do t e j p o r y poza zasięgiem wpływów duńskich. W j e j skład wchodził między i n n y m i zna­ n y ówczesny duński badacz p o l a r n y , h r a b i a H a r a l d v o n M o l t k e , i młody podówczas K n u d Rasmussen, którego nazwisko stało się w późniejszych latach osobnym rozdziałem w dziejach kontaktów D a n i i z Arktyką. M y lius-Erichsen zimę n a przełomie l a t 1903/1904 spędził wśród Eskimosów przylądka Y o r k . Skartował on w t e d y wybrzeża tej części G r e n l a n d i i i zebrał bogaty materiał etnograficzny dotyczący pochodzenia, h i s t o r i i �182 MAREK ARPAD KOWALSKI i k u l t u r y Eskimosów P o l a r n y c h . Wśród w i e l u obiektów, które p r z y ­ wiózł do Konpenhagi, znajdowały się sanie, k o m p l e t y strojów i odzieży, p r z y b o r y myśliwskie i wyposażenie domowe. W czasie z i m y na p r z y ­ lądku Y o r k nauczył się M y l i u s - E r i c h s e n obchodzić z p s i m i zaprzęgami: kierować e s k i m o s k i m i psami i powozić saniami. Sanie Eskimosów, i c h środek t r a n s p o r t u lądowego, rozpowszechnione są n a całym z a m i e s z k i w a n y m przez t e n l u d obszarze — od wschodniej G r e n l a n d i i do przylądka Czukockiego. Sanie eskimoskie, w przeciwień­ s t w i e do indiańskich, zawsze mają d w i e płozy i są przystosowane d o k i e r o w a n i a n i m i p o lodzie. Wszystkie i c h części są zazwyczaj łączone ze sobą wiązaniami, a n i e w y c i n a n e w jednej desce, dzięki czemu sanie są t a k elastyczne, że n a w e t p r z y dużym obciążeniu n i e łamią się podczas podróży przez nierówności t e r e n u , p r z y p o k o n y w a n i u g r u d , wykrotów, k r y i szczelin l o d o w y c h . Centralne k a n a d y j s k i e g r u p y Eskimosów w y ­ konują sanie nieco bardziej p r y m i t y w n e od grenlandzkich. N a w y s p i e Baffiina i G r e n l a n d i i pojazdy te posiadają z tyłu, n a przedłużeniu płóz, stojaki dla powożącego, pokład zaś o b u d o w a n y jest barierką wykonaną z rogów j e l e n i c h l u b d r e w n a . C h r o n i t o ładunek przed ześliznięciem się d o tyłu i pomaga p r z y s t e r o w a n i u saniami. Wśród zachodnich p l e m i o n Eskimosów sanie używane są j e d y n i e do t r a n s p o r t u upolowanej z w i e r z y ­ n y i przewożenia łodzi przez pola lodowe, przed spuszczeniem j e j n a w o ­ dę. D l a zmniejszenia t a r c i a Eskimosi kanadyjscy zaopatrują płozy sań w grube opony z zamrożonego t o r f u . Opony t a k i e każdego d n i a n a ­ cierane są wodą. Zamarzająca w o d a t w o r z y w t e n sposób cienką warstwę lodu, t a k że n a w e t mała ilość psów p o t r a f i ciągnąć ciężki ładunek. E s k i ­ m o s i P o l a r n i w d a w n y c h czasach, z p o w o d u b r a k u drzewa, b u d o w a l i sa­ nie z małych kawałków d r e w n a p r z y n i e s i o n y c h przez morze, długich k o ­ ści zwierzęcych i i n n y c h materiałów zastępczych. Psy były zaprzęgane w wachlarz, a każde ze zwierząt miało wyznaczone, stałe miejsce. K i e ­ r o w a n o n i m i n i e cuglami, lecz j e d y n i e o k r z y k a m i i długim, r z e m i e n n y m batem. N a lesistych terenach północnej K a n a d y p r e f e r o w a n y był i n n y t y p zaprzęgu, l i n i o w y , w którym psy ustawione były w d w a równoległe rzędy, z psem p r z e w o d n i k i e m n a czele. 1 0 Doświadczenia, które M y l i u s - E r i c h s e n zdobył w czasie p o b y t u wśród Eskimosów Polarnych, wykorzystywał o n p r z y następnych podróżach. Toteż gdy w 1906 r. k o l e j n a prowadzona przez niego ekspedycja opuści­ ła Danię, n a pokładzie s t a t k u „Danmark" płynącego do G r e n l a n d i i znaj­ dowały się sanie, ponad sto psów i trzech Grenlandczyków, którzy j a k o j e d y n i uczestnicy w y p r a w y obok Myliusa-Erichsena m i e l i doświadczenie L. M y l i u s - E r i c h s e n , H. v. Moltke, Grenland, K J a b e n h a v n 1906. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 183 w posługiwaniu się p s i m i z a p r z ę g a m i . Ekspedycja „Dammark" była czwartą spośród w y p r a w mających n a celu przebadanie północno-wschod­ n i c h wybrzeży G r e n l a n d i i leżących pomiędzy 75° a 83° szerokości geo­ graficznej, na północ od znanej już cieśniny Scoreśby. Liczyła ona 27 osób. W skład j e j wchodził L u d v i g M y l i u s - E r i c h s e n j a k o k i e r o w n i k , opiekujący się zarazem stroną etnograficzną przedsięwzięcia, k a r t o g r a ­ f o w i e Hagen i Johann Peter Koch, d w u m a l a r z y : A c h t o n F r i i s i A . B e r telsen, ornitolog, zoolog, b o t a n i k , hydrograf, meteorolog i w s p o m n i a n y c h już trzech Grenlandczyków — pół k r w i Eskimosów: Jorgen B r o n l u n d , Tobias Gabrielsen i Gobwilsen. u W y p r a w a wyruszyła z K o p e n h a g i 24 czerwca 1906 r. Po krótkim p o ­ bycie n a I s l a n d i i opuściła ją 23 lipca i osiągnęła w końcu miesiąca g r a ­ nicę zasięgu l o d u pływającego, b y wreszcie 16 sierpnia dotrzeć do p r z y ­ lądka Bismarcka n a G r e n l a n d i i . Zimę uczestnicy w y p r a w y spędzili na statku, choć już wcześniej, jesienią 1906 г., poczyniono p r z y g o t o w a n i a do podróży saniami, w l u t y m zaś i m a r c u 1907 r. prowadzono obserwacje naukowe n a najbliższych terenach. Celem ekspedycji było przemierzenie wybrzeża długości około 800 m i l i prowadzenie w czasie marszu badań. 26 marca 1907 r . dziesięciu l u d z i i 90 psów ruszyło n a północ z bazy, którą stanowił statek z pozostałymi nań uczestnikami ekspedycji. W y ­ p r a w a była podzielona n a cztery g r u p y : d w i e zasadnicze i d w i e pomoc­ nicze. Te d w i e ostatnie powróciły n a statek p o zabezpieczeniu żywności dla g r u p zasadniczych n a początkowym o d c i n k u szlaku. Pierwsza z g r u p głównych składała się z Myliusa-Erichsena, k a r t o g r a f a Hagena i G r e n landczyka B r e n l u n d a , drugą zaś s t a n o w i l i k a r t o g r a f Koch, m a l a r z i etno­ graf Bertelsen i Grenlandczyk Tobias Gabrielsen. G r u p a Kocha skiero­ wała się bezpośrednio n a północ k u Z i e m i Pearyego i po sporządzeniu map całego szlaku wróciła na statek 27 czerwca 1907 r. p o trzymiesięcz­ nej podróży. Przebieg w y p r a w y g r u p y Myliusa-Erichsena miał tragiczny koniec. Wyruszyła ona początkowo n a zachód przez Zatokę Niepodległości i Cie­ śninę Pearyego do Przylądka Glacier i w t e d y skierowała się k u Z i e m i Pearyego. W drodze p o w r o t n e j , ze względu n a niesprzyjające w a r u n k i M i a n e m Eskimosów określa się tubylczą ludność G r e n l a n d i i , zaś G r e n l a n d c z y k a m i n a z y w a n o od początków k o l o n i z a c j i mieszańców Eskimosów z Duńczykami. O d 1953г., t j . od z n i e s i e n i a k o l o n i a l n e g o s t a t u s u w y s p y i j e j i n k o r p o r a c j i do D a n i i j a k o p r o w i n c j i m a c i e r z y s t e j , obowiązuje j e d n a t y l k o n a z w a — G r e n l a n d c z y c y , n i e ­ zależnie od tego, c z y odnosi się do Eskimosów, Duńczyków c z y mieszańców, a n a l o ­ g i c z n i e do określeń: J u t l a n d c z y k — m i e s z k a n i e c J u t l a n d i i , Z e l a n d c z y k — m i e s z ­ k a n i e c Z e l a n d i i . T a k więc ludność w y s p y m a status Duńczyków, n a z w a G r e n l a n d ­ c z y k zaś określa pochodzenie l o k a l n e (np. P o l a k — W i e l k o p o l a n i n ) . M i a n o : E s k i ­ mos, używane j e s t w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . T u , G r e n l a n d c z y k o z n a c z a m i e ­ szańca. 1 1 �184 MAREK ARPAD KOWALSKI lodowe, zmuszona była spędzić l a t o n a d f i o r d e m duńskim. Jesienią g r u ­ pa próbowała przekroczyć f i o r d i osiągnąć jego przeciwległy brzeg, lecz przedsięwzięcie n i e powiodło się. Długi i n i e p r z e w i d z i a n y p o b y t nad f i o r d e m wyczerpał zapasy żywności — droga wokół niego była z b y t t r u d n a . Pierwszy padł z głodu k a r t o g r a f Hagen, wkrótce p o n i m M y l i u s -Erichsen. J a k wykazały znalezione później n o t a t k i zmarł 25 listopada 1907 r. J e d y n i e bardziej o d p orny B r o n l u n d próbował przedzierać się sam na południe. Dotarł o n d o płaskowyżu Lambetsland, gdzie dosięgnęła go śmierć. Wczesną wiosną 1908 r. r a t u n k o w a ekspedycja Kocha odnalazła jego zwłoki w małej j a s k i n i n a płaskowyżu. Znajdowały się p r z y n i m wszystkie materiały zebrane podczas badań p r o w a d z o n y c h przez w y p r a ­ wę, a więc m a p y szlaku lądowego od przylądka Nordost R u n d i n g e n d o przylądka Glacier, cenne zbiory, opracowania i n o t a t k i etnograficzne i przyrodnicze . 12 D l a odnalezienia w s z y s t k i c h zaginionych członków g r u p y rząd duński wysłał w 1909 r. ekspedycję n a s t a t k u „Alabama" p o d k i e r o w n i c t w e m Ejnara Mikkelsena. Po p r z y b y c i u do G r e n l a n d i i M i k k e l s e n i jego t o w a ­ rzysz Iversen r u s z y l i w głąb k r a j u n a poszukiwanie z a g i n i o n y c h człon­ ków ekspedycji „Danmark" i m i e l i powrócić n a statek 1 sierpnia 1910 r. Obaj podróżnicy n i e s t a w i l i się w oznaczonym t e r m i n i e i „Alabama" zmuszona pogarszającymi się w a r u n k a m i k l i m a t y c z n y m i zamierzała o d ­ płynąć w drogę powrotną. Statek uległ j e d n a k zmiażdżeniu przez lody. Załoga uratowała się n a k r z e lodowej, gdzie znalazł ją statek w i e l o r y b niczy. Pięciu uczestników w y p r a w y w t e n sposób ocalało. M i k k e l s e n i Iversen po 28 miesiącach wędrówki n a l o d o w y m płaskowyżu L a m b e r t sland odnaleźli ślady g r u p y i d o t a r l i d o zwłok Myliusa-Erichsena, Z n a ­ leźli o n i jego d z i e n n i k i i n o t a t k i . W y c z e r p a n i marszem i głodem prze­ dzierali się z k o l e i w stronę wybrzeża, gdzie w l i p c u 1912 r. odnalazł o b u statek n o r w e s k i . W czasie następnych w y p r a w M i k k e l s e n o w i udało się zgromadzić obszerne materiały dotyczące dziejów Eskimosów wschodnie­ go wybrzeża G r e n l a n d i i . Jego p u b l i k a c j e rzuciły dalsze światło n a h i s t o ­ rię k u l t u r y eskimoskiej . 13 M i m o tragicznego zakończenia, w i e l k i e były osiągnięcia n a u k o w e w y p r a w y Myliusa-Erichsena. Badacze d o t a r l i dalej n a północ niż j a k i e ­ k o l w i e k poprzednie ekspedycje. P r a k t y c z n y m r e z u l t a t e m podróży było skartowanie całej G r e n l a n d i i i potwierdzenie j e j wyspiarskiego cha­ r a k t e r u . W w i e l u miejscach w y p r a w a znajdowała r u i n y chat eskimos­ k i c h , świadczące o t y m , że północne wybrzeża wschodniej części w y s p y 12 that Dokładny opis w y p r a w y is Lonelier Than Ruin. daje The j e d e n z j e j uczestników, A . Mylius-Erichsen Expedition F r i i s, to Greenland, A land "The I l l u s t r a t e d L o n d o n N e w s " , n r 3628:1908. 13 E. M i k k e l s e n , De ostgranlandske Eskimoers Historie, K o b e n h a v n 1934. �DUŃSKIE B A D A N I A 185. ARKTYCZNE były ongiś zamieszkane. W y r a z e m wdzięczności ze strony społeczeństwa duńskiego dla osiągnięć Myliusa-Erichsena jest jego p o m n i k wzniesiony na pięknym, n a d m o r s k i m b u l w a r z e spacerowym Kopenhagi — L a n g e l i n i e . Ze znalezisk ekspedycji „Danmark" n a uwagę załugują wodoszczel­ ne u b r a n i a z foczej skóry, które myśliwy zakładał wyruszając k a j a k i e m na łowy, h a r p u n y z bełtem, l i n y holownicze, stojaki do kajaków, p o d ­ s t a w k i pod l a m p y i miedziane naczynia przyniesione n a Grenlandię przez wikingów i przejęte przez Eskimosów. Wszystkie t e sprzęty są charak­ terystyczne szczególnie dla G r e n l a n d i i . I c h forma, materiał i technika w y k o n a n i a n i e są spotykane wśród Eskimosów K a n a d y i A l a s k i , choć istnieją oczywiście też p e w n e podobieństwa. Świadczą one o w y t w o r z e ­ n i u się n a w y s p i e odrębności k u l t u r o w y c h w stosunku do Eskimosów k o n t y n e n t a l n y c h , a zarazem o łączności Eskimosów grenlandzkich, któ­ r z y p r z y b y w s z y z k o n t y n e n t u n a teren obecnego d y s t r y k t u T h u l e , r u ­ szyli wzdłuż wybrzeży w y s p y zakładając wokół n i c h osady. P e w n e lo­ kalne między n i m i zróżnicowanie jest w y n i k i e m b r a k u stałych k o n t a k ­ tów, dzięki czemu wytworzyły się p a r t y k u l a r n e różnice w późniejszych w i e k a c h eskimoskiej kolonizacji G r e n l a n d i i . 1 4 Pozostałości k a m i e n n y c h domów i narzędzi ciągnęły się wzdłuż całe­ go szlaku, który przemierzyła w y p r a w a Myliusa-Erichsena, od Przyląd­ ka Bismarcka do Z a t o k i Niepodległości. Znacznie uboższe były ślady p o ­ b y t u Eskimosów n a Z i e m i Pearyego, co stanowiło dowód wcześniejszych spostrzeżeń Myliusa-Erichsena i H o l m a , że tamtędy w p r a w d z i e wiódł szlak m i g r a c y j n y łączący wybrzeża w y s p y , ale ta część k r a j u n i g d y nie była t r w a l e zasiedlona. K a m i e n n e chaty odnalezione przez Myliusa-Erichsena n a północno- w s c h o d n i m wybrzeżu G r e n l a n d i i identyczne są z t y m i , które spotkał on n a wybrzeżu północno-zachodnim w czasie w y p r a w y do Eskimosów P o l a r n y c h . Są t o b u d o w l e z k a m i e n i a , o ścianach uszczelnionych z zew­ nątrz ziemią. Część f r o n t o w e j ściany i dachu jest ruchoma, tworząc w e j ­ ście do chaty. Dach w y k o n a n y jest z płaskich k a m i e n i ułożonych pozio­ m o i spoczywających n a krawędziach ścian i podporach znajdujących się wewnątrz b u d y n k u . W ścianie f r o n t o w e j , tuż n a d wejściem, z n a j d u ­ je się okienko przesłonięte cienką, wyprawioną skórą. O d wejścia do wnętrza i z b y p r o w a d z i k o r y t a r z długości ok. 3 m , Obniżony o 50 cm w stosunku do poziomu podłogi, stanowiąc zabezpieczenie przed dosta­ n i e m się d o chaty zimnego powietrza. B u d o w l a t a k a jest z i m o w y m d o ­ m e m osiadłych społeczności eskimoskich. Igloo natomiast jest wznoszone t y l k o zimą w czasie wędrówek l u b B i r k e t - S m i t h , The t. 2:1928, C o p e n h a g e n — L o n d o n . 14 Greenlanders of the Present Day, „Greenland", �186 MAREK ARPAD KOWALSKI w y p r a w łowieckich, z bloków twardego, ubitego śniegu. Po w y b u d o w a ­ n i u polewane jest wodą, która zamarza wypełniając szczeliny między poszczególnymi płytami, a przez t o c h r o n i przed dostępem zimnego p o ­ w i e t r z a . Igloo powszechne jest wśród Eskimosów kanadyjskich, będąc i c h podstawową siedzibą w czasie z i m y . N a t o m i a s t n a G r e n l a n d i i s t a n o w i ono w zasadzie p r o w i z o r y c z n e schronienie. D o m y kamienne wznoszone są n a G r e n l a n d i i i Alasce. L a t e m , gdy Eskimosi przenoszą się d o n a m i o ­ tów, dach kamiennego d o m u b y w a zdejmowany dla jego p r z e w i e t r z e n i a i oczyszczenia. Jesienią d o m b y w a p o p r a w i a n y i zajmowany ponownie, często jednak przez inną już rodzinę — taką, która go najbardziej potrze­ b u j e . Wszystkie b o w i e m t e b u d o w l e są wspólną własnością całej g r u p y . N a m i o t y są l e t n i m schronieniem, do którego Eskimosi przenoszą się z igloo bądź z domów k a m i e n n y c h . N a m i o t y mają kształt stożka. Miejsce n a ognisko mieści się w pobliżu wejścia, b y d y m swobodnie mógł ucho­ dzić n a zewnątrz. Przeciwnie b o w i e m niż indiańskie, n i e posiadają one w wierzchołku o t w o r u d o u l a t n i a n i a się d y m u . N a m i o t w y k o n a n y jest z pozszywanych skór k a r i b u , wołu piżmowego l u b f o k i albo niedźwiedzia polarnego — zależnie od bogactwa f a u n y arktycznej konkretnego t e r y ­ torium. KNUD RASMUSSEN I JEGO NASTĘPCY Wszystkie dotychczasowe ekspedycje utorowały drogę do dalszych bardziej już szczegółowych badań G r e n l a n d i i , k o n t y n u o w a n y c h w obec­ n y m stuleciu. N a czoło w y b i j a się t u nazwisko Rasmussena. K n u d Rasmussen urodził się 7 V I 1879 w Jakobshavn n a G r e n l a n d i i . Ojciec jego był pastorem, z osiadłej n a w y s p i e duńskiej r o d z i n y ; p r o w a ­ dził wśród Eskimosów pracę misyjną. W żyłach Rasmussena płynęła też eskimoska k r e w , gdyż jego b a b k a ze s t r o n y m a t k i była Eskimoską. W latach 1903-1904 towarzyszył M y l i u s o w i - E r i c h s e n o w i i H a r a l d o w i v o n M o l t k e w i c h w y p r a w i e do Eskimosów P o l a r n y c h (Polar Eskimos). U r o d z o n y n a G r e n l a n d i i , znający w a r u n k i b y t u arktycznego i tubylczą ludność w y s p y , podjął Rasmussen badania życia i k u l t u r y ludów p o l a r ­ n y c h . Wkrótce też rozpoczął samodzielną działalność eksploracyjną na t e ­ renie A r k t y k i , która przyniosła ogromne r e z u l t a t y i postawiła go w rzę­ dzie n a j w y b i t n i e j s z y c h badaczy terytoriów p o l a r n y c h i znawców k u l t u ­ r y eskimoskiej. Pierwszy okres był kontynuacją zapoczątkowanych przez M y l i u s a -Erichsena badań północnych g r u p mieszkańców G r e n l a n d i i . W latach 1906-1908 kierował Rasmussen wyprawą etnograficzną, która dotarła do cieśniny Smitha, oddzielającej wyspę Ellesmere'a od G r e n l a n d i i . W 1909 r. n a obszarach zajmowanych przez Eskimosów P o l a r n y c h została �DUŃSKIE B A D A N I A 187 ARKTYCZNE założona pierwsza m i s j a duńska. Już w r o k później Rasmussen zorgani­ zował z pomocą późniejszego wielokrotnego towarzysza w y p r a w i zna­ nego podróżnika polarnego, Petera Freuchena, stację handlową T h u l e (Thule T r a d i n g Post), która w następnych latach stanowiła zaopatrze­ niową oraz wyjściową i docelową bazę d l a l i c z n y c h , słynnych w y p r a w Rasmussena, znanych j a k o T h u l e Expeditions. Doprowadziły one do do­ kładnego poznania G r e n l a n d i i , życia i k u l t u r y j e j mieszkańców, a także p o l a r n y c h ludów K a n a d y i A l a s k i i wniosły poważny wkład do duńskiej i światowej etnologii. Miały fundamentalne znaczenie w badaniach pół­ nocnej G r e n l a n d i i i j e j wschodniego wybrzeża między przylądkiem Fare­ w e l l a Scoresby Sund, a też niemały w p ł y w n a rozwój etnograficznej w i e d z y o Eskimosach. W czasie w s z y s t k i c h n i e m a l w y p r a w i badań Rasmussen hołdował eskimoskiej technice podróżniczej posługując się saniami i p s i m i zaprzę­ gami. W y p r a w ogółem było siedem. Pierwsza z n i c h w 1912 r. wiodła w poprzek grenladzkiego lądolodu, od wschodnich wybrzeży w y s p y do Thule, dowodząc, że oprócz nadmorskiej drogi północnymi krańcami w y s ­ py, przez Ziemię Pearyego, m i g r a c y j n e szlaki Eskimosów mogły wieść również i poprzez ląd, t r a k t e m znacznie krótszym . 15 D r u g a w y p r a w a T h u l e w 1917 r. przeprowadzała badania wybrzeży północnej G r e n l a n d i i , między f i o r d a m i Sw. Jerzego i Longa. W j e j skład wchodził Peter Freuchen, J o h a n n Peter K o c h , uczestnik Erichsenowskiej ekspedycji „Danmark", j a k o geograf i geolog, oraz szwedzki p r z y r o d n i k T h o r k i l d W u l f . W y p r a w a wykonała wszystkie zadania, w drodze p o ­ w r o t n e j zginął jednak z wyczerpania W u l f . Najsłynniejsza była wszakże piąta w y p r a w a T h u l e w latach 1921-1924, która pod k i e r u n k i e m Rasmussena przemierzyła w i e l k i szlak w po­ przek k o n t y n e n t u amerykańskiego', od zatoki Hudsona do Cieśniny Be­ ringa. Po zbadaniu północnej G r e n l a n d i i w y p r a w a ta, n a saniach zaprzę­ żonych w psy, przemierzyła 4 t y s . k m wzdłuż północnego wybrzeża A m e ­ r y k i . Rasmussen dotarł w czasie tej podróży do w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a l ­ n y c h p l e m i o n eskimoskich, zbierając wśród n i c h bogaty materiał etno­ graficzny. Szczególne znaczenie ekspedycji leżało w poznaniu obszarów znajdujących się n a północ i zachód od zatoki Hudsona. Dała ona też pierwsze dokładne, całościowe i porównawcze spojrzenie n a życie i k u l ­ turę lądowych społeczności Eskimosów n i e związanych z morzem. W y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów grenlandzkich, a po p r z e j ­ ściu na k o n t y n e n t , wśród Eskimosów L a b r a d o r u , w y s p y B a f f i n a i Sout­ hampton, a dalej Wśród Eskimosów I g l u l i k , K a r i b u , N e t s i l i k , Copper, Mackenzie, P o i n t B a r r o w , Colville i Morza Beringa. Następnie Rasmussen 15 K. R a s m u s s e n , Min Rejsedagbog, K o b e n h a v n 1915. �188 MAREK ARPAD KOWALSKI przeprawił się przez Cieśninę Beringa i prowadził badania wśród E s k i ­ mosów A z j a t y c k i c h n a przylądku Dieżniewa i Półwyspie C z u k o c k i m . Pełne r e z u l t a t y piątej ekspedycji T h u l e zostały przedstawione w k o ­ l e j n y c h n u m e r a c h b i u l e t y n u "Report of the 5 t h T h u l e E x p e d i t i o n " , o p u ­ blikowanego w D a n i i w latach 1927-1932. Rasmussen prowadził jeszcze d w i e następne w y p r a w y T h u l e , które t y m razem badały Eskimosów grenlandzkich. Zmarł 21 X I I 1933 w Kopenhadze. Po jego śmierci T h u l e przeszła w 1937 r. p o d bezpośrednią administrację rządu duńskiego. Rasmussen zgromadził bogatą kolekcję materiałów dotyczących życia i h i s t o r i i Eskimosów. W M u z e u m N a r o d o w y m w Kopenhadze istnieje sala jego i m i e n i a zawierająca zebrane przezeń kolekcje, należące do n a j ­ bogatszych n a świecie. Zebrany materiał etnograficzny opublikował Ras­ mussen w l i c z n y c h pracach poświęconych głównie opisowi obyczajów badanego przez siebie l u d u . Pozostawił też bogatą spuściznę literacką bazującą n a przekładach i opracowaniach m i t o l o g i i i pieśni Eskimosów . 16 Następcą Rasmussena został K a j B i r k e t - S m i t h , późniejszy w i e l o l e t n i l i d e r duńskiej etnologii i j e j czołowa postać. W w i e k u 19 l a t przyłączył się on do zoologicznej ekspedycji udającej się n a Grenlandię. Zetknąwszy się z Eskimosami, poświęcił całą energię n a badanie i c h k u l t u r y . W 1918 r. p o n o w n i e przybył n a zachodnie wybrzeże G r e n l a n d i i , p r o ­ wadząc szczegółowe badania w d y s t r y k c i e Egedesminde n a d jego miesz­ kańcami . W 1921 г., g d y K n u d Rasmussen zorganizował piątą wyprawę Thule, B i r k e t - S m i t h towarzyszył m u j a k o etnolog, podróżując przez d w a l a t a o d p l e m i e n i a do p l e m i e n i a wśród mało znanych g r u p Eskimosów i I n d i a n z a t o k i Hudsona. Z a poczynione t a m osiągnięcia n a u k o w e został odznaczony przez R o y a l D a n i s h Geographical Society medalem Egedego, przez Swedish A n t h r o p o l o g i c a l Society medalem Andreego, przez Francję — nagrodą A u g r a n d ( P r i x A u g r a n d ) . 11 B i r k e t - S m i t h podnosił, że Eskimosi są l u d e m posiadającym swoją własną historię. Dzieje i c h przedstawiał j a k o jeden ciąg r o z w o j o w y o d starożytności do czasów współczesnych. Prowadził wśród n i c h prace w e wschodniej części A r k t y k i , badał zachodnie i c h g r u p y n a Alasce w p o ­ wiązaniu z historią ludów północnej A z j i : Samojedów, Jakutów i G i l j a ków. Był zarówno t e o r e t y k i e m , j a k i terenowcem. Rozważania swoje przenosił n a znacznie szersze pole niż t y l k o G r e n l a n d i a czy północna 1 6 Wymienić należy havn 1905; Grenland land, Kobenhavn Polarforsknigens of the Eskimos 1 7 k i l k a prac. langs 1925-1926; Fra Saga, Kobenhavn to European B i r k e t - S m i t h , K. Polhavet, Grenland til Ethnography Nye 1919; Myter Stillehavet, 1932; i w y d a n a Civilization, ser om G r e n l a n d " , t. 66:1924. Rasmussen, Kobenhavn Mennesker, од Sagn Kobenhavn pośmiertnie p r a c a , КвЪепfra Gron- 1921-1925; Adjustment T o r o n t o 1935. of the Egedesminde District, „Meddelel­ �DUŃSKIE B A D A N I A 189 ARKTYCZNE Kanada. Opisując n p . n i e w i e l k i e plemię Eskimosów K a r i b u znad. zatoki Hudsona, przedstawia i c h j a k o l u d z i związanych z otoczeniem określa­ jącym i c h b y t i życie, w p r o w a d z a do powszechnej h i s t o r i i całej l u d z ­ kości. K a j B i r k e t - S m i t h był uczestnikiem w i e l u w y p r a w p o l a r n y c h i przez długi czas k i e r o w n i k i e m D a n i s h - A m e r i c a n Alaska Expeditions. Przed­ sięwzięcie t o zostało zapoczątkowane w latach trzydziestych obecnego stulecia. W 1933 i 1948 r. badania były prowadzone n a obszarach p r z y ­ legających do cieśniny Księcia W i l l i a m a , zatoki B r i s t o l i K u s k o k w i n na A l e u t a c h i w okręgu K o d i a k . W l a t a c h natomiast 1939 i 1949-1950 w y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów północnej A l a s k i — miesz­ kańców terytoriów przyległych do Cieśniny Beringa, P o i n t B a r r o w i C o l v i l l e . Jeden z j e j uczestników, archeolog A . Larsen, natrafił w 1950 r. na Alasce n a największe w świecie osiedle eskimoskie I p i u t a q , liczące ok. 700 domostw i 550 grobów. Archeologiczne badania k u l t u r y eskimoskiej zapoczątkował wszak­ że w latach trzydziestych i n n y Duńczyk, T h . Mathiassen, który prowadził poszukiwania na G r e n l a n d i i wśród g r u p zachodnich i Angmagssalik, a także n a k o n t y n e n c i e amerykańskim. Był o n zresztą uczestnikiem rasmussenowskiej F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n , a także brał udział W następnych d w u w y p r a w a c h Rasmussena . Przeciwne natomiast krańce lądu amerykańskiego badała w 1954 r. D a n i s h - A m e r i c a n E x p e d i t i o n , przebywając wśród Eskimosów I g l u l i k i L a ­ bradoru. 18 19 Z obecnych wreszcie etnografów duńskich zajmujących się problema­ m i k u l t u r ludów p o l a r n y c h , wymienić należy Helgę Larsena, k i e r o w n i k a Działu Etnograficznego M u z e u m Narodowego w K o p e n h a d z e , i Jorgen a Meldgaarda, k i e r o w n i k a sekcji ludów p o l a r n y c h tegoż Działu, z pocho­ dzenia zresztą E s k i m o s a . Zagadnieniom badania k u l t u r eskimoskich poświęcone jest pismo w y d a w a n e w Kopenhadze: „Meddelelser o m Grenland". 20 21 18 B i r k e t - S m i t h , historie, 1 9 Notes, ibidem, Th. Mathiassen, t. 6; N e w Y o r k Greenland Expedition, Eskimos, tern Report Eskimos. H. L a r s e n , „Meddelelser Bidrag til Kap Some Specimens from 1929; Trie Archaelogical „Meddelelser Angmagssalik 2 0 Forelabigt Farvel-Distrikternes ibidem, om Gronland", t. 92:1933; Archaelogical of the 5th Thule Dodemandsbugten om G r e n l a n d " , the Bering Collection Expedition, an Eskimo t. 102:1934; i Sea Culture, Meldgaard, Nordboerne i Gronland, Indian of the Cambridge t. 74:1929; Prehistory Collections from East of the the Wes­ t. 10:1930, K e b e n h a v n . settlement tegoż, on Clavering Eskimokulturen, 1965. 2 1 Kultur- t. 53:1917. K o b e n h a v n 1964. Island, Kobenhavn �190 MAREK ARPAD WYNIKI KOWALSKI B A D A N DUŃSKICH. O B S Z A R Y KULTUROWE Badania prowadzone wśród Eskimosów stanowią niewątpliwie n a j ­ większy wkład D a n i i w etnologię światową. T a k j a k terenowa etnogra­ f i a b r y t y j s k a i francuska koncentrowały się n a badaniach ludów A f r y k i i Oceanii, amerykańska zaś szukała materiałów wśród I n d i a n własnego k r a j u , t a k Duńczycy z w r a c a l i uwagę n a tereny a r k t y c z n e i rzec można n i e m a l zmonopolizowali etnografię Eskimosów. D a l i o n i szereg prac p o ­ święconych k u l t u r z e tego północnego l u d u , zarówno szczegółowych, d o ­ tykających poszczególnych działów k u l t u r y , j a k i rozważań teoretycz­ n y c h , podejmujących p r o b l e m pochodzenia Eskimosów i i c h związków z sąsiednimi l u d a m i . Całość ludności eskimoskiej oblicza się n a około 70 t y s . osób, z czego Grenlandię zamieszkuje 34 tys., Kanadę 10 tys., Alaskę 26 tys., a Półwy­ sep Czukocki w ZSRR 1 t y s . osób. Populacja eskimoska rozproszona jest n a przestrzeni ponad 10 t y s . k m wzdłuż arktycznego wybrzeża A m e ­ r y k i i A z j i . Poza d w o m a wyjątkami, k u l t u r a tego l u d u ściśle związana jest z morzem. Oczywiście surowe w a r u n k i k l i m a t y c z n e głębi lądolodu grenlandzkiego czynią t e n obszar niemożliwym do zamieszkania, ale n a ­ w e t n a k o n t y n e n c i e amerykańskim Eskimosi n i e zakładają zasadniczo osiedli w głębi lądu. M o r z e i żyjące w n i m zwierzęta, głównie f o k i , t w o ­ rzą podstawę egzystencji Eskimosów, n i e t y l k o dając pożywienie, lecz i surowce o szerokim zastosowaniu. Tłuszcz ssaków m o r s k i c h jest n i e ­ zbędnym p a l i w e m używanym d o l a m p i gotowania, liczne utensylia, w y ­ posażenie domowe i myśliwskie uzyskiwane są ze skór i kości fok, morsów i i n n y c h zwierząt. T r y b życia Eskimosów i l u s t r u j e najwyższy stopień przystosowania do otoczenia geograficznego. Można wyróżnić najogólniej t r z y t y p y k u l t u r y eskimoskiej w zależ­ ności od położenia geograficznego: region k u l t u r y a r k t y c z n e j , subarktycznej i polarnej ( h i g h - a r c t i c ) 22 T y p k u l t u r y a r k t y c z n e j obejmuje obszary leżące n a północ od kręgu polarnego, rozciągające się od zachodniej G r e n l a n d i i aż po północną Alaskę. K l i m a t powoduje stałe zlodowacenie morza zimą, t a k że niezbę­ dne staje się używanie do podróży sań z p s i m i zaprzęgami, połów f o k zaś o d b y w a się pod lodem, p r z y otworach, które te zwierzęta w y d m u ­ chują w p o k r y w i e lodowej d l a zapewnienia sobie dostępu t l e n u . L a t e m natomiast p o l o w a n i a n a f o k i i w i e l o r y b y odbywają się n a o t w a r t y c h w o ­ dach. Służą do tego łodzie: kajaki i umiaki. Jesienią Eskimosi polują n a k a r i b u , zajmują się też połowem pstrągów w m i e j s c o w y c h rzekach. T y p k u l t u r y subarktycznej charakterystyczny jest d l a południowej G r e n l a n d i i i południowej A l a s k i . Jest t o strefa zazwyczaj sztormowej 2 2 B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A 191 ARKTYCZNE pogody i stosunkowo łagodniejszego k l i m a t u , t a k że zimą lód n i g d y n i e zalega przez długi czas. W t y c h w a r u n k a c h sanie są m n i e j użyteczne, n a ­ tomiast niezbędnym środkiem t r a n s p o r t u i komunikacjd staje się kajak 1 u m i a k . Polowania p r z y użyciu t y c h łodzi n a zwierzynę morską stanowią podstawowe zajęcia tamtejszych społeczności w e w s z y s t k i c h porach r o k u . T y p k u l t u r y polarnej ogranicza się do jednego t y l k o małego obszaru, d y s t r y k t u T h u l e w północnej G r e n l a n d i i . S u r o w y k l i m a t powoduje, że w i e l k i zespół fiordów tamtego t e r e n u zawsze jest zamarznięty z wyjąt­ k i e m najwyżej miesiąca w r o k u . Dlatego też charakterystyczne m e t o d y polowań l e t n i c h n a f o k i i m o r s y p r z y użyciu kajaka zostały zarzucone przez tamtejszą ludność, z wyjątkiem sporadycznych w y p r a w . Głównym zajęciem stał się połów f o k i morsów pod lodem. Wszystkie t e f o r m y k u l t u r y związane są z wybrzeżem. T y l k o g r u p a Eskimosów K a r i b u zamieszkujących Ziemię B a r r e n a n a zachód o d za­ t o k i Hudsona oderwana jest od morza. I n n a mała g r u p a Eskimosów lą­ d o w y c h zamieszkuje wnętrze A l a s k i . P O C H O D Z E N I E I ROZWÓJ K U L T U R Y E S K I M O S K I E J P y t a n i a m i , na które szukali odpowiedzi duńscy etnolodzy, był p r o ­ blem pochodzenia Eskimosów oraz ustalenia ciągu rozwojowego i c h k u l ­ t u r y . Badania l i n g w i s t y c z n e dowiodły, że rozwój języka n i e z n a j d u j e żadnych podobieństw do i n n y c h . Również cechy b u d o w y antropologicz­ nej n i e dają w t y m względzie gotowej odpowiedzi. Eskimosi są w z r o s t u średniego l u b poniżej średniego, acz n i e t a k niscy, j a k się zazwyczaj przypuszcza, o krępej b u d o w i e ciała. Włosy mają proste i czarne, skórę żółtobrązową, szerokie t w a r z e i długie, a wąskie czaszki. Niektóre cechy ich wyglądu zbliżają Eskimosów w p e w n y c h detalach do m o n g o l o i d a l n y c h ludów północnej A z j i , inne natomiast elementy wykazują zbieżność z indiańskimi . Dane archeologiczne i etnograficzne oraz analiza wierzeń i legend wskazują, że w p i e r w s z y m z n a n y m okresie, z w a n y m protoeskimoskim, p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów z a j m o w a l i się p o l o w a n i a m i i rybołów­ s t w e m zamieszkując brzegi rzek i jezior, podobnie j a k dzisiejsze plemię K a r i b u . P e w n e znaleziska pochodzące z T r a i l Creek z wnętrza półwyspu Seward n a Alasce, reprezentujące okres protoeskimoski sprzed ponad 2 tys. l a t p.n.e., mogłyby świadczyć już o ówczesnych związkach tego l u d u z morzem. Były to j e d n a k raczej k o n t a k t y przypadkowe. Wszelako 23 23 Mathiassen, The question of the origin c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; H . P. S t e e n s b y , of the Origin of the Eskimo Culture, of Eskimo culture, „The A m e r i ­ An Anthropogeographical „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 53:1917. Study: �192 MAREK ARPAD KOWALSKI adaptacja do gospodarki m o r s k i e j nastąpiła dosyć wcześnie — w t e d y to właśnie rozpoczęły się pierwsze przybrzeżne połowy f o k i wielorybów. Początki k u l t u r y eskimoskiej związanej z wybrzeżem przypadają n a okres paleoeskimoski, t j . pierwsze tysiąclecie n.e. Wymienić t u można cztery kolejne jego f o r m y : K a c h e m a k dla południowej A l a s k i , I p i u t a q dla A l a s k i północnej, Sarqaq w e wschodniej Kanadzie, Labradorze i G r e n ­ l a n d i i , oraz Dorset z t y c h samych terenów. Kulturę Kachemak z w y s p A l e u c k i c h j a k o przejściową między okresem protoeskimoskim a paleoesk i m o s k i m , można datować na 2 tys. l a t p.n.e. Podobny l u b nieco t y l k o młodszy w i e k zdają się mieć znaleziska k u l t u r y Sarqaq ze wschodniej K a n a d y . K u l t u r y I p i u t a q i Dorset są znacznie późniejsze, zawierając się w granicach l a t 1000 p.n.e. — 1000 n.e. Paleoeskimoskie narzędzia k a ­ mienne w y r a b i a n e były powszechnie z wiórów k a m i e n n y c h , pojawiają się jednak różnice w sztuce poszczególnych faz tego okresu. D l a k u l t u r y I p i u t a q charakterystyczne są w i z e r u n k i zoomorficzne przedstawiane n a narzędziach w postaci rytów. Podobne m o t y w y można odnaleźć n a S y ­ b e r i i . O r n a m e n t y k a i zdobnictwo k u l t u r y Dorset z i n t e r i o r u ogranicza się do dosyć p r y m i t y w n y c h , s u r o w y c h nacięć. Natomiast w y d a j e się, że w e w c z e s n y m okresie paleoeskimoskim sztuka p r a k t y c z n i e nie istniała. Pierwsze wyraźne ślady przystosowania się Eskimosów do morza p o ­ chodzą z A l a s k i . F o l o w a n i a n a w i e l o r y b y z o t w a r t y c h łodzi d r e w n i a n y c h obciągniętych skórą, p r z y użyciu harpunów zaopatrzonych w pływaki, stwierdzone najwcześniej w Cieśninie Beringa, dały początek o k r e s o w i neoeskimoskiemu. Wśród n o w y c h elementów należy zwrócić uwagę na p o j a w i e n i e się c e r a m i k i (garncarstwa), acz n i e z b y t jeszcze zaawansowa­ nej, i gładzonych narzędzi k a m i e n n y c h , które wyparły krzemienne wióry n i e obrabiane z b y t dokładnie. P o j a w i a się rozwinięta sztuka dekoracyjna i plastyczna. Najwcześniejszą fazę stanowią k u l t u r y O k v i k i M o r z a Be­ r i n g a (Old B e r i n g Sea Culture), charakteryzujące się g o d n y m u w a g i i d o ­ syć rozwiniętym s t y l e m sztuki mającym związki ze sztuką I p i u t a q . W czasie d w u faz środkowych, P u n u k i B i r n i k , sztuka p r z y b i e r a bardziej sztywne f o r m y . Ostatnią fazę stanowi k u l t u r a T h u l e . W przeciwieństwie do wcześniejszych faz k u l t u r o w y c h okresu neoeskimoskiego, f o r m y póź­ niejsze rozprzestrzeniały się aż p o L a b r a d o r i Grenlandię. N a w y s p i e t e j rozwój k u l t u r y neoeskimoskiej n a wybrzeżu zachodnim przypada n a lata 500-1800, n a wybrzeżu w s c h o d n i m zaś na lata 1000-1900. Niezależnie od czysto p a r t y k u l a r n y c h zmian, k u l t u r a T h u l e będąc ostatnią fazą okresu neoeskimoskiego m a kontynuację aż do dzisiejszych d n i , t a k w G r e n l a n d i i , j a k i n a Alasce. W Alasce, częściowo jako r e z u l ­ tat wpływów indiańskich, wykształciła się k u l t u r a l o k a l n a T i k e r a q , na G r e n l a n d i i zaś uformowała się k u l t u r a Ignugsuk, będąca w y n i k i e m k o n ­ taktów ze s k a n d y n a w s k i m i p r z y b y s z a m i . Rozwój t e j ostatniej nastąpił �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE .193 między X I I a X V I w . W Kanadzie jednakże k u l t u r a T h u l e upadła pod wpływem z m i a n niesionych przez plemiona eskimoskie posuwające się z i n t e r i o r u k u północy. N a obszarach t y c h p o l o w a n i a n a w i e l o r y b y n i e są już p r a k t y k o w a n e , n a f o k i zaś odbywają się t y l k o zimą przy o t w o r a c h w lodzie. J e d y n y m mieszkaniem w t y m sezonie jest śnieżna chata — igloo, niespotykane są natomiast w Kanadzie domostwa z i m o w e wznoszo­ ne z k a m i e n i . Jedną z najbardziej e f e k t y w n y c h dziedzin k u l t u r y Eskimosów jest sztuka. Do niedawna, w przeciwieństwie do wcześniej poznanych osią­ gnięć a r t y s t y c z n y c h ludów A f r y k i i Oceanii, sztuka Eskimosów znana była j e d y n i e wąskiemu g r o n u fachowców i badaczy k u l t u r polarnych. Szerszy rozgłos zyskała dopiero po I I w o j n i e światowej w r a z z pełnym włączeniem obszarów a r k t y c z n y c h w orbitę gospodarki światowej. Z m i a ­ n y ekonomiczne wprowadzane przez Danię w życie Eskimosów i włącza­ n i e i c h w krąg c y w i l i z a c j i zachodniej spowodowały n a t u r a l n y m biegiem rzeczy komercjalizację sztuki i przeznaczenie j e j wyrobów n a r y n e k zew­ nętrzny. Sztuka plastyczna wśród Eskimosów wyraża się w rzeźbie i m a l a r ­ stwie. Szczególnie t a pierwsza, określana j a k o sztuka małych f o r m , po­ siada odległy rodowód. Liczne j e j o b i e k t y współczesne mają wyraźne n a ­ wiązania tematyczne, s t y l o w e i f o r m a l n e do k u l t u r y I p i u t a q okresu paleoeskimoskiego, jeszcze bardziej widoczne koneksje łączą ją z fazami O k v i k , Punuk i Birnik . Ponieważ w y r o b y rzeźbiarskie towarzyszyły Eskimosom w i c h w ę ­ drówkach, zatem r o z m i a r y statuetek były n i e w i e l k i e . Były t o przeważnie a m u l e t y i fetysze. Wreszcie materiał rzeźbiarski dostarczany przez p r z y ­ rodę w małych f o r m a c h -— kości zwierzęce, kły morsów, r o g i reniferów, steatyt, d r e w n o z kawałków w y r z u c a n y c h przez morze — narzucał w i e l ­ kość i r o z m i a r y wytworów. 24 Większość przedmiotów sztuki miało charakter u t y l i t a r n y , określony przez surowe w a r u n k i życia. Przedstawiają one n i e t y l k o l u d z i i z w i e ­ rzęta, lecz również i fantastyczne s t w o r y , znane j e d y n i e z opowieści bądź powstałe w i m a g i n a c j i twórców. B l i s k i e obcowanie Eskimosów z p r z y ­ rodą i t r u d n e w a r u n k i b y t o w a n i a sprawiały, że sztuka spełniała funkcje magiczne. B y t społeczności uzależniony był o d obfitości u p o l o w a n y c h fok, morsów, wielorybów, k a r i b u , niedźwiedzi i ptaków. F i g u r k i zwierząt miały sprowadzać pomyślne łowy. Wynikało t o z przekonania, że w y k o ­ nanie w i z e r u n k u jakiejś postaci pomaga j e j zmaterializować się, napędza ją p o d h a r p u n myśliwego, a zatem zapewnia pożywienie. Fantazyjne t w o r y t o duchy morza, zwierząt, d u c h y opiekuńcze. D o n i c h t o zwracali 2 4 13 — B i r k e t - S m i t h , Etnografia Polska, XVI/1 The Eskimos... �194 MAREK ARPAD KOWALSKI się Eskimosi z o f i a r a m i i prośbami o pomyślność. I n n e znów rzeźby skła­ dane n a grobach przodków, przedstawiały p r z e d m i o t y użytku codzien­ nego, b y służyły zmarłym t a k dobrze j a k oryginały. Te ostatnie były z b y t cenne dla żywych, b y oddawać j e zmarłym. Interesująca była filozofia sztuki eskimoskiej. Niedźwiedź jest god­ n y m p r z e c i w n i k i e m myśliwego, dostarcza skóry, mięsa, tłuszczu. Dlatego w y k o n y w a n i e jego rzeźb t o hołd złożony zwierzęciu, a zarazem zabieg magiczny mający ułatwić jego u p o l o w a n i e . Podobnie f o k i i m o r s y . R y b natomiast n i e rzeźbiono z b y t często, gdyż uważano j e za stworzenia niż­ szego rzędu. Co więcej, artysta, który wykonał w i z e r u n e k określonego zwierzęcia, n i e rzeźbił go powtórnie, gdyż już go przedstawił, podejmował n a t o m i a s t i n n y temat. Twórca eskimoski n i e p o w t a r z a więc t y c h samych wzorów. Zwierzęta rzeźbione bywały w scenach z życia, p r z y c z y m a r t y s t a przedstawiał t y l k o to, co widział. Jeśli t e m a t obrazował fokę w m o r z u , wówczas rzeźbiono t y l k o wynurzoną n a d powierzchnię część zwierzęcia. Otaczająca ją t a f l a w o d y stanowiła poziomą płaszczyznę rzeźby. B l i s k i e obcowanie z przyrodą, doskonała znajomość zwyczajów i a n a t o m i i z w i e ­ rząt oparta n a codziennej obserwacji sprawiały, że sztuka eskimoska przekazywała w i e r n i e kształt i r u c h m o d e l u . S t y l rzeźb określony był t r y b e m życia. N i e są one naturalistyczne. Stanowią p o r t r e t g a t u n k u z p o d ­ kreśleniem cech najbardziej i s t o t n y c h dla p i e r w o w z o r u . Rzeźbiarz nada­ wał s w o i m dziełom zasadnicze kształty, wyrażając ideę zwierzęcia — p r z e d m i o t u p o l o w a n i a i źródła pożywienia. E l i m i n o w a n e były szczegóły podrzędne i m n i e j istotne. Częstym m o t y w e m sztuki był człowiek: myśliwy, k o b i e t a z dzieckiem, sceny z polowań, podróży. Rzeźbiarz eskimoski wykonywał to, co „ z o ­ baczył" w t w o r z y w i e . K o n k r e t n y kamień czy kość „ m ó w i ł y " artyście, co się w n i c h k r y j e . Trzeba było t y l k o wydobyć z n i c h zaklętą w środku postać, a więc odrzucić niepotrzebne kawałki surowca. N i e wiadomo, czy wszystkie rzeźby służyły celom m a g i c z n y m . N i e ­ wątpliwie oprócz u t y l i t a r n e g o znaczenia kultowego, twórczość służyła też celom estetycznym. Zadziwiająco duża ilość rzeźbiarzy może być po czę­ ści wytłumaczona koniecznością odprężenia psychicznego. Napięcie w y ­ wołane przez długą noc polarną szuka ujścia d l a energii i aktywności realizujących się w pracy artystycznej wobec b r a k u możliwości k o n c e n ­ t r o w a n i a się n a i n n y c h czynnościach . 25 Rzeźba jest też opowieścią, z m a t e r i a l i z o w a n i e m legend i podań. S k r a j ­ n i e t r u d n e w a r u n k i b y t u arktycznego zaludniały świat d u c h a m i i s t w o ­ r a m i wpływającymi n a życie l u d z k i e , które trzeba było skłonić d o p r z y 2 5 Tamże. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 195 c h y l n e j działalności d l a człowieka. Stąd w y k o n y w a n i e l i c z n y c h rzeźb k u czci o w y c h duchów. Zane są też p r z y p a d k i t w o r z e n i a n o w y c h obiektów przedstawiają­ cych rzeczy n i e znane e s k i m o s k i e m u światu: niektóre g a t u n k i zwierząt, ptaków, drzew, w y k o n y w a n y c h j e d y n i e na podstawie zasłyszanych opo­ wiadań i opisów. Zadziwiająco t r a f n e odbicie rzeczywistości w t y c h rzeź­ bach i f a k t istnienia w t r a d y c y j n e j i k o n o g r a f i i motywów fantastycznych, wszystko t o wskazuje, że rzeźba eskimoska n i e była j e d y n i e k o p i o w a n i e m n a t u r y dostrzegalnej gołym o k i e m , lecz wynikała z wyobraźni podporząd­ k o w a n e j k u l t u r z e tego l u d u . D o n i e d a w n a używano dosyć p r o s t y c h narzędzi. Ongiś był t o k r z e ­ mień, którym obłupywano i ścierano surowiec, później narzędzia m e t a ­ lowe, w y k o n y w a n e przez samych twórców. D o drążenia otworów służył świder: łuk, n a którego cięciwę zakładano metalowe wiertło. Jego tępy koniec rzeźbiarz trzymał w ustach. R u c h y łuku powodowały obrót w i e r ­ tła, które drążyło otwór. Rzeźba szlifowana była opiłkami m e t a l o w y m i , następnie zanurzana n a k i l k a d n i w o l e j u , a wreszcie p o k r y w a n a tłusz­ czem foczym p r z y pomocy dłoni, dzięki czemu otrzymywała gładką, błyszczącą l e k k o powierzchnię. T r a d y c y j n y m materiałem m a l a r s k i m była u Eskimosów skóra ssa­ ków m o r s k i c h bielona r o z t w o r e m u z y s k a n y m z surowców m i n e r a l n y c h l u b s u r o w a skóra k a r i b u . M o t y w y malarskie były podobne do rzeźbiar­ skich, a więc a n t r o p o - i zoomorficzne, sceny z życia codziennego, p o l o ­ wań, podpatrzone sceny rodzajowe, obyczaje zwierząt. Dominował k o l o r czerwony i czarny. Czerwień u z y s k i w a n o przez moczenie w wodzie bryłek r u d żelaza. Po o d p a r o w a n i u w o d y , brązowoczerwoną maź mieszano z tłusz­ czem w i e l o r y b i m l u b foczym, otrzymując pożądany b a r w n i k . Czerń p r o ­ d u k o w a n o z sadzy gromadzącej się n a dnie l a m p , w których palono tłusz­ czem f o k i morsów, a używanych d o oświetlania domostw. S p e c j a l n y m i nożyczkami w y c i n a n o w skórze w z o r y , n a które nakładano f a r b y łopat­ k a m i kościanymi l u b d r e w n i a n y m i . B a r w n i k rozprowadzano pędzlami z włosia niedźwiedzia polarnego. Kreślono n i m i też l i n i e i k o n t u r y postaci. R y s u n k i , j a k się przypuszcza, mogły być rodzajem pisma p i k t o g r a ficznego, zawierającym wskazówki o najlepszych miejscach polowań, o p o j a w i e n i u się z w i e r z y n y , przynoszące n o w i n y i wiadomości, o p o w i a ­ dające wreszcie legendy i dzieje g r u p y . 26 Rzeźbą i m a l a r s t w e m z a j m o w a l i się n a ogół mężczyźni. K o b i e t y n a ­ t o m i a s t sporządzały skórzaną odzież ze skór f o k i , zdobiąc ją różnobarw­ n y m i a p l i k a c j a m i i o r n a m e n t a c y j n y m i ściegami ze ścięgien w i e l o r y b i c h . Interesujące okazy s z t u k i eskimoskiej, zgromadzone przez duńskich 26 Tamże. Por. prace T h . Mathiassena. �196 MAREK ARPAD KOWALSKI badaczy i podróżników, znajdują się w M u z e u m N a r o d o w y m w K o p e n ­ hadze. O d Eskimosów P o l a r n y c h pochodzą f i g u r k i morsów i wielorybów w y k o n a n e z kości, pełniące rolę amuletów. Podobnego rodzaju rzeźby o r e l i g i j n o - m a g i c z n y m znaczeniu zebrano wśród Eskimosów zachodniogrenlandzkich, wśród których znaleziono ponadto maski noszone p o d ­ czas ceremonii p l e m i e n n y c h . B r a k wszakże bliższych d a n y c h n i e pozwa­ la n a dokładne określenie 'celów użycia t y c h masek . Jest też kolekcja zebrana wśród Eskimosów Angmagssalik, ze wschodniego wybrzeża w y s ­ py, zawierająca kościane a m u l e t y i d r e w n i a n e f i g u r k i przedstawiające złe duchy i s t w o r y . Rzeźby t e w y k o n y w a n e były przez złych l u d z i , złośli­ w y c h , dla sprowadzenia śmierci n a wrogów. Wszakże t a k m a l a r s t w o j a k rzeźbiarstwo i snycerstwo najwyższy poziom osiągnęło na Alasce, gdzie w w i e l u przypadkach t o pierwsze staje się rodzajem pisma obrazkowego. N i e k i e d y prace t e służą celom magicznym, choć b y w a i t a k , że pozostają czystą dekoracją. O r n a m e n t y n a rzeźbach i przedmiotach użytkowych cięte są zarówno w f o r m i e zdobniczej, geometrycznej, j a k też w postaci scen z życia codziennego , l u d z i , zwierząt. 27 1 Podobieństwo kształtów, f o r m i s t y l u w obiektach pochodzących z A l a s k i , K a n a d y i G r e n l a n d i i jest j e d n y m z dowodów mówiących o wspólnym pochodzeniu k u l t u r y eskimoskiej, mającej źródła chronolo­ gicznie wcześniejsze od zasiedlenia G r e n l a n d i i przez Eskimosów, oraz o j e j fazach r o z w o j o w y c h występujących zasadniczo równolegle w cza­ sie n a całym obszarze A r k t y k i . PRZEGLĄD SPOŁECZNOŚCI E S K I M O S K I C H W o p a r c i u o różnice językowe, odrębności wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , duchowej i społecznej Eskimosów, udało się ustalić i c h p o ­ dział n a 17 g r u p : Eskimosi Aleuccy, Pacyficzni, Azjatyccy, Cieśniny B e ­ ringa, C o l v i l l e i P o i n t B a r r o w zamieszkują Alaskę i Syberię. Wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h rozróżnia się g r u p y Mackenzie, Copper, N e t silik, K a r i b u , I g l u l i k , S o u t h h a m p t o n , S o u t h B a f f i n l a n d e r s i Labradorską. Wreszcie Eskimosi grenlandzcy dzielą się n a Polarnych, zachodniogrenl a n d z k i c h i wschodniogrenlandzkich (Angmagssalik) . 28 Mieszkańcy Aleutów są dosyć daleko s p o k r e w n i e n i z Eskimosami pod względem językowym. K u l t u r o w o natomiast, w r a z z Eskimosami Pacy­ f i c z n y m i (plemiona Chugach i K o d i a k ) tworzą oddzielną grupę. T a k n p . i c h kajaki posiadają d w a o t w o r y dla myśliwych, polowanie na w i e l o r y b y odbywało się za pomocą oszczepu o z a t r u t y m ostrzu, długie płaszcze stanowiące z i m o w y strój pozbawione były kapturów, posiadali o d m i e n 27 Guide 2 8 Podział t e n p r o p o n u j e National Museum... B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 197 nego kształtu l a m p y i narzędzia. I c h ustrój społeczny i w i e r z e n i a r e l i ­ g i j n e kształtowały się pod wpływem I n d i a n północno-zachodniego w y ­ brzeża P a c y f i k u . C h a r a k t e r y s t y c z n y jest podział społeczeństwa n a klasy z wyraźnie zaznaczoną warstwą wodzów i niewolników. Pojawiają się wśród n i c h w i e l k i e m a s k i ceremonialne wyobrażające duchy przodków, znane są legendy o k r u k u . Archeologiczne p o s z u k i w a n i a w t y m rejonie dowiodły, że początków i c h k u l t u r y należy szukać w okresie ok. 2000 l a t p.n.e., co przypadałoby n a fazę K a c h e m a k okresu paleoeskimoskiego. Ple­ m i o n a zamieszkujące deltę r z e k i K u s k o k w i m i ujście Y u k o n u oraz wyspę N u n i v a k zachowały w i e l e archaizmów i c h t r a d y c y j n e j k u l t u r y i stanowią etap przejściowy między kulturą ludów A l a s k i południowej a północnej. N a północ o d ujścia Y u k o n u istnieje wyraźna granica językowa. Wszystkie d i a l e k t y eskimoskie n a północ i wschód od tej l i n i i , aż po Grenlandię, są do siebie bardzo zbliżone, różnią się natomiast o d m o w y używanej n a południe od t e j granicy. Wybrzeże północnej A l a s k i jest n i s k i e i piaszczyste, zimą gromadzą się więc t a m duże zwały k r y lodo-* w e j . W tej s y t u a c j i p o l o w a n i e na f o k i o d b y w a się p r z y o t w o r a c h l o d o ­ w y c h , w pobliżu których p r z y t w i e r d z a n e są specjalne sieci. D o n i e d a w n a Eskimosi północnej A l a s k i (plemion Colville i P o i n t B a r r o w ) w y p r a ­ w i a l i się wiosną i l a t e m w u m i a k a c h na w i e l o r y b y , jednakże ssaki te zos­ tały w y t r z e b i o n e w X I X w . przez liczne statki wielorybnicze. W związku z t y m w końcu ubiegłego w i e k u rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął propagowanie wśród ludności północnej A l a s k i h o d o w l i reniferów d l a zapewnienia mieszkańcom podstaw b y t u . H o d o w l a t y c h zwierząt jest obecnie podstawą gospodarki tamtejszych p l e m i o n eskimoskich. W p ł y w y k u l t u r y I n d i a n wybrzeża P a c y f i k u są t u też spotykane, choć wyraźnie słabsze — znane są m a s k i taneczne i legendy o k r u k u . Ujście r z e k i Mackenzie zamieszkane jest przez grupę Eskimosów o k u l ­ t u r z e bardzo zbliżonej do mieszkańców północnej A l a s k i . T u t a j też w i e l o r y b n i c t w o było jedną z podstaw egzystencji. Po jego u p a d k u rząd k a n a ­ d y j s k i , w z o r e m Stanów Zjednoczonych, przystąpił do akcji oswajania r e ­ niferów i zaznajomienia Eskimosów z i c h hodowlą. Dzieła oswojenia 3 tys. reniferów na obszarze o d A l a s k i do Mackenzie dokonało d w u Duń­ czyków, A . R. i R. T. Porsild, synów k i e r o w n i k a stacji biologicznej w D i s ­ k o n a G r e n l a n d i i . Wśród Eskimosów Mackenzie również jeszcze spotyka się wpływy indiańskie, o czym świadczy używanie masek o t y p i e podob­ n y m do w y r a b i a n y c h n a północno-zachodnim wybrzeżu P a c y f i k u . W i ­ doczne są też zapożyczenia północnoazjatyckie: f a j k i o kształtach s p o t y ­ k a n y c h n a S y b e r i i . Eskimosi Mackenzie stanowią pierwszy i najstarszy etap f a l i m i g r a c y j n e j tego l u d u , kierującej się z A l a s k i na wschód . 23 29 xions. Tamże. P o r . też G . H a 11, North American and Eurasian Culture Proceedings of the 5th Pacific Science Congress, T o r o n t o 1935. Conne­ �198 MAREK ARPAD KOWALSKI Eskimosi w e wczesnym okresie r o z w o j u i c h k u l t u r y n i g d y nie uży­ w a l i i n n y c h narzędzi poza k a m i e n n y m i , d r e w n i a n y m i albo kościanymi. Z m i a n y przyszły w r a z z p i e r w s z y m i k o n t a k t a m i z cywilizacją europej­ ską. Pod t y m względem odrębności n o t u j e się wśród t z w . Copper E s k i ­ mos, z w a n y c h tak, ponieważ i c h narzędzia w y k o n a n e były z miedzi, która w w i e l k i c h ilościach i czystej f o r m i e zalega w regionie z a t o k i K o r o n a c j i i B a t h u r s t . N i e znali o n i sposobów w y t o p u m i e d z i i o b r a b i a l i ją n a z i m ­ no, stosując technikę identyczną z obróbką k a m i e n i a . Eskimosi Copper są najdalej na zachód wysuniętą grupą, która w n i e d a w n y m stosunkowo czasie, w okresie neoeskimoskim, dotarła z i n t e r i o r u na wybrzeże, p r z e r y ­ wając w t e n sposób iańcuch k u l t u r y T h u l e między Alaską a G r e n l a n ­ dią. Wiele elementów i c h k u l t u r y nosi więc cechy i pozostałości życia lą­ dowego. T a k n p . z i m o w y m i c h schronieniem są igloo, trudnią się też c h w y t a n i e m f o k zimą pod lodem. G d y l o d y ustępują, n i e wyprawiają się Eskimosi na łowy na o t w a r t e morze, lecz ruszają na Ziemię Barrena z n a m i o t a m i i p s i m i zaprzęgami, n a polowania na k a r i b u . Kajaki używane bywają t y l k o do polowań n a k a r i b u , gdy zwierzęta te przekraczają r z e k i i jeziora w czasie swoich sezonowych wędrówek . 30 Eskimosi N e t s i l i k zamieszkują obszary położone w pobliżu bieguna magnetycznego w północnej Kanadzie. F u n d a m e n t e m i c h gospodarki są łowy n a k a r i b u i f o k i . P o l o w a l i też na woły piżmowe do czasu, g d y z w i e ­ rzęta te znalazły się pod ochroną. Słowo netsilik znaczy, miejsce, gdzie są f o k i . T y p i c h k u l t u r y zbliżony jest bardzo do Eskimosów M i e d z i a n y c h (Copper) . Eskimosi K a r i b u wykształcili t y p k u l t u r y n i e związanej z morzem. W i o s k i i c h , złożone z namiotów l u b igloo, wznoszone są n a d brzegami rzek i jezior, w miejscach przepraw k a r i b u . Polowanie n a te zwierzęta s t a n o w i podstawę egzystencji plemienia — stąd jego nazwa. Jedynie z i ­ mą zajmują się połowami r y b pod l o d e m n a zamarzniętych jeziorach, j e ­ sienią zaś odbywają sezonowe połowy pstrągów. W ciągu d w u l e t n i c h miesięcy n i e w i e l k i e g r u p k i Eskimosów K a r i b u udają się n a wybrzeże w p o s z u k i w a n i u w y r z u c o n y c h t a m przez morze n a brzeg f o k i morsów. Można jednak przypuszczać, że jest t o zajęcie stosunkowo nowe. Eskimosi K a r i b u znają b o w i e m i używają do l a m p tłuszczu ssaków m o r s k i c h , ale n i g d y n i e stosują go d o gotowania, j a k czynią t o plemiona mające stały k o n t a k t z morzem. W głębi zamieszkiwanego przez n i c h t e r y t o r i u m , do­ kąd n i e dociera tłuszcz foczy i w i e l o r y b i , do oświetlenia i gotowania uży31 O p i s y tej społeczności z a w a r t e są w w y n i k a c h badań p r o w a d z o n y c h w c z a s i e F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n . B i r k e t - S m i t h , Anthropological Observations on the Central Eskimos, „Report of t h e 5th T h u l e E x p e d i t i o n " , t. 3:1928; K . R a s m u s s e n , Intellectual Culture of the Copper Eskimos, ibidem, t. 9:1932. 30 3 1 Rasmussen, The Netsilik Eskimos, ibidem, t. 8:1931. �DUŃSKIE B A D A N I A 199 ARKTYCZNE w a się tłuszczu w y t o p i o n e g o z k a r i b u . Zwierzę t o dostarcza również m a ­ teriału do w y r o b u ubrań, l i n , rzemieni, skór do namiotów. Eskimosi I g l u l i k zajmują półwysep M e l v i l l e i północną część w y s p y B a f f i n a . N a z w a tej g r u p y pochodzi o d małej w y s e p k i I g l o o l i k (w t r a n s ­ k r y p c j i duńskiej: I g l u l i k ) , położonej między oboma wyżej w y m i e n i o ­ n y m i t e r y t o r i a m i , na której mieściły się i c h główne osady. Iglulik znaczy: miejsce gdzie są domy. T o cv> i c h odróżnia o d dotychczas omówionych g r u p Eskimosów kanadyjskich, t o przedsiębranie połowu f o k i m o r ­ sów n a o t w a r t y c h wodach. Daje t o Eskimosom I g l u l i k podstawy b y t u i stanowi główne i c h zajęcie. K u l t u r o w e wpływy p l e m i o n wnętrza k r a j u są t u znacznie mniejsze niż w p r z y p a d k u Eskimosów K a r i b u l u b M i e ­ dzianych; życie plemienia I g l u l i k związane jest ściśle z morzem. Przecho­ wało się t u w i e l e rysów starej k u l t u r y Thule, wyrażających się w w y p o s a ­ żeniu m a t e r i a l n y m g r u p y i t r y b i e j e j życia. Szczególnie ciekawe znaleziska starych osad z X I X w . oraz zestawu narzędzi i wyposażenia myśliw­ skiego dokonane zostały w N a u j a n w pobliżu zatoki Repulse. Najbliż­ szymi i c h sąsiadami są Eskimosi z w y s p y Southhampton. Natomiast mieszkańcy południowej części w y s p y B a f f i n a są spokrewnieni bliżej z Eskimosami L a b r a d o r u . 32 Eskimosi labradorscy zamieszkują wybrzeża półwyspu. Od strony zatoki Hudsona osiedla i c h ciągną się o d r z e k i W i e l o r y b i e j (Whale R i v e r ) i w y s p y Belcher. Od strony A t l a n t y k u sięgają obecnie do przylądka H a ­ m i l t o n a , podczas gdy jeszcze w X V I I w . zajmowali całe wybrzeże pół­ nocne, aż po zatokę Św. Wawrzyńca i docierali do najbardziej n a północ wysuniętych brzegów N o w e j F u n d l a n d i i . Wśród najbardziej północnych g r u p Eskimosów labradorskich związki z gospodarką morską są najbar­ dziej zauważalne. Fodstawę b y t u stanowią t a m połowy f o k i polowania na k a r i b u . Natomiast wśród odłamów południowych do zajęć t y c h do­ chodzi jeszcze rybołówstwo. W p ł y w y k u l t u r o w e mieszkańców wnętrza lądu n i e były t u w i e l k i e . Eskimosi labradorscy posługują się umiakami, p r a k t y c z n i e n i e z n a n y m i wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h . K a m i e n n e do­ m y zimowe, zastąpione w interiorze śnieżnymi chatami, pojawiają się n a wybrzeżu a t l a n t y c k i m zamieszkanym przez labradorskich Eskimosów. Używane też są skórzane u b r a n i a ochronne dla wyprawiających się ka­ jakiem, spotykane jedynie na Alasce i G r e n l a n d i i . W jeszcze większym stopniu t r a d y c j a k u l t u r y T h u l e przechowała się na w y s p i e Southhampton, trwając do 1903 г., gdy tamtejsza ludność w y ­ marła na skutek epidemii. Pojęcie Eskimosów Southhampton m a więc 3 2 Rasmussen, Eskimos, culture ibidem, of the Iglulik tamże, t. 5:1929. Observations t. 7:1929; Iglulik Eskimos, on the Intellectual and Caribou tamże; Eskimo Culture texts, B i r k e t - S m i t h , The of the tamże; Caribou Caribou Intellectual Eskimos, �200 MAREK ARPAD KOWALSKI obecnie charakter historyczny. Znaleziska archeologiczne n a wyspie i wśród Eskimosów L a b r a d o r u wskazują na i c h przynależność do k u l t u ­ r y Sarqaq i Dorset okresu paleoeskimoskiego, której kontynuacją była k u l t u r a Thule, przetrwała t a m do X V T I I - X I X w . Źródeł k u l t u r y eskimoskiej należy szukać n a k o n t y n e n c i e amerykań­ s k i m , a ściślej na Alasce. P r z o d k o w i e obecnych Eskimosów b y l i zapew­ ne blisko s p o k r e w n i e n i z l u d a m i północnej Syberii, o czym świadczą liczne podobieństwa wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i duchowej Eskimosów i p l e m i o n północnej A z j i . Po przejściu Cieśniny Beringa p e w n e odłamy skierowały się n a południe, stykając się t a m z p o t o m k a ­ m i wcześniejszej azjatyckiej f a l i m i g r a c y j n e j — z I n d i a n a m i północno-zachodniego wybrzeża P a c y f i k u . W rezultacie tego k o n t a k t u ukształto­ wały się g r u p y Eskimosów aleuckich i pacyficznych, różniących się dość znacznie k u l t u r o w o i językowo od pozostałych grup eskimoskich. Zasad­ nicze natomiast fale m i g r a c y j n e posuwały się stopniowo n a wschód, wzdłuż wybrzeży l u b wnętrzem k r a j u . W zależności od tego, którędy wiódł szlak wędrówki, p e w n e plemiona zdołały przystosować swój t r y b życia do warunków b y t u związanych z morzem. W y n i k i e m było w y t w o ­ rzenie się t y p u k u l t u r y T h u l e , której reprezentantami są Eskimosi G r e n ­ l a n d i i , L a b r a d o r u , I g l u l i k i w m n i e j s z y m stopniu N e t s i l i k oraz Eskimosi północnej A l a s k i . Inne natomiast społeczności, j a k Mackenzie, Copper czy K a r i b u adaptowały swą kulturę do życia wewnątrz lądu. Ostatnie fale m i g r a c y j n e doszły do G r e n l a n d i i , do okręgu Thule, skąd ruszyły d a ­ lej wybrzeżami w y s p y . Najstarsza z t y c h grup, Eskimosi P o l a r n i , pozo­ stała w okręgu T h u l e (pierwsze tysiąclecie n.e.), młodsze zaś osiadły n a wybrzeżu zachodnim, a następnie w s c h o d n i m . Z n i c h t o właśnie ukształ­ towały się plemiona Eskimosów zachodniogrenlandzkich i wschodniogrenlandzkich. K u l t u r a mieszkańców tej w y s p y jest więc kulturą neoeskimoską fazy Thule, najmłodszą, wywodzącą się z k o n t y n e n t u . 3 3 34 H. L i n d ó w , A a r s k r i f t " , 1924. 3 3 Blandt Eskimoerne i Labrador, „Det gronlandske Selskabs B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, i t e g o ż , The question of the origin of Eskimo culture: a rejoinder, „The A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; G . H a 11, Kystog Indlandskultur i det arktiske, „Geografisk T i d s k r i f t " , t. 23:1916; S c h u l t z - L o r e n t z e n , Eskimoernes Indvandring i Gronland, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 26:1904. 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f5bf8144393e6d1c89704bfbb3e8b8d.pdf 2e933a6a903fd4265cb7d31d66c24d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5014 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource czasopismo kolonializm historia Polski Ilustrowany Kurier Codzienny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4651 Title A name given to the resource Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego"/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności; pod red.anny Malewskiej Szałygin i Magdaleny Radkowskiej-Walkowicz s.333-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek A r p a d Kowalski Warszawa Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" Opracowania dotyczące historii Polski w latach 1918-1939 w większości pomijają sprawę wysuwanych wówczas postulatów kolonialnych . Być może z perspektywy lat inaczej widzi się problemy polityki zagranicznej i wewnętrznej kraju. Ówczesne postulaty kolonialne postrzega się obecnie jako jej margines. Lecz wówczas była to sprawa żywo dyskutowana i także łącząca się z polityką zagraniczną. Zaskakująco żywo, biorąc pod uwagę obecną powszechną znajomość (czy raczej nieznajomość) tej problematyki. Rzadkie lub marginesowe poruszanie owego zagadnienia w pra­ cach historycznych zajmujących się dziejami II Rzeczypospolitej i w pracach antro­ pologicznych podejmujących temat ówczesnych zagadnień kulturowych może wy¬ nikać i z tego, że władze (kolejne rządy) wydawały się wzdragać przed bezpośred¬ nim zaangażowaniem w dyskurs kolonialny, a t y m bardziej w podejmowane akcje kolonialne,- ich głównym eksponentem była Liga Morska i Kolonialna . Ale, co cieka­ we, wiele miejsca poświęcała temu prasa. Także ta najbardziej popularna, najbardziej poczytna - najchętniej i najczęściej czytana. D o takich tytułów należał „Ilustrowa­ ny Kurier Codzienny". 1 2 Krakowskie, zrazu lokalne pismo, powstałe w 1910 r., jego założyciel Marian Dą­ browski uczynił po 1918 r. bodaj najbardziej znaczącym dziennikiem polskim. Za¬ równo pod względem wysokości nakładu, jak popularności, zasięgu społecznego i wpływu na opinię publiczną. W każdym razie „IKC" szybko zajął, pod względem znaczenia, jedno pierwszych miejsc w kraju. Nakłady dziennika stale wzrastały by osiągnąć 100 tysięcy egzemplarzy i dojść w 1937 r. do 150 tysięcy zaś niektórych numerów wyszło 200 tysięcy. Opiniotwórcza rola „IKC" nie polegała jednak tylko na imponującej na owe czasy wysokości nakładu. Pismo potrafiło bowiem dostosować się do upodobań czytel¬ ników, nie rezygnując wszakże z bardziej ambitnych tekstów. Doskonale zorgani- 1 W ś r ó d nielicznych opracowań poświęconych temu t e m a t o w i wymienić należy Garlicki 1969,-Białas 1983, Łossowski 2 0 0 1 , Tomaszewski i Landau 2005. 2 Sygnalizuję jedynie t o zagadnienie, zasługuje ono b o w i e m na odrębne omówienie. 333 przykładowo: �M a r e k A r p a d Kowalski zowano system kolportażu (nakład każdego numeru był rozprowadzany po całym kraju, w największej jednak liczbie w województwach południowych, centralnych i zachodnich) i druku (często się zdarzały kolorowe zdjęcia - ewenement tech­ niczny w owym czasie). Czytelników przyciągały również dodatki specjalistyczne; w każdym numerze jeden lub kilka, ukazujące się codziennie albo co jakiś czas, zazwyczaj w regularnych odstępach co tydzień (były to „Kurier Filmowy", „Kurier Gospodarczy", „Kurier Kobiecy", „Kurier Metampsychiczny", „Kurier Sportowy" by wspomnieć tylko niektóre). Liczny zespół, zarówno redakcyjny jak i techniczny administracyjny i usługowy (pod koniec lat 20. - ponad tysiąc zatrudnionych osób, w latach 30. - około 1500 osób) składał się z renomowanych dziennikarzy a współpracowało z pismem wielu uznanych publicystów i pisarzy (np. Jalu Kurek, W i t o l d Zechenter, Ferdynand Hoesick, Konrad Wrzos, L u d w i k Rubel, Zygmunt Nowakowski, Ksawery Pruszyński, Jerzy Giżycki, Mieczysław Lepecki, popularny autor powieści historycznych Wacław Gąsiorowski). N a łamy zapraszani byli też naukowcy rozmaitych dziedzin wiedzy i z rozmaitych (co starannie podkreślano) uniwersytetów. Podnosiło to w opinii publicznej powagę i rzetelność pisma. Zapewne popularność tego dziennika łączyła się i z tym, że nie był związany for¬ malnie z żadną partią czy ugrupowaniem politycznym, uchodził tedy za neutralny, acz jego lektura przekonuje, że był życzliwy obozowi rządzącemu po 1926 r., tyle że dy­ skretnie; był przy t y m od początku raczej antyendecki. Z pewną ostrożnością moż­ na określić pismo jako liberalne i przeciwne etatyzmowi, zarazem patriotyczne. „IKC" miał również kilka oddziałów krajowych - w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Bydgoszczy Grudziądzu, Lublinie i Kielcach - i k i l ­ kunastu korespondentów zagranicznych. Dziennik wyrobił sobie także swój styl: po¬ ważne artykuły i publicystyka podane w tonie zasadniczym, ale lekkim, czy też przystępnym, i sąsiadujące z sensacją. N i c dziwnego, że pismo należało do naj¬ bardziej znaczących w kraju (Maślanka 1976, Władyka 1988) . Skoro pismo o takim profilu sporo uwagi poświęcało polskim aspiracjom kolo¬ nialnym, można przypuszczać, że tematyka ta interesowała czytelników. Acz nie można wykluczyć, że pojawiające się na łamach „IKC" publicystyka kolonialna, sprawozdania, informacje i reportaże tego typu miały służyć popularyzacji idei kolonialnej w społeczeństwie. Być może wreszcie oba te aspekty łączyły się z sobą: „Ilustrowany Kurier Codzienny" odpowiadał na zainteresowania czytelnicze, zarazem służyły one propagandzie idei kolonialnej w społeczeństwie. 3 Trzeba w t y m miejscu wyjaśnić znaczenie słowa „kolonia", „kolonie" i pochod­ nych, tak jak je wówczas (w latach 1918-1939) pojmowano. Oznaczało ono zarów¬ no posiadłość, przeważnie zamorską, metropolii, podporządkowaną jej politycznie, 3 W swoich wspomnieniach Edward Mariusz Sokopp (1997, s. 54) określa „Ilustrowany Kurier C o d z i e n n y " jako d z i e n n i k popularny, trochę silący się na sensacyjność. A l e wiele ówczesnych tytułów uważających się za poważne nie stroniło o d pewnej dawki sensacyjności - trzeba było zdobywać i utrzymywać czytelników. 334 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " jak i grupę osób przebywającą na emigracji, a na ogół utrzymujących ze sobą kon¬ takty z racji wspólnego pochodzenia etnicznego (narodowego), wspólnoty języka, hi¬ storii, kultywowanych tradycji (pomijam określenie „kolonie" oznaczające obóz czy ośrodek wypoczynkowy dla młodzieży albo nowe przysiółki znajdujące się w pew­ nym oddaleniu od wsi właściwej, wreszcie miejskie nowo powstałe zespoły osadni­ cze - istnieją np. w Warszawie nazwy: kolonia Staszica czy Lubeckiego). Termin „ko¬ lonia" był więc wówczas wieloznaczny. W omawianym okresie stosowano po¬ wszechnie to określenie na przykład wobec emigrantów w Brazylii: „polska kolonia w Brazylii" czy też „polscy koloniści w Brazylii", mówiąc o Polakach, którzy osiedli w t y m kraju, słowo to obejmowało drugie lub nawet i trzecie pokolenie emigran¬ tów, poczuwających się jednak mniej lub bardziej wyraźnie do związków z krajem . Ówczesna prasa poświęcała tego typu koloniom sporo uwagi. Może i dlatego, że np. w Ameryce Południowej „kolonistów" uważano za pepinierę „kolonizacji", czyli za przyszłych ewentualnych pionierów zdobywających dla kraju nowe tereny - kolo¬ nie. Również „Ilustrowany Kurier Codzienny" często zamieszczał relacje o polskich kolonistach (czyli emigrantach i ich potomkach) w Brazylii i pozostałych państwach Ameryki Południowej, ale także w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i innych kra¬ jach świata (tam „koloniści" byli uważani jedynie za emigrantów). 4 Należy o t y m pamiętać, ponieważ postulaty kolonialne w II Rzeczypospolitej łą¬ czyły się ze sprawą emigracji: ambicja pozyskania dla Polski kolonii politycznych w jakiejś mierze była spowodowana także chęcią zwiększenia oraz usprawnienia czy ułatwienia emigracji z powodu - jak uważano - przeludnienia kraju . Emigracja osadnicza do Brazylii czy innych krajów Ameryki Południowej (a nawet do niektó­ rych państw europejskich) ograniczona była kwotami liczbowymi kraju imigracyjnego, regulującymi dopuszczalną liczbę rocznie przyjmowanych przybyszów. W przypadku własnych posiadłości tego typu ograniczenia administracyjne nie wchodziłyby w grę. Wracając do głównego nurtu rozważań: przez kolonie należy rozumieć, zgodnie z pojęciami omawianego okresu, posiadłości (zazwyczaj zamorskie) podległe p o l i ­ tycznie metropolii i przez nią zarządzane. Innymi słowy: 5 K o l o n i e p o l i t y c z n e są o b s z a r a m i s t a n o w i ą c y m i w ł a s n o ś ć jakiegoś państwa, n i e uważa­ jącego tego obszaru za c z ę ś ć własnego, właściwego obszaru państwowego. [ . . . ] ludność a u t o c h t o n i c z n a k o l o n i i nie jest l u d n o ś c i ą państwa kolonię posiadającego i w państwie 4 W ówczesnym języku, i w opracowaniach naukowych, i w tekstach popularnych, odróżniano nie­ k i e d y „kolonistów", pojmowanych jako osiedleńców-emigrantów, od „kolonizatorów" czy „kolonialistów" - zdobywców nowych terenów podległych politycznie krajowi, do tej grupy zaliczano „kolonistów" osiadłych w A m e r y c e Południowej czy plantatorów osiadłych w Afryce. C z ę ś c i e j mianem „kolonistów" obdarzano jednych i drugich. 5 Czasem negowano tezę o przeludnieniu Polski i sprzeciwiano się emigracji. N i e były t o zinstytucjo­ nalizowane ośrodki, lecz naukowcy i publicyści uważający, że Polska nie powinna uganiać się za mirażami kolonialnymi, ale dążyć do rozwoju gospodarczego, i że emigracja osłabia potencjał ludnościowy Polski. O s o b y te wywodziły się z tych samych kręgów politycznych i społecznych, co zwolennicy idei kolonialnej. 335 �M a r e k A r p a d Kowalski t y m nie posiada p r a w r ó w n y c h o b y w a t e l o m c z y t e ż p o d d a n y m państwa m a c i e r z y s ­ 6 tego ( Z a ł ę c k i 1930, s. 5 2 3 ) . Wypadałoby w t y m momencie podjąć próbę wyjaśnienia, jakie motywy decy¬ dowały o podjęciu w Polsce w latach 1918-1939 postulatów kolonialnych, by zrozu­ mieć, dlaczego ta tematyka gościła stosunkowo obficie na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Mianowicie: poczucie mocarstwowości Polski czy też dąże¬ nie do osiągnięcia takiego statusu (posiadanie kolonii było uważane za jedną z jego legitymizacji); uporządkowanie spraw emigracyjnych (posiadanie kolonii rozładowa¬ łoby domniemane przeludnienie kraju, a emigranci-osiedleńcy w koloniach utrzy¬ maliby siłą rzeczy związki z polskością, nie podlegając procesowi wynarodowienia); rozwiązanie kwestii tzw. żydowskiej (argument łączący się z emigracyjnym - osied­ lenie Żydów w koloniach zlikwidowałoby przeludnienie wsi i małych miasteczek, które zarazem stałyby się jednorodne etnicznie/narodowościowo); dostęp do su­ rowców i rozwój handlu (względy ekonomiczne). 7 Wszystkie te argumenty pojawiały się w publicystyce kolonialnej „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Czasem omawiane łącznie, czasem oddzielnie, zależnie od tego, który z nich autor postrzegał jako najważniejszy M i m o że szczegółowa eksplikacja tych motywów jest odrębnym zagadnieniem, należało je w skrócie podać, by pojąć ówczesne zafascynowanie postulatami kolonialnymi (pomijając zawsze pocią¬ gające tchnienie wielkiej przygody). Trudno precyzyjnie określić, kiedy sprawy kolonialne zaczynają wyraźnie po­ jawiać się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym". N i e zachowały się bowiem peł­ ne roczniki „IKC" z lat 1918-1919, jedynie kilka poszczególnych numerów. To samo dotyczy roku 1920 - istnieją jedynie numery: 1-32, 94, 162, 301. Zresztą można przyjąć, że w latach 1918-1920, co zrozumiałe, nie ma w piśmie żadnego zaintere¬ sowania koloniami. Dziennik koncentrował się na wojnie z Rosją Sowiecką, powsta¬ niach śląskich i walkach z Niemcami, plebiscycie na Śląsku, Śląsku Cieszyńskim, 6 Przyjmuję tę definicję jako obowiązującą w latach 1918-1939 w Polsce, jak i dla lepszego z r o z u ­ mienia p u b l i c y s t y k i kolonialnej na łamach „IKC". Była ona w t e d y powszechnie przyjmowana. 7 N i e należy tego stanowiska utożsamiać z a n t y s e m i t y z m e m , t a k i m jak dziś jest pojmowany. B y ł o ono, jak uważano, podyktowane konkurencją gospodarczą, przekonaniem, że Żydzi niejako „zmonopoli¬ zowali" w w i e l u wsiach i miasteczkach, szczególnie we wschodniej części kraju, handel i drobne rze¬ miosło, powodując bezrobocie, a zatem przyczyniając się pośrednio d o w z r o s t u l i c z b y t z w . zbędnych rąk do pracy. Była t o opinia niespójna i nielogiczna, lecz tak postrzegano sytuację w kraju. Pojawiające się w latach 1937-1938 hasło „Żydzi na Madagaskar" nie było hasłem warstw rządzących, mających wpływ na formułowanie oczekiwań kolonialnych, lecz N a r o d o w e j D e m o k r a c j i . Dążenia d o osiedlenia kolonistów-emigrantów na Madagaskarze miało na celu zapewnienie tam p o l s k i m b e z r o l n y m włas¬ nych gospodarstw. C h ę ć osiedlenia się na Madagaskarze wyrażali również Żydzi związani z ośrodka¬ m i syjonistycznymi szukającymi możliwości stworzenia namiastki własnej „siedziby narodowej", g d y B r y t y j c z y c y ograniczyli emigrację żydowską d o Palestyny: Polscy Żydzi przyłączyli się w t e d y do p o l ­ skich postulatów przewidujących emigrację (osadnictwo) na Madagaskarze. 336 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Spiszu, Orawie, w regionie czadeckim i na Mazurach oraz na tworzeniu adminis­ tracji i rządu w kraju, wreszcie na scalaniu Rzeczypospolitej z trzech zaborów oraz Pomorza, Śląska i Kresów Wschodnich. Także rocznik 1921 jest wybitnie niepełny Zachowały się numery: 81, 153, 155, 157, 161, 182-183, 188-189, 199, 219-220, 222, 284, 322, 331-352. N i e c o bogatszy jest rocznik 1922 - zachowało się z tego okresu kilkadziesiąt (około 80) numerów. W żadnym z nich nie ma wzmianki o ko­ loniach. Roczniki 1923, 1924, 1925 - praktycznie nie istnieją; zachowały się jedynie poszczególne strony nielicznych numerów z tych lat, a i to w stanie szczątkowym. Nieco lepiej wygląda zawartość rocznika z 1926 r. - kilkadziesiąt numerów; bra­ kuje w nich wszelako wzmianek o polskich zainteresowaniach kolonialnych. Jedynie w nr. 280 z 11 października znajduje się redakcyjna informacja zatytułowana Nie­ mieckie apetyty kolonialne,, w kontekście jednak stosunków polsko-niemieckich. Rocznik 1927 jest prawie pełny, ale i w nim nie ma wzmianek o dążeniu do uzy¬ skania kolonii przez Polskę, jedynie kilka tekstów na temat emigracyjnego osadnict­ wa polskiego w Ameryce Południowej. W roczniku 1928 jeden tekst z nr. 293 (z 22 października) dotyka jakoś spraw ko­ lonialnych. Jest to zamieszczona pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce informacja ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej (poprzedniczki Ligi Morskiej i Kolo­ nialnej) - czytając o postulatach umocnienia Polski na morzu, można pośrednio d o ­ czytać się (raczej domyślać), że Polska powinna zainteresować się terytoriami za¬ morskimi. Dopiero roczniki 1929-1939 są pełne. Można z niejaką pewnością przyjąć, że problematyka kolonialna była nieobecna w „IKC" do 1926 r. Dopiero po maju 1926 r. zaczyna funkcjonować pojęcie Polski mocarstwowej i mowa jest o dążeniu do uzy¬ skania przez Rzeczpospolitą Polską statusu mocarstwa, co wiązało się z postulata¬ mi kolonialnymi (m.in.: Łossowski 2001; Tomaszewski i Landau 2005). C o prawda już w kalendarzu „IKC" na rok 1919 pojawia się artykuł A. Gadom­ skiego poświęcony wyprawie Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, niemniej tekst ten nie zapoczątkował dyskursu kolonialnego na łamach pisma. Było to - w okre­ sie walki o granice i scalania odradzającego się państwa - przypomnienie chwaleb­ nej historii Polski i dokonań Polaków w X I X w., mimo ucisku i nieistnienia kraju na mapie. Miał na celu raczej wzmożenie poczucia narodowego i państwowego, do¬ starczenie powodów do dumy z dziejów ojczystych. U progu odradzającej się nie¬ podległości był rodzajem propagandy, przypominał, że Polska nie powstaje na nowo, lecz odradza się, ma bowiem własną, dawną historię i osiągnięcia; jeśli nie formalnie jako państwo (Polska), to udział Polaków w tych osiągnięciach był niewątpliwy i rzutuje na współczesność. Inna sprawa, że w późniejszych latach postacie Stefana Szolca-Rogozińskiego i wcześniej działającego Maurycego Beniowskiego służyły jako uzasadnienie polskich praw do posiadania kolonii. Odwoływało się ono do praw - jak je określano - prawno-historycznych. Jak pisano: Beniowski był zdobyw¬ cą Madagaskaru, a Rogoziński - Kamerunu, z tego więc również tytułu należą się 337 �M a r e k A r p a d Kowalski Polsce posiadłości w tych dwu krajach, a przynajmniej należałoby wykroić (w przy­ padku Madagaskaru będącego kolonią Francji - przecież sojuszniczki Polski) frag¬ ment terytorium dla polskich plantatorów i osiedleńców, mających na t y m obsza¬ rze autonomię językową, gospodarczą i administracyjną, choć formalnie wyspa po¬ dlegała Francji. Ale to było już później, w artykułach i publicystyce drukowanej w dalszych latach. W 1921 r., w nr. 157 z 13 czerwca „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszcza krótką informację zatytułowaną Niemcy marzą o zwrocie kolonif, w której wyraża się zaniepokojenie pogłoskami, jakoby w Berlinie miały się toczyć rokowania w sprawie zwrotu N i e m c o m Kamerunu. Lecz jeszcze nie było to związane z polskimi aspirac¬ jami kolonialnymi. „IKC" przez cały okres swojego istnienia był antyniemiecki i uczulał czytelników na niebezpieczeństwa zza zachodniej granicy (był zresztą w równym stopniu antysowiecki, ostrzegał przed bolszewizmem) oraz dokumen¬ tował nieustannie niegodziwości polityki niemieckiej wymierzone w Polskę. W ko¬ lejnych zaś latach skrupulatnie odnotowywał wszelkie fakty, zdarzenia, plotki i spe¬ kulacje wiążące się z dążeniami Republiki Weimarskiej i następnie I I I Rzeszy do odzyskania niegdysiejszych niemieckich kolonii. A to już wiązało się z polskimi as¬ piracjami kolonialnymi. N i e m c y utraciły w wyniku I wojny światowej swoje kolonie. N i e zostały one jed¬ nak zajęte bezpośrednio przez zwycięskie mocarstwa, lecz przejęła je formalnie Liga Narodów i jako mandaty Ligi Narodów zostały przekazane w zarząd Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii (mowa o interesujących nas tu posiadłościach afrykań¬ skich). Polska, jako członek Ententy, zaczęła się domagać swojego udziału w spra¬ wowaniu jakiegokolwiek mandatu, a przynajmniej wykrojenia dla Polski fragmentu terytorium mandatowego z już istniejących. Roszczenia swoje uzasadniała przy¬ należnością części państwa (zabór pruski, Pomorze, Górny Śląsk) do cesarstwa nie­ mieckiego w okresie rozbiorów, przeto - argumentowano - miała w tych koloniach swój udział z racji płacenia podatków przez Polaków, mieszkańców zaboru, do skarbu państwa niemieckiego, służenia Polaków z tego terenu w oddziałach wojska i policji kierowanych do kolonii, ponoszenia kosztów utrzymania tych kolonii. Oczekiwania swoje określiła na 1/10 udziału w byłych koloniach niemieckich, co wynikało z prze¬ liczenia wielkości obszaru niegdyś należącego do Niemiec, obecnie polskiego, sta¬ nowiącego dziesiątą część byłego cesarstwa i podobnego odsetka ludności polskiej w Niemczech przed 1918 r. Zarazem była to dla rządów Rzeczypospolitej akcja antyniemiecka, mająca na celu zablokowanie rewizjonistycznych zamiarów Berlina - chodziło o przeciwsta¬ wienie się niemieckim dążeniom do rewizji traktatów wersalskich dotyczącym nie tylko spraw kolonialnych, lecz i kwestionowania przebiegu granicy polsko-niemiec¬ kiej, a to już było realnym zagrożeniem dla kraju. Sprawy kolonii były przez M S Z 8 C y t a t y z „IKC" przytaczam według p i s o w n i i gramatyki wówczas obowiązującej. 338 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera Codziennego" traktowane przeto instrumentalnie, jako część większej akcji przeciw niemieckim próbom rewizji ustaleń wersalskich. Wszystkie te czynniki spowodowały baczne przy¬ patrywanie się przez „IKC" dążeniom Niemiec do odzyskania dawnych kolonii, do¬ kładne odnotowywanie roszczeń i informowanie o nich opinii publicznej. Kolejny taki alarm, zatytułowany Niemieckie apetyty kolonialne, ukazał się w nr. 280 „IKC" z 11 paź¬ dziernika 1926 r. Pierwszy tekst dotyczący już własnych aspiracji kolonialnych, formułowanych w kon­ tekście nie akcji antyniemieckiej, lecz polskich dążeń, pojawił się w „IKC" w 1928 r. pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce (w nr. 293 z 22 października). Zawierał on informację ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej w Katowicach . Poświę¬ cony był on umacnianiu Polski nad Bałtykiem i konieczności zwiększenia propagan­ dy dotyczącej spraw morskich w społeczeństwie, lecz zaczęły t u pobrzmiewać echa aspiracji kolonialnych; morze jawiło się jako droga ekspansji gospodarczej Polski na inne kontynenty, a wraz z ekspansją gospodarczą możliwa miała stać się ekspansją kolonialna. Niebawem ukazał się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" (nr 5 z 5 stycznia 1929 r.) artykuł wprost określający aspiracje kolonialne: Czy Polska ma prawo do zamor­ skich kolonij?, niepodpisany Czy to znaczy, że wyrażała się w nim opinia redakcji? Znak zapytania w tytule ma charakter retoryczny. Z treści wynika, że naturalnie, Polska ma prawo. Warto zatrzymać się nad t y m artykułem, nie tylko dlatego, że po raz pierwszy tak otwarcie padło sformułowanie o koloniach dla Polski. Również dlatego, że znaj¬ dujące się w nim argumenty będą, niekiedy z pewnymi modyfikacjami, powtarzały się w dalszej publicystyce kolonialnej na łamach „IKC". Jest więc powoływanie się na wspomniane już prawa historyczne - odwołanie się do Szolca-Rogozińskiego, przez przypomnienie artykułu o nim w wymienionym wcześniej kalendarzu „IKC" z 1919 r. Ze swojej strony autor (autorzy? redakcja?) przypomina, że „w swoim czasie flaga polska powiewała także nad Madagaskarem" - a więc mamy odwołanie się także do Beniowskiego , a następnie, że w 1931 r., w myśl postanowień traktatu wersalskiego, przypada termin rewizji mandatów kolonialnych. Przeto aktualna staje się kwestia uzyskania kolonii dla Polski (tzn. powierzenia jej mandatu nad którymś z terytoriów), a dzieje wyprawy Rogozińskiego stanowić mogą nie tylko historyczny, lecz i praw¬ ny, co budzić może wątpliwości, punkt wyjścia do rokowań w sprawie uzyskania 9 10 9 Liga M o r s k a i Rzeczna została założona w 1923 r. W 1928 r. liczyła ponad 20 tysięcy członków i 111 oddziałów. N a s w o i m I I I W a l n y m Z j e ź d z i e 2 5 - 2 7 października 1930 r. w G d y n i uchwaliła n o w y statut i przyjęła nową nazwę: Liga M o r s k a i Kolonialna. 10 N i e ma żadnych świadectw, b y nad Madagaskarem powiewała polska flaga. Beniowski wywieszał polską flagę na okręcie „Św. Piotr i Paweł", którym zbiegł z zesłania na Kamczatce i na którym dożeglował d o M a k a u (czasem podaje się, że była t o flaga konfederacji barskiej). N a Madagaskarze zaś wywieszał flagę własnego pomysłu, mającą świadczyć, że jest panem w y s p y nie zaś jej administra¬ t o r e m , i nie z ramienia Polski. 339 �M a r e k A r p a d Kowalski 11 mandatu . Czas więc najwyższy, by podjąć (to apel do rządu) energiczne działa¬ nia. W kolejnych numerach i latach wezwania takie są częste i formułowane bardzo zdecydowanie. Autorzy zaś bardziej ostrożni wprawdzie zastanawiają się nad sen¬ sem posiadania kolonii przez Polskę, jednakże często w takich przypadkach postu¬ lują, by Polska miała wolny dostęp do surowców znajdujących się w posiadłościach innych państw, a potrzebnych krajowi do rozwoju gospodarki (zwłaszcza przemy¬ słu, ale i rolnictwa), także piszą o potrzebie wolności emigracji (zniesieniu kwot liczbowych imigrantów) dla chętnych do osiedlenia się w tropikach i konieczności otoczenia osadników opieką państwa polskiego, wraz z utrzymaniem ich kontaktów z krajem. Można przyjąć zatem, że postulaty kolonialne pojawiają się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" w pełni z dużą częstotliwością po 1926 r. Początkowo sto­ sunkowo rzadko, lecz od 1929 r. nieustannie gościły na łamach pisma. Było to skut¬ kiem, jak można przypuszczać, wzmożenia akcji przez Ligę Morską i Rzeczną. Częstsze pojawianie się owej problematyki w rocznikach 1935-1939 wynikało zaś z przekształcenia się L M i R w Ligę Morską i Kolonialną, co obligowało organizację do podjęcia akcji popularyzatorskiej. Doszło zresztą do współpracy między „IKC" a Ligą Morską i Kolonialną. Na po­ czątku 1935 r. utworzony został nowy dodatek „IKC", „Kurier Morski i Kolonialny". Można się zastanawiać, czy stało się tak na skutek odgórnych, rządowych sugestii. Wydaje się jednak, że była to własna inicjatywa redakcji. W końcu tematyka poru¬ szała wyobraźnię czytelników, zaspokajała ich ambicje państwowe, dumę z osiąg¬ nięć Rzeczypospolitej, krzewiła poczucie mocarstwowości, zatem przyczyniała się do zwiększenia popularności pisma. Po raz pierwszy „Kurier Morski i Kolonialny" pojawił się w 1935 r., jako dodatek do nr. 42 (z 11 lutego): W 15-tą r o c z n i c ę u r o c z y s t y c h zaślubin Polski z Bałtykiem, odzyskania przez odrodzoną R z e c z p o s p o l i t ą d o s t ę p u d o m o r z a , o t w i e r a m y na łamach „Ilustrowanego K u r i e r a C o ­ d z i e n n e g o " n o w y stały d o d a t e k , p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m ekspansji m o r s k i e j państwa p.t. „Kuryer M o r s k i i Kolonjalny". W ciągu t y c h lat 15-tu, k t ó r e dzielą nas o d pamiętne­ go dnia 10 lutego 1920, przezwyciężyliśmy n i e t y l k o o l b r z y m i e trudności, stworzyliśmy z n i c z e g o własny wspaniały p o r t , własną marynarkę w o j e n n ą , naszą straż na Bałtyku, własną flotę h a n d l o w ą - ale poza t e m dokonał się z a s a d n i c z y p r z e w r ó t w m e n t a l n o ś ­ ci s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e dziś r o z u m i e w a ż n o ś ć d o s t ę p u d o m o r z a dla ż y c i a p a ń s t w o ­ w e g o i interesuje się ż y w o z a g a d n i e n i a m i z t e m związanemi. „Kuryer M o r s k i i K o l o njalny" b ę d z i e właśnie uważał za swe zadanie z a s p o k o j e n i e tego zainteresowania najszerszych w a r s t w ludności s p r a w a m i m o r s k i e m i i z a g a d n i e n i a m i k o l o n j a l n e m i . 11 W istocie na 1931 r. przypadał czas nie rewizji mandatów, lecz złożenia przez państwa zawia­ dujące sprawozdania z wykonywania na t y c h t e r y t o r i a c h czynności m a n d a t o w y c h . W propagandzie prasowej nie zwracano uwagi na tę r ó ż n i c ę , dostrzegano zaś m o ż n o ś ć zintensyfikowania polskich dążeń kolonialnych. 340 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " W t y m samym artykule wstępnym zarząd okręgu krakowskiego L M i K wyraża podziękowanie za wydawanie owego dodatku: A k c j a szerzenia w ś r ó d s z e r o k i c h sfer s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, z r o z u m i e n i a dla s p r a w m o r s k i c h i k o l o n j a l n y c h jest doniosłym c z y n e m o b y w a t e l s k i m , za k t ó r y R e d a k c j i „Ilu­ strowanego Kuryera C o d z i e n n e g o " [ . . . ] należy się serdeczna podzięka i w y r a z y uznania. O d tego momentu wszelkie teksty dotyczące postulatów kolonialnych przenie­ sione zostały z zasadniczych stron pisma do dodatku. „Kurier Morski i Kolonialny". Ukazywał się w „IKC" regularnie, zawsze w środy. Jednakże tylko do czerwca. W „IKC" nr 168, z 1935 r. (19 czerwca) ukazał się nr 18 „Kuriera Morskiego i Kolonialnego", po czym dodatek znikł, zaś sprawy kolonialne wracają na normalne, redakcyjne i publicystyczne strony dziennika. Tak było już do końca, do września 1939 r. Zniknięcie dodatku nie zostało wytłumaczone żadną notą ani oświadczeniem redakcji. Można się zastanawiać, czy było to podyktowane kwestiami organizacyj¬ nymi (redakcyjnymi?) „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" albo Ligi Morskiej i Kolonialnej. Może i t y m , że „IKC" i wcześniej, i później dopuszczał na swoje łamy artykuły kwestionujące sens posiadania przez Polskę kolonii, a przynajmniej wątpią¬ ce w ideę tzw. osadniczej kolonizacji (emigracji) zamorskiej w tropikach. Takie ar¬ tykuły były sprzeczne z ideami kolonizacyjnymi głoszonymi przez L M i K . Przyczyn można szukać i w nieporozumieniach finansowych, a był już wcześniej taki prece¬ dens. O t o w 1931 r., kilka lat przed powołaniem dodatku „Kurier Morski i Kolonial­ ny", doszło do konfliktu między „IKC" a L M i K - Liga zażądała (wedle informacji re­ dakcji) pieniędzy od Kuriera za druk artykułu propagandowego (więcej: IKC 1935a, s. 4), a redakcja odmówiła. Mógł i t y m razem zajść podobny konflikt. Podane poniżej zestawienie rozmaitych tekstów dotyczących spraw kolonial¬ nych na łamach „IKC" zawiera te, które są samodzielnymi polskimi postulatami ko¬ lonialnymi. N i e zawsze były one wyrażane wprost, większość jednak formułowano zdecydowanie: Kolcuje dźwignią rozwoju Polski (IKC 1929, nr 91, s. 8), Czy Polska „otrzy­ muje" w Afryce portugalską kolonję: Angolę? (IKC 1930, nr 94, s. 2), Czy Polska zdobędzie kolonje zamorskie? (IKC 1932, nr 97, s. 3), Polska musi zdobyć się na odwagę własnej polity­ ki kolonjalnej (IKC 1933, nr 70. s. 3), Polska ma prawo do części kolonij niemieckich (IKC 1933, nr 114, s. 16), Dlaczego należą się nam kolonje (IKC 1935, nr 51, s. 21), Co nam może dać Liberja (IKC 1935, nr 79, s. 23), Musimy rozpocząć walkę o kolonje dla Polski! (IKC 1936, nr 74, s. 3), Żądamy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328, s. 7), Polska wobec wiel­ kiej batalji o nowy rozdział kolonij (IKC 1937, nr 334, s. 5), Cała Polska żąda kolonij (IKC 1938, nr 102, s. 5), Musimy dostać kolonje! (IKC 1939, nr 63, s. 15). Przytoczone tytuły dobrze pokazują język, jakiego używała propaganda kolo¬ nialna, przynajmniej ta bardziej radykalna. Okazją do przenoszenia postulatów kolonialnych na forum publiczne i dociera¬ nia z nimi do jak największych rzesz społeczeństwa były D n i Kolonialne, ustano341 �M a r e k A r p a d Kowalski wione przez Ligę Morską i Kolonialną, niezależnie od Święta Morza. Odnotowywał je „Ilustrowany Kurier Codzienny". Po raz pierwszy odbyły się w listopadzie 1936 r. Zostały zrelacjonowane pt. Zą&amy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328). Lecz już w następnym roku odbyły się 9 kwietnia, a w piśmie pojawił się tytuł: Cała Polska żąda kolonij. Wielkie manifestacje w Warszawie i w całym kraju z okazji „Dni kolonjalnych" (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne miały być świętem niezależnym zarówno od rocznicy ustanowienia Polski nad Bałtykiem (10 lutego 1920 r.), jak i od Święta (od 1932 r. D n i ) Morza. Obchody D n i Kolonialnych w rozmaitych terminach w latach 1936-1938 tłumaczy się t y m , że szukano dla nich odrębnej daty w porach roku bar¬ dziej sprzyjających ulicznym manifestacjom i pochodom. Publikowane były na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" również arty¬ kuły podające w wątpliwość domaganie się kolonii dla Polski. Zazwyczaj bywały formułowane ostrożnie i odwoływały się do argumentów klimatycznych i demogra­ ficznych. Ich autorzy sugerowali, że klimat tropikalny nie sprzyja masowemu osiedla¬ niu się białych na tych terenach, nie ma więc mowy o licznej kolonizacji; a taka była¬ by niezbędna, by realnie władać zamorskimi posiadłościami. Ponadto nim plantatorzy czy osadnicy zaczną osiągać zyski, będą musieli szalenie dużo pracować w nie¬ sprzyjających warunkach, wyczerpujących siły organizmu, zatem lepiej kierować emigrantów do państw „cywilizowanych", gdzie przybysze z Polski łatwiej dorobią się majątku, a przynajmniej łatwiej osiągną godziwy poziom życia. Druga grupa przeciwników obstawała przy tym, że kolonie będą wyciągały z kra¬ ju rzesze ludności, osłabiając przeto jego potencjał demograficzny, tak potrzebny tu, na miejscu, w Polsce. Niektóre teksty, oddalone od spraw kolonialnych, w istocie dotykały tego prob¬ lemu, chociaż w sposób nieco zaskakujący. O t o w sobotę 11 lutego 1939 r. w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie odbyła się premiera sztuki (dramatach w trzech aktach) Władysława Smólskiego Pieśń o Beniowskim (Narodziny Wodza). W „IKC" (1939, nr 39) Zdzisław Jachimecki, recenzent teatralny dziennika, ostro skrytyko¬ wał tę sztukę. N i e chodziło t u o reżyserię, inscenizację czy grę aktorów, acz i do tych elementów miał zastrzeżenia. Zarzucił przede wszystkim jej autorowi, że ten bezkrytycznie dał wiarę we wszelkie opowieści Beniowskiego o sobie. A przecież - pisał Jachimecki - Beniowski był łgarzem i ponosiła go fantazja. Chcąc nie chcąc, krytyk podważał więc argumenty zwolenników postulatów kolonialnych, którzy powoływali się na Beniowskiego i twierdzili, że jego obecność na Madagaskarze daje podstawy historyczno-prawne, jak je określano, do ubiegania się o kolonie dla Polski. Zwłaszcza że zwolennicy pozyskania chociażby części Madagaskaru po¬ czuli się zagrożeni nowymi odkryciami historycznymi dotyczącymi wyspy: „Coraz więcej spadkobierców króla Madagaskaru. Brak tylko wśród nich spadkobierców Beniowskiego" ( I K C 1939, nr 26); przy czym nie chodziło t u o konkretnych ewen¬ tualnych spadkobierców hrabiego Maurycego, mieli nimi być w ogóle Polacy, cały naród jako rodzaj spadkobiercy zbiorowego. 342 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Niezależnie od haseł i formułowanych tytułów do grupy otwartych postulatów kolonialnych zaliczyć można i te wyrażane w tekstach, które nie określały sprawy jednoznacznie. Na przykład relacje z wystąpień ministrów spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, a następnie Józefa Becka przed komisjami Ligi Narodów czy też Sejmu i Senatu RP wskazują, że domagano się dla Polski wolnego dostępu do surowców lub też wyjaśniano parlamentarzystom założenia polityki zagranicznej. Wystąpienia te dotyczyły zazwyczaj emigracji lub wspomnianego dostępu do surowców. N i e padało w nich żądanie, a chociażby oczekiwanie kolonii dla Polski, lecz bywały one opatrywane takimi tytułami przez redakcję i tak relacjonowane, by czytelnik odniósł wrażenie podejmowanej przez polityków akcji kolonialnej. Inne jeszcze teksty, których autorzy też nie domagali się kolonii wprost, tworzy¬ ły atmosferę, dzięki której czytelnik miał się zainteresować sprawą postulatów ko¬ lonialnych. Były to podróżnicze relacje, opisy rozmaitych obyczajów ludów Afryki, ciekawostki z tamtych stron, relacje misjonarzy z ich pracy w krajach tropikalnych czy wreszcie artykuły historyczne przypominające osiągnięcia polskich badaczy i podróżników. Szczególną okazją stały się obchody 50-lecia wyprawy Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, z wykorzystaniem Leopolda Janikowskiego, jedynego żyjącego wówczas uczestnika wyprawy, dyrektora warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, poprzednika obecnego Państwowego Muzeum Etnograficznego (IKC 1932, nr 342, Mróz 1932). D o tego typu tekstów można zaliczyć reportaże i wnioski z wystawy kolonialnej w Paryżu w 1931 r., zamieszczane w „IKC" z 1931 r. w numerach: 108, 126, 128, 129, 197, 316, 321. Także niektóre wiadomości agencyjne, np. Śladami Livingstona pędzi dziś pociąg od brzegów do brzegów Afryki (IKC 1931, nr 191), donosząca o otwarciu linii kolejowej od Lobito w Angoli do Beira w Mozambiku, lub Samolotem z Francji na Madagaskar... w czte­ ry dni (IKC 1931, nr 353), o uruchomieniu połączenia lotniczego metropolii z kolonia­ mi. Doniesienia uspokajały, że kandydaci na osadników nie muszą obawiać się trudne­ go życia, gdyż i do Afryki dociera współczesna cywilizacja. Niektóre szły jeszcze da­ lej. Taki oto tytuł daje swojemu reportażowi inżynier Wiesław Kuake: I w czarnej stolicy Somalisów nie jedzą ludzi na obiad. Pierwsze wrażenia z „dzikiej" Afryki (IKC 1933, nr 119). Pojawiały się również teksty, których uwaga nie była zwrócona na obszary znaj¬ dujące się w polu polskich zainteresowań kolonialnych, lecz dotyczyły innych tery¬ toriów, nie w kontekście aspiracji kolonialnych, raczej zintensyfikowania wymiany handlowej, chociaż też pośrednio zwracały uwagę czytelników ku aspiracjom kolo¬ nialnym Polski: Ludwik Tomanek, Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w ko­ loniach holenderskich (IKC 1937, nr 16) - reportaż z Indii Holenderskich, Andrzej Krasicki, Cejlon, wyspa tysiąca cudów ( I K C 1937, nr 28), Peregrinus, Echa z dalekiego Iranu. Dlaczego nas tu nie ma? Jak Polska pozostaje w tyle w wyścigu narodów (IKC 1938, nr 7), Jedynej kolonji polskiej w Azji Mniejszej - Adampolowi - grozi zturczenie (IKC 1937, nr 203) - t u motywem przewodnim było uchronienie od wynarodowienia p o t o m ­ ków osadników polskich w Turcji. 343 �M a r e k A r p a d Kowalski Inspiracją do niekoniecznie bezpośredniego propagowania akcji kolonialnych były różne wydarzenia. I tak redakcja zamieściła nekrolog generała Gustawa Orlicz-Dreszera (IKC 1936, nr 198), następnie tekst Ludwika Rubla, Złamane orle skrzydła (IKC 1936, nr 199), będący wspomnieniem o generale - prezesie zarządu głównego Ligi Morskiej i Kolonialnej - który zginął w katastrofie lotniczej nad Bałtykiem w Orłowie, w pobliżu Gdyni; zaś w nr. 202 z tego roku redakcja publikuje „Tak dalej być nie może". Ostrzegawcza mowa śp. Qen. Dreszera - obszerne fragmenty przemówienia wygłoszonego na zjeździe Ligi Morskiej i Kolonialnej. W żadnym z tych tekstów nie pada słowo o konieczności zdobywania kolonii dla Polski, lecz kontekst obu wydaje się oczywisty: trzeba podjąć ekspansję gospodarczą - oto testament generała. „Ilustrowany Kurier Codzienny" w sprawach kolonialnych odwoływał się rów¬ nież do autorytetów naukowych. Nazwiska autorów opatrywał, gdy tylko istniała taka możliwość, tytułami naukowymi: doktor, docent, profesor, i podawał miejsce ich pracy: Uniwersytet Jagielloński, Lwowski, Warszawski (Józefa Piłsudskiego); zresztą zabiegał o obecność tych autorów na swoich łamach. Informował także o obejmowaniu patronatem akademickim spraw kolonialnych . Zamieszczano arty¬ kuły i reportaże z posiadłości brytyjskich, francuskich, włoskich, niemające związ¬ ku z polskimi postulatami kolonialnymi, jednak z uznaniem wypowiadające się o ad­ ministracji tych państw w ich terytoriach zamorskich, podkreślające wagę władania owymi posiadłościami dla mocarstwowego znaczenia metropolii. „Ilustrowany Kurier Codzienny" skrupulatnie też śledził wojnę włosko-abisyńską 1935-1936. Zrazu w tonie powściągliwym, bez wyraźnego angażowania się po którejkolwiek ze stron konfliktu, a po upadku Etiopii i zawładnięciu nią przez Wło¬ chy z pewną sympatią dla Włoch, jako państwa, które radykalnie i samodzielnie podjęło swoją inicjatywę kolonialną, mimo co najmniej powściągliwości wielu znaczących mocarstw (Francja, Wielka Brytania). Relacje z tej wojny wynikały nie tylko z tego, że - co oczywiste - było to wydarzenie na miarę światową, więc każda licząca się gazeta musiała śledzić uważnie ów konflikt, lecz i z tego, że postępowanie Włoch mogło służyć jako wzór dla Polski: nie tylko werbalne domaganie się kolonii w publicystyce czy w zawoalowanych wystąpieniach polityków na forum Ligi Na¬ rodów, lecz zdecydowane przedsięwzięcie. Interesujące, na ile akcja W ł o c h miała wpływ na tzw. sprawę Liberii i poczynania Polski, a właściwie Ligi Morskiej i Kolo12 12 Korespondent dziennika dotarł w L o n d y n i e do znanego dobrze już wówczas w kraju Bronisława Malinowskiego, który powiedział: „Zdaniem m o j e m etnografja p o w i n n a dawać p o d s t a w y naukowe d o skomplikowanej p o l i t y k i i sztuki kolonizacyjnej". Dalej pytany o możliwości emigracyjne d o domi¬ niów b r y t y j s k i c h odpowiedział m.in.: „Gdyby się Australijczycy z g o d z i l i na znaczne zwiększenie i m i ­ gracji europejskiej, t o chłopi polscy okazaliby się d o b r y m i kolonistami" ( I K C 1938, nr 78). Pojawia się także w piśmie informacja o powołaniu S t u d i u m M e d y c y n y i H i g i e n y Tropikalnej p r z y W y d z i a l e Lekarskim U J , z zapowiedzią, że w następnym r o k u akademickim s t u d i u m t o ma stać się częścią składową Międzywydziałowego Studium Kolonialnego UJ, z wykładami z zakresu geografii, filologii (na¬ uczanie języków afrykańskich), etnologii, botaniki oraz kursu rolnictwa tropikalnego ( I K C 1939, nr 61). 344 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " nialnej w t y m kraju ( I K C 1934, Gadomski 1935, IKC 1935b, Oszelda 1936, IKC 1937). Polskie postulaty kolonialne wysuwane były przez L M i K (wcześniej zaczynała to czynić jej poprzedniczka, Liga Morska i Rzeczna) lub ośrodki zainteresowane akcją kolonialną: pozarządowe, społeczne, półoficjalne, formalnie niezwiązane z władzami państwa. Jeśli jednak w publicystyce pojawiały się nazwy instytucji rządowych lub nazwiska osób piastujących stanowiska rządowe, teksty tego rodzaju były wezwa¬ niem pod adresem władz, by te oficjalnie i energicznie domagały się na forum mię¬ dzynarodowym kolonii dla Polski, a na forum wewnętrznym, by jasno i otwarcie sta­ wiały sprawę, jako żywotną i ważną dla kraju i obywateli. Była to forma publicystycz¬ nego nacisku. Pismo zasadniczo jednak przestrzegało zasad, by nie wikłać oficjalnych władz w kwestie kolonialne. Wypowiadało się na temat postulatów kolonialnych w artyku¬ łach (reportażach, publicystyce) osób zainteresowanych tematem, w zagranicznych doniesieniach agencyjnych oraz depeszach swoich korespondentów krajowych i zagranicznych, wreszcie w publikacjach autorów związanych z Ligą Morską i Ko¬ lonialną czy też innego typu organizacjami i stowarzyszeniami zainteresowanymi pozyskaniem dla Polski posiadłości zamorskich. Można sądzić, że w t y m ostatnim przypadku teksty, chociaż autorskie, były inspirowane przez owe organizacje i przez nie kierowane do druku na łamach „IKC". Należy dodać, że w dzienniku były publikowane teksty nie tylko za podjęciem przez Polskę akcji kolonialnej, lecz i przeciwne jej. Te ostatnie znacznie skromniej reprezentowane, jednak i takie były. Można domniemywać, że poza celami czysto dziennikarskimi (nic tak nie ożywia pisma, jak polemika na jego łamach), świadczyć miały o obiektywizmie „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" dopuszczającego na swoje strony zarówno teksty domagające się kolonii, jak i przeciwne takim postula¬ tom. Nawiasem mówiąc, taka polityka redakcyjna również przyczyniała się do zwięk¬ szenia poczytności i popularności dziennika. Zarówno zwolennicy, jak i przeciwni¬ cy postulatów kolonialnych znajdowali w piśmie potwierdzenie swoich poglądów. Jednak - jak już zostało powiedziane - publikacji kolonialnych było znacznie więcej. Poza t y m „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszczał sprawozdania z D n i Kolonialnych. Można powiedzieć, że był to zwykły obowiązek dziennika, by infor¬ mować o wszelkich wydarzeniach w kraju. Ale nie wszystkie tego rodzaju imprezy były odnotowywane na łamach pisma, opisywano przede wszystkim te, które redak¬ cja uważała za istotne. D n i Kolonialne były pomyślane jako powszechna propaganda idei kolonialnej. W pierwszych relacjach z 1936 r. kładziono nacisk na sprawy pozy­ skiwania surowców: „kolonie dostarczają surowców dla przemysłu, równocześnie zaś są rynkiem dla fabrykatów przemysłowych. [ . . . ] import surowców kolonialnych stale wzrasta, [ . . . ] w imporcie surowców kolonialnych silnie zwiększa się udział kon¬ tynentu afrykańskiego", wraz ze statystycznymi wyliczeniami eksportu i i m p o r t u owych surowców (włókiennicze, tłuszcze roślinne, kauczuk, ziarno kakaowe, nasiona 345 �M a r e k A r p a d Kowalski oleiste, sizal, rudy żelaza i miedź), by dopiero skończyć stwierdzeniem, że „handel zagraniczny bowiem wiążąc ze sobą pewne terytoria może doprowadzić do uzależ­ nienia ekonomicznego i politycznego terenów surowcowych od państwa polskiego" (IKC 1936, nr 328). Relacje z D n i Kolonialnych w 1938 r. miały inny charakter. Argumentowano nie statystyką (acz i ta jest widoczna), lecz przede wszystkim po¬ wszechnością domagania się kolonii przez społeczeństwo. Wyliczano, w ilu mias¬ tach odbyły się demonstracje, wiece i przemarsze pod hasłem pozyskania kolonii dla kraju, ile osób brało udział w tych imprezach, kto brał w nich udział. Wymienione są m.in. Warszawa, Kraków i Poznań (liczne akademie, wiece, manifestacje), Lublin (20 tysięcy osób), Radom (10 tysięcy), Łódź, Łuck, Kielce, Tarnów, Chorzów, ale także mniejsze miejscowości: Szczuczyn, Suwałki, Łomża, Grajewo, Ostrołęka. Po¬ dawano, że w wielu miastach robotnicy zakładów przemysłowych gremialnie zgła¬ szali swój akces do Ligi Morskiej i Kolonialnej (pytanie, na ile było to postępowanie realne, na ile zaś spowodowane odgórnymi naciskami, by zapisywać się do L M i K ) . Ogólna liczba uczestników tych manifestacji określona została na co najmniej 10 mi¬ lionów, a w każdej relacji powtarzano, że w owych imprezach brali udział masowo robotnicy rzemieślnicy, chłopi, drobni kupcy (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne były więc okazją, by upowszechnić tę ideę w całym społeczeń¬ stwie, by z postulatami kolonialnymi dotrzeć do małych miejscowości oraz do wsi, do szkół, do wszystkich warstw ludności. Wielką wagę przywiązywano do szkół wiejskich - ich nauczyciele mieli być w środowisku wiejskim popularyzatorami idei kolonialnej. Chodziło o to, by idea ta nie ograniczała się tylko do dużych miast. Te¬ go rodzaju relacje, jak zamieszczane w „IKC", przekonywały zapewne, że jest to rze¬ czywiście akcja masowa, popierana przez całe społeczeństwo. „Ilustrowany Kurier Codzienny" zdecydowanie zaangażował się w popularyza¬ cję polskich postulatów kolonialnych. Świadczyć może o t y m zarówno duża liczba publikacji na ten temat, jak i dobór ich autorów - znanych powszechnie pisarzy, dzien­ nikarzy i naukowców, a wreszcie takie relacje, jak te z obchodów D n i Kolonialnych. Świadczyć o t y m może także różnorodność formalna tekstów: publicystyka postulatywna, publicystyka przywołująca rzeczywiste lub domniemane przykłady histo¬ ryczne o polskich zdobywcach zamorskich, reportaże z Afryki i Ameryki Południo¬ wej, artykuły o życiu polskich plantatorów i osadników w tropikach (Angola, L i b e ­ ria, Brazylia, Argentyna, Peru), rozważania nad klimatem, gospodarką i obyczajami miejscowymi rozmaitych terenów (Angola, Kamerun, Liberia, Madagaskar, państwa Ameryki Południowej) oraz nad możliwościami emigracji do tych krajów, rozmowy z działaczami kolonialnymi, ale także z plantatorami czy osadnikami żyjącymi czas jakiś już na tych terenach, rozmowy z naukowcami - lekarzami specjalistami od me¬ dycyny tropikalnej, klimatologami, geografami, historykami, geologami, ekonomis¬ tami, specjalistami od rolnictwa, handlu, przemysłu, wszelkich innych dziedzin. Ważne jest, co zostało wcześniej podniesione, że dziennik nie stronił od sensa¬ cji, ale jednocześnie nie uchylał się od publikowania poważnych tekstów. Obie te 346 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " konwencje - sensacyjna i poważna - były stosowane przy publikacji artykułów 0 sprawach kolonii. Goszczący na łamach pisma naukowcy zapewniali swoim auto¬ rytetem powagę sprawy. Te teksty skierowane były do wyrobionych czytelników. Mniej wyrobieni mogli znaleźć rozmaite ciekawostki czy sensację w reportażach, opowieściach plantatorów, przedrukach z pism zagranicznych mówiących o świę¬ tych wężach, ludożerstwie albo dziwacznych obyczajach plemion afrykańskich, a wreszcie w powieściach drukowanych w odcinkach (np. Haszysz Czarnego Lądu Antoniego Dębczyńskiego czy powieści-reportaże Arkadego Fiedlera). Trzeba zauważyć, że w publicystyce „IKC" (a także innych pism popularnych) kolonie stały się synonimem tropików. Zapewne dlatego, że te obszary uznawano za możliwe do skolonizowania. Inne, ze względów gospodarczych i klimatycznych, nie nadawały się do tego, by kierować tam osadników i plantatorów i zapewniać i m własne gospodarstwa (wśród kolonii formalnie była wymieniana Grenlandia, należą¬ ca do Danii, lecz to terytorium określano jako kawał lodu z garścią Eskimosów). Po¬ nadto obszary północne należały już do innych państw jako ich części, a do tro¬ pików, jak mniemano, można było jakoś „wcisnąć się" i zapewnić tam ewentualnym osadnikom względnie godziwe warunki bytu, w nieokreślonej zaś przyszłości tere¬ ny zajęte przez osadników-emigrantów mogłyby stać się polskimi koloniami. Całe to bogactwo form dziennikarskich stosowanych do upowszechniania po¬ stulatów kolonialnych na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego", różnorodność autorów oraz przywoływanych argumentów, wreszcie liczba tekstów poświęconych zagadnieniu - wszystko to zdaje się przekonywać, że „IKC" należał do czołowych pism propagujących ideę kolonialną w Polsce. Naturalnie istniały wyspecjalizowane w zagadnieniu pisma, np. naukowy „Kwartalnik Instytutu Naukowego do Badań Emi­ gracji i Kolonizacji" (od 1930 r. „Kwartalnik Naukowego Instytutu Emigracyjnego 1 Kolonialnego") czy bardziej popularne „Morze". Jednak „Ilustrowany Kurier Co¬ dzienny" był - chociażby jako wysokonakładowy i dobrze dystrybuowany dziennik - pismem rzeczywiście popularnym i poczytnym, docierającym do wielkiej masy odbiorców. Z racji swojej formuły postulaty kolonialne często obecne na jego łamach mogły zainteresować sprawą kolonialną ogromną część społeczeństwa. „IKC" bo¬ wiem nie tylko opisywał omawianą kwestię, ale i ją popularyzował. Bibliografia Białas T. 1983 Liga Morska i Kolonialna 1930-1939, Gdańsk Dębczyński A. 1935 Haszysz Czarnego Lądu, Warszawa 347 �Marek Arpad Kowalski Gadomski A. 1935 Co nam może dać Liberja, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 79 Garlicki A . 1969 Problemy kolonialne w opinii MSZ w 1936 r, w: Naród i państwo: prace ofiarowane Hen­ rykowi Jabłońskiemu w sześćdziesiąte urodziny, red. Tadeusz Cieślak, Warszawa Fiedler A. 1935 Ryby śpiewają w Ukajali, Warszawa 1939 Jutro na Madagaskar, Warszawa Maślanka J. (red.) 1976 Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław IKC 1918-1939 „Ilustrowany Kurier Codzienny", Kraków 1939 Kraków ogniskiem studjów kolonialnych, nr 61 1938a Cała Polska żąda kolonij, nr 102 1938b Chłop polski jest doskonałym kolonistą, nr 78 1937 Legenda o „polskim Lawrence, nr 4 1936 Żądamy dla Polski kolonij, nr 328 1935a Propaganda Pomorza - Liga Morska i Kolonialna i odgłos artykułu IKC, nr 211 1935b O co bije się biała ludzkość w Lidze Narodów, nr 262 1934 Umowa kolonizacyjna między Polską a Liberią, nr 330 1932 50-lecie wyprawy polskiej do Kamerunu. Uroczysta akademia w Warszawie, nr 342 Lepecki M . 1986 Maurycy August hrabia Beniowski, zdobywca Madagaskaru, Warszawa Łojek J., Myśliński J., Władyka W 1988 Dzieje prasy polskiej, Warszawa Łossowski P. 2001 Dyplomacja polska 1918-1939, Warszawa Makarczyk J. 1936 Liberia, Liberyjczyk, Liberyjka, Warszawa Mróz S. 1932 50-lecie „Polskiego Kamerunu", „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 349 Nadolska-Styczyńska A. 2005 Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, Wrocław Oszelda W. 1936 Włochy i Polska - dwa najbardziej przeludnione kraje Europy. O męskie i stanowcze 348 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " wystąpienia Polski w sprawie emigracyjnej i kolonjalnej, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 20 Pawłowski S. 1936 Domagajmy się kolonii zamorskich dla Polski, Warszawa Sokopp E . M . 1997 Pisane na kolanie. Pamiętnik bez patosu 1914-1997, Warszawa Szumańska-Grossowa H . 1967 Podróże Stefana Szolca-Rogozińskiego, Warszawa Tomanek L . 1937 Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w koloniach holenderskich, „Ilustrowa¬ ny Kurier Codzienny", nr 16 Tomaszewski J., Landau Z . 2005 Polska w Europie i świecie 1918-1939, Warszawa Władyka W. 1988 Prasa Drugiej Rzeczypospolitej, w: Dzieje prasy polskiej, Warszawa Załęcki G. 1930a 1930b O kolonialno-polityczną kulturę mas polskich, Warszawa Korzyści posiadania własnych kolonij politycznych, „Kwartalnik Naukowego In¬ stytutu Emigracyjnego i Kolonialnego", t. 1 Ząbek M . 2007 Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 349 �Kamila Baraniecka-Olszewska Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i PAN Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej P r z e ż y w a n i e Pasji Pisząc o współczesnej polskiej religijności, stajemy przed koniecznością zrewido­ wania pojęć i przekonań wykorzystywanych we wcześniejszych rozważaniach na ten temat, zwłaszcza na temat religijności ludowej. Kariera terminu, mimo jego roz­ licznych wad z lubością wytykanych przez kolejnych badaczy wcale się nie zakoń­ czyła i choć może nie nabiera już rozpędu, wciąż stykamy się z tekstami, które sta­ nowią świadectwo wiary w możliwości redefinicji, odświeżenia i powtórnego zasto­ sowania pojęcia religijności ludowej (por. Bukraba-Rylska 2008, s. 30). Kariera nie kończy się też w takim sensie, że ta kategoria pozostaje głównym, jeśli nie jedynym, punktem odniesienia w tekstach o polskiej religijności. Mój artykuł nie będzie t u wyjątkiem. Lecz zamiast walczyć z demonami przeszłości, a autorom tekstów po¬ święconych religijności ludowej wytykać niewłaściwe podejście do omawianych za¬ gadnień, mam zamiar skorzystać z luki, jaką stworzyły pozostawione przez nich opi¬ sy, i w pewnym stopniu ją wypełnić. Mam na myśli lukę, na którą wskazuje Magda Zowczak: C h o c i a ż istnieją e t n o g r a f i c z n e d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e świadectwa g ł ę b o k i e g o p r z e ­ żywania Pasji w religijności l u d o w e j , a w s z t u c e l u d o w e j o d p o w i a d a i m p o p u l a r n o ś ć i b o g a c t w o p r z e d s t a w i e ń pasyjnych, b a d a c z e religijności l u d o w e j nie poświęcili s z c z e g ó l n e j u w a g i t e m u a s p e k t o w i ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 3 3 ) . Zdaniem autorki brak zainteresowania t y m tematem wynika z przekonania autorów zajmujących się religijnością ludową o braku mistycyzmu w t y m rodzaju religijnoś­ ci, jak też z podkreślania w niej aspektu magicznego oraz pragmatycznego, podczas gdy „głębokie przeżywanie Pasji" było znakiem szczególnej wrażliwości religijnej (Zowczak 2008, s. 32-33). Informacje o roli Pasji i praktykach z nią związanych w dawniejszej religijności znajdujemy tylko w kilku akapitach rozrzuconych po różnych tekstach zawierają- 350 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? cych opisy które możemy potraktować jako etnograficzne. Jedno z barwniejszych przedstawień zwyczajów wielkanocnych zostawił nam Jędrzej Kitowicz. Opisał nie tylko nabożeństwa związane z okresem wielkanocnym, ale także pełne ekspresji i po­ święcenia zachowania kapników umartwiających się postem, biczowaniem czy nie­ sieniem ciężkiego krzyża w wielkopiątkowej procesji (Kitowicz 2003, s. 43-54). Już te kilka stron opowiadających o zachowaniach wielkanocnych informuje nas, że prze¬ żywaniu męki Chrystusa towarzyszyła szczególnie głęboka pobożność . W z m i a n ­ ka o przeżywaniu Pasji pojawia się także u Stefana Czarnowskiego. Choć zasadniczo odmawiał on religijności ludowej głębi i refleksyjności, dostrzegł szczególny charak¬ ter pielgrzymek na kalwarie. 1 2 G o r l i w o ś ć zaś, z jaką l u d p o l s k i p i e l g r z y m u j e d o k a l w a r i i , ś w i a d c z y o t y m , jak b a r d z o o d p o w i a d a mu t o u z m y s ł o w i e n i e t a j e m n i c y M ę k i , O d k u p i e n i a i Z m a r t w y c h w s t a n i a , tak jak z a c h o w a n i e się jego w czasie w ę d r ó w k i o d stacji d o stacji oraz n a s t ę p n e w y ­ p o w i e d z i u c z e s t n i k ó w p i e l g r z y m e k pozwalają stwierdzić, ż e p r z e ż y c i a i c h są nie t y l k o g ł ę b o k i e , ale ż e nie o d r ó ż n i a j ą i c h o n i o d p r z e ż y ć , k t ó r y c h b y d o z n a w a ć musiał r z e ­ c z y w i s t y w i d z M ę k i Pańskiej, t o w a r z y s z h i s t o r y c z n e j w ę d r ó w k i Jezusa o d W i e c z e r ­ nika, p o p r z e z G ó r ę Oliwną, więzienie, sądy aż na G o l g o t ę i d o Ś w i ę t e g o G r o b u ( C z a r n o w s k i 1958, s. 9 3 ) . W owym nieodróżnianiu doświadczeń własnych od przeżyć rzeczywistych świadków męki Chrystusa Czarnowski dostrzega ułomność chłopskiej religijności, 1 K a p n i c y - nazywani tak o d swojego stroju - t o o s o b y zrzeszone w bractwach religijnych lub p o ­ zostające poza n i m i , oddające się szczególnego rodzaju p r a k t y k o m religijnym, np. biczowaniu, posz­ czeniu, z okazji świąt bądź w ramach pokuty. C z ę s t o t e ż uczestniczyli w procesjach religijnych. 2 „Kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak d o p e w n y c h słów w śpiewaniu kościelnym nad­ chodzących, za takimże znakiem o d marszałka danym p o d n o s i l i się na kolana i zawinąwszy kaptura z pleców na ramię - biczowali się w gołe plecy dyscyplinami r z e m i e n n y m i albo nicianymi, w powrózki kręte splecionymi. N i e k t ó r z y końce d y s c y p l i n r z e m i e n n y c h przypiekali w ogniu dla dodania większej twardości albo szpilki zakrzywione w d y s c y p l i n y niciane i rzemienne zakładali, ażeby lepiej ciało swo­ je wychłostali, które czasem t a k o w y m ćwiczeniem, silno przykładanym, aż d o żywego mięsa i szkar­ łatów wiszących sobie szarpali, brocząc krwią suknię, kapę i pawiment kościelny. [...] N i e ze wszyst¬ k i c h kościołów, ale z niektórych tylko, procesyja kapników - o p r ó c z krzyża z w i z e r u n k i e m Chry¬ stusowym na czele procesyi niesionego, miewała drugi krzyż w i e l k i , grubości belki, z tarcic spajanych dla letkości zrobiony, który w pośrodku kapników dźwigał jeden kapnik, idąc nie wyprostowany, ale w pół człeka p o c h y l o n y tak, jak nam malarze wystawują Chrystusa krzyż na Kalwaryją niosącego. D l a ­ tego p o d ten krzyż dobierali chłopa mocnego. Miał na głowie, c z y l i raczej na czapce kapturem p r z y ­ k r y t e j , koronę cierniową, łańcuch długi i g r u b y przez ramię p o d pachę przepasany koniec krzyża uno¬ sił za n i m i n n y kapnik, wyrażający Cyreneusza, a dwaj kapnicy d o b y t e pałasze niosący na ramieniu oznaczali żołnierzów, na Kalwaryją Chrystusa prowadzących, z których jeden trzymał w r ę c e koniec łańcucha. W y o b r a ż a j ą c y Chrystusa kapnik udawał także Jego p o d krzyżem upadania, a na ten czas je¬ den żołnierz targając łańcuchem i bijąc n i m o krzyż, czynił duży łoskot, d r u g i uderzając płazem p o krzyżu i po plecach l e k k i m i razami nosiciela krzyża, wołał na niego głosem donośnym: postępuj Jezu! Wtenczas nosiciel, w samej rzeczy pochyłym c h o d e m znużony, odpocząwszy nieco powstawał i dal­ szą drogę, czyli procesyją, kończył" ( K i t o w i c z 2003, s. 4 6 - 4 9 ) . 351 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska 3 ja będę jednak chciała pokazać, że w t y m właśnie tkwić mogło jej bogactwo . Po­ wyższy fragment z tekstu Czarnowskiego cytuje też w swoim artykule na temat re­ ligijności ludowej Ryszard Tomicki. Ponadto zamieszcza on informację, że podczas pielgrzymek na kalwarie i odprawiania drogi krzyżowej pątnicy powszechnie d o ­ datkowo (ponad trud samej pielgrzymki) udręczali swe ciała. Wkładali na głowy wieńce uwite z ciernistych gałązek, a kieszenie wypełniali kamieniami i tak obciąże­ ni wchodzili na górę ukrzyżowania (Tomicki 1981, s. 55). Czarnowski dopatrzyłby się zapewne w tego rodzaju zachowaniu szczególnego pragmatyzmu - przez zwięk¬ szenie ofiary pielgrzym zwiększał prawdopodobieństwo, że jego prośba zostanie wysłuchana. W moim przekonaniu jednak podobne zachowania wynikają nie tylko ze swojego rodzaju wymiany z Bogiem, ale również z konkretnego typu wrażliwości religijnej. Zawarte w wymienionych, klasycznych już tekstach informacje na temat prze¬ żywania męki Pańskiej są skąpe, lecz wystarczają, by wyobrazić sobie, że doświad¬ czanie Pasji mogło być niezwykle głębokie, a co więcej, towarzyszyć mu mogła za¬ duma nad losem zarówno Chrystusa, jak i nad własnym. Wierni rozpamiętywali ży¬ wot Jezusa, ofiarowali mu swój trud, by choć w ten sposób towarzyszyć mu na dro¬ dze krzyżowej, płakali nad jego losem, a mistyczne uniesienia, tak wypatrywane przez badaczy w religijności ludowej, nie są przecież jedynym świadectwem głębi przeżycia. Towarzyszące opisywanym praktykom emocje mogły równie silnie zbli­ żać do Boga. Być może ze względu na wyjątkowo emocjonalny charakter przeżyć związanych z upamiętnianiem męki Chrystusa badacze religijności ludowej pominęli ten temat. Ich zabieg wydaje się jednak niezrozumiały. Wszak męka Chrystusa, odkupienie i zmartwychwstanie to wydarzenia podstawowe, a nawet założycielskie dla chrześ¬ cijaństwa. Poświęcenie szczególnej uwagi t y m rozdziałom z historii życia Zbawi¬ ciela już od średniowiecza stanowiło element zalecanego modelu religijności. Pisane wówczas podręczniki medytacji nakazywały rozpamiętywanie męki i wręcz wczuwanie się w sytuację Chrystusa (por. Freedberg 2005, s. 170-176). W t e d y też zro­ dził się ruch devotio moderna, a na jego fali powstał postulat naśladowania Chrystusa. Dobroć, cierpliwość, wytrwałość Zbawiciela miały być wartościami obecnymi w ży­ ciu każdego wiernego. Jak zaznacza David Freedberg, niepoślednią rolę w podob­ nych medytacjach czy uczynieniu z Chrystusa wzoru do naśladowania odegrały wi¬ zerunki przedstawiające mękę. Staje się nam bliższy [ C h r y s t u s ] i łatwiej jest nam k s z t a ł t o w a ć nasze ż y c i e na w z ó r jego życia i życia jego świętych, k i e d y z n i m c i e r p i m y - a najlepiej r o b i ć t o za p o m o c ą 3 Inaczej do nieodróżniania znaczącego i znaczonego p o d c h o d z i Joanna Tokarska-Bakir. Wykazuje ona, że jest t o jedna z podstawowych cech opisywanej przez nią religijności t y p u ludowego, a co więcej, przeciwnie d o Czarnowskiego, waloryzuje t e n proces p o z y t y w n i e (Tokarska-Bakir 2000, s. 5 3 - 5 7 ) . 352 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? wizerunków. D o c h o d z i m y d o w s p ó ł o d c z u w a n i a , k o n c e n t r u j ą c się na w i z e r u n k a c h C h r y s t u s a i jego ś w i ę t y c h oraz na i c h c i e r p i e n i u ( F r e e d b e r g 2 0 0 5 , s. 166). U podłoża medytacji leżała zatem empatia rozbudzana przez wizerunki. Tym sa¬ mym aspekt wizualny był od początku wpisany w kult pasyjny. Dziś przypominają nam o t y m rozliczne przestawienia męki Chrystusa - krucyfiksy, obrazy rzeźby itp. Wystarczy przyjrzeć się krajobrazowi Polski, by dostrzec, że Pasja w badaniach nad współczesną religijnością nie może pozostać białą plamą. W s p ó ł c z e s n a w r a ż l i w o ś ć pasyjna Przeżywanie Pasji nie jest cechą jedynie dawnej religijności. C h o ć możemy odnieść wrażenie, że obecne w krajobrazie wsi i miast krzyże czy kaplice na tyle spowszed¬ niały, iż nikt, patrząc na nie, nie przywołuje w myślach obrazów męki Chrystusa, rola Pasji we współczesnej religijności pozostaje niezwykle żywym tematem. Jak pisze Z o w c z a k : W i e l e c e c h i p r a k t y k p r z y p i s y w a n y c h m o d e l o w o religijności l u d o w e j w s p ó ł c z e ś n i e jeszcze b a r d z i e j się u m o c n i ł o , a p i e l g r z y m k i , m i s t e r i a i k u l t o b r a z ó w c i e s z ą się nieustającą p o p u l a r n o ś c i ą ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . Rzeczywiście, pielgrzymki, zwłaszcza te na kalwarie, stanowią jeden z elementów dzisiejszego kultu męki Pańskiej. Wpisują się w niego także wszystkie nabożeństwa upamiętniające wydarzenia z ostatnich dni życia Chrystusa - gorzkie żale, droga krzyżowa, także rekolekcje wielkopostne, liturgia Niedzieli Palmowej. Coraz więk¬ szą popularnością cieszą się też w Polsce misteria męki Pańskiej wystawiane w sank¬ tuariach, klasztorach i kościołach. Współczesność rządzi się swoimi prawami, więc wśród wymienionych zjawisk składających się na obraz dzisiejszego kultu męki Pańskiej nie może zabraknąć też filmów prezentujących i interpretujących całość Pasji, jej wybrane fragmenty bądź losy konkretnych postaci. By przedstawić znaczenie kultu męki Pańskiej we współczesnej religijności, po­ stanowiłam wykorzystać pojęcie „wrażliwości pasyjnej". Inspirowana tekstem A n ­ drzeja H e m k i i Jacka Olędzkiego zamierzam przedstawić szczegółowe ujęcie wraż­ liwości religijnej (Hemka, Olędzki 1990). O n i skupili się na „wrażliwości mirakularnej", owej potrzebie cudowności towarzyszącej życiu religijnemu. M i m o że wrażliwość pasyjna niejednokrotnie wkracza na teren zarezerwowany dla mirakularnej, jest nakierowana na inne treści. Tym, co wyróżnia wrażliwość pasyjną, jest określony stosunek do ostatnich scen z życia Chrystusa oraz ich znaczenie dla wier­ nych. Wrażliwość pasyjna zakłada pewien stopień zaangażowania w kult męki Pań­ skiej, nie tylko powierzchowne z nim zetknięcie. W historii prezentowanej w Pasji ludzie doszukują się odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących losów zarówno świa­ ta, jak i własnych; dopatrują się w postawach jej uczestników wzorów postępo­ wania, i pozytywnych, i negatywnych; niejednokrotnie też w ostatnich scenach 353 �Kamila Baraniecka-Olszewska z życia Chrystusa znajdują swój klucz do wiary. Wrażliwość religijna stanowi oczy¬ wiście kryterium subiektywne, lecz jak zauważają Hemka i Olędzki, powiązane z określonym modelem religijności (Hemka, Olędzki 1990, s. 13), a przez to łatwiej uchwytne dla etnologów. Opisywaną w t y m tekście wrażliwość pasyjną zawężę jednak do badanych prze¬ ze mnie zjawisk, dwóch elementów współczesnego kultu męki Pańskiej - uczest¬ nictwa w misteriach wielkanocnych oraz oglądania filmów poświęconych śmierci Chrystusa, przede wszystkim zaś Pasji w reżyserii Mela Gibsona. Takie ogranicze¬ nie zakresu wrażliwości pasyjnej wynika z przedmiotu badań, które prowadzę od kilku lat - właśnie nad polskimi misteriami męki Pańskiej. Podczas tego rodzaju stu­ diów nie sposób uciec od rozmów o innych możliwościach przedstawiania czy upa­ miętniania Pasji. Badania objęły więc także nabożeństwa drogi krzyżowej czy prze­ żywanie liturgii Niedzieli Palmowej. Dotknęły także zjawiska niezwykle żywot¬ nego we współczesnej kulturze, mianowicie oglądania filmów. Podczas rozmów, które prowadziłam, okazało się, że niejednokrotnie najsilniejszymi bodźcami bu¬ dzącymi w wiernych ową wrażliwość pasyjną jest obejrzenie misterium i uczestni¬ ctwo w n i m lub obejrzenie i przeżywanie filmu opowiadającego o męce Chrystusa. Wrażliwość pasyjna, o której piszę, wręcz rodzi się wskutek zetknięcia z jednym albo z obydwoma z wymienionych rodzajów przedstawienia Pasji. Specyfika b a d a ń nad przedstawieniami męki Chrystusa O d 2006 r. prowadzę badania nad misteriami wielkanocnymi w Polsce. D o tej pory zgromadziłam materiały na temat misterium w Poznaniu, w Zawoi Przysłop, w Kal­ warii Pacławskiej, w Bydgoszczy Fordonie oraz w Miejscu Piastowym. Obserwo¬ wałam też misteria w Lądzie, Otwocku, Zakroczymiu. W każdej z tych miejsco¬ wości przedstawienie wielkanocne wygląda inaczej, inne jest miejsce wystawiania, inny zestaw scen, inna scenografia, stroje, aktorzy . We wszystkich przypadkach 4 4 Z e względu na ogromną rozmaitość misteriów badania nad poszczególnymi przedstawieniami zasadniczo się różnią. W Poznaniu rozmówcami b y l i przede w s z y s t k i m b y l i członkowie duszpaster­ stwa akademickiego salezjanów, a więc ludzie młodzi. C z ę ś ć z nich p r z y g o t o w u j e m i s t e r i u m , c z ę ś ć t y l k o w n i m uczestniczy, lecz t y m , co ich wiąże, jest nie t y l k o m i s t e r i u m , ale także rodzaj wspólnoty powstałej p r z y salezjanach. W Z a w o i Przysłop badania wyglądały już zupełnie inaczej. Przedstawie¬ nie wielkanocne jest p r z e d m i o t e m zainteresowania całej w s i , silnie wiąże się z jej lokalną tożsamoś¬ cią. Wystawiane jest tam o d około 60 lat, więc miałam okazję porozmawiać z osobami zarówno star¬ s z y m i , jak i młodymi i porównać ich odczucia oraz opinie związane z m i s t e r i u m . Z kolei w K a l w a r i i Pacławskiej m o i m i rozmówcami b y l i mieszkańcy miejscowości położonych wokół sanktuarium, młodsi i starsi, traktujący m i s t e r i u m jako wydarzenie t y p o w e , nieco już spowszedniałe, na stałe wpi¬ sane w kalwaryjski kalendarz. W Bydgoszczy F o r d o n znów miałam okazję rozmawiać przede wszyst­ k i m z ludźmi młodymi. M i s t e r i u m organizują tam osoby zrzeszone w różnych grupach powstałych p r z y fordońskiej parafii. Jeszcze i n n y c h r o z m ó w c ó w spotkałam w M i e j s c u Piastowym. Tam zetknęłam się przede w s z y s t k i m z młodzieżą, grającą i uczestniczącą w m i s t e r i u m , gdyż przedstawienie organi­ zowane jest przez uczniów l i c e u m p r z y niższym seminarium michalitów. 354 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? miałam jednak do czynienia z osobami związanymi z misterium, czy to przez orga¬ nizowanie go, czy przez uczestnictwo w nim. Fakt ten zapewne uwrażliwiał ich na historię Chrystusa, a przez to czynił ich ciekawszymi rozmówcami. Stąd też pre¬ zentowana przeze mnie wrażliwość pasyjna jest obrazem religijności osób szcze¬ gólnych - zaangażowanych w przedstawianie samej Pasji. Jednocześnie opisywana wrażliwość pasyjna stanowi pewien znak czasu. Z a n i m rozpoczęłam swoje badania, miało miejsce przynajmniej jedno - tyleż szczęśliwe dla jakości badań, co istotne - wydarzenie. W 2004 r. odbyła się światowa premiera filmu Pasja reżyserowanego przez Mela Gibsona. Jak się okazało, zdarzenie to zna¬ cząco wpłynęło na przebieg moich badań. Z rozmówcami prowadziłam rozmowy już nie tylko o misteriach, ale też o słynnej Pasji Gibsona; na palcach jednej ręki mogę policzyć osoby, z którymi się zetknęłam podczas badań, deklarujące, że nie widziały tego filmu. Porównania, komentarze, a także wzajemne relacje między t y m filmem a przedstawieniami wielkanocnymi pojawiały się niemal w każdej rozmowie. D o dziś brak wzmianki o Pasji Gibsona w opowieściach na temat misterium pozo¬ staje rzadkością. Postanowiłam zatem badania nad misteriami poszerzyć o odbiór innego rodzaju przedstawienia męki Pańskiej - filmu Pasja. Wyłącznie jednak o o d ­ biór tej jednej ekranizacji losów Chrystusa, gdyż w oczach moich rozmówców cał¬ kowicie przyćmiła ona inne, wcześniejsze filmy. Przeżywanie misterium i przeżywanie dzieła Gibsona nie wygląda oczywiście identycznie w przypadku każdego rozmówcy, nie zawsze prowadzi też do podob¬ nych wniosków. Wśród osób, z którymi rozmawiałam, zarysowały się dwie ogólne postawy: zwolenników misterium i zwolenników filmu Pasja. Rozmówcy podzielili się ze mną swoimi odczuciami, że jedno z wydarzeń oddziałuje na nich silniej niż drugie i t y m samym zapewnia im, ich zdaniem, poczucie większego zaangażowania w losy Chrystusa czy lepszego zrozumienia ich. N i e zdarzyło mi się jednak spotkać osoby, która stanowczo stwierdziłaby, że jeden z wymienionych sposobów przed¬ stawiania męki Chrystusa w ogóle na nią nie wpływa. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją modelową, kiedy porównywanie doświadczeń z uczestnictwa w misterium oraz wrażeń z filmu Pasja pozwala na utworzenie pewnych typów idealnych. Jeden będzie opisywał maksimum uczuć, emocji, przeżyć religijnych wzbudzonych przez film Gibsona, drugi zaś przez dane misterium; postawy uczestników przedstawień wielkanocnych w większości lokują się gdzieś pomiędzy tymi typami, nie odpowia¬ dając całkowicie jednemu bądź drugiemu. M i m o to można wyraźnie zauważyć, że jednym łatwiej jest przeżywać i rozważać mękę Pańską wskutek impulsu danego przez uczestnictwo w misterium, innym przez obejrzenie Gibsonowskiej Pasji. D w a typy idealne wrażliwości pasyjnej Wyraźnie zarysowują się nam dwa typy wrażliwości pasyjnej, które nazwałabym nieco górnolotnie symbolicznym (większe oddziaływanie misteriów) i dosłownym (większe oddziaływanie filmu Pasja). Oba niewątpliwie wiążą się z deklarowaną 355 �Kamila Baraniecka-Olszewska przez moich rozmówców potrzebą wizualizowania treści religijnych, umożliwiają bowiem zobaczenie męki Pańskiej. Freedberg wskazywał na niebagatelną funkcję statycznych wizerunków, być może współcześnie wobec gwałtownego rozwoju kultury popularnej podobną rolę należy przypisać dynamicznym wizualizacjom (zob. Zowczak 2008, s. 41). Wielu moich rozmówców podkreślało, że zobaczenie męki Chrystusa umożliwia im, jak i innym, głębsze jej przeżywanie. By tego do¬ świadczyć, trzeba jednak być osobą wierzącą. Jeśli k t o ś jest r e l i g i j n y t o b ę d z i e m ó g ł p r z e ż y ć t e ż film [Pasję G i b s o n a ] . Jeśli nie, t o t y l k o g o o b e j r z y I t a k samo jest z m i s t e r i u m . C h c e m y ż e b y w s z y s c y p r z y j e c h a l i . A l e to, c o z n i e g o . . . no, wyniosą, t o sprawa i n d y w i d u a l n a . Jedni p ó j d ą tam, b o są w i e r z ą c y i n n i z o b a c z y ć , b o c o ś się d z i e j e ( k o b i e t a , lat 27, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Z siły oddziaływania wizualnych przedstawień męki Pańskiej zdają sobie sprawę twórcy misteriów. Dlatego też sięgają po środki, które w ich przekonaniu podkreślą istotę pokazywanej historii. Tak, właśnie dlatego t e ż używamy t y c h r ó ż n y c h ś r o d k ó w w m i s t e r i u m . W i a d o m o , że jest t o w i d o w i s k o teatralne jako takie, ale r o b i o n o inne wrażenie. Jest l u d z i o m bliskie. Te efekty pomagają l u d z i o m t o p r z e ż y ć . Z jednej s t r o n y jest t o teatr, ale z d r u g i e j właśnie p r z e ż y c i e religijne, i t o naprawdę silne. T o w r a ż e n i e jest niesamowite ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Zarówno uczestnictwo w misteriach, jak i oglądanie Pasji Gibsona zdaniem moich rozmówców niesie w sobie ogromny potencjał. Pozwala na lepsze zrozumie­ nie znaczenia ofiary Zbawiciela, na pogłębienie wiary na wywołanie empatii, na od¬ nalezienie w Chrystusie lub innych postaciach swoistego wzorca osobowego. „Wi¬ dzowie" męki Pańskiej szukają postaci, z którą mogliby się porównać, by zgłębić własne życie. T o C h r y s t u s prosił swojego ojca, b y ł B o g i e m i prosił swojego O j c a . N i e umiał p r z e ż y ć tego, tej męki. O n tą m ę k ę widział, p o c i ł się k r w a w y m p o t e m . I prosił ojca, ż e b y t o oddalił. Proszę panią, pani sama zobaczy. Jak pani b ę d z i e m y ś l e ć o t y m . I jeżeli k t o ś myśli, ł ą c z y się d u c h o w o , t o jest się n a d c z y m z a s t a n o w i ć - n a d własnym ż y c i e m . P o r ó w n a ć go d o męki C h r y s t u s a (kobieta, lat 6 5 , Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2006). C z ł o w i e k jest słaby co m o ż e sam z r o b i ć , t o nie w i e m , bez Boga. Ja tak uważam. N o ale ja tam, n o i n o i Pan B ó g go uznał [św. P i o t r a ] , a p o t e m stał się świętym, go całował i płakał, a wyparł się. N o t o tys c z ł o w i e k nie n i e r o z tam g o d a : j o b y m tego nie zrobił, a p ó ź n i e j c z ł o w i e k jakoś zgłupnie c z y jak i r o b i . T a k myślę (kobieta, lat 85, Z a w o j a Przysłop, l i p i e c 2 0 0 6 ) . 356 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? B o z samego siebie t o jest przeżycie, m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . B o tak c z ł o w i e k tak m o ż e p o r ó w n a ć siebie, ż e jest t y m kimś, k t o się p r z y c z y n i ł d o t e g o [ u k r z y ż o w a n i a ] . T o w t e d y widać ( m ę ż c z y z n a , lat 40, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Przeżycia te stanowią pewne bogactwo, które moi rozmówcy wynoszą z uczest¬ nictwa w misteriach bądź oglądania filmu Pasja. Ale by mogli je pozyskać, potrze¬ bują określonego rodzaju bodźców. Jedni znajdują je w przeżywaniu misterium, żałując, że wcześniej nie mieli możliwości uczestniczyć w podobnym zdarzeniu, in¬ ni doszukują się ich w oglądaniu Pasji Gibsona, zawierzając prezentowanej tam in¬ terpretacji losów Chrystusa. Typ wrażliwości pasyjnej, któremu większy impuls do refleksji nad męką Pańską daje uczestnictwo w misteriach, nazwałam symbolicznym, by skontrastować spo¬ sób przedstawiania historii Jezusa w przedstawieniach wielkanocnych z brutalną i werystyczną formą prezentacji w filmie Gibsona. Twórcy misteriów nie dysponują ani wystarczającymi środkami, ani możliwościami technicznymi, a często też chęcia¬ mi, by losy Chrystusa przedstawić z dbałością o każdy szczegół. Jednocześnie też część organizatorów świadomie unika prezentowania zbytniego okrucieństwa. W niektórych misteriach (np. w Lądzie, w Zawoi Przysłop) w ogóle nie ma scen bi¬ czowania i krzyżowania, pokazanie ich zastępują odgłosy tych czynności. W in¬ nych przedstawieniach wielkanocnych, choć sceny te są prezentowane (Poznań, Kalwaria Pacławska, Miejsce Piastowe, Bydgoszcz Fordon) i Chrystus wspina się na Golgotę umazany sztuczną krwią, umowność tych scen (niezależna od wrażeń, ja¬ kie wywołują) jest z daleka widoczna. Ponadto twórcy misteriów nie dążą do abso­ lutnego odtworzenia realiów. Zdarza się, że Chrystusa gra 18-latek (Zawoja Przysłop), apostoła 70-latek (Kalwaria Pacławska). Chleb podczas ostatniej wieczerzy może być z powodzeniem zastąpiony blatem do pizzy (Zawoja Przysłop), a jej przebieg mogą całkowicie zakłócić fotoreporterzy podtykający aktorom obiektywy pod nos (Kalwaria Pacławska). Uczestnik sam wie, na czym się skupić i jak przeżyć dane wydarzenie, by nie przeszkadzały mu pomyłki aktorów, błyski fleszy i nawoły¬ wania porządkowych. - C z e m u starszy c z ł o w i e k nie m o ż e z a g r a ć Piłata? - Pewno, że może. T o nieważne, ile ma lat. A k t o r z y są m n i e j ważni. O n ma p o k a z a ć , p r z e c z y t a ć w e r d y k t . T o jest rola. A c z y on tam stary, c z y młody. Ja t e r o z mógłbym g r a ć ( m ę ż c z y z n a , lat 75, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . I jeśli t o się t a k przeżywa, t o n a w e t jak k t o ś się p o m y l i raz c z y dwa, t o nie zważa się na to. C h o ć w i e m , ż e się pomylił, b o znam tekst, ale jak się c z ł o w i e k w c z u w a , t o m u nie p r z e s z k a d z a . T o c z ę s t o było, ż e jak już k t o stary, t o się zatkoł, t o nie wiedział t e g o słowa. A l e t o nic. M y i t a k przeżywamy. T o a k t o r jak z a p o m n i t o nic, b y l e on t a k się w c z u ł w te rolę ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . 357 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska U nas nie musi b y ć tak p o d o b n y d o Pana Jezusa, w y s t a r c z y żeby się w c z u w o ł . M y t o i tak p r z e ż y w a m y (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Odmienną konwencję przyjęli twórcy filmu Pasja. Odcięli się od dotychcza¬ sowej tradycji pokazywania w kinematografii męki Chrystusa - łagodnie, bez epa¬ towania okrucieństwem. Stworzyli dzieło, które swoją brutalnością, dosłownością niektórych scen przypomina co krwawsze horrory. Lecz częściowo to właśnie okru¬ cieństwo, bezpośredniość prezentowania tortur, poniżania Jezusa przyniosły filmo¬ wi taki rozgłos. Także wśród moich rozmówców te sceny podawane są za przykład tych najprawdziwszych - przecież tak cierpiał Chrystus i dzięki Pasji Gibsona od tej świadomości już nie uciekniemy: Kaźń pokazana w filmie dla wielu osób stanowi o jego wartości, otwiera i m oczy, uzmysławia, jak te wydarzenia mogły wyglądać. Dopiero tak silny bodziec sprawia, że starają się oni zgłębić znaczenie ofiary C h r y ­ stusa. Pasję Gibsona niejednokrotnie traktują jako najwierniejsze przedstawienie męki Pańskiej. Wszak sam papież Jan Paweł I I po projekcji tego filmu miał powie¬ dzieć: „To jest tak, jak było" (Lis 2005, s. 337). Typ symboliczny Typ symboliczny wrażliwości pasyjnej cechuje osoby, którym uderzająca dosłow¬ ność w prezentowaniu męki Chrystusa nie jest potrzebna, by skłonić je do rozwa¬ żań nad losem Zbawiciela, a wręcz i m w t y m przeszkadza. N o właśnie, Pasja jest mocniejsza i t o p o d t a k i m , t a k i m kątem t a k i e g o p r z e ż y c i a ta¬ kiego, j a k b y strachu, t a k i c h n e r w ó w p o p r o s t u . Ź l e się czułam, jak oglądałam tą Pasję. B a r d z o źle. A t u [na k a l w a r y j s k i m m i s t e r i u m ] s p o k o j n i e (kobieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Misteria przybliżają historię Chrystusa w sposób, jaki wpisuje się w charakter nabożeństw wielkanocnych - ukazują mękę, niejednokrotnie wskazując na jej okrutny wymiar, lecz nie epatują o w y m okrucieństwem, nie zmuszają do wyobra¬ żania sobie Jezusa jako bohatera krwawej jatki. Dopowiedzenie, jak dokładnie mo¬ gła wyglądać męka Pańska, zostawiają wyobraźni i wrażliwości wiernych, którzy tę historię rozpamiętują. Pozwalają też na wyłowienie z przedstawianych scen innych treści niż niepojęcie krwawa ofiara Chrystusa - a ta u niektórych osób zostaje w pa¬ mięci jako główna scena Gibsonowskiej Pasji. N i e dooglądałem Pasji d o końca i nie c h c ę oglądać. To, co t u r o b i m y [ m i s t e r i u m ] , w y d a ­ je m i się dobre. A Pasji nie c h c ę w i d z i e ć . [ . . . ] N i e dooglądałem i nie c h c ę , b o t r o s z k ę m i się w y d a j e . . . m o ż e t o też jest t o przejaskrawienie, że G i b s o n chciał t o p o k a z a ć w ja­ kiś taki s p o s ó b b a r d z o przejaskrawiony tą mękę, ale t o nie jest właściwe. T o b u d z i u mnie niesmak, p r z y n a j m n i e j u mnie, t a k i jakiś. M o i m z d a n i e m t o nie p o w i n n o tak wyglą¬ dać, t a k s t r a s z y ć ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Z a w o j a Przysłop, sierpień 2 0 0 6 ) . 358 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Misteria pozwalają też na zatarcie granic czasowych między wydarzeniami jero¬ zolimskimi sprzed dwóch tysięcy lat a dzisiejszymi. Podczas misteriów wytwarza się pewna szczególna atmosfera, którą moi rozmówcy na równi z samym ogląda¬ niem męki Pańskiej identyfikują jako szczególny bodziec do zastanowienia się nad sobą w kontekście ofiary Chrystusa. N o b o jest c i e m n o , t o jest takie i n d y w i d u a l n e , n o jest taka atmosfera, nie w i e m , n o in¬ t y m n o ś c i , n o o s o b n o ś c i , ż e tam się jest. N o jest się w tłumie, ale jest się w ciemnoś¬ ci, że nie w i d a ć t y c h w s z y s t k i c h l u d z i , ale z d r u g i e j s t r o n y jest ta ś w i a d o m o ś ć cały czas t y c h l u d z i , nie. Przy f i l m i e tego n i e ma, nie. N o nie no, b o t o na ekranie nie m o ż n a o d d a ć tego, co jest w m i s t e r i u m , n o b o c i l u d z i e t e ż b i o r ą w t y m udział, nie (mężczy¬ zna, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Właśnie możliwość określonego typu uczestnictwa, którą daje misterium, bez względu na to, czy jest ono wystawiane w przykościelnej salce, czy na kalwaryjskiej drodze krzyżowej, jest wartością, której żadna projekcja filmowa nie zagwarantuje. Uczestnictwo w misteriach budzi troskę zarówno organizatorów, jak i „widzów"; dla obydwu tych grup jest niezmiernie ważne i poświęcają mu wiele uwagi. Osoby przygotowujące przedstawienia wielkanocne starają się zorganizować je tak, by jak najbardziej wciągnąć wiernych w uczestnictwo. W przypadku filmu takie zabiegi nie są możliwe. A l e c h o d z i t e ż o to, ż e b y t y m l u d z i o m dać t a k i udział a k t y w n y . C o k o l w i e k , c h o ć b y najmniejszą rolę, ż e b y i n n y c h t e ż jakoś wciągnąć. Jak p o d c z a s wieczerzy, d a j e m y lu¬ d z i o m chleb [ k i e d y C h r y s t u s łamie chleb, p o n a d tysiąc b o c h e n k ó w zostaje r o z d y s t r y b u o w a n y c h w ś r ó d w i d z ó w - K . B - O . ] . T o właśnie w t e d y m o g ą p o c z u ć , ż e u c z e s t n i c z ą w t y m , ż e t e ż mają w t y m swój udział, t a k m i się w y d a j e (kobieta, lat 25, Poznań, kwie¬ cień 2 0 0 6 ) . Uczestnictwo w misterium i namysł, do jakiego ono skłania, są przez część moich rozmówców postrzegane jako główne zalety przedstawień. W ich braku z ko¬ lei upatrują głównej wady filmu Pasja. Tak, widziałam, c h y b a w s z y s c y w i d z i e l i t e n f i l m . A l e m o m e n t a m i miałam wrażenie, że już n i e w y t r z y m a m , ż e t o za dużo. M i się wydaje, ż e t o nie o t o c h o d z i , ż e b y t a k krwią z a r z u c i ć , p o to, ż e b y z r o b i ć w r a ż e n i e na l u d z i a c h . T o nie w y s t a r c z y Bo m y w i e m y że t o c z ł o w i e k b y ł u k r z y ż o w a n y i m ę c z o n y ale f i l m p o w i n i e n p o k a z a ć c o ś w i ę c e j , p o c o była ta męka. T o ważne, ż e b y p o k a z a ć wnętrze, b o t o jest t y l k o w tej r e l i g i i . I m y się i tak n a d t y m zastanawiamy, i t a k t o przeżywamy. A jak się t o w i d z i t a k b r u t a l n i e , tak bez t e g o . . . n o ,wnętrza, t o człowiek już się tak nie zastanawia, nie, b o już ma t o wszyst­ ko d o k ł a d n i e pokazane (kobieta, lat 25, Poznań, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Wyższość uczestnictwa w misterium nad oglądaniem filmu wiąże się też z ko¬ niecznością zaangażowania się czy to w przygotowanie, czy w wyprawę na przed359 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska stawienie wielkanocne. Oglądanie filmu postrzegane jest jako czynność prostsza, nie tak odświętna i wymagająca mniej osobistego zaangażowania - niekoniecznie emocjonalnego, ale organizacyjnego. L u d z i e są n i e c i e k a w i . W o l ą film o b e j r z e ć . T y l k o m y jesce w o l i m y swoje [ m i s t e r i u m ] i sami z r o b i ć dla Pana Jezusa (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Jednocześnie jednak w świadomości organizatorów i uczestników misteriów ist¬ nieje przekonanie, że film pozwala na o wiele bardziej precyzyjne odwzorowanie wydarzeń. W przedstawieniu wielkanocnym nie sposób osiągnąć podobnej do¬ kładności. Film Pasja, mimo całej swej brutalności, pozostaje pewnym ideałem po¬ kazywania męki Pańskiej właśnie ze względu na szczegółowość przedstawienia, bo¬ gactwo strojów, scenografii. Gibsonowska ekranizacja stała się więc pewnym punk¬ tem odniesienia także dla uczestników misteriów. A jak przeżywali, te pirse jak m y oglądali i przeżywali, t o w s z y s t k o w y s z ł o jak z tego filmu, z Pasji. Bo się l u d z i e w c z u w a l i w t o [ w m i s t e r i u m ] . Bo t o nase ludzie. T o l u d z i e tutaj t a k lubią. Jak b y ł o t o m i s t e r i u m , t o się garnęli d z i a d k i , b a b k i . W s z y s t k o i prze¬ żywało. T o t a k i ogrojec, n o i t e n Pan Jezus w t e m o g r o j c u , i t e n sąd Piłata t o się prze¬ żywało w e w n ę t r z n i e i c z u ł o się tak, j a k b y się b y ł o w J e r o z o l i m i e ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Części osób, z którymi rozmawiałam, oglądanie Pasji Gibsona podobnych prze¬ żyć jednak nie zapewnia. Jednym dlatego, że razi ich brutalność przedstawienia, innym dlatego, że potrzebują szczególnego, odświętnego charakteru misteriów, by zaangażować się w przedstawianą historię. Symboliczny typ wrażliwości pasyjnej jest też naznaczony dozą wrażliwości mirakularnej. Podczas misterium ludzie wręcz oczekują odrobiny cudowności, nie­ zwykłości, gdyż doskonale pasuje ona do całości sytuacji - zdarzenia niecodzienne­ go. Uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym, jak pisałam, wiąże się ze szcze­ gólną atmosferą. Inaczej rzecz się ma w przypadku czynności tak powszedniej jak oglądanie filmu, zwłaszcza w domu, nawet jeśli filmem t y m jest Pasja. Jeśli chodzi o ekranizację męki Chrystusa, świętość nie uobecnia się w filmie tak, jak dzieje się to w czasie trwania misterium, kiedy ludzie mają wrażenie, że mogą tej świętości niemal dotknąć. D l a t y c h l u d z i n i e k t ó r y c h t o jest tak, że j a k b y d o t k n ę ł a tego płaszcza [ C h r y s t u s a ] , t o b y z o s t a ł a u z d r o w i o n a , t o b y jakąś ł a s k ę d a ł o ( m ę ż c z y z n a , lat 4 0 , K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Wieloma osobami rządzi potrzeba wykazania, że zdarzenie, w którym brali udział, było cudowne. Większość opowieści dotyczy ingerencji opatrzności w przedsta¬ wienie wielkanocne poprzez znaczące zjawiska pogodowe czy prowadzenie akto360 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? rów tak, by ich działania zyskiwały dodatkową symbolikę. Najczęściej jednak po­ wtarzają się historie o gwałtownej zmianie pogody podczas sceny ukrzyżowania i śmierci Chrystusa. T o jest taka b a r d z o wzruszająca rzecz. T a k c h w y t a za serce. K i e d y ś t a k było, ż e w t y m m o m e n c i e z a c z ą ł p a d a ć deszcz. T o serce tak b i j e coraz słabiej, coraz ciszej. O n o d d a ­ je ż y c i e w r ę c e O j c a i w t e d y gaśnie całe światło, jest taka tajemnica ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . A tutaj G o l g o t a jest na tej takiej g ó r z e naszej i tam s z c z e g ó l n i e jakiś t a k i prąd p o w i e ­ trza jest, t a k w t e n c z a s [ p o d c z a s ukrzyżowania] jakiś t a k i wiatr, jakoś t a k d z i w n i e ( k o ­ bieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Tak, t o zawsze. I te p i o r u n y jak, jak, przepraszam, ja zaraz muszę iść. Tam jest k w e s ­ tia, jak on t r a c i życie, i w t e d y te p i o r u n y co są s z t u c z n e takie na te, a p o c h w i l i z c h m u r takie w y c h o d z ą ciemne, t a k i e uczucie, j a k b y t o b y ł o z a ć m i e n i e ( m ę ż c z y z n a , lat 50, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . W 2006 r zaś, podczas poznańskiego misterium wystawianego w rocznicę pogrze­ bu Jana Pawła II, śmierć Chrystusa, jak sprawdzili organizatorzy nastąpiła dokład­ nie o godzinie 21.37, czyli tej samej, o której nieco ponad rok wcześniej zmarł papież. Typ d o s ł o w n y Zwolennicy Pasji Gibsona nie deprecjonują oczywiście emocji i wrażeń, jakich d o ­ starcza, także im, uczestnictwo w misterium. Ci, z którymi miałam okazję rozmawiać, niejednokrotnie byli twórcami bądź uczestnikami misteriów i bardzo cenili sobie możliwość doświadczenia przeżyć, które zapewnia obecność na przedstawieniu wielkanocnym. I choć misterium oddziaływało na nich, nie pozostawiało obojętny¬ mi, oni sami w filmie Pasja upatrywali odpowiedniego dla swej wrażliwości religijnej sposobu pokazywania męki Pańskiej. Jednych do refleksji pobudzało właśnie okru¬ cieństwo, z jakim Gibson zekranizował drogę krzyżową, innych precyzja przedsta¬ wienia, dbałość o szczegóły, pozwalająca rozeznać się w realiach ówczesnej Jero¬ zolimy. Jeszcze inni dostrzegali w Pasji wysoko przez nich wartościowaną prawdzi¬ wość, realizm prezentacji, nieobecny w umownych jednak misteriach. Co ciekawe, to samo, co dla jednych stanowi główną wadę tego filmu, w oczach in­ nych staje się jego zaletą - dosłowność i brutalność przedstawienia samej męki Chry­ stusa. Dopiero taki rodzaj bodźca, zdaniem części moich rozmówców, porusza na tyle mocno, by sprowokować do refleksji religijnej. Więcej nawet, dopiero tak dra¬ styczna prezentacja męki Pańskiej prowadzi do odczuwania empatii z Chrystusem. N o tak, ale t o p r z e c i e ż właśnie o t o chodziło. W ł a ś n i e o cierpienie. M y ś l ę , ż e dzięki t a k i m s c e n o m l u d z i e lepiej m o g ą z r o z u m i e ć c i e r p i e n i e C h r y s t u s a . P r z e c i e ż , wiesz, 361 �Kamila Baraniecka-Olszewska w s z y s c y wiedzą, że za nas cierpiał i cierpiał. A l e n i k t nie zdaje sobie s p r a w y z tego c i e r p i e n i a . A tak m ó g ł się n a d n i m jakoś z a s t a n o w i ć . Z r o z u m i e ć , jak o g r o m n e b y ł o t o cierpienie. Pasja miała t o p o k a z a ć , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . Bo l u d z i e się nad t y m nie zastanawiają. A jak z o b a c z ą , t o t r o c h ę t o t e ż t a k o d c z u j ą (kobieta, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Powszechne wśród moich rozmówców jest przekonanie, że dziś ludziom nie wystarczy mówić o ofierze Chrystusa, nie wystarczą i m nabożeństwa drogi krzy¬ żowej, by dotarła do nich istota męki. Trzeba i m tę historię pokazać, a co więcej, pokazać tak, by odpowiadała ich wrażliwości, niekiedy odpornej na bardziej sub¬ telne przedstawienia. Dla takich osób niemal idealnym rozwiązaniem jest właśnie film Pasja. M i się Pasja b a r d z o p o d o b a ł a . Z n a c z y nie ze względu, ż e tam b y ł y te d r a s t y c z n e sce¬ ny ukazywane, ale ze w z g l ę d u na to, ż e Pasja jest bliska r e a l i z m u , bliska tej p o s t a c i . M e l G i b s o n m o ż e posunął się za daleko w t y m realizmie, n i e m n i e j t e n f i l m w y w o ł a ł coś. Ja słyszałem taką dyskusję na t e m a t c i e r p i e n i a tego C h r y s t u s a i m i się wydaje, że Pasja jakiś p o z y t y w n y s k u t e k wywołała. D l a t e g o ż e w i e l e o s ó b sobie nie uświadamia dokładnie, co t o jest właśnie droga krzyżowa, tak naprawdę. C o t o jest ukrzyżowanie, tak naprawdę. I t y m l u d z i o m trzeba t o p o k a z a ć . M o ż e n a w e t t a k t r a g i c z n i e jak w Pa­ sji, ż e b y z r o z u m i e l i ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Bo studiując Pismo, m o ż n a o d c z y t a ć , ż e t o m n i e j w i ę c e j t a k m o ż e wyglądać. Te sce¬ ny, k t ó r e nas przerażają, takie p o p r o s t u były. I m o i m z d a n i e m trzeba t o p o k a z a ć . Z b l i ż y ć się jak najbardziej d o tego o b r a z u , k t ó r y r z e c z y w i ś c i e się tam rozegrał. Ja my¬ ślę, ż e d o b r z e , d l a t e g o ż e c z ę s t o się t o w o g ó l e u k r y w a . T o się p o k a z u j e tak, ż e do¬ brze, że go ukrzyżowali, że go kopali, ale t o w s z y s t k o jest takie ugładzone. Takie ładne. Tam g o t r o c h ę ciągnęli, t r o c h ę g o k o p a l i i g o ukrzyżowali (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . W pewnym sensie film Pasja odkrywa przed nami realia męki Pańskiej, uzupełnia wszelkie inne przedstawienia o dosłowność, okrucieństwo, których brak mógł wier¬ nych w niedostatecznym stopniu pobudzać do rozważań nad Chrystusową ofiarą. Ofiarą, na którą składało się nieludzkie cierpienie. Gibsonowska ekranizacja wręcz wymusza zastanowienie się nad sensem cierpienia Chrystusa, ponieważ po obejrze¬ niu kilkudziesięciu minut krwawej jatki nie sposób myśleć o niczym innym. Dlatego też osoby, które w filmie Pasja widzą ten najwłaściwszy sposób oddania męki Pań¬ skiej, niejednokrotnie oglądają ten film po kawałku, rozmyślając nad kolejnymi sce¬ nami i wydarzeniami; traktują go niemal tak jak zespół biblijnych czytań, z których każde można potraktować jako odrębną część. A on o g r o m n i e cierpiał. I dlatego d o b r z e , że t a k i f i l m powstał, n a w e t jeśli dla niektó¬ r y c h jest z b y t drastyczny Ja sama niektórych scen nie widziałam jeszcze, m i m o że go d r u ­ gi raz oglądam. Bo ja t o oglądam p o kawałku, rozważając (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . 362 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Takie podejście do Pasji Gibsona czyni z oglądania jej głęboko religijne prze¬ życie. To już nie jest oglądanie filmu, to doświadczanie Pasji. Dla wielu osób szcze¬ gólnie istotne w okresie wielkiego postu i Wielkanocy Pozwala i m się bowiem przy¬ gotować zarówno na nadejście świąt upamiętniających wydarzenia prezentowane w filmie, jak i na misterium, które choć inne od Gibsonowskiej Pasji, dla tych ludzi też stanowi istotny element obchodów Wielkanocy. Bo dla m n i e t o są naprawdę t a k i e p r y w a t n e rekolekcje. Z jednej s t r o n y właśnie przy¬ g o t o w a n i e się d o tego [ m i s t e r i u m ] , ale t e ż t a k i e rekolekcje p r y w a t n e (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . O g l ą d a ł e m Pasję, tak, ale dla m n i e t o p r z e ż y c i e z b y t osobiste, nie b ę d ę o t y m m ó w i ł ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y g d o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Oglądanie Pasji jest nie tylko doświadczeniem intymnym, to także przeżycie niezwykłe ze względu na wspomniany już przeze mnie odwzorowany w filmie ideał przedstawienia losów Chrystusa. Ideał, do którego, inaczej niż w przekonaniu osób prezentujących typ symboliczny, misteriom daleko. N i g d y się nie sugerowaliśmy Pasją, n o b o nie ma sensu, no, p o d r a b i a ć c o ś , c o jest c h y ­ ba doskonałe ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Na zakończenie Oba przedstawione typy wrażliwości pasyjnej mogą się zazębiać. Osoby, z którymi miałam okazję rozmawiać, uczestniczą w misteriach, ale oglądały też film Pasja, przy t y m jedno z tych wydarzeń zrobiło na nich większe wrażenie niż drugie. Trze¬ ba jednak pamiętać, że nie chodzi t u o rywalizację między dwoma przedstawienia¬ mi męki Chrystusa. Musimy też cały czas mieć świadomość, że nie są tutaj istotne rozważania, k t o woli film, a k t o teatr, a raczej komu jakiego rodzaju impuls religijny odpowiada. N i e jest to też wyłącznie kwestia sądu estetycznego. Ocena zarówno Pasji Gibsona, jak i poszczególnych misteriów wiąże się przede wszystkim z prze¬ życiem religijnym, ze wzruszeniem, poruszeniem, ale także z przyrównaniem tych reakcji do odczuć, jakie wywołuje uczestnictwo w nabożeństwach, w innych prak¬ tykach religijnych. Niejednokrotnie bowiem moi rozmówcy, choć film wywoływał w nich o wiele większe emocje niż misterium, mówili, że sposób przedstawiania męki Chrystusa w misterium jest i m bliższy. Wrażliwość pasyjna, którą przedstawiłam, pozostaje pod dużym wpływem kul¬ tury popularnej. Z jednej strony wyraża się on w cenieniu przez wiernych rozbudo­ wanych, wizualnych przedstawień męki Pańskiej i w twierdzeniu, że ich treści trafia¬ ją do nich o wiele skuteczniej niż czytania na mszy czy nabożeństwa wielkopostne. Z drugiej strony wyraźnym znakiem mariażu dzisiejszej religijności z kulturą popu¬ larną jest niezwykły sukces filmu Pasja. Z powodzeniem spełnia on wymogi dzisiej363 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska szej superprodukcji - gwiazdy w obsadzie, napięcie, wartka akcja, rozmach sceno¬ grafii. Pod tą wpisaną w kulturę masową formą przemyca jednak treści, które dla wielu osób stanowią inspirację do głębokiej refleksji. Dzisiejsza religijność to pole przecięcia wielu porządków. To, co lokalne - organizacja swojego misterium - nie funkcjonuje już bez tego, co popularne - wszak nawet lokalne misterium niejedno¬ krotnie nosi ślady inspiracji Pasją, a podczas odprawiania drogi krzyżowej w koście­ le przypomną się sceny z tego filmu. Stąd też współczesna religijność zyskała miano religijności popularnej. W badaniach nad nią nie należy jednak pomijać wątku pa¬ syjnego i skupiać się wyłącznie na tematach dyktowanych przez model religijności ludowej. Zaryzykowałabym twierdzenie, że w religijności popularnej kult męki Pań¬ skiej zajmuje pozycję kluczową. Jak zauważa Magdalena Zowczak, w t y m typie religijności obraz odgrywa jedną z głównych ról (Zowczak 2008, s. 41). Taką też odgrywa we współczesnej wrażli¬ wości pasyjnej. Kultura popularna dostarcza mnóstwa bodźców kształtujących ten rodzaj wrażliwości, bodźców przede wszystkim wizualnych. Coraz więcej jest mis¬ teriów męki Pańskiej. Scenariusze do znacznej części z nich powstały w ciągu kilku¬ nastu ostatnich lat i ich realizatorzy pełnymi garściami czerpią z zasobów kultury popularnej - czy to przy produkcji scenografii, strojów, czy przy doborze muzyki, efektów dźwiękowych oraz świetlnych. Kolejną grupę stanowią ekranizacje męki z Pasją na czele. Film stał się źródłem dogłębnych przeżyć religijnych. Statyczny wizerunek - krucyfiks, obraz - umieszczony w d o m o w y m zaciszu czy na krańcu miejscowości nadal przypomina o męce Chrystusa, lecz coraz więcej osób zamiast wpatrywać się w martwy przedmiot, woli włączyć sobie mękę Chrystusa „na żywo" - choćby w postaci Pasji Gibsona. Bibliografia Bukraba-Rylska I . 2008 Religijność ludowa i jej niemuzykalni krytycy, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 11-30 Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Kultura religijna wiejskiego ludu pol­ skiego, Warszawa Freedberg D. 2005 Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, Kraków Hemka A., Olędzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", t. XLIV, nr 1, s. 8-14 Kitowicz J. 2003 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, t. I, Wrocław 364 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Lis M . 2005 Film pasyjny: doświadczenie misterium, w: Liturgia w świecie widowisk, red. H.J. Sobeczko, Z . Solski, Opole Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, Kraków Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Bier¬ nacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Wrocław Zowczak M . 2008 Między tradycją a komercją, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 31-44 365 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8c991ec1c691710fdde7b222870c48.pdf f183d9fee4dfc2505f520a5c88f52173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Sierpc Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4469 Title A name given to the resource Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek Arpad Kowalski SIERPECKI OŚRODEK RZEŹBY LUDOWEJ Jednym z najaktywniejszych o ś r o d k ó w r z e ź b y l u d o ­ wej jest p o w i a t sierpeeki. O tradycjach r z e ź b i a r s k i c h tego terenu niewiele m a m y p r z e k a z ó w . Posiadamy jedy­ nie skąipe zresztą w i a d o m o ś c i o n i e ż y j ą c y m j u ż F r a n ­ ciszku S u l k o w s k i m z B u d i A n t o n i m Bieledkim z Z a ­ widza K o ściernego, k t ó r z y zajmowali się raiczej zdob­ nictwem stolarskim. Znaleziono też w Sierpeddem w l a ­ tach trzydziestych k i l k a figur sakralnych przedstawia­ j ą c y c h M a t k ę B o s k ą S k ę p s k ą i Chrystusa u k r z y ż o w a ­ nego, brak w s z a k ż e bliższych danych o ich wiekiu, auto­ rach i t d . R z e ź b y te z n a j d u j ą się w zbiorach P a ń s t w o ­ wego Muzeum Etnograficznego 1 Muzeum K u l t u r y i Sztuki Ludowej) i 'Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi. Obecnie żyje t u i t w o r z y dwunastu r z e ź b i a r z y : w Z a ­ widzu K o ś c i e l n y m — Wincenty i Jan Krajewscy, H e n ­ r y k i M i r o s ł a w Wierzchowscy oraz S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i ; w Sierpcu — Franciszek Huras i M i e c z y s ł a w Ruszkow­ ski ( r z e ź b i a r s t w e m zajmuje s i ę t e ż jego w n u k M i r o s ł a w Kurowski); w Chwałach-Rumunkach — Wacław Skir z y ń s k i ; w* J ó z e f o w i e k/G6jsika — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i , w k t ó r e g o ś l a d y idzie od niedawna jego k r e w n y S t a n i ­ sław Rybacki; w Mościskach Helena SzczypawkaGołębiowska. Nadto z C h ą d z y n i a pochodzi Z y g m u n t Kocot, a z Z a ­ wady S t a n i s ł a w Derczynski. •POCZĄTKI T W Ó R C Z O Ś C I R Z E Ź B I A R S K I E J W POWIECIE SIERPECKIM Odnalezienie omawianej t u grupy należy p r z y p i s a ć M a r i a n o w i P r z e d p e ł s k i e m u , d z i a ł a c z o w i s p o ł e c z n e m u po­ w i a t u sieripockiego, choć trzeba d o d a ć , że zasługi „od­ krywczo" p r z y p i s u j ą sobie r ó w n i e ż inne osoby, M a r i a n P r z e d p e ł s k i p i s z e , że z e t k n ą ł się z t y m i r z e ź b i a r z a m i w czasie b a d a ń terenowych przeprowadzanych w latach 1950—1957 Mazowszu P ł o c k i m . B y l i t o : Ruszkowski, Huras D u ż y ń s k i W K r a j e w s k i Kępczyński Kocot Ska­ rżyński i Szczypawka-Gołębiowska ' wykonane przez Ruszkowskiego, S t a r z y ń s k i e g o i Derczyńisikiego. W t y m samym roku pierwsze w i a d o m o ś c i o t w ó r c a c h z omawianego terenu o t r z y m a ł a od Przed­ p e ł s k i e g o Cepelia, a nazwiska ich s p o p u l a r y z o w a ł k o n ­ kurs na ozdoby choinkowe i szopki, w k t ó r y m szopki D u ż y ń s k i e g o , S t a r z y ń s k i e g o i W. Krajewskiego zajęły trzy pierwszo miejsca, a Ruszkowski o t r z y m a ł p i e r w s z ą n a g r o d ę z p u l i ufundowanej przez Ministerstwo K u l t u ­ ry i Situki. Jednak we w s t ę p i e do katalogu w y s t a w y sztuki l u ­ dowej Mazowsza Płockiego (Płock, 22.IX - 13.X.1957) , opracowanego przez Kazimierza Jakubowskiego, czyta­ m y : „ P r a c e pcnetraeyjne na Mazowszu P ł o c k i m prze­ prowadzili Józefa Dajrmbska i M a r i a n P r z e d p e ł s k i ...Eks­ ponowany na wystawie m a t e r i a ł , choć dosyć s k ą p y i l o ś ­ ciowo, obrazuje jednak w s p ó ł c z e s n y stan sztuki ludo­ wej na Mazowszu P ł o c k i m , gdzie (poza regionem San­ nik) nie r o z w i n ę ł a się bogata i r ó ż n o r o d n a sztuka l u ­ d o w a " i dalej: „ M a z o w s z e P ł o c k i e słabo już dziś re­ prezentuje w s p ó ł c z e s n ą rzeźbę l u d o w ą , a w szczegól­ ności ś w i e c k ą , k t ó r e j m t m o starannej penetracji nie u d a ł o się z e b r a ć " . Jedyny też eksponat z pow. Sienpc na te i wystawie to laska r z e ź b i o n a w y k o n a n a orzez nie żyjącego iuż Antonieao Bieleckiego k t ó r y bedac stol . r z e m z a i m o w a ł sie w y r o b e m ł * i c h h L nnmht karskich p r z e d m i o t ó w . Z 1958 r. pochodzą leż pierwsze zakupy P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie — od Rusz­ kowskiego, D u ż y ń s k i e g o , W, Krajewskiego i S k i r z y ń ­ skiego. Coraz energiczniej zaczyna d z i a ł a ć Cepelia. W po­ c z ą t k u 1959 r, z a w a r ł a u m o w ę z P r z e d p e ł s k i m , k t ó r y zbierał informaeje z tego obszaru i z a j m o w a ł się do­ starczaniem rzeźb. ! n a 3 7 w Dopiero w r o k u n a s t ę p n y m nazwiska r z e ź b i a r z y sierpeckich n a b r a ł y rozgłosu, do czego p r z y c z y n i ł a się w y ­ stawa „ S z t u k a luidowa na Mazowszu" {Łódź — P i o t r ­ k ó w — Ł o w i c z 1958)«, gdzie zgromadzono eksponaty, * | Mieczysław Ruszkowski, Sierpc: II. 1. Chrystus Frasobli, wy (fragm.), drewno polichr., wys. 57 cm. II. 2. Krowa, drewno polichr., wys. 9,5 cm, 1964 r. 147 �" J e d n o c z e ś n i e coraz liczniej p o j a w i a j ą się na wysta­ wach regionalnych dzielą t w ó r c ó w sierpeckich. J e d n ą z pierwszych b y ł a w y s t a w a „Sztulka ludowa Mazowsza Płockiego", zorganizowana przez Wydz. K u l t . Po w. Rady N a r ó d , w Siertpcu w 1960 r., a w dwa lata później W o j . Oddz. Stow. P A X w Warszawie o t w o r z y ł w y s t a w ą „ L u ­ dowa rzeźba sakralna Mazowsza", k t ó r a była ekspono­ wana \V dniaCh 14—38.XH.1962. Od 1962 r. rozszerza się grono r z e ź b i a r z y sierpec­ k i c h — p r ó b u j ą bowiem z powodzeniem swoich sił w tej daieldzinie sztuki: Jan K r a j e w s k i , syn Wincentego oraz H e n r y k Wierzchowski, a później jego brat M i r o ­ s ł a w ; p r ó b u j e też z a j m o w a ć się r z e ź b ą M i r o s ł a w K u ­ r o w s k i — w n u k Ruszkowskiego. Wystawa sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o ( P u ł ­ tusk, w r z e s i e ń 1964 r.) 'pokazała d o r ó b e k wszystkich a k t y w n y c h obecnie a r t y s t ó w ludowych p o w i a t u sierpeckiego. Ich w y r o b y cieszą się duiyim powodzeniem. W e d ł u g dainych uzyskanych w Cepelii, zapotrzebo­ wanie na rzeźby t w ó r c ó w siejjpeckich n a l e ż y w d u ż e j mierze zawdzięczać zainteresowaniu i a k t y w n o ś c i zagra­ nicznych f i l i i tej instytucji, a p r z y c z y n i ł y sic też do tego w y s t a w y w Santa Fe i Brooklynie w USA. P o j a w i a j ą się też coraz częściej w z m i a n k i prasowe o omawianych t u artysitadh ludowych. „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " podaje o nich w i a d o m o ś c i systematycznie od 1959 r. Są to w z m i a n k i w „ K r o n i c e " i a r t y k u ł a c h oraz wspomniany już informacyjny artykuł Przedpełskiego, natomiast prasa codzienna i periodyki p o d e j m u j ą ten temat dapiero od 1963 r. Tak w i ę c , m i m o penetracji terenowej, jeszcze w 1957 r. twierdzono, że nie istnieje na Mazowszu P ł o c k i m współczesna r z e ź b a ludowa; do t w ó r c ó w d o t a r t o do- 3 148 piero w rozgłos, 1958 r. — od tego też czasu datuje się ich UKSZTAŁTOWANIE SIĘ OŚRODKA RZEŹBIARSKIEGO P i e r w s z y m i poznanymi z omawianego t u regionu t w ó r c a m i b y l i — przypominam — Ruszkowski, S k i r z y ń ski, D u ż y ń s k i i W. K r a j e w s k i . (Pomijam Burasa i S z c z y p a w k ę - G o ł ę b i o w s k ą jako osoby s t o j ą c e nieco na uboczu w stosunku do pozostałych członków „ g r u p y sierpeckiej" — b ę d ę o nich m ó w i ł później). F a k t , źe w y ż e j wyimieniemi znaleźli s i ę w orbicie z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w i z n a w c ó w sstuki ludowej, Cepelii i prasy .pobudził do n i e z w y k ł e j a k t y w n o ś c i miesz­ k a ń c ó w Zawidza. Wiele o s ó b p r ó b o w a ł o w ó w c z a s r z e ź ­ bić, a z a c h ę c a ł y do tego wysokie zarobki oferowane przez Cetpelię. Oczywiście przez sito selekcji p r z e d o s t a ł y się najbardziej w y b i t n e jednostki. Generalnie, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y sierpeckich w y k a ­ zuje daleko idące zbieżności w podejmowaniu pewnych t e m a t ó w oraz p o d o b i e ń s t w o f o r m y w y r a ż a j ą c e się w n i e ­ mal identycznym u wszystkich, bardzo z w a r t y m k s z t a ł ­ towaniu bryły, oszczędnej ornamentyce i trafnych uo­ g ó l n i e n i a c h , w y d o b y w a j ą c y c h rzeczy dla rzeźby naj­ istotniejsze — lekko zarysowane schematy kompozycyjne bez p r z e ł a d o w y w a n i a ich naturalis tycznymi szczegółami, wreszcie w charakterystycznej w y r a z i s t o ś c i twarzy. Oszczędność forany i wydobywanie z b r y ł y elemen­ t ó w dla modelowanej postaci n a j w a ż n i e j s z y c h przybliża w ł a ś n i e tę twórczość do n i e k t ó r y c h modernistycznych k i e r u n k ó w sztuki w s p ó ł c z e s n e j , a j e d n o c z e ś n i e t k w i ko­ rzeniami w ludowej artystycznej interpretacji ś w i a t a rzeźby. To r ó w n i e ż o d r ó ż n i a ich jako g r u p ę od w i e l u ��II. 6. Wincenty Krajewski, 'Zawidz Koś­ cielny. Pasja, rzeźbo z ołtarza (fragm.), drewno polichr., 1964/1965 r. II. 7. W. Krajewski. Kościuszko, drewno polichr., wys. 32 cm. I I 8. Stanisław Dużyński, Zawidz Kościelny. Pieta, drewno surowe, wys. 38 cm. II. 9. St. Dużyński. Kobieta z dzieckiem, drewno polichr., wys. 42,5 cm, 1964 r. innych o ś r o d k ó w rzeźby ludowej i licznych jej t w ó r ­ ców. W y t w o r z y ł a się w i ę c w Zawidzu zwarta grupa r z e ź ­ biarzy, a czynnikiem c e m e n t u j ą c y m ich w zespół jest bliskie wzajemne s ą s i e d z t w o , częste kontakty, o m a w i a ­ nie we w ł a s n y m gronie swojej pracy i w s p ó l n e podej­ mowanie r ó ż n y c h t e m a t ó w , jak np. praca nad o ł t a ­ rzem — Wincentego Krajewskiego i Henryka Wierz­ chowskiego. D r u g i m w s p ó l n y m p r z e d s i ę w z i ę c i e m było podjęcie tematu „ I n s u r e k c j i K o ś c i u s z k o w s k i e j " , dzieła zaplanowanego jako wielofigurama kompozycja, s k ł a d a ­ j ą c a się z licznych scen, możliwie jak najwszechstronniej o b r a z u j ą c a h i s t o r i ę i przebieg insurekcji. Obecnie zaniechano dalszych prac nad t y m tematem z powodu b r a k u zainteresowania ze strony Cepelii. Uznanym .powszechnie autorytetem omawianego o ś r o d k a jest M i e c z y s ł a w Ruszkowski z Sierpca — ne­ stor i p r z y w ó d c a duchowy całej grupy, a zarazem rzeź­ biarz o najbardziej wszechstronnej i n d y w i d u a l n o ś c i . Pod jego w p ł y w e m zaczął rzeźbić siostrzeniec Rusz­ kowskiego — C z e s ł a w K ę p c z y ń s k i z pobliskiego J ó z e ­ fowa, k t ó r y z kolei n a m ó w i ł swego siostrzeńca — Sta­ n i s ł a w a Rybackiego (też z Józefowa) do podjęcia pracy r z e ź b i a r s k i e j . S t a n i s ł a w Ryba,cki, ur. w 1944 r „ w y k a ­ z y w a ł zdolności j u ż j a k o chłopiec w szkole. Z a c h ę c o n y przez m a t k ę , zajął się twórczością a r t y s t y c z n ą dopiero 150 w k o ń e u ubiegłego roku, pod kierunkiem K ę p c z y ń s k i e g o . Rybacki w y k o n a ł dotychczas zaledwie trzy r z e ź b y : Chrystus błogosławiący, Św. Rodzina i Matka Boska S k ę p s k a ; w i d a ć w nich w y r a ź n i e w p ł y w y K ę p c z y ń s k i e g o . Ponadto Ruszkowski uczy swojego w a u k a — M i r o ­ s ł a w a Kurowskiego. Tak w i ę c powstaje trzecie pokole­ nie r z e ź b i a r z y , trudno jednak p r z e w i d z i e ć w j a k i m stop­ n i u r o z w i n ą się ich zdolności i czy b ę d ą o n i k o n t y ­ nuowali tradycje artystyczne swe.«o regionu. •Największa jednak ilość a r t y s t ó w ludowych zgrupo­ w a ł a się w Zawidzu K o ś c i e l n y m . T u pierwszymi r z e ź ­ biarzami b y l i S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i i Wincenty K r a j e w ­ ski, r ó w i e ś n i k Ruszkowskiego. Tak jak na Józefowo od­ d z i a ł y w a ł Ruszkowski, tak na Zawidz Wincenty K r a ­ jewski. On to w ł a ś n i e zachęcił swojego syna, Jana, do r z e ź ­ bienia, u niego też pierwsze k r o k i r z e ź b i a r s k i e s t a w i a ł H e n r y k Wierzchowski. M i r o s ł a w Wierzchowski, brat Henryka, rzeźbi raczej m a ł o , traktuje twórczość a r t y ­ styczną manginesowo w stosunku do pracy na roli, dla­ tego w dalszych r o z w a ż a n i a c h nie b ę d ę się n i m zaj­ mował. T w ó r c y z Zawidza często k o n t a k t u j ą się z Ruszkow­ skim, co w jeszcze w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a na inte­ g r a c j ę grupy. W t y m miejscu w s p o m n i e ć n a l e ż y o ciekawej postaci zespołu z Zawidza, j a k ą jest ż o n a Wierzchowskiego. �P e ł n i ona r o l ę m e n a ż e r a , jest ś w i e t n y m inspiratorem p o c z y n a ń m ę ż a . Pilnuje spraw finansowych, stara się o przyznanie Wierzchowskiemu m o ż l i w i e największego pakietu z a m ó w i e ń . Niezależnie od tego często z a ł a t w i a liczne f o r m a l n o ś c i dla całej grupy z Zawidza, jest m o ­ torem w i e l u akcji. Jej to w ł a ś n i e może Wierzchowski zawdzięczać uzyskanie u p r a w n i e ń artystycznych i w y ­ sokie doshody. J e d n a k ż e w tej m a ł e j społeczności r z e ź b i a r s k i e j dzia­ łają r ó w n i e ż i pewne siły o d ś r o d k o w e . Wprawdzie rzeź­ bi arze chcą w oczach o s ó b postronnych uchodzić za zgrany, zwarty zespół r o z u m i e j ą c y c h się artystycznie przyjaciół, jednak do ich w y p o w i e d z i o sobie w k r a d a się moment konkurencji, a nawet wzajemnej niechęci. Jest to niestety uboczny p r o d u k t działalności mecenatu Cepelii. D w i e są sprawy w o k ó ł k t ó r y c h itoczą się spory. Pierwsza — to pretendowanie do s t a r s z e ń s t w a k o n ­ t a k t ó w z Cepelią. I tak K r a j e w s k i twierdzi, że on pierwszy b y ł „ o d k r y t y " przez Mariana P r z e d p e ł s k i e g o a w konsekwencji przez przedstawicieli Cepelii. U t r z y ­ muje r ó w n i e ż , że Wierzchowski jest jego uczniem, k t ó ­ r e m u w p o c z ą t k a c h pracy artystycznej udzielał porad, w s k a z ó w e k i t d „ że to on w ł a ś n i e u k s z t a ł t o w a ł W i e r z ­ chowskiego na d o j r z a ł e g o r z e ź b i a r z a . 7 D u ż y ń s k i natomiast ż y w o zaprzecza t y m stwierdze­ niom, głosząc ż e obaj oni b y l i pierwszymi r z e ź b i a r z a m i d z i a ł a j ą c y m i na terenie w s i . Z kolei Wierzchowski wprawdzie przyznaje, że często o m a w i a ł z K r a j e w s k i m swoje prace, nie u w a ż a się jednak za jego ucznia. O ile sprawa . p i e r w s z e ń s t w a wydaje s i ę w y g l ą d a ć tak jak ją przedstawia D u ż y ń s k i (a p o t w i e r d z a j ą to liczne dane), to n i e w ą t p l i w i e K r a j e w s k i w y w a r ł pewien w p ł y w na t w ó r c z o ś ć Wierzchowskiego, chociaż trudno stwier­ dzić w j a k i m stopniu. interesowanych wielkość zby-tu i korzyści z lego osią­ gane. R ó w n i e ż i na tle z a r o b k ó w r o d z ą się wzajemne żale i pretensje. Negatywy te jednak skierowane są do w e w n ą t r z , na zewnątrz, bowiem wszyscy zawidzcy t w ó r c y w y s t ę p u j ą zgodnie, a wyrazem tego jest m i ę d z y i n n y m i chęć uwiecznienia swojej dotychczasowej i przyszłej d z i a ł a l ­ ności. P o z w o l ę sobie p r z y t o c z y ć t u p r z y k ł a d y dobitnie ś w i a d c z ą c e o ambicjach r z e ź b i a r z y zespołu sierpeekiego. D r u g i punkt sporny to kwestia w a r t o ś c i artystycznej prac, a w y k ł a d n i k i e m tej w a r t o ś c i jest w oczach za- 8 9 �W a c ł a w S k i r z y ń s k i jest samotnikiem, o b o j ę t n i e od­ nosi się do wszelkich poczynań grupy z Zawidza, nie szuka z n i ą łączności. Oprócz Cepelii o d b i o r c ą jego prac jest miejscowy proboszcz, na k t ó r e g o z a m ó w i e n i e S k i ­ r z y ń s k i w y k o n a ł wiele figur, k r u c y f i k s ó w i p r z e d m i o t ó w u ż y t k u sakralnego. Wydaje się, że to osamotnienie Ska­ r ż y ń s k i e g o w y n i k a nie tyle z jego oddalenia t e r y t o r i a l ­ nego od Zawidza, lecz przede wszystkim z predyspo¬ zycji psychicznej — unika towarzystwa, jesit n i e ś m i a ł y . I n n ą natomiast .pozycję ma Franciszek Huras. Ogrod­ nik z zawodu, mieszka w Sierpcu. Ma on poczucie swo­ jej w a r t o ś c i , k t ó r e wszelako przejawia s i ę w odmienny sposób n i ż u rzeźbiarzy z Zawidza i u Ruszkowskiego. Oburza się, gdy go n a z w a ć t w ó r c ą l u d o w y m , sam sie­ bie u w a ż a za amatora. W jego m n i e m a n i u jest to w y ż ­ szy s t o p i e ń wtajemniczenia artystycznego. Prace jego to p r z e w a ż n i e p ł a s k o r z e ź b y z a r ó w n o o tematyce ś w i e c ­ kiej, jak i sakralnej, przy czym do zajmowania się t ą o s t a t n i ą .skłania ,go żona. II. 10. drewno Franciszek Huras, surowe, wys. cal Sierpc. Trójca 95 cm, 1954 r. Sw. (fragm.), Wydz. K u l t . Pow. Rady N a r ó d , nosił się z zamiarem stworzenia w Sierpcu muzeum regionalnego, k t ó r e g o najistotniejszą część s t a n o w i ł b y dział rzeźby. T w ó r c y zainteresowani gorąco w powstaniu takiej p l a c ó w k i od razu ofiarowali swe prace, t w o r z ą c w ten sposób z a l ą ­ żek przyszłych zbiorów. Z kolei Wierzchowski rzucił m y ś l , aby nie czekając na otwarcie muzeum k u l t u r y regionalnej — j u ż obecnie z o r g a n i z o w a ć w samej wsi ekspozycję rzeźb miejscowych t w ó r c ó w . Wszyscy oni poparli ten projekt i przed k i l k u m i e s i ą c a m i istotnie ta­ ka stała galeria miejscowej twórczości rzeźbiarskiej została otwarta w Zawidzu. Wszystkie te p r o j e k t y i p o m y s ł y , a nawet i w e ­ w n ę t r z n e spory, świadczą zgodnie o poczuciu w ł a s n e j w a r t o ś c i artystycznej w ś r ó d r z e ź b i a r z y grupy sienpeckiej. P r z y k ł a d e m jest też chęć uzyskania c z ł o n k o s t w a Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i uczucie k o n ­ kurencyjnej zawiści w stosunku do a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w w y k o r z y s t u j ą c y c h w swojej twórczości m o t y w y ludowe. W i d z i m y więc, że r z e ź b i a r z e l u d o w i s pow. sierpeckiego cenią swoją p r a c ę a r t y s t y c z n ą i d o s t r z e g a j ą j e j społeczne znaczenie. T ę p o s t a w ę życiową w y r o b i ł a w ś r ó d nich Cepelia, z a p e w n i a j ą c stały i d u ż y o d b i ó r prac, m a j ą c y pokrycie finansowe, wysoka k o n i u n k t u r a na ich rzeźby oraz liczne a r t y k u ł y i wzmianki, coraz częściej u k a z u j ą c e się w prasie codziennej i w perio­ dykach. Osobno n a l e ż a ł o b y t u w s p o m n i e ć o W a c ł a w i e S k i rzyńskim, Franciszku Hurasie i Helenie SzczypawceG o ł ę b i o w s k i e j . Stoją oni 'na uboczu omawianej grupy, nie k o n t a k t u j ą się towarzysko z .pozostałymi r z e ź b i a r z a ­ m i , i c h twórczość nosi o d r ę b n y nieco charakter. 152 W pracach sakralnych wzoruje się na obrazach o t r e ­ ści religijnej. Prace ś w i e c k i e są t w o r e m jego w ł a s n e j w y o b r a ź n i , ale z a r ó w n o jedne, j a k i drugie, cechuje na­ turalizm w nie najlepszym r o z u m i e n i u tego s ł o w a . Nisko ocenia dzieła okolicznych r z e ź b i a r z y ludowych, gdyż „są n i e d o k ł a d n i e w y k o ń c z o n e " =. Sam przyznaje, że d ą ż y do uchwycenia najdrobniejszych szczegółów, do jak najdalej idącej w i e r n o ś c i proporcji i detali. W a r t o ś ć swoich prac ocenia bardzo wysoko. Twierdzi, ż e nie sprzedaje ich Cepelii z uwagi na zbyt niskie ceny ofe­ rowane przez t ę i n s t y t u c j ę i dodaje, że niezależnie od ceny nigdy by się z n i m i nie rozstał, g d y ż rzeźbi jedynie dla zaspokojenia swojej potrzeby w e w n ę t r z n e j . Wreszcie Helena Szczyipawka-Gołębiowska. Rzeźby jej m a j ą charakter szczerego p r y m i t y w u , zbliżonego do t y p u ni kiforawskiego. Cechuje ją bardzo naiwne w i ­ dzenie ś w i a t a , przy t y m wiele jej rzeźb to po trosze za­ b a w k i — ptaki, z w i e r z ę t a , jeźdźcy. Działacze k u l t u r a l n i z Sierpca — organizatorzy muzeum regionalnego, t r o c h ę nieufnie i o s t r o ż n i e odnoszą się do jej twórczości (w p r z e c i w i e ń s t w i e do dziel p o z o s t a ł y c h r z e ź b i a r z y ) , nie w i e d z ą c jak w y r a z i ć swoje zdanie o t y m zjawisku a r t y ­ stycznym. R ó w n i e ż Cepelia nie z a w a r ł a z nią k o n t r a k t u , co się jednak t ł u m a c z y t y m , że r z e ź b y Szczypawki nie są atrakcyjne dla masowego klienta, D z i w n y jednak wydaje się brak prac G o ł ę b i o w s k i e j w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie, k t ó r e posiada poza t y m dzieła wszystkich innych t w ó r ­ ców p o w i a t u sierpeckiego. T w ó r c z o ś ć jej b y ł a reprezen­ towana na wystawach sztuki ludowej p o w i a t u sierpec­ kiego w Sierpcu w latach 1959 i 1960, w organizowanej przez P A X wystawie ludowej r z e ź b y sakralnej M a ­ zowsza (Warszawa 1962) oraz w wystawie sztuki ludowej Mazowsza P ó ł n o c n e g o w P u ł t u s k u w 1964 r. W pracach G o ł ę b i o w s k i e j wyczuwa się n i e o d p a r t ą , r z e c z y w i s t ą p o t r z e b ę tworzenia — tworzenia tak jak widzi i czuje. R z e ź b y tej kobiety o d z w i e r c i e d l a j ą ciężkie zmagania z p r y m i t y w n y m i n a r z ę d z i a m i i opornym t w o ­ rzywem. W rezultacie p o w s t a j ą dzieła o t r o c h ę dzie­ cinnej w i z j i ś w i a t a , w y r a ż a j ą c e r a d o ś ć z uporania się z tematom. N i e w ą t p l i w i e postać S z c z y p a w k i - G o ł ę b i a w s k i e j i jej prace z a s ł u g u j ą na znacznie szerszo o m ó w i e n i e . WPŁYWY I DZIAŁALNOŚĆ CEPELII Jak już poprzednio w s p o m n i a ł e m , Cepelia d o t a r ł a do t w ó r c ó w sienpeokich w 1958 r., a p o c z ą t k i e m i c h roz­ głosu był konkurs na szopki — jesienią 1958 r. Od tego �p gestie te są delikatne i o s t r o ż n e , jednak powiedziano otwarcie, żc np. Wierzchowski jest „ w y c h o w a n k i e m " K o m i s j i Artystycznej Cepelia. Sami r z e ź b i a r z e p r z y z n a j ą niekiedy, że porady ich p a t r o n ó w idą czasem dosyć da­ leko. Dotyczą one polichromii i f o r m y dzieł, a r ó w n i e ż i ich treści. Cepelia sugeruje ostatnio podjęcie w szer­ szym zakresie t e m a t y k i świeckiej i o d e j ś c i e od sakral­ nej, gdyż ta ostatnia, j a k t ł u m a c z o n o r z e ź b i a r z o m , jest przejawem klerykalizmu. P r ó b y te przyjmowane są opornie i jak d o t ą d nie d a ł y p o ż ą d a n e g o rezultatu, g d y ż r z e ź b i a r z e (tak t w i e r d z ą ) ,,,nie c z u j ą " obcego i m tematu ( w y j ą t e k s t a n o w i ą r z e ź b y . p r z e d s t a w i a j ą c e sceny z życia codziennego). R z e ź b y te są n a t u r a l i s t y c z n ą kopią wzo­ r ó w i ilustracji, nie wyczuwa się w nich i n d y w i d u a l i z ­ m u twórczego. Natomiast wszyscy artyści w swoich wypowiedziach zgodnie p o d k r e ś l a l i , że ulubionymi ich tematami są: Chrystus Frasobliwy i M a t k a Boska S k ę p s k a . P o t r a f i ą oni te wzory .przetworzyć we w ł a s n e j w i z j i t w ó r c z e j w postacie prawdziwe i t c h n ą c e życiem. W w y n i k u po­ rad i w s k a z ó w e k wytiwarza się d w u t o r o w o ś ć pracy rzeź­ biarzy. K ę p c z y ń s k i np. o t r z y m a ł polecenie, by „rzeźby robić jak n a j p r o ś c i e j i nie m a l o w a ć " , te zaś, k t ó r e wykonuje dla siebie, t r ą c ą naturalizmem i są oczywiście polichromowane. Całkowicie p o d p o r z ą d k o w u j e się zale­ ceniom swych o p i e k u n ó w H e n r y k Wierzchowski (obec­ nie jednak w Zawidzu najciekawszy rzeźbiarz). Naj­ bardziej samodzielny jest Ruszkowski rzeźbiący w e ­ d ł u g w ł a s n y c h p o g l ą d ó w artystycznych i u p o d o b a ń . 5 I I . 11. Jan Krajewski, Zawidz Kościelny. Chrystus Fra­ sobliwy (fragm.), drewno polichr., wys. cal. 100 cm, 1964 r. czasu datuje się s t a ł y kontakt r z e ź b i a r z y z Sierpca, Zawidza i okolic z ich patronem, a późniejsze konkursy i wystawy u g r u n t o w a ł y s ł a w ę a r t y s t ó w . Początkowo t w ó r c y sierpeecy dostarczali swoje r z e ź b y do Regional­ nego Biura S p r z e d a ż y (RBS) w Warszawie. W 1961 r. p o w o ł a n o do życia Spółdzielcze Zrzeszenie C h a ł u p n i k ó w i T w ó r c ó w P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, k t ó r e u k o n s t y t u o w a ł o się w 1963 r „ a wszyscy rzeźbiarze z Zawidza oraz Ruszkowski, S k i r z y ń s k i i K ę p c z y ń s k i są jego c z ł o n k a m i . Trzeba powiedzieć, że opieka i zainteresowanie Ce­ pelii r z e ź b i a r z a m i grupy sierpeckiej powoduje w y t w o ­ rzenie się z a w o d u rzeźbiarza. Sprawdza się tu twierdzenie, że podejście do t w ó r ­ czości artystycznej uzależnione jest od w ł a ś c i w e g o za­ w o d u rzeźbiarzy. K ę p c z y ń s k i i S k i r z y ń s k i , k t ó r z y posia­ dają d u ż e gospodarstwa, a w ł a ś c i w y m ich zajęciem jest rolnictwo — t w o r z ą m a ł o . Pierwszy z nich od d w ó c h już lat w y k a ń c z a k i l k a r z e ź b i mimo z a m ó w i e ń p r z y ­ chodzących z Cepelii nie w y k o n a ł nic nowego. Podobny Cepelia systematycznie i w d u ż y c h ilościach skupuje ich rzeźby. R e k o r d o w y m pod t y m w z g l ę d e m b y ł dla Henryka Wierzchowskiego rok 1964, kiedy jego za­ robki, uzyskane ze s p r z e d a ż y rzeźb, w y n i o s ł y ok. 56 tys. zł. (Wierzchowski ma uprawnienia artystyczne, stąd przekroczenie l i m i t u w y n o s z ą c e g o dla chałupników 20 tys. zł. rocznie). Zarobki obu K r a j e w s k i c h w y n i o s ł y w t y m samym 1964 r. po ok. 30 tys. zł. Najmniejsze za­ m ó w i e n i a m i a ł w ub. rotou D u ż y ń s k i , bo t y l k o na 12 ,tys. zł. F a k t istnienia tak d u ż y c h z a m ó w i e ń działa mobilizująco na r z e ź b i a r z y , p r z y c z y n i a j ą c się do utrzy­ mania twórczości r z e ź b i a r s k i e j na ilościowo bardzo w y ­ sokim poziomie. Jest to też czynnik p o b u d z a j ą c y roz­ wój sztuki ludowej stąd rodzenie się nowych ta­ l e n t ó w . Minusem tego przedsięwzięcia jest p r z e k s z t a ł c e ­ nie się produkcji (bo tak to chyba n a l e ż y zbyt m a s o w ą , co nie pozostaje bez w p ł y w u my i tematyki rzeźb pracy. Nie bez w p ł y w u są — co i jak rzeźbić. Cepelii, jak i w ś r ó d przy jednoczesnej „automatyzacji" t a k ż e wskazania i w y m o g i Cepelii Wprawdzie twierdzi się (tak w indagowanych rzeźbiarzy), ż e su­ I I . 12. J. Krajewski. stus Frasobliwy, polichr om., wys. Chry­ drewno 62 cm. 153 �stosunek do r z e ź b i a r s t w a ma S t a r z y ń s k i — daje się u niego z a o b s e r w o w a ć k a r t y k a t u r a l n e już skrzywienie'. S k i r z y ń s k i rzeźbi t y l k o na z a m ó w i e n i e Cepelii (pomijam rzadkie z r e s z t ą usługi na rzecz kościoła). Obecnie merk a n t y l i z m p r z y t ę p i ł u niego p o t r z e b ę t w ó r c z ą . Inaczej nieco przedstawia się sytuacja w Zawidzu i z Ruszkowskim. Lud>zie ci nie p o s i a d a j ą ziemi lub nie z a j m u j ą się nią z r ó ż n y c h przyczyn, ich zajęciem jest stolarstwo, ś l u s a r s t w o itp., a praca r z e ź b i a r s k a stanowi d r u g i ich z a w ó d . Szczególnie K r a j e w s k i i Ruszkowski, k t ó r z y wycofali się obecnie z pracy zawodowej, po­ ś w i ę c a j ą się l i t y l k o rzeźbie, podobnie jak nigdzie nie p r a c u j ą c y Wierzchowski. W tej grupie w z g l ę d y h a n ­ dlowe Wzięły g ó r ę tprzynajminiej w słowach, nie zawsze w czynach) nad w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą wypowiedzi ar­ tystycznej. Np, D.użyński zazdroszcząc Wierzchowskiemu i K r a j e w s k i e m u powodzenia m ó w i ł : jak nie k u p u j ą ode mnie to ia nie bede nic r o b i ł " (mb t w o r z y on mi¬ mo wszystka i dla siebie). Najbardziej i n t y m n y " stosunek 7 do OTacV rzeźbiarskiei on u siebiP wiPlP nJc eecrmip 7 Tarta ktnrvmi KraiPiwsikie^o chU „V Ma rn^tać 1 k t ó r e polubił S ł o w a jego są chyba szczere. S t w i e r d z i ć należy, że Cepelia istotnie w y w i e r a d u ż y w p ł y w na twórczość r z e ź b i a r z y , p r z y s t o s o w u j ą c ją do p r o f i l u swoich potrzeb. Sobie też przypisuje z a s ł u g ę sprowadzenia r z e ź b i a r z y z m a n o w c ó w kiczu, złego gu­ stu i amatorszczyzny na d r a g ę „ p r a w d z i w e j " sztuki l u ­ dowej i nadania im w ł a ś c i w e g o k i e r u n k u artystycznego. Jednak n i e k t ó r e p o s u n i ę c i a prowaldzą do wypaczenia pracy r z e ź b i a r s k i e j i r b d z ą ciasny utykitaryzm. Wszyscy natomiast t w ó r c y zgodnie p o d k r e ś l a j ą swo­ je zadowolenie z dotychczasowej w s p ó ł p r a c y z tą pla­ c ó w k ą , co jest faktem z r o z u m i a ł y m . 13 Ti. 13, Wacław Skirzyński, Szczypawka-Golębiowska, W I 154 Rzeszotary Chwały. Król Mościska. Postacie, drewno Kazimierz Wielki, drewno polichr.,wys. polichr., wys. 13,5—37,5 cm, 1964 r. 61 cm. 11 14. Helena �• P r z y z n a ć trzeba, że Cepelia p o ł o ż y ł a rzeczywiście du­ że zasługi na polu rozbudzenia zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą , p r z y c z y n i a j ą c się do jej wskrzeszenia i roz­ woju. Mecenat Cepelii p o b u d z i ł u k r y t ą przedtem i o d ­ ś w i ę t n ą raczej t w ó r c z o ś ć tutejszych r z e ź b i a r z y (nb. na pewno bliższą t r a d y c y j n e m u p o j ę c i u sztuki ludowej niż obecna) oraz p r z y c i ą g n ą ł w o r b i t ę swego o d d z i a ł y w a n i a nie ujawnione dotychczas talenty. Dzięki temu p o w s t a ł taki ewenement j a k i m jest obecnie w i e ś Za-widz, gdzie tworzy w s p ó ł c z e ś n i e aż p i ę c i u r z e ź b i a r z y . RZEŹBIARZE A ŚRODOWISKO T w ó r c y sierpeccy cieszą się d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w swoim otoczeniu. P o p u l a r n o ś ć ta w y n i k a z r o z g ł o s u na ł a m a c h prasy i • co niebagatelne — z wysokich za­ r o b k ó w , uzyskiwanych d z i ę k i r z e ź b i a r s t w u . O ile przed dotarciem Cepelii do tego regionu w i e ś s p o g l ą d a ł a na ich z a m i ł o w a n i a artystyczne z p e w n y m p o b ł a ż a n i e m , 0 tyle — w ostatnich latach — z szacunkiem i zarazem zdziwieniem z możliwości uzyskiwania d o c h o d ó w z te­ go rodzaju pracy. Ta zmiana stanowiska s p o w o d o w a ł a — o czym p i s a ł e m j u ż w y ż e j , że w p o c z ą t k a c h d z i a ł a l ­ ności Cepelii wiele osób p r ó b o w a ł o p a r a ć się r z e ź b ą — b y ł a to spontaniczna p r ó b a zdobycia drugiego zawodu, a zarazem p r z y k ł a d zmiany podejścia i stosunku do twórczości artystycznej. Chociaż ś r o d o w i s k o interesuje się p r a c ą r z e ź b i a r z y 1 jej s t r o n ą m a t e r i a l n ą , n i k t jednak nie kupuje ich rzeźb. P o m i j a j ą c t u w y g ó r o w a n e ceny, istotny jest fakt, że t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z y rozmija się z upodobaniami ś r o d o w i s k a . Z r e s z t ą ten r o z d ź w i ę k widoczny jest też w twórczości większości r z e ź b i a r z y : inaczej r z e ź b i ą dla II. 15. H. Szezypawka-Golębiowska, Kępczyński, Józefowo. Pastuszek, Cepelii, inaczej dla siebie (najbardziej w i e r n y w ł a s n y m upodobaniom jest w swej twórczości H e n r y k W i e r z ­ chowski). Dla o p i n i i publicznej wsi k r y t e r i u m w a r t o ś c i artystycznej czy m o ż e s p r a w n o ś c i technicznej stanowi w y s o k o ś ć z y s k ó w czerpanych z pracy r z e ź b i a r s k i e j . Te p o g l ą d y w y w i e r a j ą pewien w p ł y w na t w ó r c ó w s t a r a j ą ­ cych się zatem jak najbardziej o z w i ę k s z e n i e swojej produkcji. Z drugiej strony r z e ź b i a r z e krytycznie o c e n i a j ą smaik artystyczny Otoczenia (niezależnie od u p o d o b a ń w ł a s ­ nych). Jest to w i ę c jeszcze jeden p r z y k ł a d , że sztuka ludowa o d r y w a się od dotychczasowego swojego ś r o d o ­ wiska, a pozbawiona naturalnego i tradycyjnego zaple­ cza zwraca się k u odbiorcy miejskiemu. Sytuacja w po­ wiecie sierpeckim doskonale ilustruje owo zjawisko — cała bowiem tamtejsza t w ó r c z o ś ć przeznaczona jest na rynek miejski. Obecny jej charakter nie odpowiada oto­ czeniu wiejskiemu, z a ś o d b i o r c ą r z e ź b jest za p o ś r e d ­ nictwem Cepelii H i e n t . z miasta. Osobnym zagadnieniem jest stosunek lokalnych wJadz do rzeźbiarzy. Generalnie — i m w y ż s z y szczebel w ł a ­ dzy, t y m przychylniejsze ustosunkowanie się do nich i zaspokajanie ich potrzeb. Gromadzkie Rady Narodo­ we w Gójskiu i Zawidzu p o z o s t a j ą raczej o b o j ę t n e w o ­ bec t w ó r c ó w . Inaczej rzecz się przedstawia w Sierpcu. Wydz. K u l t . tamtejszej Pow. Rady N a r ó d , interesuje się r z e ź b i a r z a m i , ich p r a c ą , pomaga w uzyskiwaniu p r z y ­ działów drzewa, ukoronowaniem zaś tej akcji jest spra­ wa założenia w Sierpcu muzeum regionalnego (o czym Mościska. Jeździec drewno polichr., wys. 16 15 155 �o d d ź w i ę k z drugiej strony — rzeźbiarze i n t e r e s u j ą się bowiem o r g a n i z a c j ą muzeum i i n n y m i poczynaniami wtadz w stosunku do nich. PERSPEKTYWY DALSZEGO ROZWOJU OŚRODKA O dodatnich stronach działalności Cepelii wspomi­ n a ł e m przy dotychczasowym o m a w i a n i u jej k o n t a k t ó w z Zawidzem. C h c i a ł b y m jeszcze dodać, że zapotrzebowa­ nie na r z e ź b y spowodował© p o p r a w ę sytuacji bytowej t w ó r c ó w , p o d w y ż s z e n i e ich pozycji w hierarchii społecz­ nej, pozytywnie trzeba też ocenić fakt, że r z e ź b i a r z e po­ czuli p o t r z e b ę i użyteczność swojej pracy artystycznej. Jednak nie ma róży bez kolców. Wiele bowiem po­ c z y n a ń Cepelii ma swoje cienie. Ł a t w o ś ć zbytu z a c h ę ­ ciła do ilościowego zwiększenia produkcji, co nie pozo­ staje niestety bez w p ł y w u na j a k o ś ć — d ł u g i e serie tych samych t e m a t ó w i form p r z e r a d z a j ą rzeżiby w ba­ nalne i szablonowe. D o d a ć też należy, że wierne stoso­ wanie się do sugestii i porad Cepelii grozi zduszeniem indywidualności twórczej. Trzeba wreszcie z a n o t o w a ć wytworzenie się wśród t w ó r c ó w praktycystycznej posta­ wy, w y b i t n i e z a w ę ż o n e j do handlowego p u n k t u widze­ nia: robić rzeźby Kdy iest z a m ó w i e n i e w przeciwnvm razie nie. K r y j e się w t y m n i e b e z p i e c z e ń s t w o p r z e ­ obrażenia ę j potrzeby wypowiedzi artystycz­ nej w p o t r z e b ę t y l k o p i e n i ą d z a . W ą t p l i w e , 'czy r z e ź b i a r z e z Zawidza, Sierpca i G ó j ska b ę d ą mogli przez n a s t ę p n y c h k i l k a l a t u t r z y m y w a ć na t e r a ź n i e j s z y m , Ilościowo wysokim poziomie swoją twórczość. J u ż obecnie Cepelia wydaje się b y ć nasy­ cona ich pracami i stopniowo zmniejsza z a m ó w i e n i a , p r z y s t o s o w u j ą c je do aktualnych potrzeb. T w ó r c y zaś, chcąc u t r z y m a ć k o n i u n k t u r ę , nadal m i m o wszystko r o ­ bią nowe prace nie z n a j d u j ą c w s z a k ż e klienta (vide: „Insurekcja Kościuszkowska"). Wprawdzie muzea mogą n a b y w a ć ich d z i e ł a , nic jest to jednak akcja stała, jak w przypadku Cepelii, lecz sporadyczne u z u p e ł n i a n i e z b i o r ó w ; r ó w n i e ż inne p l a c ó w k i k u l t u r a l n e nie m o g ą z a p e w n i ć t w ó r c o m od­ bioru ich prac. Wśród r z e ź b i a r z y przyzwyczajonych do dużego zbytu, a już t r a k t u j ą c y c h swoje w y t w o r y iprzcde wszystkim od strony ekonomicznej, powstaje nadpro­ w e w n t r z n IM i i li A b y nie dopuścić do sytuacji bez wyjścia, dobrze b y ł o b y znaleźć r o z w i ą z a n i e , k t ó r e z a d o w o l i ł o b y wszyst­ kie zainteresowane strony. PRZYPISY e U. 17. Mirosław Wierzchowski, drewno, wys. 44 cm, 1964 r. Fot.: Stefan 12, 13, 17. dukcja. T y p o w y objaw zbliżającego się kryzysu. T o zja­ wisko m o ż n a z a o b s e r w o w a ć już obecnie. Z a m ó w i e n i a rosły systematycznie do 1964 r. Obecnie n a s t ą p i ł w y ­ r a ź n y ich spadek w p o r ó w n a n i u z analogicznym o k r e ­ sem ubiegłego r o k u i nic na razie nie wskazuje na to, by poszły w górę. Powoduje to rozgoryczenie w ś r ó d t w ó r c ó w , z d a j ą ­ cych sobie zresztą s p r a w ę z pogorszenia sytuacji. S t ą d projekty zmiany k i e r u n k u zbytu, b e z p o ś r e d n i e j sprze­ daży w ł a s n y c h dzieł, przy zastosowaniu nowych .posu­ nięć handlowych w rodzaju: mniejsza cena jednostko­ wa — w i ę k s z y o b r ó t , a w konsekwencji masowe przy­ ciągnięcie .potencjalnego odbiorcy. W z w i ą z k u z t y m marzy i m się stworzenie z Zawidza o ś r o d k a turystycz­ nego, a chęć stworzenia miejscowego muzeum w y n i k a j ą z tych w ł a ś n i e myśli. (Obecnie do t w ó r c ó w z Zawidza organizowane są wycieczki ze szkół okolicznych.) Czynni zaś jeszcze zawodowo t w ó r c y z a s t a n a w i a j ą się nad po­ rzuceniem p r a c o c h ł o n n e g o przecież zajęcia, j a k i m jest r z e ź b i a r s t w o , i p o ś w i ę c e n i e m się w ł a ś c i w e m u ' zawodowi. Dcptuszewski Zawidz Kościelny. — i ! , 30, 11, 14—16; Kobieta Jan 1 KatnZop wystawy sztuki ludowej Mazowsza Płoc­ kiego. Prezydium Warszawskiej Wojewódzkie) Rady Na­ rodowej Wydział Kultury 22.IX — 13.K.1957 Płock — Powiatowy Dom Kultury Katalog wystawy Sztuka Lu­ dowa na Mazowszu Wydział Kultury Prezydium Woje­ wódzkie! Rady Narodowa w Warszawie i Muzeum Kultury i Snuli LudowZ w Warl^wt Łódź -Piotikóvc Trybunalski - Łowicz 1958 M a r i a n P r z e d p e ł s k i , Współcześni r z e ź b i a r z a ludowi powiatu sierpeckiego, „Pol. Szt. L u d . " , X V I , 1962, nr 2, s. 101. » Por. torzyp. 1, * Tamże. R ę k o p i s w y w i a d u Andrzeja W o ź n i a k a z Francisz­ kiem Hurasem, g r u d z i e ń 1962, w czasie zbierania ma­ t e r i a ł ó w do organizowanej przez Koło Naukowe S t u ­ d e n t ó w Etnografii w y s t a w y sztuki ludowej. Rękoiois w y w i a d u autora z C z e s ł a w e m K ę p c z y ń ­ skim, marzec 1965. R ę k o p i s w y w i a d u autora ze S t a n i s ł a w e m D u ż y ń skim, marzec 1965. 5 5 6 7 kapiąca Swiderski motyką — U. 1—9, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663da36715589d96741250f775b6356f.pdf 3f9965fdc5f78cf3764ec28008e20e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:793 Title A name given to the resource Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI PLEMIENNA SZTUKA A F R Y K I — PROBLEMY NAZWY I TREŚCI Bogata terminologia, w y r a ż a j ą c a się c h o c i a ż b y w t y t u ł a c h w i e l u dzieł t r a k t u j ą c y c h o sztuce l u d ó w A f r y k i , k a ż e z a s t a n o w i ć się n a d za­ gadnieniem u ż y w a n i a odpowiedniej n a z w y w stosunku do tego zjawiska. N a z w y , k t ó r a nie n a s u w a ł a b y w ą t p l i w o ś c i m e r y t o r y c z n y c h i j ę z y k o w y c h , m o ż l i w i e ściśle p r e c y z o w a ł a b y natomiast p o j ę c i e i zakres t e m a t u . O b r a ­ camy się b o w i e m w k r ę g u k i l k u p o w t a r z a n y c h c i ą g l e o k r e ś l e ń , t a k i c h j a k sztuka A f r y k i , sztuka p r y m i t y w n a , m u r z y ń s k a , etc. Przeciw w i e l u można podnieść zastrzeżenia natury ogólnej bądź szczegółowej. K a ż d e m u m o ż n a zarzucić nieścisłość, n i e a d e k w a t n o ś ć , zawężenie bądź przeciw­ nie — rozszerzenie p o j ę c i a . W i e l u a u t o r ó w u s i ł u j e w p r o w a d z i ć ł a d w b o g a t ą a zarazem nieupo­ r z ą d k o w a n ą t e r m i n o l o g i ę . S z c z e g ó l n i e ciekawe r o z w a ż a n i a p r o w a d z i P a u l S. W i n g e r t , A d r i a n A . Gerbrands i R a l p h L i n t o n . W dalszym c i ą g u b ę d z i e t u p o d j ę t a p r ó b a przedstawienia r ó ż n y c h p r o p o z y c j i i t r a d y c j i nazewniczych oraz ustosunkowanie się do n i c h autora. D l a zapropo­ nowania b o w i e m j a k i e j ś n a z w y n a l e ż y r o z p a t r z y ć w s z y s t k i e m o ż l i w o ś c i , w y k a z u j ą c i c h zalety i w a d y , b y w j a k n a j w i ę k s z y m s t o p n i u p r z y b l i ż y ć się do i d e a ł u . W ą t p l i w ą jest r z e c z ą , b y u d a ł o się o d n a l e ź ć w ł a ś c i w e , j e d y n e sfor­ m u ł o w a n i e nie b u d z ą c e ż a d n y c h k o n t r o w e r s j i . Sztuka b o w i e m jest z b y t ż y w ą i z m i e n n ą dziedziną k u l t u r y , b y m ó c dokładnie podzielić i sklasyfi­ k o w a ć wszystkie j e j elementy. Sztuka jest t e ż z b y t s u b i e k t y w n ą dzie­ d z i n ą życia, b y proponowane u o g ó l n i e n i a i t e r m i n y m o g ł y z a d o w o l i ć w s z y s t k i c h zainteresowanych. K a ż d y c z ł o w i e k inaczej odbiera w z o r y p i ę k n a . K a ż d y k i e r u j e s i ę s w o i m i zasadami estetycznymi, d z i ę k i k t ó r y m ocenia o g l ą d a n e dzieła. K a ż d y t e ż posiada w ł a s n ą , n i e p o w t a r z a l n ą w r a ż ­ l i w o ś ć na k o m p o z y c j ę b r y ł , p ł a s z c z y z n , l i n i i i b a r w . P e w n e n a d r z ę d n e , o b i e k t y w n e zasady p r z y j ę t e w E u r o p i e m o g ą b y ć " o b o w i ą z u j ą c e dla o d b i o r c ó w s z t u k i europejskiej, ale c z ę s t o z a w o d z ą w z e t k n i ę c i u ze �198 MAREK A. KOWALSKI s z t u k ą l u d ó w i n n y c h k o n t y n e n t ó w . Pewne k a n o n y o b o w i ą z u j ą na c a ł y m ś w i e c i e , lecz n i e s k o ń c z o n a jest ilość i c h d o w o l n y c h i n t e r p r e t a c j i , z a l e ż n i e o d l o k a l n y c h zasad estetycznych, w a r u n k ó w życia, t y p u k u l t u r y , oto­ czenia geograficznego. KULTUROWA JEDNOŚĆ TRADYCJI SZTUKI AFRYKAŃSKIEJ T r u d n o ś c i p o t ę g u j ą się w p r z y p a d k u z m i e r z a j ą c y m do znalezienia w ł a ś c i w e j n a z w y dla o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h c a ł e g o k o n t y n e n t u . W E u r o ­ pie tego nie uczyniono. T u k a ż d a epoka, k a ż d y k r a j m u s i b y ć r o z p a t r y ­ w a n y oddzielnie, c h o ć o c z y w i ś c i e nie w s p o s ó b i z o l o w a n y od epok i te­ r y t o r i ó w s ą s i e d n i c h . To, co ł ą c z y s z t u k ę E u r o p y r ó ż n y c h k r a j ó w i prze­ d z i a ł ó w czasowych, to j e j w s p ó l n a t r a d y c j a i n t e g r u j ą c a wszystkie obszary k o n t y n e n t u , w y w o d z ą c a się ze s t a r o ż y t n o ś c i , a n a s t ę p n i e u k s z t a ł t o w a n a d z i ę k i dziedzictwu w s p ó l n y c h idei c h r z e ś c i j a ń s k i c h . T a k w ł a ś n i e w z r ó s ł s t y l r o m a ń s k i , g o t y k , renesans, barok, k l a s y c y z m . Niniejsze r o z w a ż a n i a o d n o s i ć się b ę d ą do p r o b l e m ó w t r a d y c j i a r t y ­ stycznej A f r y k i „ C z a r n e j " , t z n . o b s z a r ó w p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od Sahary, do l u d ó w o k r e ś l a n y c h m i a n e m s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h . Oczy­ w i ś c i e j u ż i w t y m s f o r m u ł o w a n i u k r y j e się potencjalna m o ż l i w o ś ć p o d ­ j ę c i a r o z w a ż a ń na temat n a z w y : s p o ł e c z e ń s t w a p i e r w o t n e . W y k r a c z a ­ ł o b y to j e d n a k poza r a m y t e m a t u , zagadnienie z a s ł u g u j e b o w i e m na osobną rozprawę. Faktem pozwalającym rozpatrywać sztukę Afryki Czarnej jako całość jest szereg e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla t r a d y c j i k u l ­ turowej zamieszkujących ten k o n t y n e n t p l e m i o n . O w y m w s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest rodzaj s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h l u d ó w A f r y k i i t y p k u l t u r y zbudowanej przez nie. O c z y w i ś c i e i t u znajdujemy zasadnicze r ó ż n i c e d z i e l ą c e p a ń s t w a A f r y k i Zachodniej od nomadycznych s p o ł e c z ­ n o ś c i pasterskich w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i c h s t e p ó w ; m i l i t a r n i e zorganizo­ w a n y c h Z u l u s ó w od o s i a d ł y c h r o l n i k ó w basenu K o n g o ; g r u p y r o z p r o ­ szone, nie p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n e j w ł a d z y , od scentralizowanych k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a . We w s z y s t k i c h jednak przypadkach n a d r z ę d n y m u k ł a ­ d e m jest p l e m i e n n o ś ć , k t ó r ą o k r e ś l i ć t u m o ż n a jako rodzaj s t o s u n k ó w „ t w a r z ą w t w a r z " . Odnosi się to nie t y l k o do m a ł y c h , n i e l i c z n y c h spo­ ł e c z n o ś c i , gdzie ó w z w i ą z e k jest oczywisty, ale r ó w n i e ż do w i ę k s z y c h p a ń s t w i k r ó l e s t w r ó ż n e g o czasu (np. Buganda, Benin, Dahomej, Buszongo), k t ó r y c h r o z w ó j w y s z e d ł o d u k ł a d u plemiennego i na n i m b y ł oparty, w k t ó r y c h d o m i n o w a ł y wzajemne k o n t a k t y i stosunki b e z p o ś r e d n i e i gdzie p r z e t r w a ł o wiele e l e m e n t ó w tradycyjnych instytucji plemiennych mimo, w w i e l u przypadkach, bardzo zaawansowanej centralizacji w ł a d z y i roz­ budowania a p a r a t u administracyjnego. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 199 I s t o t n y m r ó w n i e ż c z y n n i k i e m b y ł a w z g l ę d n a izolacja A f r y k i od ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . W ł a ś c i w i e a ż do epoki w i e l k i c h o d k r y ć l u d y a f r y k a ń s k i e nie k o n t a k t o w a ł y się z t e r e n a m i p o ł o ż o n y m i poza k o n t y n e n t e m . Istnieje o c z y w i ś c i e szereg ł a t w y c h do w y m i e n i e n i a f a k t ó w p r z e c i w n y c h , j a k wczesne z w i ą z k i z C h i n a m i , I n d i a m i i I n d o n e z j ą , datowane na okres od p o c z ą t k ó w naszej e r y — po V stulecie. O g r a n i c z a ł y się jednak one do w ą s k i e g o pasa w y b r z e ż a i m i a ł y charakter sporadycznych k o n t a k t ó w k u p i e c k i c h , w ż a d n y m z a ś p r z y p a d k u c i ą g ł y c h , m o g ą c y c h systematycz­ nie i skutecznie o d d z i a ł y w a ć na k u l t u r ę l u d ó w A f r y k i . Co w i ę c e j to t y l k o k u p c y z t e r e n ó w a z j a t y c k i c h z a w i j a l i do a f r y k a ń s k i c h b r z e g ó w , nie notuje się natomiast podobnych p r z e d s i ę w z i ę ć a f r y k a ń s k i c h , wykraczających poza „ C z a r n y L ą d " . R ó w n i e ż arabskie i islamskie w p ł y w y , k t ó r e w V - V I I w i e k u o b j ę ł y stosunkowo szerokie r e g i o n y w A f r y c e Wschodniej, a w n a s t ę p n y c h stuleciach w Zachodniej, przez d ł u g i czas s p r o w a d z a ł y się do mocnego usadowienia się p r z y b y s z ó w na n i e k t ó r y c h obszarach i z d o b y c i u dogodnej pozycji h a n d l o w e j . Pierwsze z a ś — z k o ń c a X V i po­ c z ą t k u n a s t ę p n e g o stulecia — k o n t a k t y z E u r o p e j c z y k a m i ograniczone b y ł y t y l k o do w y b r z e ż y i t e r y t o r i ó w d o ń b e z p o ś r e d n i o p r z y l e g ł y c h . O p e n e t r a c j i A f r y k i na s z e r s z ą s k a l ę przez mocarstwa europejskie i A r a ­ b ó w m o ż n a m ó w i ć dopiero o d X I X w . , od dotarcia p o d r ó ż n i k ó w i k a ­ r a w a n do w n ę t r z a k o n t y n e n t u . W izolacji A f r y k i k r y j e się b o w i e m t e n p r o b l e m , iż w p ł y w y szły z ze­ w n ą t r z . Natomiast nie s p o t y k a m y s i ę z e k s p a n s j ą l u d ó w a f r y k a ń s k i c h poza zajmowane przez nie obszary. P o m i j a m t u s p r a w ę m i g r a c j i , w o j e n , p r z e s u n i ę ć i p o d b o j ó w w e w n ę t r z n y c h . Te w y s t ę p o w a ł y , i to w n i e k t ó ­ r y c h regionach n a w e t permanentnie. N i g d y j e d n a k nie w y c h o d z i ł y poza k o n t y n e n t , a nawet S a h a r ę . S t w i e r d z i ć w i ę c m o ż n a , że k u l t u r y l u d ó w A f r y k i r o z w i j a ł y się przez d ł u g i czas p r a k t y c z n i e w odosobnieniu od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , p o z o s t a w a ł y j e d n a k w z w i ą z k a c h z sobą d z i ę k i w z a j e m n e m u k r z y ż o w a n i u się, m i g r a c j o m , w ę d r ó w k o m i z a p o ż y c z e n i o m . Nie p o z o s t a ł o to bez w p ł y w u na r o z w ó j sztuki. 1 PROPOZYCIE TERMINOLOGICZNE N a j c z ę ś c i e j stosowane chyba o k r e ś l e n i e to sztuka A f r y k i l u b sztuka a f r y k a ń s k a . O d r a z u narzuca się s p o s t r z e ż e n i e , że jest ono z b y t sze­ r o k i e . Przez schematyczne b o w i e m zastosowanie k r y t e r i u m geograf icz1 Często podnoszone zagadnienie w p ł y w ó w starożytnego Egiptu na rozwój kultur i cywilizacji afrykańskich, sięgających do Nigerii, Wybrzeża Gwinejskiego, a nawet nad Zambezi (Zimbabwe) jest zagadnieniem odrębnym, niemniej z a s ł u ­ gującym na rozprawę, która oczyściłaby problem z wielu m i t ó w i legend, wydo­ była natomiast w ą t k i realne, opierające się na stwierdzonych faktach. �200 MAREK A. KOWALSKI nego obejmuje ono całość s z t u k i t w o r z o n e j na kontynencie, a w i ę c r ó w ­ n i e ż w k r a j a c h arabskich, gdzie u j e j podstaw l e ż a ł y inne idee i z w i ą ­ zane z n i m i k a n o n y artystyczne. N i e s p o s ó b n e g o w a ć w p ł y w ó w arabskich na r o z w ó j p l a s t y k i l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r y t o r i a na p o ł u d n i e o d Sahary — szczególnie widoczne są one na w y b r z e ż u A f r y k i Wschodniej. N i o s ł y w s z a k ż e odmienne t r e ś c i k u l t u r o w e , t w o r z ą c w efekcie n o w ą spo­ ł e c z n o ś ć , k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a się w n a d m o r s k i m pasie w y b r z e ż a . J e d n a k ż e w p ł y w y te o g r a n i c z a ł y s i ę przez d ł u g i czas do w y m i e n i o n e g o t e r y t o ­ r i u m , nie w c h o d z ą c do i n t e r i o r u . Nadto chodzi n a m o r o z w a ż a n i a n a d p l e m i e n n ą s z t u k ą t r a d y c y j n ą jako p u n k t e m odniesienia, k t ó r a dopiero p ó ź n i e j u l e g ł a zmianom. Z w r o t : sztuka a f r y k a ń s k a , m o ż e o z n a c z a ć t e ż d z i e ł a tworzone w uczel­ niach plastycznych, w y k o n y w a n e przez z a w o d o w y c h a r t y s t ó w w y k s z t a ł ­ conych w e d ł u g zasad scholarskich, a w i ę c d z i e ł a akademickie. Nieza­ l e ż n i e od tego, czy u i c h podstaw l e ż y miejscowe dziedzictwo k u l t u r o w e , czy t e ż nie, n i e m o ż n a p r z y j ą ć p o w y ż s z e g o u o g ó l n i e n i a . Analogicznie b o ­ w i e m z w r o t : sztuka europejska, w sensie n a d a w a n y m t e m u t e r m i n o w i tak, j a k go się u ż y w a w o k r e ś l e n i u sztuka a f r y k a ń s k a , dotyczy w s z y s t k i c h k r a j ó w E u r o p y , w s z y s t k i c h j e j s t y l ó w i p r z e d z i a ł ó w czasowych, bez ba­ czenia na c h r o n o l o g i ę dzieła. O b e j m o w a ł b y j e d n o c z e ś n i e s z t u k ę e l i t a r n ą w a r s t w w y k s z t a ł c o n y c h , j a k i l u d o w ą . I s t n i a ł y o c z y w i ś c i e style rozprze­ s t r z e n i a j ą c e się na c a ł y k o n t y n e n t , j a k g o t y k , renesans, barok, i t d . , lecz i t u notuje się o d r ę b n o ś c i regionalne. M ó w i m y w i ę c o g o t y k u p ó ł n o c n o n i e m i e c k i m , renesansie w ł o s k i m , b a r o k u n a d w i ś l a ń s k i m . M i m o w i ę c c a ł e g o z e s p o ł u cech p o d p o r z ą d k o w u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e d z i e ł a o k r e ś l o ­ n e m u s t y l o w i , p o j a w i a ł y się elementy charakterystyczne dla k o n k r e t ­ n y c h t e r y t o r i ó w i c z a s ó w (np. wczesny, ś r o d k o w y i p ó ź n y renesans). C z y n n i k i e m je natomiast ł ą c z ą c y m b y ł y w s p ó l n e , grecko-rzymskie i c h r z e ś c i j a ń s k i e dziedzictwo k u l t u r o w e E u r o p y . Wobec istnienia w i e l k i e j m o z a i k i etnicznej i k u l t u r o w e j k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o nie s p o s ó b m ó w i ć o b e z w z g l ę d n e j j e d n o ś c i sztuki. W y ­ r a s t a ł a ona w p r a w d z i e ze ś w i a t o p o g l ą d u plemiennego, o k t ó r y m m o ż n a p o w i e d z i e ć , że b y ł c e c h ą w s p ó l n ą dla l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , o d m i e n ­ nie jednak r e a l i z o w a ł się w sztuce r ó ż n y c h o b s z a r ó w . Bogactwo i r o z m a i ­ tość s t y l ó w plastycznych u l u d ó w A f r y k i n a s u w a j ą wniosek o koniecz­ ności o d r ę b n e g o t r a k t o w a n i a k a ż d e g o z nich. Z d r u g i e j strony i s t n i e j ą teorie w y d o b y w a j ą c e na p l a n pierwszy w s p ó l n e t r a d y c j e s z t u k i c a ł e g o k o n t y n e n t u . Z w o l e n n i k i e m tego stanowiska jest a m e r y k a ń s k i h i s t o r y k sztuki, Douglas Fraser . 2 2 D. F r a s e r , Primitive Art, London 1962. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 201 W r z e ź b i e a f r y k a ń s k i e j w y r a ż a się w e d ł u g niego zespół w i z u a l n y c h idei w s p ó l n y c h dla w s z y s t k i c h l u d ó w . P r z e w o d n i m m o t y w e m są sercok s z t a ł t n e t w a r z e r z e ź b i masek. M o t y w ó w w y r a ż o n y jest w postaci g ł a d k i c h w g ł ę b i e ń l u b w k l ę s ł y c h t w a r z y , zarysowanych l i n i a m i bieg­ n ą c y m i od b r w i do ust, gdzie po zatoczeniu k s z t a ł t u serca l i n i e te spo­ t y k a j ą się. Nos w e w g ł ę b i e n i u oblicza jest w y p u k ł y m r e l i e f e m c i ą g n ą c y m się pionowo od czoła do d o ł u . Oczy modelowane w k s z t a ł c i e ziarna k a w y . R z e ź b y i m a s k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h spotykane są powszechnie w A f r y c e Zachodniej, K a m e r u n i e , Kongo, A f r y c e Wschodniej i P o ł u d ­ n i o w e j . M o t y w ten nie w y s t ę p u j e natomiast w sztuce N i g e r i i . Sztuka l u d ó w i o ś r o d k ó w p a ń s t w o w y c h w y k a z u j ą c y c h stosunkowo wysokie za­ awansowanie cywilizacyjne w r a z z z a r y s o w u j ą c ą się j u ż w y r a ź n i e s t r a ­ t y f i k a c j ą s o c j a l n ą (Ife, B e n i n , Joruba), charakteryzuje się i n n y m s t y l e m . Przeciwnie, ż y j ą c e na t y c h terenach m n i e j c y w i l i z o w a n e g r u p y Ibo, I b i b i o i I j a w d a j ą t w a r z o m swoich d z i e ł r z e ź b i a r s k i c h f o r m y sercok s z t a ł t n e . Na podstawie p o w y ż s z y c h f a k t ó w Fraser stwierdza, że m o ­ t y w ten jest najstarszy i najbardziej rozpowszechniony w ś r ó d t r a d y ­ c y j n y c h e l e m e n t ó w sztuki basenu K o n g o i N i g r u , a n a w e t na w s c h ó d od W i e l k i c h Jezior i na p o ł u d n i e od Zambezi. W i ą ż e t e ż go z e k s p a n s j ą Bantu i ich w ę d r ó w k ą wzdłuż kontynentu afrykańskiego. W prawie w s z y s t k i c h i c h r z e ź b a c h spotykane są b o w i e m s e r c o k s z t a ł t n e twarze. B r a k tego m o t y w u w sztuce n i g e r y j s k i e j wskazuje, że m u s i a ł on po­ p r z e d z a ć r o z w ó j w y s o k i c h k u l t u r Ife i B e n i n u . Występowanie sercokształtnej formy twarzy w rzeźbie antropomorficznej zostało stwierdzone w stosunkowo l i c z n y c h znaleziskach o k r e s u neolitu, w l i c z ą c y c h ok. 5 tys. l a t f i g u r k a c h z k o ś c i s ł o n i o w e j odnale­ zionych w Palestynie w p o b l i ż u Beersheva. Podobny rodzaj r z e ź b d r e w ­ n i a n y c h z o s t a ł o d k r y t y w w y k o p a l i s k a c h s k a n d y n a w s k i c h i na U r a l u , w obu p r z y p a d k a c h d a t o w a n y c h na trzecie t y s i ą c l e c i e p.n.e., a w i ę c na neolit. P ł y n i e s t ą d — w e d ł u g Frasera — wniosek, że m o t y w ten, z a n i ­ k a j ą c y w w y ż s z y c h k u l t u r a c h , bierze p o c z ą t e k w neolicie, a w i ę c w cza­ sie, gdy c z ł o w i e k r o z p o c z ą ł p r o d u k c j ę ż y w n o ś c i , lecz jeszcze przed roz­ wojem metalurgii. Pochodzenie s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y jeszcze w y r a ź n i e j ukazuje się w jednej z faz k u l t u r y neolitu, zwanej t r a d y c j ą m e g a l i t y c z n ą . Nazwa bierze się z tworzenia w i e l k i c h , k a m i e n n y c h p o s ą g ó w przez l u d z i tego okresu. W y k o n y w a n o w ó w c z a s r ó w n i e ż p o s ą g i r z e ź b i o n e w drewnie, p r z e d ­ s t a w i a j ą c e p r z o d k ó w . B y ł y one z w i ą z a n e z r y t u a ł a m i pogrzebowymi. L u d y p o ł u d n i o w e j E t i o p i i t w o r z ą jeszcze obecnie nagrobne p o m n i k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h k u czci p a d ł y c h w b o j u wojowników. Podobne o b i e k t y notuje się w ś r ó d Naga z Assamu w Indiach, A r y s t o ­ teles z a ś przekazuje w i a d o m o ś c i o tego rodzaju r z e ź b a c h o d n o s z ą c e się �202 MAREK A. K O W A L S K I do wczesnych m i e s z k a ń c ó w P ó ł w y s p u Iberyjskiego. P r z y k ł a d y pocho­ d z ą z bardzo oddalonych o d siebie t e r y t o r i ó w , co t y l k o p o t w i e r d z a w e d ł u g Frasera t e z ę o szerokim rozprzestrzenieniu k u l t u r y m e g a l i t y c z ­ nej. W stosunku do A f r y k i u t r z y m u j e on, że i s t n i a ł a ł ą c z n o ś ć k u l t u r y , a zatem i s z t u k i l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , k t ó r e j korzenie t k w i ą w erze n e o l i t u . W ó w c z a s to w y k s z t a ł c i ł y się pewne f o r m y sztuki, k t ó r e prze­ t r w a ł y n i e m a l do dnia dzisiejszego w ś r ó d licznych p l e m i o n , j u ż po r o z e j ś c i u się l u d ó w A f r y k i w r ó ż n e r e g i o n y k o n t y n e n t u . F a k t y te zatem p o z w a l a ł y b y m ó w i ć w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y o sztuce a f r y k a ń s k i e j . N a s u w a j ą się jednak pewne u w a g i . N o t u j ą c w y s t ę p o w a n i e m o t y w u s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y w pracach r z e ź b i a r s k i c h p r a w i e c a ł e j A f r y k i ł ą c z y go Fraser z e k s p a n s j ą l u d ó w B a n t u . Pozostaje n i e z u p e ł n i e w y j a ś ­ n i o n y p r o b l e m jego istnienia w A f r y c e Zachodniej, d o k ą d drogi l u d ó w B a n t u nie w i o d ł y . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że jest to r o d z i m y element sztuki, k t ó r y p o w s t a ł na terenie K a m e r u n u na d ł u g o przed p o d j ę c i e m w ę d r ó w k i przez B a n t u . Na A f r y k ę C e n t r a l n ą , W s c h o d n i ą i P o ł u d n i o w ą r o z s z e r z y ł się w r a z z p r z y j ś c i e m na tamte obszary s p o ł e c z n o ś c i b a n t u s k i c h z K a m e r u n u w I t y s i ą c l e c i u p.n.e. P o s u w a ł y się t e ż w d r u g ą s t r o n ę , na z a c h ó d , w z d ł u ż W y b r z e ż a Gwinejskiego i w g ó r ę N i g r u , s t ą d jego z n a j o m o ś ć l u d ó w A f r y k i Zachodniej. R o d z i m o ś ć s e r c o k s z t a ł t nego m o t y w u w r z e ź b a c h i maskach a n t r o p o m o r f i c z n y c h n a l e ż a ł o b y za­ t e m o d n i e ś ć do k u l t u r y n e o l i t y c z n e j . J e d n a k ż e stwierdzone w y s t ę p o w a ­ nie p o m n i k ó w n a g r o b k o w y c h , c z y l i t z w . p l a s t y k i s ł u p o w e j , j a k to o k r e ś l a w i e l u b a d a c z y , ograniczone jest do p o ł u d n i o w e j E t i o p i i , a co w i ę c e j t y l k o do l u d ó w kuszyckich, a w i ę c j u ż nie bantuskich, a t y m bardziej l u d ó w Sudanu Zachodniego. P o m i j a m t u b o w i e m celowo istnienie plas­ t y k i słupowej wśród sąsiadujących z Kuszytami i Nilotami plemion Bantu, j a k K i k u y u , W a k e r e w e czy W a n y i k a . F a k t ten, j a k s ą d z ę , t ł u m a c z y ć należy z w y k ł y m i w takich przypadkach zapożyczeniami k u l t u r o w y m i s ą s i a d u j ą c y c h ze s o b ą g r u p . P o r ó w n a n i a z a c z e r p n i ę t e z t a k bardzo oddalonych od siebie t e r y ­ t o r i ó w , j a k Assam, S k a n d y n a w i a , Hiszpania czy Etiopia, są t r o c h ę r y ­ zykowne. Bardzo c z ę s t o zdarza się w sztuce, że podobne m o t y w y r o z w i ­ jają s i ę n i e z a l e ż n i e od siebie, r ó w n o l e g l e w r ó ż n y c h z a k ą t k a c h k u l i z i e m ­ skiej. W y j a ś n i e n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia k r y j e się w i ę c b y ć m o ż e w t y m , że w A f r y c e Zachodniej w okresie n e o l i t u nie w y s t ę p o ­ w a ł y f o r m y megalitycznej r z e ź b y nagrobnej. S e r c o k s z t a ł t n a forma t w a 3 4 5 Tamże. E . von S y d o v , African Sculpture, Afrique. L'Art des peuples noirs, Paris Praha 1967. 4 ,,Africa", nr 1: 1928; E . L e u z i n g e r , 1962; L . H o l y , Afrikanische Plastik, �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 203 r z y w y k o n y w a n y c h na t y m obszarze dzieł r z e ź b i a r s k i c h m o ż e b y ć pocho­ dzenia lokalnego i nie w i ą z a ć się z k u l t u r ą n e o l i t u wobec niestwierdzenia w y s t ę p o w a n i a w A f r y c e Zachodniej p l a s t y k i s ł u p o w e j . D y s k u s y j n y m zagadnieniem jest r ó w n i e ż to, czy n a w e t p r z y bardzo k o n s e r w a t y w n y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m m o g ł y p r z e t r w a ć w sztuce bez z m i a n y przez p i ę ć t y s i ę c y lat pewne f o r m y . O d r ę b n o ś c i lokalne i z r ó ż ­ nicowanie stylistyczne oraz f o r m a l n e r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j n a k a z u j ą odno­ sić się z p e w n ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i do hipotezy Frasera. N i e w ą t p l i w i e j e d n a k ma ona d u ż e znaczenie z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s z t u k i w usta­ l a n i u c i ą g ó w chronologicznych r o z w o j u d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j c z ł o ­ w i e k a i p o s z u k i w a n i u j e j p o c z ą t k ó w . Jest t e ż bardzo p r z y d a t n a dla b a d a ń i t e o r i i etnologicznych, a to d z i ę k i w y s u n i ę c i u u m o t y w o w a n y c h w n i o s ­ k ó w , p o z w a l a j ą c y c h o g a r n ą ć w s p o s ó b i n t e g r a l n y tradycje plemienne sztuki afrykańskiej. T y m bardziej godne jest stanowisko W i l l i a m a Fagga, w e d ł u g k t ó ­ rego o k r e ś l e n i e „ s z t u k a A f r y k i " jest b ł ę d n e , g d y ż m o ż n a m ó w i ć j e d y n i e 0 sztuce p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , bardzo z r ó ż n i c o w a n e j w formie, przeznaczeniu i technice w y k o n a n i a . Za p o g l ą d e m Fagga przemawia szeroki istotnie w a c h l a r z k s z t a ł t ó w , s t y l ó w i tendencji a r t y s t y c z n y c h w sztuce A f r y k i . Tendencji o b e j m u j ą c y c h r ó ż n o r o d n e k i e r u n k i , od na­ t u r a l i z m u do abstrakcji, poprzez m n o g o ś ć f o r m p o ś r e d n i c h . J e ś l i rze­ c z y w i ś c i e m o t y w s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y l e ż y u podstaw t r a d y c j i a r t y ­ stycznych c a ł e g o k o n t y n e n t u , to w y d a j e się, że w m i a r ę r o z w o j u s z t u k i 1 r ó ż n i c o w a n i a się f o r m r z e ź b i a r s k i c h , i c h j e d n o ś ć m o ż n a o d n i e ś ć do po­ c z ą t k ó w sztuki, lecz o t e j ż e j e d n o ś c i nie s p o s ó b obecnie m ó w i ć z p u n k t u widzenia w s p ó l n o t y s t y l u , k t ó r a n i e istnieje. N i e z b y t o d p o w i e d n i jest często stosowany t e r m i n : sztuka p r y m i ­ t y w n a . W p r a w d z i e ma on historyczne uzasadnienie, odnosi się b o w i e m do s z t u k i l u d ó w p o z o s t a j ą c y c h poza w p ł y w a m i w i e l k i c h c e n t r ó w c y w i ­ l i z a c y j n y c h E u r o p y i A z j i , lecz b ł ę d n a jest jego j ę z y k o w a baza. Pod­ s t a w ą tego b ł ę d u są r ó ż n e znaczenia nadawane o w e m u t e r m i n o w i . M o ż e on m i a n o w i c i e w i ą z a ć się z w c z e s n y m chronologicznie okresem roz­ w o j u sztuki, a zarazem z t e c h n o l o g i c z n ą n i e d o s k o n a ł o ś c i ą . T a k w ł a ś n i e z w y k ł o się o k r e ś l a ć prehistoryczne m a l o w i d ł a naskalne, czy t e ż d z i e ł a p o p r z e d z a j ą c e r o z k w i t w i e l k i c h n u r t ó w w sztuce (np. t e r m i n p r y m i t y w włoski). 5 5 W. F a g g, Nigerian Images, London 1964. Pogląd ten wyraźnie uwydatnia się w tytułach jego dalszych prac, takich jak: Tribes and forms in African art, London 1965, czy Masques et sculptures tribaux, Unesco 1967. Natomiast francus­ kie tłumaczenie pierwszej z nich brzmi: Sculptures Africaines, Paris 1965, co w s k a z y w a ł o b y na preferowanie przez afrykanistów francuskich pojęcia „sztuka Afryki". Fakt ten zdają się potwierdzać i inne tytuły wyszłe z tego kręgu. �204 MAREK A. KOWALSKI P r y m i t y w i z m ł ą c z y się t e ż z p e j o r a t y w n y m sensem tego s ł o w a . O z n a c z a ł o b y to, ż e sztuka l u d ó w A f r y k i jest bardziej p r y m i t y w n a n i ż n a r o d ó w europejskich. M o ż n a zgodzić się z tego r o d z a j u p o r ó w n a n i a m i , jeśli chodzi o r o z w ó j k u l t u r y materialnej czy nawet t y p u w i ę z i spo­ ł e c z n y c h . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie m o ż e jednak d o t y c z y ć sztuki. Nie zawsze o s i ą g n i ę c i a m a t e r i a l n e i d ą w parze z d u c h o w y m i . Wiele p r z y ­ k ł a d ó w wskazuje na to, ż e l u d y p o z o s t a j ą c e na n i s k i m szczeblu r o z w o j u technologicznego są t w ó r c a m i w s p a n i a ł y c h dzieł sztuki, p r z e w y ż s z a j ą c y c h ekspresją, wyrazem, modelowaniem i b a r w ą obiekty powstałe w k r ę g u c y w i l i z a c j i m a s z y n o w y c h . Pozostaje w i ę c sprawa p r y m i t y w n y c h na­ r z ę d z i i i c h u ż y c i a . Lecz i to nie m o ż e b y ć z a d o w a l a j ą c y m k r y t e r i u m r o z w o j u sztuki. P r o s t y m i i n i e s k o m p l i k o w a n y m i ś r o d k a m i w y t w a r z a ć m o ż n a d z i e ł a o d u ż y m s t o p n i u w y r a f i n o w a n i a artystycznego. W i n n y m znaczeniu p r y m i t y w n y m i n a z y w a się a r t y s t ó w nie posiada­ j ą c y c h zawodowego w y k s z t a ł c e n i a , k t ó r z y t w o r z ą w i n d y w i d u a l n y , so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y s p o s ó b , o d b i e g a j ą c od u t a r t y c h , akademickich i a w a n ­ g a r d o w y c h k i e r u n k ó w i o d . a k a d e m i c k i c h s p o s o b ó w t w o r z e n i a . Sztuka jest t u bardzo z i n d y w i d u a l i z o w a n a , t r a k t o w a n a przez a r t y s t ó w j a k o f o r m a odpoczynku i z a s k a k u j ą c a czasem wielce d z i w n ą w i z j ą ś w i a t a . D o g r u p y tej zalicza się c z ę s t o t w ó r c ó w l u d o w y c h o p i e r a j ą c y c h s i ę w swojej pracy na t r a d y c y j n i e p o w t a r z a n y c h przez pokolenia wzorach, a także a m a t o r ó w — naśladowców sztuki wykształconej. Tę interpre­ t a c j ę p r y m i t y w n o ś c i w odniesieniu do A f r y k i n a l e ż y o d r z u c i ć . M a m y t a m do czynienia w p e w n y m sensie t y l k o z n i e p r o f e s j o n a ł a m i , k t ó r z y jednak zawodowo z a j m u j ą się r z e ź b i a r s t w e m . K a t e g o r i a a r t y s t ó w - a m a ­ t o r ó w m a r a c j ę b y t u w Europie i A m e r y c e , gdzie liczne j e d n o s t k i t r a k ­ t u j ą s z t u k ę jako f o r m ę odpoczynku od p r a c y zawodowej, jako c h ę ć w y p o w i e d z e n i a w ł a s n y c h m y ś l i i u c z u ć . T w ó r c z o ś ć i c h z w i ą z a n a jest z p r z e ż y c i a m i estetycznymi, szukaniem ucieczki od o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a , b ą d ź przeciwnie, m a n i f e s t a c y j n ą jego a f i r m a c j ą . Wszystkie te e l e m e n t y nie z n a j d u j ą zastosowania w p l e m i e n n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h a f r y k a ń s k i c h . Sztuka jest t a m u t y l i t a r n a , w p r z ę g n i ę t a w s ł u ż b ę k u l t u i m a g i i . 6 Sztuka p l e m i o n A f r y k i m a n a j b l i ż s z e chyba koneksje znaczeniowe ze s z t u k ą l u d o w ą . T u i t a m p u n k t e m w y j ś c i a są t r a d y c y j n e t e m a t y i w z o ­ r y z i n t e n c j ą wiernego przekazywania ich w o b r ę b i e n a s t ę p u j ą c y c h po sobie generacji. O b o w i ą z u j ą t e ż u t r w a l o n e schematy r o z w i ą z a ń i k o n o ­ graficznych i f o r m a l n y c h . Jedna i druga w y r o s ł a w atmosferze k u l t u 6 Jednakże obecnie oprócz zawodowo kształconych artystów poczyna się two­ rzyć również warstwa amatorów, obracających się zasadniczo w kręgu sztuki świeckiej lub chrześcijańskiej. Zjawisko to podnosi U. В e i e r, Art in Nigeria, Ibadan 1960. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 205 i s ł u ż y b ą d ź s ł u ż y ł a celom m a g i c z n y m . N a t y m jednak k o ń c z ą się podo­ b i e ń s t w a , a z a c z y n a j ą r ó ż n i c e . E u r o p e j s k i a r t y s t a l u d o w y , m i m o że po­ zostaje czy p o z o s t a w a ł w k r ę g u t r a d y c y j n e j k u l t u r y , jest znacznie bar­ dziej swobodny w pracy i p o s z u k i w a n i u inspiracji t w ó r c z e j . Co w i ę c e j , owa inspiracja t w ó r c z a w y w o d z i ł a się nie t y l k o z k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r a n i g d y nie b y ł a hermetycznie z a m k n i ę t a przed z e w n ę t r z n y m i w p ł y w a m i , c z ę s t o b o w i e m a d o p t o w a ł a w z o r y spoza w ł a s n e g o k r ę g u — dworskie, miejskie, szlacheckie, cudzoziemskie, obce etnicznie nawet; c z y l i prze­ ciwnie, n i ż znacznie bardziej izolowane a f r y k a ń s k i e k u l t u r y p l e m i e n ­ ne. P l e m i e n n y artysta a f r y k a ń s k i b y ł k o n t r o l o w a n y w swojej pracy przez o t a c z a j ą c ą go l o k a l n ą s p o ł e c z n o ś ć . Pewne f o r m y i t e m a t y b y ł y „ d a n e " i u ś w i ę c o n e przez t r a d y c j ę , nie m o g ł y u l e g a ć zmianom, g d y ż w y r a ż a ł y osobowość plemienną. Były wyrazem wspólnoty grupy, a jed­ n o c z e ś n i e o d r ó ż n i a ł y j ą od g r u p s ą s i e d n i c h . Co w i ę c e j , s t a n o w i ł y s y m b o l n i e n a r u s z a l n o ś c i t r a d y c j i i w i ę z i z m i n i o n y m i p o k o l e n i a m i . Z a t e m akcep­ towano jedynie te prace, k t ó r e o d p o w i a d a ł y p l e m i e n n y m kanonom. E u r o ­ pejski t w ó r c a ludowy, aczkolwiek też podlegał naciskowi otaczającej go społeczności, a za j e j p o ś r e d n i c t w e m — t r a d y c j i , m ó g ł jednak w y k a ­ zać w i ę c e j w ł a s n e j i n i c j a t y w y artystycznej. Wreszcie k u l t o w o - m a g i c z n e znaczenie europejskiej r z e ź b y l u d o w e j jest w t ó r n e . Bazuje ono na znie­ k s z t a ł c o n y c h p o j ę c i a c h r e l i g i j n y c h przystosowanych do potrzeb ś r o d o w i s ­ ka i sprowadzonych z w y ż y n k a n o n ó w teologicznych do c e l ó w nader p r a k t y c z n y c h . U j m u j ą c rzecz p r o ś c i e j , m i ę d z y w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś c i ą a f i g u r k ą u o s o b i a j ą c ą ś w i ę t e g o i s t n i a ł u k ł a d : za m o d ł y o d w r ó c i s z od nas p o w ó d ź l u b sprowadzisz deszcz w o d p o w i e d n i m czasie, b y w z e s z ł y dobre plony. O sztuce l u d o w e j m o ż n a m ó w i ć w z w i ą z k u ze s p o ł e c z e ń s t w a m i roz­ w a r s t w i o n y m i klasowo jako o sztuce jednej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a . T w ó r c ą s z t u k i l u d o w e j jest klasa c h ł o p s k a , osoby n i e w y k s z t a ł c o n e , u p r a ­ w i a j ą c e hobbystycznie l u b profesjonalnie ( r z e m i o s ł o wiejskie) d z i a ł a l ­ n o ś ć a r t y s t y c z n ą na marginesie p o d s t a w o w y c h z a j ę ć : r o l n i c t w a l u b rze­ m i o s ł a . W t y m znaczeniu plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a b y w całości l u d o w ą . O k r e ś l e n i e to t r a c i j e d n a k sens wobec nieistnienia s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j b ą d ź jej m a ł e g o zaawansowania. Scentralizowane i shierarchizowane o ś r o d k i p a ń s t w o w e k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a , B e n i n u czy D a h o m e j u p o z w a l a j ą śledzić p o s t ę p u j ą c e r o z w a r s t w i e n i e s p o ł e c z n e w n i e ­ k t ó r y c h regionach A f r y k i . W z w i ą z k u z t y m p e w n i badacze dzielą s z t u k ę B e n i n u na s z k o ł ę d w o r s k ą i s z k o ł ę l u d o w ą . M o ż n a p r z y j ą ć t e n p u n k t 7 7 Ten punkt widzenia szczególnie podkreślany jest w publikacjach radzieckich: W. B. M i r i m a n o w, Afriko. Iskusstwo, Moskwa 1967; Iskusstwo iropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Moskwa 1968, pod red. D. Olderogge i G. Czernowa. �206 MAKEK A. KOWALSKI w i d z e n i a z l i c z n y m i jednak z a s t r z e ż e n i a m i , b y nie s n u ć zbyt daleko i d ą c y c h analogii m i ę d z y E u r o p ą a A f r y k ą . L u d o w o ś ć w sztuce a f r y k a ń ­ skiej z a m y k a ł a b y się zatem na k i l k u nielicznych, o k r e ś l o n y c h w czasie obszarach i n o s i ł a b y specyficzny charakter, niezbyt p o r ó w n y w a l n y z e u r o ­ p e j s k i m jej o d p o w i e d n i k i e m . D l a t y c h to p r z y c z y n i n n i badacze s t w i e r d z a j ą , że w A f r y c e sztuka plemienna z a s t ę p o w a ł a s z t u k ę n a r o d o w ą . Stanowisko takie jest do p r z y j ę c i a , gdy przez s z t u k ę n a r o d o w ą b ę d z i e się r o z u m i a ł o s z t u k ę wszyst­ k i c h w a r s t w i klas s p o ł e c z n y c h . Wobec jednak z b y t m a ł e g o s p o ł e c z n e g o r o z w a r s t w i e n i a w A f r y c e , lepiej takich, m o i m zdaniem, p o r ó w n a ń u n i ­ k a ć , b y nie w p r o w a d z a ć z a m ę t u terminologicznego, p o l e g a j ą c e g o na utożsamieniu narodu z plemieniem. Carl Kjersmeier u ż y w a niekiedy zwrotu „rustic art" . W przypadku t ł u m a c z e n i a z w r o t u jako „ s z t u k a w i e j s k a " , r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i po­ dobne do t y c h , j a k i e i s t n i e j ą p r z y p o j ę c i u l u d o w o ś c i . P o w r a c a j ą c do p o ­ j ę c i a p r y m i t y w i z m u s t w i e r d z i ć trzeba, że niesie ono z sobą jeszcze jeden u j e m n y sens. P r y m i t y w n y , c z y l i nieudany, źle w y k o n a n y , pozbawiony g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i . Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć d r u g ą w e r s j ę t ł u m a c z e n i a kjersmeierowskiego „ r u s t i c art", choć w ą t p l i w e , by autor z e c h c i a ł m u n a d a ć t a k i w ł a ś n i e sens. Z p o w o d u z a m ę t u terminologicznego i c z ę s t o ł ą c z ą c y m się z t y m n e g a t y w n y m odczuciem, o k r e ś l e n i e „ s z t u k a p r y m i t y w n a " nie jest n a j ­ w ł a ś c i w s z e . M a n k a m e n t e m jest też r e l a t y w n o ś ć z w r o t u — p r y m i t y w n y , ale wobec czego? K o n i e c z n y jest zatem u k ł a d odniesienia, k t ó r y nie z a w ­ sze b y w a p r e c y z y j n y i a d e k w a t n y . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że np. sztuka Baluba jest p r y m i t y w n a wobec p e w n y c h s t y l ó w europejskich, ale sztuka p l e ­ mienia Wahehe jest p r y m i t y w n a wobec Baluba. Tymczasem j e d n ą i d r u g ą o k r e ś l a się t y m s a m y m m i a n e m p r y m i t y w n y c h , podobnie j a k i d z i e ł a B e n i n u , p o r ó w n y w a l n e z n a j l e p s z y m i p r z y k ł a d a m i s z t u k i europejskiej. W celu p r z e z w y c i ę ż e n i a p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j t r u d n o ś c i poszuki­ wano innego nazewnictwa, wiele jednak t e r m i n ó w w y d a j e się b y ć n i e ­ odpowiednich ani w o l n y c h od s u b i e k t y w n e g o znaczenia. U ż y w a n y n i e ­ k i e d y z w r o t „ s z t u k a k r a j o w c ó w " (native art) nie w y d a j e się b y ć w ł a ś c i w y dlatego c h o c i a ż b y , że wszyscy ludzie są k r a j o w c a m i w e w ł a s n y m k r a j u . Z p u n k t u widzenia Polaka, s z t u k ą k r a j o w c ó w m o ż e b y ć np. sztuka ho­ lenderska. N a s t ę p n i e niezaakcentowane jest z r ó ż n i c o w a n i e s t y l ó w i ź r ó d ­ ł a t r a d y c j i t k w i ą c e u podstaw sztuki. A p r z e c i e ż osiągnięcia a r t y s t y c z ­ ne b y w a j ą w y n i k i e m c i ą g ł e g o r o z w o j u s z t u k i — m i m o iż w k o n t e k ś c i e p l e m i e n n y m z a k ł a d a ona n i e u s t a n n y n a w r ó t do p o c z ą t k ó w — z m i a n , 8 9 A. C. T r o j a n , Sztuka czarnej Afryki, Warszawa Kjersmeier, African Negro Sculptures, 1973. London 1947. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 207 k r z y ż o w a n i a się najrozmaitszych w p ł y w ó w i tendencji, t a k k r a j o w y c h , j a k i p o z a k r a j o w y c h , m i m o sporej stagnacji k u l t u r p l e m i e n n y c h . Natomiast nazwa sztuka dzikich (aborigines, savages) niesie z s o b ą w y r a ź n i e ujemne znaczenie. Sugeruje, że „ d z i c y " nie p o t r a f i ą t w o r z y ć r o z w i n i ę t y c h dzieł a r t y s t y c z n y c h , a to, co w y c h o d z i z i c h r ą k , ma cha­ r a k t e r zaledwie ciekawostek etnograficznych. Sam f a k t j e d n a k istnienia s z t u k i w t a k o k r e ś l a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h ś w i a d c z y o t y m , że „ d z i c y " nie s ą „ d z i k i m i " , jeśli p r o d u k u j ą o b i e k t y o w y s o k i c h w a l o r a c h f o r m a l ­ n y c h i estetycznych. T e r m i n w rodzaju „ s z t u k a egzotyczna" jest z b y t r o m a n t y c z n y i w g r u n ­ cie rzeczy nic nie m ó w i ą c y . O k r e ś l e n i e to nie w y j a ś n i a zasad i z a ł o ż e ń s z t u k i p l e m i e n n e j , procesu jej r o z w o j u , a n i k i e r u n k ó w w n i e j d o m i n u ­ j ą c y c h . Nawiasem m ó w i ą c A f r y k a ń c z y k o w i egzotyczna w y d a ć się m o ż e sztuka europejska, t a k j a k o n g i ś u nas entuzjazmowano s i ę e g z o t y k ą Podhala, j a k dla S k a n d y n a w ó w egzotyczna b y w a ł a sztuka w ł o s k a . Tak w i ę c t e r m i n ó w , podobnie z r e s z t ą j a k poprzednie, ma jeszcze j e d n ą w a d ę — jest europocentryczny i z tego p u n k t u w i d z e n i a ocenia s z t u k ę i n n y c h o b s z a r ó w i l u d ó w . Sztuka egzotyczna, zatem inna n i ż o b o w i ą ­ z u j ą c a i o g ó l n i e znana, a co za t y m idzie d z i w n a i nie odpowiednia. N i e zadowala t e ż nazwa w rodzaju „ s z t u k a t r a d y c y j n a " . K ł a d z i e ona nacisk t y l k o na r o z w ó j h i s t o r y c z n y oraz wskazanie ź r ó d e ł i p o c z ą t k ó w sztuki. Jest zachowawcza, nie w y d o b y w a e l e m e n t ó w zmian. B r a k w niej oceny o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h i w y e k s p o n o w a n i a z e s p o ł u cech t y p o w y c h dla konkretnego regionu, l u d u i k o n t y n e n t u . N a z w ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć r ó w n i e dobrze i do k i e r u n k ó w europejskich. T r a d y c y j n a jest dla nas np. sztuka r o m a ń s k a czy gotycka. D l a w s p ó ł c z e s n e g o A f r y k a ń c z y k a t r a d y ­ cyjna jest sztuka Ife, Sao l u b dzieła w y s z ł e z k r ę g u Master of B u l i w K o n g o . Natomiast nie n a l e ż ą w ś c i s ł y m sensie tego s ł o w a do- s z t u k i t r a d y c y j n e j w s p ó ł c z e ś n i e w y k o n y w a n e prace, c h o c i a ż b y n a w e t p o w s t a ł e na podstawie t r a d y c y j n y c h s c h e m a t ó w . T e r m i n ten s ł u s z n i e p o d k r e ś l a pewnego rodzaju z a c h o w a w c z o ś ć s z t u k i i nieustanne powtarzanie usta­ l o n y c h w z o r ó w t e m a t y c z n y c h i f o r m a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla prac w y s z ł y c h z k r ę g u k u l t u r p l e m i e n n y c h , nie w y j a ś n i a w s z a k ż e p ó ź ­ niejszego i c h z r ó ż n i c o w a n i a i w y k s z t a ł c e n i a się w i e l u o d r ę b n y c h s t y l ó w . C z ę s t o u ż y w a n e jest o k r e ś l e n i e „ s z t u k a m u r z y ń s k a " (negro art, l ' a r t negre). N i e jest ono jednak p r a w i d ł o w e . M ó w i , a i to n i e z b y t d o k ł a d n i e , jakiego t y p u antropologicznego i rasowego l u d z i e są t w ó r c a m i o k r e ś l o ­ n y c h o b i e k t ó w . M o ż n a r o z u m i e ć pod t y m o k r e ś l e n i e m r ó w n i e ż t w ó r c z o ś ć M u r z y n ó w a m e r y k a ń s k i c h , co niepotrzebnie rozszerza zakres p o j ę c i a . Nie istnieje t a k i z w r o t j a k „ s z t u k a B i a ł y c h " . Z tego t e ż w z g l ę d u p o j ę c i e s z t u k i m u r z y ń s k i e j w y d a j e się nie m i e ć r a c j i b y t u . To, co u s p r a w i e d l i w i a jego stosowanie, to intencja sprecyzowania l u d ó w i s p o ł e c z e ń s t w , do �208 MAREK A. KOWALSKI k t ó r y c h o d n o s z ą się r o z w a ż a n i a w p r z y p a d k u analizy i opisu s z t u k i A f r y k i . Chodzi w i ę c po p r o s t u o k r ó t s z ą f o r m ę s f o r m u ł o w a n i a : sztuka l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h A f r y k ę na p o ł u d n i e od Sahary, z w y ł ą c z e n i e m i s t n i e j ą c y c h t a m s p o ł e c z e ń s t w i g r u p pochodzenia n i e a f r y k a ń s k i e g o . F o r m a k r ó t s z a , lecz n i e z b y t s z c z ę ś l i w a . W ostatnich latach p o j a w i ł y się p r ó b y w p r o w a d z e n i a n a z w y „ s z t u k a l u d ó w o b s z a r ó w n i e r o z w i n i ę t y c h " , a t o dla u n i k n i ę c i a o k r e ś l e n i a : p r y ­ m i t y w i z m , j a k o zbyt r a ż ą c e g o . A l e p o j ę c i e „ n i e r o z w o j u " opiera się na p o r ó w n a n i u o s i ą g n i ę ć technologicznych E u r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j z p l e m i e n n y m i i t r a d y c y j n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i A f r y k i , Oceanii i w i ę k ­ szości k r a j ó w A z j i . Nie ma to nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i z a ś sens jest identyczny ze z w r o t e m : sztuka p r y m i t y w n a . N a l e ż y raz jeszcze p o d k r e ś l i ć , że n i e s p o s ó b p o r ó w n y w a ć r o z w o j u s z t u k i z r o z w o j e m t e c h n i k i . Obie te dziedziny k i e r u j ą się s w o i s t y m i zasadami, nie zawsze ze s o b ą z g o d n y m i . Nadto t e r m i n , poprzez p o ł o ż e n i e akcentu na zacofanie, też może przypominać kolonialną eksploatację obszarów nierozwiniętych, a zatem nie s p e ł n i a w y m o g u u n i k n i ę c i a z b y t drastycznego s f o r m u ł o ­ wania. Przeanalizowane w y ż e j o k r e ś l e n i a , j a k sztuka k r a j o w c ó w , dzikich, egzotyczna, t r a d y c y j n a , m u r z y ń s k a , p r y m i t y w n a , i t d . , p o s i a d a j ą wresz­ cie t ę s a m ą n i e d o g o d n o ś ć , co z w r o t : sztuka A f r y k i . S p r o w a d z a j ą m i a ­ n o w i c i e do w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a najrozmaitsze o d r ę b n e style, f o r m y , tendencje i zasady l e ż ą c e u podstaw l o k a l n y c h , c z ę s t o d o s y ć w ą s k i c h s t y l ó w plemiennych. P a u l W i n g e r t , k t ó r y przeprowadza d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę t e r m i n o l o ­ g i c z n ą i z n a c z e n i o w ą omawianego t u p r o b l e m u , m i m o w ł a s n y c h u w a g k r y t y c z n y c h w y s u w a jednak p r o p o z y c j ę pozostania p r z y historycznej nazwie sztuka p r y m i t y w n a , p o s t u l u j ą c nadanie jej innego, odmiennego od przedstawionych znaczenia . Oparte ono m i a ł o b y ć na stwierdzeniu, ż e t z w . k u l t u r y p r y m i t y w n e r o z w i j a j ą się w ś c i s ł y m p o w i ą z a n i u z i n ­ s t r u m e n t a l n y m i , zasadniczymi w y m o g a m i ż y c i o w y m i , nie zdegradowa­ n y m i przez potrzeby w y ż s z e g o r z ę d u . Ta propozycja zbliża się w p e w n y m sensie do niemieckiego t e r m i n u „ K u n s t der N a t u r v ó l k e r " b ą d ź d u ń s k i e g o „ K u n s t der N a t u r f o l k " , w p r z e c i w i e ń s t w i e do o k r e ś l e n i a „ K u l t u r f o l k " , o z n a c z a j ą c e g o l u d y A z j i (Dalekiego Wschodu, I n d i i i k r a j ó w arabskich) oraz A m e r y k i P r e k o l u m b i j s k i e j . K u l t u r y p r y m i t y w n e , w znaczeniu na­ d a n y m i m przez W i n g e r t a , o d n o s i ł y b y się w i ę c do l u d ó w A f r y k i za­ m i e s z k u j ą c y c h na p o ł u d n i e od Sahary do E s k i m o s ó w , I n d i a n , mieszkan­ 1 0 11 ie wiele z tych określeń w y s z ł o już dawno z użycia i pojawia się sporadycz­ nie jedynie dla podkreślenia tkwiących w nich ciekawostek historycznych. 1 1 P. Wingert, Primitive Art, New York 1962. �PLEMIENNA SZTUKA 209 AFRYKI ców Australii, wyspiarzy Pacyfiku i tubylców pewnych obszarów A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j w okresie i c h o d k r y c i a przez E u r o p e j c z y k ó w . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " b y ł b y w i ę c w t y m znaczeniu u ś w i ę c o n y przez h i s t o r i ę i p o w i ą z a n y z k u l t u r a m i , k t ó r e z o s t a ł y poznane przez E u r o p e j c z y k ó w w erze o d k r y ć i b a d a ń , natomiast nie m i a ł b y ó w p r z y ­ m i o t n i k p r e t e n s j i do oceny t y c h k u l t u r , a zatem ujemnego znaczenia. Podobnie r o z w i j a swoje p o g l ą d y R a l p h L i n t o n . W e d ł u g niego t e r m i n p r y m i t y w n y u ż y w a n y b y w a w trzech znaczeniach: a) do o k r e ś l e n i a s z t u k i l u d ó w poznanych przez E u r o p ę w dobie wczesnych o d k r y ć geo­ graficznych; b) do o k r e ś l e n i a dzieł s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j w y k o n y w a n y c h przez osoby nie p o s i a d a j ą c e formalnego w y k s z t a ł c e n i a ; c) do o k r e ś l e n i a s z t u k i m a ł y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h o s i ą g n i ę c i a techniczne pozo­ s t a j ą daleko w t y l e za r o z w o j e m c y w i l i z a c y j n y m w i e l k i c h k u l t u r E u ­ r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j . Sztuka p r y m i t y w n a w i ą z a ł a b y się zatem z o s t a t n i m znaczeniem tego t e r m i n u , znaczeniem n a d a n y m i o k r e ś l o ­ n y m przez h i s t o r i ę i nie m a j ą c y m obecnie ujemnego zabarwienia . N e g a t y w n ą s t r o n ą podobnego u j ę c i a , tak W i n g e r t a j a k i L i n t o n a , jest f a k t z a m ę t u terminologicznego, p r ó b a z a ś przeforsowania nowego znaczenia nie zawsze daje p o m y ś l n e w y n i k i , m u s i b o w i e m p r z e ł a m a ć w i e l o w i e k o w e n a w y k i m y ś l o w e . N a l e ż a ł o b y z r e s z t ą uprzednio z d e f i n i o w a ć pewne idee k u l t u r o w e i m y ś l i , dla nadania t e r m i n o w i „ p r y m i t y w n o ś ć " specjalnego znaczenia z w i ą z a n e g o ze s z t u k ą . Natomiast A d r i a n A . Gerbrands proponuje n a z w ę : „ s z t u k a n i e e u r o ­ pejska", dla sztuki l u d ó w A f r y k i , Oceanii, A z j i i A m e r y k i . 'Uzasad­ nienie tej nazwy, opartej na p r z e c i w s t a w i e n i u s z t u k i europejskiej sztu­ k o m p o w s t a ł y m i r o z w i j a j ą c y m się na i n n y c h k o n t y n e n t a c h , l e ż y w sfe­ rze o d m i e n n y c h t r a d y c j i zasad i d r ó g e w o l u c j i artystycznej. W Europie są one z w i ą z a n e z zaspokojeniem potrzeb ponadpodstawowych, t a k i c h jak w r a ż l i w o ś ć estetyczna, poczucie p i ę k n a , poszukiwanie emocji i n t e ­ l e k t u a l n y c h , w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t , l i n i ę , b a r w ę . O p a r t a jest t e ż na ustalonych od lat, przez s z k o ł y i teorie, zasad takich, j a k g ł ę b i a , t r ó j ­ w y m i a r o w o ś ć , p e r s p e k t y w a , operowanie b r y ł ą , linią, p ł a s z c z y z n ą i k o ­ lorem. Jej podstawy, w y w o d z ą c e s i ę ze s t a r o ż y t n o ś c i , k s z t a ł t o w a n e na­ s t ę p n i e w ś r e d n i o w i e c z n y c h warsztatach r z e m i e ś l n i c z y c h — m a l a r s k i c h i rzeźbiarskich — zyskały później podbudowę teoretyczną narzuconą przez s z k o ł y i akademie, a b i o r ą c ą s w ó j r o d o w ó d jeszcze ze sztuki sta­ r o ż y t n e j G r e c j i . Sztuka europejska jest w i ę c s z t u k ą u c z o n ą , p o s i a d a j ą c ą 1 2 1 3 1 2 R. L i n t o n , Primitive Art, [w:] E . E l i s o f o n i W. F a g g , The Sculp­ ture of Africa, New York 1958. A. G e r b r a n d s , Art as an element of culture, especially in Negro-Africa, Leiden 1957. 1 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �210 MAREK A. KOWALSKI t e o r i ę i o b o w i ą z u j ą c e k o n w e n c j e . A w a n g a r d o w e k i e r u n k i nie o d r z u c a j ą tego dziedzictwa, lecz d z i a ł a j ą w y b i ó r c z o , do ustalonych zasad d o d a j ą c nowe, k t ó r e z biegiem czasu t e ż s t a j ą s i ę k l a s y c z n y m i . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć dzieje i m p r e s j o n i z m u czy k u b i z m u . Sztuka l u d o w a z a ś jest bocznym n u r t e m s z t u k i w y k s z t a ł c o n e j , k t ó r y p o c z ą ł w z b i e r a ć w dobie rozpadu ś r e d n i o w i e c z n y c h w a r s z t a t ó w a r t y s t y c z n y c h w okresie renesansu — na w a r s z t a t y miejskie, o b s ł u g u j ą c e p a t r y c j a t i d w o r y magnackie oraz warsztaty p r o w i n c j o n a l n e z a s p o k a j a j ą c e potrzeby w s i , m a ł y c h miaste­ czek i drobnej szlachty. Bazuje ona na schematach sztuki e l i t a r n e j , k t ó r e u s t ę p u j ą c miejsca n o w y m p r ą d o m a r t y s t y c z n y m p r z e c h o d z i ł y do k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń w a r s z t a t ó w i a r t y s t ó w p r o w i n c j o n a l n y c h . T e n t y p roz­ w o j u s z t u k i nie ma o d p o w i e d n i k a w ś r ó d m n i e j e w o l u o w a n y c h s p o ł e ­ c z e ń s t w A f r y k i Czarnej, z w y j ą t k i e m m o ż e p e w n y c h p o d o b i e ń s t w w sztuce B e n i n u . W proponowanej przez Gerbrandsa t e r m i n o l o g i i k r y j ą s i ę zatem d w a sposoby o k r e ś l e n i a s z t u k i : przez s z c z e g ó ł o w e w y l i c z e n i e l u d ó w , k t ó r e p r o d u k u j ą o k r e ś l o n e d z i e ł a artystyczne, a przez to wskazanie ź r ó d ł a i c h pochodzenia; oraz przez w s p o m n i a n ą j u ż w y ż e j c h a r a k t e r y ­ s t y k ę tej s z t u k i jako t r a d y c y j n e j i p r y m i t y w n e j , w sensie s u g e r o w a n y m przez W i n g e r t a . P o j ę c i e to jest jednak nader szerokie. M o ż n a b o w i e m p o d c i ą g n ą ć p o d nie s u b t e l n ą i w y r a f i n o w a n ą s z t u k ę c y w i l i z a c j i azjatyc­ k i c h : I n d i i i Dalekiego Wschodu, w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę a m e r y k a ń s k ą z ta­ k i m i k i e r u n k a m i ł ą c z n i e , j a k p o p u l a r art, optic art, psychodelic a r t , wreszcie — m e k s y k a ń s k i e m ú r a l e . W k a ż d y m z t y c h p r z y p a d k ó w , t r z y ­ m a j ą c się ściśle nazwy, b ę d z i e m y m i e l i do czynienia ze s z t u k ą nieeuro­ pejską. W t y m k o n t e k ś c i e i n t e r e s u j ą c e jest stanowisko Bogdana M o l i ń s k i e g o , k t ó r y w odniesieniu do s z t u k i daje p r o p o z y c j ę t ł u m a c z e n i a z w r o t u : p r i m i t i v e , p r i m i t i f — na p i e r w o t n o ś ć , t e r m i n b o w i e m „ p r y m i t y w n o ś ć " jest zbyt w a r t o ś c i u j ą c y . Natomiast sens p r z y j ę c i a t ł u m a c z e n i a p i e r w o t ­ n o ś ć m o t y w u j e M o l i ń s k i m o ż l i w o ś c i ą jego w y m i a n y na p l e m i e n n o ś ć , co dobrze t ł u m a c z y u k ł a d s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h w ś r ó d w i ę k s z o ś c i l u d ó w a f r y k a ń s k i c h i stanu i c h k u l t u r y . Z a r ó w n o Gerbrands j a k i W i n g e r t o d r z u c a j ą n a z w ę sztuka plemienna. O k r e ś l a j ą j ą j a k o n i e z b y t w ł a ś c i w ą , ze w z g l ę d u na to, że w i e l e l u d ó w p i e r w o t n y c h nie posiada n a d r z ę d n e j , plemiennej i n s t y t u c j i władzy u 15 1 4 Kierunki te, zresztą wiele z nich o żywotach nader krótkotrwałych, będą­ cych raczej przejściowymi modami, noszą miano współczesnej awangardy, łączy ich próba odejścia od dotychczasowych kanonów sztuki i wprowadzenie nowych z a ­ sad wypowiedzi artystycznej. B. M o l i ń s k i , Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Prze­ gląd Socjologiczny", t. 19/1: 1965. 1 5 �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 211 (Buszmeni, K i k u y u , Makonde), i n n e z a ś l u d y l e g i t y m u j ą c e się i n t e r e s u ­ j ą c y m i d z i e ł a m i s z t u k i , w y r o s ł y ponad o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą (Joruba, Bakongo) . N i e m n i e j jednak n a w e t l u d y niezintegrowane ł ą c z ą się czasem w g r u p y z d o r a ź n i e , w m i a r ę potrzeb, s t o j ą c y m na czele w o d z e m l u b s t a r s z y z n ą . J e ś l i n a w e t w i ę ź ta nie jest t r w a ł a , to stanowi z a c z ą t e k i n s t y t u c j i p l e m i e n ­ n y c h , wspomaganych przez ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o pochodzenia, w s p ó l n e j k u l t u r y . C h o c i a ż w i ę c g r u p y te nie p o s i a d a j ą s t r u k t u r y plemiennej, t w o ­ rzą jednak zorganizowaną w pewien sposób jednostkę nawiązującą u k ł a ­ d e m r e l a c j i w z a j e m n y c h do plemienia. Z drugiej strony w systemach scentralizowanych i s t n i e j ą silne elementy dawnej w i ę z i p l e m i e n n e j . Wreszcie najbardziej charakterystyczne i t y p o w e p r z y k ł a d y s z t u k i pocho­ d z ą od l u d ó w o s t r u k t u r z e p l e m i e n n e j . Natomiast w ś w i e t l e dotychcza­ sowych b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i autonomiczne (Buszmeni, Pigmeje) n i e m o g ą w y k a z a ć się o s i ą g n i ę c i a m i w dziedzinie p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a w i ę c n a j ­ bardziej t y p o w e j dla plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . O k r e ś l e n i e „ s z t u k a p l e m i e n n a " w y d a j e się n a j s z c z ę ś l i w s z e , m i m o w i e l u z a s t r z e ż e ń , k t ó r e m o ż n a i do niego zgłosić. M ó w i ono o ź r ó d ł a c h powstania i pochodzenia o b i e k t ó w sztuki w ś r ó d znacznej w i ę k s z o ś c i l u d ó w A f r y k i , 0 ź r ó d ł a c h i c h inspiracji t w ó r c z e j w t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h sy­ stemach s p o ł e c z n y c h . K r y j e s i ę w n i m r ó w n i e ż w i a d o m o ś ć o r ó ż n i c a c h s t y l i s t y c z n y c h . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y b o w i e m r o z u m i e ć t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą r o z m a i t y c h p l e m i o n , z j e j z r ó ż n i c o w a n i e m r e g i o n a l n y m 1 f o r m a l n y m . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y t e ż r o z u m i e ć t w ó r c z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w , k t ó r e nie w e s z ł y jeszcze w p e ł n i w s f e r ę u r b a n i z a c j i i i n d u s t r a l i z a c j i i w ś r ó d k t ó r y c h w i ę z i plemienne są jeszcze t r w a ł e , j a k też, s i ę g a j ą c do h i s t o r i i , t r a d y c y j n ą s z t u k ę p l e m i o n A f r y k i , przed z m i a ­ n a m i , jakie w i c h k u l t u r z e w p r o w a d z i ł k o n t a k t z E u r o p ą . Operowanie z w r o t e m „ s z t u k a A f r y k i " (albo a f r y k a ń s k a ) o t y l e jest m o ż l i w e , ż e w y k s z t a ł c o n a sztuka akademicka stawia na t y m k o n t y n e n c i e dopiero pierwsze k r o k i . Nadto p o j ę c i e „ s z t u k a A f r y k i " ma koneksje historyczne u t o ż s a m i a j ą c e j e z t e r m i n e m „ s z t u k a plemienna", sztuka z a ś akademicka ś w i a d o m i e stara się n a w i ą z y w a ć do a r t y s t y c z n y c h t r a d y c j i p l e m i e n n y c h , co jest widoczne w pracach bodaj w i ę k s z o ś c i w y k s z t a ł c o ­ n y c h p l a s t y k ó w a f r y k a ń s k i c h . Wreszcie sztuka A f r y k i P ó ł n o c n e j o k r e ś l a ­ na jest m i a n e m arabskiej i t r a k t o w a n a j a k o część k u l t u r y arabskiej, ł ą c z n i e z t w ó r c z o ś c i ą k r a j ó w B l i s k i e g o Wschodu. Polscy autorzy s t o s u j ą coraz częściej p o j ę c i e : sztuka plemienna jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c e badanemu p r o b l e m o w i . Jako jeden z p i e r w s z y c h p o d j ą ł je K r z y s z t o f M a k u l s k i w i ą ż ą c s z t u k ę z charakterem t r a d y c y j n y c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń 16 1 6 Por. przyp. 11 i 13. �212 MAREK A. KOWALSKI skich. W e d ł u g niego, p o n i e w a ż ż y c i e j e d n o s t k i p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o ż y c i u plemienia i j e m u m i a ł o s ł u ż y ć , t e d y i sztuka p o r z ą d k o w a ł a ele­ m e n t y r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , gospodarczej i k u l t u r o w e j w o k ó ł p o d ­ s t a w o w y c h , ponadczasowych w a r t o ś c i p l e m i e n n y c h . 1 7 Z A G A D N I E N I A TREŚCI W P L E M I E N N E J SZTUCE AFRYKI Dotychczasowe r o z w a ż a n i a s z ł y w k i e r u n k u w y b o r u najbardziej o d ­ powiedniego t e r m i n u , lecz b y n a j m n i e j nie d e f i n i c j i . B y z a p r o p o n o w a ć n a z w ę , n a l e ż y przede w s z y s t k i m o k r e ś l i ć t r e ś ć zagadnienia. O d w r ó c e n i e s y t u a c j i jest atoli pozorne. R o z p o c z ę c i e analizy od k w e s t i i nazewnictwa ma na celu ustalenie p u n k t u widzenia, z jakiego n a l e ż y o c e n i a ć i o k r e ś l a ć p l e m i e n n ą s z t u k ę a f r y k a ń s k ą oraz znalezienie d r o g i •—• przez odrzucenie nieodpowiednich t e r m i n ó w — p r o w a d z ą c e j do o d k r y c i a i s t o t y p r o b l e m u i jego d e f i n i c j i . N i e m a w t y m w z g l ę d z i e d o k ł a d n y c h s f o r m u ł o w a ń , co świadczy o trudnościach związanych z generalnym określeniem sztuki plemiennej i n i e s i o n y m przez n i ą b a g a ż e m p o j ę ć i idei. W r o z w a ż a n i a c h na t e m a t plemiennej s z t u k i A f r y k i p r z e w a ż a j ą d w a zasadnicze u j ę c i a : funkcjonalne — k o n c e n t r u j ą c e się na znaczeniu spo­ ł e c z n y m , na z w i ą z k a c h z r e l i g i ą , m a g i ą , t r a d y c j ą i e l e m e n t a m i ł ą c z n o ś c i w e w n ą t r z p l e m i e n n e j , oraz estetyczne — z k t ó r y m w i ą ż ą się t e ż p o g l ą d y technologiczne. K a ż d e ze stanowisk posiada niezaprzeczalne w a l o r y , w y ­ j a ś n i a j ą c e p r o b l e m y z o k r e ś l o n e g o p u n k t u widzenia. J e d n o s t r o n n o ś ć nie w y n i k a b y n a j m n i e j ze schematyzmu czy negowania i n n y c h c z y n n i k ó w l u b w a r t o ś c i o d m i e n n y c h s p o j r z e ń , lecz z analizy p o d p o r z ą d k o w a n e j k o n ­ k r e t n y m z a ł o ż e n i o m b a d a w c z y m i s t o j ą c y m przed n i m i celom. O b i e k t y s z t u k i plemiennej t r a k t o w a n o p o c z ą t k o w o j a k o kurioza. Ł ą ­ c z y ł o się to z u j ę c i e m f u n k c j o n a l n y m . Lecz o w ą s z t u k ę d z i k i c h , j a k j ą n i e g d y ś zwano, t r a k t o w a n o nieco w s t y d l i w i e . Jej „ o d k r y c i e " dokonane przez g r u p ę a r t y s t ó w z a w a n g a r d o w y c h k r ę g ó w p a r y s k i c h d a ł o w efekcie r o z w ó j spojrzenia estetycznego, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a s ł y n n a praca C a r l a Einsteina, Neger plastik. Ó w p r ą d estetyczny r o z p a l i ł w Europie entuzjazm dla s z t u k i a f r y k a ń s k i e j k o n c e n t r u j ą c y się na p i ę k n i e i d y n a ­ m i z m i e p r z e d m i o t u . Stanowisko to w y n i k a ł o z fascynacji wobec z e t k n i ę c i a s i ę z c a ł k o w i c i e o d m i e n n y m i k a n o n a m i f o r m y . Przestano natomiast 1 7 K . Makulski — głos w dyskusji nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, opu­ blikowany: „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1967. Pomijam tu inne wątki poru­ szone przez autora wypowiedzi, nie wiążące się jednak bezpośrednio z zagadnie­ niem. W publikacjach innych polskich autorów przyjmują się pojęcia: sztuka ple­ mienna, sztuka Afryki, czy też plemienna sztuka afrykańska, aczkolwiek jeszcze obwarowane wyjaśnieniami. Świadczy to jednakże o trafności terminu. Por. T r o ­ j a n , op. cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 213 z w r a c a ć u w a g ę na f u n k c j ę i znaczenie dzieł, t r a k t u j ą c je jako b y t y oder­ wane, r o z p a t r y w a n e t y l k o w ś w i e t l e p o j ę ć plastycznych. Przeciw t e n ­ dencji estetycznej z r o d z i ł a się kolejna reakcja m a j ą c a na celu badanie r o l i d z i e ł a . P o j a w i ł y się r o z w a ż a n i a k ł a d ą c e nacisk na s p o ł e c z n y kontekst prac, i c h znaczenie magiczne i religijne, s ł o w e m na to, co z o s t a ł o po­ m i n i ę t e przez w c z e ś n i e j s z y c h a u t o r ó w : a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki. Z w r o t w k i e r u n k u poszukiwania s p o ł e c z n e g o p o d ł o ż a b y ł tak silny, że symboliczna istota s z t u k i plemiennej s t a ł a się niejasna i n i e z r o z u m i a ł a . N a d t o z u p e ł n i e pomijano w a l o r y plastyczne. Plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a p r a w i e zawsze wysoce f u n k c j o n a l n a i u ż y t k o w a . I s t n i a ł a w s z a k ż e , acz marginesowo, w ś r ó d p e w n y c h p l e m i o n , tendencja do s p o g l ą d a n i a na dzieło, j a k na obiekt sztuki, na obiekt a r t y s t y c z n y , a nie t y l k o p r z e d m i o t k u l t u czy m a g i i . Historia z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą p l e m i e n n ą , to historia zmiennej na p r z e m i a n d o m i n a c j i jednego z d w ó c h u j ę ć : estetycznego l u b f u n k c j o n a l ­ nego. Dopiero ostatnio p r ó b u j e się s p o g l ą d a ć na dzieło s z t u k i od i n n e j jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego a r t y s t y , b y d z i ę k i t e m u w y j a ś n i ć z a w i ł y psychologicznie proces t w ó r c z y , ' z n a l e ź ć m o t y w a c j e s k ł a ­ n i a j ą c e do p o d j ę c i a tej pracy, u c h w y c i ć r ó ż n i c e m i ę d z y a r t y s t ą a rze­ m i e ś l n i k i e m . P r ó b ę odpowiedzi na to zagadnienie p o d e j m o w a l i Hans H i m m e l h e b e r , M a r c e l Griaule, Justine M . C o r d w e l l i P. Y . L . V a n d e n houte , ale p r o b l e m jest jeszcze o t w a r t y . Tendencja jest o t y l e w a ż n a , że m o ż e o k a z a ć się cenną* p o m o c ą w znalezieniu klucza do p e ł n e g o zrozumienia i s t o t y plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . P e ł n ą a t o l i o d p o w i e d ź m o ż n a z n a l e ź ć we w s z y s t k i c h trzech k i e r u n k a c h badawczych — f u n k c j o ­ n a l n y m , estetycznym i psychologicznym — w z i ę t y c h ł ą c z n i e . L e o n h a r d A d a m p r ó b u j e w y k r y ć w d z i a ł a l n o ś c i artystycznej wszyst­ k i c h t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h p e w n e n a d r z ę d n e w a r t o ś c i . Pisze on, że sztuka p r y m i t y w n a , to ustawiczne powtarzanie t y c h samych f o r m u ś w i ę ­ conych przez t r a d y c j ę . Z b l i ż a j ą c się z a ś bardziej do p r z e d m i o t u r o z w a ż a ń stwierdza, że sztuka A f r y k i jest t y m , co elementarne, to z a ś co elemen­ tarne, jest e s e n c j ą ż y c i a . P r o s t y zabieg logiczny w s k a z y w a ł b y w i ę c , że sztuka jest e s e n c j ą ż y c i a l u d ó w p r y m i t y w n y c h , a zatem t y m elementem k u l t u r y , w o k ó ł k t ó r e g o k o n c e n t r u j e się a k t y w n o ś ć g r u p y . M y ś l t ę p o d j ą ł w c z e ś n i e j G. A . Stevens. U t r z y m u j e on, ż e sztuka p r y m i t y w n a jest n a j ­ bardziej c z y s t ą i s z c z e r ą f o r m ą w y p o w i e d z i artystycznej, p o n i e w a ż idee 18 1 9 1 8 Wymienić m o ż n a przykładowo: H . H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, [w:] Technique and Personality in Primitive Art. New York 1963; J . M. C o r d w e l l , African Art, [w:] Continuity and Change in African Cultures, Chicago 1959; P. Y . L . V a n d e n h o u t e , Poro en masker, „Kongo—Overzee", 1952. L . A d a m , Art Primitif, Paris 1959. 1 9 �214 MAREK A. KOWALSKI swoje czerpie b e z p o ś r e d n i o z r e l i g i i i d o ś w i a d c z e n i a duchowego. N i e jest natomiast s z t u k ą dla sztuki, a zatem nie w y n i k a t y l k o z zawodowej, r z e m i e ś l n i c z e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y . J e ś l i w i ę c A d a m w sztuce u p a t r u j e o g n i s k o w ą k u l t u r y plemiennej, to Stevens ł a g o d z i to stanowisko, u w a ­ ż a j ą c , że sztuka nie jest w a r t o ś c i ą s a m ą dla siebie, lecz s t a n o w i odzwier­ ciedlenie w i e r z e ń i postaw psychicznych c z ł o w i e k a . J e d n a k ż e A d a m p ó ź n i e j d o k ł a d n i e j precyzuje swoje p o g l ą d y , zgadza­ j ą c się w rezultacie ze zdaniem Talbota, iż sztuka n i e jest z j a w i s k i e m i z o l o w a n y m , natomiast stanowi i n t e g r a l n ą część c y w i l i z a c j i . W t o p i o n a jest w h i s t o r i ę l u d ó w i z b u d o w a n y c h przez nie k u l t u r . R o z p a t r u j ą c s z t u k ę jako g ł ó w n y c z y n n i k k u l t u r y plemiennej A d a m m a na m y ś l i j e d n o ś ć i n t e l e k t u a l n ą w y r a ż a j ą c ą się w f o r m i e i t r e ś c i r ó ż n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i . Religia stanowi z a ś i n s p i r a c j ę a r t y s t y c z n ą . Sztuka zatem n o s i r e l i g i j n y charakter, jest u ż y t k o w a , s ł u ż y r y t u a ł o w i i m a g i i . P r z y ­ toczony autor o k r e ś l a j ą c s z t u k ę A f r y k i jako e s e n c j ę życia jej t w ó r c ó w (i o d b i o r c ó w ) nie podnosi jej a t o l i do r a n g i d e c y d u j ą c e g o s k ł a d n i k a k u l ­ t u r y d e t e r m i n u j ą c e g o inne dziedziny życia, Podnosi natomiast j e j w a ż n o ś ć w i d o w i s k o w ą i r o l ę s p e ł n i a j ą c ą się w m a t e r i a l n y m odzwierciedleniu w i e r z e ń i m i t ó w . Chodzi prawdopodobnie o to, że w obiektach s z t u k i m o ż ­ na z n a l e ź ć z w i ą z k i ł ą c z ą c e j ą z w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : r e l i g i ą , prawem, magią, gospodarką, polityką i pedagogiką. Artysta zawdzięcza b o w i e m idee ś r o d o w i s k u . W p r a w d z i e a k t t w ó r c z y jest osobistym p r z e ­ ż y c i e m a r t y s t y , ale ś r o d o w i s k o jest o d b i o r c ą dzieła, k t ó r e t k w i w t r a d y c j i grupy. M a r c e l G r i a u l e z a ś pisze z w i ę ź l e , że sztuka jest m a t e r i a l n ą p r o j e k c j ą m i t ó w i kosmogonii plemiennej, z w i ą z a n ą z r y t u a ł e m i u t y l i t a r n ą dzia­ łalnością społeczności . P r ó b y o k r e ś l e n i a sensu i t r e ś c i s z t u k i p l e m i e n n e j w r a m a c h k r ó t k i c h d e f i n i c j i są w i ę c c z ę s t o s f o r m u ł o w a n i a m i r o m a n t y c z n y m i , lecz n i e z b y t ś c i s ł y m i . Ś w i a d c z ą one o t r u d n o ś c i a c h d e f i n i c y j n y c h , p o z o s t a w i a j ą o t w a r ­ te pole dla dalszych p o s z u k i w a ń . W i ę c e j natomiast nadziei b u d z ą szersze o m ó w i e n i a , bardziej p o ż y t e c z n e n i ż z w i ę z ł e definicje. D a j ą b o w i e m do­ k ł a d n i e j s z y w g l ą d w i s t o t ę p r o b l e m u . T u r ó w n i e ż reprezentowane są r ó ż n e p u n k t y widzenia. E c k a r t von S y d o w za n a j w a ż n i e j s z e dla s z t u k i plemiennej w A f r y c e uznaje elementy f o r m y i ekspresji. W y c h o d z ą c od l o k a l n y c h r e g u ł m o r a l 2 0 2 1 2 2 2 3 2 0 G. A. S t e v e n s , Educational Significance of indigenous [w:] Arts and Crafts of West Africa, red. Michael Sadler, Oxford D. R i c e , The Background of Art, London 1939. L . A d a m , op. cit. M. G r i a u l e , Arts de I'Afrique Noire, Paris 1947. 2 1 2 2 2 8 African 1935. Art, �PLEMIENNA SZTUKA 215 AFRYKI n y c h , r ó ż n y c h od europejskich, ale nie m n i e j ścisłych, w i d z i on w sztuce l u d ó w a f r y k a ń s k i c h g ł ó w n i e t ł o seksualne. S y d o w opiera s i ę na Freudzie i jego kompleksach n e u r o t y c z n o - p ł c i o w y c h , f o r m u j ą c y c h p o d s t a w ę i n s t y ­ t u c j i i o b y c z a j ó w p i e r w o t n y c h . S y d o w znajduje p o d ł o ż e seksualne w s ł u p o w y m k s z t a ł c i e r z e ź b i o k r ą g ł e j f o r m i e masek, u p a r t u j ą c w n i c h symbole fallusa i m a c i e r z y ń s t w a . J e d n a k ż e uczony posuwa się chyba z b y t daleko w swoich p o g l ą d a c h , g d y ż nie zawsze m o ż n a w obiektach s z t u k i plemiennej d o s z u k i w a ć s i ę s y m b o l i k i p ł c i o w e j i r o z r o d c z o ś c i . C z ę s t o pewne f o r m y w y n i k a j ą z m a t e r i a ł u i t e c h n i k i w y k o n a n i a , k t ó r e n a r z u c a j ą t w ó r c y w y b r a n i e o k r e ś l o n e g o k s z t a ł t u dzieł. N i e w s z ę d z i e t e ż s y m b o l i k a m u s i b y ć identyczna i k o j a r z y ć się z k u l t e m p ł o d n o ś c i . Z a c i e ś n i o n y do jednego t y l k o , technologicznego aspektu, jest p o g l ą d Franza Boasa. U w a ż a on, że g d y techniczna o b r ó b k a surowca daje w efek­ cie w y s o k i poziom estetyczny o b i e k t u , w ó w c z a s proces t e n n a z y w a m y s z t u k ą . R ó w n i e ż i proste f o r m y m o g ą o s i ą g n ą ć p e r f e k c j ę f o r m a l n ą . Roz­ p a t r y w a n i e t e j ż e p e r f e k c j i f o r m z technicznego p u n k t u widzenia jest zasadniczym elementem o s ą d u estetycznego. Boas podnosi t e ż r o l ę m a ­ teriału, narzędzi i techniki. W y c h o d z ą c z założeń podobieństwa procesów m y ś l o w y c h c z ł o w i e k a k a ż d e j rasy i k u l t u r y stwierdza, ż e w procesie h i s t o r y c z n y m m o ż e zawarta b y ć o d p o w i e d ź m ó w i ą c a o istocie s z t u k i plemiennej. W t y m k o n t e k ś c i e nie neguje Boas w ę d r ó w e k f o r m , k t ó r e p r z e c h o d z ą c do i n n y c h p l e m i o n n a b i e r a ł y odmiennej t r e ś c i , przystosowa­ nej do k u l t u r y nowego ś r o d o w i s k a . P r y z m a t e m , przez k t ó r y n a l e ż y b a d a ć s z t u k ę p l e m i e n n ą , jest analiza s t y l u , k s z t a ł t u , l i n i i , b r y ł y , s y m e t r i i , p r o ­ p o r c j i i o r n a m e n t u , n a t u r a l i z m u i s y m b o l i k i . D e c y d u j ą c e znaczenie ma w i ę c spojrzenie estetyczne jako w y r a z t e c h n i k i t w ó r c z e j . W s z a k ż e analiza s z t u k i poprzez t e c h n i k ę i t e c h n o l o g i ę t w ó r c z ą nie w y d a j e się b y ć p e ł n a . F o r m y w y n i k a j ą nie t y l k o z technologii i o k r e ś l o n y c h n a r z ę d z i , lecz p o s i a d a j ą r ó w n i e ż aspekt s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y , p o t r a k t o w a n y przez Boasa raczej marginesowo. 2 i 2 5 T e n ostatni p u n k t w y d o b y w a natomiast G e r a l d B e r t h o u d . W e d ł u g niego sztuka jest odbiciem m i t ó w i p o d a ń . W s p o s ó b w i d o c z n y s ł u ż y u p o r z ą d k o w a n i u ś w i a t a , d z i ę k i w y r a ż a j ą c e j się w n i e j filozofii p l e m i e n ­ nej. Jej o b i e k t y p e ł n i ą r o l ę s z k o l e n i o w ą , u ś w i a d a m i a j ą naocznie istnienie z w i ą z k ó w i s t r u k t u r p l e m i e n n y c h . Sztuka b y ł a b y zatem a k t u a l n ą i l u s t r a c j ą s t r u k t u r y s p o ł e c z e ń s t w a i t y p u k u l t u r y p r z e z e ń reprezentowa­ nej. Zasadnicze z a ł o ż e n i a tego stanowiska są n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n e , ale miejscami zbyt o g ó l n e , g d y ż m o ż n a je r o z c i ą g n ą ć nie t y l k o na s z t u k ę l u 2 6 2 4 E . von S y d o w , Primitive Kunst und Psychoanalyse, „Imago", 1927, Leipzig—Wien—Zurich. F . B o a s , Primitive Art, New York 1955. G. B e r t h o u d , Magie, religion et art africains, Geneve 1962. 2 6 26 nr 10: �216 MAREK A. KOWALSKI d ó w p i e r w o t n y c h , lecz r ó w n i e ż i na liczne k i e r u n k i s z t u k i europejskiej. W o g ó l n y c h zarysach podobne, lecz w s z c z e g ó ł a c h nieco odmienne zda­ nie ma Elsy Leuzinger. O k r e ś l a ona s z t u k ę m i a n e m j ę z y k a l u d ó w bezp i ś m i e n n y c h , czy raczej rodzajem pisma. O b i e k t y s z t u k i o p o w i a d a j ą b o w i e m o p r z e s z ł o ś c i g r u p y , j e j h i s t o r i i , m i t a c h i legendach. N a d a j ą o b r z ę d o m k o n i e c z n ą c e r e m o n i a l n o ś ć i p o w a g ę . Religia — w e d ł u g Elsy Leuzinger — jest r o d z i c i e l k ą s z t u k i plemiennej A f r y k i , przekazuje w i e r ­ nie system p o w i ą z a ń i u k ł a d ó w s p o ł e c z n y c h . Stanowisko ł ą c z ą c e s p o ł e c z n y charakter s z t u k i z k o n c e p c j a m i estetycz­ n y m i i technologicznymi zdaje się r e p r e z e n t o w a ć R a l p h L i n t o n . Sztuka p r y m i t y w n a jest w e d ł u g niego zawsze k o n w e n c j o n a l n a i stylizowana. Jej kanony nie w y n i k a j ą z i n d y w i d u a l n e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y , są n a t o ­ miast w y n i k i e m f a k t ó w technologicznych i psychologicznych. N a j w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a j ą te ostatnie. K o n w e n c j a w y p ł y w a z tego, że sztuka jest d z i e ł e m g r u p o w y m , a nie j e d n o s t k o w y m . S ł u ż y m a g i i , a zatem c a ł e m u s p o ł e c z e ń s t w u . Dlatego t e ż u t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h nie ma r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y s z t u k ą a r z e m i o s ł e m . G r u p a ludzka i dziedzictwo k u l t u r y w y w i e r a j ą nieustanny nacisk na powtarzanie t y c h samych f o r m , k t ó r e b ę d ą c p o d p o r z ą d k o w a n e m a g i i i r e l i g i i są w y n i k i e m nie personal­ n y c h , lecz w s p ó l n y c h potrzeb . W jeszcze w i ę k s z e j mierze na r e l i g i i j a k o punkcie odniesienia s z t u k i plemiennej k o n c e n t r u j e s i ę W i l l i a m Fagg. D y n a m i z m i ekspresja s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w y n i k a j ą w e d ł u g jego u j ę c i a z w i t a l i z m u i h i e r a r c h i i sił — p o j ę ć naczelnych i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla w i e r z e ń p l e m i e n ­ n y c h . G ł ó w n y m celem s z t u k i jest przedstawienie d o k t r y n y siły i energii p r z e n i k a j ą c e j c z ł o w i e k a , stworzenia, w ogóle wszelkie b y t y . P o n i e w a ż k a ż d e p l e m i ę posiada s w ó j z a s ó b p o j ę ć r e l i g i j n y c h , zatem na tej bazie plemiennej k s z t a ł t u j e się r ó ż n o r o d n o ś ć s t y l o w a dzieł s z t u k i a f r y k a ń ­ skiej . Douglas Fraser o k r e ś l a a r t y s t y c z n ą d z i a ł a l n o ś ć l u d ó w p i e r w o t n y c h jako w y s o k o r o z w i n i ę t ą s z t u k ę nisko r o z w i n i ę t y c h k u l t u r . Jej celem nie jest zaspokojenie z a p o t r z e b o w a ń estetycznych, lecz w y p e ł n i e n i e zapo­ trzebowania s p o ł e c z n e g o g r u p y , k i e r o w a n e j t r a d y c y j n y m i normami i k o n w e n c j a m i . W s z a k ż e , co poddaje uwadze Fraser, istnieje p e w i e n m a r ­ gines swobody t w ó r c z e j w nadaniu o b i e k t o w i i n d y w i d u a l n e g o w y r a z u . Z r ę c z n y t w ó r c a p o t r a f i go w y k o r z y s t a ć , n a d a j ą c d z i e ł u t y p o w y dla siebie u k ł a d detali, s z c z e g ó ł ó w i o z d ó b , d o b ó r w a l o r ó w i odcienie b a r w , elementów wykończenia i ornamentyki . 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 L e u z i n g e r , op. cit. - L i n t o n , op. cit. F a g g , E l i s o f o n , op. F r a s e r , op. cit. 8 2 9 30 cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 217 N a l e ż y z w r ó c i ć jeszcze u w a g ę na s t r o n ę e s t e t y c z n ą s z t u k i plemiennej, w p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h r e p r e z e n t o w a n ą c z ę ś c i o w o przez F r a sera i Boasa, ale u tego ostatniego p o d p o r z ą d k o w a n ą technice. Stano­ w i s k u estetycznemu n a j p e ł n i e j daje w y r a z A d r i a n A . Gerbrands, z tego w ł a ś n i e p u n k t u w i d z e n i a p r o w a d z ą c r o z w a ż a n i a o sztuce p l e m i e n n e j . Sztuka, w e d ł u g Gerbrandsa, jest to praca artystyczna stworzona przez c z ł o w i e k a . Jest to f o r m a w sensie, w k t ó r y m jej t w ó r c a , z w a n y a r t y s t ą , w ł o ż y ł w n i ą s w o j ą o s o b o w o ś ć . Sztuka zatem, to osobista i n t e r p r e t a c j a w r a ż e n i a , f o r m a z a ś i t r e ś ć to podstawowe k o m p o n e n t y , bez k t ó r y c h nie s p o s ó b m ó w i ć o sztuce. Praca artystyczna n i e przekazuje o b i e k t y w n y c h w r a ż e ń , lecz i c h s u b i e k t y w n ą i n t e r p r e t a c j ę . G d y t w ó r c z a i n d y w i d u a l n o ś ć nadaje k u l t u r o w y m w a r t o ś c i o m — w y r a ż a j ą c y m s i ę w rzeczy m a t e r i a l n e j , r u c h u i d ź w i ę k u — o s o b i s t ą i n t e r p r e t a c j ę tego rodzaju, że f o r m y , k t ó r e p o w s t a j ą w t y m procesie t w ó r c z y m , o d p o w i a d a j ą u z n a n y m k a n o n o m p i ę k n a w s p o ł e c z n o ś c i a r t y s t y , w ó w c z a s t e n t w ó r c z y proces i f o r m y w jego w y n i k u otrzymane n a z y w a m y s z t u k ą . 3 1 Logiczna, z w a r t a k o n s t r u k c j a , j a s n o ś ć i d o k ł a d n o ś ć d e f i n i c j i propono­ w a n e j przez Gerbrandsa s k ł a n i a j ą do zgodzenia się z jego s f o r m u ł o w a n i e m o k r e ś l a j ą c y m , co to jest sztuka. M o ż n a j ą p r z y j ą ć w kategoriach o g ó l n y c h . Definicja b o w i e m m o ż e b y ć zastosowana do k a ż d e g o s p o ł e c z e ń s t w a , t y p u k u l t u r y i gałęzi sztuki. Jednak w p r z y p a d k u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j nie w y j a ś n i a j e j specyficznych cech. N i e w ą t p l i w i e a u t o r o w i c h o d z i ł o o sfor­ m u ł o w a n i e generalne, k t ó r e m o g ł o b y b y ć u ż y t e c z n y m n a r z ę d z i e m ba­ d a w c z y m w k a ż d y m t y p i e s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y . S t o j ą c wszelako t w a r z ą w twarz z ludami kontynentu afrykańskiego i ich aktywnością twórczą, d e f i n i c j ę t ę n a l e ż y p r z y s t o s o w a ć do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w . T r u i z m e m jest stwierdzenie, że w A f r y c e na p o ł u d n i e od Sahary nie istnieje sztuka dla sztuki, że d z i a ł a l n o ś ć artystyczna w i ą ż e się ściśle z r z e m i o s ł e m , że proces t w ó r c z y p o d p o r z ą d k o w a n y jest u t y l i t a r n y m potrzebom g r u p y , że wreszcie p i ę k n o i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y nie m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n e w kategoriach czystego p i ę k n a , lecz o k r e ś l o n e s ą przez t r a d y c j ę oraz s y m b o l i k ę i i m p o d p o r z ą d k o w a n e . N i e j a k o w opozycji do Gerbrandsa stoi M e l v i l l e Jean Herskovits, k t ó r y u w a ż a , że n a s t ę p s t w o s t y l ó w w sztuce plemiennej, i c h r o z w ó j chronologiczny, p o j ę c i a r e a l i z m u i s y m b o l i z m u s ą nie do ustalenia w spo­ ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h . W plastyce jednego plemienia istnieje m i e ­ szanina s t y l ó w i f o r m b ę d ą c y c h w y n i k i e m r o z w o j u n o r m i k o n w e n c j i w ł a s n y c h oraz w p ł y w ó w i z a p o ż y c z e ń z e w n ę t r z n y c h . Co w i ę c e j , pewne p o j ę c i a z zakresu t e o r i i sztuki, takie j a k r e a l i z m , abstrakcja, e t c , posia3 1 Gerbrands, op. cit. �218 MAREK A. KOWALSKI d a j ą odmienny sens w r ó ż n y c h k u l t u r a c h , a te n a d a j ą i m w ł a s n e zna­ czenie, c z ę s t o n i e p o r ó w n y w a l n e z i n n y m i . Istotnie, p o n i e w a ż Gerbrands k o n c e n t r u j e się na zagadnieniach este­ t y c z n y c h , n a l e ż y p a m i ę t a ć , b y w odniesieniu do k u l t u r p l e m i e n n y c h • nie n a d a w a ć t y m zagadnieniom z b y t w y s o k i e j i samodzielnej r a n g i , a t y m s a m y m nie s p r o w a d z a ć filozofii s z t u k i a f r y k a ń s k i e j do europejskiego sposobu m y ś l e n i a i odczuwania. O w o europocentryczne spojrzenie, u j m u ­ j ą c e l o g i k ą i ścisłością, jest p r ó b ą nadania d e f i n i c j i uniwersalnego cha­ r a k t e r u . Trzeba w i ę c m i e ć na uwadze i inne aspekty s z t u k i . W e d ł u g H e r b e r t a Reada sztuka jest f o r m ą magii, m a n i p u l a c j ą s i ł a m i i r r a c j o n a l n y m i , a przez to i n g e r e n c j ą w p r a w a n a t u r y . Posiada znaczenie s p o ł e c z n e , a zatem nie m o ż e b y ć pozostawiona w gestii jednego c z ł o w i e k a . S ł u ż y celom i n s t y t u c j o n a l n y m , a nie personalnym, s t ą d t e ż sama m u s i b y ć zinstytucjonalizowana. Read u p a t r u j e ź r ó d e ł s z t u k i w całości w z o r ó w k u l t u r y p r z e k a z y w a n y c h w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . T r a d y c j a jest przeto n a j i s t o t n i e j s z ą c e c h ą s z t u k i p l e m i e n n e j . T r a d y c j a reguluje t e ż j e j roz­ w ó j i z w i ą z k i z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y . P r z e g l ą d stanowisk wskazuje, że nie m o ż n a o k r e ś l i ć plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j z w i ę z ł ą d e f i n i c j ą . N a l e ż y raczej d a ć szerszy opis p o z w a l a j ą c y w y d o b y ć elementy n a j w a ż n i e j s z e , c a ł o ś c i o w o c h a r a k t e r y z u j ą c e s z t u k ę p l e m i e n n ą . Z a w a r t e p o n i ż e j s f o r m u ł o w a n i e nie b ę d z i e jeszcze j e d n y m i na pewno n i e d o s k o n a ł y m o k r e ś l e n i e m , lecz j e d y n i e p r ó b ą w y t y p o w a n i a zasadniczych k o m p o n e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na t r e ś ć i sens s z t u k i . Sztuka A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e k u l t u r o w y m . Jej sens, r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e są s p o ł e c z n y m znaczeniem dla g r u p y . Jest z w i ą z a n a z w i e r z e n i a m i p l e m i e n n y m i . Sztuka b y w a m a ­ t e r i a l n y m odbiciem m i t ó w i kosmogonii. W j e j obiektach zawiera się koncepcja ś w i a t a i filozoficzne p o g l ą d y s p o ł e c z n o ś c i . R z e ź b y i m a s k i są ich podbudową przypominającą i pozwalającą zachować związek i struk­ t u r ę systemu s p o ł e c z n e g o . S ą c z y m ś w rodzaju pisma ś w i ę t e g o , z b i o r u p r z e p i s ó w i n a k a z ó w p o s t ę p o w a n i a . O b i e k t y s z t u k i są w i d o m ą g w a r a n c j ą t r w a ł o ś c i i n s t y t u c j i p l e m i e n n y c h , i c h p o w s z e c h n ą a k c e p t a c j ą , a t o przez o d d z i a ł y w a n i e na nie p r z o d k ó w . Przez s z t u k ę dokonuje s i ę integracja plemienia. Sztuka b o w i e m d z i ę k i k u l t o w i p r z o d k ó w i p o w i ą z a n e j z n i m u t y l i t a r n e j a k t y w n o ś c i — magii, p r z y p o m i n a o w s p ó l n y m pochodzeniu i dziedzictwie k u l t u r o w y m . P o w s z e c h n o ś ć s z t u k i m o ż e b y ć t ł u m a c z o n a b r a k i e m pisma. R z e ź b y i m a s k i p e ł n i ą f u n k c j ę p a m i ę c i zbiorowej, są 3 2 3 3 3 2 M. J . H e r s k o v i t s , Cultural Anthropology, New H . R e a d , The Grass Roots of Art, Cleveland—New badaczy takie stanowisko zajmuje Bogdan Moliński, op. cit., osobowość — sztuka, Warszawa 1966; por. też T r o j a n , op. 3 3 York 1954. York 1961. Z polskich oraz tegoż: Historia — cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 219 m a t e r i a l n ą e g z e m p l i f i k a c j ą m i t o l o g i i i h i s t o r i i plemienia. Ceremonie m a ­ giczne, w czasie k t ó r y c h u ż y w a n e są o b i e k t y k u l t u , c z y l i to, co o k r e ś l a m y o b i e k t a m i sztuki, g r o m a d z ą c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć , a poprzez praktyczne dzia­ ł a n i e u ś w i a d a m i a j ą k o n i e c z n o ś ć istnienia w s p ó l n e j r e l i g i i , j e d n o ś c i d ą ż e ń i c e l ó w c a ł e g o plemienia. N a l e ż y p r z y t y m p a m i ę t a ć , że ó w p l e m i e n n y k o n t e k s t k u l t u r o w y nie jest j e d n a k i dla k a ż d e j g r u p y . Przeciwnie, jest on niejednorodny w odniesieniu do k a ż d e j n i e m a l s p o ł e c z n o ś c i a f r y k a ń ­ skiej. P r z y j ę t e o k r e ś l e n i e „ p l e m i e n n a sztuka A f r y k i " jest j e d y n i e u p r o ­ szczonym, roboczym s f o r m u ł o w a n i e m , p o z w a l a j ą c y m w y d o b y ć cechy charakterystyczne dla d z i a ł a l n o ś c i artystycznej w i ę k s z o ś c i p l e m i o n , co nie oznacza j e d n a k o w o ś c i . Z r ó ż n i c o w a n i e s z t u k i w ś r ó d p l e m i o n A f r y k i w y n i k a b o w i e m m . i n . i s t ą d , że p o s z c z e g ó l n e s p o ł e c z n o ś c i są nosicielami o d r ę b n e j , w ł a s n e j k u l t u r y , r ó ż n i ą c e j się od i n n y c h — czego w y r a z e m jest t e ż sztuka. Tak się s k ł a d a , że na podniesiony w a r t y k u l e p r o b l e m d o t y c z ą c y n a z e w n i c t w a we w s p ó ł c z e s n y c h pracach zwraca się s z c z e g ó l n ą u w a g ę . Zagadnienie dotyczy znacznie szerszego k r ę g u t e m a t ó w n i ż t y l k o sztuka. D o t y c z y w ł a ś c i w i e całości t z w . k u l t u r y plemiennej. Stosowane jest oczy­ w i ś c i e n i e j e d n o k r o t n i e t r a d y c y j n e nazewnictwo, ale t y l k o roboczo, jako najbardziej jeszcze k o m u n i k a t y w n e w c h w i l i obecnej i p o r ę c z n e . T r u d n o b o w i e m p o d c i ą g n ą ć pod jeden m i a n o w n i k tak odmienne p r z y k ł a d y , j a k s p o ł e c z n o ś c i s e g m é n t a m e , pozbawione i n s t y t u c j i wodzostwa, plemiona p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n ą w ł a d z ę , czy wreszcie scentralizowane p a ń s t w a z d w o r e m i a d m i n i s t r a c j ą . J e ś l i antropologia, etnologia czy inne po­ k r e w n e d y s c y p l i n y p o s ł u g u j ą się t r a d y c y j n y m n a z e w n i c t w e m , to nie zna­ czy, b y t k w i ł y w k o n s e r w a t y w n y c h , dawno j u ż z w e r y f i k o w a n y c h p o j ę ­ ciach. N i e ma b o w i e m jednej A f r y k i , jednej j e j k u l t u r y i „ j e d n y c h Czar­ n y c h " . S ą natomiast r ó ż n e l u d y , s p o ł e c z n o ś c i i plemiona o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e , s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , i n s t y t u c j a c h i f u n k c j a c h t y c h ostatnich. O i l e jednak dyskusja prowadzona na o g ó l n e j p ł a s z c z y ź n i e n a u k i o k u l t u r z e jest raczej s p ó ź n i o n a , o t y l e w odniesieniu do p e w n y c h dziedzin nadal pozostaje aktualna. W w i e l u b o w i e m pracach d o t y c z ą c y c h p l e m i e n ­ nej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j owe f a k t y podane w y ż e j b y w a j ą zarzucane na rzecz m ó w i e n i a o k o n t y n e n c i e i sztuce w ogóle. Dlatego t e ż p r o b l e m n a z w y i t r e ś c i , k t ó r y w c a ł o ś c i o w y m u j ę c i u k u l t u r y plemiennej zasadniczo p r z e s t a ł b y ć a k t u a l n y , w dalszym c i ą g u w y m a g a zwracania n a ń u w a g i , gdy chodzi o s z t u k ę . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/810d96752d41df64700f1bc355700394.pdf 033e53be9dc0251944e81268bc82d574 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:662 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:609 Title A name given to the resource Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI Z P R O B L E M A T Y K I M U Z E A L N I C T W A ETNOGRAFICZNEGO W DANII Kraje skandynawskie można nazwać krajami muzeów, a Dania nie stanowi t u wyjątku. Powyższe sformułowanie wynika zarówno z faktu istnienia wielkiej ilości muzeów różnego typu rozrzuconych na obszarze całego kraju, jak i z wielkiej ich popularności wśród społeczeństwa. Sama Kopenhaga może poszczycić się liczbą ok. 50 muzeów wszelkiego rodzaju, przewodniki zaś po Zelandii wymieniają ok. 30 najbardziej interesujących muzeów i instytucji o podobnym profilu. W społeczeństwie duńskim istnieje żywe zainteresowanie muzeami. Wczesne i szybkie uprzemysłowienie kraju oraz zanikanie tradycyjnej kultury wiejskiej spowodowały już w końcu X I X w. akcj-ę mającą na celu uchronienie zabytków tej kultury przed całkowitym zniknięciem i co ważniejsze, zatarciem jej w pamięci i umysłach ludzi. Należało więc udostępnić całemu społeczeństwu zbiory kultury ludowej — miało to związek z potrzebą zachowania ciągłości tradycji ogólnonarodowej. Jak stwierdza bowiem wielu autorów , kultura duńska jest w dużej mierze kulturą wsi, kulturą ludową i chłopską, co koresponduje z popularnymi stereotypami myślowymi określającymi Duńczyków jako naród chłopów, żeglarzy i rybaków. Żywiołowe powstawanie i rozwój muzeów były więc wynikiem rozwoju gospodarczego i kulturalnego, a także potrzeb naukowych i społecznych. Te ostatnie mogą być odzwierciedlone przez liczby dotyczące frekwencji w niektórych placówkach: Muzeum Naro­ dowe w Kropenhadze zwiedziło w 1966 r. 400 000 osób, skansen w Sorgen­ f r i pod Kopenhagą 150 000 osób; Muzeum Historii Miasta notuje 100 000 zwiedzających , skansen w Odense — ponad 160 000 osób, a w Aarhus x 2 1 P. M i c h e l s e n , H . R a s m u s s e n , s e u m , C o p e n h a g e n 1955. 2 T a i d a l s z e l i c z b y s ą d a n y m i za rok skandynawskich, „ L u d " , t. 41: 1954, cz. 2. Danish 1953 wg Peasant Culture, A. Z a r ę b y , National Uwagi o Mu­ muzeach �172 MAREK ARPAD KOWALSKI ponad 100 000 widzów. Oczywiście nasilenie frekwencji, szczególnie w muzeach pod otwartym niebem, przypada na okres letni. Niniejszy artykuł będzie poświęcony opisowi etnograficznych zbiorów muzealnych z dużym uwzględnieniem skansenów oraz działalności oświa­ towej muzeów i ich organizacji. Materiały do tych zagadnień pochodzą z rozmów i dyskusji z pracownikami naukowymi muzeów i instytucji etnograficznych, z duńskich i polskich publikacji dotyczących szerokiej dziedziny muzealnictwa, wreszcie z własnych obserwacji autora. MUZEALNE ZBIORY ETNOGRAFICZNE W Danii zasadniczo nie istnieją samodzielne muzea etnograficzne. Najczęściej kolekcje etnograficzne lub historyczno-etnograficzne sta­ nowią część zbiorów muzeów wielodziałowych, można spotkać się też z wydzielonymi kolekcjami muzeów regionalnych obejmujących dzięki swojemu profilowi całość kultury danego terenu. Bywa też, że poszcze­ gólne typy zbiorów są odrębnymi instytucjami, np. skanseny czy muzea poświęcone jakiemuś zagadnieniu, ale na ogół wchodzą one w skład jednej instytucji jako jej oddziały. Taką właśnie strukturę ma Muzeum Narodowe (Nationalmuseet) w Kopenhadze. Jest to jedno z największych i najstarszych muzeów na świecie, które posiada najbogatsze w Danii zbiory etnograficzne. Jemu więc będzie poświęcony najbardziej obszerny opis, gdyż na tym przykładzie najlepiej można przedstawić model muzealnictwa duńskiego i jego problemów. Zbiory Nationalmuseet składają się z siedmiu autonomicznych działów znajdujących się pod wspólnym zarządem: Dział Duńskiej Starożytności: od okresu lodowcowego do czasów Wikingów. Dział Wieków Średnich: do 1750 r. Dział Historii (po 1750 r.) i K u l t u r y Ludowej Danii. Dział Starożytności Klasycznej. Dział Numizmatyczny. Dział Etnograficzny (tu: K u l t u r Pozaeuropejskich — Den etnografiske Samling, czyli Zbiory Etnograficzne). Siódmym działem jest muzeum skansenowskie (Frilandsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą podlegające administracyjnie Muzeum Narodowemu i objęte tą samą dyrekcją. Pierwsze trzy działy określa się mianem zbiorów duńskich (De danske samlinger). Dział Etnograficzny zaś, znany też pod tradycyjną nazwą Królewskiego Muzeum Etnograficznego (Det Kongelige Etnografiskemuseet), dzieli się na trzy zasadnicze sekcje: Ludów polarnych i Indian �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 173 amerykańskich (Polarfolk og Indianere); Ludów pierwotnych obszarów tropikalnych (Tropiske Naturfolk); Kultur Azji (Asiatiske Kulturfolk). Zbiory etnograficzne grupują się w dwóch działach (o skansenie będę mówił później): w Dziale K u l t u r y Ludowej (Dansk Bondestand) i w Dziale Etnograficznym. Zastosowana tu terminologia wymaga krótkiego wyjaśnienia. Mianem etnografii (czy też etnologii) określa się naukę zajmującą się jedynie ludami pozaeuropejskimi — pierwotnymi oraz społeczeństwami Azji i prekolumbijskiej Ameryki, dla badania zaś kultury ludowej Danii i Europy przyjmuje się nazwę folklorystyki, czy może, tłumacząc bardziej adekwatnie, ludoznawstwa. W dalszym ciągu wywodów określenie „etnografia", „etnograficzny" będę stosował raczej w przyjęty u nas sposób i tylko, jeśli to będzie rzeczywiście konieczne, zgodnie z duńską terminologią. Część najbardziej cennych zabytków Muzeum Narodowego datuje się z połowy X V I I w. Z tego okresu właśnie wywodzi się tradycja Muze­ um, a bierze ona swój początek w Gabinecie Osobliwości Fryderyka I I I i Królewskiej Izbie Sztuki (Royal A r t Chamber zwana też Indian Galllery), na którą składało się szereg zbiorów pozaeuropejskich: Gottorps Samling, Warms Samling i t d . Jednak o właściwym Muzeum można mówić dopiero od roku 1807, gdy Frederik Münter i Rasmus Nyerup powołali do życia Królewską Komisję Ochrony Starożytności (Royal Commission for the Preservation of Antiquities). Od tego czasu następuje szybki rozwój Muzeum,, a szczególne zasługi na t y m polu położył Chri­ stian J. Thomsen. W latach 1818—1820 po raz pierwszy w świecie zorganizował on kolekcję prehistoryczną wiążącą się z trzema okresami rozwoju ludzkości: kamienia, bronzu i żelaza. W 1824 r. wszystkie roz­ proszone dotychczas zbiory zostały połączone i zgromadzone pod jednym dachem jako Muzeum Sztuki. Duży napływ eksponatów, zwłaszcza egzotycznych, postawił przed Muzeum nowe wymagania. W owym czasie Dania była mocarstwem kolonialnym, do niej należały Nikobary, które przeszły pod zarząd Wielkiej Brytanii w 1869 г.; od 1671 r. położone na Morzu Karaibskim Wyspy Dziewicze odkupione przez Stany Zjednoczone dopiero w 1920 г., wreszcie faktorie położone na wybrzeżu obecnej Ghany, którymi Dania władała od poł. X V I I do poł. X I X w. Istnienie posiadłości zamorskich pobudzało badaczy, podróżników i kupców do przedsiębrania wypraw na dalekie lądy. Pociągało to za sobą poznawanie innych ludów, co było m. in. jednym ze stymulatorów rozwoju etnologii. Dzięki tym czynnikom C. J. Thomsen mógł utworzyć w 1841 r. pierwsze na świecie Muzeum Etnograficzne (Det Kongelige Etnografiskemuseet) — poprzednika obecnego Działu K u l t u r Pozaeuropejskich Muzeum Na­ rodowego. Uwieńczeniem działalności Thomsena było utworzenie w 1851 r. kolekcji starożytności. �174 MAREK ARPAD KOWALSKI W 1881 r. Bernhard Olsen założył Duńskie Muzeum Ludowe (Dansk Folkemuseet) nadal czasem tak właśnie nazywany obecny Dział K u l t u r y Ludowej. W 1890 r. wszystkie kolekcje i muzea zostały połączone w całość organizacyjną i znalazły się pod wspólną dyrekcją tworząc Muzeum Narodowe. Rzecz ciekawa, że zbiory pozaeuropejskie stanowiły wtedy część działu Duńskiej Starożytności. Tak więc na przestrzeni niespełna 90 lat poszczególne zbiory i kolekcje znajdujące się w posiadaniu wielu indywidualnych właścicieli, w y w o ­ dzące się z okresu istnienia gabinetów osobliwości, i będące raczej kurio­ zami, stały się w pełni wartościowymi obiektami o znaczeniu naukowym dzięki dużemu wysiłkowi organizacyjnemu ludzi zainteresowanych roz­ wojem muzealnictwa. Obecny kształt i zasady organizacyjne przyjęło Muzeum w 1920 r. — przeszło wówczas pod zarząd państwowy. Muzeum skansenowskie, 'tzw;. siódmy dział Muzeum Narodowego, powstało w 1901 r. Przyjęło się w Danii wyodrębniać k u l t u r ę miejską, dworską i wiejską (dosłownie: chłopską). Ostatnia reprezentowana jest przez zbiory etno­ graficzne w naszym rozumieniu tego słowa, dwóm pierwszym poświęcone są odrębne muzea bądź działy placówek wielotematycznych. Za przykład może służyć przekształcony obecnie w muzeum dworek Holmegard w pobliżu Fensmark (Zelandia) lub Kobenhavns Bymuseet — Muzeum Miasta Kopenhagi. Często jednak ich elementy splatają się ściśle ze sobą i eksponowane są nierozdzielnie. Poważniejsze poza Nationalmuseet zbiory etnograficzne grupują się w k i l k u dalszych muzeach: Muzeum Rolnictwa (Landbrugsmuseet) w Sorgenfri pod Kopenhagą eksponuje w przekroju historycznym kolekcję narzędzi i sprzętu r o l n i ­ czego. Bakkehus w Kopenhadze przedstawia wnętrze domu duńskiego w stylu z X I X w. Z placówek terenowych na wzmiankę zasługuje m u ­ zeum w Kogę (płd. Zelandia) i w Maribo (wyspa Lolland) obrazujące kulturę tych regionów. Ciekawy typ instytucji stanowią muzea dzielnic Kopenhagi: Amager i Christianshavn. Tradycje kulturowe Amager wyraźnie odbijają od jednorodnej raczej kultury duńskiej; dzięki napływowi tam w X V I w. osadników holenderskich zachodziły pewne procesy kulturowe, wzajemne zapożyczenia. Różnice te dały swój wyraz głównie w stroju i budow­ nictwie. Te właśnie zagadnienia są wysunięte na plan pierwszy w M u ­ zeum Amager. Portowa dzielnica Christianshavn stanowiła ongiś odrębne miasto. Muzeum poświęcone przeszłości i teraźniejszości Christianshavn (Brostes Samling — zbiory Broste'a, dawna prywatna fundacja)' przed­ stawia dzieje żeglarstwa, handlu i rybołówstwa — zajęcia po dziś dzień związane z tą dzielnicą. Na wystawie znajdują się też eksponaty po­ chodzące z krajów, których statki zawijały do Christianshavn (np. �MUZEALNICTWO E T N O G R A F I C Z N E W DANII 175 z Polski sakralna rzeźba ludowa obok kolekcji plakatów filmowych), a także z dawnych duńskich posiadłości zamorskich. Muzeum Handlu i Żeglugi (Handels- og Sofartsmuseet) w Helsingor (płn. Zelandia) gromadzi bogate zbiory związane z t y m i zagadnieniami. Znajdujące się w Muzeum eksponaty przedstawiają historię duńskiego handlu i żeglarstwa od czasów Wikingów do dni dzisiejszych. Osobno przedstawiona jest historia duńskiej ekspansji kolonialnej udokumento­ wana bogatymi kolekcjami z Indii Zachodnich, Nikobarów, A f r y k i Zachodniej i obszarów arktycznych. Handels- og Sofartsmuseet to doskonały przykład muzeum poświęconego wprawdzie określonemu zagadnieniu, lecz posiadającego zbiory wielotematyczne. Natomiast dwa wyżej wymienione muzea dzielnicowe już ze swej istoty zawierają kolekcje o różnej tematyce i zagadnieniach. Mieszane zbiory znajdują się też w salach C L . Davids Samling zajmującego się średniowieczną sztuką Islamu oraz europejskimi sztukami pięknymi i stosowanymi z X V I I I w; zasadnicze kolekcje dotyczące tego zagadnienia zgrupowane są w Muzeum Sztuki Dekoracyjnej (Kunstindustrimuseet) przedstawiają­ cego duńską i obcą sztukę dekoracyjną począwszy od średniowiecza. Z egzotyką wiąże się Carl Kjersmeiers Samling obejmujący zbiory afry­ kańskie badacza i naukowca Carla Kjersmeiera. Szczególnie bogato re­ prezentowana jest sztuka. W Liseleje (płn. Zelandia) znajduje się Knud Rasmussensmuseet — muzeum poświęcone pamięci Rasmussena, badacza kultur eskimoskich, wielokrotnego uczestnika i kierownika wypraw ark­ tycznych organizowanych przez Danię w ciągu pierwszych trzech dzie­ siątków lat naszego stulecia. Kolekcja w znacznej mierze pochodzi ze zbiorów samego badacza. Można by wyliczać dalsze jeszcze muzea, jednak dotychczas wymie­ nione są najpoważniejszymi i posiadają najbogatsze zbiory wiążące się w sposób niewątpliwy z zagadnieniami etnograficznymi. ZAGADNIENIA WYSTAWIENNICTWA Muzea to nie tylko instytucje naukowe, istotną rolę w ich pracy odgrywają problemy oświaty, z którymi bezpośrednio wiąże się zagad­ nienie wystawiennictwa. W działalności wystawowej musi się uwzglę­ dniać zarówno widza dorosłego o różnych stopniach możliwości odbioru ekspozycji, jak i dzieci. Wystawa zatem powinna być zrozumiała, podana w przystępny sposób, tak by eksponaty znajdowały się w otoczeniu zbliżonym do rzeczywistego. Z tych względów wypływa realistyczny charakter ekspozycji w duńskich muzeach, dostrzegalny zwłaszcza przy organizacji zbiorów wymagających pokazania ich nie jako poszczególnych eksponatów, lecz we wzajemnym związku i szerokim treściowo otoczeniu, �176 MAREK ARPAD KOWALSKI np. izba mieszkalna z zachowanym wystrojem wnętrza, warsztat rze­ mieślnika: stolarza, kowala, garncarza, posiadający komplet narzędzi i przedmiotów potrzebnych do pracy. Wyposażenie tych izb, zbiór narzę­ dzi i ich rozmieszczenie odpowiadają najczęściej spotykanym, typowym wzorom rzeczywistym — zachowana jest duża wierność. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku zbiorów egzotycznych; np. przy ekspozycji domostw eskimoskich, afrykańskich lub jakichkolwiek innych. Dla zwiększenia autentyzmu wprowadza się do niektórych wystaw modele postaci ludzkich, a tam, gdzie jest to potrzebne, również i zwierzęcych, np. psie zaprzęgi Eskimosów. Modele owe stosowane są do przedsta­ wiania różnych zajęć codziennych, czynności gospodarczych i wreszcie — co jest niemal regułą — do eksponowania stroju. W t y m rozwiązaniu wystaw uderza jednak pewna sztuczność sytuacji, realizm zaś niejednokrotnie przekształca się w trudny do przyjęcia naturalizm. Alternatywą byłby bogaty materiał fotograficzny — duże powiększenia i ilustracje dodatkowo oświetlające zagadnienia związane z wystawą. Możliwość ta jest oczywiście brana pod uwagę i stosowana, zwłaszcza przy projektowaniu nowych lub reorganizacji dotychczasowych wystaw, jednak ekspozycje starsze nadal zachowują tradycyjny, głęboko realistyczny wygląd, a ich fotograficzne uzupełnienie jest raczej skąpe. Wystawione zbiory muszą być w jakiś sposób usystematyzowane i przejrzyście ułożone, tak by eksponaty były łatwe do odbioru przez widza — nie tylko przez specjalistów, ale i przez szerokie masy spo­ łeczeństwa. W większości muzeów ekspozycja zbiorów duńskich obejmuje takie zagadnienia, jak gospodarstwo domowe, rybołówstwo i myślistwo, rzemiosło i wytwórczość domowa, architektura wnętrza domu mieszkal­ nego i gospodarczego, stroje oraz ceremonie i obrzędy doroczne. Brak rolnictwa i budownictwa w szerszym zakresie wynika z tego, że zagad­ nienia te są dokładnie przedstawione w muzeach skansenowskich, nadto zbiory dotyczące rolnictwa znajdują się w całkowicie samodziel­ nym Landbrugsmuseet, o k t ó r y m wspomniałem wyżej. Inaczej jednak wygląda rozmieszczenie owych tematów na wystawie. Zasadą jest, że na ogół ekspozycja ułożona jest geograficznie (z w y j . muzeów regional­ nych) pokazując całość kultury ludowej określonego terytorium kraju. Ów podział geograficzny rozbity jest przerywnikami jednotematycznych kolekcji z całego kraju. Tak więc np. w Nationalmuseet po zbiorach prezentujących kolejno Bornholm, Amager i Zelandię, pojawia się kolek­ cja tkanin z całej Danii ogólnie ilustrująca to zagadnienie, po przedsta­ wieniu różnych regionów Jutlandii — oglądamy wnętrza domów ze wszy­ stkich zakątków kraju. Kryterium geograficzne jest jeszcze bardziej wyraźne w zbiorach pozaeuropejskich. W przypadku Muzeum Narodo­ wego ciągowi Syberia — Grenlandia — Ameryka Płn. — Ameryka �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 177 Płd. — Oceania — Australia — Indonezja — Madagarskar — Afryka całkowicie podporządkowane są zbiory przedstawiające k u l t u r ę ludów kolejno następujących po sobie, wg tego schematu geograficznego. W układ powyższy wkomponowane są kolekcje Ameryki prekolumbij­ skiej. Są zatem zestawione zbiory Ameryki współczesnej i sprzed 1492 г., bez baczenia na chronologię. Nieco osobno eksponowane są wysokie kultury Azji choć i one nie wyłamują się z przytoczonego układu. W rezultacie niewątpliwie otrzymuje się w pewien sposób zbudowaną całość, w której jednak żelazna logika dominuje chwilami nad racjo­ nalnością. Wiąże się z t y m jeszcze technika wystawiennicza. W gablotach i na półkach umieszcza się możliwie wiele przedmiotów, aby przekazać widzowi najbardziej wierną próbkę życia ludów różnych części świata i regionów Danii. Sąsiadują więc ze sobą stroje, broń, dzieła sztuki, obiekty k u l t u i narzędzia — wszystko pochodzące z kręgu tej samej kultury. Wystawy są więc raczej przeładowane nazbyt wielką ilością eksponatów i momentami nieczytelne. Trzecim (przy organizowaniu zbiorów podstawowym) czynnikiem, obok autentyzmu i kryterium geograficznego, jest zachowanie perspek­ t y w y historycznej. Każda kolekcja, a nawet obiekt osadzone są w kon­ tekście czasowym i powiązane z innymi pochodzącymi z tego samego okresu. Jeśli ram czasowych nie można wydobyć przez ułożenie zbioru, wówczas określa się je dodatkowymi elementami — objaśnieniem, napi­ sem. Wiele zresztą kolekcji nosi charakter historyczno-etnograficzny. Dzieje rolnictwa w Danii liczą prawie 5 tys. l a t . Przez cały ten długi okres było to główne zajęcie w kraju i aż do początku X X w. zatrudniało W iększą część ludności Danii. Zbiory Dansk Folkemuseet w Kopenhadze urządzone jako wystawa kultury wiejskiej są ujęte w klamry czasowe od 1600 do 1900 r. Kolekcja jest tak zorganizowana, by pozwoliła zrozu­ mieć podstawowe cechy ogólnej kultury narodowej i jej jedność z euro­ pejską kulturą w całości. 3 T Znakomicie rozwiązana jest sprawa informacji widza. Eksponaty zaopatrzone są krótkimi, przystępnymi opisami i wyjaśnieniami. Przy ogólnych objaśnieniach znajdują się mapy, plany, szkice. Niejednokrotnie napisy wyjaśniające są wielojęzyczne, podobnie jak przejrzyste i do­ kładne, starannie wydawane katalogi. Wszystkie te czynniki pozwalają dobrze orientować się w zbiorach. Wystawiennictwo to jeden z podstawowych problemów pracy mu­ zeów. Zagadnienie to jest różnie rozwiązywane przez poszczególne instytucje w zależności od tradycji, dominujących szkół i prądów w na­ uce, wreszcie takich czy innych prób osiągnięcia możliwie najlepszego 3 Michelsen, Rasmussen, 12 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 op. cit., s. 9. �178 MAREK ARPAD KOWALSKI rezultatu dzięki zachowaniu pewnych elementów dotychczasowych wzo­ rów i eliminację tego, co uważa się za złe. Nie zdaije więc egzaminu zasada zdecydowanego, konsekwentnego trwania przy jednym t y l k o kryterium podziału zbiorów, niezależnie od tego, czy będzie ono tematycz­ ne, historyczne, czy też geograficzne. Dopiero ich połączenie przy właś­ ciwie wyważonych proporcjach może dać należytą ekspozycję zapewnia­ jąc jej jasność i czytelność dla nieprzygotowanego widza, nie tracąc przy t y m naukowych wartości. Bardzo ścisła jest współpraca między szkołami a muzeami. Dla nauczycieli organizowane są kursy muzealne, część zajęć szkolnych odbywa się w bezpośrednim kontakcie ze zbiorami przy współudziale przeznaczonego do tych zadań pracownika muzealnego o przygotowaniu pedagogicznym. Wszystkie muzea posiadają wyszkolonych przewodników — specjalistów określonych zagadnień. Niezależnie od tego niektóre muzea organizują odczyty i spotkania z publicznością. Tak np. Muzeum Narodowe urządza w każdym miesiącu cotygodniowe tzw. „niedzielne popołudnia" (Sondagsaftener), w czasie których pracownicy naukowi wygłaszają prelekcje popularnonaukowe. Jest to zespół tematów z każdej dziedziny reprezentowanej przez poszczególne działy Muzeum. Ożywiona działalność wystawienniczo-oświatowa upowszechnia w społeczeństwie znajomość kultury Danii i krajów obcych oraz wzbudza duże zaintereso­ wanie i znajomość spraw muzealnictwa. MUZEA SKANSENOWSKIE 4 Muzea skansenowskie można podzielić na dwa zasadnicze t y p y . 1. Muzea powstałe z obiektów przeniesionych z właściwego i m terenu na obszar wybrany i przystosowany dla muzeum. Mogą to być skanseny składające się z kilku budynków albo duże parki etnograficzne. 2. Muzea powstałe z obiektów pozostawionych na miejscu i tam zabezpieczonych. Zależnie od wielkości i znaczenia są to pojedyncze obiekty rozrzucone na obszarze całego kraju — pod ochroną i nie pełniące już funkcji użytkowej albo całe wsie i dzielnice miejskie pozostawione na miejscu i czynne gospodarczo, w których dba się o zachowanie trady­ cyjnego budownictwa, rzemiosła itp. Największym muzeum skansenowskim w Danii jest Frilandsmuseet (Muzeum pod otwartym niebem) w Sorgenfri pod Kopenhagą. Jest to muzeum kultury wiejskiej. Frilandsmuseet zostało założone w 1901 r. przez Bernharda Olsena, dyrektora ówczesnego Duńskiego Muzeum Ludowego (Dansk Folkemuseet) i objęło obszar 3 5 ha. W początku swe; 4 ny P o d z i a ł ó w p r o p o n u j e K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Park etnograficz­ — Muzeum pod otwartym niebem, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 1: 1959. �MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII 179 go istnienia Frilandsmuseet było instytucją p r y w a t n ą wspieraną zasiłka­ mi państwa. Pod zarząd państwowy przeszło w 1920 г., gdy stało się częścią kopenhaskiego Muzeum Narodowego. Przez wiele lat skansen żmudnie gromadził obiekty nie prowadząc bardziej aktywnej działal­ ności. Przełomowy był rok 1940, od którego datuje się szybki rozwój pla­ cówki. Ożywienie pracy muzealnej od tego właśnie czasu tłumaczy się dużymi subwencjami państwa w okresie okupacji — była to forma lo­ katy kapitału pomijająca instytucje niemieckie, a zatem szczególny spo­ sób ratowania mienia narodowego; nadto czas okupacji przyczynił się do wzrostu uczuć patriotycznych społeczeństwa, wyrażających się m. i n . w podkreślaniu tradycji kulturowych Danii. Wszystkie te wydarzenia przyczyniły się do spopularyzowania skansenu. Obecnie Frilandsmuseet rozłożone jest na terenie 35,5 ha i posiada rezerwowe obszary dla dal­ szego rozwoju. Gromadzi ono 45 obiektów, w t y m 37 domostw i zabudo­ wań gospodarczych. W większości pochodzą one z obecnego terytorium Danii i Wysp Owczych (Faeroerne), część zaś z połudmowoszwedzkich prowincji: Skane, Halland i Blekinge, które wchodziły do 1658 r. w skład królestwa Danii oraz ze Schleswigu utraconego na rzecz Prus po wojnie 1864 r. Budynki — zbiór starych zabudowań gospodarskich, młynów, chat — zostały przeniesione z ich rodzinnych okręgów w naturalne otoczenie w wiejskim parku i wyposażone w tradycyjne meble i sprzęty. W ten sposób Muzeum daje obraz starych, wiejskich, duńskich domów w tej postaci, w jakiej istniały one w różnych regionach geograficznych i róż­ nych warunkach ekonomicznych. Większość tych budynków to domy farmerów i drobnych właścicieli, ale są też domy żeglarzy, rybaków, młynarzy i rzemieślników wiejskich. Celem Muzeum jest ukazanie wa­ runków życia wsi, pokazanie domostw i farm wyposażonych w narzędzia i sprzęty oraz sposobu ich użycia. Głównym problemem pracy każdego skansenu jest gromadzenie bu­ dowli, a nawet całych domostw i zabudowań. Powstaje szereg koniecz­ nych do rozwiązania zagadnień technicznych. Ongiś była to słaba strona pracy muzeów duńskich. Po przeniesienu obiektu do parku, rekonstru­ owano go, wymieniając zniszczone części na nowe. W rezultacie obiekt tracił właściwy sobie wygląd. Wkrótce jednak zmieniono postępowanie — zachowuje się maksimum autentyzmu. Rekonstrukcja, jeśli jest ko­ nieczna, ogranicza się do kilku najniezbędniejszych działań, w przypad­ k u zniszczonych części zastępuje się je nowymi, ale stosownie dobrany­ mi, odpowiadającymi wiekiem i pochodzącymi z tej samej okolicy, z k t ó ­ rej wywodzi się budynek. Przed przeniesieniem obiektu wykonuje się pomiary, plany i modele dla uchwycenia architektonicznych właści- �180 MAREK ARPAD KOWALSKI wości budowli i stanu jego zachowania, by przy ustawianiu w muzeum utrzymać możliwie wierny wygląd. Nie zawsze jednak możliwe jest uchwycenie dokładnej daty każdego budynku. Nawet jeśli wiadomo, kiedy był wzniesiony, w ciągu lat zachodziły modyfikacje, które w spo­ sób istotny zmieniały jego oryginalny wygląd i charakter. W muzeach pod otwartym niebem szczególnie ważne są zabiegi konserwatorskie. Budowle umieszcza się więc w bezwzględnie suchym miejscu na cemen­ towych fundamentach. Części drewniane poddaje się impregnującym kąpielom niszczącym zarazem drzewne szkodniki, wobec domów zaś już stojących zabiegi konserwatorskie stosuje się co roku. We wnętrzu budynków, dzięki centralnemu ogrzewaniu (oczywiście ukrytemu), utrzymywana jest stała temperatura, co zabezpiecza przed niszczącym działaniem klimatu tak obiekty, jak i znajdujące się w ich wnętrzu eksponaty stanowiące wyposażenie domostw. Problemy wystawiennictwa w skansenach wynikają z przenoszenia obiektów w odmienne dla nich środowisko i z dużego ich zgęszczenia. Muzeum w Sorgenfri rozpościera się na terenie płaskim, pozbawionym raczej wzniesień, zgodnym z r ó w n i n n y m krajobrazem duńskim. Zagad­ nieniem jest natomiast oddanie naturalnego powiązania obiektów z mo­ rzem, co jest koniecznością nie tylko ze względu na rolniczy, lecz w znacznym stopniu rybacki charakter kultury ludowej Danii. Zrezygno­ wano z tworzenia sztucznych zbiorników wodnych w obawie przed naz­ byt sztucznym wyglądem. Krajobraz typowy dla reprezentowanych w parku regionów tworzy się zatem przez otoczenie zabudowań rośli­ nami właściwymi dla tych części kraju, z których pochodzą obiekty. Istnieje stopniowe przejście od regionu do regionu dzięki zmiennemu rozmieszczeniu b u d y n k ó w — zwartemu bądź rozproszonemu, korespon­ dującemu z gęstością zaludnienia danego okręgu kraju. Inną wreszcie metodą uniknięcia zbyt natarczywego sąsiedztwa obiektów z różnych regionów jest oddzielanie ich pasami i kępami drzew, pozostawianiem pustego, łąkowego obszaru itp. Wspomniana wyżej troska o zachowanie autentyzmu budowli, za­ pewnienie i m naturalnego otoczenia i grupowanie wg zasady geogra­ ficznej jest wspomagana przez, próbę tchnięcia w nie życia. Zatrudnieni w skansenie mężczyźni i kobiety ubrani w stroje ludowe zajmują się czynnościami gospodarczymi — wyplataniem koszyków, wykonywaniem narzędzi, snycerstwem, garncarstwem, hodowlą zwierząt, bo i te znaj­ dują się w skansenie. Pracują też w skansenie fachowcy — mistrzowie ciesielscy, młynarze itd. Wyroby, rzemieślnicze wytwarzane na miejscu przeznaczane są na sprzedaż wśród zwiedzających i w specjalnych skle­ pach, będąc jednym ze źródeł dochodów muzeum. W muzeach skansenowskich odbywają się kilka razy do roku wido- �181 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wiska związane z obrzędami dorocznymi, obchody z okazji świąt Boże­ go Narodzenia, Wielkanocy, a zwłaszcza dnia świętojańskiego — 24 czerwca, pod nazwą „midsommer" (dokładnie: środek lata) i dożynek. We Frilandsmuseet, w k t ó r y m wybudowana jest estrada i amfiteatr dla publiczności, każdej niedzieli w lecie urządzane są pokazy tańca ludo­ wego. Oprócz największego — Frilandsmuseet, mniejsze skanseny kultury wiejskiej znajdują się w Maribo (Loüand) i w Ribe (Jutlandia). W Odense na wyspie Fyn (Fionia) istnieje duży skansen Den Fynske Landsby (Fiońska Wieś) powstały w 1946 r. Nadto w wielu miejscowościach Danii rozsiane są pojedyncze obiekty i zabudowania. K u l t u r ę miejską z X V I I I i X I X w. reprezentuje Stare Miasto (Den Gamie By) w Aarhus, które zorganizował w 1902 r. Peter Holms. M u ­ zeum to obejmuje m. i n . dom i w arsztat złotnika, garbarnię, introligatornię, księgarnię, piekarnię, sklep korzenny i inne. Niezależnie od peł­ nienia roli muzeum staromiejska Aarhus jest zamieszkała i pełni swe normalne funkcje w organizmie miejskim, znajduje się jednak pod ochroną, która polega na zachowaniu zabytkowego budownictwa, war­ sztatów rzemieślniczych i tradycyjnej gospodarki. T ORGANIZACJA MUZEALNICTWA. DZIAŁALNOŚĆ WYDAWNICZA Muzea duńskie są instytucjami państwowymi, komunalnymi lub — co najrzadsze — prywatnymi; spotyka się też formy mieszane. W wielu przypadkach placówki ongiś prywatne znajdują się obecnie pod za­ rządem państwowym. Muzea korzystają też z pomocy stowarzyszeń społecznych, takich jak Miłośnicy Zbiorów Etnograficznych (Etnografisk Samlings Venner) powstałego w 1943 г., Miłośnicy Muzeum pod Otwartym Niebem (Frilandsmuseets Venner) założonego w 1940 r. Muzeum w Sorgenfri pomaga w jego pracy komunalny Fundusz Zakupu Ziemi dla Muzeum Skansenowskiego (Frilandsmuseets Grundkobsfond) dbający o terytorialny rozwój muzeum. Innym rodzajem stowarzyszeń są organizacje zrzeszające pracowników muzeów. Należą do nich osoby zatrudnione w muzeach samodzielnych oraz odpowiednich sekcjach i n ­ stytucji wielodziałowych. Towarzystwa te, wśród innych zadań, dbają o przyrost zbiorów mu­ zealnych, zwiększanie ilości eksponatów. Ogólnie rzecz biorąc kolekcje pochodzą z zakupów muzealnych od instytucji różnego typu i od osób prywatnych, z d a r ó w i przekazów, od zbieraczy i kolekcjonerów, dzięki wymianom z innymi muzeami, dzięki gromadzeniu eksponatów w czasie 5 6 T u : egzotycznych, pozaeuropejskich. �182 MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE W DANII wyjazdów, penetracji i badań terenowych. Dostawcami zbiorów poza­ europejskich są podróżnicy i badacze, Duńczycy stale zamieszkali za granicą, część kolekcji pochodzi z przedsiębranych przez państwo lub osoby prywatne ekspedycji naukowych. Najliczniejsze były wyprawy arktyczne, z których wymienić należy Fifth Thule Expedition (1921-1924), na czele której stał Knud Rasmussen, Danish Literary Expedition (1903-1904), pod kierownictwem L . Myliusa-Erichsena, liczne ekspedycje grenlandzkie przeprowadzane w latach 1894—1925, wreszcie duńsko-amerykańskie wyprawy z okresu międzywojennego i lat pięćdziesiątych badające Amerykę Płn. Dzięki nim, kolekcje pochodzące z obszarów polarnych należą do najbogatszych w zbiorach Muzeum Narodowego. W czasach współczesnych do Ame­ r y k i Płd. były przedsięwzięte dwie wyprawy: Dano-Nether lands Expe­ dition (1922—1923) do Indii Zachodnich oraz Danish Guiana Exp. z lat 1954—1965, którym muzea zawdzięczają wiele przekazów. Eksponaty z Oceanii pochodzą z oceanograficznych wypraw badawczych statków „Monsunen" (1933-1934) i „Galathea" (1951). Wiele przekazów afry­ kańskich wywodzi się z lat 80-tych i 90-tych ubiegłego stulecia i po­ chodzi od oficerów skandynawskich w służbie belgijskiej z okresu two­ rzenia państwa Kongo. Dania wchodzi w skład utworzonego w 1915 r. Skandynawskiego Związku Muzealnego (Skandinaviska Museiforbundet), do którego należy też Norwegia, Szwecja, Finlandia i Islandia. Związek obejmuje muzea wszystkich typów i zajmuje się uściśleniem współpracy w dziedzinie zagadnień muzealnych, wystawienniczych i wydawniczych. Jego orga­ nem jest „Nordens Museer" („Muzea Skandynawskie") wydawany w jęz. szwedzkim, duńskim i norweskim. Głównym duńskim wydawnictwem muzealnym jest rocznik „Danske Museer", nadto większe muzea publi­ kują własne wydawnictwa. Dla Muzeum Narodowego w Kopenhadze jest to „Nationalmuseets Skrifter" („Zeszyty Muzeum Narodowego"), wychodzą też publikacje wydawane w Aarhus, Maribo i innych m u ­ zeach. Sprawy muzealne są poruszane również na łamach najpoważniejszego duńskiego czasopisma etnograficznego — miesięcznika „Folk" . Wreszcie poszczególne muzea i instytucje ogłaszają w y n i k i badań i pracy swoich pracowników naukowych w formie publikacji książkowych. 6 • Przy opracowywaniu ł ó w zawartych w tym Ethnographical niniejszego artykułu korzystałem właśnie piśmie: H. L a r s e n , Department 1963 and 1964, „Folk", również The Danish vol. 7: 1965. National z materia­ Museum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2fa6c9ab8a253216f64ea03f0ebe1e2.pdf dae7a9e95fb17c23c4d3e679323012d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:687 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:632 Title A name given to the resource Polacy w Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.1, s.57-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I V : 1970 z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI POLACY W DANII Danię zamieszkuje obecnie ok. 2500 osób u r o d z o n y c h w Polsce, które migrowały w okresie 1893 - 1929 r . jako r o b o t n i c y r o l n i . M i g r a c j a ta miała w zasadzie c h a r a k t e r sezonowy, ale na s k u t e k w i e l u p r z y c z y n duża część przybyszów pozostała w D a n i i n a stałe. Polacy w D a n i i koncentrują się w znacznej większości n a w y s p a c h L o l l a n d i Falster tworzących jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y , nieliczne zaś g r u p k i rozrzucone są po całym k r a j u , głównie na obszarach u p r a w y buraków c u k r o w y c h l u b w ośrodkach drobnego przemysłu, pracując w cegielniach l u b p r z y w y d o b y w a n i u t o r f u . Kilkudziesięciu robotników polskiego pochodzenia p r a c u j e też w stoczni w N a k s k o v (wyspa L o l l a n d ) , reprezentują o n i j e d n a k już drugie pokolenie Polaków osiadłych w D a n i i . W k r a j u talk małym i j e d n o r o d n y m narodowościowo, j a k Dania, taka ilość cudzoziemców staje się pewnego rodzaju p r o b l e m e m , t y m bardziej że w l a t a c h poprzedzających I wojnę światową i m p o r t polskiej siły roboczej dochodził do 13 t y s . osób rocznie. Według o f i c j a l n y c h źródeł s t a t y s t y c z n y c h z 1911 r. polscy r o b o t n i c y sezonowi s t a n o w i l i 3 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h w całym k r a j u , na L o l l a n d - F a l s t e r zaś 2 7 , 8 % ogółu robotników r o l n y c h . Powyższe dane liczbowe dotyczą osób u r o d z o n y c h w Polsce. Ilość zatem osób pochodzenia polskiego jest wyższa od podanej n a początku liczby. W l a t a c h 1963 - 1966 Dział I I I M u z e u m Narodowego w Kopenhadze, z w a n y t r a d y c y j n i e Duńskim M u z e u m L u d o w y m (Dansk Folkemuseum) p r z y n a u k o w e j i technicznej współpracy Duńskiego Narodowego I n s t y t u t u Badań Socjologicznych podjął badania n a d : „populacją p o l s k i c h i m i g r a n ­ tów w D a n i i oraz i c h akulturacją i e w e n t u a l n y m i wpływami n a duńską kulturę j a k o r e z u l t a t a m i i m i g r a c j i " . M u z e u m Narodowe rozpoczęło badania jesienią 1963 r . Prace były prowadzone z p u n k t u w i d z e n i a 1 1 G . Nellemann, b e n h a v n , s. 90. Polish Immigrants in Denmark, „Folk", t. 7: 1965, K o - �58 MAREK ARPAD KOWALSKI k r a j u osiedlania się imigrantów, t z n . D a n i i , i miały dać odpowiedź na następujące p y t a n i a : Dlaczego badani p r z y b y l i j a k o i m i g r a n c i do Danii? Dlaczego o s i e d l i l i się i j a k się zorganizowali? Jaką m i e l i d a w n i e j , a jaką mają obecnie pozycję społeczną, jaką z k o l e i osiągnęły i c h dzieci? W j a k i c h dziedzinach i w j a k i e j mierze w y w a r l i wpływ n a społeczność duńską? Jakie polskie t r a d y c j e k u l t u r o w e z a t r a c i l i najszybciej i j a k przebiegał proces t r a n s k u l t u r a e j i ? Odpowiedzi n a te p y t a n i a zawarte są w d w u pracach George Nellemanna, p r a c o w n i k a Działu I I I M u z e u m Narodowego i k i e r o w n i k a badań. Wstępny artykuł na t e n temat, o p u b l i k o w a n y w czasopiśmie „Folk", głównym organie duńskiej etnografii, jest zarysem przedstawia­ jącym założenia i przebieg badań . Końcowe i c h e f e k t y łącznie z p o d ­ s u m o w a n i e m i k o m e n t a r z e m autora zawarte są w. monograficznej p r a c y : Den Polskę indvandring til Lolland-Falster . Artykuł niniejszy nie p r e t e n d u j e do dania całości obrazu k u l t u r y Polaków w D a n i i , lecz m a na celu przekazanie przebiegu badań i i c h rezultatów. i A u t o r przebywając wiosną 1967 r. w D a n i i miał możność bezpośre­ dniego zetknięcia się z George N e l l e m a n n e m , któremu zawdzięcza poznanie p r o b l e m u oraz bezpośredni k o n t a k t w terenie z p o l s k i m i i n f o r m a t o r a m i i któremu chciałby w t y m miejscu podziękować t a k za wyczerpujące wyjaśnienia, j a k i możliwość zwiedzenia p o l s k i c h gospo­ d a r s t w na Falster: w L u n d b y per N o r r e A l s l e v i w O r u p g a a r d . Badania były oparte zarówno n a materiałach h i s t o r y c z n y c h i a r c h i ­ w a l n y c h , j a k i n a w y w i a d a c h z P o l a k a m i zamieszkałymi n a L o l l a n d -Falster, głównie w okręgu M a r i b o w liczbie 977 osób, częściowo zaś przebywającymi w i n n y c h rejonach k r a j u . Kwestionariusze oparte były na opisach b i o g r a f i c z n y c h i ankietach pilotażowych, które objęły 45 osób z M a r i b o i d w u w i e j s k i c h dystryktów z tegoż okręgu. Użyte na t e j podstawie do zasadniczych badań kwestionariusze n i e miały c h a r a k t e r u ankietowego skierowanego w p r o s t do i n f o r m a t o r a , lecz przeznaczone były d l a badaczy do posługiwania się n i m i w t r a k c i e w y w i a d u . W badaniach b r a l i udział p r a c o w n i c y M u z e u m Narodowego i I n s t y t u t u Badań Społecznych, odwołano się też do pomocy zaawansowanych studentów e t n o l o g i i wyższych l a t . Ogółem przeprowadzono na L o l l a n d -Falster 710 wywiadów będących podstawą opracowań, uzupełnionych materiałami h i s t o r y c z n y m i i a r c h i w a l n y m i , głównie M i n i s t e r s t w a S p r a w Wewnętrznych, Związków Z a w o d o w y c h i Kościoła Rzymskokatolickiego w D a n i i oraz analizą związkowej i polskojęzycznej prasy. 2 3 2 3 Tamże. T e g o ż , Den Polskę Indvandring til Lolland-Falster, r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 54: 1967, K o b e n h a v n . „Lolland-Falsters histo- �POLACY W 59 DANII Niniejszy artykuł, który jest w y n i k i e m rozmów i d y s k u s j i z George N e l l e m a n n e m , o p a r t y jest na u z y s k a n y c h od niego materiałach u s t n y c h , d w u jego pracach , własnych spostrzeżeniach t e r e n o w y c h oraz na k i l k u p u b l i k a c j a c h koncentrujących się na o m a w i a n y m t u temacie . 4 5 A c z k o l w i e k p r o b l e m Polaków w D a n i i był już n i e j e d n o k r o t n i e p o r u ­ szany w, nauce duńskiej, w większości j e d n a k przytoczone wyżej prace są raczej p r z y c z y n k a m i i dopiero badania przeprowadzone przez ekipę M u z e u m Narodowego dały w pełni monograficzny obraz z a g a d n i e n i a . 6 RYS HISTORYCZNY Polska i m i g r a c j a do D a n i i związana była z w p r o w a d z e n i e m t a m w 1852 r . do u p r a w y na szeroką skalę buraków c u k r o w y c h i p r o d u k c j i c u k r u . Pobudzało to zmianę w organizacji m e t o d r o l n i c z y c h . U p r a w a buraków c u k r o w y c h i r a f i n e r i e wymagały dużych ilości robotników. Do 1874 r. istniał wszakże zakaz k o n t r a k t o w a n i a cudzoziemskich robo­ tników. Po jego u c h y l e n i u posługiwano się w latach 1874 - 1893 p r a c o w n i k a m i sezonowymi ze Szwecji. G d y j e d n a k z r o z w o j e m p r z e m y ­ słu cukrowego w płd. Szwecji wzrosło zapotrzebowanie na pracowników r o l n y c h i przemysłowych, dopływ szwedzkich robotników ustał, rozpo­ częła się natomiast i m i g r a c j a robotników p o l s k i c h . Trwała ona w l a t a c h 1893 - 1929, a szczególne nasilenie osiągnęła w Okresie poprzedzającym I wojnę światową. Pierwsza g r u p a p o l s k i c h robotników!, pochodząca z G a l i c j i Zachodniej liczyła 400 osób; w 1905 r. n o t o w a n o 5000 Polaków; w 1911 r. — 11 000 Polaków. K u l m i n a c y j n y m był 1913 г., g d y przybyło 12 450 osób. K o l e j n e spisy wykazują stopniowe zmniejszanie się m i g r a c j i . Spis z 1918 r . podaje o k . 12 t y s . Polaków, spis z 1921 r . podaje 7568 osób urodzonych w Polsce, z 1930 r . (po u s t a n i u m i g r a c j i ) — 5242 osoby, z 1940 r . (ostatni tego rodzaju spis) — 4885 osób . Wziąwszy pod uwagę, że w i e l u l u d z i przybywało nielegalnie, bez k o n t r a k t u l u b j a k o dzieci, 7 4 Nellemann, op. cit. Wymienić t u należy następujące p r a c e : F . K i a r, Polakkerne i Danmark og deres praest H. Deutscher, K o b e n h a v n 1963; J . К l e s s e n s , Mine polakminder fra Lolland-Falster, „Lolland-Falster h i s t o r i s k e S a m f u n d s A a r b o g " , t. 36: 1949, N y k o b i n g ; V . К o 1 b у e, Svensk од polsk Arbejdskraft til Lolland-Falsters Roemarker, tamże, t. 37: 1950; G . W i i n g a r d , Polskę dage, K o b e n h a v n 1928. 5 W z m i a n k i o P o l a k a c h w D a n i i znaleźć można również w p o l s k i e j l i t e r a t u ­ rze: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność wiejska, W a r s z a w a 1958; W. C z a p l i ń s k i , K . G ó r s k i , Historia Danii, Wrocław—Warszawa—Kraków 1965. 6 7 nem, Wszystkie poprzednie i dalsze dane liczbowe Den Polskę Indvandring... podawane są z a Nelleman­ �60 MAREK ARPAD KOWALSKI można przypuścić, iż rzeczywista ilość Polaków w; D a n i i przewyższała podane t u liczby. Ponieważ jednak margines ów t r u d n y jest do z m i e ­ rzenia n a w e t metodą szacunkowych obliczeń, postanowiono nie podawać przybliżonych c y f r , lecz oprzeć się na powyższych o f i c j a l n y c h d a n y c h . O m a w i a n y t u r u c h miał w zasadzie charakter sezonowy, n a okres wzmożonych prac p o l o w y c h , n i e m n i e j część robotników pozostawała w D a n i i po zakończeniu sezonu, osiedlając się n a w e t na stałe. Początko­ w o wędrówki do D a n i i n i e były n u r t e m samodzielnym, stanowiły b o w i e m odgałęzienie m i g r a c j i do Niemiec, o c z y m świadczyć też może używane w D a n i i określenie: Sachsengángerei — od pierwotnego miejsca docelo­ wego — Saksonii. Spośród informatorów 3 7 % badanych pracowało w i n n y c h k r a j a c h , głównie w Niemczech, ale też w e F r a n c j i i Szwecji. W późniejszych wszakże latach, w miarę r o z w o j u potrzeb r o l n i c t w a i przemysłu, przystąpiono do zorganizowanego i m p o r t u do D a n i i siły roboczej za pośrednictwem doświadczonych w tej dziedzinie n i e m i e c k i c h „aufseherów". Wśród sezonowych p o l s k i c h robotników przybywających do D a n i i na zarobek większość stanowiły młode dziewczęta, aczkolwiek sporo też było młodych mężczyzn albo osób przyjeżdżających całymi r o d z i ­ n a m i w r a z z dziećmi. Największa ilość imigrantów pochodziła przede w s z y s t k i m z G a l i c j i , a następnie z Kongresówki. Przybyszy z zaboru niemieckiego było bardzo n i e w i e l u . Przytoczone już wyżej ogólne dane z 1913 r. w r o z b i c i u na zabory przedstawiają się następująco: z a u s t r i a ­ ckiego przybyło 9478 osób, z rosyjskiego 2869, z niemieckiego 103 osoby. We w s z y s t k i c h latach, niezależnie o d globalnej ilości osób, u t r z y m u j e się i d e n t y c z n y l u b bardzo podobny podział p r o c e n t o w y według za­ borów. O wychodźstwie z Polski decydowała sytuacja gospodarcza. Przemysł w G a l i c j i nie był na t y l e rozwinięty, b y mógł dać z a t r u d n i e n i e w y c h o ­ dźcom z p r z e l u d n i o n y c h w s i . Częste podziały g r u n t o w e doprowadziły do tego, że malejące gospodarstwa rolne, p r z y n i s k i m s t o p n i u t e c h n i k i i m e t o d r o l n i c z y c h , n i e mogły zapewnić wyżywienia ludności. Sytuacja zmuszała do szukania pracy poza g r a n i c a m i k r a j u . W Kongresówce do nędzy w s i i bezrobocia dochodził ucisk r e l i g i j n y i p o l i t y c z n y . M i g r a c j a do D a n i i zaczęła się zmniejszać po 1918 г., aż wygasła całkowicie p o 1929 r. N i e m n i e j w latach 1925 - 1929 n a podstawie międzypaństwowej u m o w y polsko-duńskiej przybywało do D a n i i rocznie k i l k u s e t r o b o t n i ­ ków sezonowych. Po wygaśnięciu i m i g r a c j i zastąpiono robotników cudzoziemskich s w o i m i , s p r o w a d z a n y m i na buraczane w y s p y z J u t l a n d i i . N i e m n i e j w i e l u Polaków osiedliło się w D a n i i na stałe, do czego w niemałej mierze przyczynił się w y b u c h I w o j n y światowej, nie pozwalającej r o b o t n i k o m sezonowym na powrót do k r a j u . W o j n a zaś �POLACY W 61 DANII stworzyła inne jeszcze okazje do i c h r e k r u t a c j i , m i a n o w i c i e sprowadzano robotników z obozów wysiedleńczych z Węgier i A u s t r i i . Część zaś i n t e r n o w a n y c h (jako r o s y j s k i c h poddanych) przez Niemców Polaków w p i n . Schlezwigu, po przyłączeniu tego t e r y t o r i u m do D a n i i , t a m pozostała. N a j i s t o t n i e j s z y m wszakże m o t y w e m z m i a n y k r a j u zamie­ szkania i pozostania w D a n i i była lepsza sytuacja gospodarcza, możliwość ucieczki od nędzy i możliwość wzbogacenia się. STOSUNKI GOSPODARCZE I SPOŁECZNE O losie imigrantów decydował posiadany przez n i c h zawód, wykształ­ cenie, w i e k , dziedzictwo k u l t u r o w e , wreszcie w a l o r y osobiste, takie j a k łatwość adaptacji i przystosowania się do różnych warunków życia. W zasadzie pracodawca n i e miał bezpośrednich kontaktów z r o b o t n i ­ k a m i . K o n t r a k t podpisywał z n i m i z r a m i e n i a pracodawcy najemca (aufseher). O n też wyznaczał pracę, dokonywał wypłat i t p . Powodowało to możliwości l i c z n y c h nadużyć wyrażających się w krzywdzących w a r u n k a c h p r a c y , złych w a r u n k a c h mieszkaniowych, n i e d o t r z y m y w a n i u umów z a w a r t y c h w k o n t r a k c i e . Szybko też podniosły się głosy przeciw t a k i e m u systemowi z a t r u d n i a n i a , t j . najemcom i t z w . „niemieckim k o n t r a k t o m " . K r y t y k a , która wychodziła z szeregów socjaldemokracji, Związków Z a w o d o w y c h , a także z kręgu pracodawców, doprowadziła do w y d a n i a przez F o l k e t i n g w 1908 r . u s t a w y o z a t r u d n i e n i u robotników cudzoziemskich, c z y l i t z w . „Polakloven" (prawa polskiego). Ustawa zale­ cała podpisywanie kontraktów w g f o r m y autoryzowanej przez M i n i ­ sterstwo S p r a w Wewnętrznych i prowadzenie ksiąg r a c h u n k o w y c h oraz zabezpieczała pewne u p r a w n i e n i a robotników, m i a n o w i c i e ubezpieczenia na w y p a d e k choroby l u b nieszczęśliwego w y p a d k u i obowiązujący pracodawcę zakaz k a r a n i a robotników grzywną za w y k r o c z e n i a w p ra c y; ustalała m i n i m a l n e g w a r a n t o w a n e wynagrodzenie, zobowiązywała do zapewnienia o d p o w i e d n i c h warunków, m i e s z k a n i o w y c h , dostępu do sądów, duńskich oraz zwolnienia od p r a c y w niektóre d n i świąt k a t o l i ­ ckich. P o l i c j a została zobowiązana do d o p i l n o w a n i a w p r o w a d z e n i a t y c h zasad w życie oraz do pośredniczenia w k o n f l i k t a c h między pracodawcą a r o b o t n i k a m i . U s t a w a t a została uzupełniona w 1912 r. p e w n y m i poprawkami. Przybywających Polaków umieszczano w barakach, które do dziś noszą jeszcze nazwę „Polakkaserne" (polskie baraki), gdzie zapewniano i m znośne w a r u n k i mieszkaniowe, wyżywieniowe i m i n i m u m wygód osobistych. Szereg t a k i c h „Polakkaserne" rozrzuconych jest na Falster i L o l l a n d , na terenach należących do pracodawców — w i e l k i c h właści­ cieli ziemskich: w Gedser, Rudbjerggaard, O r u p g a a r d i i n n y c h miejsco- �62 MAREK ARPAD KOWALSKI wościach. Do szczególnie dużych należy d o m w O r u p g a a r d , obliczony na 32 osoby, a obecnie zamieszkany przez d w i e P o l k i , starsze kobiety, pozostałe t a m dzięki małżeństwu z Duńczykami. Jak już stwierdzono poprzednio, 7 6 % imigrantów pochodzi z byłego zaboru austriackiego, 2 0 % z rosyjskiego, 4 % z niemieckiego. Większość wśród n i c h stanowiły dziewczęta, które k i e r o w a n o do pracy n a polach buraczanych. N i e była to natomiast domena mężczyzn. Młodzi chłopcy b y l i używani raczej do p r a c y z końmi, p e w n a i c h część szła do p r a c y w c u k r o w n i a c h w Nakskov, H o l d e y i M a r i b o . Z a r o b k i Polaków nie były duże. Zapłata za pracę p r z y b u r a k a c h wynosiła 2 - 3 k o r o n dziennie obliczanych w g s t a w k i godzinowej (w przybliżeniu: 10 godzin p r a c y — 1 k o r o n a 25 ore). Nadto dodawano 1 l i t r m l e k a dziennie, 12,5 k g ziemnia­ ków t y g o d n i o w o i opał. Polaków ceniono j a k o tanią i efektywną siłę roboczą. Jednakże ta ocena pracodawców była k o n t r o w e r s y j n a w sto­ s u n k u do stanowiska duńskiej społeczności w i e j s k i e j , traktującej cudzoziemców j a k o konkurentów gospodarczych. Wzajemne s t o s u n k i polsko-duńskie n i e układały się w t y m czasie korzystnie, stąd szereg p e j o r a t y w n y c h określeń. George Nellemamn podaje, że niechęć ta prze­ jawiała się też w określaniu narodowości. W ustach Duńczyka słowo „Polak" p r z y położeniu akcentu na pierwszą sylabę stawało się obraźliw y m z w r o t e m . To samo słowo w y m a w i a n e p o p r a w n i e określa w jęz. duńskim po p r o s t u Polaka. ! 8 Duńscy r o b o t n i c y r o l n i t r a k t o w a l i sezonowych pracowników j a k o niebezpiecznych r y w a l i , oskarżając i c h też o wysługiwanie się f a r m e r o m . Niechęć t a przeniosła się n a s p r a w y przynależności n a r o d o w e j , co z k o l e i implikowało rezerwę w dziedzinie k u l t u r y , obyczajów, zachowań i t d . Działały t u zatem c z y n n i k i utrudniające wtopienie się osiadłych Polaków w społeczeństwo duńskie. Z d r u g i e j s t r o n y wszakże nie były t o niechęci z b y t silne. Tolerancyjne społeczeństwo skandynawskie n i e ujawniało niechęci stricte narodowościowych, zdarzające się zaś w y p a d k i d y s k r y ­ m i n a c j i wyrastały z podłoża gospodarczego i z pewnej, n a t u r a l n e j zresztą, r e z e r w y wobec obcych, niezależnie o d tego, k i m o n i b y l i . Jest b o w i e m rzeczą oczywistą, że duży napływ „obcych" mógł grozić p e w n y m zachwianiem n o r m uporządkowanego społeczeństwa duńskiego. N i e odczuwali też Duńczycy „słowiańskiego zagrożenia", który to p r o b l e m podnoszono w Niemczech. A d a p t a c j a do życia w D a n i i została w znacznej mierze ułatwiona przez działalność Związków Z a w o d o w y c h , dzięki zor­ ganizowaniu i a f i l i a c j i imigrantów do Związku Pracowników R o l n y c h . K i e r o w n i c t w o duńskiego r u c h u związkowego b o w i e m kładło nacisk na solidarność klasową z przybyszami, czego w y n i k i e m była w 1920 r. 1 Nellemann, Polish Immigrants in Denmark. �POLACY W 03 DANII ugoda ze związkiem pracodawców o zrównanie wynagrodzenia dla robotników p o l s k i c h ze s t a w k a m i obowiązującymi dla robotników duń­ skich. Szeregowi natomiast członkowie Związków Z a w o d o w y c h często uważali Polaków za łamistrajków powodujących również obniżanie zarobków Duńczyków oraz odbierających i m pracę dzięki taniości swojej siły roboczej. Nastawienie to zaczęło się zmieniać w miarę wstępowania Polaków w szeregi Związków Z a w o d o w y c h . Decydujący był w tej mierze r o k 1921, w którym, w b r e w w i e l u obawom, Polacy wzięli solidarnie udział w s t r a j k u r o l n y m , m i m o poważnej groźby w y d a l e n i a i c h przez właścicieli ziemskich. Pozostaje f a k t e m , że niezależnie od w z a j e m n y c h r e l a c j i n a r o d o w o ­ ściowych D a n i a była interesującym dla Polaków k r a j e m . Jak b o w i e m podaje K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a : „Jeżdżono t a m chętnie, bo nie t y l k o z a r o b k i były t a m większe niż w Prusach, ale i w a r u n k i b y t o w a n i a były znacznie lepsze. D a n i a to j a k rodzona m a t k a dla nas — powiadają do dziś" . A u t o r k a , która prowadziła badania stacjo­ narne w Zaborowie, pisze, że emigracja z tej w s i do D a n i i rozpoczęła się ok. 1900 г., p r z y c z y m były osoby, które osiedliły się t a m n a stałe . Był to więc okres nasilonej e m i g r a c j i , a Zaborów w y d a j e się być c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a pozostałych w s i g a l i c y j s k i c h . 9 ln Po s t r a j k u i k r y z y s i e r o l n y m w latach 1920 - 1930 zmieniło się nastawienie Duńczyków do przybyszów. Widać t o też w p e w n y c h powiedzeniach: Polakerne f o r s t a r a t sparre (Polacy umieją oszczędzać), E n Polak k a n leve paa sten (Polak p o t r a f i żyć nawet na k a m i e n i u ) . Z m i a n a stosunków polsko-duńskich wiąże się z zagadnieniem awansu społecznego Polaków. Odwołując się ponownie do c y f r zaczerpniętych z duńskich archiwów stwierdzono, że 7 1 % imigrantów jest pochodzenia chłopskiego — właścicieli d r o b n y c h gospodarstw, 1 1 % w y w o d z i się z robotników, r o l n y c h , 8 % osób pochodzi z r o d z i n d r o b n y c h kupców i rzemieślników w i e j s k i c h . S p r a w a wykształcenia jest nieco bardziej s k o m p l i k o w a n a i zróżnicowana w zależności o d tego, skądl p r z y b y l i i m i ­ granci. Spośród osób pochodzących z zaboru austriackiego 2 0 % n i e uczęszczało w ogóle do szkoły, 5 1 % ukończyło 5 l u b więcej klas szkoły p o d s t a w o w e j ; z zaboru rosyjskiego 53%; nie uczęszczało w ogóle do szkoły, j e d y n i e 7 % ukończyło 5 l u b więcej k l a s szkoły podstawowej. Na ogólną liczbę przebadanych 710 osób j e d y n i e 32 osoby posiadały wykształcenie zawodowe — rzemieślnicze. W momencie p r z y j a z d u do D a n i i g r u p y w i e k o w e imigrantów przed­ stawiały się następująco: 2 0 % przybyszów miało poniżej 16 lat, 5 6 % 9 10 Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Społeczność op. cit. wiejska. �64 MAREK ARPAD KOWALSKI było w w i e k u 16 - 20 l a t , 2 4 % powyżej 20 l a t . Przybywała więc młodzież, n i e j e d n o k r o t n i e dzieci w r a z z r o d z i n a m i . Przyszły awans społeczny był zatem — wobec małych różnic w i e k u i wykształcenia — z d e t e r m i n o w a n y osobistą przedsiębiorczością. Z d r u g i e j wszakże s t r o n y był on określony reakcją duńskiego społeczeństwa, zróżnicowaną w zależności od tego, czy w grę wchodziły i n s t y t u c j e rządowe, związkowe, kościelne, czy też społeczność lokalna, ujawniająca swoje s e n t y m e n t y i niechęci n a j ­ szybciej i najbardziej spontanicznie. O s t a t n i p u n k t również n i e jest wszakże jednoznaczny, bo l o k a l n e postawy przedstawiały się odmiennie na różnych terenach i w różnych w a r s t w a c h społecznych. KONTAKT SPOŁECZNY I KULTUROWY Podczas p i e r w s z y c h l a t p o b y t u Polaków w D a n i i z a j m o w a l i o n i najniższą z możliwych pozycję — t r a k t o w a n i jako obcy, najgorzej płatni, n i e w y k w a l i f i k o w a n i i uzależnieni od kontraktów. Z m i a n a zaczyna się od 1921 г., g d y udział w s t r a j k u r o l n y m w dużej mierze zadecydował o p r z y c h y l n y m wobec n i c h s t a n o w i s k u ludności duńskiej. A w a n s spo­ łeczny przełamuje się też w pryzmacie stosunków k u l t u r o w y c h . Istnieją p u n k t y styczne między obiema g r u p a m i ludności t r a k t o w a n y m i en Ыос, duńską i polską. Obie należą do kręgu k u l t u r y w i e j s k i e j wyrosłej na wspólnym g r u n c i e europejskich, a zarazem chrześcijańskich t r a d y c j i . Jednakże f a k t w y r w a n i a z tradycjonalnego i k o n s e r w a t y w n e g o kręgu własnego k r a j u , własnej w s i , r o d z i n y i d o m u narzucał z m i a n y i u w i ­ daczniał różnice, przejawiające się częstokroć w d r o b n y c h f a k t a c h : w zabudowie w s i (zwarte w Polsce i rozproszone w D a n i i ) , u p r a w i e r o l i , obyczajowości, ubiorze, s t r o j u , o r g a n i z o w a n i u życia codziennego. N a podstawie n p . k o l o r u tapet w izbach i u p r a w i a n y c h gatunków d o m o w y c h roślin d e k o r a c y j n y c h Duńczycy w p r a w n i e rozpoznają gospodarstwa zamieszkane przez przybyszów, określając je j a k o : det ser noget polak u d (wyglądające n a polskie) Przykłady te świadczą o t y m , że n a w e t t a k drobne różnice mogą stanowić k r y t e r i u m do d y f e r e n c j a c j i g r u p e t n i ­ cznych. Najistotniejsze przeciwieństwa wyrażały się j e d n a k w dziedzinie r e ­ l i g i i , g d y a k t y w n i e k a t o l i c k i e polskie g r u p y zetknęły się z obojętnym raczej p r o t e s t a n c k i m społeczeństwem duńskim. Kościół R z y m s k o k a t o ­ l i c k i był pierwszą instytucją, która wzięła p o d opiekę imigrantów. Jednocześnie zaś był p r z e c i w n y polityce t w o r z e n i a polskiej mniejszości narodowej. Pracę misyjną wśród przybyszów Kościół podjął wcześnie. Już w 1897 r . poświęcono p i e r w s z y n a w y s p a c h kościół k a t o l i c k i w M a r i b o , 11 C h o d z i t u o ludność pochodzącą z tego samego r e g i o n u i w a r s t w y społecznej. �POLACY R y c . 1. G o s p o d a r s t w o W 65 DANII W o j c i e c h a B z o r k a w L u n d b y per N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i w latach zaś 1913 i 1916 poświęcono d w a następne kościoły: w Nakskov i N y k e b i n g . W miarę zwiększania się ilości dzieci zostały też zorganizo­ wane przez siostry z zakonu Św. Józefa szkoły k a t o l i c k i e : w 1920 r . w Nakskov, w 1926 r. w M a r i b o i w 1921 r. w N y k o b i n g . Przez długi czas kościoły były j e d y n y m miejscem zebrań Polaków. Działając zgodnie z zaleceniami władz dotyczącymi s p r a w narodowościowych, księża n i e s t a n o w i l i wśród Polaków e l i t y p o l i t y c z n e j , ograniczając się do p r a c y m i s y j n e j i pomocy społecznej dla robotników. Sytuację komplikowała wszakże postawa przybyszów, a m i a n o w i c i e czyniona przez n i c h i d e n t y ­ fikacja polskości z k a t o l i c y z m e m , przeniesiona ze starego k r a j u do D a n i i . Kościół, nie chcąc wiązać się z określoną grupą etniczną, wysyłał do p r a c y m i s y j n e j Holendrów, Niemców, Belgów, Duńczyków, n a j r z a ­ dziej Polaków. Niezrozumienie przez przybyszów układów n a r o d o w o ­ ściowych powodowało rozróżnienie między „polskim" a „duńskim" księdzem, z których pierwszy był o c z y w i s t y m k a t o l i k i e m , d r u g i zaś t r a k t o w a n y j a k o „protestant". Barierę stanowiły t u trudności językowe, t y m bardziej jeśli ksiądz nie był n a w e t Duńczykiem. Odstręczająco działała też postawa duńskiej społeczności i n d y f e r e n t n e j r e l i g i j n i e również w r a m a c h l u t e r a n i z m u (np. praca w niedzielę). U w a g i k r y t y c z n e 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I V z. 1 �66 MAREK ARPAD KOWALSKI Polaków sprowadzały się do narzekania n a zbyt małą ilość polskich księży i kościołów, co utrudniało k a t o l i k o m wypełnianie p r a k t y k r e l i ­ g i j n y c h . N i e m n i e j i m i g r a c j a polska miała d l a Kościoła R z y m s k o k a t o l i ­ ckiego w D a n i i w i e l k i e znaczenie. Obecnie b o w i e m osoby urodzone w Polsce stanowią 2 0 % członków Kościoła K a t o l i c k i e g o w D a n i i . Jeśli zaś wziąć p o d uwagę i c h dzieci i w n u k i , można przypuścić, że ok. 5 0 % katolików duńskich w y w o d z i się z polskiej i m i g r a c j i . Jednakże drugiego, a t y m bardziej trzeciego pokolenia Polaków, nie można uważać za a k t y w n e r e l i g i j n i e . Pozostając f o r m a l n i e r z y m s k i m i k a t o l i k a m i upodo­ b n i l i się do otoczenia, t z n . 'zobojętnieli r e l i g i j n i e , porzucając też k o n ­ s e r w a t y w n y stereotyp utożsamiania Polaka z k a t o l i k i e m . Pewną rolę w t y m względzie odegrał k l a s o w y w p ł y w działalności związkowej i socjaldemokratycznej na p o l s k i c h robotników. Władze duńskie dążyły do a s y m i l a c j i osiadłych w D a n i i Polaków. N a t u r a l i z a c j a n i e f o r m a l n a , a rzeczywista była j e d n a k początkowo spra­ wą skomplikowaną. Decydującymi k r y t e r i a m i mogą t u być: znajomość języka oraz przyswojenie p e w n y c h obyczajów i wzorców k u l t u r o w y c h . Bardzo duża wszakże część imigrantów, przeważnie kobiety, stawała się duńskimi p o d d a n y m i f o r m a l n i e i automatycznie, uzyskując o b y w a t e l ­ stwo nowego k r a j u poprzez zawieranie małżeństw z miejscową l u d n o ­ ścią. N i e może to być j e d n a k t r a k t o w a n e j a k o k r y t e r i u m „duńskości". Lepiej zatem prześledzić kwestię adaptacji w p r z y p a d k u małżeństw p o l s k i c h l u b osób samotnych, gdzie chęć stania się duńskim o b y w a t e l e m była uzależniona w pełni od n a t u r a l i z a c j i . K u l t u r o w e zderzenie podo­ b n y c h , a zarazem o d m i e n n y c h g r u p oraz awans społeczny imigrantów m i e r z o n y był i c h awansem gospodarczym, ale też i socjalnym. A w a n s społeczny w o p i n i i t a k Duńczyków j a k i Polaków, wiąże się z f a k t e m posiadania ziemi. W o p i n i i t y c h p i e r w s z y c h ów awans jest niewątpliwie przeceniany, krążyły b o w i e m powszechne opinie, że: „Polacy w y k u p i l i wszystkie małe gospodarstwa w czasie k r y z y s u w latach 1920 -11930" . Tymczasem spośród badanych 2 6 % i osób zostało właści­ cielami gospodarstw r o l n y c h o p o w i e r z c h n i wahającej się w granicach 0 , 5 - 2 5 ha, co w liczbach g l o b a l n y c h wyraża się ilością 118 spośród 443 r o d z i n p o l s k i c h l u b mieszanych. Istniały d w a t y p y małżeństw: czysto polskie i mieszane. Wśród 443 badanych r o d z i n 146 stanowią małżeństwa wyłącznie polskie, 169 m i e ­ szane, gdzie k o b i e t a jest Polką, i t y l k o 2, gdzie mężczyzna jest P o l a k i e m . 12 1 2 Nellemann, од polsk Samfunds -Falster, Arbejdskraft Den Polskę Indvandring... til Lolland-Falsters A a r b o g " , t. 37: 1950; J . K l e s s e n s , tamże, t.34: 1949. P o r . też Roemarker, Mine V. К o 1 b y e, „Lolland-Falsters polakminder fra Svensk historiske Lolland- �POLACY W DANII 67 Układ t e n jest dlatego t a k zróżnicowany, ponieważ wśród przybyszów większość stanowiły k o b i e t y . L i c z b y wskazują też na początkowe z a m y ­ kanie się w e własnym kręgu e t n i c z n y m i k u l t u r o w y m i stopniowe p r z e ­ łamywanie go. Pierwsze małżeństwa zawierane przez imigrantów były endogamiczne, później stały się egzogamiczne. Małżeństwa czysto polskie posiadały gospodarstwa o większej p o w i e ­ r z c h n i , przeciętnie 2,3 ha, podczas gdy przeciętna areału ziemi małżeństw mieszanych wynosiła 1,2 ha. Prawdopodobnie jest to w y n i k i e m większej pracowitości i oszczędności p o l s k i c h r o d z i n , p o w o d o w a n y c h chęcią dorów­ nania gospodarczego duńskiej społeczności. I s t o t n y m również c z y n n i ­ k i e m przyczyniającym się do tego zróżnicowania może być przywiązanie do t r a d y c y j n y c h wzorów postępowania, m i a n o w i c i e szukanie celu w posiadaniu z i e m i — i d e i wyniesionej z rodzinnej w s i , podczas g d y w p r z y p a d k u małżeństw mieszanych Duńczycy b y l i t y p o w y m i r o b o t n i ­ k a m i r o l n y m i n i e z a i n t e r e s o w a n y m i w posiadaniu ziemi. Za przykład mogą służyć t u dzieje jednego z p o l s k i c h imigrantów, Wojciecha Bzorka, mieszkającego w e w s i L u n d b y n a w y s p i e Falster, miejscowości zamieszkanej w większej części przez Polaków. Wojciech Bzorek przyjechał do D a n i i z G a l i c j i w 1915 r. z r o d z i c a m i j a k o 10-letnie dziecko. Początkowo, t a k j a k i n n i przybysze z Polski, pracował p r z y u p r a w i e i w y k o p i e buraków c u k r o w y c h w pobliżu miejscowości N o r r e A l s l e v n a w y s p i e Falster. Podczas k r y z y s u rolnego nabył w 1930 r. własne gospodarstwo o p o w i e r z c h n i 19 ha. Ożeniony z Polką p r o w a d z i owo gospodarstwo do c h w i l i obecnej (żona badanego zmarła w 1962 г.). Życiorys jego jest t y p o w y d l a większości imigrantów: początkowo praca p r z y b u r a k a c h c u k r o w y c h u przedsiębiorców; duńskich, później w czasie k r y z y s u rolnego nabył gospodarstwo własne. Małżeństwo zawarł z Polką, mieszka obecnie t a m , gdzie zaczął swoją pracę w D a n i i , w d y s t r y k c i e zamieszkanym przez p r z y b y s z y z Polski. B a d a n y zdołał zaadaptować się do nowego otoczenia przyjmując miejscowe obyczaje, technikę i metodę p r a c y n a r o l i . W z o r e m duńskich farmerowi ograniczył w a c h l a r z u p r a w do buraków c u k r o w y c h , jęczmie­ nia i prosa (roślin dominujących n a Lollandi-Falster), osiągając z h e k t a r a ok. 60 k w i n t a l i zboża. Wjojciech Bzorek specjalizuje się też w h o d o w l i t r z o d y c h l e w n e j i bydła, posiadając 6 świń i kilkanaście krów. Gospo­ d a r s t w o jego jest w pełni zmechanizowane — do prac w p o l u używa małego k o m b a j n u przystosowanego do areału posiadanej ziemi, nadto w r a z z t r z e m a i n n y m i P o l a k a m i k o r z y s t a z p r a c y 4 traktorów. Mieszka­ jący w e w s i Polacy założyli b o w i e m własną, „polską" spółdzielnię rolniczo-mleczarską. M i m o wieloletniego p o b y t u w D a n i i Bzorek u t r z y ­ m u j e żywy k o n t a k t z k r a j e m , przyjeżdżając często do P o l s k i i p r e n u m e ­ rując polską prasę, głównie rolniczą. T r a d y c j e polskości wyrażane są �68 MAREK ARPAD KOWALSKI przez niego i w i n n y sposób: d o m Bzorka k r y t y jest słomą (pod którą wszakże znajduje się ognioodporna dachówka eternitowa), w gospo­ d a r s t w i e znajduje się też koń, nie z a t r u d n i a n y zresztą do żadnych prac. T o — j a k t w i e r d z i badany — ,,na pamiątkę P o l s k i " . R y c . 2. Z l e w e j G e o r g e N e l l e m a n n , autor p u b l i k a c j i o P o l a k a c h osiadłych w D a n i i , z p r a w e j W o j c i e c h B z o r e k , „duński" P o l a k . L u n d b y p e r N o r r e A l s l e v , w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i A d a p t a c j a Polaków do społeczności duńskiej, znajdująca p o t w i e r ­ dzenie w e w z a j e m n y c h o p i n i a c h i z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych, była uzależniona o d postawy o b u g r u p . Przybysze niewątpliwie w p i e r ­ w s z y c h l a t a c h b y l i w jakiejś mierze d y s k r y m i n o w a n i przez ludność miejscową. W odpowiedziach dotyczących złego t r a k t o w a n i a Polaków 4 1 % p y t a n y c h skarży się n a aufseherów, 1 6 % n a duńskich rządców, 1 4 % n a gospodarzy i robotników duńskich, reszta zaś skarżyła się n a d o c i n k i ze s t r o n y dzieci i młodzieży. Stosunek t e n ulega j e d n a k r a ­ d y k a l n e j poprawie, gdyż n a p y t a n i e , czy szykany ze s t r o n y duńskiej zdarzają się i obecnie, odpowiedzi brzmią następująco: 1 9 % t a k , 6 3 % nie, 9 % n i e w i e m . Zważywszy, że ostatnia g r u p a daje odpowiedzi p o ­ d y k t o w a n e t y m , że p r a k t y c z n i e n i e zetknęła się z żadnymi szykanami, można j e zatem traktować j a k o odpowiedzi należące do k a t e g o r i i d r u - �POLACY W 69 DANII giej, a więc osób n i e skarżących się na dyskryminację. Szykany są zatem obecnie rzadko s p o t y k a n y m ewenementem. Polscy r o b o t n i c y z d o b y w a l i coraz większy szacunek swoich współobywateli, zawdzięczając go p r a ­ cowitości i gospodarności. W s p o m n i a n y już poprzednio Wojciech Bzorek, będący przykładem przystosowywania się Polaków¡ do nowego otoczenia, łatwo wszedł w n o ­ w e środowisko. Danię, w której osiadł, t r a k t u j e j a k o drugą ojczyznę. M o m e n t a m i decydującymi o pozostaniu były względy gospodarcze i społeczne. Pierwsze są oczywiste, co do d r u g i c h t w i e r d z i , że w duńskim społeczeństwie znajduje większą tolerancję poglądów osobistych i moż­ liwości i n d y w i d u a l n e j przedsiębiorczości. Jednak s t o s u n k i z Duńczy­ k a m i układały się rozmaicie na przestrzeni l a t . I n f o r m a t o r był początko­ w o narażony na d r o b n e w p r a w d z i e , lecz d o k u c z l i w e s z y k a n y ze s t r o n y miejscowej ludności, n a dyskryminację j a k o „obcego" i k o n k u r e n t a do pracy. Zdecydowaną zmianę w t y m n a s t a w i e n i u odczuł zwłaszcza po obję­ c i u własnego gospodarstwa. Obecnie, j a k t w i e r d z i n a przykładzie własnej w s i , Polacy cieszą się szacunkiem i pełnym z r o z u m i e n i e m duńskich gospodarzy. Niewątpliwie w w i e l u p r z y p a d k a c h t r u d n o jest dociec i s t o t y rzeczy, gdyż w y w i a d y dotyczące wzajemnego ustosunkowania się do siebie o b u g r u p ludnościowych przynoszą odpowiedzi wiążące się ze s p r a w a m i rozgrywającymi się przed pół w i e k i e m , dlatego szereg i n f o r m a c j i należy traktować ostrożnie. F a k t e m jest, że p r z y zetknięciu się d w u różnych g r u p społecznych obcych etnicznie musiały istnieć tarcia i niezgodności. N i e były one j e d n a k n a t y l e w i e l k i e , b y n i e mogły ulec l i k w i d a c j i , a dowodem tego jest asymilacja Polaków z ludnością duńską. Adaptacja ta dokonała się głównie na p o l u gospodarczym, dzięki przyjęciu przez przybyszów u p r a w r o l n y c h i t e c h n i k miejscowych, przez przyjęcie w i e l u duńskich obyczajów, t r y b u życia etc. Drugą, nie m n i e j ważną, stroną zagadnienia jest przystosowanie się Duńczyków do imigrantów. N i e można b o w i e m pomijać wkładu t y c h ostatnich do k u l t u r y miejsco­ w e j . W p ł y w y polskie, wyraźne n a L o l l a n d - F a l s t e r , uwidoczniają się w zakresie p r a c y w p o l u i na gruncie r e l i g i j n y m . Chociaż pewne, prze­ jęte o d i m i g r a n t o w i t e c h n i k i prac r o l n y c h n i e są p o l s k i m i , lecz n i e ­ m i e c k i m i m e t o d a m i , to j e d n a k zostały przejęte przez sezonowych r o ­ botników i przez n i c h przyniesione. T a k n p . w miarę, g d y przybysze s t a w a l i się s a m o d z i e l n y m i f a r m e r a m i , rozpowszechnił się w D a n i i zwyczaj w y k o n y w a n i a samodzielnie p e w n y c h p r o s t y c h narzędzi użytku domowego i gospodarczego, r o b i o n y c h n i e k o m e r c j a l n i e , a n i przez rze­ mieślników, lecz w domu, przez gospodarzy. Można b y przytaczać szereg dalszych tego rodzaju d r o b n y c h przykładów. Różnica postaw religijnych była również jednym z czynników �70 MAREK ARPAD KOWALSKI utrudniających adaptację do miejscowych wzorów k u l t u r o w y c h . O b o ­ jętność r e l i g i j n a cechująca społeczeństwo duńskie dopiero stopniowo docierała do g r u p y imigrantów. T e m u procesowi zmian duńskie spo­ łeczeństwo ulegało przez lata, był on natomiast znacznie przyśpieszony w p r z y p a d k u imigrantów. Przybysze przynieśli ze sobą stereotyp utożsamiający Polaka z k a t o l i k i e m . Z d r u g i e j s t r o n y Kościół R z y m s k o ­ k a t o l i c k i w D a n i i odcinał się o d tego rodzaju poglądów, nie chcąc tworzyć p o l i t y k i popierania mniejszości n a r o d o w y c h a n i wiązania się z określonymi g r u p a m i e t n i c z n y m i . P r o b l e m zatem wpływu Polaków na społeczność duńską w dziedzinie r e l i g i i wyszedł od n i c h samych, spontanicznie, a n i e ze s t r o n y e l i t y kościelnej. Polska i m i g r a c j a spo­ wodowała wzrost k a t o l i c y z m u w D a n i i (jak już wyżej podano, oblicza się, że ok. połowy katolików duńskich jest pochodzenia polskiego) , stymulowała też p e w n e z m i a n y w niektórych obyczajach duńskich l u ­ teranów. T a k n p . zwyczaj palenia świec w pewne d n i na grobach zmar­ łych k r e w n y c h w t a k p r o t e s t a n c k i m k r a j u , j a k Dania, p r z y p i s u j e się wpływom k a t o l i c k i c h przybyszów z P o l s k i . Z w y c z a j t e n pojawił się w D a n i i po I w o j n i e światowej, rozpowszechniając się w l a t a c h 1920 - 1930, poczynając od t z w . „polskich obszarów", t z n . od w y s p L o l l a n d - F a l s t e r i przechodząc później n a cały k r a j . Był to okres, k i e d y poczęli umierać p i e r w s i polscy osiedleńcy. 13 1 4 W p ł y w y r e l i g i j n e polskie równoważyły się oddziaływaniem d r u g i e j s t r o n y . W z o r y zachowań otoczenia spowodowały obojętnienie a k t y w n y c h przecież r e l i g i j n i e Polaków. Postawa ta p o j a w i a się w d r u g i m i t r z e c i m p o k o l e n i u duńskich Polaków, a więc w t y m , które zasymilowało się w pełni. F o r m a l n i e pozostając członkami Kościoła Rzymskokatolickiego, nie wykazują w dziedzinie w i a r y większego zaangażowania. Adaptacja pod względem n o r m zachowania się r e l i g i j n e g o była ułatwiona t y m , że księża n i e s t a n o w i l i raczej e l i t y społecznej wśród imigrantów, zgod­ nie z tendencją władz kościelnych, p r z e c i w n y c h , j a k to było już w i e ­ l o k r o t n i e podnoszone, t w o r z e n i u j a k i c h k o l w i e k f o r m polskiego nacjo­ n a l i z m u . P e w n e tendencje k l e r y k a l n e pojawiają się dopiero po 1945 r . i są związane ze z m i a n a m i p o l i t y c z n y m i zaszłymi w Polsce. Księża w p r o ­ wadzają do swojej p r a c y elementy działalności p o l i t y c z n e j . Wszakże w a l k a o w p ł y w n a zachowania i postawy P o l o n i i duńskiej nie miała żadnych r e p e r k u s j i w stosunkach z m i e j s c o w y m społeczeństwem. Nellemann, op. cit., s. 76 - 84. M. R e h n b e r g , Ljusen paa gravarna, S t o c k h o l m 1965, s. 58 - 63; К. U l d a 11, Folkefesternes katolske grundlag w Nordiske Folkelivsод Folkemindeforskermade, K o b e n h a v n 1963, ed. L . B 0 d k e r , B . H o l b e k . 13 1 4 �POLACY ORGANIZACJE W 71 DANII POLAKÓW W DANII Przez długi czas nie było wśród przybyszów próby zrzeszenia się. Działalność Kościoła ograniczała się do spraw pomocy duchowej i spo­ łecznej, aktywność zaś Związków. Z a w o d o w y c h i duńskich i n s t y t u c j i państwowych, które penetrowały środowisko imigrantów, miała na celu wciągnięcie i c h do r o d z i m y c h stowarzyszeń. Pierwsze próby łączenia się i a k t y w i z a c j i społecznej były podjęte w 1918 r. przez osoby będące raczej e m i g r a n t a m i p o l i t y c z n y m i . J . M . D r o p i o w s k i i J . K o w a l c z y k założyli Skandynawską Katolicką Unię Polakowi (Den S k a n d i n a v i s k U n i o n af K a t o l s k e Polakker), której orga­ n e m był t y g o d n i k ,,Polak w, D a n i i " , mający prenumeratorów zrzeszonych w 17 oddziałach t e r e n o w y c h : N a k s k o v (275), M a r i b o (147), N i v a a (87), A a r h u s (123), N y k o b i n g , K o b e n h a v n , Hairsholm, Naestved, Praesto, V o r d i n g b o r g , Slagelse, K a l u n d b o r g , Holbaek, Odense, Grenaa, H a m m e l oraz w Stora M a r k i e w połudiniowoszwedzkiej p r o w i n c j i Skania (w n a w i a ­ sach liczba prenumeratorów). Pismo miało c h a r a k t e r p o l i t y c z n y , było antysemickie i antysocjalistyczne, o s k r a j n i e r e a k c y j n y m n a s t a w i e n i u . Wszelako po opuszczeniu D a n i i w 1919 r . przez założycieli U n i i t a efe­ meryczna organizacja rozpadła się. Działalność organizacyjna wśród imigrantów rozpoczęła się dopiero w 1925 г., g d y powstał Związek Robotników Polskich w D a n i i , s t w o r z o n y samorzutnie przez osiadłych t a m Polaków. Zrzeszenie to w 1930 г., a więc w okresie swojego r o z w o j u posiadało 22 oddziały terenowe p o ­ krywające cały k r a j : L o l l a n d - F a l s t e r : Nakskov, M a r i b o , N y k o b i n g Zelandia: K o b e n h a v n , Naestved, Slagelse, Ringsted, H i l l e r o d , Taas t r u p , Nivaa, Holbaek, K o g ę Fionia: Odense J u t l a n d i a : A a l b o r g , Randers, P i n d s t r u p , Horsens, K o l d i n g , H a d e r slev, Sonderborg, Tonder Bornholm: Aakirkeby. W 1933 r . zmieniono nazwę n a Związek Polaków w Danii,. Zadaniem Związku była praca społeczna i organizacyjna wśród imigrantów, d o ­ starczanie i n f o r m a c j i o Polsce. Związek miał c h a r a k t e r organizacji polo­ n i j n e j powstałej n a g r u n c i e sentymentów n a r o d o w y c h i przywiązania d o ojczyzny oraz u t r z y m a n i a t r a d y c j i n a r o d o w y c h i znajomości języka p o l ­ skiego wśród imigrantów, a szczególnie i c h dzieci. Od k w i e t n i a 1933 r . do maja 1939 r. Związek wydawał miesięcznik „Polacy w D a n i i " , p o 15 15 Nellemann, op. cit., s. 66 - 68. �72 MAREK ARPAD KOWALSKI z b a w i o n y zabarwienia politycznego, przynoszący natomiast wiadomości dotyczące spraw k r a j o w y c h , organizacyjnych, wiadomości z Polski, wiadomości o życiu imigrantów, działalności p o l s k i c h szkół. K o l e j n y m i r e d a k t o r a m i b y l i Bolesław Rediger, który prowadził pismo przez 5 n u ­ merów, i A d a m R. Sokolski, p o l s k i nauczyciel z Nakskov, redagujący miesięcznik do końca jego w y d a w a n i a . K o s z t y w y d a w a n i a pisma były p o k r y w a n e ze składek związkowych oraz z płatnych ogłoszeń w n i m zamieszczanych, które zajmowały 1 5 % p o w i e r z c h n i d r u k u . W latach 1928 - 1940 istniały też polskie szkoły w D a n i i . Pierwsza z n i c h powstała w październiku 1928 r. w Nakskov, a następne w M a r i b o i N y k o b i n g . Nadto, poza L o l l a n d - F a l s t e r , istniały szkoły w Kopenhadze, N i v a a i Haderslev. N a uc z y c i ela m i były osoby przysłane z Polski. Szkoły uległy l i k w i d a c j i po I I w o j n i e światowej, g d y młodsze pokolenie i m i ­ grantów zasymilowało się z duńskim społeczeństwem, n i e chcąc znajdo­ wać się w położeniu izolowanej mniejszości n a r o d o w e j . Wśród drugiej i trzeciej generacji osób pochodzenia polskiego pielęgnowane są je d ynie pewne k u l t u r a l n e t r a d y c j e narodowe, p r o w a d z i się naukę języka p o l ­ skiego, organizuje zespoły pieśni i tańca w o p a r c i u o p o l s k i f o l k l o r . Dunizacja t y c h l u d z i W i połączeniu z p o d t r z y m y w a n i e m k u l t u r a l n y c h R y c . 3. G o s p o d a r s t w o Wojciecha Bzorka w Lundby per Nr. Alslev, w y s p a F a l s t e r Fot. Marek A. K o w a l s k i �POLACY W DANII 73 związków z k r a j e m jest chyba najlepszym sposobem wejścia w życie nowego społeczeństwa. Początkowym miejscem zebrań Polaków były t y l k o kościoły. W miarę organizowania się imigrantów powstawały D o m y Polskie, będące ośrod­ k i e m spotkań, p r a c y społecznej i k u l t u r a l n e j . Pierwsze z n i c h powstały w Nakskov, M a r i b o i Saskobing, późniejsze w i n n y c h regionach D a n i i . Stanowiły one pomieszczenia dla p o l s k i c h szkół, prowadziły t r y b p r a c y klubowo-świetlicowej. Z w a r t a organizacja Związku uległa r o z b i c i u pod koniec l a t czter­ dziestych, po I I w o j n i e światowej, w okresie 1946 - 1949 r. Nastąpił wówczas rozłam, gdyż część oddziałów popierała nowe władze polskie, część zaś e m i g r a c y j n y rząd londyński. Ukonstytuował się wówczas k o n k u r e n c y j n y Związek W o l n y c h Polaków: organizacja ta istniała wszak­ że krótko. W rezultacie Związek Polaków w D a n i i reaktywował w pełni swoją działalność, z t y m że utrzymało się p r z y życiu j e d y n i e 7 oddziałów: w, M a r i b o , Nakskov, N y k o b i n g , Odense, A a l b o r g , H a d e r slev i Kopenhadze, o różnym n a s t a w i e n i u p o l i t y c z n y m . Jednakże m i m o rozbicia n a oddziały „warszawskie" i „londyńskie" działalność Związku nie ma c h a r a k t e r u politycznego i k o n c e n t r u j e się n a sprawach życia Polaków w D a n i i , i n f o r m a c j a c h ze starego k r a j u i organizacji w y c i e ­ czek do P o l s k i . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa8629a97419444088e3ced2a79f9a1a.pdf 639baad78571002c9b055cd99261bede Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki dziennikarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5117 Title A name given to the resource Antropologia w dziennikarstwie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.375-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Marek Arpad Kowalski ANTROPOLOGIA W DZIENNIKARSTWIE Niezależnie od tego, jak byśmy nazwali czy określili temat: „Antropologia w dziennikarstwie” czy „Antropologia a dziennikarstwo” lub „Antropologia i dziennikarstwo”, lub jeszcze inaczej, ale podobnie – rzecz rozważań pozostaje ta sama, sprawiając wszakże pewne trudności w zrozumieniu i przedstawieniu. Lecz odsuńmy na bok wątpliwości nazewnicze. Zadanie polega na tym, by określić wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem: podobieństwa i różnice, a jeszcze dokładniej, by wydobyć elementy wspólne i odrębne oraz takie, które znajdują się na pograniczu jednej i drugiej formy, a wreszcie by znaleźć związki metodologiczne i formalne między jednym a drugim rodzajem działania, wypowiedzi i przekazu, a jednocześnie odmienności charakterystyczne dla obu rodzajów poszukiwań i wypowiedzi przy jednoczesnym widzeniu tego, co może być uznane za wspólne lub podobne, a zarazem wzajemnie przenikające się. Konieczne jest tu pewne dopowiedzenie. Od pewnego czasu dziennikarstwo stanowi jedno z pól badawczych dla antropologii, znacznie szerzej nawet: nie tylko dziennikarstwo, ale ogólnie media (pamiętać trzeba, że w tym układzie dziennikarstwo jest – by tak rzec – fragmentem mediów). Powstają opracowania antropologiczne dotyczące dziennikarstwa, czy ogólniej mediów, jako przejawów kultury (naturalnie kultury jako efektów działalności ludzkiej i zarazem formującej człowieka, by nie odwoływać się tu do klasycznej już, acz nieco przydługiej i „wyliczankowej” definicji Edwarda Burnetta Tylora). Zarazem szukające w tych obu formach aktywności mniej czy bardziej widocznych antropologicznych tropów. Michael Herzfeld w pracy Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie jeden z rozdziałów swej pracy tytułuje Media, obejmując w nim nie tylko dziennikarstwo w czasopismach, ale i telewizyjne oraz radiowe, a także film, seriale i reklamy oraz wszelkie reportaże telewizyjne, słuchowiska radiowe i billboardy oraz rozmaite inne, a pokrewne formy klasyfikowane jako media. Zostawmy jednak na marginesie tak szerokie potraktowanie tematu, by nie pogubić się w szczegółach i skupić się na właściwym temacie naszych rozważań. �376 Marek Arpad Kowalski Podobieństwa i różnice Można rozumieć antropologię w dziennikarstwie w sposób niejako jednostronny, a raczej uproszczony. To znaczy zajmować się antropologią w dziennikarstwie rozumianą jako wypowiedzi dziennikarskie na temat antropologii, a dokładniej – publikowanie artykułów dziennikarskich traktujących o tym, czym jest antropologia, wyjaśnianie w ten sposób założeń nauki, przedstawianie jej wyników badawczych, przybliżanie pewnych terminów i określeń, przedstawianie myślenia antropologicznego jako dobrego sposobu na odbiór i rozumienie świata. Byłaby to swoista popularyzacja nauki. Można też publikować recenzje z prac i książek antropologicznych, zwłaszcza w pismach specjalizujących się w drukowaniu recenzji czy też w działach recenzyjnych rozmaitych pism, także popularnych. Jeśli – dodajmy – redakcje czasopism będą nimi w ogóle zainteresowane, gdyż wiele pism raczej stara się unikać zbyt wielu podobnych artykułów czy recenzji jako uważanych za trudne w odbiorze, a zatem nie przyciągających czytelników. Ta dosyć prosta forma antropologii w dziennikarstwie jest stosowana mimo pewnych trudności związanych z tzw. polityką wydawniczą, nastawioną na publikowanie tekstów „dla każdego”, czyli „dla wszystkich”, a zatem o niezbyt dużej skali trudności w odbiorze, acz korzystna jest dla popularyzacji nauki. Jednak nie tylko o to chodzi. Owszem, popularyzacja antropologii w dziennikarstwie jest ważna, ale jak powiedziano wcześniej, powinniśmy szukać wzajemnych relacji głębiej, niż tylko w artykułach i recenzjach popularyzatorskich. W 1912 r. ukazała się w Krakowie, nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff, praca Psychologia społeczna. Czynności poznawania, której autorem był Zygmunt Balicki, jak głosi wyjaśnienie: doktor praw, członek stowarzyszony Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego. Wbrew tytułowi, czy raczej wbrew dzisiejszemu znaczeniu terminów, nie jest to praca stricte psychologiczna, lecz raczej socjologiczna, zawierająca bardzo wiele elementów i rozważań z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, a właściwie lokująca się na pograniczu tych dyscyplin, czyli socjologii i etnologii (mianem psychologii społecznej określano wówczas socjologię). Znajdujemy tam pewne tropy mówiące o stosunku antropologii do dziennikarstwa i odwrotnie. Systematyzacja umysłowa, łącząca ze sobą wrażenia z obrazami, przechowanymi w pamięci surowej, polega przede wszystkim na skojarzeniu w czasie wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa. Jeżeli każde nowo występujące wrażenie dochodzi do świadomości podmiotu już jako znane w swych charakterystycznych przejawach z przeszłości i pod �Antropologia w dziennikarstwie 377 tym samym względem przewidziane i oczekiwane, przybiera ono cechy wrażenia określonej jakości (Balicki 1912, s. 80). Upraszczając nieco – wrażenia plus obrazy przechowywane w pamięci plus skojarzenia wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa, są to czynności umysłowe albo też rodzaj postępowania charakterystyczny dla antropologii i dziennikarstwa. I dalej nieco bardziej szczegółowo: Jako przykład trudności praktycznej w przeprowadzeniu granicy między duchowymi a funkcyonalnymi przejawami pewnego faktu społecznego, przytoczyć możemy zaniepokojenie, wywołane w środowisku społecznem przez silne wrażenia zewnętrzne: artykuły i wiadomości, zamieszczone w prasie, a temu faktowi poświęcone, zgromadzenia, narady, listy i depesze z tegoż powodu rozsyłane, demonstracye uliczne (odruchy) etc. zaliczymy do zjawisk fizycznych, przedmiotowych, podczas gdy treść wystąpień prasy, narad, komunikatów i haseł podczas demonstracyi wygłaszanych – do zjawisk duchowych (Balicki 1912, s. 99). Wyznaczając granicę między tym, co Balicki określa przejawami duchowymi, a przejawami funkcjonalnymi, czyli rzeczywistymi, realnymi, w jakiś sposób materialnymi, widać ponownie związki między antropologią a dziennikarstwem. A wreszcie swoiste podsumowanie wskazujące na rolę dziennikarstwa i jego związki z antropologią w ówczesnym rozumieniu zagadnienia: Jeżeli stróżem i wyrazicielem uwagi samorzutnej w społeczeństwach współczesnych jest dziennikarstwo, rolę tę w zakresie uwagi dowolnej spełnia publicystyka. Ona to wskazuje, co jest godnego przechowania w pamięci społecznej, co jest symptomatem poznawczym trwałym, a co przemijającym, i daje pierwsze wskazania nowych wyobrażeń twórczych, mających powstać w zakresie kultury narodowej. Publicystyka jest nadto stróżem niezaspokojonych potrzeb społeczeństwa, wyrazem jego pragnień i dążeń, a skierowując uwagę opinii na najdonioślejsze i najgłębiej sięgające zagadnienia bytu narodowego, zwraca ją w kierunku największego oporu zewnętrznego lub wewnętrznego i siłą rzeczy staje się drogowskazem przyszłych wysiłków twórczych (Balicki 1912, s. 263). Jak widać już wówczas, sto lat temu, gdy jeszcze antropologia była przynajmniej u nas w powijakach, zwracano uwagę na jej związki z dziennikarstwem (też w porównaniu z obecnym znajdującym się może nie w powijakach, ale jednak w przedszkolu). Nie wnikam tu w to, co Balicki rozumie pod pojęciami „zjawisk fizycznych”, „zjawisk duchowych”, „symptomatów trwałych” i „symptomatów przemijających”, czy wreszcie „oporu zewnętrznego” i „oporu �378 Marek Arpad Kowalski wewnętrznego”, ani jak je definiuje według ówczesnego rozumienia tych terminów, gdyż wymagałoby to szczegółowej recenzji tej pracy, a przecież nie o to nam chodzi. Dodać jednak należy dla lepszego pojmowania jego poglądów, że „pamięć surowa” odpowiada mniej więcej pamięci potocznej, nie wyniesionej z nauki, „symptomaty trwałe” to takie, które zapadają nam w pamięci na trwałe, w odróżnieniu od „symptomatów przemijających” czyli chwilowo goszczących w naszej umysłowości, wreszcie „opór zewnętrzny” to taki, który stawia nasz umysł przed przyjęciem realnych faktów zachodzących w naszym otoczeniu, a „opór wewnętrzny” to wzdraganie się przed przyjęciem faktów niezgodnych z naszymi poglądami i przyzwyczajeniami. To pokrótce tyle, żeby zrozumieć co Balicki rozumie pod tymi określeniami. Dokładne wyjaśnienia znajdują się w rzeczonej pracy i są czerpane z ówczesnego katalogu psychologicznego i socjologicznego. Dla naszych rozważań mają jednak drugorzędne znaczenie (ich znaczenia możemy zresztą domyślać się z kontekstu, w jakim występują). Najbardziej istotne wydaje się to, że już wtedy dostrzegano rolę antropologii w dziennikarstwie i rolę dziennikarstwa w antropologii, aczkolwiek w sposób rozłączny, niezupełnie przenikający się, chociaż zarazem często tożsamy, zwłaszcza przypisując jednej i drugiej formie wypowiedzi chęć obserwowania i badania świata, jego zrozumienia i wyjaśnienia. Uderza również u Balickiego fakt idealizowania dziennikarstwa dla formowania wyrażania i zaspokajania potrzeb społecznych; idealizowania wzbudzającego dziś pewne poczucie sceptycyzmu, czy rzeczywiście tak jest. W każdym razie dziennikarstwo zostało potraktowane jako pomocne w kształtowaniu postaw społecznych, czy raczej enkulturacji – pomocne dla wszelkich działań antropologicznych, a zarazem antropologia jako pomocna dla dziennikarstwa dla lepszego rozumienia świata i jego objaśniania. Ale przyjmijmy takie stanowisko z dobrodziejstwem inwentarza, w końcu takie były na ów temat poglądy na progu XX wieku. Zresztą i obecnie przy traktowaniu dziennikarstwa jako domniemanego „bytu idealnego”, nie pamiętając o jego współczesnych dewiacjach, jest to pogląd teoretycznie zasadny. A że praktyka częstokroć odbiega od ideału, to już odrębne zagadnienie. Dodajmy jeszcze dla uzupełnienia, że w dziennikarstwie mylone są niejednokrotnie pojęcia etnografii, etnologii i antropologii, a wreszcie że antropologia często bywa utożsamiana z antropologią fizyczną. Dodam na podstawie własnych obserwacji i rozmów (jeśli są one w jakiś sposób reprezentatywne), że kiedy mówię o antropologii (w domyśle kulturowej, acz nie dodaję tego przymiotnika), słyszę zdziwienie, że przecież to „badanie kości” czy coś podobnego, w każdym razie rozumiana ogólnie, jak powiedziałem, �Antropologia w dziennikarstwie 379 jako wyłącznie antropologia fizyczna. Trzeba dopiero dłuższego tłumaczenia, by rzecz wyjaśnić. Przydałoby się zatem, zwłaszcza ze strony antropologów, dokładniejsze wyjaśnienie, co należy rozumieć pod mianem antropologii, by w dosyć powszechnym odbiorze dziennikarskim nie była utożsamiana jedynie z jedną jej „częścią” (fizyczną). Ale to na marginesie. Znów jednak wróćmy do tematu. Logika versus emocje Na przestrzeni co najmniej stulecia mamy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się antropologii i dziennikarstwa, aczkolwiek początkowo jeszcze delikatnym, nie sformalizowanym, albo może raczej z poczuciem, czy trochę bardziej ostrożnie, wyczuwaniem wzajemnych związków lub pewnych podobieństw, później dopiero bardziej wyraźnym. Lecz po tej wycieczce historycznej wróćmy do istoty problemu. Otóż należy od razu stwierdzić, że wszystko to, co podlega opisowi antropologicznemu, podlega także opisowi dziennikarskiemu. I odwrotnie: to, co podlega opisowi dziennikarskiemu, podlega także opisowi antropologicznemu. Innymi słowy, wszelkie zjawiska i fakty, które są przedmiotem badawczym antropologii, mogą być zarazem przedmiotem obserwacji dziennikarskiej. I odwrotnie: zjawiska i fakty, jakie bywają przedmiotem relacji dziennikarskich, mogą być także przedmiotem badań antropologicznych i wyciąganych na tej podstawie wniosków. Naturalnie, nie wszystko, co jest opisem dziennikarskim, nadaje się do przełożenia na pojęcia i język antropologii, tak jak i nie zawsze opis antropologiczny nadaje się do przełożenia na dziennikarstwo. Dodajmy, że opis dziennikarski teoretycznie powinien być gładki, potoczysty, językowo poprawny i ładny. W porównaniu z nim opis antropologiczny językowo bywa niekiedy chropowaty, elegancja językowa może mieć znaczenie drugorzędne. Jednakże są liczne pola wspólne pozwalające eksploatować je zarówno w sposób antropologiczny, jak i dziennikarski, a także śledzić założenia antropologiczne w dziennikarstwie. Na tym, jak sądzę, polega przede wszystkim istota antropologii w dziennikarstwie: wspomniane wspólne pola zainteresowań dające możność szukania tropów antropologicznych w wypowiedziach dziennikarskich i odwrotnie – możliwości dziennikarskich w poczynaniach antropologicznych. Narzuca się w tym miejscu przykład może nieco kontrowersyjny, ale trafny – mianowicie to, co od 10 kwietnia 2010 roku dzieje się w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu przed Pałacem Prezydenckim. Nie oceniam tych wydarzeń w żaden sposób, podaję jednak jako wyraźny przykład. Wydarzenia �380 Marek Arpad Kowalski te i wszystko, co się tam dzieje, obrosło niezmiernie licznymi artykułami dziennikarskimi, kontrowersjami, publicystyką. Wszakże antropolog przypatrując się tym wydarzeniom, znajdzie dla siebie liczne tematy badawcze: narodziny mitu (na temat postaci Lecha Kaczyńskiego), tworzenie się wspólnoty, sakralizacja terytorium, stosunek do religii (krzyża jako symbolu i Kościoła jako instytucji), sprawa wykluczenia, stosunek „my” i „oni”, potoczne postrzeganie państwa, relacje między grupą a jednostką... Zapewne można by znaleźć wiele innych tematów przyciągających naukowca (rozwinięcie tych przykładów to odrębne zagadnienie, tu podaję je hasłowo). W każdym razie widać dobitnie, że to, co jest przedmiotem opisu dziennikarskiego, staje się przedmiotem badawczym dla antropologii. Przypominam: nie oceniam, nie komentuję, ale widać tu dobitnie, jak funkcjonuje lub może funkcjonować antropologia w dziennikarstwie, przynajmniej na poziomie uogólnionym. Podobnych przykładów z aktualnego życia publicznego można by przytoczyć więcej. Chociażby sprawa OFE (renty i emerytury), obecność naszych wojsk w Afganistanie, kwestia ewentualnej elektrowni atomowej w Polsce, zjawisko tzw. kibiców stadionowych i wiele innych spraw, jakimi żyje obecnie dziennikarstwo i jakimi będzie się karmiło w przyszłości. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że podobne tropy antropologiczne znajdują się nie tylko w dziennikarstwie, ale i w literaturze pięknej. Są liczne tytuły powieściowe będące wprost antropologią. Można w tym miejscu wymienić takie przykłady, jak chociażby Kirgiz schodzi z konia (Warszawa 1974) Ryszarda Kapuścińskiego, Boża podszewka (Warszawa 1997 – na tej podstawie powstał serial telewizyjny pod tym samym tytułem emitowany kilkanaście lat temu) Teresy Lubkiewicz-Urbanowicz, Traktat o łuskaniu fasoli (Kraków 2006) Wiesława Myśliwskiego, Huta (Wołowiec 2007) Grzegorza Kopaczewskiego. To tylko kilka przykładów wybranych przypadkowo. Można by wymienić ich znacznie więcej, ale nie będę tego czynił, ponieważ związki między antropologią a literaturą piękną także bywają wyraźne, lecz dokładne ich prześledzenie odbiega od tematu zajmującego się antropologią w dziennikarstwie. Jeśli zostały tu przywołane, to marginalnie, żeby pamiętać i o tych także relacjach. Wracając do głównego nurtu rozważań, warto w tym miejscu zauważyć rzecz niezbyt często dostrzeganą, acz ważną. Mianowicie uwadze często umyka to, że absolwenci antropologii uprawiający badania etnograficzne mają niejako automatycznie przygotowanie dziennikarskie, chociaż nie zawsze jesteśmy tego świadomi. Na czym to polega? Etnograf przygotowujący się do badań na jakimś terenie czy na jakiś temat musi wiedzieć o co pytać swoich ewentualnych informatorów, jak to czynić, jak ich dobrać, jak skłonić do możliwie otwartych i dokładnych wypowiedzi, �Antropologia w dziennikarstwie 381 a wreszcie jak przełożyć te wypowiedzi na „swój” etnograficzny język utrzymany w ryzach przejrzystej logiki. Podobnie dziennikarz. Szykując się do napisania reportażu, felietonu, wywiadu lub jakiejkolwiek podobnej formy wypowiedzi, musi przygotować się do tego i wiedzieć, co chce powiedzieć i o co pytać informatorów, jak ich dobrać, jak skłonić do wynurzeń, gdy zrazu niechętnie mówią czy to z powodu skrępowania, czy dla jakichś innych przyczyn, a na koniec jak to przełożyć na obowiązujące formy dziennikarskie. Metodologia więc wywiadu, publicystyki, felietonu albo jakiejkolwiek innej wypowiedzi dziennikarskiej lub też bardziej generalnie zebrania materiału czy to dziennikarskiego, czy etnograficznego jest bardzo podobna, jeśli nie wręcz taka sama. Ale oprócz niewątpliwych podobieństw, są także różnice i to istotne, polegające na odmiennych w efekcie formach wypowiedzi, stylistyce, metodologii (w głębszym jej rozumieniu), przeznaczeniu i ostatecznych efektach. Antropolog musi pamiętać o tym, by przedkładane przez niego fakty były ze sobą powiązane logicznie, by jedne wynikały z drugich, a późniejsze wiązały się z wcześniejszymi, a wszystkie powinny być dobrze osadzone w postrzegalnych i udokumentowanych realiach. Musi także dbać o to, by były racjonalne, nie zbaczające w stronę domniemanych legend lub mitologii, a nawet opowieści „wyssanych z palca”, którymi informator może bezwiednie albo świadomie „karmić” badacza, on zaś powinien być czujny i nie dać się sprowadzić na manowce, zatem informacje prowadzące do ogólniejszych spostrzeżeń musi poddać weryfikacji i dociekać co kryje się pod pewnymi symbolami a nawet niedopowiedzeniami, tzw. „wymownym milczeniem”, gestami i mimiką, w ogóle mową ciała i spod tej warstwy ujawniać istotę sprawy. Podsumujmy zatem: logika, wzajemne powiązania faktów ujawniające rzeczywisty stan rzeczy, no i wystrzeganie się dowolności w interpretowaniu faktów. Interpretacja musi być zbudowana na jak najdalej idącym prawdopodobieństwie. Nie ma tu miejsca na zupełną dowolność czy pozwalanie sobie na ujawnianie rozmaitych sympatii czy antypatii w jakiejkolwiek sprawie. Własny pogląd powinien być podporządkowany racjonalności i obiektywizmowi. Na własne zdanie można sobie pozwolić dopiero w podsumowaniu, zastrzegając wszakże, że jest to osobiste zdanie autora. W razie wątpliwości czy niemożności jednoznacznych stwierdzeń potwierdzanych twardo faktami, dopuszczalne są jedynie zastrzeżenia czy też ostrożności w rodzaju: „wydaje się”, „można sądzić, że...”, „przypuszczalnie” itp. Natomiast, aczkolwiek w dziennikarstwie też mamy do czynienia z interpretacją, to wątpliwości nie są obudowywane zastrzeżeniami „wydaje się”, „można przypuszczać” i podobnymi. A w każdym razie są one rzadko stosowane. Naj- �382 Marek Arpad Kowalski częściej bowiem mamy do czynienia z jawnym, bezwzględnym i bezpośrednim wyrażaniem przeważnie jednoznacznej opinii, że tak właśnie dokładnie jest, jak zostało przedstawione w tekście. Fakty nie wymagają potwierdzenia i nie muszą wynikać jedne z drugich. Fakty – przyjmuje się – po prostu są, a samo ich istnienie jest już eo ipso podawane odbiorcy jako dowód ostateczny. Owszem, istnieją między nimi powiązania w twórczości dziennikarskiej, ale dosyć luźne, nie wymagające dokładnego ukazywania wzajemnych związków i zależności. Niejako „są, bo są” i oczekiwana jest zgoda na nie czytającego, bez wgłębiania się w konteksty i szukania ewentualnych relacji między nimi. Media masowe zdefiniować możemy jako media komunikacyjne, które są – lub też mogą być – rozpowszechniane na szeroką skalę, praktycznie w identycznej formie; w ich poczet zaliczamy nie tylko film, wideo, telewizję, radio czy drukowaną prasę – czyli formy, które najczęściej mamy na myśli mówiąc o „mediach” – ale też odbitki litograficzne, billboardy reklamowe oraz Internet. Sęk w tym, by nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali. Pod pewnymi względami media masowe przypominają niektóre ze skrajnie zlokalizowanych wytworów kultury. Na przykład gazety są w równym stopniu co ludowe pieśni skore do redukowania zbliżonych w jakikolwiek sposób zdarzeń do stosownej formułki – obciążonej jednak pokaźnym bagażem symbolicznym – co w rezultacie prowadzi do ich ujednolicenia (Herzfeld 2004, s. 404–405). Media masowe z natury rzeczy są mediami komunikacyjnymi. Znaczy to, że służą komunikacji ze społeczeństwem. Najbardziej jednak istotne wydaje się tu pojęcie redukowania jako zdecydowanie odróżniającego dziennikarstwo od antropologii. Mianowicie dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów do jak najbardziej prostych i oczywistych stwierdzeń, zamykając je na ogół we względnie krótkich formułach, niejednokrotnie schematycznych i często abstrahuje od złożoności kontekstów – akurat odwrotnie aniżeli czyni to antropologia, uwzględniająca złożoność wydarzeń i ich konteksty. Gdy antropologia rozkoszuje się – można barwnie powiedzieć – złożonością faktów i zdarzeń, ich niejednoznacznością, pozwalając każdemu na wypracowanie i pielęgnowanie własnego punktu widzenia czy własnej interpretacji, krytycznego spojrzenia na to, co zostało przedstawione, to media odwrotnie – redukując złożoność faktów do prostych stwierdzeń i pomijając konteksty i wszelkie uwikłania owych faktów, tworzą uproszczone standardy ocen, podając bez wahania co jest prawdziwe, a co nie, co jest złe, a co dobre, co jest właściwe, a co nie, a czynią to na masową skalę, jawnie albo skrycie wpływając na czytelników, aby przyjęli owe standardowe oceny tak jakby były ich własne. �Antropologia w dziennikarstwie 383 Zapewne to miał na myśli Herzfeld w przytoczonym wyżej cytacie, by „nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali”. Skalę można w tym znaczeniu pojmować jako względnie skromny nakład i odbiór prac antropologicznych w porównaniu ze skalą i powszechnym odbiorem artykułów dziennikarskich (wysokie nakłady gazet i czasopism i liczne bardzo grono odbiorców). Doniosłość skali w tym przypadku oznacza masowość ocen; można powiedzieć, że ilość przechodzi w tym przypadku w jakość – im coś jest większe, staje się automatycznie bardziej prawdziwe (aczkolwiek wiemy, że nie musi odpowiadać to prawdzie). Tym bardziej, że media wskutek takiego odczytywania ich przesłania bywają często źródłem tworzenia samooceny, dzięki czemu wiemy (powinniśmy wiedzieć) jak życie nam się układa, czy jest dobre, czy nie bardzo, zatem wpływają na nas nie tylko w sposób informacyjny, ale i normatywny. Zwłaszcza że media niejako same z siebie tworzą ramy tego, co istotne, albo inaczej: tego, co za istotne powinno być powszechnie uważane, narzucając bezwiednie albo świadomie taki pogląd odbiorcom. Wspomniana w cytacie identyczna forma jest dlatego identyczna (przepraszam za tautologię), że występuje we wspomnianej masowej skali. Masowej, to znaczy przyjmowanej przez zdecydowaną większość odbiorców jako fakt nie podlegający dyskusji. Innymi słowy następuje redukcja zjawisk i zdarzeń do pobieżnych formułek podawanych jako fakty do masowego i szybkiego przyswojenia sobie, bez wgłębiania się w ich współzależności, konteksty czy odmiennie postrzegane kontrowersje. Dziennikarstwo ujawnia w tym miejscu jedną z bardziej pospolitych cech dyskursu biurokratycznego, w którym – w wyniku aktywnego stosowania błędnie umiejscowionej konkretności – standaryzacja retoryki stwarza iluzję gruntownej faktyczności – czy też, innymi słowy, czystej referencyjności (Herzfeld 2004, s. 405). Referencja, a więc niezgodność (czy chociażby względna niezgodność) między stanem rzeczywistym a opinią na jego temat, zdaniem Herzfelda, jest jedną z cech dziennikarstwa. Czy nam się to podoba czy nie, właśnie narzucanie przez dziennikarstwo, w sposób mniej czy bardziej jawny, poglądów do możliwie powszechnego wierzenia, niezależnie od rzeczywistego stanu rzeczy, stanowi o jego istocie. Należy w tym miejscu pamiętać o tym, co rzadko jest wspominane lub znane odbiorcom twórczości dziennikarskiej, a co ma wpływ na wspomnianą referencyjność, że dziennikarze w swojej pracy orientują się dosyć powszechnie, a może głównie na innych dziennikarzy, będących dla nich źródłem wiedzy i ocen, ponieważ często wielu z nich nie ma czasu (a bywa, że i chęci) dla pogłębiania swojego zasobu wiedzy, a przecież �384 Marek Arpad Kowalski każdy chce, by jego koledzy po fachu doceniali jego profesjonalizm. To jest owa „iluzja gruntownej faktyczności” niejako wymuszana przez samą istotę dziennikarstwa – dostarczenia odbiorcom szybkiego i nieskomplikowanego oglądu świata. Owszem, podobnie w antropologii też niejednokrotnie mamy do czynienia z orientowaniem się na zdania i poglądy innych badaczy i ich sądy i poglądy, ponieważ trzeba pamiętać, że: Etnografia jest od początku do końca uwikłana w pisanie (Clifford 2000, s. 33). Wychodząc od tego stwierdzenia, zauważmy, że pisanie – każde pisanie, antropologiczne, dziennikarskie czy jakiekolwiek inne – polega nie tylko na krytycznym odbiorze, ale również pretenduje do bycia mniej lub bardziej czymś w rodzaju prawdy objawionej. Zatem odnajduje się tu podobieństwo antropologii do dziennikarstwa (albo odwrotnie), gdyż dziennikarstwo jest właśnie pisaniem. Oczywiście dotyczy to dziennikarstwa prasowego, ale nie tylko prasowego, bo jednakże przy uwzględnieniu wszelkich różnic w formach wypowiedzi i innych jego form, także telewizyjnego, radiowego, Internetu. Podobnie i antropologia nie jest jedynie pisaniem, lecz przekazem słownym i wizualnym, też bowiem sięga do telewizji, radia i Internetu. Potraktujmy więc „pisanie” jako skrót myślowy, uwzględniający najrozmaitsze, nie tylko piśmienne formy przekazu. Wracając zaś do poprzedniej uwagi dotyczącej orientowania się na innych badaczy, występuje to zjawisko i w antropologii, lecz jest to wyraźnie zaznaczane, że np. X uważa tak, zaś Y inaczej i te różnice są motywowane przebiegiem własnych badań i spostrzeżeń, nie zaś pędem do stosowania schematycznych formułek. James Clifford w eseju na temat badań Marcela Griaule’a wśród afrykańskich Dogonów dosyć złośliwie zauważył: Nawet jeśli jest prawdą, że kluczowi informatorzy zostali „zgriaulizowani”, sam zaś Griaule się „zdogonizował” [...] to nie można z tego wywnioskować, że stworzona przez Griaule’a wersja Dogonów jest fałszywa (Clifford 2000, s. 70). Jak widać, kontrowersje między antropologami polegają na dokładnym przypatrywaniu się faktom i ich interpretacji, dalekie jednak są od pośpiesznych, schematycznych uogólnień. Natomiast w przypadku dziennikarstwa żyjemy w świecie symulacji, w którym najważniejszą funkcją znaku jest wymazanie rzeczywistości i jednocześnie ukrycie jej (rzeczywistości) zniknięcia. Wszelkie wartości są zazwyczaj nieostre, a ich interpretacja staje się dowolna, aby tylko była zgodna z potocznym myśleniem. �Antropologia w dziennikarstwie 385 Z drugiej wszakże strony wzmiankowane przypadki znane są wśród antropologicznych taktyk dyskursywnych jako technika sepizacji. Słowo pochodzi od anglojęzycznego skrótu SEP (somebody else’s problem). Sepizacja zatem polega na tym, że rozważany problem może zostać przemilczany albo uznany za nieważny poprzez sposób, w jaki się go omawia, pomimo że jest ważnym fragmentem rozmowy czy dyskusji. Chodzi więc w tym przypadku o przeforsowanie własnego punktu widzenia, kosztem zniwelowania punktu widzenia kontrpartnera czy kontrpartnerów, za pomocą odpowiednich zabiegów słownych. Sposoby stosowania sepizacji zajmują się nie tylko sprawami uważanymi za nieważne (dokładniej: sprowadzaniem spraw ważnych do kategorii spraw nieważnych), lecz i tym, w jaki sposób sprawy nabierają ważności lub ją tracą. Każdemu bowiem aktowi unieważnienia towarzyszy akt odwrotny: nadanie ważności sprawom innym. Jest to kontrsepizacja. Podobne do sepizacji i kontrsepizacji (albo też pokrewne) są manipulacje za pomocą stosowania cliché, czyli uproszczenia fałszującego rzeczywisty stan rzeczy. Nie każde uproszczenie jest cliché, tylko takie, które maskuje szczególny charakter opisywanego stanu rzeczy. Zabieg taki uważany jest za tendencyjny, ponieważ przy jego stosowaniu dominuje chęć osiągnięcia pożądanego skutku, realizacji jakiegoś zamiaru czy uzyskania wpływu na odbiorców lub czytelników. Umożliwia on to w ten sposób, że słowo lub zdanie napisane albo wypowiedziane zrazu jako komunał bez pokrycia w rzeczywistości (zafałszowanie stanu rzeczy) stopniowo staje się czymś możliwym do wyobrażenia, możliwym do dokonania, a wreszcie czymś dokonywanym. Bywa i tak, że przypadek indywidualny, podawany jako jednostkowy, staje się uogólnieniem. Zatem cliché zmienia rzeczywistość udając, że ją opisuje. Ktoś stosujący wspomniane techniki manipulacyjne (sepizacja, kontrsepizacja, cliché) rości sobie prawo do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Zgoda, że interpretacja może być także rodzajem wyjaśnienia, aczkolwiek tych wyjaśnień może być wiele, tyle ile interpretacji, a żadne z nich nie może pretendować do prawdy jedynej. Interpretacja może być tylko dociekaniem prawdy. Zatem pojawia się dalsze pytanie, kto (jaka interpretacja) ma reprezentować tożsamość i autentyczność prawdy? To pytanie nieustannie znajduje się w zawieszeniu. Możemy tylko domniemywać w oparciu o własną wiedzę i zmysł krytycyzmu. Tak jest w antropologii, gdy spoglądamy na odmienną interpretację innych naukowców i wybieramy tę, z którą się zgadzamy. W dziennikarstwie podobny wybór interpretacji jest mocno ograniczony. Tekst dziennikarski nie wdaje się w takie subtelności, przedstawiając to, co uważamy za interpretację, jako fakt. Tu kryje się „iluzja gruntownej faktyczności”, podniesiona przez Herzfelda. �386 Marek Arpad Kowalski Istota gruntownej faktyczności Jeżeli podobne techniki i zabiegi stosowane są w pewnych przypadkach w antropologii, to widać wyraźnie pewne relacje i podobieństwa z dziennikarstwem, z tym że w tym drugim przypadku czynności manipulacyjne są stosowane wprost i nie tak bardzo ukryte, jak w przypadku antropologii. Słowo i znak w dziennikarstwie bywają oderwane od swojej treści i odwołują się do innego słowa i znaku podawanych jako właściwe. Co ważniejsze, o ile przy wszelkich podobieństwach w antropologii można względnie trafnie wytropić manipulacje, a zawsze znajdzie się wcześniej czy później ktoś, kto zwróci uwagę na niedokładności lub nadinterpretację, o tyle w dziennikarstwie jest to znacznie bardziej trudne. Dlaczego? Charakterystyczną cechą mediów publicznych jest tworzenie pewnego, publicznego języka, który można powielać w nieskończoność i rozpowszechniać potencjalnie w jak najrozleglejszych przestrzeniach (Herzfeld 2004, s. 405). To jest też owa, inaczej określona herzefeldowska „gruntowna faktyczność”, czyli jeden z elementów odróżniających (przy wielu cechach wspólnych, a przynajmniej podobnych) dziennikarstwo od antropologii. To pierwsze działa w masowej skali, ta druga w skali znacznie mniej masowej. To pierwsze zorientowane jest na bardzo szeroki krąg odbiorców, ta druga na krąg odbiorców zawężony do grona fachowców i ewentualnie osób specjalnie nią zainteresowanych. Dziennikarstwo z założenia i z praktyki postępowania jest, jak wskazano, twórczością masową, dla wszystkich. Wśród tych „wszystkich” znajdują się osoby od – nazwijmy tak mało elegancko – prostaczków, kierujących się na co dzień wiedzą potoczną, do wyrafinowanych intelektualistów z rozwiniętym zmysłem krytycznym i samokrytycznym. Ma więc trafiać do każdego i to tak, by każdy zrozumiał przekaz dziennikarski, a jeszcze lepiej, by uznał go za „swój”, to znaczy odpowiadający mu zawartym w nim przesłaniem. Z pewną przesadą można stwierdzić, że dziennikarstwo jest swojego rodzaju masową misją, nakierowaną na jak najszerszy krąg odbiorców. Ponieważ zaś dziennikarstwo jest formą komunikacji nie tylko masowej, ale i często jednocześnie politycznej, najważniejsze są fakty, informacje i siła argumentów, a wszystkie one zredukowane dla zawładnięcia zbiorową wyobraźnią, nadającą działaniom i ideom wymiar symboliczny, uproszczony zarazem dla lepszego i bardziej efektywnego przyjęcia przez odbiorców. Wcześniej wspomniane zostało, że – z warsztatowego czy metodologicznego punktu widzenia – antropologowie otrzymują, niejako nieświadomie, �Antropologia w dziennikarstwie 387 przygotowanie dziennikarskie. Ta relacja działa i w drugą stronę. Dziennikarze równie automatycznie korzystają, a przynajmniej po części są profesjonalnie przygotowani do myślenia antropologicznego. Mianowicie przynajmniej teoretycznie dziennikarze mają za zadanie poznawać świat i rzetelnie przedstawiać go odbiorcom, czyli społeczeństwu. A właśnie takie założenie przyświeca antropologii. Widać tu znów wyraźnie relacje między jedną a drugą formą wypowiedzi. Jeżeli w tym dziennikarskim, masowym, powszechnym przekazie dla wszystkich mieści się antropologiczny punkt widzenia, to dobrze; a często mieści się. Bo znaczy to, że ów punkt widzenia, czy też sposób objaśniania świata staje się ważny i też znajduje odbiorców, powodując bardziej krytyczny i zróżnicowany odbiór rzeczywistości. Powoduje to rozszerzenie możliwości dziennikarskich, a także, niejako przy okazji, antropologicznych, bo i w tym ostatnim przypadku wyraźnie, a przynajmniej potencjalnie poszerza krąg odbiorców. Chociaż trzeba pamiętać, że między dziennikarstwem a antropologią nie istnieje rywalizacja w dążeniu do masowości. Dziennikarstwo z założenia nastawione jest na masowość. Antropologia nie startuje w tym wyścigu, chociaż ambicją niektórych antropologów bywa też masowy odbiór ich prac. Naturalnie nie tak masowy, jak twórczości dziennikarskiej, ale jednak możliwie szeroki. Aczkolwiek należy pamiętać, że misją antropologii jest przedstawianie złożoności świata (a nie jego prostoty), wydobycie skomplikowanych kontekstów, uwikłań, rozmaitych powiązań i ujawnienie ich. Przedstawianie złożoności świata jest także zadaniem dziennikarstwa, chociaż jak powiedziano wcześniej, odbywa się to na innym poziomie. Nie tylko znacznie bardziej masowym, ale i – w porównaniu do antropologii – uproszczonym. To uproszczenie wynika z bardzo prostego powodu: aby trafić do możliwie dużej grupy odbiorców i być przez nich zrozumianym. Dotyczy to także problemu interpretacji, gdyż występuje on i w dziennikarstwie, ale ponownie na innym poziomie. Interpretacja w dziennikarstwie bywa, w porównaniu z antropologią, mocno uproszczona, stosowana nie drogą żmudnego dochodzenia do niej, lecz „od jednego rzutu”. Dzieje się tak z powodów wcześniej wskazanych: masowości dziennikarstwa i w związku z tym konieczności szybkiego i bezkonfliktowego trafienia do odbiorcy, który powinien zrozumieć zabieg interpretacyjny bez konieczności wchodzenia do niego jak do labiryntu. Musi być wyłożony prosto. Formy wizualne Ciekawe rozważania wiążące się z tematem przedstawia Sławomir Sikora w artykule O problematyczności wizualności w antropologii, zamieszczonym �388 Marek Arpad Kowalski w zbiorze Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Autor skupia się, jak wyjaśnia tytuł, na formach wizualnych, takich jak fotografia czy film, ale pamiętajmy, że w dziennikarstwie mamy też do czynienia z wizualnością, ponieważ fotografia i film również mogą być formami wypowiedzi dziennikarskiej samodzielnej albo uzupełniającej wypowiedź pisaną lub mówioną. Zresztą należy zdać sobie sprawę, że pisanie także jest rodzajem wizualności: czytamy, a więc obserwujemy słowa, zdania, akapity, całą myśl zawartą w znakach pisarskich, które najpierw przyswajamy sobie patrząc, a więc czytając i dopiero w ułamek sekundy później to, co odbieramy, widzimy (to znaczy nie tylko patrzymy, ale rozumiemy to, co widzimy), zatem wizualnie czytanie zamienia się w rozumienie umysłowe. [...] widzenie (w odmienności do patrzenia) zawsze zawiera sporą domieszkę interpretacji (Sikora 2006, s. 183–184). Formy wizualne zawierają, bo muszą ze swej istoty zawierać, interpretację. Kluczem wszakże jest tu nader trafne przeciwstawienie pojęcia „patrzenia” pojęciu „widzenia”. Wiemy przecież, że „patrzeć” to nie znaczy dosłownie „widzieć”. Ta para pojęć odpowiada innej, przekładając na konwencję pisaną lub mówioną, stricte już dziennikarskiej: „czytać” i „rozumieć”, gdyż czytanie to rozpoznawanie liter, całych słów i zdań, lecz nie musi być równoznaczne z rozumieniem. Jeżeli na przykład mam przed sobą jakiś tekst w języku portugalskim, którego nie znam, patrzę na niego, rozpoznając litery i słowa, więc patrzę (pomijam wymowę), ale go nie widzę w znaczeniu: nie rozumiem, a wobec tego nie stać mnie na jakąkolwiek interpretację, ponieważ czytam, ale nie rozumiem, co czytam. Problem wizualności wpisuje się w pewną oczywistość reprezentacji. Przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka, ale tak jak uczymy się z większym wyczuciem przyglądać tekstom pisanym, tak też wypada wykazać się większą wrażliwością w podchodzeniu do materiału wizualnego, czy szerzej wizualności (Sikora 2006, s. 184–185). Sikora co prawda lojalnie wyznaje, że na przykład Kirsten Hastrup w tekście Film as Ethnography, zamieszczonym w pracy Anthropological Visions: Some Notes on Visual and Textual Authority (1992) opowiada się przeciwko wizualności (co zostało oparte na jej doświadczeniach z badań terenowych) jako grożącej, jak mi się wydaje, pochopną i powierzchowną interpretacją, jednak jawi się on zwolennikiem wizualności, mimo wszelkich wątpliwości i zastrzeżeń, jakie ona niesie, podając z drugiej strony inne przykłady antropologiczne wspierające wizualność. �Antropologia w dziennikarstwie 389 Nie jest moją rzeczą wchodzić w ten spór, aczkolwiek doświadczenia rozmaitych antropologów z wizualnością mogą być odmienne. Wypada jednak zauważyć, że wizualność stała się jednym z filarów dziennikarstwa, a co więcej mimo pewnych wątpliwości („przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka”), jednak wchodzi do antropologii, czego liczne przykłady przytacza sam Sławomir Sikora w wymienionej pracy, omawiając słusznie przykłady „czystej” wizualności w antropologii. Widać tu wzajemne przenikanie się pewnych form dziennikarstwa z pewnymi „wypowiedziami” antropologii. „Wypowiedziami” rozumianymi w tym przypadku jako wizualnymi formami. Wiadomo bowiem, że antropologia odwołuje się w pewnych przypadkach do form wizualnych: zdjęć i filmu, może więc nie tyle „ucieka przed problemem”, ile często nie traktuje go równie poważnie jak wypowiedzi tekstualnych. A przecież ileż to razy przypatrując się jakiemuś zdjęciu czy filmowi, mruczymy sobie pod nosem, że mówi on więcej, aniżeli opis tekstowy. Acz z drugiej strony przekazowi jedynie wizualnemu, mówiąc popularniej „obrazkowi” towarzyszy oczekiwanie, że będzie on dokładniej jeszcze wyjaśniony przez tekst pisany lub mówiony, chociaż nie zawsze takie dopowiedzenie bywa konieczne. Można przyjąć, że tryb wizualny powinien być równorzędny i równie poważnie traktowany, jak tekst pisany czy mówiony. Dziennikarstwo dawno już uznało tę równorzędność, antropologia dopiero stara się o ich równouprawnienie, chociaż w wielu przypadkach stosuje także owe standardy (może jednak owo równouprawnienie już się dokonało, bo przecież przekaz antropologiczny operuje dziś często zdjęciem, filmem – liczne są przecież filmy etnograficzne?). W każdym razie widzimy tu jak na dłoni antropologię w dziennikarstwie. Zwłaszcza wtedy, gdy przekaz wizualny opowiada nam o obcości, inności, niejednokrotnie wyraźniej przemawiającej obrazem niż tekst, a przecież antropologia to poszukiwanie „obcości”, czegoś innego, co nas otacza, sąsiaduje z nami albo jest „inne” od tego, do czego przywykliśmy w obrębie swojej kultury, no i porównywanie tego „innego” czy „obcego” z „naszym”. Dziennikarstwo często fascynuje pokazywaniem wzmiankowanej „obcości” czy „inności” jako egzotyki. Antropologia ową „inność” czy „obcość” także ujawnia, ale jako rzecz normalną, bez podniecania odbiorcy niezrozumiałą, a fascynującą egzotyką. Przeciwnie, oswaja ją tłumacząc, że inność albo obcość jest oczywistością, a nie odmiennością powodującą ekstazę wśród odbiorców. Dosyć, że mamy tu do czynienia z wzajemnymi relacjami między antropologią a dziennikarstwem, tyle że relacjami na poziomie z jednej strony profesjonalnym, z drugiej zaś masowym. Istota jednak, przy wszelkich odmiennościach, pozostaje ta sama. �390 Marek Arpad Kowalski Wszystko na sprzedaż? Paul Willis, krytyczny, jak można zrozumieć, wobec dziennikarstwa, porównuje teksty dziennikarskie do towarów kulturalnych. Zbliżamy się w tym miejscu do tego, że dziennikarstwo często swoje wypowiedzi traktuje jako towar. Naturalnie, towar specyficzny, pojmowany nie jako rzecz materialna, lecz jako rzecz „duchowa”, umysłowa. Materialne w tym przypadku może być to, co napisane albo pokazane na ilustracji (zdjęciu, filmie), lecz najbardziej istotna jest owa niematerialna, duchowa treść towaru, czyli przesłanie, jakie on niesie. Podwójna zagadka formy towarowej w sferze kultury nie tylko skutkuje walką jednej strony przeciwko drugiej – towar jako użyteczność, towar jako fetyszyzm – lecz także, jak widzieliśmy, zmaganiami w obrębie samej „formy kulturalnej”. Wpływ, jaki forma „nośnika” (fetyszyzm formy towarowej w ogóle) wywiera na „formę kulturalną”, polega na częściowym sfetyszyzowaniu wewnętrznych form tej ostatniej oraz wprowadzeniu wewnętrznego dystansu. Oczywiście element „kulturalny” towaru kulturalnego nie może ulec kompletnej fetyszyzacji, gdyż przestałby cokolwiek komunikować. Jednak brak stabilności między formami daje dobrego wewnętrznego „kopa”, by ujawnić fetyszystyczną naturę towaru lub tekstu, poddając ironii, relatywizując [...] te znaczenia, którym udało się przetrwać (Willis 2005, s. 93). Fetyszyzacja w tym ujęciu oznacza, że ważne staje się nie to, co jest ukryte w pewnych zdaniach lub określeniach, lecz oznacza zredukowanie (o czym była mowa wcześniej) złożoności do form najbardziej prostych, a przeto najłatwiejszych do przyswojenia. Nasuwa się tu porównanie do matematyki, mówi się bowiem o „uproszczeniu równania”. Lecz ani antropologia, ani dziennikarstwo, by ograniczyć się do tych dwóch przykładów szeroko pojętej humanistyki, nie są matematyką. Uproszczenie, czyli redukcja form skomplikowanych do najprostszych, w tym przypadku czyni rzeczywistość uboższą. A jednak dziennikarstwo czyni to – w imię maksymalnego uproszczenia tego, co ma do powiedzenia, a zatem i łatwiejszego odbioru. Innymi słowy, a bardziej dosadnie – tekst dziennikarski wydaje się być „towarem”, dokładniej „towarem kulturalnym”, działającym z jednej strony jako towar taki sam, jak każdy inny (np. mydło, samochód, odzież itd., cokolwiek zresztą, co byśmy chcieli podstawić pod pojęcie towaru), z drugiej mającym ambicję być przekaźnikiem kultury. O tej podwójności tekstów dziennikarskich czytamy w dalszych rozważaniach na ten temat: Przy odbiorze „prostej użyteczności” tekstu „wydajność” może iść w parze z realizmem i realistycznym odczytaniem, natomiast „złożona użyteczność” towarów kulturalnych oferuje także produktywność jako rezultat buntu. �Antropologia w dziennikarstwie 391 W wieku przedstawieniowej niewinności specjaliści zabawiali się, rozkładając na czynniki pierwsze sposoby pozwalające na semiotyczne manipulowanie pozostałymi członkami społeczeństwa (Willis 2005, s. 93). Bardzo trafne wydaje się porównanie tekstów dziennikarskich do towaru, dokładniej towaru specyficznego, mianowicie towaru kulturalnego, w którym kryje się zarówno pojęcie towaru (jakiegokolwiek), a zarazem pojęcie ideowego czy też myślowego przesłania (wszystko jedno w tym przypadku, jak chcielibyśmy go nazwać). Pod wspomnianą wyżej „użytecznością” połączoną z „wydajnością” (oba te czynniki wzajemnie się wspomagają i trzeba traktować je nierozdzielnie) należy, moim zdaniem, rozumieć wpływ tekstów dziennikarskich na odbiorców lub szerzej na społeczeństwo, dla którego produkowane są owe towary kulturalne. Ich podwójna rola polega na tym, że z jednej strony mówią jak gdyby idealistycznie albo lepiej generalnie o kulturze (jakkolwiek byśmy ją rozumieli), z drugiej zaś o jej „produkcyjnym” zastosowaniu, czyli dążeniu do tego, by ów towar był jak najszerzej przyjęty w społeczeństwie i stosowany w praktyce. Być może formy wizualne, tak jak określa je Sławomir Sikora, są bardziej towarem, aniżeli teksty pisane albo mówione. Ale to moje indywidualne spostrzeżenie, gdyż w takich przypadkach zdaje się decydować nie tyle zawarta w nich treść, ile mniej czy bardziej atrakcyjny wygląd. Warto zastanowić się, czy w przypadku antropologii też mamy do czynienia z towarem. W jakimś sensie – tak, ponieważ antropologia również w efekcie zmienia badania i ich wyniki w rodzaj towaru, gdy owe wyniki zamykane są w formie książki czy wykładu. Zmierza bowiem do tego, by owe badania i wyniki uprzystępnić możliwie szeroko (acz na znacznie mniejszą skalę) i sprawić, by były one znane i przyjęte w praktyce społecznej, a w każdym razie, by przeniknęły do świadomości ogółu i były stosowane (co najmniej rozumiane) w realnych działaniach i rozumieniu prawideł kierujących ludzkim życiem. Jednakże wiemy, że często stwierdzenia antropologiczne są przez następców poddawane krytyce, unieważniane albo lokowane w historii nauki. Na ich miejsce pojawiają się nowe, obowiązujące do czasu, kiedy powstają kolejne stwierdzenia lub odmienne od dotychczasowych interpretacje. Jeśli zgodzimy się, że i w antropologii, i w dziennikarstwie tekst (w jakiejkolwiek formie – pisanej, mówionej, wizualnej) jest towarem, to dostrzeżemy podobieństwa, a przynajmniej wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem. Ta wszakże różnica, że w dziennikarstwie towar jest wystawiany na sprzedaż poprzez konkurencję gazet i wszelkich mediów dążących do tego, by to ich konkretny głos był przyjmowany przez odbiorców jako „własny”, w antropologii zaś towar jest nieustannie poprawiany i ulepszany i wprawdzie też wystawiany na sprzedaż, jednak nie tak bezwzględnie. Można �392 Marek Arpad Kowalski to ująć nieco inaczej. W antropologii ów towar też bywa sprzedawany, ale ze względu na jego wartość poznawczą. W dziennikarstwie natomiast wartość towaru nie jest wyliczana jedynie „sama w sobie”, ale decyduje także, a może i w znacznej mierze „opakowanie” – atrakcyjne, „błyszczące”, przyciągające swoim wyglądem. Jest jeszcze jedna, zapewne zasadnicza, różnica. W antropologii nasz „towar” nie jest sprzedawany za wszelką cenę. W dziennikarstwie bardzo często – tak. Zwraca na to pośrednio uwagę (pośrednio, gdyż rzecz nie dotyczy dziennikarstwa, lecz zawiera spostrzeżenia na temat współczesnej kultury) Anna Zadrożyńska: Jedno jest pewne: nie wszystko jest na sprzedaż, zarówno w sensie dosłownym, jak i metaforycznym. Na jarmarku kultury, przynajmniej europejskiej, proporcje towarów i usług do walorów bezcennych nie należą do wartości trwałych. Zmieniały się razem z ideologiami, ekonomiami, władcami, wojnami, modami, wynalazkami i wielu innymi warunkami zwykłego i niezwykłego życia ludzi (Zadrożyńska 2001, s. 6). Zarówno antropologia, jak i szczególnie dziennikarstwo, oferują towar na owym jarmarku kultury, ale – jak powiedziano – czynią to odmiennie. Powstaje pytanie: czy w przypadku antropologii mamy do czynienia z działalnością na wspomnianym, metaforycznym jarmarku kultury? Jeśli przyjąć, że tak, to jednak zachodzi między nimi istotna różnica. Autorka wyczuwa doskonale tę różnicę, gdy pisze o rozszerzeniu się – jak to nazywa – sprzedajności na wiele dziedzin z pozoru dawniej nie tykanych, dokładniej nietykalnych, mianowicie uczynienie towaru z tradycji, historii, przeżyć intymnych, religijnych, estetycznych i wystawianiu go na sprzedaż na jarmarku kultury. Ale stwierdzając, że nie wszystko jest na sprzedaż (to znaczy, że nie wszystko powinno być wystawiane na sprzedaż), zauważa: Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko spotkania kupców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko – to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. Na targowisku przecież przede wszystkim się targuje: zachwala, negocjuje, kupuje, płaci. Każdemu zależy, by sprzedać jak najlepiej, by kupić jak najkorzystniej (Zadrożyńska 2001, s. 7). A więc mamy rozróżnienie na jarmark i targowisko. Tu i tam odbywa się handel, kupuje się i sprzedaje, a każdemu zależy na tej transakcji. Z tą wszakże różnicą, że na targowisku wszystko jest na sprzedaż, natomiast na jarmarku – nie wszystko. Dziennikarstwo, przynajmniej współczesne, handluje wszystkim. Antropologia wzdraga się przed wystawianiem wszystkiego na �Antropologia w dziennikarstwie 393 sprzedaż, aczkolwiek bywa kuszona do maksymalnego rozszerzenia swojej handlowej oferty. Z punktu widzenia korzyści zachęta wygląda pozornie racjonalnie, a owa zachęta czyniona ze strony dziennikarstwa (jeśli jest czyniona) równie pozornie zdaje się obiecywać zysk. Skąd więc opór antropologii przed wystawianiem wszystkiego na sprzedaż? Stąd, jak się wydaje, że mówi ona o niepewności licznych zjawisk kultury, o niemożności ostatecznego wyjaśnienia wszystkiego aż do końca i zostawienia pewnych spraw w zawieszeniu, gdyż inaczej antropologia zaprzeczyłaby samej sobie. Odwołajmy się ponownie do kolejnego cytatu wyjaśniającego ten problem: Niepewność, jak sądzę, jest wielką szansą poznawania, nie kończącego się śledzenia, szukania, wyjaśniania, konstruowania kolejnych, choćby i subiektywnych stopni wiedzy. Nawet jeżeli współczesny (czy tylko?) tekst naukowy ma być traktowany jedynie jako wyznanie badacza, to przecież tkwi w nim nadzieja na coś więcej. Nawet jeżeli nie może być ukazaniem obiektywnej prawdy, tylko opisaniem subiektywnego doświadczania świata, możliwym dzięki siatce własnych pojęć konstruowanej stopniowo, powoli i długo, to przecież i tak zmierza do jakiegoś pozasubiektywnego celu, choć dokonuje tego krętymi drogami (Zadrożyńska 2001, s. 12). Przypomnijmy raz jeszcze. Antropologia to śledzenie, szukanie i konstruowanie oglądu świata, a przeto i możliwie obiektywnej, nie subiektywnej, wiedzy o nim. Dziennikarstwo to też śledzenie, szukanie i konstruowanie wiedzy o świecie, ale nie stopniowe, powolne i długie, lecz idące „na skróty”. Szybkie i proste, zamieniające się niekiedy w prostackie. Nie ma w nim na ogół miejsca na wahania i wątpliwości subiektywizmu, wiele, jeśli nie wszystko, musi być podawane jako wyglądające na obiektywne i tak właśnie odbierane przez odbiorców. A przecież w antropologii jakieś pozornie błahe, nawet pojedyncze wydarzenie, słowo, zdanie może dawać asumpt do dalszych dociekań, rozwijania tego w jakąś teorię czy chociażby próbę teoretyczną poprzez konsekwencję postępowania logicznego, czasem swobodne skojarzenia albo wizje pozwalają na dokonywanie mniej czy bardziej umotywowanych interpretacji. Refleksja na temat poddawany badaniu, ogólniej – na temat kultury – bierze, a przynajmniej powinna brać pod uwagę zmienność słów, zdarzeń i ich rozumienie, by wypracować jakąś uporządkowaną konstrukcję, nawet jeżeli ta konstrukcja za chwilę poddana zostanie krytyce przez innego badacza, ale przecież wokół tej konstrukcji toczą się spory i dyskusje. Innymi słowy wątpliwości bywają immanentną cechą antropologii. W dziennikarstwie na ogół nie ma zapotrzebowania na wątpliwości (choć i ono niekiedy daje im wyraz). Antropologia obserwuje i bada odmienność, �394 Marek Arpad Kowalski inność, obserwuje zmienność, by na tych między innymi podstawach tworzyć konstrukcje mówiące o kulturowej rzeczywistości świata (relatywizm mieści się w tych konstrukcjach). W efekcie przedstawiać świat i kulturę w sposób możliwie uporządkowany (zmienność również jest fragmentem tego porządku). Dziennikarstwo też ma ambicję przedstawiania uporządkowanego świata, ale unika wybijania na czoło zmienności, waha się przed ujawnianiem wątpliwości jako czynnika wprowadzającego chaos do tego porządku. Naturalnie nie sposób go nie zauważyć, lecz przecież można go ominąć, przedstawiając chaos i wątpliwości jako zakłócenia mniej czy bardziej chwilowe. A w każdym razie potraktować chaos, zmienności i wątpliwości jako elementy obecnego porządku świata poprzez semiotyczne zabiegi i tworzenie publicznego języka powielanego w nieskończoność, jak zauważa, co zostało wcześniej powiedziane, Herzfeld. Tak więc pomimo wszelkich różnic dzielących antropologię i dziennikarstwo, relacje między nimi bywają w wielu elementach dosyć bliskie, jeżeli wręcz nie tożsame. Łączy je przede wszystkim zaciekawienie światem, ludźmi i ich kulturą, obserwacja tego wszystkiego, co się dzieje i zamiar, a właściwie chęć wyjaśniania wszelkich zjawisk, obyczajów i poglądów. Każda z tych dwu dziedzin twórczości czyni to po swojemu, a dokładniej w sposób sobie właściwy. Jednakże są dosyć liczne elementy wspólne, wyrażające się dosyć często w warsztacie czy metodologii. Powtórzę, bo to jest bardzo ważne i nigdy dosyć przypomnienia, że to, co jest przedmiotem obserwacji i badań antropologicznych, jest zarazem przedmiotem obserwacji i poczynań dziennikarskich. Równie ważne jest podobieństwo (czasami tożsamość) przygotowawczego postępowania antropologa i dziennikarza: umiejętność sformułowania tematu, zbieranie informacji wraz ze stosunkiem do informatorów, logiczne i racjonalne postępowanie w budowaniu ostatecznych wniosków (aczkolwiek znacznie bardziej surowe w przypadku antropologii, i odwrotnie, bardziej luźne, nie tak rygorystyczne w przypadku dziennikarstwa). Tożsamy, a w każdym razie bardzo podobny jest cel: wyjaśnianie świata, jego kultur i postępowania ludzi, aczkolwiek drogi do tego celu bywają odmienne, a i cel, chociaż podobny, to w ostatecznym rachunku bywa odmienny. Z jednej strony uświadamiający prosto to, co najistotniejsze, z drugiej pokazujący, że nic nie jest jednoznaczne i tożsame zawsze i wszędzie. Niezależnie jednak od zasygnalizowanych różnic i odmienności nasuwa się wniosek, że jednak w dziennikarstwie myślenie antropologiczne może być wielce pomocne. Myślenie, czyli tu sposób reagowania na informacje, ich dobór, ostateczne logiczne ich uszeregowanie, dostrzeganie związków między nimi, krytycyzm, wystrzeganie się pochopności, racjonalizm spojrzenia. Z drugiej �Antropologia w dziennikarstwie 395 strony myślenie dziennikarskie może być także pomocne w antropologii: odcięcie niepotrzebnych wahań (jakie są niepotrzebne, to już każdy powinien orzec w swoim sumieniu), zmierzanie prostą drogą do celu; „kręte drogi”, o jakich wspomina Zadrożyńska nie powinny być krętactwem (tu znów zastrzeżenie: co jest „krętą drogą”, a co krętactwem, a dzieli je niekiedy cienka linia, też powinno być określone przez każdego osobiście). Druga cienka linia oddziela to, co subiektywne od tego, co obiektywne. Schodzą się one w interpretacji, ale tu ponowna uwaga, by interpretacja nie przeradzała się w subiektywizm, lecz możliwie wiernie trzymała się obiektywizmu. Wprawdzie każdy człowiek ma jakieś własne poglądy, ideały, którym może ulegać, ale powinien w miarę możności pozostawić je na boku, uruchamiając swój krytycyzm. Dziennikarz znacznie łatwiej ulega swoim subiektywnym poglądom, chociażby ze względu na pośpiech i masowość wpisane w ten zawód, aniżeli antropolog, jednakże, przynajmniej teoretycznie obu powinno cechować myślenie obiektywne. Naturalnie nie jest to łatwe, lecz warto o tym wskazaniu zawsze pamiętać. Jeśli więc mówimy o antropologii stosowanej, to doskonałym jej przykładem może być w praktyce dziennikarstwo. Przy pamiętaniu jednakże o obowiązku (nigdy dosyć przypominania) racjonalnego i logicznego postępowania, zwracaniu uwagi na konteksty i rozmaite uwarunkowania (etniczne, obyczajowe, historyczne, geograficzne, kulturowe itd.). W końcu obie te dziedziny „wystartowały” ze wspólnej linii: objaśnianie świata i kultury, przy baczeniu na wszelkie odmienności, różnice i zmiany. Myślę więc, że w dziennikarstwie kryją się potencjalnie duże i liczne wartości antropologiczne, jakie mogą i powinny być stosowane korzystnie w tym zawodzie i odwrotnie – dziennikarstwo może być pomocne antropologii w stosowaniu jasnego i nie nazbyt poplątanego objaśniania świata. Konkretne przykłady twórczości dziennikarskiej, a i literackiej, dowodzą właśnie tego, z drugiej strony liczne prace antropologiczne dowodzą tego, że mogą one stanowić pasjonującą literaturę. Reszta zależy już od umiejętności, talentów i wciągających wizji autorów. Konkluzje Podsumujmy zatem powyższe wywody, starając się skupić na płynących z nich wnioskach, przedstawiając je w sposób możliwie skondensowany: — Zdarzenia i zjawiska podlegające opisowi antropologicznemu podlegają także opisowi dziennikarskiemu. — Język antropologii cechuje się logiką i racjonalnością, język dziennikarstwa odwołuje się do przekazu emocjonalnego. �396 Marek Arpad Kowalski — Antropologia interpretuje fakty, dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów, sprowadzając je do standardowych, potocznych ocen. — Dziennikarstwo jest komunikacją masową uogólniającą świat, antropologia opisuje złożoność świata. — W dziennikarstwie wszystko jest towarem, w antropologii fakty prezentowane są ostrożnie. Literatura Balicki Z. 1912 – Psychologia społeczna. Czynności poznawania, Kraków. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, Warszawa. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Sikora S. 2006 – O problematyczności wizualności w antropologii, w: Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław. Willis P. 2005 – Wyobraźnia etnograficzna, Kraków. Zadrożyńska A. 2001 – Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9b9ac445f6d25aa34fedd3e025362cc.pdf ceff1663b00218dbad67257219d80ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:731 Title A name given to the resource Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.171-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI SPOSTRZEŻENIA N A T E M A T K U L T U R Y L U D O W E J D A N I I Niniejszy artykuł nie m a na celu przekazania pełnego obrazu k u l t u r y l u d o w e j D a n i i . Należałoby w t y m celu przeprowadzić pogłębione badania t e ­ renowe, potrzebna jest też dokładna znajomość l i t e r a t u r y . Natomiast p o ­ niższe spostrzeżenia opierają się na obserwacjach poczynionych w terenie i p o d s t a w o w y c h pozycjach z l i t e r a t u r y . Ponadto pewnej ilości materiałów dostarczyły duńskie muzealne kolekcje etnograficzne. Oczywiście, t a k i e ujęcie nie wyczerpuje całości zagadnienia. Zasygna­ lizowane są j e d y n i e te elementy duńskiej k u l t u r y l u d o w e j , które są b a r ­ dziej t y p o w e , charakterystyczne, czy wreszcie takie, które uderzają swo­ ją specyfiką. Zwrócenie szczególnej u w a g i na niektóre zagadnienia w y n i ­ k a stąd, iż w a r t o m o i m zdaniem, spojrzeć na kulturę ludową D a n i i po­ równawczo, zestawiając ją z elementami polskiej k u l t u r y l u d o w e j , w a r t o zwrócić uwagę t a k na podobieństwa, j a k i na różnice. Należy p r z y t y m pamiętać, że mówiąc o duńskiej k u l t u r z e l u d o w e j można mieć na myśli j e d y n i e to, co spotyka się w muzeach i skansenach (przynajmniej jeśli chodzi o j e j aspekt m a t e r i a l n y ) . Szybkie b o w i e m uprzemysłowienie k r a j u , r e f o r m y agrarne i oświatowe doprowadziły do u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j k r a j u , a t r a d y c y j n a k u l t u r a w s i jest już pojęciem h i s t o r y c z n y m . Drobne wyjątki, ograniczone do n i e w i e l k i c h , i z o l o w a n y c h obszarów i p e w n y c h elementów k u l t u r y społecznej, n i e zmieniają tego obrazu. Z drugiej strony społeczeństwo duńskie określa się często m i a n e m społeczeństwa chłopskiego, co oznacza, że p r z y nielicznej w a r s t w i e szla­ checkiej k u l t u r a l u d o w a n i e t y l k o brała, lecz i dawała, a j e j ślady można odnaleźć w k u l t u r z e całego k r a j u i wszystkich w a r s t w społecznych. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KULTURY LUDOWEJ DANII K u l t u r a l u d o w a D a n i i jest r e z u l t a t e m położenia geograficznego tego k r a j u — pomostu między k o n t y n e n t e m europejskim a Półwyspem S k a n ­ d y n a w s k i m . W a r u n k i topograficzne D a n i i nie stwarzają przeszkód d l a k o m u n i k a c j i wewnętrznej. K r a j jest płaski, pozbawiony w y s o k i c h w z n i e - �172 MAREK ARPAD KOWALSKI sień i dużych rzek. Natomiast wszędzie n i e m a l obecne jest morze, które czyni dogodną łączność między p r o w i n c j a m i i w y s p a m i duńskimi. D a n i a jest też k r a j e m j e d n o l i t y m narodowościowo. W p r a w d z i e do 1660 r. w skład królestwa wchodziły Skania, H a l l a n d i Blekinge, obecne p r o w i n ­ cje południowoszwedzkie, a do 1814 r. N o r w e g i a była połączona unią per­ sonalną z Danią, t o j e d n a k podobieństwa w k u l t u r z e ludowej państw s k a n d y n a w s k i c h są w y n i k i e m raczej dawniejszych i c h dziejów, sięgają­ cych okresu Wikingów. Należy wspomnieć jeszcze o Niemcach zamiesz­ kujących południowe pogranicze k r a j u , u nasady Półwyspu J u t l a n d z k i e ­ go, oraz o potomkach osadników holenderskich sprowadzonych w 1520 r. na wyspę Amager, leżącą pod b o k i e m Kopenhagi. W obu t y c h przypadkach m a m y j e d n a k do czynienia z g r u p a m i n i e w i e l k i m i , nie e k s p a n s y w n y m i k u l t u r o w o , które t y l k o lokalnie mogły wywierać swój wpływ na duńskie sąsiedztwo. Różnice w k u l t u r z e regionów D a n i i zależne są przeto w głównej m i e ­ rze od warunków geograficznych. T a k na przykład mieszkańcy małych w y s p i wybrzeży, obyci z żeglugą, b y l i zarówno r o l n i k a m i , j a k i r y b a k a ­ m i czy m a r y n a r z a m i . Młodzi chłopcy często zaciągali się n a s t a t k i . Po porzuceniu zawodu m a r y n a r z a w r a c a l i do r o d z i n n y c h gospodarstw, ale i w t e d y n i e z r y w a l i k o n t a k t u z morzem. T r u d n i l i się rybołówstwem, zaś kolejność zajęć wyznaczały p o r y r o k u : po sezonie pracy n a r o l i , następo­ wał sezon połowów. Niezależnie od tego kwitł chłopski h a n d e l przybrzeż­ n y (peasant t r a d i n g ) . W y r o b y rzemieślnicze i płody rolne, przewożone łodziami i k u t r a m i , kursowały między sąsiednimi wybrzeżami i w y s p a m i . Ten charakter nosił też handel z Norwegią, Szwecją i W y s p a m i F r y z y j ­ s k i m i . Przedsiębrano i dalsze w y p r a w y — do H o l a n d i i , A n g l i i i na pół­ nocny A t l a n t y k , w pogoni za w i e l o r y b a m i . Powszechność żeglugi p r z y ­ brzeżnej tłumaczy się t y m , że morze było bardziej dogodnym t r a k t e m niż d r o g i u t r z y m a n e w złym stanie; tłumaczy się też b r a k i e m dużych, spławnych rzek, j a k wreszcie koniecznością u t r z y m y w a n i a łączności mię­ dzy dziesiątkami duńskich wysp. 1 R o l n i c t w o było dominującym zajęciem n a półwyspie J u t l a n d z k i m i n a dużych w y s p a c h (jak n p . Zelandia, Fionia, L o l l a n d , Falster, Langel a n d i inne). T a m jednak, gdzie gleby były jałowe, ustępowało ważniej­ szemu wówczas gospodarczo i wyspecjalizowanemu rzemiosłu. Ogólnie rzecz biorąc t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a D a n i i była zasadni­ czo j e d n o l i t a , z n i e w i e l k i m i t y l k o odmiennościami r e g i o n a l n y m i . Pod t y m względem, w porównaniu z Danią, Polska p r z y p o m i n a istną mozaikę. Za zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m mogłoby przemawiać w p r a w d z i e rozbicie 1 W g określenia duńskich autorów. P. M i c h e l s e n , peaseant culture, C o p e n h a g e n 1955. H. R a s m u s s e n , Danish �KULTURA LUDOWA DANII 17.3 t e r y t o r i u m D a n i i n a w i e l e wysp, ale też istniała między n i m i doskonale rozwinięta łączność. Uderzającą cechą duńskiej k u l t u r y l u d o w e j jest j e j związek z morzem, w stopniu porównywalnym ze znanych n a m przykła­ dów j e d y n i e z Kaszubami. Dzięki t e m u k u l t u r a l u d o w a D a n i i miała cha­ r a k t e r o t w a r t y . W p ł y w y zewnętrzne i n o w i n k i k u l t u r o w e docierały n i e t y l k o za pośrednictwem w a r s t w wyższych i od g r u p sąsiednich, ale były adaptowane bezpośrednio przez poszczególne regiony w obręb t r a d y c y j ­ n y c h wartości k u l t u r o w y c h . T r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a przez długi czas miała oparcie w systemie k o m u n w i e j s k i c h , które zanikły dopiero po przejściu n a gospodarkę f a r ­ merską, a więc w X I X w . A ż do tego stulecia osadnictwo miało charakter z w a r t y , wieś była s k u p i s k i e m zagród, mieszkańcy żyli w b l i s k i m sąsiedzt­ w i e . Był to więc t y p osadnictwa ciągle jeszcze dominujący w Polsce. Je­ d y n i e na B o r n h o l m i e i w części J u t l a n d i i istniało osadnictwo rozproszone, gdzie każda f a r m a stała osobno, z dala od i n n y c h , n a należącym do niej gruncie. We wsiach istniały f o r m y samorządu wewnętrznego, decydującego o t a k i c h sprawach, j a k prowadzenie wspólnych prac r o l n y c h , wypasanie zwierząt w e wspólnym stadzie, wzajemna pomoc sąsiedzka, organizowa­ nie uroczystości w i o s k o w y c h . Samorząd dyktował też w z o r y postępowa­ nia i obyczajowości w obrębie w s i . Uwagę zwraca istnienie specyficznie duńskich organizacji — w i e j s k i c h b r a c t w — w k o m p o n o w a n y c h w system samorządowy. Były to m i a n o w i c i e b r a c t w a gospodarzy, które zajmowały się s p r a w a m i ekonomicznymi. Skupiając starszych i zamożnych gospoda­ r z y one t o właśnie stanowiły organizację samorządową. Niezależnie od n i c h istniały b r a c t w a młodzieżowe: męskie i dziewczęce. Aranżowały one wspólne dla całej społeczności uroczystości, obrzędy i ceremonie. O d g r y ­ wały istotną rolę p r z y organizacji dożynek, zapustów, tłustego c z w a r t k u , nocy świętojańskiej, wreszcie p r z y t a k i c h wydarzeniach, j a k małżeństwo. Natomiast po z a w a r c i u małżeństwa i objęciu własnego gospodarstwa, chło­ piec stawał się członkiem b r a c t w a gospodarzy, dziewczyna również z r y ­ wała z młodzieżowym b r a c t w e m żeńskim i zajmowała się domem oraz gospodarstwem. D a w n i e j w każdej w s i znajdował się g r o m a d z k i d o m n a ­ leżący do bractwa, w którym g r o m a d z i l i się członkowie. Odbywały się t a m wieczornice, uroczystości, zabawy. Później, w r a z z maleniem znaczenia b r a c t w , p o d o b n y m celom służył w y n a j m o w a n y od właściciela największy zazwyczaj w e w s i dom, w którym jeden pokój przeznaczano na tańce. W lecie gromadzono się też w stodole albo po p r o s t u na podwórzu, pod gołym niebem. Pieniądze i żywność na poczęstunek zbierano urządzając korowód od zagrody do zagrody. Samorząd w i e j s k i stał się n i e e f e k t y w n y , g d y większość chłopów z w o l ­ n y c h gospodarzy stała się dzierżawcami i p o d d a n y m i K o r o n y , Kościoła �174 MAREK ARPAD KOWALSKI i p r y w a t n y c h posiadaczy ziemskich. Widać t u pewne różnice między r e ­ gionami. Bardziej uciążliwe f o r m y poddaństwa istniały na Z e l a n d i i , F a l ster i L o l l a n d , natomiast n a B o r n h o l m i e p r a w i e n i e było w i e l k i c h posia­ dłości szlacheckich. Wyspa była królewszczyzną, dominowały na niej d u ­ że gospodarstwa chłopskie t y p u farmerskiego. System dzierżawy feudalnej przywiązywał chłopów do ziemi, a po w i e l k i m kryzysie r o l n y m w 1730 r. został rozciągnięty na cały k r a j . Ża­ den chłop w w i e k u od 4 do 40 l a t nie mógł opuścić swojego miejsca u r o ­ dzenia. Zmniejszało t o chłonność k u l t u r y l u d o w e j , zawężało k o n t a k t y ze światem zewnętrznym. W miejsce dawniej rozwiniętego h a n d l u chłopskie­ go oraz specjalizacji w p r o d u k c j i r o l n e j i rzemieślniczej pojawiła się sa­ mowystarczalność gospodarcza, uzależniająca w rezultacie wieś od miast i szlachty. Jednakże feudalizm duński n i e był t a k uciążliwy, j a k w Polsce i i n n y c h k r a j a c h Europy, gdzie szlachta „posiadała" s w o i c h chłopów, spra­ wując n a d n i m i pełnię władzy. Co więcej, poddaństwo feudalne trwało w D a n i i krótko. Już w końcu X V I I I w . podjęto pierwsze r e f o r m y z m i e ­ rzające do uwłaszczenia chłopów. W 1787 г., chłopi o t r z y m a l i wszystkie p r a w a obywatelskie, a w r o k później zniesiono system feudalnej dzierża­ w y . W i e k X I X przyniósł dalsze r e f o r m y . 2 BUDOWNICTWO W t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e duńskim d o m i n u j e t z w . p r u s k i m u r , czy też według innego, a też niezbyt precyzyjnego określenia duńskie­ go — k o n s t r u k c j a półdrewniana. Szkielet stanowiła istotnie k o n s t r u k c j a drewniana, wolną przestrzeń natomiast w y l e p i a n o słomą zmieszaną z g l i ­ ną. Później j a k o materiału budowlanego zaczęto używać cegły (pocz. X I X w.), a jednocześnie pojawiła się k o n s t r u k c j a sumikowo-łątkowa. O i l e ta ostatnia występowała sporadycznie na bardziej zalesionych wyspach, to pierwsza, gdzie słoma i g l i n a zostały zastąpione cegłą, pojawiła się w południowo-zachodniej D a n i i i rozprzestrzeniła się n a cały k r a j . Widać w t y m wyraźnie wpływy niemieckie, podobnie zresztą j a k i w Polsce. Szybkie przyjęcie się w całej D a n i i pruskiego m u r u , który wyparł t z w . konstrukcję półdrewniana, było spowodowane w dużej mierze ubóstwem lasów, co zmuszało do sięgnięcia po inne materiały budowlane niż d r e w n o . D a c h y zasadniczo były dwuspadowe, j e d y n i e l o k a l n i e w północnej J u t l a n d i i naczółkowe, k r y t e słomą, trzciną i wrzosem, a n a wybrzeżu także trawą morską. Z a b u d o w a n i a tworzyły zamknięty czworokąt. Składały się z d w u l u b 2 op. Ogólny zarys cit. duńskiej k u l t u r y ludowej dają M i c h e l s e n i Rasmussen, �KULTURA LUDOWA 175 DANII większej ilości budynków — uzależnione to było od ilości zwierząt w go­ spodarstwie i , oczywiście, zamożności właścicieli. D o m mieszkalny, na ogół j e d n o t r a k t o w y , a od końca X V I I I w . — powszechniejszy, d w u t r a k t o w y , stał b o k i e m do u l i c y . Naprzeciw niego — w d r u g i m końcu podwó­ rza — u s y t u o w a n a była stajnia. W południowej J u t l a n d i i bardzo często stajnia znajdowała się p o d j e d n y m dachem z domem mieszkalnym, a czwo­ r o b o k zagrody tworzyły pozostałe b u d y n k i . Często powiększano chałupy przez d o b u d o w y w a n i e z o b u stron przybudówek o różnym przeznacze­ n i u — m i e s z k a l n y m i gospodarczym. D a w n i e j razem ze stajnią b u d o w a n o oborę, oba pomieszczenia znajdowały się pod j e d n y m dachem. Gospodar­ stwo od strony d r o g i zamknięte było stodołą. Później, g d y w południowo-zachodniej J u t l a n d i i hodowla bydła stała się i s t o t n y m zajęciem, obory poczęto sytuować naprzeciw d o m u mieszkalnego, na miejscu stajni, te zaś przesunęły się na miejsce obór. W t e d y również karmę dla bydła poczęto umieszczać w oborze, poprzednio b o w i e m przepędzano zwierzęta do sto­ doły l u b stajni d l a dania i m paszy. Podłoga w oborach w y b r u k o w a n a b y ­ ła p o l n y m i k a m i e n i a m i , w południowo-zachodniej J u t l a n d i i zaś wyłożona cegłami. Nawóz ze stajni i obory gromadzono w dole k o m p o s t o w y m u m i e ­ szczonym w pobliżu stajni l u b stodoły. P r z y stajni umieszczano spichrz na paszę — czasem było i c h k i l k a , w zależności od rodzaju paszy. J e d y ­ nie owce nie miały swojego stałego pomieszczenia — t r z y m a n o j e w staj­ n i l u b w oborze, m i m o że h o d o w l a t y c h zwierząt była bardzo rozwinięta. Stodoła dzieliła się na d w i e części — w jednej z n i c h umieszczano przewiane już ziarno, w drugiej słomę i siano. Podłoga była g l i n i a n a albo stanowiło ją po prostu klepisko. Z i a r n o z reguły umieszczano w części, która miała podłogę glinianą. W t y c h regionach k r a j u , w których dawał się odczuć b r a k g l i n y , budowano podłogę drewnianą. Chałupa mieszkalna składała się zasadniczo z trzech pomieszczeń: r e ­ prezentacyjnej i nie używanej na codzień białej izby (overstue), z izby czarnej, ośrodka życia, która była zarazem kuchnią {stue) i z k o m o r y , której przeznaczenie zmieniało się zależnie o d a k t u a l n y c h potrzeb. D o ­ piero z upowszechnieniem się k o m i n a w X V I I I w., życie w chałupie r o z ­ przestrzeniło się na wszystkie pomieszczenia . 3 Pod oknem, w czarnej izbie znajdował się długi stół. N a j e d n y m jego końcu, pod ścianą, siadał gospodarz, służba i dzieci naprzeciwko okna, n a d r u g i m końcu stołu — żona gospodarza, w pobliżu k u c h n i . W tej izbie też stało duże łoże z zasłonami, d l a gospodarzy. Dziewczęta ze służby spa­ ły w komorze, chłopcy w stajni. Reprezentacyjna izba, overstue, używana była t y l k o odświętnie. Wzdłuż ścian stały s k r z y n i e i szafy wypełnione n i e 3 O b u d o w n i c t w i e i a r c h i t e k t u r z e w k u l t u r z e l u d o w e j D a n i i pisze M . N . z o w a, Kriestjanskoje narodów zarubieżnoj żiliszcze Ewropy, zapadnoj i jużnoj M o s k w a 1967. Skandinawij, [ w : ] Kultura Moroi byt �176 MAREK ARPAD KOWALSKI używaną na codzień zastawą i u b r a n i a m i . W overstue znajdowało się też łóżko d l a osoby ewentualnie chorej. Łóżka były spotykane n a w e t w najuboższych domach. Miały one róż­ ne f o r m y . N a J u t l a n d i i tworzyły właściwie zamykaną n a d r z w i alkowę, czasem nawet podwójną, przedzieloną szafą •—• j e d n a strona przeznaczona była d l a gospodarzy, d r u g a d l a dzieci l u b służby. Mniejsze dzieci spały w s k r z y n i zawieszanej n a d łożem rodziców. N a wyspach natomiast czę­ stsze były łóżka w b u d o w a n e w ścianę, l u b w o l n o stojące, czterokolumnowe, z zasłoną . Wolno stojące pojedyncze łóżka pojawiły się na w s i do­ piero w X I X w . 4 W k u c h n i pod o k n e m stała ława, pod którą umieszczano najpotrzeb­ niejsze, podręczne narzędzia; t a m też umieszczano kurę l u b gęś w y s i a d u ­ jącą j a j k a . Zajęcie miejsca na ławie było d y k t o w a n e obyczajem — n a j ­ bliżej gospodarza siadał człowiek najstarszy, dalej młodsi, wreszcie k o ­ b i e t y i dzieci. ROLNICTWO Z a b u d o w a n i a mieszkalne i gospodarcze zgrupowane w e w s i stały na z i e m i należącej do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli. Natomiast obszary u p r a w ­ ne stanowiły wspólną własność całej społeczności w i e j s k i e j , wspólnie też były u p r a w i a n e . Z i e m i a t a okalała wieś szerokim pasem i dzieliła się n a t r z y pola, odpowiednio do u p r a w i a n y c h na n i c h rodzajów zbóż. Jedną część przeznaczano pod jęczmień, drugą pod żyto, trzecia ugorowała d a ­ nego r o k u . Była t o więc trójpolówka. Każde z pól dzieliło się z k o l e i na znaczną ilość zagonów, w y d z i e l o n y c h pomiędzy poszczególnych chłopów według zasady, że każdy r o l n i k miał do u p r a w y tę samą ilość z i e m i t e j samej klasy. Zagony miały więc różne r o z m i a r y i tworzyły istną szachow­ nicę. Każdy miał nieco dobrej i złej ziemi, a pola do niego należące roz­ proszone były nawet i w s t u kawałkach. T e n system zmuszał wieś do wspólnej pracy. Z e b r a n i gospodarze z całej w s i p o d e j m o w a l i decyzję, k i e d y należy rozpocząć żniwa, a k i e d y orkę, od czyjego zagonu rozpocząć pracę. P r z y orce posługiwano się początkowo radłem. Narzędzie to na Ze­ l a n d i i było w użyciu jeszcze w X I X w . Później pojawiła się odkładnica, wreszcie pług koleśny, ciężki, do którego zaprzęgano d w a do sześciu k o n i . Brona, podobnie j a k i pług, była d r e w n i a n a . A l e gdy odkładnicę w y k o ­ nywał z żelaza w i o s k o w y k o w a l , to kolce b r o n y były również drewniane. O d czasu do czasu odnawiano je, a tę prostą pracę mógł wykonać każdy gospodarz. Z i a r n o siano ręką, za zasobnik służył słomiany kosz z d r e w W g k l a s y f i k a c j i podanej s z a w a 1969. 4 p r z e z Słownik terminologiczny sztuk pięknych, War­ �KULTURA LUDOWA 177 DANII n i a n y m dnem. Przy żniwach posługiwano się kosą, dawniej natomiast — sierpem. N a n i e w i e l k i c h pólkach, na w y s p i e Fano jeszcze do X X w . uży­ w a n o t y l k o sierpa. Po zżęciu zboża p r a c o w a l i wszyscy, wiążąc j e w snopy i układając w stogi. Młocka odbywała się zimą. N a g l i n i a n y m k l e p i s k u stodoły układano snopy w d w u rzędach, kłosami do siebie i młócono cepami, w których b i j a k był p r z y t w i e r d z o n y do rękojeści wiązadłem ze skóry świni l u b w ę ­ gorza, zależnie od części k r a j u . (Jeszcze jeden zatem dowód na wszech­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e darów morza w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . ) Po w i a ­ n i u , które odbywało się metodą rzucania ziarna pod w i a t r , część ziarna przeznaczano n a przyszłoroczne zasiewy, część sprzedawano, część zatrzy­ m y w a n o na własny użytek. Młyny, zwłaszcza wodne, nie były w gospodarstwach rzadkością, ale zazwyczaj jeden większy młyn obsługiwał całą okolicę, t y m bardziej że chłopi m u s i e l i odstawiać ziarno do wskazanego i m przez pana młyna, szczególnie w t e d y , g d y pojawiły się w i a t r a k i . Wyparły one młyny wodne o d o m o w y m charakterze i zmonopolizowały przemiał ziarna. W i e k X I X przyniósł zasadnicze r e f o r m y agrarne. Z l i k w i d o w a n a zo­ stała k o m u n a l n a własność ziemska. Wspólne pola rozparcelowano pomię­ dzy i n d y w i d u a l n y c h gospodarzy, scalając zarazem należące do n i c h g r u n ­ t y . Zniknęło pojęcie t r a d y c y j n e j w s i , każde gospodarstwo zlokalizowane zostało na należących do niego polach, przekształcając się w farmę. N a miejsce trójpolówki w p r o w a d z o n o płodozmian, pojawiły się udoskonalone narzędzia. Dało t o podstawę do powstania gospodarki f a r m e r s k i e j , w któ­ rej d o m i n u j e specjalizacja rolna, zależnie o d warunków glebowych i k l i ­ m a t y c z n y c h regionów, nastawiona zresztą w w i e l k i e j mierze na eksport. Zmieniło się położenie chłopów. Dzierżawcy stali się właścicielami ziemi, którą u p r a w i a l i . Powstała też n o w a w a r s t w a społeczna — l u d z i n i e po­ siadających z i e m i i wynajmujących do pracy własną siłę roboczą. W y ­ w o d z i l i się o n i z d a w n y c h małorolnych gospodarzy i chałupników. Poło­ żenie i c h , przypominające w a r u n k i b y t u polskich chałupników, szybko zmieniło się. W a r s t w a t a stała się wkrótce r o b o t n i k a m i r o l n y m i . s HODOWLA Zwierzęciem używanym do pracy był koń. Jedynie w p r z y p a d k u cięż­ szych prac używano wołów, które obecnie jako zwierzęta pociągowe już zaniknęły, podobnie zresztą j a k k o n i e — w ostatnich t r z y d z i e s t u latach. Rzadko natomiast używano k o n i p o d w i e r z c h . Wyjątek s t a n o w i B o r n h o l m . N a dziedzińcach tamtejszych kościołów zachowały się zaczepy, słu5 syning Michelsen, Rasmussen, med Arbejdskraft, op. cit. K o b e n h a v n 1915. 12 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X V I I / 1 P o r . też C. S o n n e , Landbrugets For- �178 MAREK ARPAD KOWALSKI żące do uwiązywania k o n i na czas mszy. J a k już b o w i e m powiedziano, B o r n h o l m był królewszczyzną, gdzie szlachta nie miała swoich włości. N a t o m i a s t m i e j s c o w i chłopi p r o w a d z i l i intensywną gospodarkę f a r m e r ­ ską, która w y d a t n i e przyczyniała się do i c h wzbogacenia. Dzięki t e m u i c h t r y b życia był naśladownictwem po części obyczajów w a r s t w w y ż ­ szych — stąd często w tekście podkreślane odrębności k u l t u r y regio­ nalnej tej w y s p y . Największe znaczenie gospodarcze w h o d o w l i miało bydło. E k s t e n s y w ­ ną hodowlę bydła, z przeznaczeniem n a eksport, prowadzono o d d a w n a , zwłaszcza w specjalizującej się w t y m południowej D a n i i . Istniały szlaki, którymi z J u t l a n d i i przepędzano całe stada. Była to h o d o w l a z przezna­ czeniem t a k n a mięso, j a k i na mleko. Niemałe znaczenie miała hodowla t r z o d y c h l e w n e j ; powszechna była w D a n i i h o d o w l a owiec, której główny p r o d u k t stanowiła wełna. W każ­ d y m gospodarstwie znajdowały się w a r s z t a t y t k a c k i e . H o d o w l a owiec kwitła w okręgu Tonder na J u t l a n d i i , a nadwyżki wełny sprzedawano w pozostałych regionach k r a j u , a nawet za granicą. K o z y były zwierzęciem rzadko s p o t y k a n y m , natomiast rozwinięta na bardzo szeroką skalę była hodowla d r o b i u : k u r , kaczek, gęsi, uważana za zajęcie w y b i t n i e kobiece. Sprzedawano drób do H o l a n d i i i N a d r e n i i , a ce­ lował w jego h o d o w l i okręg Ribe w południowo-zachodniej J u t l a n d i i . Bydło, owce i świnie wypasano n a wspólnych, w i o s k o w y c h p a s t w i ­ skach położonych n a zewnątrz pól u p r a w n y c h i odgrodzonych od n i c h pło­ t a m i . I n w e n t a r z z całej w i o s k i tworzył stado powierzane w i o s k o w e m u pastuchowi, któremu dodawano do pomocy dwóch l u b t r z e c h chłopców. Pastuch zaopatrzony był w k i j z nałożonymi nań żelaznymi pierścienia­ m i , którym, grzechocząc, zwoływał zwierzęta, i w bat do k i e r o w a n i a sta­ d e m ; towarzyszył m u pies. Rano sygnałem r o g u dawał znać mieszkańcom w i o s k i , iż poczyna gromadzić stado. Z p a s t w i s k powracał wieczorem, s y ­ gnalizując r o g i e m swój powrót. Zwierzęta miały n a szyjach zawiązane d r e w n i a n e kołatki l u b metalowe dzwoneczki, dające znać, g d y któreś o d ­ dalało się od stada. W t e n sposób pastuch mógł łatwo kontrolować oddane m u pod opiekę zwierzęta. Wszystkie sztuki znaczono c h a r a k t e r y s t y c z n y m i nacięciami na uszach l u b w y p a l a n y m i z n a k a m i — s y m b o l a m i przynależności do określonego właściciela, dzięki czemu każdy mógł łatwo odnaleźć w stadzie należące do niego zwierzęta. Były też — oprócz i n d y w i d u a l n y c h — z n a k i określa­ jące przynależność do w s i . W zimie i n w e n t a r z t r z y m a n o cały dzień wewnątrz przeznaczonych do tego budynków, l a t e m zwierzęta znajdowały się p o d dachem t y l k o n a noc. W zimie p r o b l e m e m była pasza, m i m o iż w s k u t e k sprzedaży części b y ­ dła i świń oraz przeznaczenia niektórych sztuk na mięso ilość zwierząt �KULTURA LUDOWA DANII 179 w gospodarstwie zimą zmniejszała się. K a r m i o n o zwierzęta z b i e r a n y m i wcześniej liśćmi jesionu (pasza powszechna n a B o r n h o l m i e ) , wrzosem, sia­ n e m i słomą pozostałą z młócki, żołędźmi. Pojono je, zależnie od p o r y r o k u , w p o l u l u b p r z y s t u d n i n a podwórzu. M i m o wcześniejszych starań o zabezpieczenie p o k a r m u , często brakowało nawet t r a w y . Większość b o ­ w i e m obecnych łąk stanowiły bagna. Zmniejszała się przeto w zimie m l e ­ czność krów, a często zdarzało się, że niejedna sztuka padała z głodu. R e f o r m y rolne objęły i hodowlę. I t u z l i k w i d o w a n o wspólne p a s t w i ­ ska, rozpoczęto zakrojoną n a szeroką skalę meliorację gruntów. P o p r a ­ wiło t o znacznie w a r u n k i paszowe, a h o d o w l a stała się jedną z eksporto­ w y c h specjalizacji D a n i i . RYBOŁÓWSTWO Chłopi duńscy, zwłaszcza mieszkańcy wybrzeży, łączyli często zajęcia rolnicze z rybołówstwem. Rodzaj pracy wyznaczały p o r y r o k u . Małorolni gospodarze i chałupnicy l a t e m uzupełniali swoje dochody połowami w ę ­ gorzy i i n n y c h r y b . Było to rybołówstwo na małą skalę, rzeczne albo przybrzeżne — używano ościeni i n i e w i e l k i c h , p r o s t y c h sieci. Często rybołówstwo stawało się zasadniczym zajęciem. Wówczas d o ­ glądanie gospodarstwa było obowiązkiem żony i dzieci. Pomagały też one p r z y połowach, wyciągając sieci n a brzeg. Tego rodzaju gospodarka r y b n a rozwinęła się w zachodniej J u t l a n d i i , gdzie piaszczyste gleby i karłowate gospodarstwa nie mogły w pełni zaspokoić potrzeb tamtejszych mieszkań­ ców. Tam, gdzie rybołówstwo stanowiło zajęcie równorzędne z r o l n i c t w e m , w okresie połowów r y b a c y w r a z z p o m o c n i k a m i opuszczali wieś i w z n o s i l i p r y m i t y w n e , sezonowe chaty w pobliżu łowisk. Szczególnie powszechne były jesienne połowy na śledzie i węgorze, gdy te ostatnie spływały z wód wewnętrznych do morza. Potencjalne k o n f l i k t y regulowane były p r a w e m do brzegu, którego określone o d c i n k i należały do położonych n a d morzem l u b r z e k a m i w s i . Rybacy z jednej w s i t w o r z y l i spółki połowowe, oparte n a zasadach spół­ dzielczych, w pełni porównywalne z kaszubskimi maszoperiami. N i e w y ­ klucza się zresztą, że organizacja maszoperii przywędrowała n a Pomorze właśnie z D a n i i . 6 N a t e m a t m a s z o p e r i i piszą m . i n . Z . В a t o r o w i с z, Zespołowe rybolówistwc n a polskim wybrzeżu, P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , t . V I I I - I X , Ł ó d ź - L u b l i n 1951: J . K u c h a r s k a , Gospodarcze i społeczne podstawy maszoperii kaszubskich, tamże' F. L o r e n t z , A . F i s c h e r , T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi — kultura ludowe i iązyk, T o r u ń 1934. P o r . też W . B l a n k ę , Die Seefischerei Nordwest-Europas, Ham­ b u r g 1956. 0 �180 MAREK ARPAD KOWALSKI Węgorze łowiono w jazach, plecionych z prętów i drewna, zastawia­ n y c h n a rzekach. Do połowu śledzi używano sieci s t a w i a n y c h — stosowa­ no je szczególnie w fiordach, a zwłaszcza w bardzo r y b n y m L i m f j o r d w północnej J u t l a n d i i . W w o d a c h wewnętrznych i fiordach łowiono j e ­ sienią śledzie sieciami ciągnionymi. N a wybrzeżu natomiast r y b a c y nocą wypływali w morze, zagarniając ławice w e włókę l u b sieć t z w . k u r t y ­ nową . N a płyciznach południowo-zachodniej D a n i i używano nadal zresz­ tą stosowanej metody pod nazwą vadehavet, wykorzystując odpływy m o ­ rza. N a brzegu w y k o p y w a n o głęboki dół, odgrodzony od s t r o n y morza plecionką z gałęzi. W czasie odpływu morza r y b y pozostawały w dole i należało j e t y l k o wyjąć. 7 Industrializacja k r a j u i specjalizacja zajęć sprawiły, iż zniknęła w a r ­ s t w a rolników-rybaków. Rybołówstwo mogło przejść z fazy połowów przybrzeżnych na szersze wody, uniezależniając się od k r u c h y c h łódek w y s t a w i o n y c h na fale i p o d m u c h y w i a t r u . Umożliwiło to duńskim r y b a ­ k o m ekspansje nie t y l k o n a łowiska bałtyckie, ale również na Morze Pół­ nocne i A t l a n t y k . Jednocześnie w i e l u chałupników żyjących t y l k o z poło­ w ó w n a małą skalę stało się pełnomorskimi r y b a k a m i . Swoistą formę połowów stanowiły polowania n a f o k i i w i e l o r y b y . Te pierwsze dosyć często pojawiały się d a w n i e j n a Bałtyku. Do połowu f o k używano właściwie p r y m i t y w n y c h metod, t a k i c h j a k pułapki w f o r m i e s t a w i a n y c h sieci, w które wplątywały się f o k i , l u b żelazne h a k i w b i j a n e w piasek w miejscach, gdzie gromadziły się zwierzęta. Wędrując do w o ­ dy, nadziewały się one na h a k i . Tłuczono też po p r o s t u f o k i pałkami. Tę metodę pamiętają jeszcze starsi r y b a c y z wysepek położonych w cieśninie Kattegat. F o k i dostarczały w i e l u produktów potrzebnych w gospodar­ stwie. Z tłuszczu w y t a p i a n o oliwę do lamp, do konserwowania płaszczy i długich, sięgających za k o l a n a r y b a c k i c h butów, ze skóry szyto zimowe płaszcze, w y k o n y w a n o wreszcie najróżniejsze drobiazgi, j a k n p . taba­ kierki. Zdarzały się przybrzeżne polowania na w i e l o r y b y , z rzadka i na d e l ­ f i n y . I c h tłuszcz w y t a p i a n o na olej, mięso jedzono. Połów dzielony był zgodnie z t r a d y c y j n y m i zasadami, które każdemu r y b a k o w i określały jego część, nadto pewną część oddawano miejscowe­ m u posesjonatowi oraz duszpasterzowi. RZEMIOSŁO Dzisiejsza specjalizacja zajęć, g d y każda f a r m a zaopatruje się w p o ­ trzebne j e j p r z e d m i o t y w mieście, t y p o w a jest d l a epoki przemysłowej. N i m j e d n a k do tego doszło, gospodarstwa miały charakter samowystar' Michelsen, Rasmussen, o p . cit. �KULTURA LUDOWA 181 DANII czalny, a chłop i jego rodzina b y l i nie t y l k o r o l n i k a m i i r y b a k a m i , lecz także rzemieślnikami. Dotyczy to zwłaszcza p r o s t y c h narzędzi i sprzętów, które każdy potrafił wykonać na własny użytek. Proste sprzęty d r e w n i a ­ ne w y k o n y w a n o zwykłym nożem, ze słomy pleciono zasobniki na ziarno i mąkę, k o b i e t y tkały wełnę. Istniała wszakże pewna specjalizacja, p r z y t r u d n i e j s z y c h bądź m n i e j p o p u l a r n y c h w y r o b a c h , j e d n a k i ona zamykała się zasadniczo w obrębie wąskiej stosunkowo społeczności l o k a l n e j . Stopnie specjalizacji były różne. W regionach, gdzie ziemia była jało­ w a — rozwijało się rzemiosło. Podobne zjawisko występowało w latach głodu, k r y z y s u . Rzemiosło stanowiło wówczas dodatkowe, a nierzadko Rye. 1. M o d e l o w a n i e kolanach. n a c z y n i a n a desce t r z y m a n e j n a Przedstawiona t u czarna ceramika chodniej Jutlandii byla w y t w o r e m z kobiecym za­ �182 MAREK ARPAD KOWALSKI wręcz niebagatelne źródło dochodu. D l a w i e l u uboższych chłopów, nie mogących wyżyć z ziemi, rzemiosło stawało się p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Człowiek t a k i stawał się często specjalistą c e n i o n y m w e w s i , a n a w e t w szerszej okolicy. Często rzemieślnik ów zupełnie tracił k o n t a k t z ziemią i całkowicie poświęcał się swojej profesji. Z j a w i s k o to nieobce było i w Polsce; podobnie j a k w D a n i i , rodzaj zajęć wyznaczony był przez bogactwo i n d y w i d u a l n e g o człowieka i w a r u n k i przyrodnicze regionu. Z d r u g i e j s t r o n y n i e zawsze można przeprowadzić wyraźny podział między wyspecjalizowaną produkcją rzemieślniczą, a tą przeznaczoną na użytek domowy. T a k n a przykład k o w a l był n i e m a l w i o s k o w y m urzędni­ k i e m , pracującym za regularną opłatą — nie od sztuki, lecz, b y t a k rzec, pozostawał p r a c o w n i k i e m e t a t o w y m . Niezależnie od tego pełnił funkcje, lekarza i weterynarza. Chociaż każdy chłop z pomocą r o d z i n y i sąsiadów potrafił wznieść chałupę, t o j e d n a k cieśle i stolarze b y l i zatrudniani, j a k o eksperci do w y k o n y w a n i a bardziej specjalistycznych prac, j a k n p . łącze­ nie belek, oraz spełniali funkcję technicznych doradców całości b u d o w y . G a r n c a r s t w o było zajęciem bardzo rozwiniętym. Słynęła czarna ce­ r a m i k a z J u t l a n d i i , p r z y czym w a r t o zwrócić uwagę, że zajęcie t o należa­ ło do kobiet, tajemnice p r o d u k c j i przechodziły z m a t k i na córkę. Czarna ceramika — o d p o w i e d n i k naszych siwaków — rozwinęła się początkowo w zachodniej J u t l a n d i i , później rozpowszechniła się na całym Półwyspie. Mężczyzna pomagał t y l k o w w y p a l a n i u naczyń, natomiast całość p r o ­ d u k c j i pozostawała w rękach kobiecych. Koło garncarskie, m i m o iż znane w D a n i i od X I I w., nie było używane przez w i e j s k i c h rzemieślników. Uży­ w a l i go j e d y n i e zawodowi, cechowi garncarze miejscy. C i sporadycznie t y l k o t r u d n i l i się czarną ceramiką, przeważnie b o w i e m w y p a l a l i naczynia na czerwono i p o k r y w a l i glazurą. T a k więc wiejscy garncarze m o d e l o w a l i glinę na desce t r z y m a n e j n a kolanach. Czarny k o l o r naczyń o t r z y m y w a n o dzięki w y p a l a n i u i c h w szczelnie zamkniętym piecu, do którego nie dochodził tlen, a dzięki t e m u n i e następowało u t l e n i a n i e zawierających żelazo składników g l i n y . Dopiero od początku X I X w . w y r o b y fabryczne, k r a j o w e i zagraniczne (angielskie k a m i o n k i , a później naczynia metalowe) zaczęły wypierać w y ­ r o b y wiejskiego, tradycyjnego garncarstwa. D r e w n o było surowcem rzemieślniczym stosowanym w każdym gospo­ darstwie. W y k o n y w a n o z niego narzędzia drobne i części większych. A l e i t u , j a k w p r z y p a d k u garncarstwa, istniały lokalne ośrodki rzemieślni­ cze. T a k więc d r e w n i a n e chodaki, łyżki, naczynia i koła do wozów p r o ­ d u k o w a n o w e wschodniej J u t l a n d i i , n a g r a n i c y z j e j środkową, bezleśną częścią. W o z y natomiast w lesistych rejonach okręgu Silkeborg w zachod­ niej J u t l a n d i i . P r o d u k t y te rozprowadzano z k o l e i po całym k r a j u . N i e zawsze jeden rodzaj rzemiosła mógł zapewnić u t r z y m a n i e , łączono �KULTURA LUDOWA DANII 183 więc w j e d n y m ręku rozmaite specjalizacje, pozostając zasadniczo p r z y t y m s a m y m surowcu. T a k więc kołodziej mógł być zarazem cieślą, cieśla zajmował się też w y p a l a n i e m cegieł czy m a l a r s t w e m . Interesujące n a t o ­ miast, że specjalistą od k r y c i a dachu słomą nie mógł być n i k t i n n y , t y l k o fachowiec zajmujący się tą właśnie dziedziną. O ile b o w i e m każdy chłop sam potrafił naprawić dach w razie potrzeby, to do w y k o n a n i a nowego dachu sprowadzano już dekarza. Rzemiosło łączyło się w D a n i i ze sztuką, która wyrażała się w ozdob­ n y m meblarstwie, w zdobieniu ornamentem r y t y m przedmiotów użytku R y c . 2. B o g a t o o r n a m e n t o w a n e krzesło z 1795 r. p o ­ chodzące z północnej Z e l a n d i i — w y r ó b w i e j s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w z tego r e g i o n u D a n i i �184 MAREK ARPAD KOWALSKI codziennego, t a k i c h j a k łyżki, maglownice i t d . M e b l a r s t w o zasadniczo b y ­ ło do siebie zbliżone stylowo w całej D a n i i , różniło się n i e w i e l k i m i t y l k o o d m i a n a m i l o k a l n y m i . Prawdopodobnie dlatego, iż za wzór służyły t u meble mieszczańskie i dworskie, które bardziej albo m n i e j zręcznie k o ­ piowano. S t y l m e b l i l u d o w y c h był przeto uzależniony do zręczności sto­ larza i od upodobań estetycznych miejscowego szlachcica. Bogatą o r n a ­ mentykę i rzeźbienie m e b l i przyniósł zasadniczo renesans. T a k więc płytę stołu często p o k r y w a n o płasko rzeźbionym ornamentem, starannie mode­ l o w a n o nogi, t a k stołu, j a k i i n n y c h sprzętów — krzeseł, łóżek, szaf. M a ­ lowanie m e b l i przyszło późno, w r a z z przyjęciem się k o m i n a na w s i , g d y d y m snujący się po izbie nie zasłaniał w i d o k u a n i nie niszczył p o w i e r z c h ­ n i d r e w n i a n y c h sprzętów. I znów, t a k j a k w w i e l u i n n y c h dziedzinach k u l ­ t u r y l u d o w e j , t a k i w meblarstwie, nowoczesne sprzęty pojawiły się p o ­ czątkowo w południowej części k r a j u , skąd dopiero rozprzestrzeniły się na resztę D a n i i . P l e c i o n k a r s t w e m z a j m o w a l i się ludzie starsi, niezdolni już do efek­ t y w n e j pracy w r o l n i c t w i e czy w y s p e c j a l i z o w a n y m rzemiośle. W y r a b i a n o kosze z łoziny, kosze n a ziarno i mąkę pleciono ze słomy. Splatano z niej długi warkocz i przeciągano przez specjalne pierścienie, d l a lepszego skrę­ cenia. Następnie spiralnie, poczynając o d dna, pleciono kosz. Konstrukcję, dla wzmocnienia przeplatano łoziną. Z rozszczepionych gałęzi krzewów owocowych w y k o n y w a n o l i n y i sznury. T k a c t w o należało do ważniejszych zajęć. Wełnę i l e n t k a n o p r a k t y c z ­ nie w każdym domu. Służba, nie posiadająca własnych owiec, często o t r z y ­ mywała część zapłaty w f o r m i e surowej wełny czy już utkanego płótna. Nadwyżki p r o d u k c y j n e sukna sprzedawano w miastach, na targach. Sta­ nowiło ono wreszcie część w i a n a wychodzącej za mąż dziewczyny. T k a ­ c t w e m zajmowały się kobiety. N i e j e d n o k r o t n i e gromadziły się one w j e d ­ nej izbie razem przędąc — była to jednocześnie okazja do zabawy i do spotkania towarzyskiego. Chociaż t k a c t w o było zasadniczo d o m o w y m za­ jęciem, to z biegiem czasu przekształciło się w wyspecjalizowane rzemio­ sło t y p u zawodowego. W miarę r o z w o j u p r o d u k c j i t k a c k i e j p o j a w i l i się wiejscy k r a w c y . Od początku X I X w . k r a w i e c t w o , zaraz po t k a c t w i e , sta­ ło się najpowszechniejszym zawodem w w i e j s k i m rzemiośle profesjonal­ n y m . Można w tej dziedzinie wyodrębnić pewne lokalne ośrodki. K o r o n ­ k a r s t w o rozwinęło się w południowo-zachodniej D a n i i , wokół miasta Т 0 П der; mieszkańcy okręgu H a m m e r u m w środkowej J u t l a n d i i specjalizowali się w pończosznictwie. Pozostałe gałęzie t k a c t w a i k r a w i e c t w a były p o ­ pularne w całym k r a j u . Zawodowe rzemiosło nie było j e d n a k n a w s i duńskiej zbyt liczne. Wła­ dze b o w i e m długi czas utrzymywały m o n o p o l miast n a w y r o b y rzemie­ ślnicze. Poza m i a s t a m i m o g l i pracować kowale, cieśle, stolarze, bednarze, �KULTURA LUDOWA DANII 185 ceglarze, garncarze, kołodzieje, murarze, kuśnierze, tkacze, k r a w c y i szew­ cy. Pozostałe zawody były zarezerwowane d l a członków cechów m i e j s k i c h . P r a w a te upadły w X I X w., g d y z l i k w i d o w a n o w miastach system cecho­ w y . Przyczyniło się t o n a krótko do znacznego ożywienia rzemiosła na w s i , ale dalsze z m i a n y zachodzące w D a n i i przekształciły wkrótce r z e m i o ­ sło w przemysł. STRÓJ Stroje ludowe w D a n i i , to stroje z X I X w . One to odróżniały spekta­ k u l a r n i e wieś od miasta i różnicowały w sposób widoczny, acz właściwie powierzchowny, poszczególne regiony k r a j u . Niewiele zachowało się prze­ kazów z czasów dawniejszych, nic n i e w i a d o m o w l i t e r a t u r z e duńskiej 0 początkach s t r o j u l u d o w e g o . Wiadomo t y l k o , że rozwinął się w X V I I I w . Farbować zaś poczęto stroje w X I X w., j e d y n i e r y b a c z k i z północno-wschodniej Z e l a n d i i i z Fane pozostały p r z y czarnych. Przypuszcza się, że zasadniczo duńskie stroje ludowe pochodzą od. ubiorów mieszczańskich i szlacheckich okresu renesansu i b a r o k u . Istotnie, charakter całości i wygląd szczegółów zdaje się potwierdzać to p r z y p u ­ szczenie. Strój kobiecy składał się z czepka (kornetu), chusty na szyję, serdaka bez rękawów, ze s t a n i k i e m ściśle dopasowanym do ciała. Pod serdakiem noszono bluzkę robioną na drutach, z rękawami. N a długą spódnicę zakła­ dano na co dzień f a r t u c h w y k o n a n y z pospolitego, lichego raczej m a t e ­ riału. Strój męski składał się z robionego na d r u t a c h czepka, długiego do k o l a n k a f t a n a z szerokimi rękawami. Często noszono zamiast k a f t a n a krótką kurtkę, a pod nią kamizelkę bez rękawów, wreszcie koszulę. Spo­ dnie noszono krótkie, do k o l a n , na nogach długie skarpety. O b u w i e co­ dzienne jednakowe było dla mężczyzn i kobiet — drewniane chodaki, ale p r z y dobrej pogodzie i od święta zakładano skórzane b u t y ze s r e b r n y m i sprzączkami. 8 Pochodzenie s t r o j u ludowego od u b i o r u w a r s t w wyższych jest, według duńskich autorów, p o t w i e r d z e n i e m t e o r i i , że k u l t u r a l u d o w a powoduje „pogarszanie się dóbr k u l t u r o w y c h , jest naśladownictwem k u l t u r y klas w y ż s z y c h " . Stroje przechodziły do k u l t u r y ludowej drogą obserwacji 1 naśladownictwa. Różnice regionalne wyrażające się w n i c h polegają m . i n . na t y m , że na niektórych obszarach p r z y j m o w a n o pewne wzory, n a i n ­ n y c h — nie. Decydowały t u całkowicie s u b i e k t y w n e względy. Najbliższe 9 8 Tamże. 9 Tamże. �186 MAREK Rye. 3. Strój XIX w . Dostrzec męski ARPAD KOWALSKI wieśniaka z Zelandii, można r ó w n i e ż f r a g m e n t powego d l a czarnej izby, tzw. z połowy wnętrza t y ­ stue miasto z t a r g i e m stawało się dla chłopów atrakcją kulturalną i w z o r ­ cem — tworzyły się przeto lokalne t y p y strojów. Większe przy t y m zróżnicowanie można dostrzec w u b i o r a c h kobie­ cych, k o b i e t y b o w i e m były bardziej odizolowane od świata zewnętrznego niż mężczyźni. O ile w u b i o r a c h męskich można dostrzec tendencję do pewnej u n i f i k a c j i pod wpływem w z a j e m n y c h kontaktów i szybszego p r z y j m o w a n i a n o w i n e k , o t y l e k o b i e t y stanowiły element bardziej trądy- �KULTURA LUDOWA DANII 187 c y j n y , k o n s e r w a t y w n y . W y r o b y m a n u f a k t u r o w e długo nie mogły trafić na wieś, a to dzięki rozwiniętemu t k a c t w u d o m o w e m u i n a t u r a l n e m u k o n ­ s e r w a t y z m o w i chłopskiej k u l t u r y . Ów k o n s e r w a t y z m rządził l u d z k i m za­ chowaniem się i postępowaniem w określonych sytuacjach. Dotyczyło to także strojów noszonych zgodnie z tradycją i przeznaczonych na k o n k r e t ­ ne okazje, a przechodzących z m a t k i na córkę. W w i e l u momentach przytoczony t u wywód może być zakwestionowa­ ny, n i e podejmuję j e d n a k z n i m p o l e m i k i , staram się b o w i e m przekazać w t y m względzie j e d y n i e poglądy duńskich badaczy. Godzi się jeszcze zauważyć, że istniały stroje codzienne i stroje świą­ teczne, przeznaczone n a specjalne okazje, T a k n p . uzupełnieniem s t r o j u niedzielnego była b a r w n a chusta zakładana przez k o b i e t y n a szyję, w rę­ k u zaś trzymały niewielką chusteczkę, w którą owijały śpiewnik udając się do kościoła. Dopełnieniem były małe srebrne kadzielniczki, z którymi udawano się do świątyni. Dziewczęta niezamężne nie przybierały n i c z y m głowy, dopiero ślub, który zmieniał i c h status społeczny, powodował pewne z m ia ny w ubiorze. Zakładano m i a n o w i c i e pannie młodej czepek, z którym j a k o kobieta za­ mężna nie rozstawała się już do śmierci. Obyczaj oczepin, podobnie j a k w Polsce, był j e d n y m z k u l m i n a c y j n y c h punktów wesela i odgrywał i s t o t ­ ną rolę w obrzędowości w s i duńskiej. Wyróżniał się strój rybaków i m a r y n a r z y . Rybacy t w o r z y l i pod pew­ n y m i względami odrębną społeczność, łatwo rozpoznawalną po o d m i e n ­ n y m s t r o j u . Żeglarze nosili więc długie spodnie, podczas g d y zasadniczym elementem męskiego s t r o j u ludowego były spodnie sięgające do k o l a n . N a k r y c i e m głowy były k a p t u r y podobne do m a r y n a r s k i c h . Jednocześnie w regionach położonych na wybrzeżach te elementy s t r o j u zawodowego łączyły się ze s t r o j e m l u d o w y m , który w ogólnych zarysach był znany w całej D a n i i . Strój t e n zaniknął w X I X w., początkowo wśród mężczyzn, później wśród kobiet. T y l k o na bardziej izolowanych, małych wyspach n i e k i e d y starsze k o b i e t y używają jeszcze fragmentów d a w n y c h strojów ludowych. OBYCZAJE I OBRZĘDY Obrzędy w obrębie k u l t u r y t r a d y c y j n e j pełniły doniosłą integracyjną funkcję — łączyły społeczność, przypominały o wspólnych interesach. W y ­ różnić można d w a rodzaje obrzędów: doroczne, uzależnione od kalenda­ rza, a duński r o k obrzędowy był n i e m n i e j bogaty niż polski oraz obrzędy związane ze szczególnymi w y d a r z e n i a m i ludzkiego życia. Pierwsze były wspólne dla całej w s i ; obchodzone przez całą społeczność łączyły wszyst- �188 MAREK ARPAD KOWALSKI k i c h mieszkańców. D r u g i e miały charakter r o d z i n n y , czasem z uczestni­ c t w e m najbliższej g r u p y sąsiadów. Obrzędy doroczne w znacznej mierze wiązały się z kalendarzem k o ­ ścielnym. Były t o święta o rodowodzie czysto chrześcijańskim, j a k i takie, które wywodziły się z okresu przedchrześcijańskiego, a zostały adaptowa­ ne przez Kościół, który w t e n sposób utrwalał swoje wpływy. Najważniejsze w r o k u obrzędowym było Boże Narodzenie. P r z y g o t o ­ w a n i a zaczynały się już jesienią, g d y b i t o zwierzynę i szykowano mięso na to święto. Warzono też specjalne p i w o dosładzane m i o d e m i c u k r e m z jęczmienia. Krótko przed Bożym Narodzeniem pieczono jasny chleb żyt­ n i oraz ciasta w f o r m i e zwierząt, które przechowywano do wiosny, k i e d y to przed pierwszą orką r o l n i k i koń zjadali je. Ten zabieg magiczny miał zapewnić obfite plony. K u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m świąt była w i g i l i a ob­ chodzona szczególnie uroczyście. Kolacja składała się z kaszy i r y b , n i m j e d n a k przystąpiono do wieczerzy, gospodarz zjadał j a k o pierwszy t r z y łyżki kaszy. Pierwszą, b y w nadchodzącym r o k u obrodziło żyto, drugą — za owies, trzecią — za jęczmień. Świętom towarzyszył szereg obrzędów i zabiegów magicznych, n p . w y c z y t y w a n o z n a k i wróżące przyszłość. T a k więc w ogrodzie o k r y w a n o słomą drzewa owocowe i potrząsano n i m i , b y dźwigały dużo owoców w przyszłym r o k u . N a stole w i g i l i j n y m stały d w i e świece — przed gospodarzem i jego żoną. Czyja świeca pierwsza się w y ­ paliła, t e n miał pierwszy umrzeć. W y s y p y w a n o też nieco jedzenia szczu­ r o m i myszom, bo gdzie jest i c h dużo, t a m jest obfitość jedzenia. I t e n zabieg miał przynieść bogactwo. Ponadto w kącie izby odsypywano nieco kaszy i chleba d l a goblinów — d o m o w y c h duchów r o d z i n n y c h . Obecność goblinów miała zapewnić szczęście i powodzenie gospodarstwu i d o m o w i . Wierzono też, że prezenty świąteczne przynoszą trolle, d u c h y opiekuńcze człowieka. Zarówno gobliny, j a k i iroZZe są elementem f o l k l o r u s k a n d y ­ nawskiego z czasów przedchrześcijańskich. Po w i g i l i i , w ciągu d w u d n i Bożego Narodzenia odbywały się zabawy młodzieżowe ze śpiewami, tańcami i pochodami masek. Uroczystości t r w a ­ ły do Nowego R o k u , który bywał w i t a n y hałaśliwie, strzelaniną, b i c i e m o d r z w i g l i n i a n y c h garnków, t a k że często zdarzało się, iż gospodarz z n a j ­ dował następnego dnia swój wóz na dachu albo konstatował, że k o m i n jest zatkany gliną l u b smołą. Istniał też zwyczaj „Dwunastej N o c y " , licząc od w i g i l i i . Dzień t e n przypadał na 6 stycznia. Cały okres dzielący jedno święto od drugiego był porą wróżb. T a k więc codziennie, poczynając od w i g i l i i , gospodarz zazna­ c z a ! w i z b i e n a sosrębie rodzaj pogody w d a n y m d n i u , co miało wróżyć, j a k a będzie pogoda w ciągu następnych d w u n a s t u miesięcy. N a Z e l a n d i i istniał zwyczaj, że g d y wszyscy jeszcze siedzieli p r z y kolacji, gospodarz wdrapywał się na dach i wykrzykiwał donośnym głosem i m i o n a trzech �KULTURA LUDOWA 189 DANII mędrców: Kacper — M e l c h i o r — Baltazar. T a k daleko, j a k słychać było jego głos, miało być zażegnane niebezpieczeństwo pożaru w ciągu całego roku. „Dwunastej N o c y " t z w . ludzie z gwiazd chodzili po w s i . Było to za­ zwyczaj trzech młodycE chłopców p r z y b r a n y c h w białe szaty i stożkowate kapelusze zwieńczone k o r o n a m i — s y m b o l i z o w a l i trzech króli niosąc na drągu papierową gwiazdę, w e wnętrzu której paliła się świeca. Zaglądali oni do każdego gospodarstwa śpiewając o trzech królach w Betlejem i o Herodzie, a występ kończyli życzeniami szczęścia i bogactwa d l a d o m u . Gospodarze wywdzięczali się i m poczęstunkiem, jadłem i pieniędzmi. Czę­ sto ubodzy chłopi p i e l g r z y m o w a l i w t e n sposób po okolicy, zbierając jał­ mużnę. Zwyczaj ten, j a k się wydaje, p r z y p o m i n a nieco nasze chodzenie z szopką. Następny dzień po „Dwunastej N o c y " był poświęcony duńskiemu świę­ t e m u , księciu K n u d o w i . Obrządek t e n t a k silnie przyjął się w D a n i i , że istnieje nawet powiedzenie mówiące, że „Święty K n u d w y r z u c a Boże Narodzenie". Tłusty Czwartek był okazją do zabawy przed długim okresem postu. Obchodzenie tego d n i a miało w D a n i i bardzo żywe tradycje. Dekorowano i z b y brzeziną, młodzież sporządzała sobie m a s k i . Korowód t a k i krążył po całej w s i ze śpiewem i tańcami. Dzień kończył się obrzędem „bicia k o t a w baryłce". Chodzono m i a n o w i c i e z niewielką beczką, okładając ją k i j a ­ m i . Zwyczaj ten, którego genezę t r u d n o wytłumaczyć, jest reminiscencją d a w n y c h rytuałów m a g i i płodności i bogactwa. Ze w s i przeniósł się szyb­ ko do miast, gdzie był obchodzony równie żywiołowo i powszechnie, j a k n a w s i . Obecnie p o d t r z y m y w a n y jest t y l k o wśród młodzieży szkolnej, z i n ­ n y c h zaś d a w n y c h elementów tłustego c z w a r t k u zachowała się t y l k o t r a ­ dycja w y p i e k u pączków i faworków. Wielkanoc jest natomiast pozbawiona otoczki jakiejś bardziej rozbudo­ wanej obrzędowości. Ceremonie zanikły o d 1536 г., g d y D a n i a zerwała z katolicyzmem, przechodząc n a l u t e r a n i z m . Utrzymał się j e d y n i e zwyczaj święcenia w kościele jadła: ziarna, j a j e k i kiełbasy. W a r t o przy t y m za­ uważyć, że podobnie j a k w Polsce, istniał w D a n i i obyczaj m a l o w a n i a j a ­ jek. Sposobów było wiele — były więc kraszanki, pisanki, i t d . 1 0 Dzień 1 maja był uroczystością p o w i t a n i a nadchodzącego lata. Rozpa­ lano na wzgórzach ogniska i tańczono wokół nich. Członkowie młodzie­ żowego bractwa, każdy z zieloną gałęzią w ręku, t w o r z y l i korowód o d w i e ­ dzający gospodarstwo po gospodarstwie. Zatrzymując się przed każdymi d r z w i a m i , odśpiewywano piosenkę witającą lato i życzącą gospodarzom szczęścia i d o b r o b y t u , na zakończenie zaś zdobiono d r z w i p r z y n i e s i o n y m i 1 0 K . U l d a 11, Les oeufs für Volkskunde, de paques t . L I V , B a s e l 1958. au Danemark, [ w : ] Schweitzerisches Archiv �190 MAREK ARPAD KOWALSKI z i e l o n y m i gałęziami. N a głównym placu w i o s k o w y m sadzono m a j o w e drzewko zdobione gałęźmi i k w i a t a m i . Mężczyźni zaś d e k o r o w a l i konie w y k o n a n y m i przez k o b i e t y wieńcami, urządzając galopady od w s i do w s i . Szczególne znaczenie magiczne miała noc świętojańska. Przed zacho­ dem słońca ściągano gałęzie n a polach i t a m układano w stogi. Chodziło 0 to, b y zboże rosło t a k wysokie, j a k w y s o k i był stóg. Wieczorem rozpala­ no ogniska, p r z y których gromadziła się cała n i e m a l społeczność w i o s k i . Ogień odpędzał od w s i złe duchy, a d y m przynosił płodność t y m polom, nad które dotarł. Przeto ogniska rozpalano w k i l k u p u n k t a c h w s i , b y każ­ d y mógł mieć zapewnione bogactwo. Ogniska zresztą pojawiały się p r z y w i e l u obrzędach i okazjach. T a k więc w południowo-wschodniej D a n i i i na wyspie R01T10 rozpalano o g n i ­ ska na świętego P i o t r a (22 I I ) — przed w y r u s z e n i e m rybaków na morze. Również Zielone Świątki n i e obywały się bez ognisk. Wracając do nocy świętojańskiej — po zachodzie słońca zbierano zioła, wierzono, że właściwości lecznicze gromadzą się w n i c h w szczególnie dużym natężeniu właśnie w tę noc. Z k o l e i wieczorem rosa leczyła oczy, a noc wzmagała siłę magiczną iwiętych źródeł, czczonych jeszcze w p o ­ gańskich czasach. Jeszcze w początkach obecnego stulecia ludzie groma­ d z i l i się wokół świętych źródeł, p i l i z n i c h wodę, o b m y w a l i się nią. Wreszcie zwyczaje żniwne. Starano się, b y żniwa n a w s z y s t k i c h polach ukończyć jednocześnie. C i b o w i e m , którzy opóźniali się, r y z y k o w a l i , że zostaną okrzyknięci „żniwnymi p a r o b k a m i " — wyśmiewanymi za l e n i ­ stwo, opieszałość w pracy bądź niezręczność. W t a k i c h przypadkach spo­ rządzano sporą kukłę trzymającą w ręku żartobliwe l u b pełne d r w i n p i ­ smo, w którym wyliczone były p r z y w a r y opóźnionych w żniwach r o l n i ­ ków. Kukłę tę ustawiano na p o l u niefortunnego gospodarza. Po ukończe­ n i u zasadniczych żniw pozostawiano w p o l u k i l k a nieściętych łodyg, m a ­ jących zapewnić w przyszłym r o k u w i e l k i urodzaj. O s t a t n i snop zebrany z pola był specjalnie w i e l k i i ciężki. Czasem nawet wkładano w e ń do środ­ k a kamień, zapewniając sobie to, iż następne zbiory będą t a k w i e l k i e 1 ciężkie, j a k ów snop. N a t y m j e d n a k nie kończyły się magiczne rytuały żniwne. Snop ten, specjalnie p r z y b r a n y i dekorowany, ładowano na ostat­ n i zjeżdżający z pola wóz, b a r w n i e p r z y b r a n y i u m a j o n y . Snop był zna­ k i e m dla całej w s i , iż żniwa są zakończone. Żona gospodarza, po wjeź­ dzie ostatniego w o z u z pola ze zbiorami, w sposób uroczysty zamykała bramę obejścia. N a podwórzu g r o m a d z i l i się wszyscy mieszkańcy — go­ spodarze, dzieci, służba, spędzano też cały i n w e n t a r z . Symbolizowało to nagromadzenie bogactw w domu, które wystarczą dla każdego. Istniało też wierzenie, że dziewczyna, która wiązała ostatni snopek, w ciągu r o k u w y j d z i e za mąż. Sezon żniw zamykał się „żniwami d o m o w y m i " — w y s t a ­ wną ucztą, w której uczestniczyli wszyscy mieszkańcy w s i . �KULTURA LUDOWA DANII 191 Obrzędy rodzinne wiązały się z poszczególnymi fazami życia czło­ wieka. Chrzest stawał się jednocześnie włączeniem do społeczności. Nadawano przeto dzieciom i m i o n a dziadków l u b k r e w n y c h , b y zapewnić nieustanną więź rodzinną. Wierzono też, że wybór odpowiedniego i m i e n i a zapewnia określoną przyszłość. Po ceremonii kościelnej, w chałupie ochrzczonego dziecka odbywał się festyn, n a który spraszano k r e w n y c h i najbliższych sąsiadów. Zaproszenie odbywało się poprzez przekazywanie wyróżnionym ozdobnej, ornamentowanej laski. T e n rodzaj „listów" znany był i n a w s i polskiej. Następną fazą było przejście od dzieciństwa do młodości. Dziecko s t a ­ wało się od tej p o r y członkiem młodzieżowego bractwa, otrzymując zbiór p r a w i obowiązków. W i d o m y m znakiem tego przejścia była k o n f i r m a c j a . Obyczaj t e n n i e niósł ze sobą większych uroczystości, ale o d tej p o r y młodzi ludzie zakładali już strój dorosłych. Największym w y d a r z e n i e m był ślub. Młodzi o t r z y m y w a l i własne g o ­ spodarstwo, przestając być odtąd k o m p a n a m i w młodzieżowych b r a c t w a c h . Do czasu zawarcia małżeństwa dziewczyna nosiła długie włosy. W przed­ dzień ślubu ścinano j e j warkocz i zakładano czepek mężatki. Szaty w e s e l ­ ne były nader strojne, a panna młoda zakładała na głowę specjalny k o r ­ net w kształcie k o r o n y , w y k o n a n y z c y n y l u b nawet posrebrzany. Często taką koronę wypożyczano z kościoła od żony pastora, do której obowiąz­ ków należało też strojenie p a n n y młodej. Ostatnia wreszcie ceremonia życiowa wiązała się ze śmiercią człowie­ ka. Uwagę zwracają t u niektóre specyficzne zwyczaje — t a k więc, gdy zmarła kobieta brzemienna, wkładano j e j do g r o b u nożyczki, igły, n i c i i u b r a n k o dziecięce — rzeczy potrzebne dziecku, b y zmarła nie musiała wracać i prosić o nie. Trumnę, wyprowadzając ją do kościoła, wynoszono przez okno l u b specjalne d r z w i , b y śmierć nie wróciła do domu. M i m o b o w i e m f a t a l i s t y cznego oczekiwania na nią, społeczność w i e j s k a jako zbiorowość broniła się przed śmiercią. * Obecnie większość obrzędów, obyczajów i p r a k t y k magicznych już nie istnieje. Te które zachowały się, przetrwały w zmienionej f o r m i e i pozba­ w i o n e zostały swojego pierwotnego znaczenia, sprowadzając się zasadni­ czo do f u n k c j i zabawowych. Co więcej, adaptowane przez miasto, nie są już elementem k u l t u r y l u d o w e j , a stały się składnikiem k u l t u r y narodo­ w e j . Najbardziej t r a d y c y j n y charakter m a Boże Narodzenie, które s t w o ­ rzyło sobie solidną tradycję, koncentrującą się wokół udekorowanej i i l u ­ m i n o w a n e j jodły, wokół której tańczono i p r z y której wręczano sobie p r e - �192 MAREK ARPAD KOWALSKI zenty. Nota bene zwyczaj takiego obchodzenia Bożego Narodzenia p r z y ­ szedł do D a n i i z Niemiec, początkowo do miast i rozprzestrzenił się na w s i , a w końcu X I X w . w całym k r a j u . WIES DUŃSKA DZISIAJ Dzisiejsza wieś duńska p r z y p o m i n a raczej krajobraz przemysłowy. D o ­ minują t u zdecydowanie gospodarstwa farmerskie. Za b u d ow a nia r o z p r o ­ szone stoją n a skomasowanych g r u n t a c h . Obszar f a r m w a h a się od 20 do 100 hektarów j a k o najbardziej opłacalnych. Specjalizacja r o l n a bądź h o ­ d o w l a n a wyznaczana jest w a r u n k a m i g l e b o w y m i i k l i m a t y c z n y m i poszcze­ gólnych regionów. T a k więc w y s p y południowe Falster, L o l l a n d i m n i e j ­ sze, specjalizują się w u p r a w i e buraków c u k r o w y c h , F i o n i a i Zelandia — to obszary u p r a w y pszenicy, J u t l a n d i a i pozostałe w y s p y — to inne ga­ t u n k i zbóż i z i e m n i a k i . Podobnie rzecz się m a z gospodarką hodowlaną. Istnieje rejonizacja w h o d o w l i bydła, t r z o d y chlewnej, owiec. Każda f a r ­ m a posiada możliwość pełnego korzystania z maszyn r o l n i c z y c h , są k o n ­ sultanci r o l n i , doradzający f a r m e r o w i odpowiednie działania, zapewniona jest możliwość dostarczania sztucznych nawozów w potrzebnej ilości i p o ­ trzebnego rodzaju. Ponadto wieś duńska, p r a k t y c z n i e rzecz biorąc, w ca­ łości jest uspółdzielczona. P r z y czym i t u istnieje ścisła specjalizacja. Są więc spółdzielnie mleczarskie, hodowlane, mięsne, drobiarskie, spółdziel­ nie maszynowe, spółdzielnie zajmujące się dostawą pasz i nawozów. Odpowiednio, w regionach wybrzeża istnieją spółdzielnie rybackie, w y ­ posażone w nowoczesny sprzęt i k u t r y , działające na t y c h samych zasa­ dach, co spółdzielnie rolne i hodowlane. Industrializacja w s i duńskiej doprowadziła w s z y b k i m czasie do za­ n i k u t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , której j e d y n i e pewne elementy prze­ trwały w pamięci starszego pokolenia, bądź zachowały się p r z y życiu, w szczątkowej wszakże f o r m i e . Wieś została z u n i f i k o w a n a , co było ułat­ w i o n e małymi różnicami w k u l t u r z e poszczególnych regionów. Ważniej­ sze j e d n a k to, że obecnie k u l t u r a w s i nie różni się od k u l t u r y miast. W y ­ tworzyła się w s t o p n i u chyba rzadko gdziekolwiek s p o t y k a n y m k u l t u r a ogólnonarodowa, obejmująca cały k r a j i identyczna n i e m a l w każdym regionie. Siady t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j odnaleźć można właściwie t y l k o w muzeach. I t u w a r t o zwrócić uwagę na f a k t , że t a t r a d y c j a jest nader ż y w o eksponowana i p r z y p o m i n a n a społeczeństwu. Świadczyć o t y m m o ­ gą chociażby p r o g r a m y szkolne, obejmujące nauczanie o k u l t u r z e l u d o w e j oraz częste w y c i e c z k i do muzeów i skansenów. K u l t u r a l u d o w a w D a n i i jest b o w i e m t r a k t o w a n a jako pełnoprawna część k u l t u r y ogólnonarodowej. P r z y p o m i n a o dziejach k r a j u i o podłożu, z którego wyrosło współczesne społeczeństwo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffeaeb528a9d635e0bab80da2d1eb228.pdf d62e4cf1e83171c1d7c3449b06d45ae1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5001 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna potwory - aspekt antropologiczny monstra - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4638 Title A name given to the resource Kilka uwag o monstrach i potworach/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.184-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOBEC CIELESNOŚCI ��Piotr Kowalski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Kilka uwag o monstrach i potworach Chłopi w karczmie, niepomni na rozgrywające się obok nich dramatyczne wydarze­ nia, pełne egzystencjalnego napięcia, od czasu do czasu podnoszą się znad kufli i dzielą sensacyjnymi doniesieniami. C H Ł O P I Ł o ń s k i e g o r o k u , p r z e d samą wiliją, k r o w a c o ś mówiła d o M a r c i n a . C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , p o s z e d ł M a r c i n d o o b o r y a k r o w a powiedziała d o niego w e d l e ż ł o ba: „ N i e jest d o b r z e , M a r c i n i e " . C H Ł O P I I I C o nie jest d o b r z e ? C H Ł O P I T a k ż e samo i M a r c i n ją zapytał: „ C o nie jest d o b r z e , k r o w o ? " . A k r o w a na t o : „A tak, w o g ó l e t o n i e jest d o b r z e " - i t y l k o siano jadła. M a r c i n jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ł , b o myślał, ż e m o ż e co w i ę c e j p o w i e . S t o i , a ona nic, t y l k o siano je. Postał g o ­ dzinę, p o s t a ł i d w i e , aż g o n o g i zabolały i w y s z e d ł ( M r o ż e k 1983, s. 3 3 ) . W kolejnej chwili przytomności, gdy ockną się z prawdziwie metafizycznej nie­ mocy wspomną o t y m , że Maciejowi zaskroniec wpadł do barszczu. Chłop p o ­ wiedział wtedy że nie będzie więcej jadł, i rzeczywiście nie jadł. Za czas jakiś przy¬ pomina i m się też niezwykłe zdarzenie: C H Ł O P I Z a s i ę jeden był silny okrutnie. C H Ł O P I I O p o w i e d z c i e no, k u m i e . C H Ł O P I A n o , zadziwił c i się o n raz, aż się za g ł o w ę złapał... C H Ł O P I I I T o i co, ż e się złapał za g ł o w ę ? N i e d z i w o t a . C H Ł O P I Poczekajcie k r z y n ę . Z ł a p a ł c i się o n , a jako ż e s i l n y b y ł o k r u t n i e , głowa m u w r ę k a c h została. C H Ł O P I I M u s i w s z y i b y ł słaby C H Ł O P I W s z y i b y ł słaby ale za t o w r ę k a c h silny C H Ł O P I I I S i l n y m t e ż nie jest d o b r z e . . . ( M r o ż e k 1983, s. 5 8 ) . Głęboka prawda, cała mądrość ludu zdaje się objawiać w tych krótkich porusze­ niach ducha, które każą przerwać chłopom bezdenną medytację swojego losu. Po­ tęga ludowych przemyśleń jest porażająca - krowy gadają, jako że są wiedzące, choć 181 �Piotr Kowalski barany zapewne wiedzą więcej, niedobrze silnemu, bo ręce może silniejsze ma od szyi. M i m o wszystko zatroskanie krowy sytuacją świata czy bezgłowy korpus m o ­ carza nie okazują się faktami na tyle elektryzującymi, żeby przynieść pijącym otrzeźwienie i zmusić do podjęcia jakiejkolwiek działalności. N i e m o c chłopskich bohaterów stanowi manifestację, jak pisywał Witkacy zaniku uczuć metafizycz­ nych - oznacza więc zgodę na oczywistość świata, niemożność dostrzeżenia cze¬ gokolwiek poza t y m , co naskórkowo doświadczane, poniechanie trudu rozumienia. Spłaszczenie obrazu świata tłumaczy bierność, brak emocji, gotowości do zdziwie­ nia, tego niezbędnego warunku człowieczeństwa . W zaniku ciekawości, wygaśnię­ ciu odkrywczego i poruszającego zdumienia zobaczyć można symptomy tendencji generalnych - oto przyczynek do charakterystyki sposobu bytowania „jednowy­ miarowego człowieka" , którego poznawcze i egzystencjalne problemy komplikują się jeszcze bardziej w kontekście ponowoczesnej presji obrazów, luster i ekranów. C h o ć na razie dramat nierozróżnialności tego, co jest rzeczywistością, i jej przed­ stawień zdaje się nie dotykać codziennego życia, to jednak dyskretnie, acz skutecz­ niej symulakry zawłaszczają coraz większe obszary doświadczenia. Gadająca kro¬ wa, zaskroniec w zupie czy bezgłowy siłacz może być medialną ciekawostką, ale przecież nie źródłem zadumy nad dziwnością istnienia. 1 2 * G d y w X V I w. kolekcjonerzy zaczynali tworzyć gabinety osobliwości, ich zaan­ gażowanie i pasja były symptomem zjawiska znacznie poważniejszego: zmiany sto­ sunku do Wszechświata, nowej definicji człowieka i jego miejsca w Kosmosie, a więc najpierw - w naturze. Natura może powoływać do istnienia różne dziwaczne formy, trafiają się pomyłki, w y b r y k i czy nieudaczności. To one są atrakcjami w gabinetach osobliwości, w któ­ rych kolekcjonerzy zaspokajając swoją ciekawość i żądzę posiadania, układają w ga¬ blotach, w szafach i na półkach okazy fauny i flory, minerały, pozostałości po dawnej kulturze, szczególne miejsce rezerwując dla zdumiewających kuriozów. Niejedno¬ krotnie w kolekcjach znajdowały się słoje z potworkami zanurzonymi w konserwu¬ jących płynach. Okazy zwyczajne i te, które kwestionują normę, są po to, by ukazać 1 Tę starą formułę, prowadzącą d o refleksji o potrzebie poznania i doświadczenia metafizycznego, przypomniał w swej naukowej, i jednocześnie głęboko humanistycznej, pracy Erich F r o m m : „Jeżeli prawdą jest, że z d o l n o ś ć d o dziwienia się jest początkiem mądrości, t o prawda ta stanowi smutny ko­ mentarz d o mądrości współczesnego człowieka. Przy w s z y s t k i c h zaletach wynikających z osiągnięcia wysokiego stopnia literackiej i powszechnej edukacji - utraciliśmy ów dar dziwienia się czemukol­ w i e k " ( F r o m m 1972, s. 25). Książka, jak i inne ważne dzieła amerykańskiego psychoanalityka - co w a r t o pamiętać - powstawała w czasach pierwszej powojennej debaty o k r y z y s i e wartości, zagroże­ niach ze strony k u l t u r y masowej, niebezpieczeństwach społeczeństwa d o b r o b y t u i t d . 2 Tytuł głośnej książki H e r b e r t a Marcusego stał się skrótową prezentacją egzystencjalnych zagro­ żeń, jakie niesie ze sobą nowoczesna cywilizacja i rozwój k o n s u m p c j o n i z m u (Marcuse 1991). 182 �Kilka uwag o monstrach i potworach wielobarwność świata; ich gromadzenie i prezentacja, wymagające poukładania eksponatów, jednocześnie ujawniają tęsknotę za porządkiem, za taksonomią, której przyznać wypada rangę podstawowej zasady organizującej świat. Tym, co wypełnia gabloty gabinetów osobliwości, są przede wszystkim żmudnie gromadzone okazy, reprezentujące klasy, grupy, gatunki roślin, zwierząt, rodzaje mi¬ nerałów i t d . Atrakcją szczególną pozostawać będą curiositates, rzeczy dziwne, zaska¬ kujące przez to, że nie udaje się ich ulokować w którymkolwiek miejscu kolekcji. C h o ć bowiem nad wszystkim panuje idea taksonomii, to przecież kolekcjoner za¬ wsze „interesuje się przede wszystkimi wydarzeniami, rzadkimi, a nawet wyjątkowy­ mi epizodami, które według niego tworzą historię" (Pomian 2001, s. 70). T y m samym istotą kolekcjonerskiego stosunku do świata jest z jednej strony jego uprzedmioto¬ wienie, z drugiej zaś zachłanne zawłaszczanie przez zbieracza i nasycanie znacze¬ niami wynikającymi z jego doświadczenia czy taksonomicznych przeświadczeń: T a k kolekcjoner, jak i ocalający je [dawne k u l t u r y ] etnograf m o g l i b y się u b i e g a ć o ostat­ nie miejsce w ś r ó d o b r o ń c ó w „prawdy r z e c z y " . A u t e n t y z m [ . . . ] w y t w a r z a się b o w i e m w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej ( C l i f f o r d 2 0 0 0 , s. 2 4 6 ) . Curiosum to przedmiot, zjawisko czy zdarzenie, które manifestuje się szczególnie dobitnie w działaniach kolekcjonera, albo ogólniej - w ramach wyobrażenia o po¬ znawczych powinnościach i perspektywach człowieka. Poszukiwanie osobliwości, jakie stanowić mogłyby atrakcyjne eksponaty z coraz częściej w X V I I w. udostęp¬ nianych prywatnych zbiorów, wpisuje się w ogólną tendencję epoki - o t o tworzy się formacja nazywana „kulturą ciekawości". Podejmowane wówczas próby opisania i poznania świata wynikają z dostrzeżenia zbyt wielkiej liczby faktów, które nie pa¬ sują d o ustabilizowanego wcześniejszego obrazu świata. Ciekawość definiuje się wówczas jako pasję, która bywa ryzykowna, bo zmusza do przekraczania granic po¬ znania, naruszenia standardów, a nawet naruszania podziałów na dyscypliny pozna­ nia i gatunki pisarstwa. W wypowiedziach ówczesnych uczonych wyraźnie rysują się konsekwencje ciekawości: to emocjonalne pobudzenie i fascynacja, to zdumienie, które wstrzymuje oddech i wywołuje wypieki na twarzy.. .(Kenny 2004, s. 41-47). Curiosum odpowiada ciekawości, ale na poziomie poznawanej rzeczywistości - to w niej samej przecież tkwią źródła poznawczych pasji, które wywołują wątpliwości etyczne i religijne: czy taka ciekawość nie wiedzie do postaw niebezpiecznych i grzesznych? C z y skupienie na curiosum, na czymś, co samym swoim skandalicznym istnieniem każe wziąć w ironiczny cudzysłów dogmatyczne prawdy o świecie, nie prowadzi do kwestionowania spraw o wiele istotniejszych? Niedorzeczności natury owe poszukiwane, gromadzone i chętnie opisywane raritates, przez swe nieoczekiwane, niemożliwe istnienie prowokują d o poszukiwania ukrytego ładu, innego niż ten, który znany jest z doświadczenia i rutyny codziennoś¬ ci, ale też odmiennego od wizji sankcjonowanej przez naukę i Kościół. Naruszenie 183 �Piotr Kowalski porządku, dziwaczny w y b r y k natury porządek ten poddaje szczególnie spektaku¬ larnej próbie odporności. Skandal istnienia monstrów wymaga uporu w poszukiwa­ niach zasad, które w ich obliczu zdają się ulegać niebezpiecznej erozji. By takie oswo­ jenie umożliwić, żeby przywrócić pewność i spokój, potrzeba ładu spełniającego się w dostojnym rytmie regałów i gablot. Ratujące spokój i bezpieczeństwo rutyny codzienności estetyzowanie tego, co budzi najgłębszy, paraliżujący lęk, musi być operacją ustanawiania dystansu, odsu¬ wania źródła grozy, zamiany powodu przerażenia w przedmiot ciekawości, w rzecz nadającą się do oglądania, podziwiania, a nawet pogardliwego odrzucenia. Z cza­ sem proces estetyzowania i kolekcjonerskich zabiegów taksonomicznych doprowa¬ dzić też może do ukształtowania skutecznej ochronnej techniki marginalizowania zagrożeń, usuwania groźnej obcości. A b y się nie bać, że niesie z sobą ryzyko rozsa¬ dzenia bezpiecznego porządku świata, trzeba ten nośnik obcości wyprowadzić po¬ za obszar ekumeny. „Klasyfikacja" bywa poręcznym chwytem, by pozbyć się tego, co może zranić, przerazić, dotknąć, bo jest zbyt bliskie, namacalne i tkwi w samym centrum życia obserwatora. Taksonomie gabinetów osobliwości tkwią w t y m samym stosunku do świata, w którego ramach powstawały wielkie systemy porządkujące cały Kosmos - Systema Naturae (1735) Karola Linneusza jest niezwykłym dziełem pewności, że można cały świat: rośliny i zwierzęta, umieścić w precyzyjnie skategoryzowanym systemie. Taką samą siatką objąć można także i człowieka, porządkując rasy występujące na świe¬ cie. O p t y m i z m poznawczy twórców „wielkich narracji", jakimi są naukowe systema¬ tyki, nie powinien przesłonić ich możliwych, dwuznacznych konsekwencji. Różni¬ cowanie świata, wytyczanie rodzajowych granic służy też nazbyt często do budowa¬ nia hierarchii, układania „eksponatów" wedle „naukowych" taksonomii, spod których wyglądają także decyzje aksjologiczne. * Staropolscy pamiętnikarze i kronikarze zapisali w swych dziełach niezwykły obraz świata i historii. W ich zapisach można odnaleźć wydarzenia istotne w planie historycznym - najbliższej okolicy, księstwa, państwa, czasem Europy czy świata. N o t a t k i o nich sąsiadują z tym, co dotyczyło prywatnych doświadczeń autorów, ro¬ dzinnych perypetii, urodzin, chorób, ślubów, zgonów... Nierzadkie bywały infor¬ macje innej zupełnie natury: T e g o ż r o k u p o jesień u G a b r i e l a Sałtyska, półrolnika w e w s i C i ś c u w farze m i l o w s k i e j , W e r o n i k a żona j e g o urodziła t r o j e d z i e c i , samych s y n ó w j e d n y m u r o d z e n i e m . Z k t ó ­ r y c h d w u o k r z c z o n o , a t r z e c i n i e ż y w y u r o d z i ł się. Z a K r a k o w e m zaś t e g o r o k u 1727 dnia 23 k w i e t n i a w e w s i N i e d ź w i e d z i u z a g r o d n i c z k a urodziła d w u c h ł o p c z y k ó w z s o b ą z r o ś n i ę t y c h o j e d n y c h w n ę t r z n o ś c i a c h i sercu, co z n a c z y ł j e d e n p ę p e k i prążka s p o ­ jona, a te l e d w o o k r z c z o n o , j e d n e m u W o j c i e c h e m , a d r u g i e g o Jerzem. A te w z i ę t o ja­ ko j e d n o m o n s t r u m d o A k a d e m i e j K r a k o w s k i e j i n a p u ś c i w s z y s p i r i t u v i n i dla dalszej 184 �Kilka uwag o monstrach i potworach k o n s e r w a c y j e j [ i ] o d m a l o w a w s z y , z a c h o w a n o . Z n o w u t e g o ż r o k u 1727 d n i a 7 czerw¬ ca m i e s z c z k a k r a k o w s k a urodziła płód, k t ó r e miało g ł o w ę c z ł o w i e c z ą a t w a r z świnią, kły w i e l k i e , usta szerokie, w nosie d z i u r e k nie było, płuca na w i e r z c h u p r z y r o s ł e ; za¬ l e d w i e okrzczone, umarło. A t o z tej o k a z y j e j p r z y d a ł o się, że w t y m d o m u w y m a l o w a ­ n y b y ł Z y d na świni j a d ą c y i tak z a p a t r z y w s z y się żona, t a k i e urodziła p o d o b i e ń s t w o ( K o m o n i e c k i 1987, s. 5 6 6 ) . Kronikarz w jednej notatce zgromadził informacje o serii podobnych, bulwersu¬ jących zdarzeń, podobnych do tych, które nie były w stanie obudzić Mrożkowskich chłopów. Wiadomości o monstrach poruszały żyjących w świecie, w którym nie było miejsca na przypadkowe zdarzenia - choć niektóre notatki nie zostały opatrzone komentarzem, to jednak rozpoznanie sensu ostatniego ze zdarzeń wyraźnie poka¬ zuje, że poszukiwanie znaczenia było zadaniem nie tylko poznawczo, ale także eg¬ zystencjalnie istotnym. A tropów interpretacyjnych jest wiele - najprostszym jest odwołanie do przeświadczenia o skutkach zapatrzenia się przez kobietę ciężarną. Monstrum było przerażające, bo budziło inne jeszcze skojarzenia - ta hybryda ludzko-zwierzęca nie miała dziurek w nosie, co było jednym z symptomów demonicz¬ nych koligacji. Z y d na świni i diabelskie elementy potwora otwierają kolejne moż¬ liwe drogi poszukiwania znaczeń. O funkcji podobnych zapisów wiele mówi poetyka pamiętników i kronik, która pozwala na zestawienia ich z działaniami kolekcjonerów. I tak nawet „portrety ludzi, ich psychologia, refleksja filozoficzna, wreszcie tło opisowe są w nich słabiej r o z w i ­ nięte w porównaniu z pierwszorzędnym znaczeniem rejestracji zdarzeń" (Rytel 1962, s. 62). To zdarzenia wraz z okolicznościami (Michałowska 1970, s. 160-161) były zbierane przez pisarzy - są niczym przedmioty w gablotach gabinetów osobliwości. To kolekcjonowanie zdarzeń wydaje się dobrze tłumaczyć jako przedłużenie myśle¬ nia w ramach kultury oralnej, której liczne ślady znajdują się w prozie pamiętnikar¬ skiej i kronikarskiej (Kowalski 2006) - to przecież dzięki zapamiętanym zdarze¬ niom przechowywane są w tamtej kulturze prawdy i informacje społecznie ważne (Assmann 2008, s. 5 3 - 5 4 ) . * C o znaczą owe zapisy, uwaga poświęcana i m przez tych, którzy przede wszyst¬ kim pisują o historii lokalnej i wielkiej bądź prowadzą księgę przypadków swoich i najbliższej rodziny? Jakie były kształty potocznego imaginarium w tamtej dobie, jakie mechanizmy rządziły ówczesnymi procedurami tłumaczenia świata, według jakich standardów nadawano sens elementom rzeczywistości - przedmiotom, zja¬ wiskom, postaciom itd.? Dwie lekcje świata wydają się szczególnie ważne: z jednej strony to wyobrażenie religijne, w którym za pomocą pojęcia grzechu tłumaczy się wszelkie anomalie po¬ jawiające się w świecie i nadaje i m sens albo kary albo signum zbliżających się klęsk. Z drugiej strony działają już mechanizmy kultury ciekawości, którą wiązać trzeba 185 �Piotr Kowalski z taksonomicznymi nadziejami ówczesnych uczonych. C h o ć myśl naukowa nieko­ niecznie inspiruje myślenie potoczne, to jednak wyrasta na gruncie pewnych stan­ dardów wyobrażeniowych, jakie w potoczności są dostępne, poza t y m zaś historia naturalna obecna była w kulturze europejskiej od wielu już wieków. Załamanie koniunktury ekonomicznej, klęski żywiołowe, plagi, wojny i wszelkie inne czynniki prowadzące do utraty poczucia bezpieczeństwa często wiodą do kryzy­ su świadomości. Swoją dramatyczną rolę odegrał także Kościół, w którego działaniach propagandowych, zwłaszcza w czasach kontrreformacji, szczególnie w nauczaniu w poetyce „kaznodziejstwa strachu", wizje eschatologiczne, w zamyśle dyscyplinują­ ce, raczej pogłębiały lęk i dezorientację. W dyskursie ówczesnej pedagogii często pojawiały się rzeczy dziwne i straszne. Wykładnia niezwykłych zjawisk i anomalii w y ­ dawała się nietrudna do wyprowadzenia: to grzech spowodował chaos i pomiesza¬ nie w naturze. S k o r o na tej z i e m i jest t y l u s z a l e ń c ó w , iż z a m ę t , j a k i t u panuje, s t a n o w i j a k b y z a p o ­ w i e d ź p o m i e s z a n i a w p i e k l e - k t ó r e jest m i e j s c e m chaosu par excellence - c ó ż d z i w ­ nego, że m a m y uczucie, j a k b y n a t u r a l n y p o r z ą d e k świata t a k ż e stracił „ z d r o w y " r o z s ą ­ dek? G r z e c h c z ł o w i e k a r o z c i ą g n ą ł się na naturę, k t ó r a za p r z y z w o l e n i e m B o ż y m i dla p o u c z e n i a g r z e s z n i k ó w zdaje się o g a r n i ę t a „dziwnym s z a l e ń s t w e m " . Pozwala ona so­ b i e na „tysiąc działań s p r z e c z n y c h m i ę d z y s o b ą l u b n i e p o d o b n y c h d o siebie". R ó ż n o ­ r o d n o ś ć o b r a c a się w n i e d o r z e c z n e „mieszaniny": m a c i o r a „oprosiła się", w y d a j ą c na świat w i e p r z k a o l u d z k i m o b l i c z u ; t o z n o w u m a m y r y b ę o ł b i e lwa i p ł a c z ą c ą jak c z ł o ­ w i e k . Te p o t w o r n o ś c i są ilustracją g r z e c h u . ( D e l u m e a u 1994, s. 196; z o b . t a k ż e S c h i n ­ d l e r 2 0 0 2 , s. 3 7 2 - 4 4 9 ) . Monstra opisywano od dawna - nowożytni komentatorzy do wykorzystania mie­ li dzieła różne - od przekazów mitologicznych po uznane dzieła naukowe i kompen­ dia symbolograficzne. Sięgano d o Arystotelesa, czytywano Pliniusza. Monstra i be­ stie zadomowiły się w wyobraźni średniowiecznej, kiedy stopniowo, dzięki pracy Kościoła, dokonywało się głębokie przekształcenie bóstw pogańskich i ich ikono¬ grafii w demony w przedstawienia szatanów i ich popleczników . Monstra, potwory hybrydy z zoologii mitologicznej, z obszaru zaświatów, istot związanych np. z ry¬ tami inicjacyjnymi, przesunięto do demonologii i związano z grzesznymi pokuszeniami, z działaniami diabła albo czarownic, wymierzonymi przeciwko człowiekowi. Monstra mitologiczne nie miały aksjologicznego nacechowania - potwory w chrześ¬ cijańskiej wizji świata mają już jednoznacznie negatywne wartościowanie. Bywają przedstawiane jako konsekwencje grzechu, np. jako efekt bestialstwa, seksualnego po¬ łączenia człowieka i zwierzęcia. Trwałość połączeń monstrualności - animalności - be¬ stialstwa - demoniczności i t d . wciąż czeka na swojego badacza. 3 3 O roli zwierzęcych i h y b r y d y c z n y c h wcieleń w wyobrażeniach czarownic i szatana zob. G i n z b u r g 1991, s. 182-204. O popularnej ikonografii demonów z m o t y w a m i zwierzęcymi zob. W a r d i Steeds 2008. 186 �Kilka uwag o monstrach i potworach Łączenie monstrualności i demoniczności, a następnie grzeszności pozwoliło na dodanie kolejnych wyobrażeń, znaczeń i połączeń, co nasilało się szczególne w mo¬ mentach społecznych, politycznych i egzystencjalnych kryzysów, w które w Europie obfitowały wieki X V I I i X V I I I . I nie jest łatwe, a może nawet jest niewykonalne zwe­ ryfikowanie poruszających wypadków, o których wiele mówiono i pisano w pełnych grozy i oburzenia broszurach. Czy stało się tak naprawdę, że urodziły się dzieci bez głowy? Czy relacje świadków są wiarygodne, czy też należą do argumentacji polityczno-propagandowej? Czy widziano takie przerażające monstra, czy też wyobraże¬ nie było na tyle sugestywne, że spodziewano się je zobaczyć? O t o np. Anglia około 1640 r. żyła doniesieniami o przyjściu na świat dziecka bez głowy. W jarmarcznych drukach i politycznych pamfletach przedstawiono historię kobiety, która dziecko takie powiła. Opowiadano o katoliczce, której zwyrodniałe obyczaje i grzeszne życie zostało napiętnowane zdumiewającym porodem. Kato¬ licy odpowiedzieli opowieścią o zbrodniach protestantów, zdziczeniu obyczajów, których skutkami są kolejne monstra. W ferworze publicznej awantury na rycinach przedstawiających przywódców religijnych prezentuje się ich z ogonami i innymi zwierzęcymi atrybutami. Opowieści o bezgłowych noworodkach służyły tworzeniu „sugestywnego obrazu kobiecego szaleństwa, błędów katolików i koneksji z czarow­ nicami" (Crossy 2004, s. 53). Podejmowały „problem kontroli nad wyzwalającymi się kobietami w czasie, kiedy patriarchalna dyscyplina, podobnie jak inne formy au­ torytetu, wydawały się rozsypywać" (Crossy 2004, s. 54). Konflikty społeczne, woj¬ na wyznaniowa i monstrualność pozostawały w ścisłym związku. C h o ć za każdym razem miały precyzyjnie zdefiniowanego zwyrodniałego wroga, to łączyły je wspól¬ ne wyobrażenia na temat kobiecej niesforności i podatności na demoralizację. Monstra pojawiające się w dyskursie publicystycznym były sugestywnymi figu¬ rami diagnozy stanu świata i społeczeństwa. Służyły wskazywaniu przykładów spo­ łecznej patologii, upadku religijności i wykroczenia poza naturalny porządek. Pisa¬ rze, prezentując w popularnych broszurach monstrualne noworodki i znajdując oparcie w standardach normalności, traktowali je jako „znaki tego, że to świat stanął na głowie". „Związek między monstrualnymi istotami a monstrualnymi zachowaniami" (Cro­ ssy 2004, s. 48) wydawać się musiał sprawą „naturalną", wpisaną w porządek świata. To, co kulturowe i społeczne, podlegało więc somatyzacji - obyczaje i ciało, cieles¬ ność, biologiczność znajdowało się na jednej płaszczyźnie dyskursu. Monstrualność, poza kontekstem myśli mitycznej, gdzie była wpisana w porządek zaświatów (więcej: Kowalski 2000), stawała się argumentem politycznym, już na poziomie zmetaforyzowanych sensów słów i obrazów. W Nowych Atenach ks. Benedykt Chmielowski rozdział zatytułowany O innych cudownych i osobliwych ludziach w świecie 4 4 W ten sposób m o n s t r u m stawało się e l e m e n t e m m i t o l o g i z a c j i w r o z u m i e n i u Barthes'owskim, jako zamiana porządku n a t u r y i k u l t u r y (Barthes 2000). 187 �Piotr Kowalski to jest o Anacephalach alias bez głowy, o Cynocephalach alias psią głową mających i o innych dzi­ wnej formy ludziach wypełnił informacjami o t y m , że N a g ó r a c h i n d y j s k i c h znajdują się l u d z i e z głowami p s i e m i i g ł o s e m p s i m , alias szcze­ k a n i e m . [ . . . ] W M o s k i e w s k i m zaś państwie, w k r a j u L u k o m o r a d o S a m o i e d y i należą­ c y m koło r z e k i T a c h n i n l u d z i e się znajdują obrośli o psiej głowie, r y b a t a k ż e w r z e c e w s p o m n i a n e j łowi się g ł o w ę , g ę b ę , nos, o c z y r ę c e l u d z k i e mająca, jako t a m e c z n i k r a j o p i s y światu oznajmują; w t e j ż e k r a i n i e na z i m ę l u d z i e zamierają, si c e r d e n d u m . [ . . . ] L u d z i e na P ó ł n o c n y c h Insułach się z n a j d u j ą c y t a k w i e l k i e u s z y mają, ż e c a ł e ciało, k i e d y t e g o p o t r z e b a pokrywają, co r o z u m i e m c z y n i ą o d s ł o t y i w i a t r ó w tej z a ż y w a j ą c o d n a t u r y s o b i e p o z w o l o n e j o p o ń c z y a l b o [ . . . ] takową się przykrywają kołdrą b ę d ą c zawsze n a g i e m i ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 9 1 - 9 5 ) . Dyskredytując przedstawicieli obcych nacji czy polityków, przypisuje się i m hybrydyczne formy rozpoznaje animalne właściwości, obdarza epitetami, które mają źródła często alegoryczne i sprawdzają się w gestach odrzucenia. Przekonujące musiały być epitety sugerujące rzeczywistą monstrualność opozycji, parlamentu, przedstawicieli Kościoła i t d . Propagandowe mieszanie porządków i używanie w nauczaniu czy socjalizacji stereotypowych wyobrażeń z przesunięciem semantycznym oznacza uczenie pożądanego widzenia rzeczywistości, z ich pomocą wdrukowuje w podświadomość pewne metody interpretacji świata, uczy dostrzegania czegoś i uruchamiania podej¬ rzliwości wobec innych. Interpretacja monstrualności w ramach myślenia magicznego, religijnego, prze¬ niesiona do debaty politycznej współistniała z „kulturą ciekawości". Kolekcjoner¬ skie taksonomie są jednym z przykładów takich zabiegów porządkujących, u któ¬ rych podstaw leży przeświadczenie o istnieniu takiego porządku i o konieczności lokowania każdego przedmiotu czy zjawiska w odpowiednim miejscu siatki takso¬ nomicznej. Fascynujące zbieraczy curiositates nie mają zatem znamion cudowności, lecz raczej okazują się ekstremalną próbą falsyfikowalności porządku taksonomicz¬ nego. W pamiętnikach i kronikach zobaczyć można swoiste kolekcje, których jednost¬ kami katalogowymi są zdarzenia. Kolekcjonuje się przypadki mogące być świadect¬ wem naruszenia ładu świata, który został nie tylko rozpoznany opisany i zadekreto¬ wany w naukowych systematykach, lecz także sprawdzony w praktykach życia codziennego. * Pisarskie decyzje rozstrzygają o t y m , co pozostanie w społecznej pamięci jako informacja znacząca, powiązana z prawdami istotnymi dla społeczności, czy może nawet świata. Piszący nadaje rangę zdarzeniom: spośród tego, co działo się w da¬ nym roku, wybiera jedynie kilka, czasem kilkanaście istotnych, jego zdaniem, zda188 �Kilka uwag o monstrach i potworach rzeń-opowieści. Takie raritates na tyle go poruszają, że chce, by pozostały w zaso¬ bach pamięci potomnych, by świadczyły o t y m , ile ważnych spraw rozgrywało się w okolicy, w której mieszkał. Poświęcone zdarzeniom mikronarracje są wyodręb¬ nionymi jednostkami tekstowymi: to informacja wydzielona akapitem, podobieńst¬ wem inicjalnych słów (np. wskazaniem czasu, nawet dnia tygodnia) i umieszczona w serii podobnych akapitów-wyliczeń. Jak w muzealnej gablocie - ma swój indeks, chronologię, ale najczęściej także nie ma dalszego ciągu. Bywa i tak, że dziejopis chce ten dalszy ciąg ustalić - próbując się z klasyfikacją, musi wykroczyć poza po¬ rządek historii naturalnej. Czytać należy wszak uważnie Księgę Stworzenia, by uchwycić nie tylko boski plan, harmonię tego, co w Naturze, ale pamiętając o do¬ świadczeniu alegorezy i wciąż atrakcyjnych praktykach różnego w proweniencji prognostykarstwa, szukać znaczeń, przesłań, które zakodowane zostały w t y m , co w spektakularny sposób naruszało normę. Wykroczenie poza porządek, złamanie ta¬ ksonomii skupia uwagę obserwatora: to, co odmienne, zawsze jest bogate w treści - trzeba tylko odnaleźć nie zawsze jawne przesłania tego, co przyciągnęło wzrok. T e g o ż r o k u [1705 - P K . ] 7 J u n i i w d z i e ń Ś w i ę t e j T r ó j c e u M a t i a s z a S t a n k o w i c z a , m i e s z c z a n i n a ż y w i e c k i e g o kokosz a l b o k u r a wysiedziała jaj 13, z k t ó r y c h j e d n o kur¬ c z ę w y k l u ł o się o d w u pyskach, a o t r z e c h o k a c h , c z e m u się d z i w o w a n o . K t ó r e mon¬ s t r u m wyjawiło się, b o k o n t r y b u c j a s z w e d z k a nastąpiła n i e z n o ś n a na m i a s t o i w s i , c o t e ż i księża musieli o n ę p ł a c i ć i u s p o k o j a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 9 9 ) . Monstrualność poddaje próbie ład potocznego doświadczenia. Pojawia się wszak tak blisko świata codziennego, że trudno ją odesłać d o zoologicznych cieka¬ wostek. Ptak o dwóch głowach jest anomalią przeczącą rutynie życia, szokuje i każe spodziewać się nadejścia rzeczy najgorszych. Jeszcze większą grozę budzić musi potwór urodzony z kobiety: ludzkie dziecko okazuje się nie-ludzkie, hybrydyczne, bestialskie. Jego pojawienie się wprawia w ruch ustabilizowane wyobrażenie o świe¬ cie, destrukturalizuje ład, potwierdzony przez wiekowe doświadczenie i automa¬ t y z m potocznych przyzwyczajeń. Jednocześnie fascynacja relacjami o potworach ujawnia uporczywie tkwiącą w człowieku skłonność d o igrania z niebezpieczeń¬ stwem, sięgania do spraw, tematów, wyobrażeń, które bywają nocnymi koszmarami, ale równie często - są materią plotek czy sensacyjnych doniesień. Już wówczas: W y o b r a ź n i ę c z y t e l n i k ó w gazet p o d s y c a ł y niewątpliwie c z ę s t e w i a d o m o ś c i o n a r o d z i ­ nach jakichś p o t w o r k ó w i l u d z k o z w i e r z ę c y c h d z i w o l ą g ó w . W 1723 r. „ze L w o w a " n a ­ deszła np. p o g ł o s k a , ż e „W Ż u b r z e j w s i [ . . . ] mila stąd m o n s t r u m k r o w a w p u ł [!] c z ł o ­ w i e k a , w p u ł [!] ciele urodziła". N a t o m i a s t z W o ł y n i a dotarła w i a d o m o ś ć , „że t a m J e y m ś ć Pani Ł ą k o w i e c k a starościna k i j o w s k a miała p o r o d z i ć p u ł człeka, puł b y d l ę c i a , t o m o n s t r u m ż y j ą c trwało 3 n i e d z i e l e z w i e l k i m p o d z i w i e n i e m i z j a z d e m s z l a c h t y i r ó ż n y c h l u d z i na d z i w , samy J e y m o ś ć Pani starościna p o p o r o d z e n i u t y l k o t y d z i e ń 189 �Piotr Kowalski żyła". I n f o r m o w a n o t e z o l i c z n y c h t e g o r o d z a j u p r z y p a d k a c h w i n n y c h krajach. „ G a z e t t y C u d z o z i e m s k i e " z 1720 r. z całą p o w a g ą d o n o s i ł y m . i n . , ż e w L i z b o n i e „pewna b i a ł o g ł o w a p i e r w s z y m p o r o d z e n i e m wydała na świat c z w o r o d z i e c i , d r u g i m zaś 7 sy¬ nów, z k t ó r y c h p i ę c i o r o p o k r z c i e świętym umarło, a d w o j e jeszcze ż y j ą " [ . . . ] Jako r z e c z g o d n ą u w a g i s y g n o w a ł np. w a r s z a w s k i k o r e s p o n d e n t w i a d o m o ś ć , iż „w bliskoś­ ci K r a k o w a u r o d z i ł o się n i e d a w n o m o n s t r u m m a j ą c e n o g i 4, r ę c e 3, g ł o w ę 1 , a t w a ­ r z y 2. N a jednej s t r o n i e 2 oka, na d r u g i e j j e d n o , w środku czoła, ale o d w ó c h z d r z e n i cach o c h r z c z o n e p o d kondycją, ż e bliźnięta, u m a r ł o w g o d z i n ę . G ł o w a d o A k a d e m i j p r z y w i e z i o n a , c o n s e r v a t u r i n S p i r i t u V i n i et ex i n d y c i l i s , d o c h o d z ą , ż e t o bliźnięta były" (Maliszewski 2001, 179-180) . 5 Świadectwo gazet jest ważne: ich szeroki jak na ówczesne możliwości komunika¬ cyjne obieg, rola informacji pochodzących z obiegu ustnego wskazują, że odpowia¬ dały ówczesnej potocznej mentalności i swoim autorytetem jej standardy dodatko¬ wo wspierały. Szansa pojawienia się anomalii jest równa na każdym obszarze - to wszak kwestia przypadku w świecie przyrody Inną sprawą jest uwaga poświęcana i m przez ów¬ czesnych; nie do końca rozstrzygalne może być to, czy zdarzenia takie rzeczywiś¬ cie miały miejsce, czy też w kronikach czy pamiętnikach notowano to, o czym się wówczas mówiło, co wzbudzało społeczne emocje i niepokoje. M o ż e to były tylko pogłoski, może późniejsze „ustalenia" poczynione wobec faktów nieszczęsnych, które wymagały zinterpretowania? Może wreszcie pisano i mówiono o tym, co p o ­ jawiło się w prasie, w informacjach przywiezionych z daleka, o czym mówiła stugębna plotka? Może widziano to, o czym wiedziano, że zobaczyć się powinno? Kronikarz czy pamiętnikarz, notując znane sobie - jak często się zastrzegają au­ torzy - z autopsji fakty i to, o czym wówczas chętnie rozprawiano, dokumentuje tę dwuznaczną i ryzykowną ciekawość, która kazała poszukiwać bulwersujących do¬ niesień, plotek i pogłosek. To ona zmuszała do wsłuchiwania się w doniesienia o dzi¬ wach przyrody, o monstrach, potworach, które pojawiają się niedaleko bezpieczne¬ go, codziennego życia. Niekiedy nie są to nawet szczególnie przerażające swoją fi¬ zyczną nienormalnością przypadki, lecz serie dziwnych zdarzeń; taka powtarzal¬ ność czegoś, co mieści się na skraju normalności, poddaje szczególnej próbie gra¬ nice dopuszczalnych „niedorzeczności" natury Tak jest np., gdy rodzą się bliźnięta. Zdarza się to nieczęsto, ale takie porody uwagi nie wymagają. Zupełnie inaczej, gdy to, co rzadkie, powtarza się regularnie. Kiedy w rodzinie bliźnięta rodzą się wielo¬ krotnie, trzeba już się zacząć nad t y m bardzo poważnie zastanawiać. O coś wszak może t u chodzić, o czymś mają te zdarzenia powiedzieć: 5 „W Italii pojawiło się m o n s t r u m - pół człowiek, pół wół. N a czole ma j e d n o oko, a o b o k uszu rogi. Pojawiło się, jak mówią, nie wcześniej niż p r z e d d w o m a miesiącami" ( R u d o m i c z 2002, s. 198). Spo­ śród obfitości w i d z i a n y c h miejsc z wyraźnym u p o d o b a n i e m ówcześni sarmaccy wędrowcy podają informacje o p o t w o r k a c h , k u r i o z a c h i relikwiach. Przykładem m o ż e być pamiętnik Jakuba Sobies­ kiego (1991). 190 �Kilka uwag o monstrach i potworach D n i a 3 l i s t o p a d a [1717] A g n e s k a K a l f a s i o n k a t u z Ż y w c a r o d z i c z k a w S t o p n i c a c h w P o d g ó r z u się w y d a w s z y za syna sołtysiego, p o p o ł o g u umarła, z r o d z i w s z y d w o j e bliźniąt, a p r z e d t e m t e ż miała i p o r o d z i ł a p o r z ą d k ą d w a r a z y p o d w o j e bliźniąt. C o się d z i w o w a n o , ż e p o t r z y r a z y j e d n o p o d r u g i m t o się stało. A te w s z y s t k i e pomarły, t y l k o j e d n o zostało. Z n o w u p r z y d a ł o się t e ż na M i l o w c e u M a c i e j a Szabla, ż e D o r o t a S z c z o t k o w n a , mał¬ żonka jego troje bliźniąt porządką porodziła, a t y l k o b y ł między n i e m i syn jeden. T a k ż e w m i e ś c i e Ż y w c u p r z y g o d z i ł o się W e r o n i c e Gniłkowej, mieszczce żywieckiej ( C h m i e ­ l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 5 0 0 ) . W mitologii bliźnięta nie budzą dobrych skojarzeń (więcej: Kowalski 1998, s. 28-29), ale - sądząc po zapisach XVIII-wiecznego kronikarza - w mniemaniu p o ­ tocznym nie było już śladów podejrzeń o demoniczne koneksje, nie ma też niepoko¬ ju o „naturę" każdego z narodzonych dzieci. Niepokoić zaczynają dopiero dziwne zbiegi okoliczności, gdy zdarzenie możliwe, lecz rzadko spotykane, powtarza się nazbyt często. Seria identycznych, uporczywie powracających raritates, wywoływała wiele niespokojnych myśli i podejrzeń u ludzi zazwyczaj skoncentrowanych na ocze¬ kiwaniu znaków i cudownych ingerencji. Inne przypadki o wiele większe wywołują zdziwienie i emocje, być może niosą także ze sobą zagrożenia (bądź ich zapowiedzi), o jakich nawet nie śni się wścibskim spektatorom. Nawet skupieni na swojej prywatności pamiętnikarze odnoto¬ wują wiadomości, których bohaterowie chcieliby je skrzętnie ukrywać: Pani B u n i a t o w i c z o w a urodziła p r z e d w c z e ś n i e syna [ . . . ] na s k u t e k uniesienia się g n i e w e m . U s z y i twarz dziecka były p o d o b n e d o zajęczych. Niemowlę żyło przez t y d z i e ń całkowicie b e z j e d z e n i a c i e r p i ą c ciągle na epilepsję. M ó w i ą , że B u n i e w i c z o w a poślubiła swego k r e w n e g o p o śmierci p i e r w s z e g o męża. N i e chciała ona, ż e b y l u ­ d z i e oglądali o w o c tego p o ł o g u , a n a w e t starała się z a t a i ć g o ze w z g l ę d u na o b o w i ą z e k c h r z t u ( R u d o m i c z 2 0 0 2 , s. 179). Zapewne lęk przed gawiedzią i komentarzami na temat wdowy musiał powodować kobietą, że nie chciała przyznać się do swojego nieszczęścia. Niekiedy jednak spięt¬ rzenie potworności bywało tak wielkie, że musiało przyciągać powszechną uwagę: T e g o ż r o k u [1710] przydawały się r ó ż n e d z i w o w i s k a i p r z y p a d k i . N a p r z ó d w e w s i U s o ł a c h o w c a p o r o d z i ł a p i ę c i o r o jagniąt j e d n y m r o d z a j e m . U M a r c i n a Łabusa w Sop o t n i na Ś r e d n i m k r o w a urodziła c z w o r o cieląt, b ę d ą c jako s z c z e n i ę t a , t r o j e b y ł o ż y ­ w y c h , a c z w a r t e nieżywe,- a te p r z e d z i w n i e b e c z ą c , p o z d y c h a ł y ; k t ó r e d o z i e m i e za¬ kopano. Z n o w u na d w o r z e o b s z a r s k i m k r o w a urodziła c i e l ę o d w u g ł o w a c h żywe, a t o k a z a n o z a k o p a ć . W K r a k o w i e zaś w miesiącu l u t y m na S z c z e p a ń s k i e j u l i c y n a r o d z i ł o się d z i e c i ę , m a j ą c e d w i e g ł o w y z jednej szyje w y c h o d z ą c e , t a k ż e r ę c e i n o g i p o d w ó j ¬ ne, k t ó r e b y ł y spojone a l b o z r o ś n i o n e j e d n a w drugą. Z k t ó r y c h g ł ó w jedna r a n o umarła, a d r u g a p o południu. A t o r o z p r u w s z y z n a l e z i o n o w n i m d w o j e w n ę t r z n o ś c i , a t y l k o j e d n o serce. K t ó r e m o n s t r u m d a n o o d m a l o w a ć i na r a t u s z u k r a k o w s k i m na w i d o k l u d z i o m p r z y b i t o . C o t o b y ł o p r o g n o s t y k i e m r o z d w o j e n i a w Polsce panów, 191 �Piotr Kowalski b ę d ą c k r ó l ó w d w ó c h u k o r o n o w a n y c h , o c o w o j n y z [ s ] p u s t o s z e n i e m w Polsce były. A na t o d z i e c i ę sam c a r o w i c m o s k i e w s k i patrzał, k t ó r y w K r a k o w i e r e z y d o w a ł i d o ca­ ra ojca swego kazał o d m a l o w a n e o d e s ł a ć ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 4 1 ) . Szokować musiała seria bulwersujących wypadków z udziałem zwierząt, i jeszcze to potworkowate dziecię, którego zadziwiające kształty kazano utrwalić na odesła¬ nym do Krakowa obrazie. Zainteresował się nim sam carewicz i swoim zdumieniem zapragnął podzielić się z carem-ojcem - wszystkie te utrwalone zdarzenia układają się w przerażający inwentarz raritates, które zdarzyły się tylko w jednym roku, i to w niezbyt odległych od siebie miejscach. Wszystkie zdają się wpisywać w porządek natury, ale obfitość przypadków i to, że jeden z nich d o t y c z y człowieka, nadwerę¬ żają pewność oczywistego i wszechogarniającego działania praw natury Czy jest to już powód, by rozważać tę kwestionowaną oczywistość, czy sięgnąć do prognostykarskiej lektury świata, a może szukać jeszcze innego klucza lekturowego? D z i waczność nie jest jedynie problemem estetycznym, stwierdzeniem możliwych po¬ myłek w świecie natury. W kulturze tamtej d o b y jest przede wszystkim poważnym zadaniem semiotycznym. Monstra są dla kronikarza, a zapewne także dla jego współczesnych, „niedo¬ rzecznością natury" bądź znakiem, ostrzeżeniem przed nadciągającymi katakliz¬ mami. Pisarz jednak w przykuwającym uwagę zdarzeniu nie upatruje już kary wyko­ nanej na osobie czy społeczności. W dokumentacji wieków dawniejszych, od śred¬ niowiecza począwszy, w kalectwie, monstrualności, a nawet trądzie widziano kon¬ sekwencje złamania nakazów boskich, działanie przeciw moralnemu i kosmicznemu porządkowi. Odbywanie stosunków seksualnych w czasie, gdy kobieta była nieczys­ ta - jak powtarzały to liczne dokumenty soborowe - ujawniało się np. ciężkimi cho¬ robami dzieci . Tej semiotyki znaków cielesnych dziejopis jednak nie stosuje - to interesujące, jako że skądinąd nieobce mu było nakładanie lektury zdarzeń jako prog¬ nostyków i tych samych zdarzeń jako już dokonanej oceny tego, co miało miejsce, to zaś z kolei traktowane było przez niego i współczesnych jako zapowiedź następ¬ nych wypadków. 6 Narodziny monstrualnego cielaka mogły okazać się złowieszczym prognosty¬ kiem śmierci dwojga ludzi, ale pisarz nie wiąże już zapowiedzi przyszłych zdarzeń z winą, grzechem tych, których wieszczba dotyczyła: T e g o ż r o k u [1698] w miesiącu m a r c u w l i p o w s k i m f o l w a r k u k r o w a urodziła cielę, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , a o c z t e r e c h n o g a c h , p o c z y m k r o w a zaraz z d e c h ł a i c i e l ę 6 Przykładem m o ż e być o b j ę c i e tabu k o b i e t y miesiączkującej - o d b y w a n i e z nią stosunków seksu­ alnych kończyć się miało szczególnie niebezpieczną nieczystością (mówi o t y m już Stary Testament, Kpł 20, 18). Złamanie tabu miało prowadzić do p o c z ę c i a istot kalekich, trędowatych, epileptyków, dzieci dotkniętych k a l e c t w e m (por. np. Zaremska 1986, s. 119). 192 �Kilka uwag o monstrach i potworach za nią p o d n i u j e d n y m . K t ó r e m o n s t r u m t o wyjawiło, ż e u r z ę d n i k Jan K o z i e ł n a z w a n y z T r z e b i n i e t e g o ż d w o r u p r ę d k o umarł, a żona j e g o zasię p o n i m w n i e d z i e l c z t e r y umarła i c ó r k a jej także, U r s z u l a . A t ę s k ó r k ę z t e g o c i e l ę c i a d a n o d o kuśnierza w y p r a w i ć i d o K r a k o w a o n ę panu p o s ł a n o ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 2 6 7 ) . G d y rodzi się dziecko, które jest i dziewczynką, i chłopcem jednocześnie, gdy pomieszane zostają seksualności, podstawowa zasada taksonomicznego ładu, „dzi­ wowanie się ludzi" jest reakcją najłagodniejszą z możliwych: T e g o ż r o k u [1709] d n i a 15 marca Jana Pruskiego, falbierza ż y w i e c k i e g o żona narodziła d z i e c i ę , k t ó r e miało d w o j e p r z y r o d z e n i a , m ę ż c z y z n y i b i a ł e j g ł o w y ale w i ę c e j na m ę ż ­ c z y z n ę p o k a z o w a ł o . A t e m u d a n o imię J ó z e f na k r z c i e świętym, c z e m u się l u d z i e d z i ­ w o w a l i . A t o b y ł o u m a r ł o w d z i e ń ś w i ę t y c h Filipa [ i ] Jakuba A p o s t o ł ó w ( C h m i e l o ­ w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 4 ) . Spotkanie z bestią, monstrum, które zdaje się należeć d o świata człowieka (zro¬ dzone przez kobietę, przypomina swoim ciałem człowieka), wystawia na ciężką pró¬ bę potoczne wyobrażenie o sensowności świata, jego harmonii i celowości każdego z elementów. W takich sytuacjach pojawić się muszą pytania dramatyczne o samego człowieka, jego szczególną pozycję we wszechświecie itd. Monstrum jest zbyt ludz­ kie, by nie prowokować pytań podstawowych ani nie prowadzić d o poczucia po¬ mieszania, lęku, a nawet światopoglądowego kryzysu. T e g o ż r o k u [1709] i n O c t o b r o mense w K ę t a c h niewiasta jedna urodziła d w o j e d z i e c i j e d n y m p o r o d z e n i e m : j e d n o b y ł o martwe, a d r u g i e m o n s t r u m , mając g ł o w ę wielką i n i e foremną, a j e g o cielsko miało k i e l k a o g o n ó w . Po k t ó r y m p o r o d z e n i u w k i e l k a d n i taż niewiasta umarła ( C h m i e l o w s k i 1 7 4 5 - 1 7 4 6 , s. 3 3 8 ) . Pojawienie się w ekumenie potwora, który w jakiś sposób lokuje się wśród istot ludzkich (bądź na ryzykownie otwierającej się ku transgresji granicy), wprowadza poruszenie w codziennym bytowaniu. Ostatecznie trzeba zastanawiać się nad t y m , co w doświadczeniu potocznym znajduje się poza obszarem refleksji, przyjmowane powszechnie, jakby przezroczyste w swojej oczywistości. Takie pytania pociągają za sobą kolejne: o gwarancje bezpieczeństwa bycia w t y m oswojonym, t j . pozna¬ nym i przewidywalnym, świecie, gdzie takie rzeczy mogą się jednak wydarzyć. Sama obecność monstrum prowadzi do zawieszenia pewności na temat obowiązywania oczywistych, przez pokolenia wypracowanych taksonomii, może wręcz obnażyć ich kruchość, zakwestionować adekwatność opisu rzeczywistości; obnaży wątpliwą prawdę o t y m świecie budowaną na przeświadczeniu, że owa taksonomia jest nie tylko scjentystyczną konwencją, lecz przede wszystkim zasadą samego bytu. Mon¬ strum, zniekształcony fizycznie potwór czy ludzka bestia, szalony morderca, wariat - wszystkie te przypadki to swoiste epistemologiczne (a dalej - aksjologiczne) 193 �Piotr Kowalski skandale w doświadczaniu świata. G d y monstrualność ujawnia się zbyt blisko domeny zwyczajnej społeczności, pojawia się też niepokój dotyczący istoty po¬ rządku moralnego. Takie zdarzenie godzi w same podstawy wizji świata, która od lekcji Biblii, powtórzonej i ugruntowanej przez myśl chrześcijańską w najwcześniej¬ szych czasach, a dodatkowo argumentowanej w refleksji humanistycznej, ustawia człowieka poza przyrodą. Człowiek, stworzenie boskie, jest wszak ponad resztą na¬ tury, która oddana mu została we władanie. Odrębność człowieka uzasadniano na wiele sposobów - jednym z nich jest opinia o harmonijności, symetryczności, funk­ cjonalności ludzkiego ciała. Kierujący się rozumem, wyprostowany i sprawny czło­ wiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boże; zwierzęta zaś - choć też są dziełem Boga - tych walorów są pozbawione. Jeżeli „składność członków" albo ro¬ zum nie są właściwością jednostki, to jej miejsce wśród ludzi, albo przynajmniej jej wartości, muszą budzić poważne wątpliwości: S ą p r z y c z y n y s k ł a d n o ś c i a u s t a w i e n i a w s z y t k i c h c z ł o n k ó w c z ł o w i e c z y c h , tak t e ż t u b ę d ą w y p i s a n y z n a m i o n a o s o b l i w i e k a ż d e g o członka, c o sie t y c z ę d o b r o c i a l b o z ł o ś c i p r z y r o d z e n i a , aby k a ż d y m ó g ł w i e d z i e ć , z k i m ma t o w a r z y s z y ć a l b o k o g o sie chronić, t y m o b y c z a j e m , jako w y s z e j napisano ( r o z u m i e j m i e d z y t y m i ludźmi, k t ó r z y są z w i e ­ r z ę c y t o jest, k t ó r z y się nie r o z u m e m , ale z m y s ł y t y l k o sprawują) ( A n d r z e j z K o b y l i n a 1893, s.126). G d y więc właściwości konkretnego człowieka nie odpowiadają wyobrażeniom na ten temat, pojawia się pokusa wykluczenia, albo przynajmniej zmarginalizowa¬ nia kogoś, k t o w ten sposób przeczy porządkowi świata. W kodeksach prawnych, ale i w praktyce sądowej do X V I I I w., można znaleźć przyzwolenie na ekstermina¬ cję potworów, które - dla zniesienia ewentualnych wątpliwości - nie są traktowane w kategoriach ludzkich. Bartłomiej Groicki dopuszczał wręcz zabijanie potworkowatych dzieci, pisząc, że uwolnieni od kary za mężobójstwo mają być ci, k t ó r z y zabijają d z i e c i d z i w n i e się r o d z ą c e , nie w e d l e w y o b r a ż e n i a l u d z k i e g o , ale na kształt jakiej b e s t y j e k . A l b o w i e m i t a k i e nie mają b y ć chrzczone, ale zarazem zadaw i o n e abo k t ó r y m k o l w i e k o b y c z a j e m mają b y ć zatracone. K t ó r e t o d z i w n e r o d z e n i e [ . . . ] p o s p o l i c i e się f i g u r u j e w ż y w o c i e m a t k i z zapatrzenia jakiej b e s t y j e k a z z a m y ś l e ­ nia o niej czasu p o c z ę c i e ( G r o i c k i 1953, s. 213). W Kronice Jazowskiej, z podkarpackiej wsi Jazowsko, o zarazie, która pustoszyła zie­ mie polskie w 1708 r., można przeczytać informację pełną niepokoju i przerażenia: R o k u t e g o p o w i e t r z e m o r o w e nie t y l k o w K r a k o w i e , ale i w W i e l k i e j Polszcze, w M a z o [ w ] s z a c h , w W a r s z a w i e , c i r c u m c i r c a W a r s z a w y w S ę d o m i e r z u etc., etc., etc. w i e l ­ k i e panowało. W k t ó r y m p o w i e t r z u l u d z i e szaleli, j e d e n d r u g i e g o c z ł e k c z ł e k a na p o t ­ k a n i u z ę b a m i kąsali i o k r u t n i e r o z d z i e r a l i . P o w i e t r z e m w t y m ż e r o k u u m a r ł o w L i m a ­ n o w e j l u d z i 75, na K a n i n i e i z x i ę d z e m plebanem u m a r ł o l u d z i t a k ż e p o w i e t r z e m 33, w S t r o n i u u m a r ł o l u d z i 7. W i n s z y c h miejscach i w s i a c h t u koło nas b l i s k i c h , z łaski 194 �Kilka uwag o monstrach i potworach B o g a n a j w y ż s z e g o t u koło nas w g ó r a c h nie b y ł o p o w i e t r z a , za c o n i e c h b ę d z i e B o g u w i e c z n a chwała, t y l k o t o na K a n i n i e , w S t r o n i u , w L i m a n o w e j , w S o w l i n a c h , w Jodłow¬ n i k u etc. (Kronika Jazowska 1971, s. 2 0 9 ) . Ludzie zamieniają się w dzikie bestie, niczym zwierzęta z kłami i pazurami rzu¬ cają się na siebie. Niemożliwa staje się komunikacja, zawieszone zostają zasady rzą¬ dzące człowieczym światem. Zaraza, wtargnięcie szaleństwa w granice ekumeny, zamienia ją w zaświaty, w krainę śmierci i odwróconych wartości. C i , którzy ulegną temu obłąkaniu, sytuują się na zewnątrz, w obszarze transgresji, poza światem co¬ dzienności. Taki też był przypadek nieszczęsnego Piotra Riviere'a, przedstawiony przez M i chela Foucaulta, czy opisanej przez uczonego sytuacji ludzi uznanych za chorych umysłowo, za szalonych „w dobie klasycyzmu" (Foucault 1987). Opowieść o nich staje się świadectwem szczególnego doświadczenia historii: oto bowiem bohate¬ rem relacji nie jest już władca, postać eksponowana i przyciągająca spojrzenie i w ten sposób organizująca społeczną przestrzeń. T y m razem jest to ktoś nieważny, z lu¬ du, ale za to znany z bezpośrednich spotkań bądź możliwy d o wskazania przez roz¬ poznawalność realiów znanych z codzienności. Wykładnikiem takich sytuacji jest też niezatarta w kronikarskich notatkach oralność dawnych przekazów, które trak¬ towały o podobnych zdarzeniach. Residua ustności poświadczają także obecność w tekście szczególnego typu wyobraźni, która chętnie wspierała się na fizycznym konkrecie i była jednocześnie stabilizowana przez legendowe przekazy wizji świata. N a r r a c j e te b ę d ą o d g r y w a ł y rolę p o ś r e d n i k a m i ę d z y t y m , c o p r y w a t n e , a t y m c o g o d ­ ne pamięci, m i ę d z y c o d z i e n n o ś c i ą a h i s t o r y c z n o ś c i ą . P o ś r e d n i c t w o t o w y m a g a doko¬ nania t r z e c h z a s a d n i c z y c h o p e r a c j i . To, co l u d z i e w i d z i e l i własnymi o c z y m a , i d o t ą d przekazują s o b i e z ust d o ust, w s z y s t k i e te o b i e g a j ą c e g r a n i c e w s i c z y okręgu o p o w i a s t k i , k i e d y stają się c z y m ś n i e z w y k ł y m , o p o w i a d a n e są k a ż d e m u - uniwersal¬ nie t r a n s k r y b o w a l n e i w r e s z c i e g o d n e d r u k o w a n e g o p a p i e r u [ . . . ] . R ó w n o c z e ś n i e nar­ racja z m i e n i a status; t o już nie wątpliwa p l o t k a [ . . . ] , t o n o w i n a ustalona raz na zawsze w e w s z y s t k i c h k a n o n i c z n y c h s z c z e g ó ł a c h [ . . . ] . Przez co nareszcie wieś c z y u l i c a o k a ­ zują się [ . . . ] twórcami h i s t o r i i [ . . . ] . W s z y s t k i e te o p o w i a d a n i a mówią o h i s t o r i i b e z panów, z a l u d n i o n e j a u t o n o m i c z n y m i i s z a l e ń c z y m i w y d a r z e n i a m i , o w y r a s t a j ą c e j p o d p o z i o m e m w ł a d z y h i s t o r i i , k t ó r a b ę d z i e p o t y k a ć się o p r a w o ( F o u c a u l t 2 0 0 2 , s. 2 2 5 ) . Ludzka bestia, gdy swoją obecnością, a jeszcze bardziej - swoim destrukcyjny­ mi, dzikimi czynami wkracza w domenę utrwalonego, odwiecznego (a więc - oczy¬ wistego i przezroczystego) porządku, narusza jego stabilność i budzić musi naj¬ gorszy strach: lęk przed groźbą destrukturalizacji codziennego środowiska, oswojo­ nego świata potoczności. Tremendum wyłaniające się z obecności monstrum, aby nie rozsadziło usilnie chronionego ładu, przekształcić trzeba w informację sensacyjną, curiosum, któremu „ludzie się dziwowali". Mityzacja dystansu do potwora, tzn. operacja 195 �Piotr Kowalski przekładu tego, co kulturowe, na to, co naturalne , jest jednak ledwie pierwszym krokiem, jaki trzeba poczynić, by uporać się z jego monstrualnością. M o n s t r u m jest przecież w istocie skandalem w porządku i ontycznym, i etycznym. Rozwiązaniem ostatecznym problemu jest eksterminacja. Wcześniej dokonuje się operacji znacznie trudniejszej: eliminuje się potwora z obszaru ekumeny w sposób o wiele bardziej radykalny niż jego uśmiercenie. Usuwa się ten egzystencjalny filozoficzny i estetycz¬ ny skandal, pokazując, że bestia czy wszelkie - nawet ludzkie - monstrum do po¬ rządku ludzkiego nie należy. Po tej interpretacyjnej operacji, która wspiera się na autorytecie „oczywistych", ówczesnych reguł taksonomicznych, skandal zostaje w pewnym stopniu zażegnany - ładowi świata, zagrożonemu gwałtowną erozją wy¬ wołaną przez pojawienie się symptomu chaosu, przypadkowości, przywrócić moż¬ na nadwątloną pewność. Takie odruchowe wykluczenie przekonać ma o t y m , że właściwie nic szczególnego się nie stało - monstrum nie należy przecież do świata człowieka, jest nie-ludzkie, dzikie i obce, można więc powrócić do wyjaśnienia go w porządku natury i przyjąć do wiadomości jego nieprzewidywalność i dzikość. To w nim wszak mieszczą się również rozmaite dziwactwa i niedorzeczności. W taki to sposób zobaczyć można, dlaczego kategoria monstrualności jest tak istotna dla dyskursu najszerzej pojętej władzy - jest jej poręcznym i zawsze skutecznym orę­ żem (Crossy 2004). 7 Najprościej monstrualność wskazać na poziomie wyglądów, kształtów i form. G d y jednak podejrzliwym spojrzeniem na otaczający świat czujnie śledzi się to, co ukryte, gdy wydobywa się prawdziwe i istotne znaczenia zawarte w pozornie bła¬ hych i zwyczajnych nawet zdarzeniach, gdy umysł wdrożony jest do lekcji alegorezy bądź wytrwałego odczytywania Księgi Natury, wychwytywania znaków i pro¬ gnostyków, człowiek nie może dać się uwieść temu, co zewnętrznie powabne, albo poprzestawać na śledzeniu tego, co ohydne. Monstrualność objawić się może we wszelkich działaniach, które naruszają ład świata - społeczny i moralny porządek społeczny który jednak ma swoją legitymizację o wiele bardziej zasadniczą: w bos¬ kim porządku kosmicznym. W krajach E u r o p y Z a c h o d n i e j p o n o ć jeszcze w X V I I I stuleciu zdarzało się wytaczanie formalnych p r o c e s ó w zwierzętom, zakończonych w y r o k a m i skazującymi na karę śmierci c z y n a w e t e k s k o m u n i k i . T a k daleko p o s u n i ę t a odpowiedzialność karna z w i e r z ą t była - jak się w y d a j e - o b c a p r a w u m i e j s k i e m u w Polsce. N i e m n i e j jeszcze s z e s n a s t o w i e c z n i pisarze t e g o prawa w s p o m i n a l i p o d w p ł y w e m Starego Testa­ mentu o u k a m i e n o w a n i u wołu, k t ó r y z a b i ł b y człowieka, p r z y t a c z a l i t e ż b e z k r y t y c z n i e przepis p r a w a saskiego n a k a z u j ą c y ś c i n a n i e z w i e r z ą t z n a j d u j ą c y c h się w m i e j s c u z g w a ł c e n i a k o b i e t y . J e d n o c z e ś n i e t w i e r d z o n o j e d n a k , ż e z w i e r z ę nie m o ż e p o p e ł n i ć 7 M i t w Barthes'owskim znaczeniu jest skuteczną operacją przeniesienia porządków: k u l t u r o w e standardy, np. o b c o ś c i , zostają zamienione w kategorie naturalne (a nawet somatyczne), i o d w r o t n i e to, co naturalne, zyskuje rangę rozstrzygającego a r g u m e n t u - to, co zgodne bądź niezgodne z naturą (zob. Barthes 2000). 196 �Kilka uwag o monstrach i potworach p r z e s t ę p s t w a , „ponieważ r o z u m u nie ma i gwałtu u c z y n k i e m s w y m nie c z y n i " . Póź¬ niejsi a u t o r z y z a j m u j ą c y się p r a w e m m i e j s k i m b y l i z n a c z n i e b a r d z i e j k o n s e k w e n t n i . P r z y t a c z a l i jeszcze co p r a w d a w s p o m n i a n e n o r m y m ó w i ą c e o z g ł a d z e n i u z w i e r z ą t o b e c n y c h p r z y z g w a ł c e n i u . S t w i e r d z a l i j e d n a k , że w i c h czasach p r a k t y k u j e się t y l k o spalenie w r a z ze sprawcą s o d o m i i s t w o r z e n i a , z k t ó r y m ó w c z ł o w i e k d o p u ś c i ł się s p r z e c z n e g o z naturą w y s t ę p k u ( z n o w u w y r a ź n y w p ł y w Pisma Ś w i ę t e g o ) ( M i k o ł a j ­ c z y k 1998, s. 23). Za zachowania szczególnie odrażające, bo naruszające boski porządek, uważano sodomię. Zagrożona była karą najwyższą - była przecież występkiem przeciw na¬ turalnemu porządkowi świata. Tak sprawę traktowała Biblia, ale podobne prze¬ świadczenia zapisane są w tradycjach odleglejszych - obcowanie ze zwierzęciem prowadzi wszak do bestialstwa, do mieszania tego, co ludzkie, z t y m , co zwierzęce, a więc oddzielone i ulokowane w innym porządku. Broniąc się przed zarzutami sodomii, podsądni odwoływali się do tego, że jednak ostatecznie nie doszło d o sek¬ sualnego spełnienia, a więc zasłaniali się t y m , że nie sprowadzili ryzyka spłodzenia potwora, ludzko-zwierzęcej hybrydy: N p . w 1758 r. oskarżony twierdził, iż „z głupości m o j e j dopuściłem się g r z e c h u z krową, ale p ł o d u swego w k r o w ę nie w p u ś c i ł e m " [ . . . ] . I n n y o s k a r ż o n y o takież p r z e s t ę p s t w o twierdził: „członek swój miałem w c z ł o n k u tej kobyłki, ale nic nie w y s z ł o ze m n i e " [ . . . ] . Sąd k r a k o w s k i odrzucał te tłumaczenia, nie w i a d o m o jednak, c z y wynikało t o z o d m i e n ¬ nej i n t e r p r e t a c j i p o j ę c i a d o k o n a n i a , c z y p o p r o s t u nie dawał o n w i a r y o s k a r ż o n y m . Z a u w a ż m y b o w i e m , ż e J. C z e c h o w i c z o d r ó ż n i a ł c u d z o ł ó s t w o d o k o n a n e („ze s k u t ­ k i e m " ) o d takiego, k t ó r e g o s p r a w c y „immissione seminis consumatur nie w y p e ł n i l i " [ . . . ] , a w 1688 r. w D o b c z y c a c h o d n o t o w a n o s k r u p u l a t n i e , iż s o d o m i t a d o k o n a ł swego c z y ­ nu „z u k o n t e n t o w a n i e m c i e l e s n y m , alias cum polubione" ( M i k o ł a j c z y k 1998, s. 4 8 ) . W dawnych systemach karnych sodomia obejmowała wszelką aktywność seksual¬ ną niezgodną z naturą, a więc zarówno bestialstwo, czyli spółkowanie ze zwierzęta¬ mi, jak i homoseksualizm. G d y sprawy takie stawały przed sądem, ławnicy nie mu¬ sieli nawet rozważać szczegółowo motywów postępowania sprawców - z w y r o d niałość wynikała z podszeptów szatana czy była znamieniem opętania, owładnięcia przez demony, które pragną zniszczyć boski porządek (Kaczor 2005, s. 156) . A b y 8 8 D l a Komonieckiego p r z y p a d k i te są tak bulwersujące, że opowiadając o n i c h , zapomniał powie¬ dzieć o karze, jaka spadła na homoseksualistę-zbrodniarza: „ [ . . . ] Michał Kucharczyk wójt oszczadnicki komornicę swoje jeszcze brzemienną o k r u t n i e zabił z tej okazyjej, że on był styran albo mieszaniec, t o jest męskie i białogłowskie miał p r z y r o d z e n i e w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A t e n , c h o ć żonę miał, z nią nie przestawał, t y l k o sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w n i m się kochał, a t e n pachołek nad wolą jego ożenił się i została z n i m praegna[n]s. O n zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego k u o w c o m i tam o k r u t n i e z owczarzem zabił" (Kronika Jazowska 1971, s. 4 5 7 ) . W a r t o jednak zwrócić uwagę na przesunięcia w znaczeniach i ocenach bestialstwa w zależności o d t y p u k u l t u r o w e g o dyskursu. W myśli m i t o l o g i c z n e j takie sytuacje prowadziły najczęściej do powsta- 197 �Piotr Kowalski podobne orzeczenia sądowe nie budziły żadnych wątpliwości, zdarzenia takie wstęp­ nie wymagały intelektualnego, mentalnego zmarginalizowania - grzech sodomii na¬ zywano w średniowieczu peccatum mutum: niemy grzech, ponieważ uważano, że jego grozy nie można wyrazić słowami. A b y rozwiązać kryzys, który objął ład społecz¬ nego świata, należało dokonać zabiegu przesunięcia zbrodniarza z obszaru kultury do świata dzikości, usytuować poza społecznością. Czyniąc z niego bestię, łatwiej było utrzymywać dotychczasowe wyobrażenie porządku, które musiałoby być nad¬ werężone, gdyby potwór był jednym z nas. Istotę nie-ludzką następnie należało rzeczywiście wyeliminować, bo tak jak wilk, niedźwiedź i inne dzikie zwierzę za¬ grażała podstawom moralnego i kosmicznego ładu (rudymentarnego podziału ta¬ ksonomicznego na ludzi i zwierzęta): D i e 4 Julii w e ś r o d ę S t a n i s ł a w U r b a s z P i e t r z y k o w i c o p o r u b s t w o a l b o u c z y n e k s p r o ś ­ n y b e s t y j a l s k i z k l a c z ą w Ż y w c u p o d j u s t y c j ą spalon; k t ó r e g o J ę d r z e j D y b e k z Pewle w w i e r b i n a c h p i e t r z y k o w s k i c h z a s t a ł i p r z e d sądem jego pokonawszy, ś w i a d e c t w e m p o p r z y s i ą g ł . O k t ó r y m w y s t ę p k u w Ż y w c u jeszcze nie słychano. Przy k t ó r y m t e g o ż d n i a zaraz M a r e k W o j c i u r a z S z c z e r k u , c z ł o w i e k stary o rabunek S k o c z o w a miastecz¬ ka w Śląsku e g z e k w o w a n , b ę d ą c m u ręka o d c i ę t a i na p r ę d z e p r z y b i t a , a p o t y m ś c i ę t i ć w i e r t o w a n (Kronika Jazowska 1971, s. 4 4 8 ) . 9 Spalenie było karą przewidzianą przez kodeksy karne, ale też głęboko osadzoną w myśleniu, w którym wina była jednocześnie grzechem, a lęk przed jej nierozliczeniem wynikał z obawy o nieunikniony gniew i słuszną pomstę Boga. W dodatku te­ go rodzaju występek - zgodnie ze strukturami myślenia magicznego obecnymi w synkretycznej religijności d o b y staropolskiej - sprowadzał rytualną nieczystość na całą społeczność. „Spalenie delikwenta (wypalenie ogniem zbrodni) było symbolicznym aktem przywrócenia spowodowanego przezeń naruszenia porządku rzeczy (na za¬ sadzie: przestępstwo sprzeczne z naturą może implikować zmianę biegu rzeczy)" (Ka¬ czor 2005, s. 306). W y b ó r miejsca egzekucji, której poddawano i sprawcę, i zwie¬ rzę, także nie mógł być przypadkowy: D n i a 12 l i p c a w p o n i e d z i a ł e k w K ę t a c h o b e s t y j a l s k i e u c z y n k i z k l a c z a m i , k r o w y i ko¬ z a m i , j e d e n p a r o b e k ze w s i zginął. K t ó r e g o na g r a n i c y k o b i e r n i c k i e j ś c i ę t o i na stosie d r e w spalono. C z y n i ą c za g ł u p i e g o siebie (Kronika Jazowska 1971, s. 5 6 9 ) . nia groźnych h y b r y d ( c h o ć b y Leda i łabędź), w t r a d y c j i chrześcijańskiej w subtelnych i alegorycznych przedstawieniach sprawy przedstawiają się inaczej - nie wskazując na akt seksualny, przedstawia się b o w i e m skomplikowane przesłania, wymagające radykalnego odejścia o d naturalistycznej lektury (jak np. w scenach zwiastowania, w których j e d n o r o ż e c składa na łonie Panny swój r ó g ) . W późniejszych przedstawieniach dominują jednak o b r a z y grzeszności i p o t w o r n y c h skutków zbliżenia człowieka i zwierzęcia (zob. Dekkers 2000). 9 Księgi sądowe w t y m też r o k u odnotowały p o d o b n y przypadek: „Wołek z suskiego państwa także o p o r u b s t w o z krową spalon w Suchej, a krowę psi poszarpali" (Szczotka 1952, s. 9 9 ) . 198 �Kilka uwag o monstrach i potworach Na granicy, na miedzach, pod lasem chowano samobójców, to było też miejsce pochówku wszelkich nieczystych zmarłych, których ciała mogłyby skalać poświę¬ coną ziemię, bądź nawet przez tę ziemię mogłyby nie zostać przyjęte. Granica jest obszarem niczyim o nieredukowalnie przejściowym charakterze (Kowalski 1998); w t y m miejscu przejścia mogły dziać się rzeczy różne, tam też przebywały duchy tych, którzy nie byli ani martwi, ani żywi... Za granicą rozciąga się obszar natury - zwierząt, bestii i wszelkiej dzikości, właściwy dla tych, którzy swoimi czynami sa¬ mi postawili siebie w obszarze transgresji, poza ekumeną. Podobnie traktowano kazirodztwo. Incest naruszał podstawowe normy życia społecznego, którego taksonomia miała zaczepienie w boskim, kosmicznym ładzie. Warto pamiętać o t y m pomieszaniu argumentacji religijnej i społecznej (cywilno¬ prawnej): w wielu wypadkach bowiem za czyn kazirodczy uznawano także stosun¬ ki seksualne między ojczymem a pasierbicą, a więc sytuację, kiedy nie zachodziło pokrewieństwo biologiczne. Najczęściej karą było powieszenie mężczyzny i ścię¬ cie kobiety, a następnie spalenie ich ciał: D n i a 11 l i p c a [1716] w s o b o t ę była egzekucyja p r z e z sąd m i e j s k i żywiecki na I g n a c e g o Szuffa z Z a b ł o c i a , w z g l ę d e m w y s t ę p k u k a z i r o d z t w a , ż e m a j ą c ż o n ę , z A n n ą b r a t a swego r o d z o n e g o c ó r k ą c i e l e s n o ś ć p o p e ł n i ł . Z a co ś r ó d r y n k u ś c i ę t i miał b y d ź spalon, ale iż u p r o s z o n o p o t y m , u Ś w i ę t e g o K r z y ż a k o ś c i o ł a p o g r z e b i o n . P r z y k t ó r y m A d a m S z c z o t k a b y ł i n l o c o s u p p l i c i i ś c i ę t i ć w i e r t o w a n , ż e z o j c e m S z c z o t k i alias M a ­ d e j e m p o r a b u n k a c h c h o d z i ł ; k t ó r e g o b y ł b r a t z d r a d l i w i e na spaniu w lesie zabił, a o n o d niego u c i e k ł (Kronika Jazowska 1971, s. 4 8 4 ) . Ochronna funkcja lokowania monstrum w porządku natury i traktowania p o t w o ­ ra jako zdarzającego się przypadku jej niedorzeczności nie wyczerpuje listy sposo¬ bów podchodzenia do podobnych dramatycznych zdarzeń. Zawieszenie norm co¬ dziennego życia, destrukturalizacja zwyczajnego, dobrze oswojonego środowiska człowieka budzi najgłębsze egzystencjalne lęki, ale też pozwala na podjęcie trudu poszukiwania znaczeń, przesłań faktu, który swoją odrębnością musiał szczególnie wyraziście objawić się obserwatorom. T e g o ż r o k u [1708 - P K . ] dnia 26 A u g u s t i w n i e d z i e l ę Petronela S k o r u p i o n k a a K a s p r a F o r n a l i k a k u c h a r z a małżonka, p o r o d z i w s z y t e g o ż dnia c ó r k ę R o z a l i ę n a p r z ó d , a p o t y m jakąś wielką b a n i ę s k ó r y t w a r d e j i g r u b e j z siebie z wielką b o l e ś c i ą z a l e d w i e p o z b y ł a . K t ó r ą b a n i ę r o z e r ż n ą w s z y w e środku jej b y ł o m o n s t r u m a l b o d z i w o w i s k o p o d o b n e d o córki, b e z g ł o w y i rąk, t y l k o t u ł ó w z n o g a m i , w jednej n o d z e d w a palce, a w d r u g i e j trzy, a k ę d y miała b y d ź szyja i głowa, t o jakieś włosiska w y r o s ł e były. Z czego t r z e c i e g o d n i a umarła, a t o m o n s t r u m z a k o p a n o d o z i e m i e (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 2 ) . Były też zdarzenia z innego porządku: o t o coś niepokojącego rozgrywało się w przyrodzie i to, co oglądano na niebie i wokół siebie, nie mogło być przecież jedynie 199 �Piotr Kowalski nieszczęśliwym zrządzeniem przypadku: „Tegoż roku i miesiąca w ogrodach niegdzie róża, a w sadach jabłonie i gruszki miejscami kwitnęły czemu [się] lud p o ­ spolity dziwował" (Kronika Jazowska 1971, s. 323). Prawdziwe zaniepokojenie, a mo¬ że nawet emocje silniejsze budziły przede wszystkim uporczywie pojawiające się wówczas znaki na niebie: T e g o ż r o k u d i e 24 S e p t e m b r i s w e d n i e s ł o ń c e i miesiąc w n o c y k u pełni nabierający się, t e g o ż d n i a i n o c y o b o j e c z e r w o n a w o j a k o b y k r w a w e w e m g l e t y l k o świeciły się, p r z e m i e n i a j ą c się różnie, c z e m u się l u d z i e d z i [ w o ] w a l i . C o p o t y m z n a c z y ł o krwawą w o j n ę w Polsce, s z w e d z k ą i m o s k i e w s k ą , k t ó r a przypadła i jej b i t w y dzień d i e 9 m e n sis O c t o b r i s , iż w i e l e w o j s k a z o b u s t r o n padło, s z w e d z k i e g o króla i m o s k i e w s k i e g o cara, k t ó r z y się o K o r o n ę polską b i l i (Kronika Jazowska 1971, s. 3 2 3 ) . G d y takich niecodziennych zdarzeń przytrafia się zbyt wiele, nie można już poprzestać na tłumaczeniu anomalii, które także i w Księdze Stworzenia mogły się niekiedy pojawiać. Nagromadzenie przypadków pozbawia pewności siebie, rozbra­ ja skuteczne procedury praktycznego rozumu, przede wszystkim zaś - kwestionuje stosowalność wygodnej formuły tłumaczącej: przypadku. Trzeba znaleźć jakieś inne wytłumaczenie, wykroczyć poza to, co przynosi codzienne, zwykłe życie w świecie natury. N i e wystarczy ono, trzeba - patrząc na to, co jeszcze niedawno wydawało się poddawać tej lekturze - szukać klucza gdzie indziej, wybrać inną poetykę lektu¬ ry, inaczej spojrzeć na świat. Można w jednym spojrzeniu uruchomić doświadcze¬ nie poszukiwań w świecie alegorii, otworzyć procedury alegorezy, które prowadzą do odkrywania głębszych przesłań o świecie i życiu. M o ż e jednak być i tak, że same zdarzenia, zwłaszcza zaś ich serie, utworzą sugestywny przekaz prognostykarski: T a k ż e przeszłego r o k u [1721] p o d l e tej w s i na U s o ł a c h przydało się, że u niejakiego na¬ zwanego Bosego, zarębnika, poroniła żona jego K o c z o n i a n k a dziecię, k t ó r e b y ł o o d w u g ł o w a c h , c z t e r e c h r ę k a c h i n o g a c h a o j e d n y m tułowiu, a g d y b y d o swego czasu przy¬ szło, b y ł a b y go nie urodziła, ale ż e niewczesne i n i e ż y w e było, z a l e d w i e g o z siebie pozbyła. [...] Z n o w u t e g o r o k u za C i e s z y n e m c i e l ę t a się urodziły g o ł e b e z sierci i k u r z ę w y l ę g ł o się z jaja o n o g a c h c z t e r o c h . [ . . . ] W p i e r w s z e d n i miesiąca maja w Państwie Ś l e m i e ń s k i m w e w s i O c z k o w i e w farze r y c h w a l d s k i e j u K a z i m i e r z a K o l a n k a , p o d d a n e g o pańskiego, u r o d z i ł o się c i e l ę b e z o c z u , nie m a j ą c ź r z e n i c , t y l k o dołki w m i e j s c u o c z u , i tak ślepe t y l k o było. C o t e ż j a g n i ę t a m ż e się p r z e d t y m t a k i e urodziło. [ . . . ] D n i a 29 maja w pią­ t e k w m i e ś c i e Ż y w c u P i o t r o w i Gielacie, słudze w ó j t o w s k i e m u n a r o d z i ł się s y n z A g neski, małżonki jego, k t ó r y i dziąseł nie miał, t a k ż e nos c u d o w n i e płaski miał, a z n i e g o jako i n d y k o w i z a k r ę c o n e mięsisko wisiało. A t e m u na k r z c i e d a n o imię Jan. K t ó r y nie p o ż y w a j ą c p i e r s i , zaraz na d r u g i dzień u m a r ł (Kronika Jazowska 1971, s. 5 3 9 ) . M o n s t r u m poddaje próbie standardy kultury. Paradoksalnie jak długo postrzega się monstrum jako monstrum, gdy dziwi się, napotykając curiosum, tak długo kultura jest trwała i w sytuacjach zapowiadających kryzys potrafi uruchamiać mechanizmy 200 �Kilka uwag o monstrach i potworach ochronne. O w e nieszczęsne istoty, swoją obecnością wprowadzające dramatyczną konfuzję, trzeba ulokować na granicy ludzkiego świata, nieopodal N a t u r y na drodze prowadzącej w zaświaty - ale ten ruch, być może barbarzyński z punktu widzenia doświadczeń współczesnego człowieka, był konieczny, aby trwać mógł ład, dająca bezpieczeństwo pewność kształtów i taksonomii. Taki sposób traktowania p o t w o ­ rów i cudowności, wykorzystywany często w debacie politycznej , wyjaśnia też osob­ liwy fenomen obfitości monstrów w pewnych szczególnych momentach historycz­ nych. W czasach kryzysów zdaje się ludziom, że do tej pory nigdy jeszcze nie poja¬ wiło się tak wiele potworności i cudowności. Astrolog Maksymiliana I stwierdził 10 w 1508 r.: C z y t a m y ż e w czasach n a s z y c h p r z o d k ó w p o k a z a ł o się na niebie i na z i e m i m n ó s t w o rzeczy c u d o w n y c h , że c z ę s t o w i d z i a n o p o t w o r n e stworzenia. C z y ż jednak epoki, w k t ó r y c h o w e c u d o w n e zjawiska miały miejsce, m o g ą r ó w n a ć się z n a s z y m i czasami, jeśli c h o d z i o c z ę s t o t l i w o ś ć w y d a r z e ń t e g o r o d z a j u i o z d z i w i e n i e , jakie b u d z ą ? . F a k t e m n i e p o d w a ż a l n y m jest to, ż e t r u d n o b y ł o b y z n a l e ź ć e p o k ę , w k t ó r e j t y l e z a d z i ­ w i a j ą c y c h c u d o w n o ś c i z a j m o w a ł o b y ś m i e r t e l n i k ó w , ile dzisiaj. Luter, p r z y g o t o w u j ą c w W a r t b u r g u kazanie na a d w e n t , b y ł t e g o samego zdania: W o k r e s i e d z i e s i ę c i u l u b d w u n a s t u lat w i d z i e l i ś m y i słyszeliśmy t a k i e w i a t r y i g r z m o ­ t y - nie l i c z ą c n a w e t tego, co p r z y j d z i e p ó ź n i e j - ż e t r u d n o m i u w i e r z y ć , b y d a w n i e j jaka epoka słyszała w i a t r y i g r z m o t y t a k w i e l k i e i l i c z n e . . . A l b o w i e m nasze czasy w i ¬ dzą j e d n o c z e ś n i e , jak s ł o ń c e i k s i ę ż y c tracą swój blask, jak spadają gwiazdy, l u d z i ogar¬ nia t r w o g a , a w i e l k i e w i a t r y i w o d y r y c z ą s t r a s z l i w i e . W s z y s t k o t o następuje jedno¬ cześnie. Tak z a t e m widzieliśmy również k o m e t y a n i e d a w n o w i e l e k r z y ż y spadło z nie¬ ba i w t y m czasie p r z y b y ł a d o nas n o w a , niesłychana c h o r o b a , c h o r o b a F r a n c u z ó w ( D e l u m e a u 1994, s. 199). G d y z różnych powodów - kryzysu politycznego, gospodarczego, głodu, nara¬ stającego bandytyzmu, kataklizmów, zarazy itd. - świat wyskoczył ze swoich kolein, gdy rozum usypia, rodzą się demony T r u d n o rozstrzygać - czy najpierw są potwo¬ ry, potem zaś groza egzystencjalnego doświadczenia, czy też raczej jest odwrotnie - gdy wzrasta lęk, mnożą się monstra wszelakie. * Może przyczyny naturalne wyjaśniają poszczególne przypadki, ale sądzono, że mają one innego jeszcze reżysera. Wyjaśnienia wymagają radykalnie odmiennej her¬ meneutyki, w której przywołać trzeba apokaliptyczny zwierzyniec, bestie wielkie i małe, które w eschatologicznych sytuacjach dopełniają wyroków boskich. To na¬ rzędzie wymierzania kary ale też sposób na komunikację - zżerające kapustę gąsie­ nice, gdy namnożą się nadmiernie, co tłumaczy się racjonalnie, są złowieszczą zapo- 10 Z o b . np. ikonografię związaną z diabłem, zwłaszcza g d y pojawiała się ona w kontekście p o l e m i ­ k i p o l i t y c z n e j bądź w y z n a n i o w e j (di N o l a , 1997, zob. także: Basista, 2007, Dziechcińska 1976). 201 �Piotr Kowalski wiedzią tego, co nieuchronnie nadchodzi. Język biblijnych skojarzeń łączy się z figu¬ rami myślenia magicznego. Gąsienice, motyle, ćmy, rojące się robactwo wpisane było w porządek zaświatowy, związane z negatywnie wartościowaną transgresją: zmrok, ciemność, cisza i piekielny zgiełk, brak porządku, a więc wszystko to, co ulokowane było w sferze granicznej i po drugiej stronie granicy ekumeny (Kowalski 1998). Zmiany w przyrodzie zwiastują plagi, pomór, nieszczęścia wszelakie. Śmierć zapo¬ wiadana jest przez to, że „psy spuszczając pyski ku ziemi zaczynają wyć, krety ryją ziemię, wznosząc kopce niby mogiłki, sowy huczą nocą przeraźliwie, wiatr kopie wydmy niby groby" (Biegeleisen 1929, s. 290). W kulturze ludowej d o X I X w. prze¬ trwały potwierdzone wcześniejszymi zapisami potoczne przeświadczenia, że „na¬ mnożenie się robactwa, gadziny z ogonami jak u raków [ . . . ] , niezwykła obfitość żab, szczurów, komarów, motyli i much, które się z gniłości, nie nasienia rodzą, biegun¬ ki, czerwonki, wrzody i plamy [ . . . ] mnogość grzybów" (Giedroyć 1899, s. 75; cyt. za: Sznajderman 1994, s. 25) . Krajobraz czasów zarazy wygląda przerażająco - py¬ tanie, jakie warto stawiać, dotyczy tego, jak był on konstruowany w konkretnych przypadkach - czy z wiarą, że symptomy nieubłaganie ujawniają to, co się stanie, czy raczej jako metaforyczny, a może alegoryczny obraz służący do opisu narasta¬ jącego klimatu grozy? Czy rozmnożone robactwo przeraża, bo zapewne zeżre kapustę, czy jest groźbą spełniającej się właśnie apokalipsy, choćby tylko małej, doraźnej kary będącej ostrzeżeniem przed sprawami poważniejszymi? 11 * Monstra w staropolskim dyskursie znaczą przez odniesienia do magicznego modelu świata, myślenia religijnego o grzechu i karze czy w kategoriach boskich signów. Niemniej ważne są także zdroworozsądkowe, potoczne wyobrażenia o p o ­ rządku świata. W kulturze ciekawości monstra stanowią frapujący przykład „niedo¬ rzeczności natury", to curiositates, których samo istnienie musi zdumiewać ludzi; t y m samym weryfikuje granice wytrzymałości taksonomicznego porządku, który wciąż wydaje się wystarczający do tłumaczenia świata. Z czasem etykieta monstrualności zacznie służyć za wygodny argument w dyskursie władzy albo przynajmniej społe­ czeństwa broniącego samego siebie przed zwątpieniem w to, czy aby na pewno jest dobrze urządzone. Początek X X w. przyniesie medykalizację wyobrażeń o potworach, powoła na¬ wet specjalną dyscypliną badawczą - teratologię, która podobnie jak teratogenia, służyć musi s p r a w i e g ł ę b s z y c h u o g ó l n i e ń w zakresie m o r f o l o g i i zwierząt. Bez t e g o b y ł y b y one t y l ­ ko „ c i e k a w o s t k ą " naukową, nie o w i e l e p r z e w y ż s z a j ą c ą g ł ę b i ę p i e r w s z e g o lepszego „ p a n o p t i c u m " z k i e p s k i m p r e p a r a t e m c i e l ę c i a o d w ó c h g ł o w a c h i sfałszowaną f o t o g r a - 11 D o kanonu europejskich wyobrażeń weszły już zapisy z książek: Defoe 1993; Pypes 1966. 202 �Kilka uwag o monstrach i potworach fią „braci s y j a m s k i c h " . O b i e te n a u k i są c z ę ś c i a m i składowymi m o r f o l o g i i i w r a z z in¬ n y m i jej d z i e d z i n a m i s ł u ż y ć mają c e l o w i n a j g ł ę b s z e m u tej gałęzi badania - ogólnej p r z y r o d n i c z e j f i l o z o f i i k s z t a ł t u ( T u r 1927, s. 9 ) . Medykalizacja ma swoje filozoficzne i światopoglądowe konsekwencje, ale za¬ nim potwory zostaną sprowadzone do rangi medycznych okazów, w potocznym my¬ śleniu i tak straszyć będę monstra, o których nie wiadomo, czy nie pochodzą z de¬ monicznego nadania, albo przynajmniej nie są efektem grzechu. Zapewne lękiem będzie napełniać inne jeszcze podejrzenie, które choć stare w samym sformułowa¬ niu, zyska nową interpretację: monstrualne wyglądy, potworność członków, zosta¬ je na zawsze skojarzona z potwornością, zwyrodnieniem obyczajów. O t o dlaczego tak bardzo musiał przerazić bohater Milczenia owiec, Hannibal Lecter - bo nie moż¬ na było w nim poznać monstrum. Zanim jednak przyjdzie nam przerazić się na dobre, zawsze trzeba mieć nadzie¬ ję, że może uda się, jak udało chłopom, coś skosić lub zaorać w całkiem normalnym, naszym świecie. N i e gubiąc przy t y m umiejętności dziwienia się. Bibliografia Andrzej z Kobylina 1893 Qadki o składnościach członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. 1535, Kraków Assmann J. 2008 Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa Basista J. 2007 Propaganda religijna w przededniu i pierwszych latach angielskiej wojny domowej, Kraków Barthes R. 2000 Mit dzisiaj, w: Mitologie, przeł. A. Dziadek, Warszawa Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Lwów Chmielowski B. 1745-1746 Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana, t. 1, Lwów 203 �Piotr Kowalski Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa Crossy D. 2004 Lamentable, strange, and wonderful. Headless monsters in English Revolution, w : Mon­ strous Bodies / Political Monstrosities in Early Modern Europe, red. L. Lunger Knoppers, J.B. Landes, London Defoe D. 1993 Dziennik czasów zarazy, przeł. J. Dmochowska, Londyn Dekkers M . 2000 Dearest Pet. On Bestiality, London, N e w York Delumeau J. 1994 Qrzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XJJJ-XVJJJ w., przeł. A . Szy­ manowski, Warszawa D i Nola A . M . 1997 Diabeł. O formach, historii i kolejach losu Szatana, a także o jego powszechnej a złowro­ giej obecności wśród wszystkich ludów, od czasów starożytnych aż po teraźniejszość, przeł. I . Kania, Kraków Dziechcińska H . 1976 W krzywym zwierciadle. O karykaturze i pamflecie czasów renesansu, Wrocław Foucault M . 1987 2002 Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, przeł. H . Kęszycka, Warszawa Morderstwa, o których głośno, w: Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował moją matkę, moja siostrę i brata mego.... Przypadek matkobójcy zXJXwieku, przedstawił M . Foucault, przeł. T Komendant i G. Wilczyński, Gdańsk Fromm E. 1972 Zapomniany język.. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, przeł. J. Marzęcki, Warszawa Giedroyć F 1899 Mór w Polsce w wiekach ubiegłych. Zarys historyczny, Warszawa Ginzburg C. 1991 Ecstasies. Deciphering the Witches Sabbath, Chicago Groicki B. 1953 Porządek sądów i spraw miejskich prawa magdeburskiego w Koronie Polskiej, Warsza¬ wa 204 �Kilka uwag o monstrach i potworach Kaczor D 2005 Przestępczość kryminalna i wymiar sprawiedliwości w Gdańsku w XW-XVJJ3 ku, Gdańsk wie­ Kenny N . 2004 The Uses of Curiosity In Early Modern France and Germany, O x f o r d Komoniecki A. 1987 Chronografia albo Dziejopis żywiecki, Żywiec Kowalski P. 1998 hasła: Bliźnięta, Granica, Cisza/Hałas, Ćma, Grzyb, Mrówka, Mysz, Noc, w: Leksykon. Znaki świata. Omen - przesąd - znaczenie, Wrocław-Warszawa 2000 Zwierzoczłekoupiory, wampiry i inne bestie. Krwiożercze bestie i erozja symbolicznej interpretacji, Kraków 2006 O porządkowaniu przestrzeni, znakach i pisaniu kroniki, w: Literatura i wiedza, red. W Bolecki i E. Dąbrowska, Warszawa Kronika Jazowska 1971 Kronika Jazowska, „Teki Archiwalne", t. X I I I Maliszewski K. 2001 Komunikacja społeczna w kulturze staropolskiej. Studia z dziejów kształtowania się form i treści społecznego przekazu w Rzeczypospolitej szlacheckiej, Toruń Marcuse H . 1991 Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemy­ słowego, przeł. S. Konopacki i in., Warszawa Michałowska T. 1970 Między poezją a wymową. Konwencje i tradycje staropolskiej prozy nowelistycznej, Wrocław Mikołajczyk M . 1998 Przestępstwo i kara w prawie miast Polski południowej XVJ-XVJJ] wieku, Katowice Mrożek S. 1983 Indyk, w: Wybór dramatów, Kraków Pomian K. 2001 Zbieracze i osobliwości. Paryż - Wenecja XV3-XVJJ3 wiek, Lublin Pypes S. 1966 Dziennik, przeł. M . Dąbrowska, Warszawa Rudomicz B. 2002 Efemeros, czyli diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656-1672, cz. 1: 1656-1664, przeł. W Froch, Lublin 205 �Piotr Kowalski Rytel J. 1962 „Pamiętniki" Paska na tle pamiętnikarstwa staropolskiego. Szkic z dziejów prozy narra­ cyjnej, Wrocław Schindler N . 2002 Ludzie prości, ludzie niepokorni. Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, przeł. B. Ostrowska, Warszawa Sobieski J. 1991 Peregrynacja po Europie [1607] i Droga do Baden [ms], cław oprac. J. Długosz, Wro¬ Szczotka S. 1952 Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 15S9-17S2, Lubin, Łódź Sznajderman M . 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa Tur J. 1927 Potwory i ich rozwój. Zarys teratologii i teratogenii, Warszawa Ward L., Steeds W 2008 Demony. Wizje zła w sztuce, przeł. E. Romkowska, Warszawa Zaremska H . 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XJV-XV3 206 w, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56661bcab02c63573af222ff337a7ade.pdf c8b98f8f50f331bbcfd7f7a65b82c359 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2487 Title A name given to the resource Nekrologia i antropologia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.99-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nekrologia i antropologia współczesności Piotr K o w a l s k i J. Kolbuszewski, Z głębokim żalem... O współczesnej nekrologii, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, ss. 252 Antropologia pragnąca zrekonstruować imago mundi kultur egzotycznych (tak w czasie, jak i przestrzeni) jest w sytuacji komfortowej: jej przedmiot poznania daje się bezpiecznie usta­ wiać zgodnie z potrzebami badacza. Opowies'c dotyczy s'wiata, który oglądany z oddali jawi się jako zamknięta całość; „struktu­ ry długiego trwania" pozwalają na dalszy plan odsunąć całą mi­ gotliwą „zdarzeniowość" (jednostkowe fakty, postacie, z wolna pojawiające się innowacje). Oczywis'cie można rozpoczynać od detalu, którego eksplikacja doprowadzi do wizji całej kultury. Komfort badacza polega na tym, że dysponuje wczes'niejsza wie­ dzą o całej tej kulturze, a tylko swój wykład zaczyna w miejscu, które dla niego i jego słuchacza może być najciekawsze. Antro­ polog współczesności, tkwiąc w poznawanej kulturze, musi próbować mówić o niej jakby spoglądając „z zewnątrz". Trudno liczyć na całościowe wizje, ważne są jednak diagnozy i rozpo­ znawane tendencje. Kluczem zas' do antropologii współczesności może być studium szczegółu. Książka Jacka Kolbuszewskiego Z głębokim żalem... O współ­ czesnej nekrologii poświęcona jest właśnie takiemu szczegółowi: tekstom nekrologów we współczesnej prasie polskiej. Ich opis i interpretacja pokazuje całą trudność warsztatu badacza współ­ czesności - gdy oglądane ex post zjawiska, nawet jedno zdarze­ nie, ujawniać mogą swoje znaczenia, bo znane są jego powiąza­ nia, konteksty, konsekwencje i „dalsze ciągi", to antropolog ma do dyspozycji rzeczywistość in statu nascendi, musi dostrzec ran­ gę zjawisk, które oglądane przez pryzmat codzienności mogą w ogóle nie przyciągać badawczego spojrzenia. Bez wątpienia tak właśnie jest z nekrologami, gatunkiem prasowym i przez ten fakt zbyt „popularnym", by - poza swą informatywnością - zatrzymy­ wał uwagę konsumenta czasopism. A jednak uważne stadium im poświęcone odsłania procesy głębokich przekształceń dokonują­ cych się w kulturze Polaków, dostarcza przesłanek do refleksji na tematy rudymentarne, takie jak stosunek do śmierci i świadomo­ ści eschatologicznej, a dla badacza kultury popularnej - materia­ łów do prac nad kształtami popularnej estetyki, wzorców poetyc­ kich, nieubłaganych mechanizmów komercyjnego standaryzowa­ nia ekspresji cierpienia itd. Studium poświęcone nekrologom do­ starcza klucza do poznania nie tylko stosunku do śmierci, ale tak­ że - a może przede wszystkim - do życia; ich prasowe medium zaś wskazuje też na generalne przekształcenia aksjologiczne i ich leksykalno-frazeologiczne wykładniki.' Kolbuszewski pisze o ewolucji prasowych inseratów żałob­ nych - ważne jest tu wstępne rozstrzygnięcie: chodzi o płatne ogłoszenia, lokowane najczęściej w ściśle określonych miejscach czasopisma, tworzących swoiste enklawy prywatności; nawet je­ żeli wydzielenie miejsca nie jest zbyt radykalne (np. w postaci odrębnej kolumny), to i tak graficzna postać nekrologów i ten­ dencja do ich grupowania powoduje wyodrębnienie ich na pła­ szczyźnie strony. Badacz wskazuje na krystalizowanie się specy­ ficznych gatunków wyrastających z podstawowej formuły inse- ratowej. Będą to, obok tekstów o dominującej funkcji informa­ cyjnej, nekrologi pożegnalne, kondolencje, podziękowania i ne­ krologi rocznicowe. W tekstach reprezentujących odmiany nekrologów dzieją się różne rzeczy - ogólnie widać tendencję do przełamywania sztampy, oschłości prasowej wypowiedzi i w coraz wyższym stopniu zwiększanie ekspresywności wypowiedzi. „[...] kierunki przemian współczesnej nekrologii [...] określa zatem dominacja aksjologii i emocji nad informacyjną i inseratową komunikatyw­ nością, która w pewnych znamiennych wypadkach ulega [...] swoistemu zredukowaniu" (s. 90). Tak opisana główna tendencja pozwala Kolbuszewskiemu zbudować kilka ważnych opinii na temat współczesnej kultury: wyjść poza zbanalizowaną już etykietkę „pornografii śmierci" i wskazać na nowe zjawiska tworzące „subkulturę śmierci" (110). Sam termin zawiera interesującą sugestię interpretacyjną - wbrew socjologiczno-folklorystycznej praktyce oznacza on kompleks zachowań (w tym także tekstotwórczych) skupionych wokół śmierci i znajdujących manifestacje uwolnione od spo­ łecznych indeksów. Tożsamość sytuacji egzystencjalnej w kultu­ rze współczesnej generuje więc według Kolbuszewskiego serie analogicznych zachowań; społeczne decorum rozstrzyga o moż­ liwym repertuarze gestów, prowadząc do szczególnej standary­ zacji. Subkultura śmierci oznacza więc nie tylko konieczność podporządkowania się społecznie aprobowanym zachowaniom, ale także rzeczywistą tendencję (obserwowaną przez serie te­ kstów) ujednolicającą te zachowania. Bez wątpienia jednym z najważniejszych spostrzeżeń, po­ twierdzających czynione przez antropologów obserwacje, jest szczególna desakralizacja stosunku do śmierci. Choć w nekrologach znaleźć można wiele znaków religij­ nych, to jednak trudno w nich wytropić (jako tendencję, a nie jednostkowe przykłady) obecność postaw religijnych. Zarówno w obrzędowości pogrzebowej, jak i w towarzyszących jej te­ kstach uwidacznia się odchodzenie od obrzędu w stronę ceremo­ niału, który rozgrywa się przede wszystkim w porządku kodu społecznego. Nekrolog i jego aksjologia zapewne lokuje się ponad wątpli­ wościami na temat prawdy lub fałszu massmediów (45), można jednak stąd wyprowadzać różne wnioski. Bez wątpienia jednym z najważniejszych jest stwierdzenie faktu nasycania nekrologów treściami intymnymi. Dramatyczne napięcie, jakie tworzy się między nimi a gazetowym środowiskiem: informacyjno-reklamowy język prasy, perswazyjny, ale zawsze należący do jakichś „onych", zderza się z ekspresją cierpienia konkretnego człowieka. Kolbuszewski, przywołując bogatą dokumentację, wyprowadza stąd wniosek, iż „nekrolog stając się prywatną formą uczczenia zmarłego [...], bodaj bezwiednie nawiązuje do zjawisk znanych z [...] tradycji, polegających na tym, iż właśnie prywatne formy kultur przybierały postać manifestacji publicznych" (125). Wiąże 2 99 �się z tym emocjonalność tekstu i wyraźnie przez badacza dostrze­ gana tendencja do akcentowania „szczerości" wypowiedzi. Wykładnikiem przełamywania inseratowo-informacyjnego standardu nekrologu może być zmiana stylistyki, której głów­ nym wykładnikiem według Kolbuszewskigo jest peryfrastyczność, zwłaszcza użyta w nazywaniu zmarłego i „pseudonimowaniu" samego zdarzenia (73-74). Bez wątpienia temu też służą poetyckie aplikacje i próby znajdowania języka wzniosłego, ale jednoczes'nie intymnego, uwalnianego od oficjalnego patosu (154-195); „poezja dobrej woli", do której trudno przymierzać literacką aksjologię, poświadcza potrzeby „pięknego mówienia", „uwznioślenia", odejścia zarówno od banału kondolencyjnego zdania, jak i „cudzej mowy" tekstów gazetowych. Badacz przy­ tacza przykłady różnej klasy - bez wątpienia są wśród nich te­ ksty oryginalne i dużej urody; zdecydowanie jednak przeważają teksty banalne, których inspiracji można często poszukiwać w poezji wysokiej. Nekrologi prasowe bezceremonialnie po­ czynają sobie zarówno z wierszami i sentencjami, jak i tekstami współczesnymi - ulegają one folkloryzacji, stają się własnością wszystkich (nawet podpis autora cytowanego tekstu nie broni praw autorskich, skoro często przytoczenia są wadliwe albo zwy­ czajnie poddawane aktualizacji). Zmianie więc ulega ich status od intymnej reakcji na śmierć do standardowych wyborów spo­ śród gotowych formuł. 3 4 5 Na ujawnione przekształcenia konwencji nekrologów można spojrzeć przez pryzmat zniewalających mechanizmów kultury masowej. Nie kwestionując szczerości intencji nadawców (pro­ blemem jest ustalenie „środowiskowych" zróżnicowań: relacji między bez wątpienia „innowacyjnymi" tekstami, a ich replika­ mi i seriami), można też zwrócić uwagę na inne jeszcze możli­ wości eksplikacyjne. Pozornie marginalną sprawą jest ranga po­ trzeby składania kondolencji, wątpliwość, czy aby nie jest tak, iż bardziej niż wykonanie pewnego gestu, nacechowany jest jego brak. Oczywiście znaczące jest złożenie wyrazów współczucia, podobnie jak życzeń, gratulacji, zaproszenie kogoś do udziału... W kodzie społecznym, w sytuacji ogromnego ciśnienia konwe­ nansów, nie mniej, a może więcej energii pochłania jednak śle­ dzenie nieobecnych i pominiętych. Tę samą wątpliwość co do rzeczywistej „szczerości" wypo­ wiedzi, co do tego do jakiego stopnia można mówić o emocjonalności, ekspresywności, „określaniu stanu uczuciowego", można sformułować biorąc pod uwagę specyfikę publicznej ko­ munikacji. Nawet odgraniczone żałobną ramką nekrologi wcho­ dzą w interakcje z prasowymi kontekstami i szansa na ich konte­ stację (prywatność naprzeciw mowie publicznej) jest w sumie ograniczona, o czym rozstrzyga siła prasowych konwencji i ko­ dów czytelniczych. Poza tym nawet najbardziej osobisty tekst staje się zbyt szybko pre-tekstem, otwarciem serii replik; w osta­ teczności musi więc zadziałać mechanizm uniformizacji (choć niekoniecznie musi to być aż „zglajszachtowanie", o jakim pisał Klemperer). Powielany tekst - trudno powiedzieć coś bliższego 0 kryjących się za nim emocjach - sprowadza uczucia do stan­ dardów, pozwala ukryć się za nim autorowi. Nie sposób wtedy uniknąć pytania o to, do kogo w istocie adresowana jest prasowa mowa, jak budowany jest wirtualny odbiorca, czy przez te stan­ dardowe teksty nie toczy się rozmowa nadawcy z kimś innym niż osoby najbardziej zainteresowane, żałobnicy, ludzie cierpiący? Emocjonalizm standaryzujących się tekstów (a nie tych prawdziwie nacechowanych oryginalnością) można wtedy zoba­ czyć w kontekście emocjonalizmu kultury masowej. Poetyczności tych tekstów mogą rzeczywiście odpowiadać dramatycznym wysiłkom uporania się z problemami egzystencjalnymi, dla których znajduje się tylko patetyczne, a więc zbyt oficjalne albo sentymentalne rozwiązania. I tu diagnoza Kolbuszewskiego zda­ je się trafiona - ucieczki przed brakiem autentyzmu oficjalnej, jakiejkolwiek proweniencji nowomowy. Droga ucieczki wiedzie jednak także przez standardy myślenia kiczowego - i znowu ha­ słowo tylko można sprawę otworzyć opowieścią o sukcesie mu­ zyki discopolowej i łatwości, z jaką najpopularniejszy zespół od piosenek miłosnych przeszedł do tak samo komponowanych, aranżowanych, śpiewanych piosenek religijnych. Być może wytłumaczenie tendencji standaryzujących jest także inne niż to, które poprzestaje na odesłaniu do „niewidzial­ nej ręki" kultury masowej. Konwencjonalizacja daje wszak na­ miastkę obrony przed doświadczeniem „nagiej egzystencji" - j a k religia miałaby dostarczać ochrony przed bezpośrednim dotknię­ ciem sacrum, tak na miarę dzisiejszej wrażliwości banał stwarza szansę na rozbrojenie grozy śmierci, zbyt radykalnej manifesta­ cji biologiczności, rozpadu, a przede wszystkim nieuniknionego „odejścia". Formuła - pożyczona, przepisana, bezwiednie po­ wtórzona - może pomóc w odsunięciu refleksji o własnym losie. 1 w tym także znaczeniu, obok sensu zrekonstruowanego przez Kolbuszewskiego, zmieniająca się postać nekrologów (sam fakt ich ewolucji), gazetowy tekst o śmierci, „określa stan emocjonal­ ny" (70) swojego nadawcy. Prasowe kondolencje być może do­ kumentują też poszukiwanie sposobu na uniknięcie refleksji, na obronę własnej intymności, a nekrologia, teksty mające wy­ trwałych czytelników, od takich inseratów rozpoczynających lekturę, okazuje się dostarczać ważnych inspiracji do rozważań nad antropologią współczesności. 6 SY: 1 Znakomicie takie możliwości interpretacji prasowego detalu poka­ zał Victor Klemperer: odcięty od świata w nazistowskich Niemczech, swą wiedzę o tym, co dzieje się wokół niego, budował analizując język Trzeciej Rzeszy. M. in. czytając rodzinne inseraty w prasie, przez subtel­ ne przesunięcia akcentów, zwłaszcza zaś z pozoru nieznaczne zmiany le­ ksyki i frazeologii nekrologów, potrafił zobaczyć dokonującą się historię, V. Klemperer, LTI. Notatnik filologa, przekł. J. Zychowicz, Kraków 1983, s. 136-142 2 D. Czaja, Kłopoty z duszą. Szkic o osobliwościach wyobraźni po­ tocznej, „Znak" 1997 nr 2. Udokumentowana w książce Kolbuszewskie­ go nieobecność w nekrologach eschatologii uświadamia konieczność po­ stawienia bardziej generalnych pytań dotyczących historii kultury pol­ skiej. Wywołując tylko temat można np. przypomnieć sarmackie kłopo­ ty z eschatologią, por. T. Chrzanowski, Sarmacka eschatologia, [w:] ten­ że, Wędrówki po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988 Kolekcję tekstów nagrobnych wraz z komentarzami zawierającymi m.in. ustalenia proweniencyjne przedstawił J. Kolbuszewski, Co mnie dzisiaj, jutro tobie. Polskie wiersze nagrobne, Wrocław 1996 3 100 4 Tak samo dzieje się w epigrafice cmentarnej, J. Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epirafice wierszowanej, Wrocław 1985 Mechanizmy te - kształtowanie się potocznego wzorca poetyc­ kiego i układanie aktualnego kanonu - można obserwować także w in­ nych sytuacjach, w których zasada decorum narzuca potrzebę mówie­ nia innego, „nieprzezroczystego", wyróżnionego na tle „potoku mo­ wy". Zastanawiającym fenomenem wskazującym na konserwatyzm potocznej mowy odświętnej jest powtarzalność przywoływanych auto­ rów; por. K. Łeńska-Bąk, „Niniejszym mam zaszczyt zaprosić..." O desemiotyzacji aktu zaproszenia weselnego, „Literatura i Kultura Popu­ larna" t. 6, 1997 5 6 Także peryfrastyczność stylu może stanowić wyraz ochrony wła­ snej intymności: z jednej strony więc za jego pomocą realizować się mo­ że rzeczywista potrzeba nazwania wielkości straty, z drugiej zaś - może być to tendencja do osłaniającego cierpienie, by posłużyć się formułą Przybosiowską, „pseudonimowania uczuć", por. M. Głowiński, Peryfrazy współczesne, [w:] tenże, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b82c7bd991eccf82015f0c1066b1a5a.pdf 4cdffbe6e883c498bde4d6d36bd3e30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2929 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2733 Title A name given to the resource Folkloryzm nauk o kulturze ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski FOLKLORYZM NAUK 0 KULTURZE LUDOWEJ* Problem można b y ł o b y s p r o w a d z i ć d o zasadniczego pytania c y n o w a n a s w o i m p r z e d m i o t e m p o z n a n i a , sprzyja m i t o l o g i z o w a - 0 to co i dlaczego u c z y n i o n o z f o l k l o r e m i kulturą l u d o w ą w e n i u i często w t ó r n e m u w p r o w a d z a n i u u t o p i j n y c h w i z j i , bądź współczesności. Tak s f o r m u ł o w a n e zadanie jest w ł a ś c i w i e nie d o wysoko ocenianych zabytkowych tekstów do współczesnego wykonania w j e d n y m , k r ó t k i m tekście. P o w o d y t e g o są tyleż o b i e g u . W s p ó ł c z e ś n i badacze pisali o stałej o b e c n o ś c i mechaniz­ oczywiste, co g i g a n t y c z n i e s k o m p l i k o w a n e — z f o l k l o r e m z r o b i o ­ m u mityzacji k u l t u r y l u d o w e j w myśli n a u k o w e j . Stefan Kołacz­ no wszystko, c o się zrobić d a ł o i t o , c o b y ł o z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e , k o w s k i przed laty ujął t o ładniej — „ n a s z stosunek estetyczny d o w y k o r z y s t y w a n o g o w e w s z y s t k i c h m o ż l i w y c h sytuacjach i d o poezji l u d o w e j " celów rozmaitych. W latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h , k t ó r y c h kulturą rozmaite. Nasze d o b r e s a m o p o c z u c i e zyskuje d o d a t k o w y ar­ 1 8 7 p o z w a l a n a m w p r o j e k t o w y w a ć w nią treści masową autor z a j m o w a ł się d o k ł a d n i e streszczało się t o w haśle g u m e n t , g d y m o ż e m y nieco p r o t e k c j o n a l n i e w m ó w i ć f o l k l o r o w i „kultura l u d o w a — d o b r e m n a r o d u " . K ł o p o t z o d p o w i e d z i ą na m y ś l o w e głębie. Często są o n e t y l k o naszą w ł a s n o ś c i ą . zadane pytanie polega także i na t y m , że udzielano jej już wielokrotnie, c o niestety w c a l e nie oznacza, że 8 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " k w i t u j e p e w n e nasilające się w różnym ostatecznie s t o p n i u zjawiska społeczne i kulturalne. Trzeba jednak stale Z racji t a k i c h w ł a ś n i e o g r a n i c z e ń — i l o ś c i o w y c h w y m i a r ó w w kulturze m a s o w e j , z a r ó w n o o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m k u l ­ tematyki — bohater liryczny tekstu będzie t y l k o j e d e n — nauka, t u r o w y c h ofert, jak i a n t r o p o l o g i ę ich o d b i o r c ó w . Są t o jednak która p o w i n n a z a j m o w a ć się o b i e k t y w n y m o p i s e m , później zaś s p r a w y zasadniczo — interpretacją, zjawisk o b d a r z o n y c h m i a n e m „ k u l t u r y l u d o w e j " . masowej mylone. Nauka j e d n a k często m i e w a uznać za zasadniczy obszar s w o i c h r o z w a ż a ń . wyjaśniano s p r a w ę . pamiętać, że są t o zjawiska inaczej określony stosunek do własnego p r z e d m i o t u p o z n a n i a . I t o s t a n o w i p r o b l e m t e g o t e k s t u . 9 w i e l o r a k i e , c h o d z i , jak różne, c h o ć często w krytykach Kulturę o d b i o r c ó w e t n o l o g o w i e zawsze kultury proponują 10 T e r m i n „ f o l k l o r y z m " zaś ma r z e c z o w o , o b i e k t y w n i e o p i s y w a ć ludowa s p o ł e c z n o - k u l t u r o w ą rzeczywistość; p o s ł u g u j ą c się n i m trzeba Książka jest starannie p r z y g o t o w a n a , z e l e g a n c k i m i w c i ą ż w i d z i e ć o w ą c o najmniej d w u a s p e k t o w o ś ć : oferta komer­ komentarzami i k o l o r o w y m i f o t o g r a f i a m i . Jest w ś r ó d n i c h zdjęcie cyjna — czy w polskiej sytuacji — decyzje p o l i t y k i kulturalnej, W roku 1 9 8 8 A r k a d y o p u b l i k o w a ł y a l b u m Sztuka 2 w Polsce . są oraz społeczna p r a w d a — r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i a k o n s u m e n ­ l u d o w o , c h o ć niektóre e l e m e n t y stroju są bardzo w s p ó ł c z e s n e . t ó w . R y z y k o w n e jest zawsze b u d o w a n i e u o g ó l n i e ń na temat Podpis przynosi i n f o r m a c j ę „ O k o l i c e Ł o w i c z a . Ok. 1 9 7 5 przedstawiające „Kobietę z dzieckiem". Postacie ubrane r." o d b i o r c ó w , (zakres z a i n t e r e s o w a ń a n t r o p o l o g ó w , e t n o l o g ó w ) , Wszystko się niby zgadza, ale t o w s p ó ł c z e s n e zdjęcie, z dzisiej­ w y ł ą c z n i e na p o d s t a w i e t o w a r ó w o f e r o w a n y c h im przez rynek szymi l u d ź m i i o d l e g ł y m i t ł a m i , zawiera w sobie p e w i e n w y o b ­ czy p r o p a g a n d ę . 11 rażeniowy p r z y m u s , p o d p i s g o jeszcze w z m a c n i a . Pisała o t y m Dyskusja o f o l k l o r y z m i e w y b u c h ł a u s c h y ł k u lat sześćdziesią­ Susan S o n t a g : „ F o t o g r a f i a w z m a c n i a n o m i n a l i s t y c z n y p o g l ą d na t y c h i t r w a ł a przez całe lata siedemdziesiąte. W k s z t a ł t o w a n i u rzeczywistość społeczną t r a k t o w a n ą tak, j a k b y składała się z m a ­ m o d e l u p o l i t y k i kuluralnej t o okres szczególny. Programy k u l ­ łych j e d n o s t e k w y s t ę p u j ą c y c h w nieskończenie w i e l k i e j liczbie turalne z a r ó w n o a k c e n t o w a ł y „ u p o w s z e c h n i e n i e " , „ d e m o k r a t y ­ — jako, że n i e s k o ń c z o n a jest liczba zdjęć c z e g o k o l w i e k . Poprzez zację k u l t u r y " , jej „ o ś w i a t o w o ś ć " , jak i skłaniały d o „ r a d o s n y c h " , fotografie ś w i a t staje się c i ą g i e m n i e z w i ą z a n y c h ze sobą s w o b o d ­ k o n s u m p c y j n y c h p o s t a w . Społeczne skutki t e g o b y w a ł y jednak nych cząstek, a historia i w s p ó ł c z e s n o ś ć — s k u p i s k a m i a n e g d o t e k dość d w u z n a c z n e , c o pokazują badania nad ś w i ę t o w a n i e m po 1 fait polsku. 3 divers." N o m i n a l i s t y c z n a sugestia zawiera w s o b i e p u ł a p k ę hipo- stazowania t e g o , c o na f o t o g r a f i i się znajduje. T e r m i n y n a u k o w e , które stają się p u b l i c y s t y c z n ą w ł a s n o ś c i ą , przez s w o j e t e m a t y 12 Obraz „ w s i s p o k o j n e j , w s i w e s o ł e j " i c e p e l i o w s k o k o l o r o w e j , b y ł w t y m w y p a d k u p r o p a g a n d o w o n i e z w y k l e poży­ teczny. S p o r y w o k ó ł „ f o l k l o r y z m u " u s i ł o w a ł y u c h w y c i ć istotę k u l ­ t u r o w y c h zjawisk. Stale u p o m i n a n o się o w i d z e n i e mogą p o w t a r z a ć sugestie takie same. Artykuł chce więc powiedzieć o jednej z m o ż l i w y c h , zapewne między f o l k l o r e m a f o l k l o r y z m e m . różnicy 13 nieprzyjemnej dla p r o f e s j o n a l i s t ó w o d k u l t u r y l u d o w e j , s p r a w i e . W c a l e j e d n a k nie oznacza t o , że udało się ostatecznie uniknąć Otóż za perypetie z f o l k l o r y z m e m , za tracący na o p e r a t y w n o ś c i pułapek interpretacji i s p o ł e c z n y c h użyć i nadużyć n a u k o w y c h termin i p e w n ą k u l t u r o w ą rzeczywistość, za użycia i nadużycia k o n c e p c j i . Rzecz nie t y l k o w przecenianiu znaczenia niektórych w p o s ł u g i w a n i u się l u d o w y m i r e k w i z y t a m i i l u d o w o ś c i ą j a k o instytucji k u l t u r a l n y c h dla p o d t r z y m a n i a „ a u t e n t y c z n y c h " trady­ p e w n y m m o d e l e m , zapisem hierarchii w a r t o ś c i , w s p ó ł o d p o w i e ­ cji. Problem leży w t y m , że ó w r e a n i m o w a n y „ a u t e n t y z m " także dzialni są n a u k o w c y , którzy f o l k l o r e m się z a j m u j ą . Źródła t e g o są zawsze jest w y ł ą c z n i e „ f o l k l o r y z m e m " , jeżeli t y l k o towarzyszą m u różne: brak precyzji w określeniu p r z e d m i o t u p o z n a n i a , s a m o gesty „przebierania s i ę " , w y k o n y w a n i a o d t w a r z a n e j roli. Parado­ 1 s k o m p l i k o w a n i e materii n a u k o w y c h penetracji. Jest też rzecz ksalnie w i ę c f o l k l o r y ś c i m o g l i przyczyniać się d o utwierdzania najważniejsza — t r u d n o ś ć rezygnacji z rozmaitości ról, jakie z m i t y z o w a n y c h przekonań o „ a u t e n t y c z n o ś c i " , f o l k l o r y s t y c z n o - humaniście p r z y c h o d z i pełnić w s p o ł e c z e ń s t w i e : bycia n a u k o ­ ści zjawisk, które były p r z e d m i o t e m ich n a u k o w y c h w c e m , p o p u l a r y z a t o r e m , moralistą, działaczem, c o d o p r o w a d z a e s o w a ń . Niektóre takie zjawiska w c i ą ż f u n k c j o n u j ą w s p ó ł c z e ś ­ zainter­ Skutki nie, ale nie oznacza t o w c a l e , że są t y m s a m y m , czym były wizji w k u l t u r a c h d a w n y c h . N a u k o w i k o n s u l t a n c i STL i Cepelii speł­ kultury l u d o w e j , poprzez p r o g r a m a t o r s k i e intencje o r g a n i z a t o r ó w niają n i e w ą t p l i w i e w a ż n e spłecznie f u n k c j e , ale utrwalają także do mieszania r ó ż n y c h zjawisk i p o s t a w w o b e c b y w a j ą różne: o d t w o r z e n i a nich. literacko-humanistycznych m i m o c h o d e m m n i e m a n i a o istnieniu rzeczywistości, która zamar­ k o n k u r s ó w aż d o s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h z a s t o s o w a ń . 5 Folkloryzm j a k o p o s t a w a s w o b o d n i e z a d o m o w i ł się w nauce, która zajmuje się b a d a n i e m k u l t u r y l u d o w e j . Działalność n a u k o ­ w a także b y w a f o l k l o r y z m e m , w t e d y kiedy nauka — zafas- ła w m u z e a l n y c h salach. Przed dalszymi rozważaniami należy p o c z y n i ć istotne za­ strzeżenie. Pisząc o f o l k l o r y s t y c e m a m na myśli jej społeczne znaczenie, sensy p r z y p i s y w a n e n a u k o w y m u s t a l e n i o m w p o t o c z ­ * A r t y k u ł jest wersją referatu w y g ł o s z o n e g o na sesji pt. Folklor i folkloryzm na Pomorzu Zachodnim dawniej i dziś z o r g a n i z o w a ­ nej w 1 9 8 9 roku w Szczecinie przez W o j c i e c h a Łysiaka. n y m , o b i e g o w y m odbiorze. Przykłady przytaczane nie są w i ę c pretensjami p o d adresem badaczy, e d y t o r ó w , p o p u l a r y z a t o r ó w . Służą one w y ł ą c z n i e d o t e g o , by pokazać, że nałożenie się na 23 �siebie p e w n y c h n i e d o s t a t k ó w w p r e c y z y j n y m ustaleniu w s p ó ł ­ założenia myślenia „ s k a n s e n o w e g o " , n o b i l i t u j ą c e g o p o s z c z e g ó l ­ czesnego p r z e d m i o t u etnografii i f o l k l o r y s t y k i , zadań p o p u l a r y z a ­ ne, cenne okazy w m u z e u m sztuki l u d o w e j . t o r s k i c h , muzealniczych i d o k u m e n t a c y j n y c h oraz działanie k u l ­ Warte o d n o t o w a n i a w t y m kontekście są trzy s p r a w y : tury m a s o w e j i aprobata ze s t r o n y k o n s u m e n t ó w — w s p ó ł k o n s - a. Na naszym r y n k u w y d a w n i c z y m rzadko t y l k o p o j a w i a j ą się t y t u u j ą s k o m p l i k o w a n y obraz w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r y z m u . N a u ­ scjentystyczne o p r a c o w a n i a o charakterze f o l k l o r y s t y c z n o - d i a l e - k o w c y usiłując u w o l n i ć w ł a s n e prace o d t e g o rodzaju niebez­ k t o l o g i c z n y m . Przykładem w y d a n a przez Instytut Śląski w O p o l u pieczeństw, sami pogłębiają społeczną m i t o l o g i z a c j ę w ł a s n e g o i o p r a c o w a n a przez S t a n i s ł a w a S m i e ł o w s k i e g o a n t o l o g i a Klek- przedmiotu poznania. Folkloryści p r o d u k u j ą f o l k l o r t r a d y c y j n y ; limanki. Opo­ może inaczej — przyczyniają się d o h i p o s t a z o w a n i a historycz­ wieści ludowe Zawiera ona zapisane z d i a l e k t o l o g i c z n ą precyzją ze Śląska Opolskiego Z a s t o s o w a n a notacja jest postacie tak d o k ł a d n a , że staje się barierą nie d o przebycia dla n i e p r o f e s ­ h u m a n i s t y c z n y c h działań n a u k o w y c h m o g ą się w s p o ł e c z n y m j o n a l n e g o czytelnika. T o o c z y w i ś c i e d y l e m a t e d y t o r s k i , decyzja odbiorze na siebie nakładać. „ P o p u l a r y z a c j a n a u k i " a l b o raczej 0 kształcie j ę z y k o w y m oznacza f i n a n s o w ą klęskę, a dla c z y t e l n i k a , nych w y o b r a ż e ń o n i m w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . Różne „ n a u k a na użytek m a s o w y " w latach siedemdziesiątych wy­ twarzały także „ a u t o r e f l e k s j ę " k u l t u r y m a s o w e j " , której f o l k loryzm był istotną częścią. Nauki badające kulturę ludową z n a j d o w a ł y się w i ę c zawsze w t a k i m „ a g r e s y w n y m " kontekście. który książki nie przeczyta, lecz t y l k o zobaczy — t o m a g i c z n e w r a ż e n i e czegoś nieskończenie e g z o t y c z n e g o . b. A n t o l o g i e , które c h c ą być 19 przekrojami historycznymi, należą d o p o m y s ł ó w e d y t o r s k i c h najczęściej p o d e j m o w a n y c h . Niebezpieczeństwa b y ł y szczególne, g d y teksty były a d r e s o w a n e Ich kształt w i ą ż e się z d a w n y m i d o szerokiego a u d y t o r i u m . — p r e z e n t o w a n i a najcelniejszych p r z y k ł a d ó w o k r e ś l o n y c h f o r m tradycjami wydawniczymi W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u u s a n k c j o n o w a n y m przez p o p u l a r n e działalności literackiej w p e r s p e k t y w i e historycznej. Dla p o t r z e b leksykony, f o l k l o r t o „ l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna o b e j m u j ą c a e d u k a c y j n o - m u z e a l n y c h t e g o rodzaju zabiegi p o r z ą d k u j ą c e są literaturę (baśnie, p o d a n i a , p r z y s ł o w i a ) , m u z y k ę (pieśni i t a ń c e ) , n i e w ą t p l i w i e n i e z w y k l e przydatne i pouczające. A n t o l o g i a staje W a r t o zobaczyć, jak p o t o c z n y o d b i o r c a , się prezentacją d z i e j ó w g a t u n k u , f o r m y , t e m a t u itd., i r ó w n o c z e ś ­ czytający a d r e s o w a n e d o n i e g o teksty badaczy k u l t u r y l u d o w e j , nie jest skarbczykiem najlepszych d o k o n a ń . P o p r a w n o ś ć l o g i c z ­ sztukę zdobniczą i t p . " 1 5 nabiera przekonania o w s p ó ł c z e s n o ś c i tak p o j m o w a n e g o f o l k ­ na t a k i e g o założenia jest poza dyskusją. J e d n a k dla c z y t e l n i k a , loru. który w muzeach b y w a nieczęsto, kryje się w t y m niejaka p u ł a p k a . O t o n p . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a o p u b l i k o w a ł a a n t o l o g i ę Nie 1. Konkursy f o l k l o r y s t y c z n e i nieoficjalność. Troską nie t y l k o r e g i o n a l n y c h działaczy k u l t u r a l n y c h jest wszystko 20 bajka . O d b i o r c y o b y t e m u z tekstami f o l k l o r y s t y c z n y m i „ r o z w i j a n i e f o l k l o r u " . Intencje takie są tyleż szlachetne, c o oparte dostarcza ona materiału d o przemyśleń na temat l u d o w e g o , ale na zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i u . Jeżeli „ k u l t y w o w a n i e folk­ także i p o t o c z n e g o , myślenia o historii, o s p o s o b a c h postrzegania l o r u " przybiera kształt e s t r a d o w y c h p o p i s ó w a r t y s t ó w w y s t ę p u ­ d z i e j ó w , zasadach selekcji f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h w folklorze i ich p a c h n ą c y c h naftaliną k o s t i u m a c h , t o z p e w n o ś c i ą p r z y s w o j e n i a w narracjach e p i c k i c h . Lektura może j e d n a k być w intencjach działaczy miesza się społeczne p o s ł a n n i c t w o z b a ł a ­ także inna ( w y s o k o ś ć n a k ł a d u w s k a z u j e także i na n i e p r o f e s ­ jących w mutnym nazewnictwem. j o n a l n e g o c z y t e l n i k a ) — o d b i o r c a w ł ó c z ą c się p o m u z e a l n y c h 16 Oto po zakończeniu w i d o w i s k o w o - k o n k u r s o w e j Ogólnopolskiego przeglądu gawędziarzy części // salach, g d y l e n i w i e nie będzie m u się c h c i a ł o szukać b i b l i o ­ w g r a f i c z n y c h i n d e k s ó w , może p o g u b i ć się w ś r ó d z a p i s ó w z róż­ regionalnych Byto­ miu ( 1 9 7 6 ) o d b y ł o się t r a d y c y j n e , kameralne s p o t k a n i e uczest­ n y c h epok. T y c h d a w n y c h i t y c h dzisiejszych. W książce z n a j d u j ą n i k ó w , o r g a n i z a t o r ó w , j u r o r ó w i stałych b y w a l c ó w , t y m razem już się o n e wszakże o b o k siebie. w nieoficjalnej, biesiadnej sytuacji. W e d ł u g Smolińskiej 17 zapisów Teresy zarówno timbre opowieści wtedy wygłaszanych, c. W i e l e edycji zawiera rzeczywiście celne, b ł y s k o t l i w e teksty 1 t o zapisane przez zbieraczy w s p ó ł c z e ś n i e . Dla jak i o g ó l n i e j — cały repertuar, z m i e n i ł y się zasadniczo. Prezenta­ o d b i o r c y kryją się w t y m niebezpieczne p u ł a p k i : cja t e k s t ó w toczyła się i n n y m t e m p e m , narratorzy nie musieli t e k s t ó w . Stoi oset 21 nade drogą popularnego preselekcja zawiera „ p i e ś n i , p r z y ś p i e w k i , wszakże liczyć się z „ f o l k l o r y s t y c z n y m i " o c z e k i w a n i a m i o b e c ­ porzekadła". n y c h w c i ą ż na sali o r g a n i z a t o r ó w i ich scenariuszami, które 0 s a m y m zbieraniu, s w o j e j fascynacji w y m u s z a ł y t e m a t y c z n e i r e g u l a m i n o w e ograniczenie w ż y w y m o b i e g u . A n i s ł o w a nie w s p o m i n a o zasadach selekcji. (temat, W e w s t ę p i e , autor, W ł a d y s ł a w S o b c z y k , pisze materiałem słyszanym biesiady, 1 teraz czytelnik o t r z y m u j e zbiór p o c h o d z ą c y c h z o k r e ś l o n e g o s w o i s t e j , autentycznej f o l k l o r o t w ó r c z e j s y t u a c j i , określały potrze­ obszaru t e k s t ó w . Są o n e rzeczywiście dużej urody, b y w a j ą także forma, czas w y k o n a n i a , g a t u n e k i t d . ) . Kształt całej by ludyczne, ale także i integracyjne stałej, w w i ę k s z o ś c i w y p a d ­ i śmiałe, b o , jak w y j a ś n i a autor, zależało m u na ich a u t e n t y c z n o ­ ków, grupy b y w a l c ó w gawędziarskich ści, nie m ó g ł w i ę c z r e z y g n o w a ć z t y c h t e k s t ó w , które b y w a ł y przeglądów. Biesiada w tym zamkniętym środowisku pozwalała rezygnować z w y m u ­ o b s c e n i c z n e i z n i e p r z y z w o i t y m i w y r a z a m i i t d . M o ż e się w i ę c s z o n y c h przez estradę z a c h o w a ń ( t z n . d b a ł o ś ć o s t r ó j - k o s t i u m , c z y t e l n i k o w i w y d a w a ć , że o t r z y m u j e nieretuszowany, a u t e n t y c z ­ cenzuralność, r e k w i z y t y i t p . ) , które o c e n i a n e są przez z a w o d o ­ ny zbiorek b ę d ą c y c h w ż y w y m o b i e g u o p o w i e ś c i f o l k l o r y s t y c z ­ w y c h o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s ó w ( k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z tradycją n y c h . Obraz jest j e d n a k n i e p r a w d z i w y — poza z a m i e s z c z o n y m i l u d o w ą jest stale u z n a w a n e za p o d s t a w o w e l ) . J uż p o przeglądzie tekstami p o z o s t a ł o jeszcze w i e l e t a k i c h , których nie w y d r u k o w a ­ i często bez n i e w y g o d n y c h s t r o j ó w , o p o w i a d a się inne teksty, np. n o . O s o b i s t y g u s t i autorskie w y o b r a ż e n i e o w a r t o ś c i a c h k u l t u r y 0 charakterze o b s c e n i c z n y m , z m o t y w a m i s k a t o l o g i c z n y m i , ero­ l u d o w e j p o d y k t o w a ł y zasady w y b o r u . Oryginalność, w a r t o ś c i t y c z n y m i , teksty polityczne... A przecież nieco w c z e ś n i e j , w e d ł u g estetyczne, t r a d y c y j n o ś ć — t o t y l k o niektóre kryteria, n i e w ą t p ­ w y o b r a ż e ń działaczy, kształtuje się w y m a g a n i a p o d adresem liwie niezbędne, tyle że nie u j a w n i o n e . W e współczesnym gawędziarzy, ci zaś — o d g a d u j ą c system p r e m i o w a n i a , d o p a s o ­ repertuarze znajdują się jednak także teksty wują swój słabe, w t ó r n e , w z i ę t e z kultury m a s o w e j , w u l g a r n e . . . reprertuar k o n k u r s o w y do jury. A zgromadzona nieautentyczne, Dopiero p u b l i c z n o ś ć słucha i o g l ą d a , i w y p r o w a d z a ć ma w n i o s k i na temat razem t w o r z ą o n e panoramę kultury, której zapisem ma w c i ą ż ż y w e g o — b o t o przecież w i d a ć — f o l k l o r u . „ W i e ś tańczy zbiorek-antologia. 1 śpiewa". 3. E d y t o r s t w o : w stronę stylizacji. „ C z ę s t o na prośbę w y c i e c z k o w i c z ó w u z u p e ł n i a ł e m 2. E d y t o r s t w o : w stronę skansenu. być swoje Potrzeby p u b l i k o w a n i a t e k s t ó w f o l k l o r u d o k u m e n t u j ą szcze­ informacje ( p r z e w o d n i k a ) o p o w i a d a n i e m legend i g a d e k l u d o ­ gólnie wyraźnie kłopoty z przedstawianiem tradycyjnego folkloru w y c h p o kaszubsku. Przypominałem sobie o p o w i e ś c i zasłyszane jako w s p ó ł c z e s n e j realności społecznej. W y d a w a n e zbiory f o l k ­ w d z i e c i ń s t w i e , i sam w y m y ś l a ł e m n o w e . D w a d o ś ć lorystyczne z i n t e n c j a m i n a u k o w y m i , p o p u l a r y z a t o r s k i m i bądź w y s t ą p i e n i a w telewizji, a także w y k o r z y s t a n i e m o i c h o p o w i a d a ń udane od w a u d y c j a c h r a d i o w y c h zachęciło m n i e d o bliższego zajęcia się rzeczywistości obrazu k u l t u r y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że o s o b l i w i e s p r a w a m i r e g i o n u i nawiązania ścisłych k o n t a k t ó w ze ś r o d o w i s ­ istotne w kiem działaczy r e g i o n a l n y c h . " d o k u m e n t a c y j n y m i , m o g ą służyć k s z t a ł t o w a n i u dalekiego tym konstruowaniu i sprzyjaniu utwierdzania się w s p o ł e c z n y m o b i e g u m n i e m a n i a o kształtach k u l t u r y l u d o w e j , są 24 22 W y p o w i e d ź autora g a w ę d o p u b l i k o w a n y c h przez L S W j e s t �bardzo charakterystyczna. U j a w n i a m o t y w a c j e pisania — p o p u ­ n y c h z i n n y m i historycznie systemami kultury. M ó w i ą c w istocie laryzacja, u a t r a k c y j n i e n i e pracy p r z e w o d n i k a , „ k u l t y w o w a n i e " 0 przeszłości, pragnie jej szukać w e w s p ó ł c z e s n o ś c i . W n i o s k i tradycji. P o s t a w a jest z u p e ł n i e zrozumiała: o t o pisarz z n a u k o w y c h o p i s ó w mają b y ć praktyczne — aby mówi uchronić 0 własnej potrzebie pisania. J e d n o c z e ś n i e p o j a w i a się także i inna kulturę l u d o w ą przed niszczącym u p ł y w e m czasu, trzeba ją sugestia — t r z e b a w z m o c n i ć a u t o r y t e t w ł a s n e g o przekazu: kryje z m u m i f i k o w a ć w skansenie. J e d n a z autorek dylematy te, p r a w i e się za n i m nie t y l k o t a l e n t a u t o r a , ale także w i e l o w i e k o w a tradycja s y m b o l i c z n e , zamknęła w t y t u l e s w o j e g o szkicu 1 ustny przekaz. G a w ę d y są w i ę c p o d p i s a n e , a w i ę c — autorskie, stan r ó w n o c z e ś n i e j e d n a k są d o w a r t o ś c i o w a n e przez tradycyjny kultury w środowisku Współczesny wielkoprzemysłowym 29 przywołanie ( . . . ) . J e d n o z n i e b e z p i e c z e ń s t w , na jakie etnografia jest narażo­ m o d e l u i u t r w a l o n y c h w społecznej ś w i a d o m o ś c i w a r t o ś c i k u l ­ na w s w o i c h s z l a c h e t n y c h i n t e n c j a c h , polega na nakładaniu się tury l u d o w e j . W efekcie z b i o r k i są t w o r a m i h y b r y d y c z n y m i : są s p o ł e c z n y c h r ó l , n a u k o w c a , który opisuje, t ł u m a c z y i interpretuje zarazem a u t o r s k i e i p o d m i o t o w e , jak r ó w n i e ż l u d o w e i k o l e k t y w ­ fakty i działacza-społecznika, który chce w p ł y w a ć na kształty ne. W istocie f o l k l o r y s t y c z n y m i być przestają — nie są wszakże społecznej i k u l t u r o w e j rzeczywistości. zapisem a u t e n t y c z n y c h , a n o n i m o w y c h działań t e k s t o t w ó r c z y c h , Popularyzatorskie, e t n o g r a f i c z n e opisy w czytelniczych k o n ­ lecz s t a n o w i ą efekt ś w i a d o m y c h działań, w y b o r u o d p o w i e d n i e j s e k w e n c j a c h zabarwiają się w a r t o ś c i u j ą c o i nostalgicznie. O t o f o r m y , p o d d a n i a j ę z y k a - g w a r y uczytelniającej o b r ó b c e , selekcji o p o w i a d a j ą c o t y m , z c z y m „ s t y k a się na c o d z i e ń " turysta t e m a t ó w , a często n a w e t — przeniesienia w ą t k ó w z i n n y c h , p r z y b y w a j ą c y na Śląsk, e t n o g r a f i n f o r m u j e o w y g l ą d z i e , a w i ę c w c z e ś n i e j z n a n y c h przez pisarza a n t o l o g i i . W s z y s t k o t o c z y n i o n e 2 3 jest z pełną „ ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y " , o s o b l i w i e stylizatorskiego 1 życiu w s i . Lakoniecznie stwierdza: „ W e w s p ó ł c z e s n y m b u d o w n i c t w i e w i e j s k i m , o b o k cegły, mają d y s t a n s u d o w ł a s n e j działalności artystycznej i w y k o r z y s t y w ­ z a s t o s o w a n i a r ó w n i e ż i inne materiały, n p . ' p u s t a k i ' . " Obraz anego t w o r z y w a . współczesności 4, E d y t o r s t w o : w stronę repertuaru p o t o c z n e g o . zwięzła, o w y g l ą d z i e całego w i e j s k i e g o obejścia: „ C a ł o ś ć obejś­ dopełnia informacja, jak poprzednio bardzo M o ż n a p r o b l e m y edytorskie p o t r a k t o w a ć bardziej n o w o c z e ś ­ cia otacza o g r o d z e n i e — d a w n i e j w y p l a t a n e ze ś w i e r k o w y c h , nie: a n t o l o g i e d o w c i p ó w śląskich, które zaczęły się u k a z y w a ć s o s n o w y c h l u b j o d ł o w y c h gałęzi, później w y k o n y w a n e z c i e n ­ w opracowaniu Doroty Simonides, początkowo były p o w o d e m k i c h żerdzi, a o b e c n i e zastąpione m e t a l o w y m i s i a t k a m i . " 3 0 r o z l i c z n y c h a t a k ó w ze s t r o n y f o l k l o r y s t ó w . Nie rozumiejąc z a i n ­ Dla k u l t y w o w a n i a tradycji z a p e w n e b y ł o b y lepiej, żeby o g r o ­ t e r e s o w a n i a w s p ó ł c z e s n ą rzeczywistością f o l k l o r y s t y c z n ą zarzu­ dzenia były z gałęzi. A l e jeżeli się już t a k i c h nie r o b i , t o należy nie cano i m , że lekceważą s p r a w ę g e n e a l o g i i p u b l i k o w a n y c h teks­ t y l k o fakt t e n s k o n s t a t o w a ć , ale także i w y p r o w a d z i ć z niego t ó w , że zamieszczono w n i c h a n e g d o t y nie t y l k o o l u d o w y m w n i o s k i . N a w e t n o w e , s t a n d a r d o w e b u d o w n i c t w o , c h o ć b y na­ p o c h o d z e n i u , często zaczerpnięte ze ś r o d k ó w m a s o w e g o przeka­ wet zu, dalej — że narratorami b y w a l i ludzie z r ó ż n y c h , a w i ę c nie „ p r o d u k u j e " także s t o s o w a n e n o r m y k u l t u r o w e : oswajania prze­ zawsze l u d o w y c h ś r o d o w i s k . 24 Sama autorka w r a c a ł a p a r o k r o t ­ nie d o uzasadnienia tej s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j r ó ż n o r o d n o ś c i . 25 T y l k o p o m o c n i c z o i n t e r e s o w a ł o ją p y t a n i e o p o c h o d z e n i e t e k s ­ ż y w y m , autentycznie w y k o n y w a n y m repertuarze. Dopiero upodobaniami badacza, strzeni, s t a n d a r d ó w e s t e t y c z n y c h , określa r ó w n i e ż kształty roz­ m a i t y c h interakcji. P r z e k o n y w u j ą c o opisują t o o d lat badacze w „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e . " t ó w , s p r a w ą najważniejszą miał b y ć fakt w y s t ę p o w a n i a a n e g d o t w nie g o d z i ł o się z e s t e t y c z n y m i 3 1 N a u k o w e i p u b l i c y s t y c z n e użycia t e r m i n u „ f o l k l o r y z m " o d ­ syłają zawsze d o całej w i ą z k i pojęć z w i ą z a n y c h z „ l u d o w o ś c i ą " , umieszczenie k o n k r e t n e j a n e g d o t y w ś r ó d i n n y c h , w y k o n y w a ­ „ludem". nych w pozwala społecznej a k t y w n o ś c i i t u muszą się u j a w n i a ć obnażając maleją­ w y ś l e d z i ć realne, a k t u a l n e znaczenia p o s z c z e g ó l n y c h t e k s t ó w . cą o p e r a t y w n o ś ć przez n a u k ę w y m y ś l o n e g o , o b i e k t y w i z u j ą c e g o Rekonstrukcja ś w i a t o p o g l ą d u „ n o s i c i e l i f o l k l o r u " staje się t y m w intencji pojęcia. d a n y m m o m e n c i e , ś r o d o w i s k u , kontekście, s a m y m o p i s a n i e m stanu dzisiejszego ich m e n t a l n o ś c i . Jest t o P o w i k ł a n e relacje n a u k i , p u b l i c y s t y k i , propagandy, T e r m i n e m bardzo t u b l i s k i m jest „ r e g i o n a l i z m " . „ F o l k l o r y z m r ó w n o z n a c z n e z p o s t u l a t e m zbliżania się d o p o s z u k i w a ń raczej — sytuacji f o l k l o r o t w ó r c z e j niż upieranie się przy s o c j o l o g i c z n y c h m a s o w e j , jej stylem l u d y c z n y m , stylem n a w e t p o ż ą d a n y m . N a t o ­ i n d e k s a c h . D o w c i p y lokują się blisko „ ś w i a d o m o ś c i miast r e g i o n a l i z m p i ś m i e n n i c t w a jest w dalszym ciągu rezultatem nej". 2 6 potocz­ O d c z y t a n i e t e k s t ó w w tej p e r s p e k t y w i e pokazuje o g r o m n e przesunięcia f u n k c j o n a l n e — o t o d a w n e o p o w i e ś c i w i e r z e n i o w e , w e w s p ó ł c z e s n y m przekazie stać się m o g ą nagle materią o p o w i e ­ ści h u m o r y s t y c z n y c h . 27 „ C e l e m p u b l i k a c j i — piszą a u t o r z y w e w s t ę p i e d o kultury S u l i m a — jest dla m n i e nie tyle różnic, ile w y n i k i e m — przejawem użyjmy t u kultury wartościującego określenia — n i e r ó w n o ś c i w d o b i e r ó w n y c h s z a n s . " 3 2 Folkloryzm z g o d n i e z p r z y j m o w a n y m i d e f i n i c j a m i , jest z w i ą ­ zany z I u k ł a d e m k u l t u r y w e d ł u g t e r m i n o l o g i i A n t o n i n y K ł o s k o w - 5. Radość i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w , czyli p u ł a p k i e t n o g r a f i i . ludowej pisze R o c h na Śląsku i w Częstochowskiem skiej. 33 M a w i ę c apetyt i m o ż l i w o ś c i p o c h ł a n i a n i a r e g i o n a l n y c h Zabytków o d r ę b n o ś c i . Ś r o d o w i s k o w e ograniczenia r e g i o n a l i z m u , o k t ó r y c h — było przed­ pisze R o c h S u l i m a , nie w y c z e r p u j ą charakterystyki p r o b l e m u . s t a w i e n i e w f o r m i e p o p u l a r n e j m o ż l i w i e p e ł n e g o obrazu t r a d y c y j ­ K ł o p o t polega na t y m , że w e w s p ó ł c z e s n e j historii p u l s o w a n i e nej k u l t u r y (...)". Nieco dalej d o p o w i e d z i a n e zostają jeszcze p o w s t a w a n i a i zamierania r u c h ó w r e g i o n a l n y c h , nie było t y l k o u w a g i na t e m a t m o t y w a c j i p o d j ę c i a o p r a c o w a n i a : „ S t a r a n o się kwestią potrzeb l o k a l n y c h s p o ł e c z n o ś c i . D e c y d o w a ł y w o m a w i a n e j gałęzi w i e d z y u w y p u k l i ć najistotniejsze p r o b l e m y , raczej d o m i n u j ą c e t e n d e n c j e p o l i t y k i kulturalnej i s p o ł e c z n e j . s z c z e g ó l n i e t e , z którymi żyjący, czy p r z y b y w a j ą c y na Śląsk Kultura l u d o w a — z m i t o l o g i z o w a n a przez politykę i tradycję stykają się na c o d z i e ń . " 2 8 34 — d o d a t k o w o jeszcze m i t y z o w a n a przez naukę, która ma ją U z a s a d n i e n i e potrzeby w y d a n i a p o p u l a r n e g o i n i e w ą t p l i w i e b a r d z o p o ż y t e c z n e g o informatora o kulturze l u d o w e j o tym regionu o p i s y w a ć — stawała się często w y g o d n y m materiałem d o w y ­ g r y w a n i a rozmaitych a k t u a l n y c h p o t r z e b p o l i t y c z n y c h . M o ż l i w o ­ ś l ą s k i e g o jest znamienne. Kilka p r o b l e m ó w jest t u bardzo w y r a z i ­ ści grania o d w o ł a n i a m i d o z m i t y z o w a n e j l u d o w o ś c i d o k u m e n ­ s t y c h . K ł o p o t e m p o d s t a w o w y m jest r o z u m i e n i e pojęcia „ k u l t u r a tują perypetie ze s ł o w e m „ l u d o w a " w p r o g r a m a c h p o l i t y c z n y c h l u d o w a " . S p r a w a druga zasygnalizowana jest s ł ó w k i e m „ t r a d y ­ lat czterdziestych, ale także intencje z a m a n i f e s t o w a n e w przemó­ c y j n a " — z a w i e r a się w n i m p e w n a teza o p r z e d m i o c i e p o d ­ w i e n i u Bieruta na o t w a r c i e rozgłośni w r o c ł a w s k i e j w 1 9 4 7 r. 35 s t a w o w y m , presupozycja j e g o interpretacji. Kwestią dalszą jest W trakcie obrad j e d n e j z konferencji n a u k o w y c h p o ś w i ę c o ­ p o i n t a c y t a t u — w zakończeniu m ó w i się, że c h o d z i o zjawiska, n y c h p r o b l e m a t y c e k u l t u r y w s i , nad s t o ł e m prezydialnym umiesz­ z k t ó r y m i s t y k a m y się na c o dzień. A w i ę c — dziś, w s p ó ł c z e ś n i e c z o n o napis:' „ W a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j ź r ó d ł e m odrodzenia i w m i a r ę często, a może n a w e t — p o w s z e c h n i e . I wreszcie n a r o d o w e g o " (Siedlce, 1 9 8 8 ) . I d e o l o g i c z n e d z i e d z i c t w o Ż e r o m ­ z n a j d u j e się t u akces d o niejakich z o b o w i ą z a ń — trzeba w y j a ś n i ć skiego, Solarza, Ciernika, agraryzmu, p o w r ó c i ł o c h o ć w o d m i e n ­ i d b a ć o kształt w ł a ś c i w y , czysty, oryginalny, „ t r a d y c y j n y " k u l t u r y nej zasadniczo sytuacji, a w i ę c i z i n n y m i już znaczeniami. Stało l u d o w e j . P u ł a p k i etnografii w jej s p o ł e c z n y m o d b i o r z e można się m o t t e m prac n a u k o w y c h , ale s w o i m p r o g r a m o w y m charak­ streścić k r ó t k o — otóż chce ona m ó w i ć o „ p r z e d m i o t a c h " , k t ó r y m terem n a u k o w o ś ć zmieniało w s p o ł e c z n i k o w s k i postulat. p r z y p i s u j e się w a l o r „ t r a d y c y j n o ś c i " , a w i ę c d a w n y c h i z w i ą z a ­ Józef Burszta p o j m o w a ł f o l k l o r y z m „ w y s t a w i e n n i c z o " . M o ż e 25 �się jednak okazać, że zespół zjawisk przez n i e g o t e r m i n e m t y m p r z e d m i o t b a d a ń nad kulturą l u d o w ą . K o n c e n t r o w a n i e się t y l k o o b e j m o w a n y okaże się o w i e l e szerszy i bogatszy w społeczne na reliktach oznacza, że nauka będzie p r o d u k o w a ł a najbardziej znaczenie. Z f o l k l o r y z m u j a k o s p o ł e c z n e g o zjawiska, które p o s i a ­ niebezpieczną, z m i t o l o g i z o w a n ą w e r s j ę f o l k l o r y z m u : będzie b o ­ da społeczne tradycje i n a u k o w e , o b i e k t y w n e o p i s y stanu w y j ­ w i e m w istocie w y t w a r z a ł a s w ó j w ł a s n y p r z e d m i o t p o z n a n i a . ś c i o w e g o ( f o l k l o r u ) , można z b u d o w a ć hipostazę, sugestię ist­ F o l k l o r y z m jest działaniem „ w y s t a w i e n n i c z y m " , często w t ó r ­ nienia w nieskażonej postaci rezerwuaru w a r t o ś c i dla n a r o d o w e ­ nie w p r o w a d z a j ą c y m d o ż y w e j k u l t u r y d a w n e teksty. Trzeba g o odrodzenia. Tradycja r o m a n t y c z n e g o i p o l i t y c z n e g o myślenia j e d n a k pilnie u w a ż a ć , żeby ulegając fascynacji d a w n y m i , u r o k ­ p o s t a w ę taką bardzo u ł a t w i : uroda i m e l a n c h o l i a s k a n s e n ó w l i w y m i tekstami na n o w o zaistniałymi, nie zacząć dostarczać pocznie a r g u m e n t ó w d o w i z j i r ó w n i e ż p o l i t y c z n i e n a u k o w y c h , m e l a n c h o l i j n y c h hipotez i hipostaz na t e m a t kształtu nacechowanych. 36 budować współczesnej kultury w s i . O c z y w i ś c i e s p r a w ą s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h i d e o l o g i i jest „ S p o s ó b u j m o w a n i a bazujący na p r z e d s t a w i e n i u historycznie w y k o r z y s t y w a n i e e l e m e n t ó w tradycji. T y m istotniejsze są n a u k o ­ z m i e n i a j ą c y c h się f o r m i s z c z e g ó ł o w y c h o p i s a c h p o s z c z e g ó l n y c h w e ustalenia, z d e f i n i o w a n i e zakresu o b s e r w a c j i etnografii i f o l k ­ części u b i o r u l u d o w e g o i j e g o o z d ó b (...) — pisze badaczka lorystyki. Z a p e w n e s p r a w ą p o d s t a w o w ą jest rozdzielenie historii, — jest nadal p r z e d m i o t e m rozważań szerokiego kręgu badaczy tradycji i w s p ó ł c z e s n o ś c i . Czasem t o k ł o p o t l i w e — p r z e d m i o t y i dla n a u k i , a także z a i n t e r e s o w a n y c h f o l k l o r e m ma d u ż e znacze­ z historycznych badań są wszakże w c i ą ż w u ż y c i u : o p o w i a d a się nie, zwłaszcza praktyczne, przy o d t w a r z a n i u , r e k o n s t r u o w a n i u stare teksty, u ż y w a przestarzałych narzędzi, inne w oraz p r o p a g o w a n i u m o t y w ó w r e g i o n a l n y c h . " spoczywają w cieniu Levi-Straussowskim płotów... bricollagem Trzeba jednak zobaczyć Współczesność odpadków nieładzie jest często 3 8 O t o k ł o p o t p o d s t a w o w y : w y m i e n n o ś ć ról s p o ł e c z n y c h j a k i e dziejów kultury. humaniście przychodzi nowe sfunkcjonalizowanie tekstów h i s t o r y c z n y c h p r z e k a z ó w o d n a j d u j e ich relikty w e w s p ó ł c z e s n o ­ pełnić. Badacz k u l t u r o w e j dawności, kultury, dostrzec zupełnie n o w e , c h o ć b y nieautentyczne g e n e t y ­ ści. J a k o muzealnik, popularyzator i działacz — c h c e d b a ć o ich cznie, ale ż y w e w użyciach przekazy. I d o p i e r o w t e d y można trwanie — s p r ó b o w a ć je s y s t e m o w o n a c e c h o w a n e . J e s t w t y m często moralistą, k t ó r y z a s m u c o n y interpretować. Wymaga to wielu bo to dawne, bo wartościowe i sentymentalnie n o w y c h d e f i n i c y j n y c h z a b i e g ó w , z g o d y na z u p e ł n i e inny obraz w s p ó ł c z e s n ą bylejakością, zżyma się w i d z ą c panoszącą się na w s p ó ł c z e s n e g o f o l k l o r u , i n n y c h w a r t o ś c i o w a ń , a także o d m i e n ­ j e g o dzisiejszym p o l u o b s e r w a c j i n a u k o w y c h — k u l t u r o w ą t a n ­ nych narzędzi p o z n a w c z y c h . 37 Trzeba w n a u k o w y c h b a d a n i a c h detę. B y w a także d z i a ł a c z e m - p o l i t y k i e m , który pragnie z o p i - zgodzić się, że elementy tradycji w z i ę t e z d a w n i e j s z y c h k o n t e k s ­ s u - p r z y w o ł a n i a tradycji w y p r o w a d z a ć w n i o s k i i a r g m e n t y t ó w są już t y l k o k u l t u r o w y m i c y t a t a m i , często uroczymi i urzeka­ teraźniejszych i przyszłych działań. F o l k l o r y z m jest zawsze w y ­ j ą c y m i , czasem n a w e t f u n k c j o n a l n y m i . J a k o c y t a t y są j e d n a k g r y w a n i e m historii, nauka m u s i t o precyzyjnie p o w i e d z i e ć i z o b a ­ czymś zasadniczo i n n y m niż w p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . O n e czyć t o , c o w d a w n i e j s z y m jej p o l e t k u jest dzisiaj. P r z e d m i o t e m do znaczą c o i n n e g o , o d m i e n n e też pełnią f u n k c j e . Nie umniejsza t o b a d a ń p o w i n i e n b y ć także m i ł o ś n i k , f o l k l o r y s t a , etnograf, tak jak ich znaczenia, ale nakazuje w n o w y s p o s ó b w i d z i e ć w s p ó ł c z e s n y jest n i m artysta, dla k t ó r e g o „ l u d o w o ś ć " b y w a inspiracją. PRZYPISY 1 P. K o w a l s k i , Parterowy Olimp. Rzecz o polskiej kulturze masowej lat siedemdziesiątych, Wrocław 1988 E. Fryś, A . Iracka, M . Pokropek, Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa 1 9 8 8 S. S o n t a g , O fotografii. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 2 6 Interesującym przykładem o s o b l i w i e „ u t o p i j n e g o " myślenia o kulturze l u d o w e j w latach siedemdziesiątych b y ł y prace W . Pawluczuka. J . Burszta, Kultura ludowa — kultura narodowa. Warszawa 1 9 7 4 ; R. S u l i m a , O regionalizmie bez iluzji, „ R e g i o n y " 1 9 8 8 nr 1—4 Cz. R o b o t y c k i , Myślenie typu ludowego, „Etnografia Pol­ s k a " 1 9 8 5 nr 1 ; L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1 9 8 6 S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Pisma wybrane, t. 1 , W a r s z a w a 1 9 6 8 Por. J . Burszta, hasło Folkloryzm ( w : ) Słownik etnologicz­ ny. Terminy ogólne. W a r s z a w a 1 9 8 7 A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa. W a r s z a w a 1 9 8 0 , P. K o w a ­ lski; Wokół literatury popularnej, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " , 1 9 7 6 , nr 2 Por. Cz. R o b o t y k i , op.cit. P. K o w a l s k i , Parterowy..., op.cit. B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1984 J . Burszta, Kultura ludowa..., op.cit. P. K o w a l s k i , op.cit. J . Burszta, Fokloryzm, op.cit. J . Kmita, O kulturze symoblicznej. Warszawa 1982 T. S m o l i ń s k a , Z wybranych problemów dawnej i współ­ czesnej sztuki opowiadania, O p o l e 1 9 8 7 ; tejże, „Ja wóm trocha połosprowiom...", Opole 1986 S. S m i a ł o w s k i , Kleklimanki. Ludowe opowieści ze Śląska Opolskiego, Katowice 1967 O d y l e m a t a c h w s p ó ł c z e s n e g o e d y t o r s t w a por. P. K o w a l s k i , Antologie śląskich dowcipów, czyli dylematy folklorystycznego edytorstwa, „ A n n a l e s Silesiae" ( w d r u k u ) . J . H a j d u k - N i j a k o w s k a , Nie wszystko bajka.... W a r s z a w a 1987 W . Sobczyk, Stoi oset nade drogą. W y b ó r i oprać.... Warszawa 1 9 8 7 2 3 4 6 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 26 2 2 A . D o m i n i k , Gawędy kaszubskie. W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 1 0 W . P a w l u c z u k , Żywioł i forma. W a r s z a w a 1 9 7 8 J . K r z y ż a n o w s k i , Wybór roweru, czyli o śląskim humorze ludowym, ( w : ) tenże. Paralele, W a r s z a w a 1 9 7 7 S. S i m o n i d e s , Śląskie beranie czyli humor Górnego Śląska. W y b ó r i oprać..., K a t o w i c e 1 9 8 8 ; por. tejże: Bery to nie tylko gruszki czyli rzecz o humorze śląskim, O p o l e 1 9 8 4 Por. n p . T. H o ł ó w k a , Myślenie potoczne. Warszawa 1986. Inspirujące są t u także refleksje w y w o d z ą c e się z kręgu a m e r y k a ń ­ s k i e g o i n t e r a k c j o n i z m u s y m b o l i c z n e g o . Por. np. M . M a r o d y , Technologie intelektu. W a r s z a w a 1 9 8 7 D. S i m i n i d e s , Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Katowice 1984 Zabytki ludowej kultury na Śląsku i w Częstochowskiem, B y t o m 1 9 7 5 , s. 9 K. Kaczko, Współczesny stan badań tradycyjnej kultury ludowej w środowisku wielkoprzemysłowym Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, „Łódzkie Studia Etnograficzne" XX (1979). B. H e i n d r e i c h , Budownictwo, ( w : ) Zabytki kultury..., op.cit. Por. także, E. G i l , S. Pilarski, Budownictwo ludowe Opolszczyzny, Kraków 1970 Por. „ J o u r n a l of Popular C u l t u r e " 1 9 7 7 , nr 3 R. S u l i m a , O regionalizmie..., op.cit., s. 1 0 7 A . K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury. W a r s z a w a 1 9 7 2 P o u c z a j ą c y m p r z y k ł a d e m m a n o w c ó w myślenia o r e g i o n a ­ lizmie które g u b i ten p o l i t y c z n y aspekt jest praca R. Karpińskiego, Prasa w systemie kultury. W a r s z a w a 1 9 7 9 J . Jastrzębski, Wokół kultury iliteratury ludowej. W a r s z a w a 1 9 7 9 ; tenże. Między apologią a negacją. Kultura ludowa w pole­ mikach 1939—1948, Warszawa 1987 Przykładem t a k i e g o myślenia jest książka J . S z c z e p a ń s ­ k i e g o Chłopi i kultura chłopska w społeczeństwie polskim. Warszawa 1 9 8 8 P. K o w a l s k i , Próba nowej definicji operacyjnej folkloru, „Literatura L u d o w a " ( w druku) B. Bazielich, Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi, „ L u d " L X V I I : 1 9 8 3 , s. 291 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c24a752b3302c4a3022e149b67399889.pdf 84b4ca7abf7381c1f7d38505af986bef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2266 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2102 Title A name given to the resource Scribo et decoro ergo sum. Uwagi do antropologii znaczeń miejskich napisów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Piotr Kowalski SCRIBO ET DECORO ERGO SUM. UWAGI DO ANTROPOLOGICZNYCH ZNACZEŃ MIEJSKICH NAPISÓW Kiedy ci życie zbrzydnie i stanie się piekłem w s a d ź g ł o w ę w sedes i trzaśnij się d e k l e m ( 1 9 8 9 , napis w szkolnej t o a l e c i e ) . Napisy są wszędzie. Informacyjna szata miejskiego ś r o d o w i s ­ ka, z b u d o w a n a jest z n a p i s ó w , p i k t o g r a m ó w i całej rozmaitości z n a k ó w . Towarzyszą one c z ł o w i e k o w i stale i uporczywie, w g r u n ­ cie rzeczy w i ę c , c h o ć a g r e s y w n e i natrętne, w p i s a n e są w nasze otoczenie tak skutecznie, że przestają być egzystencjalnym p r o ­ b l e m e m : nie o n e s t a n o w i ą o nadmiarze informacji, k t ó r y c h nie m o ż n a przyswoić. Reakcje na nie b y w a j ą często „ p o d ś w i a d o m e " - o w e z n a k i - n a p i s y stają się „ p r z e z r o c z y s t e " w realizowaniu informacyjnych zobowiązań. Pomysł o p o w i e d z e n i a o działalności n a p i s o w e j w y n i k ł z faktu znalezienia się autora w n o w e j przestrzeni. O t o znane z każdego miasta - n o w e osiedla. W s p a n i a ł e bloki harmonijnej z a b u d o w y , z rytmicznie p o w t a r z a j ą c y m i się układami a r c h i t e k t o n i c z n y m i , i d e n t y c z n y m i ulicami, klatkami s c h o d o w y m i . . . Ta „ b l o k o w a c i z n a " , jak m a w i a ł M i r o n Białoszewski, o w e „ s z u f l a d y d o miesz­ k a n i a " , jak m a w i a l i b o h a t e r o w i e Paciorków jednego różańca Kazimierza Kutza, p o k r y w a j ą się s t o p n i o w o , w r a z z ich suk­ c e s y w n y m zasiedlaniem, z n a k a m i - n a p i s a m i . Ich d w a różne t y p y są o d razu d o zobaczenia - n a z w y ulic, numery, w s k a z ó w k i , informacje, s z y l d y - r e k l a m y i o b o k „ r a d o s n a t w ó r c z o ś ć " , b a z g ­ ranina, o s i e d l o w e graffiti. Opisanie tej n a p i s o w e j sfery osiedla w y d a w a ł o się być zada­ niem p r o s t y m , p r z y j e m n y m i z a p o w i a d a j ą c y m o d r o b i n ę rados­ n y c h przeżyć. Zwłaszcza, że materię zna się dobrze, o b s e r w u j ą c stale nakładanie się na siebie k o l e j n y c h w a r s t w n a p i s ó w w o s i e d ­ l o w y m ś r o d o w i s k u . Księga osiedla - nazywając rzecz nieco patetycznie - zapisuje się na oczach każdego w ę d r u j ą c e g o c o d z i e n n i e w ś r ó d b l o k ó w o b s e r w a t o r a , n i c z y m z graffiti u c z y n i ­ my palimpsest. Same napisy z racji banalności, t r y w i a l n o ś c i , o b s c e n ó w także z w i a s t o w a ł y przyjemne w a l o r y p r a c y . Jak pisał o n e g d a j Stefan K o ł a c z k o w s k i - nic tak nie skłania d o p o e t y c z n y c h i filozoficz­ n y c h uniesień, jak p r y m i t y w i z m p r z e d m i o t u o b s e r w a c j i : o n p r o ­ w o k u j e d o w y n i o s ł e g o i estetycznego dystansu. Szlachetnemu p r o s t a c z k o w i m o ż n a w m ó w i ć d o w o l n e intelektualne głębie. Zwłaszcza, że o n n a w e t nie w i e , c o czyni, g d y bazgrze p o ścianach. 1 2 Próba opisania n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i okazała się, niespodzie­ w a n i e , o w i e l e trudniejsza i bardziej s k o m p l i k o w a n a . Stało się tak nie t y l k o za przyczyną o w y c h szlachetnych i g ł ę b i n o w y c h w m ó w i e ń - p r o j e k c j i . P o w ó d jest o w i e l e bardziej p r y n c y p i a l n y . W t y c h „ a k t a c h w a n d a l i z m u " , jak m ó w i ą niektórzy, pisząc o graffiti, lub „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , jak t w i e r d z ą inni, zawiera się materiał i p o w ó d d o zasadniczych przemyśleń na temat współczesnej kultury, w a r t o ś c i , p o t r z e b . 3 Napisy, graffiti, ścienne bazgraniny j a k o jeden z p r z y k ł a d ó w kulturowej aktywności współczesnego człowieka, prowokują do s t a w i a n i a p y t a ń p o d s t a w o w y c h . Z a r ó w n o m a s o w o ś ć zjawiska (z d ł u g ą skądinąd t r a d y c j ą ) , j e g o t r y w i a l n o ś ć i natrętna „ o c z y w i s ­ t o ś ć " , zmuszają d o przemyślenia j e g o istoty i natury i n n y c h , a n a l o g i c z n y c h działań. 4 Nie wszystkie w ą t p l i w o ś c i i interpretacyjne szanse zostaną w t y m tekście podjęte, w i ę c e j n a w e t - nie wszystkie pytania zostaną s f o r m u ł o w a n e i nie każdy rodzaj t e k s t ó w z a u w a ż o n y . T o t y l k o w y i m e k p r o b l e m u - pytanie o a n t r o p o l o g i c z n y sens działań napisowych. P r z e d m i o t e m zainteresowań są napisy, nieco u m o w n i e n a ­ z w a n e „ s p o n t a n i c z n y m i " , które odróżnia się o d „ o f i c j a l n y c h " . Te s t a n o w i ć będą t y l k o p u n k t odniesienia a ich c e c h y p o d a n e zostaną w skrócie w e d ł u g ustaleń Janusza Lalewicza i Teresy Skubalanki: „ I n f o r m a c j a pozostaje g ł ó w n y m celem napisu, j e d n a k ż e w a r t o zaznaczyć, że jest t o informacja szczególna, utożsamiająca d a n ą n a z w ę z d e s y g n a t e m i jednocześnie lokalizująca znak j ę z y k o w y w konkretnej przestrzeni. W a r t o ś ć deiktyczna napisu w y n i k a z f a k t u , że jest o n ' k o m u n i k a t e m p r z e d m i o t u lub m i e j s c a ' . " W e d ł u g o p i s ó w Lalewicza, napisy takie mają najczęściej c h a r a ­ kter n o m i n a l n y lub a p e l a t y w n y . Cechami w a ż n y m i dla charak­ terystyki ich k o m u n i k a c y j n e j o s o b l i w o ś c i jest a t e m p o r a l n o ś ć , nabieranie w a l o r u p r z e d m i o t o w o ś c i oraz a n o n i m o w o ś c i , tzn. praktyczne u w o l n i e n i e o d n a d a w c y . Z n a k i - n a p i s y t e g o rodzaju, w y p e ł n i a j ą c f u n k c j e i n f o r m a c y j n e czy perswazyjne, stają się k o l e j n y m i p r z e d m i o t a m i w miejskiej przestrzeni, są „ a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i " . S t a n i s ł a w Barańczak, pisząc o t r a n s p a r e n t a c h - h a s ł a c h k i b i ­ c ó w , zauważył, że „ p o ś r ó d w i e l u g a t u n k ó w współczesnej litera­ tury popularnej należą o n e d o n i e l i c z n y c h , które są a u t e n t y c z n y m dziełem s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i mas. (...) W g r u n c i e rzeczy w i ę c t r a n s p a r e n t o w e hasła są s t o s u n k o w o najbardziej zbliżone d o idealnego m o d e l u f o l k l o r u . " 5 6 7 Transparenty te są s w o i s t y m i k o n t r t e k s t a m i , ich sensy w i e l e zawdzięczają o p o w i e d z e n i u się w o b e c o f i c j a l n y c h , w i ę c - a n o n i ­ mowych, „obiektywnych", przedmiotowych wypowiedzeń: „ ( . . . ) s p o n t a n i c z n a ' o d d o l n a ' t w ó r c z o ś ć r o z p o w s z e c h n i a się w ł a ś n i e za p o ś r e d n i c t w e m środka przekazu, który w n o r m a l n y c h P R L - o w s k i c h w a r u n k a c h kojarzy się z treśćmi ' o d g ó r n y m i ' i naj­ dalszymi o d s p o n t a n i c z n o ś c i : t e n sam c z ł o w i e k , który niechętnie i z p o c z u c i e m przymusu d ź w i g a ł transparent w p o c h o d z i e p i e r w ­ s z o m a j o w y m , niesie z o c h o t ą s w ó j w ł a s n y transparent na piłkar­ ski stadion.(...) Dzięki t r a n s p a r e n t o w i ta w y p o w i e d ź ma zostać a w a n s o w a n a d o rangi oficjalnej i p o w s z e c h n i e o b o w i ą z u j ą c e j prawdy." 8 Zderzenie p o r z ą d k ó w : oficjalności i nieoficjalności, „ p r z y m u ­ s u " i „ s p o n t a n i c z n o ś c i " , staje się w i ę c nie t y l k o k w e s t i ą s w o i s t e j potrzeby, ale także i w a ż n y m ź r ó d ł e m w y t w a r z a n i a znaczeń, c o p o t w i e r d z a j ą liczne o b s e r w a c j e w s p ó ł c z e s n e g o języka polskie­ go. Z obserwacji spontanicznej t w ó r c z o ś c i n a p i s o w e j można w y ­ p r o w a d z i ć w n i o s k i ogólniejsze. A n o n i m o w o ś ć przekazów, apel a t y w n o ś ć , atemporalność n a p i s ó w o f i c j a l n y c h i z w i ą z a n a z nimi apodyktyczność koresponduje z bezosobowością stosunków w społeczeństwie z uprzedmiotowioną wyobraźnią, z instrumen­ t a l n y m i n a s t a w i e n i a m i postkartezjańskiego d z i e d z i c t w a . Transparenty i graffiti t o d o m e n a s p o n t a n i c z n o ś c i i p o d m i o t o ­ w o ś c i . Napis jest mój, czyjś - c h o ć a u t o r s t w o może się zacierać, jest o n o w nim m o c n o podkreślane. N a p i s o w y gest jest znakiem włączenia się d o w s p ó l n o t y , c o w i ę c e j - jest także j e d n y m z gestów współkonstytuujących ową wspólnotę. Podmiotowość a u t o r s t w a o d p o w i a d a także p o d m i o t o w o ś c i o d b i o r u . N a w e t w t a k i m „ a n o n i m o w y m " , bez p o d p i s ó w , d i a l o g u s z k o l n y m : „ K t o nie lubi G r y g l e w s k i e j , niech się t u podpisze. 9 10 - A ja lubię. - Trzeba być idiotą, żeby ją l u b i ć " (Opole, 1 9 8 8 ) . Przy w e j ś c i u d o b l o k u p r z y t w i e r d z o n o tablicę. „ Z a szkody w y r z ą d z o n e przez dzieci ( w y b i t e szyby, m a l o w a n i e za ścianach, zanieczyszczenie otoczenia) o d p o w i e d z i a l n o ś ć ponoszą rodzice. Zarząd S p ó ł d z i e l n i . " Dziecięcymi literami p r z y o z d o b i o n o ją d o d a t k o w o : „Zdzichu to fajfus" „Malina to człowiek" „ I w o n a kocha P i o t r a " „ S z u k a m zony jak s z a l o n y " 29 �Bezduszność a d m i n i s t r a c y j n e g o napisu zostaje „ o d c z a r o w a ­ n a " , j a k b y w z i ę t o w nawias znajdujący się t a m zakaz. Styl u r z ę d o w y zaś t y m bardziej zostaje w y d o b y t y . A k t u a l i z u j e się w t y m zderzeniu tak w a ż n a dla w s p ó ł c z e s n e g o języka polskiego opozycja s t y l ó w o f i c j a l n y c h i n i e o f i c j a l n y c h . Różnice s t y l o w e są zaś zapisem p o d s t a w o w e j waloryzacji a n t r o p o l o g i c z n e j : „ M y " : „ D n i " ; „ I c h " : „ N a s z e " . Spółdzielnia ma być w p r a w d z i e nasza, ale t o „ O n i " w y d a j ą rozporządzenia i przysyłają n o w e r a c h u n k i d o płacenia. istnienie ł a d u , k t ó r e g o sam jestem miarą i o ś r o d k i e m . W utylitarny porządek geometrycznej przestrzeni na p o w r ó t trzeba w p i s a ć a n t r o p o l o g i c z n y , całościujący i w a l o r y z u j ą c y ł a d . Gesty m a g i ­ cznego ś w i a t o p o g l ą d u należy w y k o n a ć raz jeszcze. S ł o w o - z n a k ma tu możliwości wyjątkowe. Na skraju lasu, t a m gdzie z szosy skręca boczna d r o g a , umieszczono b i a ł o c z e r w o n y słup z tablicą o p a t r z o n ą g o d ł e m i napisem: „ L a s y P a ń s t w o w e . N a d l e ś n i c t w o Opole. L e ś n i c t w o T u r a w a " . Nieco poniżej, na drugiej tablicy, g u s t o w n i e o d m a l o ­ w a n y obrazek w y o b r a ż a j ą c y c h o i n k ę z d r a p i e ż n y m skrzydłem z n a c z ą c y m „ o g i e ń " . „ L a s p ł o n i e szybciej niż r o ś n i e " - napis r e d u n d a n t n i e p o w t a r z a przesłanie p i k t o g r a m u . Przy wjeździe d o O p o l a , przy stacji O p o l e - G r o s z o w i c e , w ł a ś ­ c i w i e - p o n a d nią, stoi stara w i e ż a ciśnień: rozpadająca się, p o n u r a , żelazna konstrukcja z w i e ń c z o n a w i e l k ą banią zbiornika, z którego w i a t r i ząb czasu zerwały f r a g m e n t y poszycia. C y w i l i z a ­ cyjny o d p a d e k , p o r z u c o n y „ w s p o r n i k p a m i ę c i " p o z b a w i o n y u t y l i t a r n y c h z a s t o s o w a ń , p u n k t orientacyjny. A na n i m , s w o b o d ­ n y m g e s t e m , m e t r o w y m i literami w y m a l o w a n y napis: „ K o c h a m O l k ę ! " . A p o t e m - niezbyt starannie, b o w c i ą ż napis pozostał czytelny, gest u n i c e s t w i e n i a j e g o przesłania: ślady z a m a l o w y w a ­ nia. Inną farbą p o w y ż e j , z przekorną i zaczepną inwersją d o p i s a ­ no: „ I w o n ę k o c h a m ! " . 11 Napisy i znaki takie same, jak w miejskim o t o c z e n i u . W g r u n c i e rzeczy są t y m s a m y m i umieszczono je w takiej samej g e o m e t r y c z ­ nej, u ż y t k o w e j przestrzeni. Tablica jest napisem n o m i n a l n y m : „ d r z w i d o l a s u " , etykietką naklejoną na przedmiot, pełniącą f u n k c j ę d e i k t y c z n ą - wskazanie w y i m k a przestrzeni. A p e l a t y w z t a b l i c y ostrzegawczej przyczepiony jest d o d e i k t y c z n e g o n a p i ­ su: „ O t o las". Deiktyczność i i n f o r m a c y j n o ś ć są n i e w ą t p l i w e : w i e m y gdzie się z n a j d u j e m y , w j a k i m leśnictwie, w i e m y też - i t o jest najważniejsze - że t o las. Efekt a n t r o p o l o g i c z n y tablicy jest nieco paradoksalny. N i e o s w o j o n ą przestrzeń lasu z t r a d y c y j n e g o i m a g i c z n e g o myślenia zmienia w g e o m e t r y c z n y , u p o r z ą d k o w a ­ ny, utylitarnie postrzegany obszar, który zostaje n a z w a n y i w ł ą ­ c z o n y w eksploratorskie myślenie c z ł o w i e k a . 1 2 Las w d a w n i e j s z y c h k u l t u r a c h był przestrzenią „ o b c ą " - t a m t r u d n o b y ł o p o s ł u g i w a ć się „ n a t u r a l n y m i " , o b r o n n y m i mechaniz­ m a m i w y z n a c z a n i a k i e r u n k ó w , o r i e n t o w a n i a się w e d ł u g w ł a s ­ nego c e n t r u m ś w i a t a . T o był Chaos, w k t ó r y m „ z ł e " m o g ł o w o d z i ć g o d z i n a m i i aż d o zatracenia. N a w e t p r z e d m i o t y przynie­ sione s t a m t ą d miały o s o b l i w e w ł a ś c i w o ś c i : p r z y p i s y w a n o im nie t y l k o z d o l n o ś c i lecznicze, lecz także, o g ó l n i e j - magiczne. Ś w i a t o b c y t o d o m e n a d e m o n ó w , „ i n n e g o " , t o t r e m e n d u m i fasc i n a n a n s - coś, c o budzi lęk i bardzo p o c i ą g a . Opozycja polegała w i ę c nie na operacjach g e o m e t r y c z n y c h ( d a l e k i e - b l i s k i e ) , ale zawsze na w a r t o ś c i o w a n i u : dobre-złe, s w o j e - o b c e , o s w o j o n e -nieoswojone. 1 3 G e o m e t r y c z n e w y z n a c z n i k i u p o r z ą d k o w a n i a przestrzeni spra­ w n i e spełniają s w o j e f u n k c j e u ż y t k o w e i o d p o w i a d a j ą „ i n s t r u m e ­ n t a l n e m u " u m y s ł o w i c z ł o w i e k a . Są nimi tablica informacyjna, lepiej lub gorzej w y t y c z o n e trakty i ścieżki, w i d o c z n e słupki, na k t ó r y c h zaznaczono granice p o s z c z e g ó l n y c h r e w i r ó w lasu. D o t e g o trzeba d o d a ć s p o k ó j w s y m e t r y c z n y m porządku d r z e w , t e r e n ó w w y r ę b u i zalesień... 1 4 Z n a k i , tablice, liczby r e w i r ó w - t o gesty w p r o w a d z a j ą c e ład, który zawsze przepędza d e m o n y . N i e w ą t p l i w i e - coraz trudniej z g u b i ć się w przerzedzonych b o r a c h . A jednak, las - n a w e t z d y s c y p l i n u j ą c y m i w y o b r a ź n i ę znakami - pozostaje C h a o s e m , który trzeba p o w t ó r n i e oswajać; na słupie p o w i a d a m i a j ą c y m o w c h o d z e n i u do lasu, odnaleźć m o ż n a inne jeszcze inskrypcje. Kozikiem w y r y t e serce z zamazanymi inicjałami, o b o k deklaracja - „ K o c h a m K a r i n ę " i jeszcze - „ B y ł e m t u - Ziutek K . " Oto paradoksalna sytuacja: p i e r w o t n y c h a o s boru zostaje okiełznany przez kulturę, a później - p r z y z w y c z a j o n e m u przez nią p r z e c h o d ­ n i o w i zdaje się, że musi mieć z n a k o w e p o ś r e d n i c t w o w w i d z e n i u ś w i a t a - aby m ó g ł d o t k n ą ć „ n a t u r y " , ktoś musi m u p o w i e d z i e ć , że t o w ł a ś n i e czyni. T o paradoksalny efekt a n t r o p o l o g i c z n y n o w o ­ żytnej estetyki - artefakty m o g ą wracać d o porządku natury, jako przedmioty, j a k o jej elementy. 15 I tak d o k o n u j e się ó w paradoks: przestrzeń, c h o ć i n s t r u m e n t a l ­ nie i praktycznie u p o r z ą d k o w a n a , przybiera coraz bardziej na a n o n i m o w o ś c i , coraz w i ę c e j a u t o m a t y z m u w naszych na nią reakcjach. A n o n i m o w o ś ć i a u t o m a t y z m , t o efekt o s o b l i w e g o p o w r o t u d o stanu w y j ś c i o w e g o , taka przestrzeń zdaje się b o w i e m tracić z n a m i o n a w s z e l k i e g o u p o r z ą d k o w a n i a , staje się czymś na kształt „ N i c o ś c i " z f i l m o w e j o p o w i e ś c i dla dzieci Niekończącej się historii. T o także d i a g n o z a s t a w i a n a tracącemu w y o b r a ź n i ę p r a k t y c z n e m u i zaborczemu u m y s ł o w i . Wszystko trzeba roz­ poczynać o d początku - "zaznaczać s w o j ą o b e c n o ś ć , p o t w i e r d z a ć 30 1 6 Co w i ę c znaczy serce z inicjałami? Kto m ó w i ? Kto ma odebrać informację? Czy c h o d z i o posiadaczy inicjałów? Co znaczy gest p o z o s t a w i e n i a inskrypcji? Czy można m ó w i ć o z w y c z a j n y m , a w i ę c i n s t r u m e n t a l n y m , i n f o r m a c y j n y m przesłaniu? Co n a p r a w d ę znaczy t e n tekst? Czy jest p o w i a d o m i e n i e m : „ O z n a j m i a m , że k o c h a m . . . " ; p r ó b ą w y m u s z e n i a o d p o w i e d z i , n i c z y m w ś r e d n i o w i e c z n y m rycerskim w y z w a n i u ; chęcią s p r o w o ­ k o w a n i a działań: „czyż nie w a r t jestem uczucia, skoro..." A może t o deklaracja, licytacja hierarchii? Kto m ó w i , kto jest adresatem? Jaki jest cel? Inaczej - c o znaczy, że m ó w i ę , piszę, maluję znaki i n a w e t nie muszę ich p o d p i s y w a ć ? W e d ł u g Teresy S k u b a l a n k i te w ł a ś n i e s p o n t a n i c z n e napisy w y p e ł n i a j ą przede w s z y s t k i m f u n k c j e ekspresywne. W y d a j e się jednak, że klasyfikacja f u n k c j i m o w y i języka w e d ł u g Buhlera- J a k o b s o n a , nie wystarcza w t ł u m a c z e n i u t a k i c h działań. W y p o w i e d z i , takie jak p r z y t o c z o n e p o p r z e d n i o , d o s k o n a l e ilustrują w a r t o ś c i u j ą c y stosunek d o p r z e d m i o t u i adresata k o m u ­ nikatu. O s o b l i w o ś ć o w e g o w a r t o ś c i o w a n i a polega na j e g o kreacyjnym wymiarze: stwarzania, p o d p o r z ą d k o w y w a n i a , o s w a ­ jania, z a c z a r o w y w a n i a otaczającego Kosmosu i o s ó b w ł a ś n i e dzięki s ł o w n e m u g e s t o w i . „ O b i e k t y w n y " , m e c h a n i c y s t y c z n y świat zamienić się ma w p o z n a w a l n y i bezpieczny lebenswelt: t o ludzki świat, w k t ó r y m u s t a n a w i a się porządek, znaczenia, w a r t o ś c i , międzyludzkie s t o s u n k i . Z n a k i i napisy takie przykleja się d o miejsc przestrzeni. Nie są o n e już jednak, „ n o m i n a l n y m i " , a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i , nie s t a n o w i ą też „ z a s t ę p n i k ó w " d e s y g n a t ó w . Przeciwnie - t o desygnaty, jak L e ś m i a n o w s k a łąka „raz nazwana p o imieniu, rozpozna się w ś r ó d reszty p r z e s t w o r u " , tak i t u w naszym lebenswelt, bo „ d o t k n ą ł e m ich myślą s w ą " ( L e o n a r d C o h e n ) . Pisanie służy a n t r o p o l o g i c z n e m u okiełznaniu świata. Napisy p o m a g a j ą w b e z p i e c z n y m w n i m istnieniu. Krajobraz szkoły - korytarze z obrazami, g a b l o t k a m i i gazetkami ś c i e n n y m i . „Szata i n f o r m a c y j n a " : dziecko ma dobrze się o r i e n ­ t o w a ć , gdzie jest gabinet muzyczny, gdzie p o k ó j nauczycielski i toaleta. M a także p o d l e g a ć p e r m a n e n t n e m u w y c h o w a w c z e m u o d d z i a ł y w a n i u . Trzeba w c i ą ż d o niego m ó w i ć . Żeby jednak usłyszało, musi najpierw samo p r z e m ó w i ć , odnaleźć się w prze­ strzeni. I z n ó w będą napisy: w toaletach, na ścianach, na ł a w k a c h w y r y t e scyzorykiem, w g n i e c i o n e d ł u g o p i s e m . M o ż e t o być trupia g ł ó w k a i napis: „ U w a g a ! s z k o ł a ! " „ W a m p i r szuka h o n o r o w e g o k r w i o d a w c ę k r w i ! " „ D z i e w c z y n y jesteście g ł u p i e ! - A ty jeszcze głupszy! - J a k ty, t o nikt nie jest taki g ł u p i ! " „ С С С Р Cygan Cygance Cyce Pieści" „ D e m p s e j i M e k p i s " „ W o l ę h... orać pole niż się uczyć w takiej szkole" „Erosy na l o s y " Krajobraz w y p e ł n i o n y jest „ o f i c j a l n y m i " inskrypcjami, t o f r a g ­ m e n t y czegoś, c o s w o i m istnieniem p r z e d m i o t o w y m w y p r z e d z a zjawienie się n o w e g o mieszkańca przestrzeni. To n a p i s y - p r z e d m i o t y , f r a g m e n t y Kosmosu. To posłania, które przynależą d o sfery „ i c h " , instytucji. Jak cała przestrzeń świata i ta w y m a g a podjęcia z a b i e g ó w zawłaszczenia, tzn. u p o r z ą d k o w a n i a , w p i s a n i a w nią siebie. Trzeba w niej w y z n a c z y ć s w o j e c e n t r u m , p o s t a w i ć znak istnienia. Z przestrzeni trzeba uczynić „ A n t r o p o k o s m o s " - z c e n t ­ rum i różnymi d r o g a m i . " Inskrypcje układają się w z d u m i e w a j ą c e k o m p o z y c j e . M o ż n a b y ł o b y je k l a s y f i k o w a ć w e d ł u g f u n k c j i , f o r m y p o d a w c z e j , o b e c ­ ności p i k t o g r a m ó w itd. M o ż n a w t e d y b y ł o b y m ó w i ć np. o „ w y - �znaniach m i ł o s n y c h " , b l u ź n i e r s t w a c h , przezwiskach, o b s c e n a c h , n a z w a c h z e s p o ł ó w , s a m o c h o d ó w , d i a l o g a c h , sentencjach. Kla­ syfikacja musi zostać p r z e p r o w a d z o n a , aby s p r e c y z o w a ć dalsze ustalenia, teraz jednak w y p a d a poprzestać na z a r y s o w a n i u jednej z m o ż l i w y c h interpretacji zjawiska. Czasem, na jednej płaszczyźnie znajdują się o b o k siebie teksty r ó ż n o r o d n e i t w o r z ą o s o b l i w e silva rerum, collage, s w o i s t y n o t a t n i k istnienia: ,,Odra P a n y " „Baby do garów - 8 marca" „ J e s t e ś z d o l n y m c z ł o w i e k i e m - t o p o c o ci jeszcze d z i e w c z y n y " ,,Hevimetal" „ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a " „ W r ó ć d o mnie - Lesser" „ Z a b i j policjanta w s o b i e " „ S z k o ł a i kości t o znak miłości ( O p o l e , w i a t a k o ł o szkoły podstawowej, 1989) W większości z n i c h m o m e n t „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , ulegania w y z w a n i u pustej ściany, w y d a j e się p o t w i e r d z a ć p o w r a c a j ą c e stale intencje. Natura horret vacuum. Horror vacui w y z w a l a potrzebę działania p o r z ą d k u j ą c e g o , o s w a j a j ą c e g o świat. To nie kwestia metafizycznego dreszczu, lecz a n t r o p o l o g i c z n a koniecz­ ność. „ A k t y w a n d a l i z m u " m o g ą o k a z y w a ć się gestami egzysten­ cjalnej afirmacji przestrzeni, c h o ć w y n i k a j ą z o s o b l i w e g o prze­ kształcenia „ l ę k u " tak jak o p i s y w a ł g o w opozycji d o „ s t r a c h u " A n t o n i Kępiński. W o s i e d l o w e j „ b l o k o w a c i z n i e " to strach, a nie lęk jest psychiczną r z e c z y w i s t o ś c i ą . P r z e d m i o t o w y porządek miejskiej przestrzeni, n a w e t z jej a n o n i m o w y m i , o f i c j a l n y m i napisami, można o d c z u w a ć j a k o a n t r o p o l o g i c z n ą pustkę. 18 Osiedle, jak całe miasto, jest przestrzenią skrajnie u p o r z ą d ­ k o w a n ą . To tekst, który s w o j ą sztucznością, k o n w e n c j o n a l n o ś cią, zdaje się być najbardziej nienaturalny i w y p r o d u k o w a n y . J e g o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m o d p o w i a d a kartezjańskiej, i n ­ strumentalnej w y o b r a ź n i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . O d p o w i a d a także - w kategoriach e p i s t e m o l o g i c z n y c h - „ i n s t r u m e n t a l n e j r a c j o n a l n o ś c i . " N a s t a w i e n i e na s p r a w n o ś ć i praktycyzm t e g o p r o g r a m u znajduje u d o k o m e n t o w a n i e w informacyjnej szacie - p o w i a d a m i a n i e i a p e l a t y w s t a n o w i ą g ł ó w n e przesłanie n a p i ­ s ó w : nazw ulic, g i g a n t y c z n y c h n u m e r ó w na b l o k a c h , z n a k ó w drogowych, szyldów. 19 Przez s w o j ą p r z e d m i o t o w o ś ć i a u t o n o m i c z n o ś ć znaki te w t a ­ piają się w przestrzeń. Gest dzieci m a l u j ą c y c h ściany, d o r o s ł y c h z d o b i ą c y c h m a l u n k a m i b a l k o n y b l o k ó w , jest j a k b y w t ó r n y m zabiegiem o s w a j a n i a , w y z n a c z a n i a „ l u d z k i e g o w y m i a r u " w „ n a ­ t u r a l n e j " , „ u p r z e d m i o t o w i o n e j " przestrzeni miasta. Znaki i napisy „ s p o n t a n i c z n e " służą w i ę c zawłaszczeniu prze­ strzeni. Porządek i granice w y z n a c z o n e zostają przez inskrypcje i z d o b n i c z e i n w e n c j e u ż y t k o w n i k ó w . To j e g o w t ó r n e o s w a j a n i e jest d o k ł a d n y m , f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m działania m a g i ­ c z n e g o . W t y m być może streszcza się j e d n a z p o d s t a w o w y c h f u n k c j i magii. Sama czynność pisania jest realizacją magicznej f u n k c j i m o w y , „ k t ó r a - jak pisał badacz - przejawia się w naszej kulturze najczęściej w postaci r ó ż n e g o rodzaju t a b u i eufemiz­ m a c h , a jej celem jest p o r z ą d k o w a n i e świata na p o d s t a w i e bieżących potrzeb ludzi ( p r z y k ł a d e m k o m u n i k a t ó w , w k t ó r y c h f u n k c j a ta w y s t ę p u j e za znaczącym nasileniem są t z w . w y l i c z a n k i dziecięce)." 20 P o d o b n i e rzecz u j m o w a ł B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i , akcentując r ó w n i e ż emocje, które w t a k i m działaniu są z a w a r o w a n e : „ W c z e ­ sne s ł o w a u ż y w a n e w d z i e c i ń s t w i e są ź r ó d ł e m ekspresji, a c o ważniejsze, s k u t e c z n y m s p o s o b e m działania. Dziecko żyje w ś w i e c i e s k u t e c z n y c h s ł ó w . Podczas g d y dla d o r o s ł y c h , w p e w ­ n y c h sytuacjach, s ł o w a m o g ą stać się realną siłą - w t y m sensie, że ich w y p o w i e d z e n i e jest r ó w n o z n a c z n e z b e z p o ś r e d n i m działa­ niem f i z y c z n y m - dla dziecka są o n e takie zawsze. Dają m u zasadniczą w ł a d z ę nad rzeczywistością i dostarczają s k u t e c z n y c h ś r o d k ó w poruszania, przyciągania l u b o d p y c h a n i a p r z e d m i o t ó w z e w n ę t r z n y c h i w y w o ł y w a n i a zmian w e w s z y s t k i c h elementach otoczenia." 21 W l u d o w y m m a g i c z n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e mieściły się działania p o d o b n e . „(...) d a w n i e j - pisze D o r o t a S i m o n i d e s - w y p i s y w a n o w n i e w i d o c z n y c h miejscach d o m u , o b o r y , magiczne s ł o w a , które miały m o c a p o t r o p e i c z n ą . Były t o następujące brzmienia: Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s . " A p o t r o p e i c z n y sens umieszczania inskrypcji był o c z y w i s t y . Gesty ośmieszania i o d p o w i a d a n i a na nie w e w s p ó ł c z e s n y c h napisach, umieszczania ich w o k r e ś l o n y c h miejscach, f u n k c ­ j o n a l n i e t a m t y m g e s t o m o d p o w i a d a j ą . Na ł a w k a c h m ł o d s z y c h klas znajdują się np. takie napisy silnie e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a ­ ne, w k t ó r y c h znaczenia s ł o w n i k o w e s ł ó w m o g ą być d z i e c i o m prawie niedostępne: 22 23 „Irena to szmata" „Jacek to dziwkarz" „Kryska t o k u r w a " „ T u siedziałem, t u pisałem, t u s w e życie z m a r n o w a ł e m " . Czarowanie świata d o t y c z y ć może kilku różnych działań. M o ż e c h o d z i ć o w y m u s z e n i e spełnienia się b u ń c z u c z n y c h o ś w i a d c z e ń k i b i c ó w (o czym pisał Barańczak), o p o j e d y n e k na s ł o w a -ośmieszania, przekleństwa. Przede w s z y s t k i m służy w y z n a c z a ­ niu g w a r a n t u j ą c y c h p o c z u c i e bezpieczeństwa granic s w o j e g o , a w i ę c u p o r z ą d k o w a n e g o i r o z p o z n a w a l n e g o świata. Nie można także w y k l u c z y ć , że ostateczny p o z i o m znaczenia k u l t u r o w e g o działań i ś w i a t o p o g l ą d u m a g i c z n e g o s p r o w a d z a się d o u s e n s o w nienia społecznie t w o r z o n e g o ś w i a t a . 21 P o w o d ó w u p r a w i a n i a n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i może być jeszcze wiele. W n o w e l i M r o ż k a Ostatni husarz - bohater o w ł a d n i ę t y jest ideą politycznej w a l k i . A że posiada r o m a n t y c z n e w y o b r a ż e n i e 0 potędze s ł o w a , na c h w i l ę n a w e t nie s p o c z y w a w s w y m niebezpiecznym i służącym także samorealizacji procederze: myląc p r z e c i w n i k ó w , zamyka się w p u b l i c z n y c h toaletach, aby t a m umieszczać s w e p ł o m i e n n e inskrypcje. G d y przez d z i w n ą z m o w ę w r o g a , zamknięto szalety - o d w a ż n i e kreśli napisy na ś n i e g u . M r o ż k o w s k i żart odsyła d o terapeutycznej m o ż l i w o ś c i opisu j ę z y k o w e j działalności, tu c e l o w o pomijanej. R ó w n i e ż d l a t e g o , że posiada o b f i t ą już literaturę. Obscena, w u l g a r y z m y , s t a n o w i ą jeden z g ł ó w n y c h t e m a t ó w „sztuki k l o z e t o w e j " 25 1 w o g ó l e w s z e l k i c h n a p i s ó w n a ś c i e n n y c h . Tak s k o m e n t o w a ł tę s p r a w ę J a m e s Barkę: „ C h a m s k i e f o r m y o r g a n i z o w a n i a przez sztukę ś w i a d o m o ś c i i w r a ż l i w o ś c i seksualnej mają d ł u g i r o d o ­ w ó d . W dzisiejszej Brytanii manifestują się n a j d o b i t n i e j na ścianach ubikacji p u b l i c z n y c h . Czy na w s i , czy w m a ł y m lub w i e l k i m mieście, gdzie t y l k o ubikacje oferują k a w a ł e k w o l n e j ściany, znaleźć można teksty i rysunki wyrażające g w a ł t , n i e n a ­ w i ś ć , obrzydzenie, w s t r ę t i pogardę, uciechę, rozkosz, pragnienie i śmieszność p ł c i . " Jest to „ w e r b a l n a i graficzna ekspresja płciowa." 26 2 7 Napisy łamiące t a b u p r z y w o i t o ś c i t o o c z y w i s t e d o w o d y złego s m a k u , gry i n s t y n k t ó w , mentalności i p o z i o m u kultury. G d y o g l ą d a się p o d o b n e inskrypcje na s z k o l n y c h ł a w k a c h , m a l u n k i w p o d r ę c z n i k a c h i g r y z m o ł y m ł o d s z y c h dzieci, można w n i c h zobaczyć także i inny p o z i o m użycia języka. Ł a m a n i e t a b u p r z y z w o i t o ś c i j ę z y k o w e j , przekraczanie granic w s t y d u - często m e c h a n i c z n e i naśladowcze, służy w istocie d o o b r o n y t a b u o w i e l e ważniejszego, być może o r g a n i z u j ą c e g o p o d s t a w o w e struktury w a r t o ś c i określonej s u b k u l t u r y . Z a u w a ż y ł a t o Hanna S z e w c z y k pisząc o subkulturze m ł o d z i e ­ ż o w e j . O s o b l i w o ś c i jej k o d ó w mieszczą się w s k ł o n n o ś c i d o b u d o w a n i a s y s t e m ó w „ m o w y t a j e m n e j " . Z n a k i - g e s t y znaczą w niej często przez sam fakt p o j a w i a n i a się, a nie przez odesłania d o p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e j semantyki. Szczególna zaś rola przypada pisaniu: „ S ł o w o napisane jest n i e o d w o ł a l n e , nie m o ż n a się g o w y p r z e ć , przekształcić, zmienić s e n s u . " 28 Szacunek d o u t r w a l o n e g o znaku nie w y n i k a z j e g o n o m i n a l n o ści czy d e i k t y c z n o ś c i , t o przede w s z y s t k i m w i a r a w j e g o magiczność. O b s c e n y w m ł o d z i e ż o w y c h tekstach m o g ą w i ę c oznaczać o b r o n ę t a b u amore sacro przez ostentację m ó w i e n i a o amore profano. Ten j ę z y k o w y w y b i e g nie w y c z e r p u j e znaczeń nieprzy­ z w o i t y c h n a p i s ó w : może być, o czym w s p o m i n a n o , także m a g i ­ c z n y m , e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a n y m gestem. S e m a n t y k a o g r a ­ nicza się w t e d y d o e m o c j o n a l n e j aury - b l u ź n i e r s t w o , przekleńst­ w o t o p o r z ą d k o w a n i e świata w e d ł u g magicznej w i a r y w s p r a w ­ cze m o ż l i w o ś c i g e s t ó w . „Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s " - t o s ł o w a - a m u l e t y , które mają bronić, o b r a ź l i w e - p o w i n n y działać czynnie. S ł o w n i k ( p o s z u k i w a n i e e t y m o l o g i i ) n i e w i e l e t u przesą­ dza. 31 �D w a w n i o s k i w tej materii muszą w y n i k a ć z lektury n a p i s ó w . „naszego ś w i a t a " , granic kompetencji i bezpieczeństwa. Są Ostentacja w p o s ł u g i w a n i u się o b s c e n a m i , o b o j ę t n o ś ć o d r y s o - gestami, które wykreślając s o c j o p s y c h o l o g i c z n e granice, obszar w a n y c h z n a k ó w , n a z w z e s p o ł ó w , znaki agresji, b l u ź n i e r s t w a , w ich w n ę t r z u czynią d o m e n ą s w o j s k o ś c i , miejscem w s p ó l n o t y . m o g ą służyć d o b u d o w a n i a w s p ó l n o t y , społeczności, g r u p y , Radosne i d r a m a t y c z n e eksklamacje p o z w a l a j ą wierzyć we która zna klucz d o języka t a j e m n e g o . Na ścianach powtarzają się w ł a s n e istnienie, są b o w i e m gestami w p i s y w a n i a się w świat, u p o r c z y w i e konstrukcje składające się z serca, i n i c j a ł ó w prze­ p o t w i e r d z a n i a s w o j e j o b e c n o ś c i , w szarym, u t y l i t a r n y m i a n o n i ­ d z i e l o n y c h z n a k i e m d o d a w a n i a i j a k o suma litery W M , czasem m o w y m świecie. w y n i k może być inny - W R M , ale o b o k może p o w s t a ć W S R M . Te Taka była geneza subway graffiti style w sztuce w s p ó ł c z e s n e j : skróty są licytacją i afirmacją m i ł o ś c i : W i e l k a M i ł o ś ć - W i e l k a „ W w y p a d k u a u t o r ó w graffiti najważniejszy jest fakt, że w ich R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć - W i e c z n a Szalona R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć . w ł a s n y c h oczach - p o d p i s y przez nich składane były piękne, że 29 O t o napisy, które p o s t r o n n e m u c z y t e l n i k o w i nie p o w i e d z ą nicze­ były dziełami sztuki. Robiąc jeszcze j e d e n krok w ich kierunku g o , a t y m , którzy znają klucz nie oznajmią nic p o n a d t o , c z e g o m o ż n a p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o to dzieło sztuki p o d p i s a n e , ale wcześniej nie wiedzieli. Znaki a d r e s o w a n e są d o s p e ł n i o n e w s a m y m fakcie p o d p i s u . " p o t w i e r d z a j ą zakorzenienie w n i e j . wspólnoty, 3 1 Napisy, bazgranina na ścianach t o gesty i n d y w i d u a l i z m u , który 30 Rekonesans w ś w i a t n a p i s ó w zaledwie przeprowadził rozpoz­ najbardziej potrzebuje potwierdzenia przez w p i s a n i e się we nanie materii, z której o c z y w i s t o ś c i ą p r z y c h o d z i n a m o b c o w a ć na w s p ó l n o t ę . S w o i m gestem z a c z a r o w u j ę świat, żeby o w a I w o n a c o dzień. Jej niezauważalna, stała natarczywość w y w o ł u j e gesty chciała mnie kochać, żeby „ n a s i " w y g r a l i , a Irka była gorsza, inna, s p r z e c i w u i o d r z u c e n i a . O w e „ a k t y w a n d a l i z m u " m o g ą być dla poza naszą grupą. M a g i c z n o ś ć jest głoszeniem afirmacji g r u p y , o b s e r w a t o r a w a ż n y m i przesłaniami. Zaświadczają o stanie k u l ­ d o której należę i która gest m ó j o d c z y t a i będzie w i e d z i e ć , c o tury, ś w i a d o m o ś c i znaczy konstrukcja z r a d o s n y m serdecznym p i k t o g r a m e m : i mentalności ich a u t o r ó w i c z y t e l n i k ó w . Napisy w y d a j ą się być f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m d a w n y c h g e s t ó w m a g i c z n y c h . J a k w t r a d y c y j n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e - służą I + P = WSRM zawłaszczeniu przestrzeni, jej w a l o r y z a c j i , tj. w y t y c z e n i u granic P R Z Y P I SY Nasze napisy niestety nie są tak bogate, jak przytoczone przez M.F. w „ T y g o d n i k u K u l t u r a l n y m " ( 2 2 maja 1 9 8 8 , s. 1 4 ) . S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji ludo­ wej, ( w : ) tenże. Portrety i zarysy literackie. W a r s z a w a 1 9 6 8 . P r e z e n t o w a n y szkic jet pierwszą przymiarką d o w i ę k s z y c h s t u d i ó w . Stąd w y n i k a j e g o o g r a n i c z o n y zakres - przyjęcie jednej t y l k o , a n t r o p o l o g i c z n e j p e r s p e k t y w y i t o w kategorii teorii p o ­ trzeb. Kwestie inne - charakterystyki r o z m a i t y c h o d m i a n , klasyfi­ kacje t e k s t ó w , p r o b l e m y teoretyczne (akty m o w y , k o m u n i k a ­ cja...), p y t a n i a historyczne, f u n k c j o n o w a n i e w ramach „ k o n t r k u l t u r y " , s w o i s t e j anarchiczności n a p i s ó w , p o w i ą z a n i e z tradycjami karnawalizacji kultury - t o t y l k o niektóre p r o b l e m y , które roz­ w i j a n e będą później. J.S. B y s t r o ń , Napisy, ( w : ) tenże, Tematy, które mi odradzano. Warszawa 1980. T. S k u b a l a n k a , Język napisów miejskich na tle polszczyzny potocznej, ( w : ) Miejska polszczyzna mówiona. Metodologia badań, K a t o w i c e 1 9 7 6 , s. 6 7 . J . Lalewicz, Napis i wypowiedź, „ T e k s t y " , 1 9 7 3 nr 1, s. 104. Wiąże się z t y m p e r s p e k t y w a g o d n a o s o b n y c h przemyśleń. Uprzedmiotowienie to przypomina jeden z ważnych dylematów n o w o ż y t n e j estetyki - m i m e t y c z n o ś c i , ale także i t w o r z e n i a a r t e f a k t ó w ( J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce. W a r ­ s z a w a 1 9 7 6 , t u : „Barok": styl, epoka, postawa). Kwestia pers w a z y j n o ś c i bądź p r o d u k o w a n i a p r z e d m i o t ó w w ł ą c z a j ą c y c h się w porządek natury, k o r e s p o n d u j e z n a s t a w i e n i a m i racjonalistycz­ n y m i . Tu zaczynają się pułapki i n s t r u m e n t a l n y c h p o s t a w w o b e c K o s m o s u (R. K w a ś n i c a , Dwie racjonalności. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej, W r o c ł a w 1 9 8 7 ) . Barańczak, W kręgu stadionu: „Nasza wola - Polska gola!", ( w : ) tenże, Czytelnik ubezwłasnowolniony, Paryż 1 9 8 3 , s. 4 4 . Tamże, s. 4 5 . T. S k u b u l a n k a , op. cit. R. K w a ś n i c a , o p . cit., K.T. Toeplitz, Kartezjusz, sierota, ( w : ) Kartezjusz, Rozprawa o metodzie. W a r s z a w a 1 9 8 0 . W . Lubas, Badania nad językiem mieszkańców Katowic, ( w . ) Miejska polszczyzna..., o p . cit.; B. D u n a j , Sytuacja komuni­ kacyjna a zróżnicowanie polszczyzny mówionej, „ J ę z y k P o l s k i " LXV ( 1 9 8 5 ) , z. 2 - 3 ; R. Hoggart, Spojrzenie na kulturę robotniczą w Anglii, W a r s z a w a 1 9 7 6 . J , Dorst, Si/a życia. Warszawa 1 9 8 7 . L. S t o m m a , Antropologia ku/tury wsi polskiej XIX wieku. W a r s z a w a 1 9 8 6 ; A. Zadrożyńska, Powtarzać czas początku. W a r s z a w a 1 9 8 5 ; J . L o t m a n , O pojęciu przestrzeni geograficznej w średniowiecznych tekstach staroruskich, „ T e k s t y " , 1 9 7 4 nr 3. 1 2 3 4 5 8 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 32 I R. K w a ś n i c a , o p . cit. J.S. B y s t r o ń , o p . cit. J . Olędzki, Znaki istnienia, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. XXXIX, 1 9 8 5 , nr 1-2. D. S i m o n i d e s , Śląski antropokosmos ludowy, „ K w a r t a l n i k Opolski" (w druku). Jest t o t e n sam p r o b l e m m e c h a n i z m u z d e g e n e r o w a n y c h w a r t o ś c i , c o zamiana kategorii „ k a t h a r s i s " na „ r e l a k s " , które opisał B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne. Warszawa 1985. R. K w a ś n i c a , op. cit., por. także, Człowiek w nauce współ­ czesnej. Rozmowy w Castelgandolfo. Paris 1 9 8 8 . J . B a n a c h , Konstruowanie irecepcja wypowiedzi językowej, Wrocław 1984. B. M a l i n o w s k i , Ogrody koralowe i ich magia. Język magii i ogrodnictwa, [ w : ] Dzieła, t. 5, Warszawa 1 9 8 7 , s. 115. D. Simonides, Wierzenia i zachowania przesądne, [w:] Folklor G ó r n e g o Śląska, K a t o w i c e 1 9 8 9 , s. 2 7 2 . F. Kotula, Smieciarze, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X I I I , 1 9 5 9 , nr 1-2. P. Berger, T. L u c k m a n , Społeczne tworzenie rzeczywistości. Warszawa 1983. S. Mrożek, Opowiadania, Kraków 1974. Polityczność o w y c h n a p i s ó w także b y w a p r o b l e m a t y c z n a . O t o inskrypcja z k o ń c a XIX w i e k u p r z y p o m n i a n a (?) w d w o r ­ c o w y m szalecie ( 1 9 8 9 ) : Sraj Polaku c o masz siły Niech w i e Europa cała Że ze w s z y s t k i c h w o l n o ś c i jakie były Ta ci j e d n a pozostała. J . Barkę, Pornografia i sprośność w literaturze i społeczeńst­ wie, „ L i t e r a t u r a na ś w i e c i e " , 1 9 7 3 , nr 8 - 9 s. 1 7 8 . H. Szewczyk, O niektórych tekstach subkultury uczniows­ kiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 , nr 3 - 4 , s. 1 9 6 . N a p i s - z n a k staje się p u b l i c z n ą w ł a s n o ś c i ą . M o ż n a g o w i ę c u n i e w a ż n i ć , p r z e l i c y t o w a ć w o d w r a c a j ą c y m geście ośmieszenia. Wystarczy dopisać d o miłosnej deklaracji: „ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a " . Słownikowe znaczenie s ł ó w nie jest t u istotne - w a ż n i e j ­ szy sam gest, zmiana już istniejącego napisu. P o d o b n i e jest z adresatem haseł k i b i c ó w s p o r t o w y c h , S. Barańczak, op.cit. W. J a w o r s k a , Kilka uwag o folklorze plastycznym w środo­ wisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 1 9 8 7 , nr 1-4. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d819dbf08b0c5ed3d2847398caac8f3.pdf 21c4d47f199bd584fbdec10eee5262a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5028 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wyszukiwanie informacji w Internecie Biblioteka Cyfrowa PIA Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4664 Title A name given to the resource Cyfrowa Etnografia / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus: Etnograficzne wędrówki w głąb sieci ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Koźmińska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 107 Joanna Koźmińska POLSKI INSTYTUT ANTROPOLOGII, UNIWERSYTET WARSZAWSKI Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej S połeczeństwo informacyjne i nieustający rozwój nowych technologii inspiruje wiele przedsięwzięć inicjowanych na różnych polach nauki, w tym etnologicznej i antropologicznej. W ostatnich latach powstało kilka bardzo ciekawych i no­ watorskich projektów związanych z upowszechnieniem technik komputerowych oraz treści etnograficznych w Internecie wśród badaczy zajmujących się etnologią i antro­ pologią kulturową. Projekty te, mające wspomagać warsztat naukowy, obejmują różne aspekty działań etnografów, folklorystów, antropologów, poczynając od pionierskiego projektu Bibliografii Etnografii Polskiej (Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etno­ graficznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź), programu komputerowej ana­ lizy tekstów etnograficznych (program EdEt - Edytor Etnograficzny, Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa), projektu digitalizacji teks­ tów folkloru (Cyfrowe Archiwum Folkloru, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń), poprzez digitalizację archiwum kolbergowskiego (Instytut im. Oskara Kolberga w Poz­ naniu), aż po próbę stworzenia antropologiczno-etnologicznej biblioteki cyfrowej (Polski Instytut Antropologii, Warszawa). Te niezwykle cenne i ciekawe inicjatywy znajdują się w różnym stopniu realizacji - Bibliografia Etnografii Polskiej płynnie przeszła od wersji papierowej do wersji on-line, z programu EdEt korzystają studenci i badacze IEiAK UW i innych ośrodków akademickich, Biblioteka Cyfrowa PIA znaj­ duje się w końcowej fazie realizacji - Cyfrowe Archiwum Folkloru (CAF) boryka się z brakiem środków do podjęcia zadania (Grochowski, Mianecki: 2009). Idea utworzenia antropologicznej biblioteki cyfrowej powstała w 2007 roku w Pols¬ kim Instytucie Antropologii (PIA), młodej instytucji pozarządowej, skupiającej śro¬ dowisko etnologów i antropologów kulturowych ponad oficjalnymi strukturami aka¬ demickimi, muzealnymi czy stowarzyszeniowymi. Polski Instytut Antropologii dzia¬ łający na zasadach fundacji jest otwarty na wszelkie inicjatywy popularyzujące i wspie¬ rające wyżej wymienione dziedziny nauki. Gwałtownie rosnąca ilość bibliotek cyfrowych (w 2003 roku istniała jedynie Wiel¬ kopolska Biblioteka Cyfrowa, ale już w 2009 roku aż czterdzieści dziewięć bibliotek �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 108 zostało zarejestrowanych w Federacji Bibliotek Cyfrowych) i postęp, jaki się dokonał w zakresie digitalizacji/cyfryzacji książek i czasopism, nie mogły pozostać bez udziału naszego środowiska. W trakcie wędrówek po Internecie, stwierdziliśmy jednak bar¬ dzo niewielki zasób polskich fachowych treści etnograficznych. W kręgu etnografów najdotkliwiej odczuwany jest brak szerokiego dostępu do ro¬ dzimych czasopism etnograficznych. Czasopisma te, gromadzone w bibliotekach nau¬ kowych, uniwersyteckich czy muzealnych, rzadko wypożyczane są do domu. Skazuje to czytelnika - badacza i entuzjastę - na trud wielogodzinnego pobytu w czytelniach. Jest to sytuacja paradoksalna, w kontekście coraz lepszego dostępu do pełnotekstowych baz czasopism zagranicznych on-line prenumerowanych za pośrednictwem bib­ liotek akademickich i naukowych oraz zasobów dostępnych w ramach Open Acces. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie oferuje swoim pracownikom i studentom (po zalogowaniu w sieci uniwersyteckiej możliwy jest także dostęp w domu) ponad sto dwadzieścia tytułów czasopism w dziale antropologia. Inne ośrodki uniwersyteckie i na¬ ukowe także prenumerują bazy pełnotekstowe i udostępniają je na zasadach analo¬ gicznych do BUW. W związku z tą sytuacją postanowiliśmy powołać do życia cyfrową kolekcję te¬ matyczną, gromadzącą teksty z szeroko pojętego zakresu etnologii i antropologii kul¬ turowej. Nasz projekt wpisuje się w nurt digitalizowanych zbiorów tematycznych, gro¬ madzących jedną kolekcję, będącą efektem współpracy jednej lub kilku instytucji. Są to najczęściej inicjatywy środowiskowe, w przeciwieństwie do dużych projektów pi¬ lotowanych przez biblioteki narodowe w porozumieniu z innymi instytucjami (naro¬ dowe repozytoria cyfrowe), dążących do kompletności prezentowanych zasobów. Inną formą są zasoby cyfrowe powstające w oparciu o ideę udostępnienia starannie wyse¬ lekcjonowanych najważniejszych i najcenniejszych obiektów bibliotecznych kolekcji (Franke: 2007: 122). Cyfrowa Kolekcja Tekstów Etnograficznych (skrócona nazwa Cyfrowa Etnogra¬ fia - CE), czyli Biblioteka Cyfrowa PIA w pierwszym etapie realizacji ma za zadanie digitalizację i publikację w Internecie trzech czasopism etnograficznych. W związku z koniecznością dokonania wyboru, po licznych dyskusjach i konsultacjach zrezyg¬ nowaliśmy z digitalizacji starych periodyków - Wisły, Zbioru Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej (ZWAK) oraz Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etno¬ graficznych (MAAE), na rzecz czasopism ukazujących się współcześnie: Ludu, Et¬ nografii Polskiej i Polskiej Sztuki Ludowej-Konteksty. Podejmując tę decyzję, mie¬ liśmy między innymi na uwadze stale rosnącą popularność nauk antropologicznych i przydatność aktualnych treści w procesie akademickiej edukacji. Podobnie jak dla Randala Strossa „(...) perspektywa, że da się przeszukiwać treść książek z taką łatwoś­ cią, z jaką się poruszamy po Sieci, była ekscytująca" (Stross 2009: 124), tak i dla nas ekscytująca i fascynująca stała się perspektywa otwarcia dostępu do polskich, aktual¬ nie ukazujących się czasopism wielu użytkownikom rozsianym na całym świecie, w każdym miejscu i o każdej porze. Głównym naszym założeniem stało się wprowa¬ dzenie do biblioteki cyfrowej czasopism w taki sposób, aby każdy zawarty w nich ar¬ tykuł był traktowany jako osobna publikacja, z pełnym opisem bibliograficznym (a nie tylko, jako część ustrukturyzowanego zbioru tomów, jak to miało miejsce dotychczas w innych polskich bibliotekach cyfrowych). Wzorowaliśmy się na zagranicznych kon­ sorcjach typu Jstor czy Proquest. Dużym utrudnieniem jest fakt, że do tej pory brak jest w d'Librze specjalnego modułu odpowiadającego za rejestrację czasopism. W efekcie, użytkownik zmuszony jest do katalogowania całych zeszytów lub tomów, jako osobnych �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 109 obiektów sieciowych. W konsekwencji powoduje to nagromadzenie się w indeksie jed­ norodnych zapisów (Kolasa: 2007). Założyliśmy, że udostępnimy użytkownikom pełną zawartość czasopism z zachowaniem ich pierwotnego wyglądu. Do dyspozycji użyt­ kownika będą narzędzia wyszukiwawcze, dające możliwość przeglądania udostępnio­ nych czasopism on-line, łącznie z pobraniem tekstu na dysk własnego komputera. Drugim przyjętym założeniem był pomysł zintegrowania biblioteki cyfrowej z na­ kładką umożliwiającą wyszukiwanie informacji i zarządzającą bibliografią, na przyk­ ład programem Zotero. Chcieliśmy stworzyć nowoczesny, bezpłatny warsztat wspo­ magający pracę naukowców, regionalistów, muzealników i pasjonatów. Następne etapy rozwoju i kontynuacja projektu będą poddane szerszej niż dotychczas dyskus¬ j i środowiska skupiającego się wokół PIA. Realizacja tego przedsięwzięcia stała się możliwa po uzyskaniu w sierpniu 2008 roku dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Po negocjacjach z Wydawcami: Instytutem Archeologii i Etnologii PAN, Pol­ skim Towarzystwem Ludoznawczym, Komitetem Nauk Etnologicznych i Instytutem Sztuki PAN uzyskaliśmy zgodę na opublikowanie w Internecie trzech czasopism: 1 - Etnografia Polska 1958-2004 (dwadzieścia jeden tysięcy stron) - embargo cztery lata, - Lud (okres powojenny) 1945-2004 (dwadzieścia trzy tysiące pięćset stron) - em¬ bargo cztery lata, - Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947-2002 (szesnaście tysięcy dwieście trzydzieści pięć stron) - embargo osiem lat. 2 Okresy embargo, wprowadzone przez Wydawców, są powszechną praktyką sto¬ sowaną przez konsorcja i wydawnictwa, która chroni bieżącą dystrybucję wersji pa¬ pierowej. Poważnym - jeśli nie najpoważniejszym wyzwaniem - stało się, zgodnie z ustawą o ochronie praw autorskich, pozyskanie licencji od autorów i ich spadkobierców, co umożliwia publikację dorobku w Internecie. Licencje uzyskane od Wydawców są niewystarczające. W obawie przed naruszeniem praw autorskich zobowiązani jes¬ teśmy do uzyskania zgody autorów, których teksty znalazły się w digitalizowanych czasopismach. Jeśli nie uda się nam uzyskać akceptacji autorów dla naszego pro­ jektu, zmuszeni będziemy do udostępniania tekstów w tak zwanym „dozwolonym użytku" (art.28 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dnia 4 lutego 1994, Dziennik Ustaw 1994, nr 24, poz.83) . Zgodnie z artykułem 27 tej ustawy: 3 Instytucje naukowe i oświatowe mogą, w celach dydaktycznych lub prowadzenia 1 Dziękujemy Dyrekcjom Instytutów IAiE PAN, IS PAN, Komitetowi Badań Etnologicznych, Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu oraz Redakcjom Etnografii Polskiej, Ludu i PSL-Kontekstów za wyrażenie zgody na digitalizację wydawanych przez nie czasopism - bez tego nasz projekt nie mógłby zostać zrealizowany. Ze względu na uczestnictwo Kontekstów-PSL w Central and Eastern European Online Library (CEEOL) okres karencji jest tak długi. Apelujemy do autorów: aby biblioteka cyfrowa mogła stać się przydatnym źródłem informacji, ko­ nieczna jest zgoda Autorów i ich Spadkobierców na publikację w Internecie. Prosimy o poparcie naszego projektu przez wyrażenie zgody na publikację tekstów z wyżej wymienionych czasopism w Bibliotece Cyf¬ rowej PIA. Kontakt: www.pia.org.pl. 2 3 �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 110 własnych badań, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu. Natomiast artykuł 28 cytowanej ustawy stanowi, że: Biblioteki, archiwa i szkoły mogą: 2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów, 3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem koń¬ cówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek. Jednak mamy nadzieję, że uda się uzyskać zgodę jak największej liczby autorów. Pierwsze licencje są już wprawdzie podpisane, lecz uzyskanie następnych będzie wy¬ magało więcej czasu. Jest to duża i skomplikowana operacja, która wymaga dotar¬ cia do ponad półtora tysiąca autorów i ich spadkobierców. Autorzy naszych artyku¬ łów często zamieszkują odległe kontynenty, ale mamy zamiar pozyskać także ich ak¬ ceptację. Pierwsze doświadczenia, jakie stały się naszym udziałem przy podpisywa¬ niu licencji, mówią, iż to będzie czasochłonny proces wymagający dużych nakładów pracy i środków finansowych. Projekt budowy Biblioteki Cyfrowej PIA składa się z różnych etapów działania i - po uzyskaniu niezbędnych licencji wydawniczych oraz źródeł finansowania - obejmuje: Skanowanie - ponad sześćdziesiąt tysięcy stron - ze względu na wysoki koszt ska¬ nowania przez firmy profesjonalnie zajmujące się digitalizacją, postanowiliśmy we własnym zakresie zeskanować, a następnie poddać procesowi OCR wybrane czaso¬ pisma (skany w rozdzielczości trzysta DPI, w formacie plików PDF). Skanowanie przy¬ sporzyło nam wiele trudności i zajęło najwięcej czasu, ze względu na bardzo złą jakość wybranych czasopism. Marnej jakości papier, wyblakły druk, nieczytelne zdjęcia, mi¬ nimalnej wielkości marginesy spowodowały, że niektóre skany powtarzane były wie¬ lokrotnie, aż do uzyskania w miarę zadowalającego efektu. Mimo dołożenia wszelkich starań, nie zawsze udało uzyskać się optymalną jakość zeskanowanego tekstu. Zakup i instalacja serwera obsługującego bibliotekę cyfrową. Dzięki współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW mogliśmy zainstalować serwer na Uniwersytecie Warszawskim. Wybór platformy cyfrowej umożliwiającej założenie i funkcjonowanie biblio¬ teki cyfrowej w Internecie. Zdecydowaliśmy się na polskie oprogramowanie dla bib¬ liotek cyfrowych d'Libra Digital Library Framework, które powstało w Poznańskim Centrum Superkomputerowo-Sieciowym. Oprócz dużej funkcjonalności przyjętych roz­ wiązań i wysokiej jakości oprogramowania, platforma cyfrowa d'Libra zapewnia pro­ fesjonalny serwis i jest stale modyfikowana. D'Libra daje twórcy biblioteki cyfrowej możliwość kontroli dostępu do zasobów, zarządzanie zasobem oraz metadanymi. Wa¬ dą systemu jest brak zadowalających rozwiązań w przypadku wprowadzania czaso¬ pism, co w przypadku Biblioteki Cyfrowej PIA, nastawionej głównie na gromadzenie kolekcji czasopism, stanowi poważny mankament. Należy mieć nadzieję, że i ten pro¬ blem z czasem zostanie pomyślnie rozwiązany. D'Libra to najpopularniejsza obecnie platforma do budowy bibliotek cyfrowych, wy­ korzystywana w większości polskich bibliotek cyfrowych. System ten posiada rozbudo¬ waną aplikację opartą o relację klient - serwer, z pięcioma interfejsami (aplikacje: użyt¬ kownika, redaktora, administratora, panel administracyjny oraz konsolę administracyjną (Kolasa 2007) Ważnym elementem przemawiającym za wyborem tego programu �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 111 jest możliwość integracji z innymi bibliotekami cyfrowymi używającymi tego opro¬ gramowania. Twórca d'Libry, PCSS zainicjował utworzenie Federacji Bibliotek Cyf¬ rowych (FBC) skupiającej obecnie (koniec 2009 roku) czterdzieści dziewięć bibliotek cyfrowych. Jest to platforma mająca służyć do budowy sieci rozproszonych biblio¬ tek cyfrowych i reprozytoriów w Polsce, aby wspomóc popularyzację i ułatwić wy¬ korzystanie zasobów opublikowanych on-line. Ponadto d'Libra koordynuje prace związane z polskim uczestnictwem w największym europejskim projekcie digilitalizacyjnym - portalu Europeana (około sześć milionów obiektów cyfrowych: obra¬ zów, tekstów, dokumentów dźwiękowych, filmów wideo), co świadczy o dużym uz¬ naniu, jakim się cieszy w środowisku bibliotek cyfrowych. Perspektywa ewentual¬ nego uczestnictwa Cyfrowej Etnografii w olbrzymim europejskim projekcie siecio¬ wym jest niewątpliwie bardzo kusząca. Publikację w Internecie zasobu trzech czasopism, czyli wprowadzenie do za¬ sobu Internetu artykułów w wersji pełnotekstowej wraz z opisem bibliograficznym (metadanymi). W terminologii przyjętej do opisu danych w bibliotekach cyfrowych używa się terminu meta dane (Nahotko 2005). Platforma d'Libra umożliwia umiesz¬ czenie opisów bibliograficznych „obiektów sieciowych", jakimi w tym przypadku są publikowane artykuły oraz reszta zawartości periodyków (spisy treści, recenzje i inne) w formacie DublinCore (Dublin Core Element Set). Jest to konwencja powszechnie przyjęta do opisu bibliograficznego w bibliotekach cyfrowych, analogicznie do for¬ matu Marc21 stosowanego w zautomatyzowanych katalogach polskich bibliotek (Gra¬ bowska 2007: 23). Publikacja w Internecie obejmuje tworzenie i wprowadzanie przez redaktorów cyfrowych metadanych wraz z przesyłaniem plików PDF z zawartością tekstową artykułów na serwer obsługujący Bibliotekę Cyfrową PIA. Szkolenie administratorów i redaktorów cyfrowych - system Libra wymaga wyszkolenia osób zajmujących się wprowadzaniem i przesyłaniem danych do Bib¬ lioteki Cyfrowej wraz z metadanymi. Promocja projektu - poprzez Internet, wyjazdy do miast skupiających ośrodki akademickie i muzealne zajmujące się antropologią, udział w konferencjach środo¬ wiskowych, pokazy, prelekcje dla osób zainteresowanych tą tematyką (na przykład w ramach X I I I Festiwalu Nauki odbył się wykład Antropolog w Internecie: o tech­ nikach wyszukiwania informacji i projekcie Cyfrowej Etnografii, a w podczas kon¬ ferencji „Badacz osobny: śladami etnografii Jacka Olędzkiego" w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie odbyła się prezentacja projektu). Instalacja menedżera bibliografii umożliwiającego wyszukiwanie i archiwi¬ zowanie danych oraz przystąpienie do Federacji Bibliotek Cyfrowych. Prawa autorskie - utworzenie bazy autorów wszystkich publikacji z czasopism Etnografia Polska, Lud i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty oraz podpisanie umów li¬ cencyjnych, ze wszystkimi autorami i spadkobiercami, do których uda nam się dotrzeć. Jak już wcześniej wspomniano, jest to najtrudniejsza i najbardziej czasochłonna ope¬ racja, której daty zakończenia nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Przewidywany termin uruchomienia Biblioteki Cyfrowej PIA na przełomie 2009/2010 roku musiał ulec przesunięciu, ze względu na konieczność uregulowania spraw związa¬ nych z licencjami autorskimi. Obecnie, na stronie www.cyfrowaetnografia.pl lub www.digitalethnography.pl, użytkownik ma możliwość przeglądania opisów biblio­ graficznych ponad 2500 artykułów i innych treści z czasopism Lud, Etnografia Polska i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty bez dostępu do ich zawartości. Na zakończenie, podsumowując opis projektu powstania Biblioteki Cyfrowej PIA, wypada zauważyć, że chociaż udział w tym przedsięwzięciu przysporzył nam �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 112 4 - koordynatorom - wiele niespodziewanych trudności (zwłaszcza podczas skano­ wania miernej jakości dokumentów, z nieczytelnymi zdjęciami a także przy zawie­ raniu umów z tak dużą liczbą autorów), to satysfakcja z więcej niż przychylnych rea­ kcji naszego środowiska sprawia, że warto było podjąć się tego zadania, także ze wzg­ lędu na wyzwanie, jakiemu musieliśmy sprostać. Cyfrowa Etnografia jest otwartą inicjatywą i zapraszamy do wspólnego budowania naszej kolekcji i publikowania własnych prac w Bibliotece Cyfrowej PIA. Literatura: Franke J., Googletheca Universalis?, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.121-166. Grabowska M., Biblioteka cyfrowa w środowisku wirtualnym. Nowe wyzwania dla katalogów w erze dokumentów elektronicznych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bib¬ liotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.21-34. Folklor w dobie Internetu, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, red. P. Grochowski, A. Mianecki, Toruń 2009. Kolasa W. M., D'Libra Digital Library Framework - platforma do budowy bibliotek cyf­ rowych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. KasperekWoźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.67-89. Nahotko M . , Metadane, 2000, Ebib 6/2000(14), www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/ nahotko.html. Stanisławska-Kloc S., Prawo autorskie a biblioteka cyfrowa, [w:] I I I konferencja: Internet w bibliotekach. Zasoby elektroniczne: podaż i popyt. Wrocław 2006 , 12-14 grudnia 2005 roku, http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/iwb3/artykul.php?e. Stross R., Planeta Google. Cel: Skatalogować Wszystkie Informacje Świata, Wydaw¬ nictwo Emka, Warszawa 2009. 4 Koordynatorzy projektu Cyfrowa Etnografia: Joanna Koźmińska (PIA, IEiAK UW), Paweł Krzyworzeka (doktorant IEiAK UW, PIA), Joanna Zamorska (PIA). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be487591e2b37266ea907a9ee455bf7a.pdf dfb85221396c8e7577016940b50e99d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych Subject The topic of the resource stroje ludowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Type The nature or genre of the resource atlas etnograficzny Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5656 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5258 Title A name given to the resource Strój opoczyński/ Atlas Polskich Strojów Ludowych Description An account of the resource Atlas Polskich Strojów Ludowych, część 4, Mazowsze i Sieradzkie; z.4; 92 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Janina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A T - L-A- S POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH J A N I N A K R A J E W S K A STRÓJ OPOCZYŃSKI POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �A T L A S CZĘŚĆ P O L S K I C H IV S T R O J Ó W MAZOWSZE J A N I N A S T R Ó J L U D O . W Y C H I SIERADZKIE ZESZYT 4 K R A J E W S K A O P O C Z Y Ń S K I ni n i W R O C Ł A W 1 9 5 6 NAKŁADEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA L U D O Z N A W C Z E G O WE WROCŁAWIU �ATLAS POLSKICH WYDAWANY STROJÓW PRZEZ P O L S K I E LUDOWYCH TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET A D A M REDAKCYJNY: G L A P A, JÓZEF A N N A G A J E K, K U T R Z E B A , A D A M MŁODZIANOWSKI. KAZIMIERZ PIETKIEWICZ, ROMAN RE1NFUSS, REDAKCJA ATLASU: TADEUSZ SEWERYN WROCŁAW. NANKERA 4 REDAKTOR NACZELNY: R E D A K T O R ZESZYTU: OKŁADKA: PLANSZE UKŁAD ADAMA BARWNE: JÓZEF GAJEK JERZEGO KAROLAKA A D A M A GLAPY NAUKOWA POZNAŃ 1 WIELOBARWNE ZAKŁADY POZNAŃSKA DRUKARNIA GRAFICZNE GAJEK MŁODZIANOWSKIEGO GRAFICZNY: KLISZE J E D N O B A R W N E JÓZEF I M . M. K A S P R Z A K A W POZNANIU Nakład 6200 egz. Ark, wyd. 8,5, ark. druk. 12. Papier ilustracyjny bezdrzewny 100 g 61X86,8. Oddano do składania 4. I . 1956. Podpisano do druku 18. "V. 1956. Druk ukończono w lipcu 1956. Zam. nr 20/156 Cena zł 27,—. K-7-3541 �mai. J. Karolak �WSTĘP Opoczyńskie leży na łagodnym przejściu Gór Świętokrzyskich k u równinom Mazow­ sza . Nad Pilicą ciągnie się wyżyna pokryta lasami i bagniskami, najwyższy jej punkt znajduje się koło Gielniowa , piaski zaś Opoczna tworzą tzw. pustynię sitowską. Powiat opoczyński i część powiatu rawsko-mazowieckiego leży po prawej stronie Pilicy. Prze­ cinają go dwa większe dopływy Pilicy: Czarna i Drzewiczka^ z dopływami Wąglanką, Brzuśnią i Wywózką. Nad brzegami rzek ciągną się łąki i mokradła, a ponieważ Pilica często wylewa, w Łęgonicach mówią, iż w piecach chlebowych czasem ryby pływają. Pilica była niegdyś rzeką spławną, szły po niej transporty drzewa prowadzone przez oryli. Lasy mieszane z przewagą sosny zajmują w Opoczyńskiem prawie 22% po­ wierzchni; ciągną się one od Drzewicy do Tomaszowa i przechodzą na lewy brzeg Pilicy na obszar powiatu rawskiego. Szczególnie zwarcie występują one w okolicach Lubochni i Spały, gdzie zwierzyna podlega specjalnej ochronie. W połudn. części pow. opoczyńskiego ciągną się lasy wyspowo od Przysuchy, w bardziej zaś przerywanym zasięgu — niemal do Opoczna. W Opoczyńskiem ziemia jest średnio urodzajna, stąd przysłowie „Opoczyńskie kraje, kopę sieje, kopę zbiera, kopa korzec daje". Przemysł t u słabo rozwinięty a ludność utrzymuje się głównie z gospodarki rolniczo-hodowlanej. Pow. opoczyński był zapóźniony gospodarczo i do ostatniej wojny stosowano tu jeszcze u p r a w ę roli w zagony. Duże roz­ drobnienie ziemi wskutek podziału m a j ą t k ó w i braku komasacji utrudniało wprowa­ dzenie racjonalnej gospodarki. Nad brzegami rzek ciągnie się pas łąk, sprzyjający hodowli owiec; rozwinęła się ona szerzej w X I X w. i pozwoliła na wzmożenie tkactwa domo­ wego, zwłaszcza wełnianych tkanin. H i s t o r i a r e g i o n u . Za Piastów, w okresie tworzenia się Polski dzielnicowej istniały na t y m terenie dwie kasztelanie: Żarnów i Skrzynno, które wymienia Bulla z 1130 r. Granice między nimi nie mogły być ściśle określone ze względu na dzielące je puszcze; prawdopodobnie terytorium kasztelanii skrzyńskiej obejmowało odnogę puszczy sandomierskiej, dochodzącej do Gielniowa. Granicą była rzeka Drzewiczka. Na północy granica kasztelanii docierała do Pilicy i t u stykała się na pewnym odcinku z Mazow­ szem. W X I I w. obydwie kasztelanie należały do księstwa łęczycko-sieradzkiego. Dopiero około 1239 r. na skutek rozgrywek dynastycznych kasztelanie weszły w skład księstwa sandomierskiego. Kasztelania skrzyńska graniczyła od wschodu na rzece Radomierzy (obecna Radomka) z kasztelanią radomską, t j . z najbardziej na północ w y s u n i ę t y m tere­ nem ekspansji Sandomierzan, którzy podeszli również pod Skrzynno i Przysuchę . Za Pilicą na połudn. zachód leżało księstwo łęczycko-sieradzkie . którego najstarszym grodem była Łęczyca. Jego organizacja terytorialna musiała się wytworzyć w oparciu g dawne terytorium plemienne; prawdopodobnie Łęczycanie b y l i odgałęzieniem Polan. Nad Pilicą, na terenie kasztelanii łęczyckiej została założona osada Inowłódz, wspom­ niana w dokumentach z X I w . . Łęczycanie oparli się o Pilicę i w osadnictwie opoczyń­ skim brali słaby udział lub w ogóle poza Pilicę nie przeszli. l 2 3 4 5 6 i 3 �Na zachodzie graniczyły z kasztelanią żarnowską kasztelanie w Wolborzu i Rozprzy, należące do księstwa sieradzkiego. Osadnictwo było tu wynikiem ekspansji Sieradzan, którzy parli w kierunku wschodnim i południowym; nad rzeką Czarną dopływem Drzewiczki i Łososiną dopływem Nidy doszło prawdopodobnie do zmieszania się dwóch elementów etnicznych, t j . Sandomierzan i Sieradzan . Najstarsze osadnictwo tego regionu skupiało się w połudn. części powiatu i szło brzegiem dawnej puszczy k u północy, gdzie nad Pilicą ciągnęły się bagniska, które mu przeszkadzały. Granice terytorialne kaszte­ lanii ustaliły się przy zagęszczeniu osadnictwa i wzmocnieniu władzy administracyjnej księstwa w X I I I w. Bliskie dawnych podziałów plemiennych są dawne granice diecezjalne, archidiecezja np. gnieźnieńska obejmuje Opoczyńskie z Żarnowem i Skrzynnem . Późniejsze nato­ miast granice administracyjne nie biegły dawnymi granicami plemiennymi, gdyż pow. opoczyński należał do wojew. sandomierskiego lub radomskiego. W okresie międzywojen­ nym przyłączono go do woj. łódzkiego, a obecnie do kieleckiego. Także i pow. rawskomazowiecki, znajdujący się obecnie w granicach woj. łódzkiego należał dawniej do woj. mazowieckiego. Skrzynno i Żarnów — grody okresu plemiennego leżały na krańcach osadnictwa sieradzkiego i były ośrodkami życia politycznego i gospodarczego, a prawdopodobnie i religijnego, jakie rozwijało się w centrach opoli . Obydwa grody należały do słabo uposażonych. Przez Opoczyńskie szły ważne drogi handlowe z Rusi przez Sandomierz, Skrzynno, Inowłódz, Łęczycę do Włocławka. Odgałęzienie tej drogi prowadziło z Opatowca przez Żarnów, Piotrków do Łęczycy, gdzie łączyło się z szlakiem poprzednio wymienionym. W X I V w. prowadziła droga z Opoczna do Radomia i dalej na południe. Wszystkie te drogi zbiegały się na północy we Włocławku a później w Toruniu, skąd jako via mercatorum biegły do Gdańska . Wzdłuż dróg handlowych były komory celne w: Skrzynnie, Inowłodzu a w X I V w. również w Opocznie. Obydwa grody, Skrzynno i Żarnów posiadały targi , a Żarnów —• własność księcia, otrzymał wolność targową w 1220 r. i miał spiżarnię książęcą . W X I w. nastąpiło szereg nadań dla biskupstw, klasztorów, kościołów i rycerzy. Skrzynno było posiadłością biskupią a częściowo książęcą, lecz gród książęcy szybko stracił swe znaczenie. W X I V w., gdy kasztelanie straciły znaczenie administracyjne został założony powiat w Opocznie , w którym odbywały się ziemskie roczki sądowe . Przy tworzeniu się organizacji sądowniczej wyzyskano dawne granice terytorialne, to też pow. opoczyński odpowiada mniej więcej dawnej kasztelanii żarnowskiej. Na początku w. X V I odbywały się tu sejmiki Ziemi sandomierskiej, granica pow. sandomierskiego biegła wtedy poza Odrzywołem, Drzewicą, Gielniowem, Mroczkowem i Gowarczowem. Z innych ośrodków należy wymienić Drzewicę i Odrzywół nad Drzewiczką. Do dóbr zamku należały miasteczka Gielniów i Nieznamierowice. Odrzywół założony w 1418 r. miał targi i jarmarki. Studzianna założona w X V I w. znana jest i do dziś dnia z kultu M a t k i Boskiej Studziańskiej i dorocznych targów. Ściągają tam ludzie w strojach ludowych z całego powiatu. Z kolonizacji osadników sieradzkich w X V w. pochodzą wioski: Brzustów, Ciebłowice, Sługocice, Smardzewice i wcześniejsze, Twarda i Zarzęcin. Należy zaznaczyć, że koło Skrzyńska istnieje także osadnictwo tatarskie . Opoczyńskie leży w granicznej strefie kulturowej między Małopolską a Mazowszem, to też posiada wiele cech wspólnych obu regionom; wpływ Mazowsza zaznacza się szczególnie w opoczyńskim stroju. Dla naszych rozważań nad zagadnieniem stroju ludowego nie obojętne jest zagadnienie rozwarstwienia społecznego ludności wiejskiej, zamieszkującej omawiany teren. Ustawy z X V w. dotyczące powinności włościan podcięły warunki ekonomiczne chłopów i podały je w pańszczyznę . Stosunki te t r w a ł y do X V I I I w. i dopiero koniec X V I I I w. i wiek X I X wniósł sprawę uwłaszczenia chłopów . 7 s tf 10 u 12 1 3 ,4 l5 1 6 17 18 i n 4 �W latach 1830—46 położenie chłopów w dobrach prywatnych pogorszyło się. Szlachta wyzyskiwała dekret uwłaszczeniowy, aby przejść z gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej do gospodarki folwarczno-najemnej, chętnie też przyjmowała najmitów, rugując chłopów pańszczyźnianych. W 1844 i 1845 r. masowym rugom uległo kilka wiosek pow. rawskiego . Drugim sposobem częściowego zniesienia pańszczyzny było oczynszowanie chłopów. Ukaz z 1835 r. wprowadził oczynszowanie w dobrach skarbowych i donacyjnych. Reali­ zowany powoli nie rozwiązywał problemu, to też ruchy chłopskie — początkowo żywio­ łowe, później o charakterze świadomego ruchu ekonomicznego, zmusiły do wydania dekretu uwłaszczeniowego- . Charakterystyka stroju. Strój opoczyński charakteryzują pewne cechy wyróżniające go od strojów sąsiednich, a ujawniające się w kroju, typie tkaniny i sposobie noszenia różnych części odzieży oraz w ozdobach. Ogólną charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego jest umiar w kroju, w kolorycie i ozdobach, szczególnie koło Opoczna i Studzianny. Równocześnie jednak strój opoczyński odznacza się bogactwem splotów tkackich i iglicowania, ozdobne zaś tkactwo było bogato rozwinięte w północnej części Opoczyńskiego. Z opoczyńskich strojów męskich i kobiecych wyróżnia się szczególnie koszula o kroju p r z y r a m k o w y m ; szczególnie charakterystyczny jest jej wielobarwny haft płaski, niekiedy w połączeniu z czarnym ornamentem krzyżykowym. Natomiast haft biały, po­ dobny do haftów piotrkowskich przybiera tu swoiste formy, jak np. w Rzeczycy i Studziannie, w połączeniu z czarnym lub ze ściegiem wykonanym nicią żółtą lub niebieską. Odrębność opoczyńskiego stroju męskiego w jego dawnym starszym typie stanowią wielobarwne ubrania deseniowe, wykonane z tkanin przeważnie o splocie czteronicielnicowym lub tkanych pod deskę (Tabl. 1). Obecnie jednak panują powszechnie czarne sa­ modziałowe ubrania (Tabl. 2, ryc. 10). W wierzchnim ubraniu, t j . w parcianych sukma­ nach z X I X w. zachowanych z prawej strony Pilicy, charakterystyczny jest odmienny koloryt „pętli" i klapek oraz naszycia z czerwonych ta­ siemek na białych sukiennych sukmanach. Sukmana z czarnymi potrzebami, która w X X w. uważana jest za typowo opoczyńsko-rawską ma swe prototypy na innych pobliskich terenach (ryc. 1, 23). Oddziaływuje ona również w kierunku zachodnim na strój piotrkowski. Kapelusze, czapki i buty posiadają tu tylko drugorzędne cechy odmienne, natomiast wielo­ barwne pasy siatkowe są charakterystyczne dla Opoczyńskiego i posiadają dalekie analogie, gdyż podobne pasy plecione znane są na Podlasiu a no­ szone były również dawniej przez szlachtę. Opoczyńskie stroje kobiece wyodrębniły się od strojów sąsiednich z końcem X I X w., kiedy to wełniaki z dwu- i trójbarwnych przechodzą po­ w o l i do wielobarwnych, a w tle przestają stosować kolor czerwony, chociaż pozostają ciepłe kolory, w starszym stroju pomarańczowe, a w później­ szym żółte. Tło wełniaków nie rozbudowuje się zbytnio i nie przekracza k i l k u cm. Na ogół są to 2rt 1 Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkie­ cie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. �wełniaki ciemne, choć od 1920 r. rozjaśniane różnymi odcieniami barwy różowej. Wełniaki współczesne mają również tendencję do jasnych barw, zwanych barwa „ciałowa" lub „gąsiątkowa". Opoczyńskie kiecki przyszyte są do stanika i noszone „dęto", dzięki zaszyciu w e w n ą t r z zakładki. Charakterystyczne są zapaski „ w pas" o różnych deseniach i tle, oraz zapaski ,,na odziew" o tle dwojakim i symetrycznym raporcie. Noszą t u również kaftany, angierki, zielone sukienki, stroje białe, prześcieradła i dywany z „obróbką". Typowym zwyczajem opoczyńskim jest łączenie kiecki i dwóch zapasek o odmiennym tie. Ozdobne naszycia z aksamitek na kieckach i zapaskach, a niekiedy paski „szkloków", „plotki" i pasmanterie urozmaicają ten barwny strój. Typowe są również opoczyńskie czepce wiązane z tyłu i noszone z dużą salinówką okręcaną wokół głowy, oraz czepce obrzędowe i ślubne wianki czy* też stroiki druhen, przypominające nieco analogiczne ozdoby piotrkowskie. Prócz wiązania chustek jest tu charakterystyczny ich koloryt, gdyż Opoczynianki nie noszą chustek czerwonych. Wyjątkowo tylko w okolicach Inowłodza noszono chustki czerwone w czasie państwowych dożynek. Również charakterystyczne jest uczesanie włosów; dziewczęta plotą je w dwa warkocze i wiążą kokardą. Obecny strój opoczyński może być letni lub zimowy; inny jest strój odświętny, a inny na codzień. I chociaż w niektórych wsiach ubiór miejski wypiera ubiory ludowe — moda ta nie łamie jednak powszechnego zwyczaju i strój ludowy jest tu obowiązujący. Męż­ czyźni ubierają się wprawdzie w czarne ubrania z wełnianego samodziału, ale starsi noszą kolorowe lejbiki, a haftowane koszule męskie są również jeszcze częste. (Tabl. I I ) . Stroje kobiece są dotąd wielobarwne o przewadze tkanin pasiastych. Kobiety noszą tu powszechnie koszule haftowane, kiecki na staniku, a na terenach peryferycznych — gorsety, zapaski i kaftany. Zaznaczyć należy, że nawet ubogie kobiety posiadają inne kiecki na codzień i inne na święta. Zamożniejsze mają po kilka kiecek z wełniaków o różnym tle czyli „dnie", zapaski: „w pas", na „odziew" i na „porywkę". W okolicach Opoczna dziewczęta mają perkalowe białe sukienki ubierane latem. Kobiety noszą wełniane gładkie suknie uszyte na wzór wełniaka. Niezależnie od wieku kobiety wiążą na głowie salinówki od święta, a do roboty perkalowe białe lub deseniowe chustki. W zimie okrywają się wełnianymi chustkami, mężatki zaś noszą dzieci w barwnych dywanach. Mimo powszechnie noszonego stroju ludowego, niektóre jego części zanikają, np. czepce; wyszły też z użycia duże salinówki, choć małych każda kobieta posiada kilka. Podczas wojny naśladowano salinówki haftując białe jedwabne tkaniny kolorową bawełną. Wyszły z mody także dawne wierzchnie okrycia tzw. sukienki i żwpaniki, a angierki lub wangierki tylko sporadycznie były do niedawna wkładane. Mężczyźni przestają nosić sukmany, czasem tylko starsi nakładają je na uroczystości 0 charakterze publicznym. Znikły też z mody „świńskie r y j k i " , rogatywki i czapki „sprę­ żynowe"; z mody wyszedł nawet słomiany kapelusz. Charakterystyczne przemiany w y ­ rażają się także w kolorycie tkanin, w sylwecie stroju i w sposobie jego noszenia. Opo­ czyńskie kobiety noszą np. krótkie dęte kiecki, na terenach przejściowych kobiety noszą kiecki układane, prosto opuszczone. Na święta dziewczęta wkładają białe pończochy 1 pantofle, zimą —• wysokie buty. Rozwój i zanik niektórych elementów opoczyńskiego stroju ludowego jest uwarun­ kowany zmianami w życiu ekonomiczno-społecznym wsi. Wojenna przerwa w dostawach dawnych tradycyjnych surowców skłoniła lud do zarzucenia niektórych elementów stroju. We wsiach w pobliżu ośrodków fabrycznych, jak Tomaszów, a nawet Drzewica, strój ulega wpływom mody miejskiej. Mimo tego jednak opoczyński strój ludowy utrzy­ muje się dotychczas, czemu sprzyja hodowla owiec i uprawa lnu, a także możliwość zuży­ cia wolnego czasu na przędzenie i tkanie materiałów. Strój ludowy ma też swoje zalety; 6 �wełniaki są trwałe, a np. stare kobiety posiadają kiecki i zapaski z wyprawy ślubnej. Podniszczone — przeznacza się do pracy. Wełniaków też nie piorą, gdyż twierdzą, że brud ściera się z górną warstwą wełny. Tkanina wełniana na kiecki nie jest sztywna, lecz ciepła i lekka. Latem zastępują ją lżejszym samodziałem, wełną fabryczną lub perkalem. Kiecka nie krępuje ruchów przy pracy. Praktyczne są również czarne portki płócienne wątczone wełną. Opoczyniacy posiadają zamiłowanie do tkactwa i swoich strojów; kobiety dobierają starannie ko­ lory wełniaków. Często pożyczają je dla powtó­ rzenia „mody", choć przy pracy zmieniają barwy według swego upodobania. W ten sposób Opoczynianki są współtwórczyniami estetycznych warto­ ści stroju opoczyńskiego. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. An­ toninów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska. 1948. Rozdział I OBECNY STAN STROJU OPOCZYŃSKIEGO Dawny opoczyński strój męski składał się z filcowego kapelusza zwanego świń­ skim ryjskiem, później czapki — z koszuli na „zaściegackę" z w y k ł a d a n y m koł­ nierzem, lejbika kolorowego, wełnianych portek z fartuszkiem, a od 1890 r. spancera sięgającego do pasa. Portki i spancer szyto z czarnej tkaniny samodziało­ wej. Kawalerowie nosili od święta portki kolorowe, tkane w tzw. „ząbki" i kolorowe spancery z samodziału w deseń na czarnym, buraczkowym lub pomarańczowym tle. Buty karbowane lub zwykłe uzupełniały strój (Tabl. 1). Wierzchnim okryciem była biała sukmana, prosta lub z fałdami, przepasana pasem siatkowym lub tkanym na war­ sztacie. Na północy noszono niebieskie lub granatowe spancerki. Używano również białych, fałdowanych sukman lub noszono sukmany sieraczkowe. Obecnie strój męski składa się z płóciennej koszuli z haftowanym „przedsobkiem", mankietami i stojącym kołnierzem, z czarnego marynarkowego ubrania z samodziału i długich butów. W zimie noszą burki z kupnych materiałów a podczas mrozów kożuchy. Kobiety nosiły pasiaste kiecki na czerwonym, t j . pomarańczowym dnie i w t y m kolorze zapaski. Charakterystyczną cechą dawnych tkanin była duża ilość wełnianej przeróbki. Do stroju kobiecego należał: gorset, spancer, płócienna koszula z wywijanym kołnierzy­ kiem, haftowana na przyramkach i mankietach biało-czarnym lub czerwono-czarnym haftem. Na szyi sznury bursztynu bądź korali z krzyżykiem lub medalikiem zdobiły całość. Do ślubu lub na lato noszono paradne kiecki z deseniowej tkaniny, tkanej na 4-ch nicielnicach i zapaskę wełnianą lub biały fartuch z kupnego materiału. Gorset i kaftan z tejże tkaniny uzupełniały strój. Głowę zdobił ślubny wianek a później czepiec na ,, błogosławieństwo''. 7 �W zimie wierzchnim okryciem była su­ kienka z zielonego sukna podbita futrem, czarny fałdowany żupanik lub angierka czyli wangierka szyta z samodziału w paski, wa­ towana, przepasana zapaską. Głowę okry­ wała chustka a ramiona — zapaska. Bogat­ sze gospodynie nosiły kożuchy. Opoczyński strój kobiecy składa się obec­ nie z kiecki na staniku o tle „łowickim" (chrom, czarny, buraczkowy, zielony, nie­ bieski). Tło jest niezbyt szerokie, w wielo­ barwne pasy o układzie symetrycznym. Ilość barw dochodzi często do dwudziestukilku. K r ó t k a zapaska „w pas" i zapaska „do odziewu", koszula z kołnierzykiem wykładanym, zdobiona płaskim haftem, chusteczka na gło­ wie, mała ciemna salinowka — dopełniają całości stroju. W odróżnieniu od strojów sąsiednich opo­ czyńskie stroje kobiece charakteryzuje zu­ pełny brak koloru czerwonego. Zapaski są tu w innym kolorze niż kiecki lub zapaski na odziew (Tabl. 2). Jeżeli kiecka ma dno „łowickie" noszą zapaskę o dnie czarnym. Zapaski na odziew mają tylko tło łowickie lub czarne, a koło Opoczna również i modre. Obecnie kobiety opoczyńskie wkładają na nogi białe pończochy, pantofle lub wysokie Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. buty. Na lato a także do ślubu wkładają białe perkalowe kiecki mocno krochmalone. W zimie noszą burki, ciepłą chustkę i zapaski na ramionach. Dzieci w Opoczyńskiem ubierają również w strój ludowy; 3-letnie dzieci dostają małe pasiaste fartuszki Iniano-wełniane do perkalowych sukienek, a potem wełniaczki w drobne prążki. Chłopcy do 4-ch lat chodzą w samodziałowych sukienkach a potem w czarnych ubrankach. Strój opoczyński nawiązuje wyraźnie do strojów mazowieckich (np. krojem sukmany), a w niektórych szczegółach do wielkopolskich (fałdzista sukmana). Posiada on również kilka odmian czyli podtypów lokalnych, a mianowicie na terenach przejściowych w okoli­ cach Lubochni, Smardzewic i na wschodzie w okolicach Odrzywołu (mapa). Te trzy ostatnie odmiany nawiązują do strojów sąsiednich. C h a r a k t e r y s t y k a u b i o r ó w s ą s i e d n i c h . Na północ od Opoczyńskiego występuje strój rawski a dalej łowicki. Starszy strój rawski jest charakterystyczny prze­ wagą tła czerwonego z pasami zielonymi. Od Białynina strój rawski przypomina stroje łowickie. Żywotność ubiorów ludowych w pow. rawskim jest mała, młodzież ubiór ten zarzuca, utrzymuje się jednak w wielu wsiach strój kobiecy, odświętny (kiecka, gorset zapaski). Wśród starszych mężczyzn spotkać można białą sukmanę z czarnym szamero­ waniem. Strój łowicki omówiony został w osobnej monografii; charakteryzują go koszule o szerokich rękawach, spodnie starszego typu jednobarwne, późniejsze o czerwonym a po­ tem żółtym tzw. „dubeltowym" szerokim tle, lejbik czarny zakładany przeważnie na spen­ cer, spencer z czarnego sukna zdobiony tasiemkami, starszego zaś typu — kolorowy w drobną k r a t k ę ; sukmany starsze siwe, obszyte czarnymi tasiemkami i współczesne białe brzezinioki kaftany z czarnego sukna obszyte czerwonym sznurkiem i czarne kapoty z po­ trzebami. W łowickim stroju kobiecym zasługuje na u w a g ę typ samodziału — gruby 8 �i sztywny, kiecka ułożona w sztywne fałdy. Tło wełniaków i zapasek szerokie. Gorsety z czterema klapkami z samodziału w paski poziome. Starszego typu kaftany z samodziału w pasy poziome a współczesne — z aksamitu. Kiecki, zapaski i spencerki są bogato zdo­ bione naszyciami i haftem. Na zachód od Opoczyńskiego występuje strój piotrkowski, omówiony również w osob­ nej monografii, bardziej zbliżony do stroju opoczyńskiego niż inne stroje. Różnice zacho­ dzą w typie tkaniny i w odmiennym kroju niektórych części odzieży. Męski strój piotr­ kowski składa się: ze spodni w drobne prążki, lejbika wełnianego w prążki poziome, spencerka z siwego prążkowanego samodziału. W tkaninach jednobarwnych należy pod­ kreślić przewagę barwy granatowej nad czarną. W stroju kobiecym jest charakterystyczna koszula typu p o n c h o lub koszula z karczkiem, spódnica i fartuch drukowany, jedno­ barwne spódnice wełniane z samodziału, a w X X w. wełniak „krakowski" o czerwonym dnie i tzw. „łowicki" o wielu dnach; wełniaki fałdowane, kaftany wyłącznie jednobarwne, krótkie „przyjaciółki", fartuszki płócienne lub z kupnych materiałów, zdobione i hafto­ wane, zapaski w „pas" o układzie asymetrycznym z „przeplotką". Zapaski do odziewu w poprzeczne prążki w X I X w. (czerwone, żółte, zielone, brązowe o czerwonym tle), a w X X w. zapaski z prążkami przenikającymi. Wianek ślubny odmiennie upięty od opoczyńskiego, czółko druhny z aksamitu zdobionego czerwonym „cyrglem" wstążkami, kwiatami, szychem i pawimi piórami. Na południe od zasięgu stroju opoczyńskiego, t j . w Górach Świętokrzyskich występuje strój kielecki, charakterystyczny przez brązowe sukmany ze stojącym kołnierzem, grana­ towymi klapkami i czerwonym haftem. W stroju kobiecym charakterystyczna jest koszula typu p o n c h o z naszytym na ramionach prostokątnym kawałkiem płótna, z kwadra­ cikiem przy szyi. Gorset z układaną falbanką u dołu, czerwona kiecka marynusowa, rzadziej pasiak, zapaski w czerwono-czarne prążki, zapaski w pas o tle fioletowym (Bie­ liny), w okolicach Bodzentyna — czarne, czasem na prostopadłej krawędzi z paskiem czerwonym i chustka wiązana na głowie z opuszczonymi luźno końcami z tyłu („na zająca"). Na wschód od Opoczyńskiego ciągnie się teren strojów z Powiśla. Strój okolic Stężycy, Puszczy Kozienickiej i Czerska opracował jeszcze w X I X w. O. K o l b e r g . Charak­ terystycznymi cechami stroju męskiego od­ znacza się siwa sukmana z tyłu nie rozcinana lub sukmana bura z klapami z sukna czer­ wonego lub błękitnego, obszyta dookoła taśmą jasną albo niebieską, a niekiedy czarną (Stężyca). Do stroju męskiego należała: ka­ mizelka sukienna, granatowa z czerwoną wypustką, spodnie, wąski pas skórzany z ko­ zikiem w drewnianej pochewce, buty w y w i ­ jane po kostki, ściągnięte rzemykiem, niski kapelusz filcowy, obciągnięty u dołu czar­ nymi i czerwonymi sznurkami, złotym szy­ chem, z pawim piórem na przodzie (Czersk). Rękawy koszuli zawiązane nićmi lub sznur­ kiem, a kołnierz zapięty spinką. Strój kobiecy na t y m terenie składał się: Ryc. 4 Kobieta w stroju zimowym współczesnym Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Kra­ jewska, 1952. 9 �ze zgrzebnej spódnicy zwanej ciasnocha, noszonej pod spódnicą wierzchnią, gorsetu mocno wyciętego, białej płachetki na ramionach, fartucha zwanego „burek ' z wełny w biało-czarne paski, lub fartucha płóciennego. Spódnica mogła być również z „szorcu" tak, jak i zapaska na ramionach. Duży czepiec z tiulu, wysokie czółko opięte różno-kołorowymi wstążkami i pawimi piórkami, perkalowe odziewadło, muślinowy rańtuch, chustki wełniane bądź bawełniane, szale w dużą kratę uzupełniały strój kobiecy. Na terenach pogranicznych, t j . na połudn. zachód i wschód, między granicą stroju opoczyńskiego, piotrkowskiego, kieleckiego i powiślańskiego najstarsze wełniaki są dwubarwne (Krajów. Skrzyńsko, Nieznamierowice) lub trzybarwne (Małe Końskie, par. Bło­ nie), o kolorach: granatowym, zgniło-zielonym, buraczkowym lub w drobne paski bez jednolitego dna. W X X w. noszono tu ciemne wełniaki, bądź na tle czerwonym (Tabl. I I I ) . Koszule najczęściej niezdobione, kiecki do pasa układane z naszytymi tasiemkami (Mnisz­ ków), zapaska gładka, wreszcie czepiec związany pod szyją (Prymasowa Wola), chu­ steczki, szalinówki w kolorze czerwonym — to cechy tego terenu. Białe sukmany noszono na połudn. zachodzie bez pasów. Na ogół jednak strój ludowy na opisanych terenach pogranicznych zanika, a w jego miejsce wchodzi w modę ubiór miejski. 1 Rozdział II ZARYS HISTORYCZNY ROZWOJU STROJU OPOCZYŃSKIEGO W ciągu X I X i pierwszej poł. X X w. strój opoczyński ulegał zmianom; zwłaszcza poszczególne jego części i elementy takie jak krój, rodzaj tkaniny, barwa, ozdoby uległy dużym przemianom. Niektóre części stroju w ciągu tego okresu zanikły a na ich miejsce wchodzą inne, najczęściej fabrycznego pochodzenia. Największy rozkwit stroju opoczyńskiego nastąpił w okresie pouwłaszczeniowym i t r w a ł do I wojny światowej. W oparciu o badania terenowe możemy odtworzyć przy­ bliżony rozwój stroju opoczyńskiego od drugiej poł. X I X w. Natomiast wzmianki w lite­ raturze etnograficznej, chociaż sporadyczne, sięgają do 1828 r., i jakkolwiek są ułamkowe, dają kilka cennych przyczynków. Jak przypuszczać możemy koszule w poł. X I X w. były odmiennego kroju, mało zdo­ bione. Być może, iż ten właśnie brak ozdób był jedną z przyczyn tłumaczącą dlaczego autorzy notatek dotyczących stroju opoczyńskiego, które Kolberg w swoim dziele przy­ tacza, nie zwrócili na nie u w a g i . Ze współczesnych relacji wynika, że od końca X I X w. koszule opoczyńskie miały krój p r z y r a m k o w y , innego nie pamiętają. Koszule męskie noszono z płótna lnianego lub konopnego . Płótno lniane było zgrzebne, stabo bielone. Koszule odświętne szyto z cienkiego lnianego płótna, a w okresie międzywojennym z płótna lniano-bawełnianego *. Koszule kobiece natomiast miały górną część z płótna cienkiego a dolną czyli nadołek z płótna zgrzebnego. Współcześnie koszula kobieca posiada górną część z płótna fabrycznego, często też jest bez nadołka i tworzy rodzaj bluzki. Krój koszul znanych z tra­ dycji jest także przyramkowy. Natomiast od końca X I X w. zmienia się osywka i osywecki a w męskiej koszuli również i gors. Najstarsze koszule miały być gładkie, zdobione pro­ stym ściegiem; od końca X I X w. wprowadzono wysycia, haft, który aż do czasów współ­ czesnych przechodził kilka przeobrażeń w ściegu, ornamentyce i kolorycie. W X I X w. mężczyźni nosili koszule na „ w y p u s t " t j . wyłożone na spodnie, długie do kolan, podpasane wełnianym pasem. Ten sposób noszenia koszuli zanikł ok. 1880—1890 r . . Szczątkowym zwyczajem było niewątpliwie wyrzucanie koszuli na wierzch podczas żniw. Z męskich strojów noszonych między 1870 r. aż do czasów współczesnych wymienić należy portki, lejbik, sukmaną i kożuch a z kobiecych —• kiecki, różne zapaski, gor­ sety, spancerki, sukmany i inne okrycia. W X I X w. aż do I wojny noszono spodnie typu fartuszkowego, potem weszły w modę spodnie współczesne. Białe, samodziałowe, płó22 23 2 23 10 �Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustr. Królestwa Polsk. J. M. Bazewicz, 1907. cienne lub wełniane spodnie farbowano z końcem X I X w. na czarno i takie u t r z y m a ł y się do czasów współczesnych. Spodnie deseniowe, wielobarwne, samodziałowe, noszone w czasach pouwłaszczeniowych zanikły po I wojnie. Lejbiki znane z tradycji w X I X w. z wysokim prostym kołnierzem i klapkami, zapi­ nane do góry, wraz z upowszechnieniem haftu, zyskują z przodu większe wycięcie dla pokazania haftowanego gorsu koszuli. Lejbik był zawsze krótki; przody miał z samodzia­ łowej, wełnianej tkaniny a plecy z podszewki. Przody zmieniały się od jednobarwnych do wielobarwnych, deseniowych i czarnych. Po I wojnie kolor czarny panował powszechnie. Lejbiki starszego typu leżały na figurze luźno, późniejsze ściągano z tyłu paskiem. „Spancerki" weszły w modę ok. 1890 r., były krótkie do pasa. Z początkiem X X w. weszła w modę dłuższa od spancerka marynarka i krótki spancerek, k t ó r y po I wojnie powoli zanikał. Krótkie spancerki były czarne, bądź wielobarwne-deseniowe. W podob­ nym kolorze noszono też marynarki; dopiero po I wojnie zapanował powszechnie kolor czarny. W okolicach Smardzewic, Lubochni i na północnej granicy Opoczyńskiego, a nawet w pierwszej fazie w okolicach Rzeczycy noszono spancerki granatowe i niebieskie, to też chłopców z gminy Sierzchowy nazywano „modrakami". W niektórych wsiach twierdzą, iż najstarsze spancery miały być białe, wełniane. Możliwe, że była to raczej krótka sukmanka, gdyż tę część odzieży noszono bezpośrednio na koszuli i lejbiku. �Wiadomości dotyczące sukmany pochodzą z okresu pouwłaszczeniowego. W drugiej poł. X I X w. wierzchnie okrycia są już dosyć zróżnicowane, gdyż istniało kilka typów sukman, różnych pod względem kroju, tkaniny i ozdób. W Międzyborzu np. w pow. opoczyńskim jeszcze po uwłaszczeniu noszono parcionki t j . płócienne sukmany, far­ bowane na kolor granatowy lub czerwony, a w całej wsi miały być tylko 3 białe suk­ many wełniane. Białe sukmany uważano tam za w y m y s ł łowicki . Biała sukmana wypie­ rała parcionki, a niektórzy chłopi około Opoczna twierdzą, iż pochodzi ona z czasów króla Kazimierza (Wielkiego). Nie rozstrzygając kwestii genezy wełnianej sukmany należy zwrócić uwagę, że ok. 1870—1880 r. noszono po prawej stronie Pilicy białe sukmany dwojakiego kroju: proste, bez cięcia w pasie, krótkie, a także sukmany fałdziste ciężkie i długie. Najstarsze suk­ many posiadały proste, stojące kołnierze, barwne klapki, tasiemki i wyszycia. Sukmany od Opoczna po Pilicę były zdobione czerwonymi taśmami, choć niektóre wsie miały modę na ozdoby innej barwy. Za Pilicą noszona była sukmana fałdzista z czarnymi potrze­ bami i pętlami, która pod koniec X I X w. i w X X w. przyjęła się powszechnie na oma­ wianym obszarze wypierając inne. Białe fałdziste sukmany były szyte z samodziału a późniejsze z kupnego sukna. Prawdopodobnie i granatowe sukmany były czasem szyte z sukna. Ok. 1900 r. w okolicy Smardzewic i Lubochni weszły w modę tzw. sukmany „sieraczkowe". Różnią się one od białych lekkością, gdyż sukmany samodziałowe białe były ciężkie „jak trzy ćwierci żyta", mocno folowane. Sukmany sieraczkowe były słabiej folowane. 2fi Sukmany zależnie od kroju miały różne przeznaczenie. Biała krótka sukmana noszona była raczej na ubranie l ż e j s z e ; fałdzista sukmanę ubierano do 1890 r. na lejbik a w zimie na kożuch lub spancer. Sposób noszenia sukmany bezpośrednio na koszuli" przypomina sposób noszenia szlacheckiego żupana. W kroju sukmany można znaleźć p e w n ą analogię do kontusza, czamary i k a p o t y (ryc. 24). Ok. 1870 r. granatowe suk­ many miały charakter obrzędowy, W X X w. biała sukmana weszła do stroju obrzędowego, gdyż t a k ą wkładał pan młody; jednakże koło Lubochni pan młody wkładał do ślubu kapotę sieraczkową. Kobiety nosiły wierzchnie okrycia różnego rodzaju; białą krótką s u k m a n k ę podobną do męskiej noszono na chłody, jak również białe katonki zdobione wełną, które były używane na codzień. Prócz nich noszono katonki z cienkiego sukienka, które wymyśliła niejaka Bajorowska z Kruszewca. Były one ubierane na białe suknie i miały charakter stroju, który pożyczano sobie niekiedy. Oprócz sukmanek, w których dopatrywać się można form tradycyjnych, przyjęły się okrycia miejskie, do nich należą sukienki i żupaniki. Zależnie od zamożności były one podbite futrem lub watowane, szyte z fabrycznego sukna lub partu i zależnie od koloru, ozdabiane. „Sukienki" noszono w opoczyńskich miasteczkach od X V I I I w . a prze­ trwały do końca X I X w. i dłużej, po prawej stronie Pilicy. Cechy miejskiego okrycia miała również angierka czy loangierka szyta z barwnego, płócienno-bawełnianego samodziału, która zaczęła być modna z końcem X I X w. i zanikła po I I wojnie. Kożuchy były w Opoczyńskiem prawdopodobnie oddawna noszone, lecz upowszechnić się miały ok. 1870 r. kiedy weszły w modę białe, fałdziste kożuchy noszone przez męż­ czyzn a rzadziej przez kobiety. Przed I wojną w miejsce białych kożuchów noszono żółte kożuchy, proste w kroju. Pas noszony do męskiego ubrania ulegał również zmianom od poł. X I X w. do czasów współczesnych; w Sługocicach najstarsze pasy miały być skórzane, szerokie jak pasy krakowskie. W Skórkowicach noszono pasy skórkowe na sukmanie , powszechnie jednak twierdzą, iż noszono pasy tylko wełniane lub parciane. Ok. 1870 r. noszono białe pasy, które uważano za najpospolitsze, gdyż używane były na codzień a pasy czerwone na ś w i ę t a . Te czerwone pasy uważano za wymysł łowicki. W końcu X I X w. no­ szono je do codziennego ubrania, podobnie jak i czerwone podwiązki do butów. 27 28 29 3 0 31 S2 12 �Po wyjściu z mody czerwonych pasów noszą na codzień pasy ciemne, tkane w prążki, a na święta wkładają wielobarwne pasy siatkowe, plecione. W X I X w. pas był noszony na lejbiku a potem pod spancerem, tak że nie był widoczny. W przeciwień­ stwie do dawnych sztywnych pasów, pas siatkowy był miękki, wiązany na sukmanie; rzadko podpasywano nim spodnie. Pas przeszedł do stroju odświętnego i zanika jako część ubioru codziennego, wreszcie wychodzi z mody razem z sukmaną. Wspomnieć t u należy, że analogiczne pasy siatkowe nosiła dawniej szlachta na kontuszach w X V I I w. . Tkane cienkie białe pasy były importowane przez Ormian. Wiązanie pasa w węzeł w Woli Gałeckiej przypomina wiązanie pasów s ł u c k i c h . W końcu X I X w. i początku X X w. nakryciem głowy był filcowy kapelusz, później czapka. O nowatorach wprowa­ dzających „kaszkiety" (ryc. 28) mówiono w Rzeczycy z przekąsem prydle. Potem weszły w modę czapki „sprężynowe", wprowadzone pod w p ł y w e m czapek wojskowych; póź­ niejszy kaszkiet, — to maciejówka noszona przed I wojną. W zimie w poł. X I X w. bo­ gatsi chłopi opoczyńscy nosili odwijane kołpaki a biedniejsi — rogatywki. Wyszły one z mody w końcu X I X w., zastąpione stożkowatymi czapkami z imitacji baraniej skóry. Letni kapelusz słomkowy choć nie ulegał zmianom, powoli zanikał a obecnie noszą go tylko staruszkowie. Zmianom uległy również nakrycia głowy w stroju obrzędowym; noszony przez drużbę kołpak lub kapelusz, ustąpił miejsca czapce. Na ogół starsze okrycia głowy były strojniejsze i lepiej harmonizowały ze strojem niż współczesne. Obuwie męskie zmieniało się także, od form prostych, t j . b u t ó w na jedną nogę z lichej skóry, do butów z podkówkami i hunefotami, w końcu X I X w., i z karbowanymi chole­ wami na początku X X w. Strojne buty nosili przeważnie kawalerowie. Obecnie Opoczyniacy noszą gładkie wysokie do kolan buty czarne. Zmiana b u t ó w i obuwia dyktowana była modą miejską, np. buty karbowane nosili chłopi wracający z wojska. Istniały rów­ nież ośrodki rzemieślnicze, jak Klwów, w którym wyrabiano maso­ wo buty na sprzedaż. 33 3i Kobiety nosiły w X I X w. obuwie podobne do męskich, nieco niższe bez ozdób i karbów. Latem nosiły płytkie pantofle, szyte z tkaniny lub skóry. W X X w. przyszła moda na trzewiki z wysokimi cholewkami, sznurowanymi czarną lub pąsową tasiemką z bukwami na pięcie. Do ślubu wkładały czarne pantofle na jeden guzik. Po pierwszej wojnie moda trzewików powoli wygasa a obecnie Opoczynianki noszą w y ­ sokie buty, latem zaś miejskie pan­ tofle. Z końcem X I X w. weszły w Opoczyńskiem w użycie trepy, najpierw dłubane z drzewa a potem obite rze­ mieniem. Było to obuwie robocze noszone przez mężczyzn i kobiety, a czasem jedyne obuwie dzieci. Z w y ­ czaj chodzenia latem boso utrzymał się tu dotychczas. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opo­ cznie, 1920. Z Archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. 13 �Jeszcze w X I X w. mężczyźni i kobiety nosili w butach i trepach wiechcie słomy, bądź onuce . Obecnie wkładają również onuce lub skarpety a kobiety — pończochy. Współ­ cześnie modne są białe pończochy dziane na drutach. Z opoczyńskich strojów kobiecych ciekawe są kiecka i zapaski ze względu na ich koloryt oraz rodzaj tkaniny. W X I X w. Opoczynianki nosiły kiecki długie do kostek, prosto opadające; w X X w. zaczęto kiecki przyszywać do stanika, najpierw w północ­ nej części Opoczyńskiego a następnie w południowej, przypuszczać więc można, że moda szła od wsi nadpilicznych, co byłoby zgodne z ogólnym przekonaniem, że moda idzie od Studzianny. Ok. 1930 r. zaczęto kiecki skracać, otrzymują one k r y t ą zakładkę i naszycia z aksamitek. Noszone były „dęto". Analogicznie do kiecek skracają i zapaski, szczególnie krótka i wąska jest współczesna ,.zapaska w pas". Proces ten nie biegnie wszędzie jedna­ kowo, grupy peryferyczne np. albo zachowują zapaskę w pas długą (Smardzewice) albo posiadają obydwie formy. (Lubochnia). Utrzymują się też długie zapaski (w Smardzewi­ cach i Odrzywole). Dawniej Opoczynianki nosiły kiecki i zapaski o jednakowej barwie tła; współcześnie noszą kiecki i „zapaski w pas" oraz „zapaski na odziew" o odmiennym tle. W pierwszej poł. X I X w. kiecki były płócienne, a odświętne —• jednobarwne. Najstarsze kiecki znane z tradycji były „drobne", t j . w wąskie paski w których kolor czerwony występował równorzędnie z.modrym t j . ciemnogranatowym, słabiej natomiast podkreślona była barwa biała. W paskach występuje kolor modry z białym lub czerwony z czarnym. Z końcem X I X w. jeden z tych kolorów staje się panujący i tworzy tło, najczęściej czerwone. Z prążków powstają barwne pasy z przewagą kolorów ciemnych, wyjątkowo z żółtym obok niebieskiego i zielonego. Ilość barw ogranicza się do 4-ch lub 5-iu a tło i raporty są wąskie. Na przełomie X I X i X X w. zaczynają nosić kiecki „cerwone" lub „ciemnopąsowe" (pomarańczowe). W raporcie używano dawnych barw, tylko tło i raport roz­ szerza się, po czym tło zmienia się na tzw. „łowickie" lub „pąsowe" (chrom). Po I woj­ nie ilość kolorów wzrasta od k i l k u do dwudziestukilku, istnieje również tendencja do używa­ nia jednego koloru w k i l k u odcieniach. Ok. 1920 r. charakterystyczny koloryt tkanin opoczyńskich został wzbogacony o kolor różowy, który przedtem występował tylko jako pojedyncza prążka. Dawne raporty posiadają układ symetryczny prążek, późniejsze — asymetryczny; w zapaskach jednak symetryczny układ zachował się do czasów dzisiejszych. 3 5 Ciekawe jest również zagadnienie łączenia poszczególnych części odzieży z uwagi na ich koloryt; przy ciemno-pąsowych i „łowickich" kieckach noszą kiecki o tle buracz­ kowym lub czarnym. Prócz nich Opoczynianki noszą kiecki o tle niebieskim i zielonym, od 10-iu zaś lat rozpowszechniły się kiecki o jasnym tle „gąsiątkowym" t j . seledyno­ w y m lub „ciałowym" t j . jasno-różowym. Rzadko noszą kiecki dwubarwne (okolice Rze­ czycy); kiecki drobne noszą przeważnie kobiety starsze lub dziewczynki. Jednobarwne kiecki samodziałowe w pas modne w X I X w. u t r z y m u j ą się w okolicach Lubochni, po I wojnie powszechnie szyją kiecki na stanikach naśladujące wełniaki z wełny fabrycznej lub z deseniowych perkali. W końcu X I X w. obok wielobarwnych strojów noszono w Opoczyńskiem stroje lniano-bawełniane białe, deseniowe lub białe z wzorami czerwono-czar­ nymi. Zanikły one ok. 1925 r. Z czasem samodział został zastąpiony białym perkalem. Obecnie białe kiecki szyją tylko z perkalu. Moda współczesna rozbudowała ilość barw tła w zapaskach „ w pas" podczas gdy w zapaskach „na odziew" ilość barw ogranicza się do dwóch: czarnego i „łowickiego". W okolicach Opoczna noszą również zapaski modre. Gorset używany w X I X w. był szyty z jednego płatu tkaniny z małą ilością tacek. W X X w. szyto przeważnie gorsety o większej ilości klinów i tacek. Współcześnie szyje się gorsety z aksamitu i ozdabia bogato koralikami. Traci on zresztą swoją dawną funkcję i nie jest noszony na codzień. lecz do stroju odświętnego, przeważa zaś na terenach peryferycznych. Spancerek kobiecy znany z końca X I X i pocz. X X w. sięga niżej pasa i jest dłuższy z tyłu; współczesny — jest krótki, nie sięga pasa lecz jest bardziej obcisły. Na spencerki używano tkanin deseniowych, w starszych zaś przeważa kolor pomarańczowy, w młod­ szych — pąsowy. Obecnie Opoczynianki noszą również kaftany z materiału fabrycznego 14 �o kroju podobnym do spancerków. W ostatnich czasach spancerki i kaftany wypierają swetry wykonywane na drutach. Dawniej pończochy oddawano do roboty w miasteczku, obecnie wykonują je na drutach dziewczęta. W stroju opoczyńskim zmieniają się również chustki na głowę. Ok. 1870 r. znano chustki szalinowe (salinówki), dużych rozmiarów noszone na ramionach i głowie. W X X w. nosiła je tylko panna młoda, powszechnie zaś przyjmuje się moda noszenia na głowie małej chustki szalinówki. Chustki tego typu są odświętne, obok nich używane są zwykłe robocze chustki z perkalu. Z czasem ulega zmianie i prześcieradło używane do noszenia dzieci; od zgrzebnych płacht na codzień a z cienkiego płótna na święto — do białych, desenio­ wych lniano-bawełnianych w X X w. i deseniowych wielobarwnych, współczesnych (ryc. 7). Po wyjściu z mody sukmanek i płaszczy w X X w. kobiety używały w zimie samodziałowych, deseniowych, barwnych dywanów lub fabrycznych, wełnianych chu­ stek. Do dawnych płaszczy zimowych wkładano na głowę „dzikówki" a w X X w . pluszowe chustki fabry­ czne; obecnie noszą chustki dziane na drutach. Jak wynika z materiałów i relacji informatorów zmieniał się w Opoczyńskiem i rodzaj surowca używa­ nego do wyrobu strojów ludowych; zmieniał się krój i koloryt. W czasach pouwłaszczeniowych nastąpił zwrot od tkanin lnianych, do wełnianych lniano-wełnianych i lniano-bawełnianych, chociaż płótno lniane różnej grubości jest nadal używane na koszule, portki lub za­ paski. Natomiast świąteczny strój opoczyński musi być wełniany a tylko ubiory „na p o r y w k ę " są lniane. Chłopi tłumaczą ten stan rzeczy lepszymi urodzajami lnu w X I X w. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawinię­ Zmieniała się również i technika tkania; dzięki tym w „dywan". Studzianna, pow. pewnym splotom tkackim i pomysłowemu układowi Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. nici w postawie i wątku uzyskiwano efektowne tkaniny Iniano-wełniane w których przeświecały lniane nici postawu. O kieckach szytych niegdyś z takich tkanin mówi się dziś, że to był „wielki strój", choć obecnie jest to tylko „parciok". Do strojów męskich i kobiecych stosowano ozdobne sploty tkackie, do strojów kobie­ cych — iglicowanie. W starszych strojach wełnianych ścieg iglicowany był wykonany wełną, w strojach białych — bawełną; współcześnie używają jedwabiu. Obecnie w tkac­ twie opoczyńskim przeważa ścieg krzyżowy, chociaż tkanina może być różnej grubości. Należy stwierdzić, że od czasów I wojny do współczesnych stroje kobiece posiadają wię­ cej ozdobnych naszyć, aksamitek, paciorków, tasiemek, szerokich koronek u koszul, zapa­ sek i dywanów. Natomiast wyszły z użycia odświętne czepce i późniejsze półczepki; wianki ślubne były dawniej strojniejsze, i choć ok. 1900 r. weszły w modę welony, wianki u t r z y m a ł y się do I I wojny. Utrzymał się natomiast czepiec oczepinowy na „bło­ gosławieństwo". Czepce takie są pożyczane od starszych kobiet. Specjalna czepczarka pierze je i układa, lecz nowych nie szyje. 15 �R o z d z i a ł III ZASIĘG STROJU OPOCZYŃSKIEGO Przedstawiony na mapie zasiąg stroju opoczyńskiego został wytyczony w oparciu 0 badania terenowe przeprowadzone w latach 1949—1955 r. Dla stwierdzenia różnic mię­ dzy strojem opoczyńskim a strojami sąsiednimi przeprowadzono również wywiady we wsiach: Bukowiec, Małe Końskie, Błogie, Sławno, Mniszków, Psary, Prymasowa Wola, Żelazowice, Topolica, Żarnów, Miedzna, Wąglany, Korytków, Adamów, Snarki, Janików, Kadz, Klwów, Żdżary, Rudki oraz Białobrzegi i Nagórzyce za Pilicą. Należy podkreślić, że odrębność Opoczyńskiego wyraża się silnie w stroju, który w y ­ różnia je tak, że kiedy Opoczyniacy idą np. do Częstochowy, sąsiedzi mówią o nich: „Idą opoczyńscy ludzie" albo „Idą wszystkie kolory" . Zasięg stroju opoczyńskiego nie zamyka się w granicach powiatu opoczyńskiego (mapa), lecz sięga południowej części powiatu rawsko-mazowieckiego, przekracza Pilicę na północ i biegnie wsiami: Łęgonice, Żdżary, Rudki, Sadykierz, Brenica, Podmałec, dalej k u zachodowi przez: Białobrzegi do Smardzewic i Tresty Rządowej na Bratków, Sławno, Prymasowa Wolę na zachodzie do Ostrowa na południu, poprzez Karwice, Brustowiec, obejmuje na połudn. wschodzie Zychorzyn, Grabów, Gałki, Nieznamierowice, biegnie do Odrzywołu i Wysokina, a więc obejmuje środkową i północną część pow. opoczyńskiego 3B 1 połudn. część pow. rawsko-mazowieckiego. Strój opoczyński posiada kilka odmian lokalnych, pewnymi odrębnymi cechami, zaznaczający­ m i się w kroju, kolorze tkaniny, zdobieniach lub w częściach ubrania. Są to głównie 3 od- • miany: lubocheńska, smardzewicka i odrzywolska. Na peryferyczne te odmiany wpły­ wał strój z terenów sąsiednich. Najbliższe po­ dobieństwo występuje w stroju okolic Opocz­ na, Studzianny i Rzeczycy. Odmiana odrzywolska nie wykazuje tendencji do rozwoju stroju, lecz zachowała niektóre starsze formy. Natomiast takie elementy jak typy tkaniny, motywy haftu zbliżają bardzo strój rzeczycki z lubocheńskim i smardzewickim. Dodać jednak należy, że niektóre ośrodki znajdują się mimo zachowania dawnego stroju ludowego pod silnym działaniem niwe­ lacyjnym miast, szczególnie w pobliżu To­ maszowa, Drzewicy i Odrzywołu. Wpływy te zaznaczają się bardziej w stroju letnim niż zimowym. Najbardziej jednolite pod wzglę­ dem całokształtu stroju są wsie skupione wokół Opoczna. Jest rzeczą charakterysty­ czną, że zasięg stroju opoczyńskiego można nawiązać do dawnych granic historycznych z X V I w. W X I X w. Opoczyńskie znajdowało się pod silnym wpływem stroju łowickiego, ujawniającym się w noszeniu białej, fałdzistej sukmany a także w kieckach i zapaskach, Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygnanów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 16 które wyróżniają się między sobą �W noszeniu zapasek „na odziew" o prążkach ułożonych poziomo i wysokich czepcach. Za­ sięgi stroju przedstawiają się następująco: czarny strój męski występuje w całym Opoczyńskiem, lecz starszy strój kolorowy w drobnych odmianach zaznacza się w okolicach Opoczna, Studzianny, Rzeczycy. W okolicach Lubochni były noszone granatowe spancerki, a w okolicach Smardzewic — spancerki modre i kolorowe lejbiki i spodnie. Wzdłuż półn.-zach. granicy zasięgu stroju opoczyńskiego noszą również granatowe spancerki. W Kanicy — spancerki bordowe lub granatowe a spodnie czarne. W połudn.-zachodniej części pow. opoczyńskiego noszono zawsze czarne ubrania z czar­ nymi potrzebami. Biała sukmana występuje w całym Opoczyńskiem w X I X w. i jest dla tego obszaru charakterystyczna, choć w X I X w. noszono na prawym brzegu Pilicy naszycia czerwone, a na granicy: Zychorzyn, Gałki, Przysucha — siwe sukmany . W okolicy Smardzewic i Lubochni noszono sieraczkowe kapoty, które występują również w stroju piotrkowskim. Sukmany granatowe mają zasięg rozproszony a w X X w. nie były noszone i wiado­ mości o nich są ułamkowe. Natomiast sukmany białe noszono również poza granicą połudn.-zach. zasięgu stroju opoczyńskiego, lecz bez pasów siatkowych. Także koszule męskie, haftowane wykazują wiele cech wspólnych z piotrkowskimi, prócz okolic Odrzywołu. Większe różnice zaznaczają się w stroju kobiecym. Dla okolic Opoczna, Studzianny, Rzeczycy charakterystyczny jest strój z X I X i pocz. X X w. przedstawiony na tabl. I . Na­ tomiast strój przedstawiony na tabl. I I jest bardziej współczesny. Opoczyński strój ko­ biecy urozmaica różnorodność typów tkanin z których jest wykonany. W Smardzewicach kobiety noszą dotychczas kiecki układane do aksamitnych gorsetów, długie zapaski z ta­ siemkami, koszule haftowane, czasem bluzki, na ramionach i szyi tzw. „dętki", na głowie półczepki. Niektóre z tych elementów zbliżone są do stroju piotrkowskiego, jak gorsety i długie zapaski z naszyciami z tasiemek. Strój kobiecy okolic Lubochni jest mieszany, występują w nim obok charakterystycz­ nych cech stroju opoczyńskiego, także kiecki bez staników do bluzek z falbanką lub tzw. rawskie, występujące na północ omawianego terytorium. Istnieją też pewne różnice w ko­ lorycie, w zapasce np. występują prążki czerwone a w tle kiecek — również kolor malinowy. W starszym stroju wianek ślubny panny młodej i strój głowy druhny zdobiony pa­ w i m i piórami można nawiązać do podobnego stroju w Piotrkowskiem. W okolicach Odrzywołu noszą kobiety kiecki układane z naszytymi nisko tasiem­ kami, długie zapaski, koszule bez haftów z prostym kołnierzem obszytym koronką. Często też zamiast pasiaków noszą jednobarwne z kupnego materiału, i bluzki w rodzaju paso­ wanych kaftanów. Charakterystyczną cechą stroju opoczyńskiego obszarów północnych są tkaniny zdo­ bione iglicowaniem lub techniką czteronicielnicową. Są to tkaniny wełniane i parciane łączone z bawełną lub wełną. Z lniano-bawełnianych tkanin szyją kiecki, gorsety, kaftany a w Lubochni nawet zapaski. Niektóre desenie są związane z zapaską lub katanką, a pe­ wien typ kolorowych parcianek wątczonych wełną sięga nawet poł. X I X w. Tkaniny 4-ronicielnicowe są także w połudn. części omawianego terenu, lecz nie ma tu takiego bogactwa wzorów jak na północnym. W oparciu o informacje możemy stwierdzić, że w okolicy Opoczna były w użyciu kiecki w których kolor modry, t j . ciemnogranatowy, lub czarny był traktowany na równi z kolorem czerwonym i łączony z białym. Czarne kiecki z wąską białą prążka jak również i zapaski w pas oraz zapaski na odziew utrzymały się dłużej; do dziś np. jest noszona za­ paska modra. Przypuszczać można, że zaważyły tu w p ł y w y idące od Skarżyska, Iłży i Bo­ dzentyna, gdzie występują czarne bądź czarne z białymi zapaski lub kiecki. Także w pół­ nocnej części omawianego obszaru miał występować kolor granatowy z czerwonym, być może — jaśniejszy niż w okolicach Opoczna. Natomiast nad Pilicą obok kiecki dwubarwnej lub „drobnej", występuje kiecka jedno­ barwna a także kolor czerwony w tle. O wyraźniejszych zasięgach możemy mówić do­ piero, gdy wszedł w modę kolor czerwony czyli ciemno-pąsowy lub pomarańczowy, który zapanował powszechnie wraz z raportem ,.na okrągło", związanym z techniką 37 2 strój Opoczyński 17 �iglicowania. Ok. 1910 r. wypiera go wzór „łowicki" czy pąsowy (chrom), również po­ wszechny a nawet występujący na zachód od omawianego terenu. Ludność Rzeczycy posiada upodobanie do tkanin ciemnych, okolice Studzianny — do tkanin o odcieniach jaśniejszych niż opoczyńskie. We wsiach na północ od Rzeczycy kolor wiśniowy jest bardziej malinowy a w okolicach Lubochni w stroju tzw. „ r a w s k i m " występują prążki czerwone, niestosowane w całym Opoczyńskiem. Kolor czerwony w tle występuje na połudn. zachód w okolicach Żarnowa, Małych Końskich i Błogiego, n a w i ą ­ zuje on do stroju piotrkowskiego. W X I X w. były powszechnie noszone kiecki w pas z gorsetem o ośmiu—dziesięciu klapkach. Po 1900 r. w okolicach Rzeczycy i Studzianny przyszywano kieckę do stanika; utrzymało się to dłużej, bo do I wojny na połudn. obszarze. Zapaski posiadają również pewne odmiany. W najstarszym stroju długie zapaski w „pas" były noszone powszechnie, natomiast współczesne zapaski krótkie mają zasięg obejmujący okolice Opoczna, Studzianny i Rzeczycy. Obok nich w okolicach Studzianny i Rzeczycy noszono zapaski prosto ułożone. Długie zapaski „na p o r y w k ę " noszą w okoli­ cach Opoczna tylko starsze kobiety, a w okolicach Rzeczycy i Studzianny — noszą je tylko młodsze. Charakterystyczną cechą zapasek „ w pas" jest ich wystrój. Zapaski na odziew wykazują mniejsze różnice, to też i zasięgi ich są mniej zróżnico­ wane. Powszechnie mają dno „łowickie" lub czarne, a jedynie w okolicy Opoczna — tło modre. Starsze zapaski „do odziewu" były dłuższe i takie pozostały w okolicach Smar­ dzewic, gdy gdzieindziej są krótsze. Charakterystyczną cechą zapasek na odziew z końca X I X w. i pocz. X X w. jest poziomy układ prążek. Prawdopodobnie, jak na mapie W ó j ­ c i c k i e g o , zasięg ich był dawniej bardziej posunięty na zachód. Zapaski tego typu w y ­ stępują także w okolicach Iłży a nawet Warszawy. Koszule kobiece ze stojącym prostym kołnierzykiem obszytym siatką były w X I X i X X w. powszechnie noszone. Późniejsza moda kołnierzyków wywijanych nie objęła tylko okolic Odrzywołu, gdzie ten krój zachował się do czasów współczesnych. Rów­ nież koło Lubochni noszono szersze kołnierzyki z koronką. W okolicach Rzeczycy i Stu­ dzianny stosowano przed I wojną haft dwubarwny, biało-czarny, a współcześnie białoniebieski lub biało-różowy. Zasięg haftu zoomorficznego obejmuje okolice Rzeczycy. Lubochni i przechodzi na Smardzewice. W okolicach Smardzewic wyróżnia się czerwonoczarny haft krzyżykowy wykonywany na kanwie; kontynuacją tej techniki jest kolorowy haft na rękawach. Zasięg występowania czepców nie jest dla wszystkich ich typów jednakowy, czepiec z miękką główką pod chustkę jest powszechny, natomiast czepiec oczepinowy „na błogo­ sławieństwo" z główką haftowaną występuje w grupie studziańskiej i rzeczyckiej. W y ­ sokie czepki można nawiązać do typów występujących w starszym stroju łowickim. Nato­ miast półczepki przyjęły się w okolicach Smardzewic i Lubochni a zasięg ich wiąże się ze strojem piotrkowskim. Wianki ślubne w tzw. pieski z wstążki ułożonej na główce występują w okolicach Opoczna i Smardzewic, a także w Radzicach koło Drzewicy; w pozostałych wsiach ukła­ dają wianek z k i l k u rzędów wstążek. W Lubochni druhny noszą wianek zdobiony pawimi piórami, przez co nawiązują do zwyczajów piotrkowskich. Rozdział IV OGÓLNY OPIS O P O C Z Y Ń S K I E G O STROJU MĘSKIEGO S t r ó j c h ł o p i ę c y . W X I X w. chłopcy nosili latem powszechnie tylko koszule. Dla ciepła wkładano katonki, t j . sukienki z r ę k a w a m i na zimę. a bez rękawów na lato. K a t a n k ę nosił chłopiec do 4—5 roku życia. Obecnie ubiera się małych chłopców w weł­ niane sukienki w drobne prążki tkane na krosnach a także w czapki zwane krakuski. Ok. 1900 r. zaczęto ubierać chłopców staranniej, nosili spodenki z mieszanej wełny, II! �3 8 sukmanki prostego kroju z szamerunkiem lub fałdami; buty od święta i wysoki filcowy kapelusz z pawim piórkiem uzupełniały s t r ó j . Współcześnie chłopcy ubrani są w ubranka. Spodnie przyszyte do zielonego stanika sięgają do połowy łydek. Marynarki noszą czarne, koszule płócienne, haftowane (ryc. 12). S t r ó j m ę s k i l e t n i , Ok. 1870 r. opoczyński strój męski składał się z płóciennych portek grubej roboty z paździerzami bądź z cienkiego płótna uszytych w fałdy, a zapinanych na obartelek. W dni zimne wkładano spodnie podwójne. Koszulę z wywijaną oszywką wią­ zano na zaściegacke; noszono ją po wierzchu „na wypust", sięgała kolan, a w pasie prze­ ciągnięta była wełnianym pasem, białym na codzień, a czerwonym na święta. Na koszulę wkładano kolorowy lejbik z wysokim kołnierzem i klapami, a w chłodne dni — sukmanę. Wysokie buty jednakowe na obydwie nogi, z wywijanymi cholewami przywiązywano do nogi podwiązkami zwanymi trocki. Chwasty opuszczano z boku butów. Stopy owijano wiechciem i onucami. Chłop nosił długie po ramiona włosy, a na czole grzywkę podciętą, by do oczu nie wchodziła. Głowę chronił słomkowy kapelusz własnej roboty. Długie włosy, często źle utrzymane lepiły się w strączki; w Jasieniu utrzymuje się gadka, iż we wsi był jeden grzebień u sołtysa, przywiązany na łańcuszku. Ok. 1890 r. nie noszono już koszuli „na wypust", wkładano spancer a ok. 1905 r. — m a r y n a r k ę . Pod spancerem na lejbiku wiązano pas. W dni zimniejsze wdziewano na lejbik sukmanę. Portki kraszono na czarno. S t r ó j z i m o w y . W X I X w. Opoczyniacy nosili białe portki z fałdami z sukna. W nie­ których wsiach również białe spancery, jak w Sługocicach i koło Opoczna, ogólnie jednak informują, że spancer wprowadzono do mody z końcem X I X w. Takie białe portki noszą współcześnie tylko niektórzy starcy. W okolicach Lubochni chłopi nosili marynarki bez obszycia tasiemkami, lejbiki pod spancerkiem barwy czerwonej lub czarnej. W razie zimna zakładano na strój codzienny odświętną sukmanę, a w mrozy — kożuchy. Przed 39 I wojną modne były kożuchy żółte „kacapskie", a po nich tołuby. Do żółtych kożuchów wkładano czapkę czarną ze sztucznego baranka. W I poł. X I X w. no­ szono kołpaki, t j . rodzaj kapuzy wiązanej pod brodą. Z końcem X I X w. ubierano do białego kożucha czapkę rogatą „na 4 strony świata", (ryc. 26). S t r ó j c o d z i e n n y . „Gdy chłop szedł siec, to koszulę na wierzch nosił i przepasywał się pasem czerwonym", a potem i bez pasa chodził, po staro­ dawnemu. Gdy było zimno chłop siekł w sukmanie, wtedy „czasem powrósłem przewiązywał się". Robocze spodnie kraszono na czarno i przerabiano rzadko wełną. Obecnie do czarnych portek wdzie­ wają bylejaką marynarkę, a dawniej barchanowe kaftany. S t r ó j o d ś w i ę t n y . W I I poł. X I X w. nosili chłopi portki z fartuszkiem, zwane „z fałdami", tkane na parcie kolorową wełną. Koszule wiązali na „zaście­ gacke", na nią ubierali lejbik z wysokim kołnierzem i klapkami, wysoko zapinany, kolorowy. Spodnie przewiązywano na codzień pasem białym, a od Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatko­ wym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. 19 �40 święta — czerwonym . Pasy były sztywne szerokie, okręcano je trzykrotnie na lejbiku. Jeżeli wkładano sukmanę, pas owiązywano na sukmanie. Do sukmany wkładano kape­ lusz, zwany żartobliwie świński ryjek lub piasta „wysoka jak komin". Włosy strzyżono ,,po donicy", t j . okrągło „na pół uszu" taką fryzurę noszą współcześnie staruszkowie. Ok. 1890 r. wszedł w modę krótki do pasa spancer i kolorowe lub czarne ubrania. W Lubochni noszono najpierw spancery niebieskie, a później granatowe z mosiężnymi guzikami w dwa rzędy. Spancerki posiadały klapki obszyte czarnymi tasiemkami. Span­ cerki noszono latem, a na zimę wkładano sukmanę z siatkowym pasem. Do tego stroju noszono koszulę z wywijaną oszywką i czerwono-czarnym, a potem biało-czarnym haf­ tem. Buty dopasowane ze sztywną klejoną cholewą i czapki „kaśkiety" z dużym denkiem lub „sprężynowe", a potem maciejówki uzupełniały całość. Krótko przed I wojną weszły w modę koszule z przedsobkiem, zdobione białym haf­ tem. Ok. 1905 r. noszono marynarki kolorowe obok spancera, który wyszedł z mody po I wojnie. Bardziej charakterystyczny był strój kawalerów, którzy na przełomie X I X i X X w. nosili: portki, lejbiki i spancer tkany na 4 nicielnicach. Do tego stroju wkładano buty w 8-kantów z huncfotami na pięcie i podkówkami. Buty tego typu wyszły z mody przed I wojną. W półn. części Opoczyńskiego kawalerowie nosili modre spancery z świe­ cącymi guzikami w dwa rzędy. S t r ó j o b r z ę d o w y . W X I X w. szedł pan młody do ślubu w sukmanie i kapeluszu lub czapce, przeważnie też na tę okazję sprawiał sobie nowe ubranie. Do sukmany przypinał białą kokardkę z zielenią. Kolberg podaje, że nad Pilicą wkładano do ślubu granatowe sukmany, a koło Opoczna podają, że gdy chłopak szedł za drużbę nosił kołpak. Z końcem X I X w. drużba miał kapelusz zdobiony piórami, kwiatami i szychem, a gdy kapelusz wy­ szedł z mody, przystrajano czapkę gałązką różowych kwiatów i wstążką. W okolicach Smardzewic i Lubochni opasy­ wano wstążkę dokoła czapki. Chłop tańczył w sukmanie, za­ kładał wtedy lewy jej róg na lewą rękę, a gdy się rozgrzał, tańczył w lejbiku. Istnieje też powszechny zwyczaj tańczenia latem boso. Był zwyczaj, że po śmierci chowano chłopa w stroju ślub­ nym, w koszuli, portkach i lej­ biku, a gdy spancer wszedł w mode •— w spancerze. Ryc. 10. Odświętne ubiory parob­ ków. Świerzyna, pow, Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Za­ kład Fotograficzny w Opocznie, 1938. �Rozdział V SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU MĘSKIEGO Koszula 4 1 Opoczyńskie koszule męskie są typu p r z y r a m k o w e g o , zmarszczone wokół szyi, przy kołnierzu-osyioce, mankietach-osyweckach. Koszula składa się z dwóch płatów płótna, przyszytych do p r z y r a m k ó w i z dolnej części zwaną odzimek. Część górna zwie się stan lub ciałko . R ę k a w y koszuli posiadają pod pachą kwadraciki zwane ćwikłami. Kołnierze i mankiety są z podwójnie złożonego płótna. Koszulę szyje się na okrętkę, zmarszczenie układa igłą, po czym w odległości 1 cm przewlekają zmarszczenie nitką, aby się nie rozchodziło. W I poł. X I X w. noszono koszule konopne lub zgrzebne lniane z płótna słabo bielo­ nego. Przy końcu X I X w. odświętne koszule z cienkiego płótna, a w okresie między­ wojennym — z płótna bawełnianego, mieszanego niekiedy z lnem. W Opoczyńskiem istnieją 3 typy męskich koszul, z których jeden jest formą przej­ ściową. Zasadnicze różnice zaznaczają się w kroju kołnierza i przedniej części koszuli. Najstarszy typ koszuli, to jest na zaściegackę posiada kołnierzyk wykładany, zwany wywijano osywka. Przez dziurki w kołnierzu przeciągano zaściegackę; wedle B. Stolar­ skiego ze Sługocic, czerwoną na święta, a do pracy zwyczajny płatek. Przed wojną aż do czasów współczesnych używano również haftowanych wstążeczek. Przód koszuli jest przecięty pośrodku, a osywka i osywecki— haftowane (ryc. 11, 12, 14). Takie koszule noszą obecnie starcy. 42 Koszule nowszego typu mają rozcięcie z boku, a przy nim przedsobek, wyodrębniony zakładką i wszytą p l o t k ą . Dla umocnienia rozcięcia jest naszyty u dołu wąski pa­ sek (ryc. 12, krój I I I ) . Cieka­ wym okazem koszuli tego typu są wymienione koszule. Niekiedy kołnierz był osa­ dzony na pasku. Koszule z haftowanym kołnierzem no­ szono przed I wojną. Trzeci typ koszul m ę ­ skich, współczesnych, wszedł w modę przed I wojną, a roz­ powszechnił się po niej. Ten typ koszuli posiada stojący kołnierzyk i haftowany gors zwany napierśnik lub pierśnik, a nawet piersi lub przed­ sobek, koło Opoczna we wsi Modrzew — wykłady. Koł­ nierzyk może być zapinany z przodu lub z boku na 2—3 guziczki. Odmianą tego typu jest koszula z Woli Zależ­ nej (ryc. 16, 12, I.); posiada­ jąca wyodrębniony napier­ Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" śnik przy pomocy zakładki z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno. Muz. Etnograf, w Łodzi. z prawej strony, w którą Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska. 1948 r. wszyta jest biała plotka. Nie 43 21 �Ryc. 12. Koszule męskie. I — Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnogr. w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — Koszula z kołnierzykiem wykładanym. Bukowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. III. — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek. j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmacniający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. ; duże różnice w wykładach posiada koszula (ryc. 12, I), a także koszula mająca na­ szyte „ w y k ł a d y " i wykładany kołnierzyk (ryc. 12, I I , I I I ) . Na wzór męskich koszul kupnych szyte są koszulki chłopięce (ryc. 12, krój IV), jak koszula z Woli Załężnej. która ma karczek i wykładany kołnierz. Spodnie Najstarsze spodnie opoczyńskie z X I X w. wyszły z użycia po pierwszej wojnie. Był to typ fartuszkowy, zw. w Opoczyńskiem— ..portki z fałdami' . Były one złożonez2-ch kawał­ ków tkaniny zszytej pośrodku, z rozporkiem z boku, zapiętym na obartel. Spodnie te miały klin, a w pasie oszywkę z tegoż materiału. Stolarski opisuje spodnie takie: „No­ gawki r ó w n e do końca, fartuszek zapinany na prawym boku, rozporek z boku. Rozporek ten rozcięty i obrębiony, tak że po zapięciu nigdy brzegi rozporka nie zamykały się i widać było koszulę, a często i gołe nogi". 1 22 �Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow, Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw1080. Fot. K. Trzebiatowski. 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem" tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej. Bultowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. 23 �Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem" tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr. inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. uf Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. II. Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania. I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Za­ łężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, di — części noga­ wek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kami­ zelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. �41 Portki na lato były szyte z grubego płótna, a niekiedy z cienkiego . Na zimę szyto spodnie z białej wełny, z sukna jak na sukmanę, z kolorowej deseniowej tkaniny, tkanej na 4-nicielnicach lub w d e s k ę . Przy końcu X I X w. białe wełniane lub płócienne portki zaczęto farbować na czarno, obecnie noszą jeszcze dość często czarne spodnie w fałdy tylko staruszkowie. Portki kolorowe były tkane na niebielonym lub czarnym parcie. Tło w portkach było czarne, buraczkowe, pomarańczowe. Były one tkane w deseń na gładko, bądź w „ząbki" lub „ w bącki" (Tabl. 3). O takich prawdopodobnie pisał O. Kolberg: „Kobiety tkają na spodnie pewien rodzaj aksamitu niestrzyżonego z wełny w kolorze niebieskim lub fiołko­ w y m w paski na płótnie". Wśród eksponatów muzealnych jest kilka par spodni tego typu, pochodzących z środ­ kowej części po w. opoczyńskiego, były one noszone w X X w. np. portki z Idzikowic (ryc. 17, krój I), i z Radzie Małych (ryc. 18). Portki w fałdy noszone były do butów z cholewami. Spodnie współczesne nie różnią się od form powszechnie przyjętych. Są one tkane wełnianym, gęsto kładzionym wątkiem na czarnym parcie. Są to portki świąteczne. Prócz portek wełnianych noszą mężczyźni na codzień spodnie z partu, o niebielonym. postawie a czarnym wątku niekiedy zmieszanym z wełną. Dawniej chłopcy nosili portki sieraczkowe, parciane z wełną, potem farbowane na czarno. Obecnie koło Opoczna spodnie chłopięce są z rozporkiem z przodu, a zapiętą klapą z tyłu, przyszyte do stanika z zielonego samodziału. Na staniku naszyte aksamitki naśladują kołnierz i kieszenie (ryc. 17, I I I ) . 45 Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami. A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fot. J. Krajewska. 1948. 2.5 �" a • C3 Q 1=1 • • A ' n / B o 0 c=a J o 0 B Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. I I . — lejbik z samodziału tkany na 4 nicielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnierzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etno­ graficznego w Łodzi, 1948, Podziałka 1 : 10. Lejbik Lejbik jest to rodzaj kamizelki noszonej na koszulę do 1890 r. Lejbiki były krótkie zapi­ nane do góry. posiadały klapki i wysoki kołnierz wystający równo z uszami. Późniejsze z końca X I X w. były głębiej wycięte. Dawne lejbiki były jednobarwne: pąsowe, zielone. modre, czasem przetykane w prążki. W pow. rawskomazowieckim najstarsze lejbiki, jakie informatorzy pamiętają, były granatowe, szyte z samodziału, a z tyłu z białej lub czarnej, potem czerwonej pod­ szewki. Lejbiki były luźne; ściągane w pasie sprzącz­ ką są późniejszego typu. Tkaninę na lejbiki tkano na 4-nicielnice w ząbki, szczególnie modne były one w Smardzewicach (ryc. 20). Lejbiki z okolic L u bochni o tle bordowym lub niebieskim były tkane jak kilimek. W pow. opoczyńskim noszono lejbiki jednobarwne, ich ozdobą był ścieg drelichowy, bądź deseń na pąsowym tle. Takie lejbiki noszą obecnie tylko starsi mężczyźni. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smar­ dzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. 26 �Lejbiki są krajane z samodziału czasem złożonego ukośnie, plecy wykonują z kupnej podszewki. Różnice zaznaczają się w kroju kołnierza przyszytego do klapek, krojonych razem z przodem (ryc. 19, krój I I ) . Czasem kołnierz jest zszyty z klapkami i przy­ czepiony do przodu, niekiedy jest owalny, łączony z trzech kawałków (ryc. 19, krój I ) . W lejbiku mogą być dwie lub cztery kieszenie, lamowane aksamitkami (ryc. 19 I A ) . Zapięcie może bvć krvte łub na guziki. A n 0 P> - Hyc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr Inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g. St — części rękawa, h — kołnierz, i — klapa kieszeniowa, j — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 22. Spancer męski z samoaziaiu. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel. 1953. 27 �Spa n ce r Spancer podobny jest do marynarki i jest noszony na lejbiku. Wszedł w modę między 1880—1890 r. Istnieją dwa typy spancerów, typ starszy, krótki do pasa (ryc. 22) i dłuższy, który nazywano również m a r y n a r k ą . Marynarka weszła w modę ok. 1905 r. i była no­ szona jednocześnie z krótkimi spencerkami. W Sługocicach oraz koło Opoczna wspominają, że najstarsze spancery miały być białe; "być może, że były to krótkie sukmanki. Spancery znane z opisów i przechowane dotąd są szyte z czarnego lub barwnego, deseniowego, wełnianego samodziału tkanego na 4-nicielnicach. W gminie Sierzchowy noszono spancery modre, a w okolicach Lubochni niebieskie i granatowe. Pierwsze spancery z okolic Rzeczycy były również granatowe. Spancerki z klapkami obszyte były tasiemką wokół krawędzi i na rękawach. Obok czarnych noszono i spancery kolorowe (Tab. I), a w Idzikowicach różnobarwne w desenie. Spancer składał się z przodu, tyłu i boków, z r ę k a w ó w złożonych z dwu części koł­ nierza i kieszeni (ryc. 21). Był on szyty z materiału lnianego, wątczonego również grubą nicią lnianą w niebieskie, buraczkowe, czarne, szare paski. Spancery i marynarki mają obszycia z deseniowych tasiemek (ryc. 21, 22). zapinane na mosiężne guziki. Sukmany Sukmana, zwana koło Lubochni kapotą była wierzchnim okryciem mężczyzn do 1890 r., t j . do wprowadzenia spancera noszona na lejbiku, a później na spancerze i mary­ narce, a nawet na kożuchu. W X I X w. istniało w Opoczyńskiem kilka t y p ó w sukman, sukmana prosta, nie odcinana w pasie, z potrzebami, noszona przez dzieci jeszcze na pocz. X X w. Prawdopodobnie ten typ sukmany nazywał Kolberg sukmanką. Miała ona Ryc. 23. Biaia sukmana z sukna żałowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opocz­ no. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360. Fot. J. Krajewska. 1948. 28 �Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 944. II. — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna. pow. Opoczno. Nr inw. 1360. I I I . — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył. C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e! — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f, — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. czerwone lub zielone klapki, niski stojący kołnierz, była zapinana na haftki, noszona na lżejsze ubranie. Stojący niski kołnierz zdobiono podobnie jak szwy i kieszenie czerwoną lub niebieską włóczką. Koło Opoczna, Studzianny i Inowłodza noszono sukmanę najczę­ ściej fałdzistą z czerwonymi klapkami i wyszyciami. W Międzyborzu według informa­ torów — z klapkami czerwonymi lub granatowymi, a w parafii libiszowskiej zdobiona fiołkowymi taśmami. Sukmana z prostym kołnierzem i klapkami p r z e t r w a ł a do pocz. X X w. . Z prawej strony Pilicy noszono sukmanę fałdzistą z czerwonym lub czarnym obszyciem. W okolicach Lubochni w przeciwieństwie do okolic nad Pilicą znano tylko jeden typ sukmany. W X X w. utrzymuje się powszechnie biała, fałdzistą sukmana z czar­ nymi potrzebami. Sukmany opoczyńskie były szyte z niebarwionego samodziału wełnia­ nego. Kolor sukmany zależał od owczego runa i jego przygotowania, to też sukmany w kolo­ rycie są rozmaite. Ponieważ sukno na sukmanę folowano, stąd s u k m a n ę samodziałową nazywano pytlową. Niekiedy sukmany były szyte z białego, kupnego sukna, lecz uważano je za niepraktyczne. W okolicach Smardzewic i Lubochni w X X w. zaczęto nosić sukmany sieraczkowe, z biało-czarnej wełny. Samodziałowe sukmany białe mocno folowane były ciężkie, sieraczkowe zaś — lżejsze. 46 2!) �Krój sukmany przedsta­ wiony jest na ryc. 24; w/g Stolarskiego starsza sukmana była długa do kostek, z tyłu dłuższa, z plecami wąsko skrojonymi i kieszeniami z tyłu przy fałdach. Nowsza ma plecy skrojone podobnie do form współczesnych, fałdy większe, kieszenie z boku, u dołu jest równo skrojona. Całe wykończenie odmienne szczególnie u kołnierza. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. Opoczno. Fot. T. Sobolewski, 1947. Sukmany przetrwały do naszych czasów, mają wykła­ dane kołnierze, lamowane czarną deseniową taśmą zwaną potrzeby. Jest ona przyszyta wzdłuż szwów rękawów, ple­ ców, gdzie biegnie podwójnym rzędem, podkreślone są nią fałdy z tyłu, patki, kieszenie. Lamowanie na rękawach imituje mankiety, zdobi kołnierz i krawędź zapięcia. Zapięcie na haftki jest kryte (ryc. 1). Charakterystyczne naszycia widzimy w sukmanie z Opoczna (ryc. 9). Chłopcom szyto białe sukmanki, a potem sieraczkowe kapoty, podobne do męskich sukman z fałdami. Sukmana granatowa i czerwona z barwionego partu była noszona ok. 1875 r. po­ wszechnie w Międzyborzu, gdzie tylko nieliczni, prawdopodobnie zamożniejsi mieli białe sukmany. Sukmana czerwona miała granatowe pętle, a niekiedy i naszycia; sukmanę granatową rzadko zdobiono pętlami czerwonymi i naszyciami. Nad Pilicą noszono grana­ towe sukmany, które wkładano na wesela . 47 Kożuchy Ok. 1870 r. chłopi w Opoczyńskiem nosili białe, długie baranie kożuchy z czarnymi małymi kołnierzami i klapami, zapinane na czarne pętle. Kolberg podaje, że kożuchy były z tyłu marszczone z kieszeniami. W Klwowie kuśnierze szyli kożuchy z białych owczych skór z kołnierzami i mankietami z czarnego barana. Kożuchy takie przezna­ czone były na sprzedaż na wieś. Przed I wojną zaczęto nosić żółte kożuchy z dużymi kołnierzami, zapinane na boku z kieszeniami krajanymi ukośnie. Były to kożuchy „kacapskie", potem weszły w modę żółte toluby szyte z trzech skór bez fałd. Kożuch był duży. wykonywany często przez samych gospodarzy. Nakrycie głowy. Okrycie głowy było zależne od pory roku i wierzchniego ubrania. W X I X w. noszono do kożucha rogatywki „na cztery strony świata" z granatowego lub czarnego sukna, obrze­ żone czarnym lub siwym barankiem (ryc. 27), a w okolicach Lubochni z modrego płótna z czarnym barankiem. Były też modne rogatywki czerwone, wyszły one z użycia jeszcze przed I wojną. Rogatywka szyta z czterech kwater sukna (ryc. 26), była wyścielana owczą wełną, gremplowaną. usztywnioną papierem. Wewnątrz pikowana była płócienną podszewką. Pas barankowy otoka był lekko poszerzony u dołu. Według B. Stolarskiego po środku dna był guzik, od którego zwieszał się na czarnym sznurku chwast, przycięty równo z obwódką. 30 �Ryc. 26. Rogatywka zwana .,na cztery strony świata". Porównaj ryc. 27. Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" ze skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:16. Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905-6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice, pow. Rawa - Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Do sukmany noszono powszechnie filcowy kapelusz zwany kaplus z wysoką, zwężającą się główką a denkiem wgiętym po środku z 2—3-ma aksamitkami, szpilkami i sprzącz­ kami. (Tabl. I). Taki kapelusz zwano świński ryjek lub piasta. Noszono również kapelusze rozszerzające się u góry . Kawalerowie zatykali w nie pawie piórko lub kwiaty. Kape­ lusze filcowe wyszły z użycia na pocz. X X w. Po nich noszono czapki sprężynówki Ł szerokim denkiem, po czym weszła w modę maciejówka o denku nieco mniej­ szym zwana kaśkietem (rys. 28). Noszą ją dotąd starsi chłopi; młodzi przyswoili so­ bie współczesne cyklistówki lub czapki innego rodzaju. 48 Kapelusz lub kaszkiet drużby był odpo­ wiednio zdobiony, w Rzeczycy w X I X w. drużba zdobił kapelusz gałązką ze skrzydeł gęsich, p r z y b r a n ą czerwonym i czarnym suknem a także szychem. Przy chodzeniu ozdoby te trzęsły się. W Smardzewicach i Lubochni przybierano maciejówkę a m a r a n t o w ą wstążką i rózgą kwiatów przy­ piętych z prawej strony (ryc. 28). Letnim nakryciem głowy był słomkowy kapelusz (ryc. 25), pleciony ..plotką" robioną z żytniej słomy. Plotkę wyplatano z 6-ciu słomek. Kapelusz taki szył przeważnie pastuch pasąc bydło; obecnie jednak kape­ lusze te wyszły prawie z użycia. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Załęzna, pow, Opoczno Muzeum Etnograf w Łodzi Nr inw. 2128. Fot. .T. Krajewska. 1946. 31 �Pasy W X I X W. noszono pasy tkane lub plecione, ale nigdy rzemienne. Według Stolar­ skiego w Sługocicach noszono niegdyś wysokie skórzane pasy, podobne do krakowskich, lecz obecnie nikt ich nie pamięta. W poł. X I X w. były w modzie białe lub czerwone pasy wełniane a z końcem X I X w. noszono na codzień pasy czerwone, tkane z wełny lub ple­ cione, siatkowe, wielokolorowe na święta. Do czasu I wojny noszono pasy siatkowe ple­ cione (ryc. 31), droższe i sztywne tkano na warsztatach (ryc. 29, 30, 32). Pasy siatkowe były na tle pąsowym, żółtym a nawet czerwonym, jak w Rzeczycy, ple­ cione z wełny. Plotły je kobiety (ryc. 68) (długość 2,5—2,7 m, szer. 13—25 cm). Ryc. 29. Pas z barwionych nici lnianych z ok. 1900 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm. dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. ,T. Krajewska. Sztywne pasy tkane w X I X w. noszone były na lejbiku a na przełomie X I X — X X w. na sukmanie. Pas siatkowy okręcano dokoła figury; istniało kilka sposobów wiązania. Najpospolitszy — to wiązanie na przodzie (ryc. 6) lub z boku (ryc. 1 i 9). Pas tkany na krosnach uważany jest za starszy od siatkowego. Pasy parciane są tkane na płóciennym postawie z wełnianym wątkiem. Pasy wełniane tkane posiadają skręcone frędzle (ryc. 30), bądź splecione są w war­ kocz (ryc. 29). Obuwie Opoczyńscy i rawscy chłopi noszą buty wysokie z cholewami. Zmieniały się one aż do naszych czasów. 32 �W X I X w. noszono czarne, juchtowe buty o przyszwach krojonych razem z cholew­ kami. Robiono je na jednym kopycie. Takie buty były bez futrówki, miały miękkie cho­ lewy, dwukrotnie wywijane. Cholewy miały uszy. przez które przeciągano podwiązkę lub trocki zakończone chwastami. Cholewy były obszyte zielonym, czarnym lub czerwonym sznurkiem. Podwiązki byty z 3 wełen zielonej, czerwonej i czarnej. Kawalerskie buty miały wyższe obcasy i podkówki. Trzy gwoździe przybite na pięcie zwano huncfotami. Ok. 1870 r. weszły w modę buty z krojem, czarne z futrówką bez wywijania cholewy. Kawalerowie nosili buty w 8 kantów, karbowane w harmonijkę. Na pięcie świeciły mo- Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice.. pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Ło­ dzi. Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej a wątku wełnia­ nym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. siężne huncfoty. Buty karbowane zarzucono przed I wojną. Po nich przyszły buty z pro­ stymi cholewami. Stopy owijano w X I X w. powszechnie wiechciami lub onucami. Wiechcie skręcano ze słomy na ręce i kropiono wodą, aby słoma zmiękła. Część słomy przewiązywano i dzielono, jak snopek. Chłop kładł węzełek pod stopę, dłuższą częścią w kierunku pal­ ców, po czym po 2—3 słomki okręcał dokoła nogi. Wyrobiony w ten sposób wiecheć star­ czył na t y d z i e ń . Szlachta wcześniej, bo w X V I I I w. w. g J. K i t o w i c z a zarzuciła wiechcie i onuce. Chłopi dopiero w ostatnich latach zaczęli używać skarpet. Z końcem X I X w. weszły też w użycie trepy wyrabiane z drzewa i obijane rzemie­ niem. Wkładano w nie również wiechcie. J9 o Strój Opoczyńsk 30 33 �R o z d z i a ł VI. OGÓLNY OPIS OPOCZYŃSKIEGO STROJU KOBIECEGO W X I X w. noszono niemowlęta w cienko uprzędzionych prześcieradłach, otrzymywa­ nych we wianie. Koło Luhochni tkano je „w bącki". Ok. 1900 r. prześcieradła były tkane z lnu i bawełny na 4-nicielnicach i obszywane białą „obróbką" z chwastami. Współcześ­ nie noszą niemowlęta w pasiastych dywanach obszytych wełnianą obróbką lub doróbką z chwastami zw. kocotki. (ryc. 7). S t r ó j d z i e w c z ę c y . Małe dziewczynki ubierają latem w sukienki perkałowe a w zimie — wełniane. Niemowlętom nakładają zdobione czapeczki z jedwabiu lub wełny (ryc. 63). Nieco starsze dostają zapaski w pas, tkane jak zapaski na porywkę. Dziewczęta chodzą ubrane jak dorosłe kobiety (ryc. 33), tylko m a ł y m dziewczynkom tkają wełniaki „drobne". Dziewczynki noszą często zapaski do odziewu po swych babkach, gdyż matki nie noszą zapasek niemodnych. S t r ó j k o b i e t . Najstarszy znany nam z informacji strój kobiecy z I I poł. X I X w. składał się z kiecki do pasa w dwie wełny, przetykanej niekiedy białym partem lub czar­ nymi prążkami, z tak zwanym przedsobkiem lub półką, a dalej z zapaski w „pas" i na ,,odziew". Koszula typu p r z y r a m k o w e g o była gładka lub ze stebnówką, a gdzienie­ gdzie z wyszyciem, z prostą osywką i wąskimi osyweckami. Gorset z samodziału lub materiału kupnego miał 8 klap, a koło Lubochni 4, i był dopasowany do stanu. Głowę zdobił czepiec z zawiązaną na n i m „na okrąg" salinówką lub tylko chustką. Na nogach płytkie, skórzane pantofle, niekiedy sukienne lub % samodziału łączonego ze skórą, uzupeł­ niały strój kobiecy. Ok. 1890 r. weszła w modę kiecka w pas z „osywką", w pow. rawsko-mazowieckim na czerwonym dnie, tkana w wąskie pasy z prążkami symetrycznie ułożonymi w raporcie w 5 wełen (czarna, zielona, fiołkowa, buraczkowa, niebieska przetykana niekiedy białym partem, Tabl. I I I ) . Podobnie wykonane były kiecki zwane parciokami lub pacześniokami, których raporty są wykonane gładko, bądź tkane jak w Rzeczycy w „ząbki" a koło Lubochni w „bącki" (Tabl. I I I . ) . Na przełomie X I X — X X w. weszło w modę tło koloru pąsowego (tj. pomarańczowego niekiedy o odcieniu cynobrowym). Kie­ cka tkana w szersze niż dotąd pasy po­ siadała iglicowanie z wełny, sięgała do kostek i miała 1—3 zakładki u dołu. Na nią nakładano zapaskę w pas na tle p ą ­ sowym w szerokie zielone pasy a na ra­ miona zapaskę na „odziew". Do tego stroju noszą koszule przyramkowe zdo­ bione czerwonymi i czarnymi wyszyciam i (Tabl. I.), a w ośrodku rzeczyckim i studziańskim haft czarno-biały. Do kiecki z „osywką" wkładają gor­ sety z tackami, wykonane z samodziału, lub z granatowego aksamitu zdobionego paciorkami, stebnówką i haftem. Sznu­ rowano tasiemkami lub wstążkami od dołu k u górze. Do stroju ciemno-pąsowego noszą na czepcu lub bez czepca salinówkę. Czarne T Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych stro­ jach odświętnych, Opoczno. Fot. J. Krajew­ ska, 1947. 34 ��trzewiki zdobione często huncfotami sznurowano czarną tasiemką, młode zaś Opoczynianki różową lub pąsową. Bogatsze wiązały na szyi prawdziwe korale (do 8-u sznurków) z me­ dalikiem i kilka sznurków bursztynów z krzyżykami i medalikami. Biedniejsze wiązały kamienne gronotki. Prócz charakterystycznego pąsowego wełniaka noszą Opoczynianki wełniaki w bar­ wach ciemniejszych bogato iglicowane szczególnie w Smardzewicach. Na terenie pow. rawsko-mazowieckiego wyrabiają w dalszym ciągu parciaki. lecz o innym układzie postawu niż w tkaninach starszych. Kiecki przyszywa ją do staników a u dołu zdobią sznurkiem kręconym z wełny. Ok. 1910 r. ukazały się kiecki i zapaski ..o dnie łowickim" lub „pąsowym" (chrom). W pierwszej fazie były one tkane w 4—5 wełen o raporcie symetrycznie zbudowanym „na okrągło". Ok. 1920 r. raporty rozbudowują się kolorystycznie, stosuje się kilka odcieni koloru zielonego, różnicuje się kolor buraczkowy, niebieski i różowy. Kolor różowy dawał tkaninie szczególny akcent, a pasy stały się asymetryczne. Do kiecek o dnie łowickim noszą zapaski na odziew (o dnie czarnym), i zapaski w pas (np. o dnie zielonym, Tabl. I I ) . Niekiedy kiecka i zapaska na odziew ma dno łowickie. Do żałoby noszą kieckę o czarnym dnie z czarną zapaską na odziew. W dni niepogodne koło Opoczna używają najczęściej zapaski na odziew w kolorze modrym (ryc. 41). Oprócz tego noszą też kiecki o tle „gąsiątkowym" t j . seledynowo-zielonym, lub o o tle „ciałowym" t j . jasno-różowym a także niebieskim lub w ogóle jasnym. Są to stroje bardziej paradne, przeznaczone na lato i do nich noszą jasne zapaski a nie używają już zapasek do odziewu. Po I wojnie noszono koszule z w y k ł a d a n y m kołnierzem zdobionym siatką, z wyszyciem na przyramkach, kołnierzu i mankietach. Haftowano bawełną zapołem w różnych kolo­ rach. Nowsze koszule mają mankiety dłuższe od dawnych, przy kołnierzu siatkę szeroką, wykonaną szydełkiem, krochmaloną i falującą (ryc. 40). W dni chłodne ubierano kaftan, który ok. 1900 r. był krótki, z deseniowej tka­ niny, najczęściej o dnie ciemnopąsowym (Tabl. I I I ) . Współczesne kaftany mają dno łowickie (Tabl. I I , Tabl. I I I ) , chociaż używane są i inne np. o tle czarnym w zielone paski (Tabl. I I I ) . Prócz kafta­ nów z samodziału Opoczynianki noszą kaftany z cienkiej wełny z szewiotu lub aksamitu. Kaftany są przeważnie na podszewce, często ze starego wełniaka. Uroczyste ślubne kaftany są z cienkiej wełny. Z końcem X I X w. w okolicy Lubochni kaftany z kupnej tkaniny haf­ towano na plecach. Dziewczęta i kobiety plotą włosy w dwa warkocze złączone różową lub haftowaną w kwiaty wstążką. Dziew­ częta wiążą nad czołem salinówkę, idąc do miasta kryją salinowki białą perkalową chustką. Na nogi wkładają latem pantofle i białe, wełniane własnej roboty lub kupne pończochy. S t r ó j l e t n i . Biały odświętny strój letni był jednocześnie strojem ślu- Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Su­ kienka z perkalu. Zychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. 3- 35 �tanym. Prócz stroju białego kobiety ubierają się w kieckę z cienkiej wełny, naśladującą wełniak w kroju o kolorze najczęściej granatowym lub buraczkowym, zdobioną zakład­ kami i aksamitnymi naszyciami. Prócz takiej kiecki noszą sukienki z deseniowego perkalu szyte na wzór wełniaka lub lnianego samodziału barwionego i tkanego w deseń. Na to nakładają zapaskę w „pas". S t r ó j z i m o w y . W X I X w. kobiety opoczyńskie nosiły w zimie na wełniaku rodzaj sukmanki zw. żupanikiem, sukienką lub przyjaciółką. Biedne — z kraszonego na kolor modry partu, podwatowane; bogatsze — z zielonego, czarnego lub granatowego sukna, podbite białym lub siwym barankiem. Do sukmanki nosiły buty z cholewami. Na pocz. X X w. sukienka wyszła z mody; dłużej utrzymała się angierka lub wangierka<& samo­ działu o tle pąsowym i biało-czarnej osnowie. Na angierki nakładano zapaskę w pas. Na szyi wieszano bursztyny (Tabl. I ) ; koło K r a ś ­ nicy, we wsi Dęby wiązano na głowie dzikówkę lub „dziką chustkę". Była to duża, weł­ niana o tureckim wzorze chustka, którą okrywano głowę i ramiona, wiązano, pod brodą i na nią dopiero zawiązywano zapaskę na odziew. Angierki utrzymały się gdzieniegdzie do tej pory. W pow. rawsko-mazowieckim kobiety nosiły w zimie dywany tkane na 4-nicielnicach, składane w trójkąt, a końce zwijano w kształt mufki. Na taki dywan nakładano zapaskę na odziew, którą przewiązywano raz z góry, drugi raz w pasie, przekładano do tyłu i wią­ zano. Obecnie kobiety zakładają w zimie wa­ towane k u r t k i ; głowę chronią pod salinowką lub chustką perkalową, skrzyżowaną pod brodą i wiązaną z tyłu. Na to wkładają cieple chustki wełniane i zapaski na odziew. Z pocz. X X w. kobiety nosiły trzewiki, obecnie weszły w modę wysokie buty z cholewami (ryc. 4). U b i ó r d o p r a c y. Do pracy wkładają w zimie stary wełniak, kaftan watowany, chustkę na głowę skrzyżowaną pod brodą i związaną z tyłu, a na to jeszcze ciepłą chu­ stkę. Na nogi nakładają buty lub trepy; da­ wniej wkładano w nie wiechcie i onuce a obecnie onuce i wełniane pończochy. Latem noszą wełniaki robione na po­ ry wką, to jest z rzadkiej tkaniny wełnianej Wkładają też zużyte lub bez haftów ko­ szule i stare zapaski robione na parcie lub tkane w deseń z paczesi. Prócz wełniaków zużywają też podniszczone kiecki. Na głowę nakładają perkalową białą chustkę zasunięta głęboko na twarz, związaną z tyłu, a przy pracy w polu pod brodą. Kobiety chodzą latem boso lub w trepach; idąc do miasta na­ kładano buty dopiero tuż przed osiedlem. Da­ wniej kobiety podczas żniw zdejmowały wierzchnie ubrania i pracowały w koszulach. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. 3 ii �S t r ó j o b r z ę d o w y. Na przeło­ mie X I X i X X w. opoczyński strój ślu­ bny składał się z kiecki białej do pasa zw. sorcem, na terenie półn. przyszytej do stanika z w. dymką, z koszuli hafto­ wanej krzyżykami w kolorze czerwonoczarnym lub biało-czarnym. Do kiecki w pas nakładano gorset i kaftan w y ­ konany z białej bawełnianej tkaniny tkanej na 4-nicielnicach. W zimie za­ miast białego, zakładają pod kaftan ciepły gorset. Do sorców łub dymek noszono za­ paski wełniane, przeważnie na tle ciemno-pąsowym a w okolicach Lubochni, Rzeczycy, płócienno-bawełniane zw. zapołowe. Szyto również kiecki z płótna kupnego. Spódnica marszczona miała u dołu 10 zakładek. Współcześnie w okolicach Opoczna noszą suknie szyte z płótna kupnego przyszywane do stanika z rękawami, Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. mocno krochmalone. Do białej kiecki zawiązują często zapaski o jasnych barwach przetykane gęsto białym partem. Do płóciennej spódnicy wkładano fartuchy krótsze od niej z białej p i k i lub innych tkanin, obszyte koronką i białe (kremowe) kaftany z siatką. Idąc do ślubu ,,w sorcu", .,dymce" a nawet wełniaku panna młoda zakłada na kark sałinówkę, którą krzyżuje na piersiach. Na głowie nosi wianek z wstrzążek, który koło Lubochni przyciska się chustką. W X X w. weszły w użycie welony i są powszechnie przyjęte. Do stroju ślubnego noszono dawniej pantofle a na przełomie X I X i X X w. w y ­ sokie buty. W okolicach Lubochni prócz młodej i druhny ubierały na głowę stroiki zdobnione pawimi piórami (ryc. 6). Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stroju odświętnym. Ja­ sień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. 37 �Na przełomie X I X i X X w. chowano dziewczynę w dużej salinówce na ramionach i chustce na głowie; mężatkę — w czepku bez chustki a na ramiona dawano połowę prześcieradła (,,w czym nosiłaby dzieci na drugim świecie"). Starszej kobiecie zakładano połówkę prześcieradła na ramionach, sięgało ono aż do stóp. Jeszcze i teraz starsze ko­ biety przygotowują sobie czepek lub jakiś strój na śmierć. Zmarłej dają również bur­ sztyny na szyję. R o z d z i a ł VII. SZCZEGÓŁOWY OPIS STROJU KOBIECEGO. Koszule Opoczyńskie koszule kobiece są podobne do najstarszych koszul męskich na ,,zaściegackę" z wywiniętą „osywką". Składają się one z dwóch części: górnej, krótkiej, sięgającej do pasa zw. stanevi a w Radzieach Dużych ciałkiem, uszytej z cienkiego płótna, i z części dolnej t j . nadołka przyszytej do stanu, szytej z grubego płótna często z kilkoma wkładami dla poszerzenia (ryc. 38, 39 II.). Rękawy koszul marszczone na przyramku (ryc. 40) a w koszulach rawskich lub północno-opoczyńskich — z kontrafałdem zdobio­ nym. Różnice w koszulach kobiecych zaznaczają się w kołnierzu i mankietach a także w zdobieniu. Najstarsze koszule miały kołnierze stojące z wąską szydełkową ko­ ronką i były zdobione podwójną stebnówką na przyramkach i ,,osywkach". Moda na te kołnierze przeżywa się, w Smardzewicach w koszulach późniejszych wystę­ puje haft na kanwie. Tylko w grupie odrzywolskiej przetrwały proste, wysokie kołnierzyki, jakkolwiek noszone są oba typy, a młode dziewczęta ubierają się raczej w koszule nowsze. Zmiany w kroju koszuli dotyczą tylko mankietów, gdyż w najstarszych są one wąskie (ryc. 6), a w późniejszych szero­ kie (ryc. 3). Najbardziej zróżnicowany jest haft ko­ szuli; najstarsze mają wyszywane przyramki i mankiety a współczesne — ręka­ wy. W koszulach nowego typu haft jest umieszczony pasami między zakładkami, bądź też na całej powierzchni rękawów są rozrzucone bukiety kwiatów. Koronka zdobiąca koszulę zw. siotką jest wąska w najstarszych koszulach, w późniejszych —• rozszerza się, a motywy zdobnicze różnicują się. W okolicach L u bochni na pocz. X X w. noszono dość szero­ ką „osywkę" z szeroką koronką. Współ­ czesne koszule „siotkowe" lub ,,z krezą" posiadają szeroką przejrzystą koronkę, dzierganą szydełkiem, mocno krochmaloną i falującą. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. 38 �3k \ / ' 1 A Ryc. 39. Koszule kobiece. I. — Koszula odświętna. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1250 b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Zależna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — nadołek, e,ei, f — części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c,o), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramsk, k — kołnierzyk. 1 — części tkaniny podszywa­ ne od wewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Koszule lub bluzki wykonuje się przeważnie z płótna fabrycznego. W Ossie rękawy są składane wzdłuż i zaprasowane na ostro. Koszula jest zwykle mocno krochmalona. Ostatnio zjawia się na koszulach nowa ,ozdoba w postaci zakładek. Koszule takie są zdo­ bione przeważnie haftem o motywach roślinnych (Tabl. I V ) . Starsze kobiety nie nakładają pod kieckę innych części bielizny a górna część koszuli jest jednocześnie wierzchnią częścią ubrania, r ę k a w y bowiem i przyramki zdobione są widoczne spod gorsetu (ryc. 37). Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. 39 �Kiecki Najstarsze kiecki były płócienne. Pisze o nich Stolarski: „Kiecka sprzed stu laty była ze zgrzebnego płótna, bardziej podobna do zwykłego worka, niż do dzisiejszej spód­ niczki. Pozostałością po kiecce sprzed 100 lat była do 1890 r. „półka" przeważnie z płótna zgrzebnego, przykrywana zapaską z ładnego materiału, ale że zapaska krótsza od kiecki, półkę było widać. Rozporek na przodzie przykrywany zapaską kobiety bardziej nieporządne zaniedbywały, że on często był za długi i za szeroki". Półka miała 40 cm szer. w y ­ konana dla oszczędności z partu lub z partu i wełny. (Dęby). Pozostała część kiecki posiadała wątek wełniany przesuwany białą nitką bawełnianą. Nici lniane wątczono w półce białym partem i czarną lub czerwoną wełną, czasem jak w Rzeczycy przesu­ wano po 2 nitki partu i 2 granatu. Kiecki były tkane w modre i czerwone lub czarne i czerwone 2 cm prążki, wątczone białą bawełną (ryc. 42). W Treście Rządowej tkano kieckę w 2 wełny w prążki (1 cm) barwy orzechowej i jasno-niebieskiej. J. P. Dekowski podaje, że w 1752 r. spódnice w paski używane były przez kobiety odrzywolskie a w 1791 r. wieśniaczka osiadła niedaleko Petrykóz miała spódnicę czerwoną w białe i niebieskie paski. Kozłowski w „Kłosach" pisze w 1871 r„ że w Łęgonicach nad Pilicą noszono kiecki czer­ wone w paski najczęściej niebieskie, czarne lub zielone z żółtym. Możliwe, że na terenie Opoczyńskiego jednobarwny wełniak używany był równocześ­ nie z wełniakiem dwubarwnym, chociaż moda na jednobarwne wełniaki odświętne w pol. X I X w. mogła być d o m i n u j ą c a . W końcu X I X w. noszono w pow. rawsko-mazowieckim jednobarwne kiecki buraczkowe, zdobione szeroką aksamitką a i dziś w okolicach L u bochni noszą kiecki jednobarwne. Biała bawełna do przewątczania kiecek używana była w X I X w. i w pocz. X X w. W okolicach Opoczna używana była kiecka „modra" w białe prążki (ryc. 41). Ok. 1870 r. następują kolorystyczne przeobrażenia kiecki i przejście od dwu lub trzybarwnej — do kiecki o dnie czerwonym, zdobionym prążkami w 4 wełny lub posiada­ jącej 6—8 krasiów. Są to kolory: czarny, zielony, niebieski, buraczkowy, wiśniowy. Do tych kolorów, które są podstawowymi dochodzi w raporcie kolor żółty lub różowy, który czasem jest używany jako pojedyncza prążka. Początkowo była to kiecka: „drobna" o w ą 31 Ryc. 41. Kiecka ..modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn. pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. 40 Ryc. 42, Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. �skich paskach dna, które później rozszerzają się i są zdobione szerszym raportem zbudo­ wanym „na okrągło" t j . z symetrycznym układem barw. Kiecka przeszła przez przeobrażenia również i w kroju. Na przełomie X I X i X X w. noszono kiecki do pasa, bez półki z jednolitej tkaniny z zakładką lub 3—4 za­ kładkami długa po kostki, prosto opadająca, sfałdowana z tyłu, była wszyta w oszywkę Rye. 43. Wełniak tj. spódnica zszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzalków, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B — tyl, C — części kroju: d — plecy i boki, c, f — przód stanika. Linia przerywana w części, g — oznacza skrócenie dłu­ gości płatu. Rys. Pracownia Muzeum 'Etnograficznego w Łodzi. Podziałka 1 :30. zawiązaną na przodzie. Długość kiecki odpowiadała szerokości tkaniny, gdyż pasy ukła­ dano wzdłuż a szerokość wahała się od 3,5 do 4 m. W okolicy Opoczna kiecka w pas była modna do I wojny. W Rzeczycy ok. 1900 r. za­ częto wszywać kiecki do staników, co przyjęło się ok. 1914 r. w całym Opoczyńskiem. W ośrodku rzeczyckim kiecki takie noszono z paskiem zapinanym na przodzie. Ok. 1900 r. weszła w modę barwa pąsowa zw. również koło Opoczna „cerwoną" (pomarań­ czowa Tabl. I) — która występuje w dnie kiecki (szer. 3—5 cm). Raporty różnej wielkości nie przekraczają 13 cm. Ok. 1910 r. weszło w modę dno „łowickie" zw. „pąsowe" (żółty, chrom), ale układ barwnych pasów pozostaje w pierwszej fazie nowej mody ten sam. Po I wojnie następuje rozbudowanie raportu barwnego (Tabl. I I ) , a ilość odcieni powiększa się. Szczególnie charakterystyczny jest kolor różowy, wełna zaś różowa nazywa się koło Lubochni włocka. Raport staje się asymetryczny tzw. społeczny, ostatnio nie powtarzający się w całej kiecce. Układ barwny powstaje przez wiązanie prążek róż­ nej szerokości, przez rozjaśnianie lub przyciemnianie barwy przy pomocy wąziutkich prążek, powstających przez 2 lub 3 przesunięcia wątkiem odpowiedniej nici. Obok pąso­ wych kiecek opoczyńskich noszono kiecki na dnie ciemnym: fiołkowym, buraczkowym, czarnym. Obecnie nosi się kiecki o różnych dnach; najbardziej lubianym przez starsze kobiety jest dno pąsowe lub czarne a przez młode pokolenie — dno „gąsiątkowe" (zie­ lone) „ciałowe" (różowe — Tabl. I I I ) . Kolor „ciałowy" wszedł również do raportu i do kiecek o innym dnie. Kiecki tkane są na postawie z partu lub kupnych nici, wątczone wełną. Prócz kiecek wełnianych modne były jeszcze w X I X w. kiecki zw. pacześniok lub parciok; w Glinku miał pasek biały, niebieski, granatowy lub zielony, czerwony, nie­ bieski a między nimi drobne czarne prążki. Parcioki są ciekawe z uwagi na tkacki ścieg, gdyż moda polegała na t y m , aby w tkaninie przeświecały nici partu osnowy. Kolory­ stycznie odpowiadały modzie istniejącej w danym czasie (Tabl. I I I ) . Ciemne kiecki służyły do „chodu" a odświętne były jasno-zielone. i jasno-niebieskie. Parciak był tkany na lnianych niciach, wątczony wełną w „prążki" łub w „ząbki". W ośrodku rzeczyckim tkano kiecki na białym parcie w ząbki czerwone i granatowe, między prążki zaś wpuszczano 41 �3 nitki partu. Kontynuacją parciaka jest kiecka noszona w X X w. w pow. rawsko-mazowieckim z pewnymi zmianami w układzie nici lnianych, które tworzą pasy białe i czarne biegnące na przemian i prześwitujące przez ciemno-pąsowy wątek. Współcześnie kobiety tkają czasem barwne parciaki na letnie kiecki robooee. „Ząbki" modne jako ściegi tkackie już w parciakach w X I X i X X w. są rów­ nież stosowane jako przeróbka i w kieckach ciemno-pąsowych i ciemnych do pasa w X X w. aż do wojny światowej. Szczególnie bogato były zdobione przeróbką w ośrodku smardzewickim i rzeczyckim (Tabl. I I I , IV). Ciemno-pąsowe posiadają w całym Opoczyli­ skiem podobną modę; jest to ścieg tkacki bądź iglicowanie na warsztacie. W nowszych kiec­ kach tkanych przed I I wojną — przeróbka jest często iglicowana jedwabną łasą. W X I X w. używano niekiedy subtelnych efektów kolorystycznych przez użycie odpowiedniego ma­ teriału i techniki tkackiej, jak przesuwanie środkowej prążki raz b a r w n ą wełną, to znów nićmi białymi (Tabl. I I I ) . Upowszechniające się po I wojnie kiecki o dnie łowickim były przyszyte do stanika (Tabl. I I ) . Na stanik tkają materiał w barwach kiecki, lecz o prążkach i dnie w połowie węższym. Stanik jest dopasowany przy pomocy zakładek idących od pach ku środkowi pleców do pasa, z przodu ma odcięty karczek a dolna część ułożona jest w za­ kładki). Stanik zdobią aksamitkami wzdłuż zapięcia i wszerz nad zakładkami. Zdobią go też atłasowe wstążeczki u k ł a d a n e w kontrafałdy (ryc. 44), paski szklokóio i guziczki. Współcześnie kiecka posiada k r y t ą szeroką zakładkę pod aksamitkami, która usztywnia ją dzwonowato (ryc. 45). W półn. części Opoczyńskiego, koło Smardzewic i Odrzywołu kiecka jest puszczona prosto i nisko zdobiona tasiemkami. W okolicach Lubochni duży wpływ posiada moda idąca od Rzeczycy, a więc i kiecki noszone są według tamtejszej mody. Prócz nich występują i inne formy kiecek a więc tzw. kiecka rawska, którą charakteryzuje brak Ryc. 44. Spódnica zw. ..kiecka" ze stanikiem i paskiem .Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi. Nr inw. 3746, fot. K. Wecel. 42 Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem, Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeurn Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. �jednolitego tła, tzw. ..układanka" t j . jednobarwna kiecka układana w fałdy i zdobiona u dołu szeregiem kolorowych wstążek oraz haftowany stanik. Prócz kiecek wełnianych i parciaków Opoczynianki noszą latem kiecki z cienkiej granatowej, lub buraczkowej wełny szyte z aksamitkami na staniku, bądź perkalowe. Przed I wojną noszono w upalne dni tzw. sorce t j . kiecki do pasa z oszywką, tkane na 4-nicielnicach, z lnianych i bawełnianych nici. W półn. części Opoczyńskiego dymki t j . kiecki tego typu przyszywają do stanika również z zakładką. Sorce i dymki były również strojem ślubnym. Obecnie szyją kiecki z kupnego perkalu, zaś koło Opoczna razem z rękawami. Kiecki z perkalu weszły w modę ok, 1925 r. a w Smardzewicach jeszcze wcześniej; szyte na staniku posiadały zakładki. Zapaski Z a p a s k i w p a s . Zapaski ,,w pas" są używane do każdej kiecki, tak w stroju od­ świętnym, jak i w ubiorze codziennym a dawniej wiązano je również na angierce. K o ­ biety opoczyńskie mają ich przeważnie kilka, zamożniejsze dostają we wianie i więcej niż dziesięć, jednakże na codzień używają zapasek podniszczonych lub ciemniejszych. Oprócz wełnianych zapasek są również używane zapaski na ,,porywkę", na targ, do pracy lub do stroju białego, przerabiane często białą bawełną. Takie zapaski były z końcem X I X i pocz. X X w. długie, dostosowane do długości kiecki a szer. ok. 1,5 m (Tabl. I ) . Współczesne, są krótsze i węższe (ok. 0,5 m dłg., 0.60 m szer.) bez oszywki (Tabl. II) zwłaszcza w okolicach Opoczna, Rzeczycy, Studzianny a tylko w okolicach Odrzywołu i Smardzewic noszą zapaski dłuższe. Zapaska wszyta jest w oszywkę i wiąże się na tasiemki zw. stroczki lub troczki, tkane z wełny na parcie lub kręcone w k i l k u barwach a czasem jednobarwne. (Tabl. I I I ) . Do za­ pasek ozdobniej szych przyszywają na końcach tasiemek kocotki, krzyżują je z tyłu i wiążą z przodu w kokardę na oszywce. Zapaski w pas najstarszego typu spod Opoczna były drobne, modre w wąskie paski przerabiane białym lub czerwono-czarnym kolorem. W powiecie rawsko-mazowieckim noszono zapaski granatowo-białe. Zapaska w drobne pionowe prążki używana jest dotąd, choć w innych barwach i układzie prążek (ryc. 46). Ok. 1900 r. zapaski rozbudowują się kolorystycznie i zmieniają kompozycyjnie, w modę Ryc. 46. Współczesna zapaska ,.na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 1267. Fot. J. Krajewska. 1948. 43 �wchodzi kolor ciemnopąsowy (pomarańczowy) zw. również cerwony, który wiąże się z szerokimi prążkami zielonymi (Tabl. 1). Jednocześnie wprowadza się bogaty ścieg iglicowy. Tło „cerwone" wyszło z mody od 1910 r. a na jego miejsce weszło tło „łowickie", czyli pąsowe (chrom). Raporty takie są budowane w 4—5 kolorach, analogicznie do kiecki, zawsze symetryczne. Ok. 1920 r. wprowadza się do tła i raportu więcej kolorów, to też tkanina bogaci się kolo­ rystycznie. Obecnie prócz ciemnych ko­ lorów modne są i jasne, a do białych kie­ cek —• przerabiane gęsto białą bawełną. W Opoczyńskiem szczególnie w czę­ ści półn. rozwija się w zapasce bogaty ścieg tkacki 4- lub 6-nicielnicowy lub pod deskę. W okolicach Lubochni wyko­ nują od 1900 r. zapaski wełniane w „bącki" (Tabl. I I I ) w ciemnych kolorach a także „zapołowe" z siwego partu, przerabianego białą bawełną z pasami 0 prążkach z „bąckami" czerwono-czar­ nymi. Zapaski te są obszyte białą szydełkową koronką. W okolicach Rze­ Ryc. 48. Zapaska w „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa czycy robiono również zapaski w „ząbki" Wola, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne a niejaka Maria Chojecka z Glinnika w Łodzi, nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. wprowadziła ok. 1914 r. w modę „krzyżocki" i „kuloski", o ściegu dość skomplikowanym i większej ilości kolorów. Zapaski te są zdobione szeroką wełnianą koronką; moda na ten typ trwała do I I wojny. r Współcześnie prócz zapasek szytych z tkaniny pasiastej robią zapaski na „ p o r y w k ę " w kratkę, wałczone bawełną (Tabl. I I I ) , bądź o osnowie w dwu kolorach, czarnym 1 białym prześwitującym przez wełniany lub lniany wątek i dającym wrażenie tkaniny kraciastej. Taką techniką są najczęściej wykonane zapaski dla dziewczynek. Zapa­ ski w pas typu starszego nie posiadają ozdób lub są mało zdobione b a r w n ą plotką baweł­ nianą; współczesne są zdobione pośrodku aksamitką (1—3), tasiemkami i paskiem „szkloków", wstążkami i koronką. Ponadto koło Opoczna obszywają często weł­ nianą siatką dolną krawędź zapaski i jej boki, a zapaski „zapołowe" siatką białą (ryc. 37). W Glinniku i wsiach sąsiednich w okresie międzywojennym dolną krawędź zapa­ ski tkaną w „kuloski" obszywano koronką wełnianą w barwny wzór a nawet haftowano na koronce nazwisko właścicielki. Krótkie zapaski mają często pod aksamitkami u k r y t ą po środku zakładkę, dzięki któ­ rej zapaska układa się w sztywne fałdy. W Smardzewicach i okolicy zdobią zapaski u dołu białymi tasiemkami. Z a p a s k i n a o d z i e w. Zapaska „na odziew", „do odziewu" lub „do chodu" zarzu­ cana jest na ramiona dla ciepła, w razie potrzeby kryją nią także głowę. Zapaski na odziew zakładano także na dywany, k t ó r y m i się okrywano a także na ciepłe k u r t k i (Tabl. I I ) . W zapaskach na odziew noszą często na plecach bańki z mlekiem, zapaska więc spełnia dodatkowe fukcje. Z końcem X I X w. zapaski na odziew były tkane z wełny czarnej i czerwonej, grana­ towej z czerwoną lub modrej przerabianej białą. Koło Opoczna prążki były w niej nieco szersze niż w zapasce w pas, chociaż koło Lubochni tkano prążki jednakowe, dwa razy przesunięte bawełną. Na ogół zapaska na odziew posiada paski pionowe, lecz koło Opoczna na pocz. X X w. noszono również zapaski na odziew z paskami poziomymi. 44 �Ok. 1900 r. zaczęły być modne zapaski o ciemnopąsowym dnie (Tabl. I I I ) . Zapa­ ska na odziew jest wszyta w oszywkę (dł. 72 cm, szer. 7.5 cm), do której przywiązane są troczki wiązane z przodu i tylu, jeśli zapaska przyciska ciepłą chustkę lub dy­ wan. Niektóre zapaski w powiecie rawsko-mazowieckim posiadają zakładkę, umieszczoną w odległości ok. 30 cm od dolnej krawędzi. Zapaski są czasem obrzeżone aksamitką, natomiast nie po­ siadają naszytych ozdób jak zapaski w pas. Raport zapaski na odziew zbu­ dowany jest z prążków w k i l k u kolo­ rach: czarnym, zielonym, buraczko­ wym, ciemnoniebieskim, gęsto iglicowany. Takie zapaski noszą jeszcze do dziś staruszki. W zapaskach o dnie łowickim ilość iglicowań zmniejsza się, zapaska taka modna jest i współcześnie noszona obok zapaski o dnie czarnym; tylko koło Opoczna utrzymał się dawniejszy typ zapaski modrej, przesuwanej białą ba­ wełną a noszonej na niepogodę. Za­ paska o dnie łowieckim i o dnie czar­ nym posiada raporty zbudowane ,,na „okrągło", czyli symetrycznie. Szersze Ryc. 49. Zapaska „w pas". Ossa, pow. Opoczno. Mu- Prążki akcentujące pas są buraczkowe, zeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3041. Fot. wiśniowe, liliowe, zielone i niebieskie; K. Wecel. 3 lub 4 pasy tworzą tzw. modę powta­ rzającą się dokoła zapaski. W zapaskach na odziew paski dna wahają się od 3 do 4,5 cm, natomiast raporty w czarnych zapaskach od 4,5 do 7 cm. W łowickich pas dna ma 4 cm szer. a pas z p r ą ż ­ kami dochodzi do 12,5 cm. W obu typach zapasek są podobieństwa i różnice; w zapa­ skach o dnie pąsowym są pasy z prążkami szerszymi i bardziej rozbudowanymi niż w zapasce o czarnym dnie. Zapaski opoczyńsko-rawskie wyróżniają się wyraźnie wśród innych, mimo to że za­ paska o dnie łowickim przyjmuje się i poza omawianymi granicami. Gorsety Gorset zw. również w okolicach Lubochni gorsentem jest górną, oddzielną częścią ubioru kobiecego, noszoną przy kiecce do pasa, z tackami wyłożonymi na zapasce (Tab. I). Gorsety były w powszechnym użyciu do I wojny stosowane na codzień, i do stroju odświętnego. Współcześnie gorsety utrzymały się w Smardzewicach, niedaleko Tomaszowa Maz. i w niektórych wsiach sąsiednich. Opoczyńskie gorsety współczesne są szyte przeważnie z czarnego aksamitu, dopasowane i bogato naszywane paciorkami, sznurowane (ryc. 52, 53). Najstarsze gorsety były białe (Jasień). Gorsety pochodzące z końca X I X i pocz. X X w. były najczęściej wykonane z weł­ nianego samodziału, kupnej wełnianej tkaniny, rzadziej z aksamitu lub barwnego atlasu. Noszono je do wełnianych kiecek. Samodziały na gorsety były deseniowe lub jedno­ barwne, tkane innym splotem niż welniak, zależnie od charakteru tkaniny i przeznacze­ nia gorsetu były one różnie zdobione. Prócz gorsetów wełnianych, aksamitnych i jedwabnych noszono gorsety białe, dese­ niowe tkane na 4-nicielnicach do „sorcu" z nici płóciennych i bawełnianych. Białe gor­ sety posiadały często wetkane wzory z bawełny czerwonej i białoczarnej lub tylko czer­ wonej w postaci 2—3 pasów, obustronnie położonych na przedniej części; niekiedy pas 7 15 �ozdabiał cały gorset wąskimi lub szerszymi prążkami powtarzającymi się do koła. W gmi­ nie lubocheńskiej kobiety nosiły do sorcu lub kolorowych kiecek gorsety zdobione paskami w bącki (ryc. 50. I I ) . Gorsety przedstawiają ciekawy typ stroju; są krojone z ka­ wałka tkaniny z wyciętymi pachami i tackami, a do stanu dopasowane przez wszycie w zakładki, często razem z pod­ szewką. Mogą też być gorsety kro­ jone z wielu części i zszywane lub pasowane w kliny (ryc. 50, I I I , V), Kroje te stosowane są do samo­ działów kolorowych i białych, La j aksamitne gorsety posiadają wię­ cej cięć i są bardziej pasowane. Najprostszy krój reprezentuje biały gorset z Woli Zależnej, który d i posiada krótkie zaszewki przy tac­ UJJJ kach (ryc. 50, I ) ; bardziej złożony c jest gorset z Bukowca o w y o d r ę b ­ nionych plecach zakładkami. Dal­ sze zróżnicowanie w kroju przed­ stawiają gorsety białe (ryc. 50, I I I ) , U J które posiadają odcięte od tyłu c przody i krótkie zakładki przy tac­ kach, bądź gorset z Zychorzyna z dodatkowym klinem i dłuższą zakładką na plecach i przodzie, czy \ też gorsety z Ciebłowic z dziurka­ m i do sznurowania, z odciętym po­ dwójnym klinem i zakładką idącą wzdłuż pleców. Bardziej pasowane gorsety w kliny pochodzą z północnej części pow. opoczyńskiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego; wykonane Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Za­ są przeważnie z lekkiej wełny do leżna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr. inw. jedwabiu, okrągło krojone tacki 1389. I I . — gorset z Opoczna. Nr inw. 524. I I I . — gorsety zachodzą na siebie. Tkanina czę­ wełniane. Zychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — sto krojona była w kliny ze wzglę­ gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — du na konieczność sztukowania gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 4336. A — przód, B — tył. C — części kroju; d — materiału. Najstarsze znane nam gorsety części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Mu­ zeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1:25. miały 6—8 tacek. Zęby były sze­ rokie, gładkie, zaokrąglone jak np. w gorsecie z Zychorzyna. Młodsze natomiast gorsety mają 10—12 zębów niekiedy prostokątnych. Koło Lubochni nosiło się także gorset z 4 tackami. Gorsety posiadają kryte zapięcie na haftki, bądź zapinane są na guziki czasem przyszyte po obu stronach zapięcia. Czarny sznurek tworzy pętelki i ozdoby wzdłuż krawędzi (Tabl. I). Białe gorsety mają białe lub kawowe guziczki, wzorzyste obszycia i naszytą koronkę bawełnianą Gorsety aksamitne zapięte są na barwne guziczki, lecz z półn. części pow. opoczyń­ skiego i połudn. pow. rawsko-mazowieckiego mają dziurki okute metalowymi skuwkami do przeciągania sznur owacek (ryc. 53). Wełniane samodziały na gorsety miały ozdobny koloryt i splot tkacki. Gorsety do sorców były również tkane ozdobnym ściegiem ,,w bącki". Prócz tego wełniane gorsety zdobione były aksamitkami, deseniowymi 46 �Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany, tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 45. Fot. J. Krajewska, 1948. tasiemkami, a aksamitne b a r w n ą plotką, bądź haftem w postaci stebnówek, ściegu gałązkowego, i naszyć koralikami (ryc. 53). Szczególnie bogato zdobione paciorkami są gorsety używane współcześnie (ryc. 3). Rys. 53, Gorset sprzed 1914 r Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Krajewska, 1948 47 �Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C —• części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf. w Lodzi. 1948. Podziałka 1:20. Łącznie z gorsetem noszą również staniki bez tacek o kroju prostym jak np. stanik z Radzie Dużych, skrojony z 3 części i opatrzony dwiema zakładkami. Kaftan Kaftan zw. dawniej spancerkiem był szyty z wełnianego samodziału, w X I X i X X w. na tle ciemnopąsowym w zielone prążki, tkanego na 4-nicielnicach w ozdobne pęczki (Tabl. I I I ) . Kaftan był podbity płócienną lub wełnianą podszewką z fabrycznej tkaniny lub starym wełniakiem. Kaftany wełniane były często watowane. Opoczynianki nosiły kaftany białe z samodziału tkanego na lnianym postawie bawełną również na 4-nicielnicach. Kaftany składały się z pleców, dwu przodów i rękawów, były wcięte w pasie, a dolna część pleców zaokrąglona i nieco dłuższa od przodu; zapinano je na haftki (ryc. 54). Prócz kaftanów z samodziału noszono kaftany kupne; bogatsze kupowały „suberynowe czarne, wyszywane paciorkami jak sieczką". Koło Lubochni noszono haftowane na plecach. Ślubne kaftany były białe lub kremowe zdobione siatką. Współczesny kaftan wełniany jest szyty z samodziału o tle łowickim w ,,piąstkę" (Tabl. U), lub z ciemnej tkaniny w kolorowe paski czy też na tle pąsowym, lecz o od­ miennym kolorycie i prążkach. Kaftan jest krótki, prosto ścięty, zdobiony aksamitkami na przodzie i rękawach, po­ siada małe kieszonki. Charakterystyczny dla typu współczesnego jest kaftan przed­ stawia ryc. 55. Latem noszą kobiety obcisłe kaftany szewiotowe w kolorze granatowym. Stan jest u dołu zdobiony „szczypankami" uło­ żonymi na przemianlegle, do niego doszyta układana falbanka przyciśnięta doszytym paskiem. Kaftan taki jest krótki, sięga ledwie pasa (Tabl. I I ) . Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Lodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wcccl, 1953. 48 ��Sukmany W Opoczyńskiem kobiety nosiły kilka typów wierzchnich okryć różniących się krojem i rodzajem tkaniny. Około 1870 r. w/g Kolberga kobiety miały nosić w dni chłodne białe sukmanki z klapkami podobne do męskich, a później długie katonki znane z informacji, obszyte sznurkiem z czerwonej wełny, na mankietach i koło kieszonek. W Kruszewcu modne były sukmanki białe z fałdami zakładane na białe suknie do tańca. W zimie noszono różnego rodzaju watowane okrycia lub podbite futrem. Zamożniejsze nosiły szyte z sukna zielonego, granatowego lub czarnego z naszytymi ozdobami i tasiemkami lub gładkie. Biedniejsze krasiły part na modro i watowały. Koło Opoczna nazywano je zuponikami, a w półn. części pow. opoczyńskiego sukienkami, w pow. zaś rawsko-mazowieckim przy­ jaciółkami. Prócz nich noszono na przełomie w. X I X i X X wangierki lub angierki z barw­ nego samodziału. Do opisywanych żupaników zbliżone jest wierzchnie okrycie z Biało­ brzegów. Ponieważ żupaniki szyto w miasteczkach, a noszono powszechnie, jest to cha­ rakterystyczne okrycie ludowe, chociaż nazwano je angierką. Granatowe angierki bywały podbite siwym futrem lamowanym na krawędziach, mankietach i kieszeniach, dopasowane do stanu, zapięte na dwie klapki i mosiężne guziczki. K l a p k i zdobione były skromnym haftem wykonanym zieloną włóczką. Prócz żupaników z długimi „skrzydłami" noszono w poł. ub. w. krótkie zielone żupa­ n i k i dopasowane do stanu. Żupaniki posiadały tylko bogate kobiety. Sukienka była naj­ częściej jasnozielona, nosiły ją zamożniejsze kobiety, a otrzymywały we wianie. Stolarski podaje, że sukienka jest „zbliżona krojem do sukmany, spięta na drobne guziczki od wierz­ chu do samej ziemi". Sukienka z Brudzewie (ryc. 58) jest naśladownictwem męskiej suk­ many, a szyta była przez krawca w Studziannie. Na szwach pleców, z tyłu w pasie, na fałdach, na kieszeniach, kołnierzu i przodzie miała sukienka barwne ozdoby z atłasowych wstążek zielonych, czerwonych, zielonego sznurka, pasmanterii, czerwonych chwastów, kokardek i czarnego haftu łączącego wstążki i metalowe guziczki. Angierki były noszone w całym Opoczyńskiem, szyte z tkaniny o w ą t k u wełnianym, pomarańczowym tle zw. cerwonym, z paskami zielonymi, buraczkowymi i czarnymi, a także czarnobiałymi paskami postawu. Angierką z Woli Zależnej może być uwa­ żana za typową, posiada plecy dopasowane, a stan odcięty. Część dolna składa się z 4-ch b r y t ó w marszczonych w pasie z tyłu i u k ł a d a n y c h w fałdy. Jest zapięta na przodzie na pasek z tego samego materiału. Układ tkaniny jest poprzeczny, a prążki idą poziomo, w pasku zaś pionowo. W parafii opoczyńskiej kobiety nie ubierały się w okrycia tego typu i można przypuszczać, że an­ gierki nosiły kobiety bied­ niejsze. Kożuchy Z końcem X I X i pocz. X X w. kobiety nosiły długie białe kożuchy z fałdami z tyłu, a ok. 1870 r. z czerwonymi p ę ­ tlami. Posiadaniem kożuchów chlubiły się kobiety bogate i np. w Woli Zależnej tylko 3 kobiety miały takie kożuchy. Po tych weszły w użycie r ó Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem Gapin, wnież kożuchy żółte, długie pow. Opoczno, Muzeum Etnograf, w Łodzi, nr inw. 982, A — przód, lub krótsze, a moda na nie B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948 r. ł łącznie z modą męską. s z 4 Strój Opoczyński a 49 �Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 1900 r. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etn. w Łodzi, nr inw. 2664. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju: d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — man­ kiet, j — kołnierz, k — sztukowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1:30. Kobiecy strój głowy Kobiecym strojem głowy są w Opoczyńskiem rozmaitego rodzaju chustki i czepce. Chustki są nakryciem codziennym bądź świątecznym, letnim i zimowym. Czepce noszą kobiety do stroju odświętnego i obrzędowego. Chustki Na przełomie X I X i X X w. kobiety nosiły powszechnie duże salinówki z cienkiej wełny drukowanej w kwiaty. Chustki były dwu rozmiarów, najczęściej używano na modrym tle, lecz również i na tle zielonym, pomarańczowym, kremowym lub jak mówią Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno, Muz. Etno­ graf, w Łodzi, nr księgi wpływu 2664, fot. J. Krajewska 1948 r. 50 �w częściach eh, ds, d4 oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. w Jasieniu „biołnym, cerwonym, zoltyra". Taką chustkę wiązano „na okrąg". Koło Opoczna obwiązywano głowę chustką złożoną w róg w ten sposób, że końce chustki krzy­ żowano raz na potylicy nad rogami chustki spuszczonymi na plecy, następnie okręcano nad czołem i z powrotem zatykano oba końce z tyłu. Natomiast w półn. części pow. opo­ czyńskiego od Dęborzeczki i w połudn. części rawsko-mazowieckiego chustkę po skrzyżo­ waniu nad czołem opasywano ciasno dokoła głowy, tak że krawędzie stykały się po środku, a frendzle były wyłożone na wierzch. Końce chustki wiązano na zewnątrz. Mężatki po­ dobnie wiązały chustki na czepcu. Za chustkę zatykały dziewczęta rutę, astry, stokrotki lub suche kwiatki, bez ruty do kościoła nie chodziły. W X X w. przyjmuje się powszechnie mała salinówka. Najstarsze małe salinówki miały modre tło, a współczesne są w barwach ciemnych, (orzechowej), nigdy czerwone z wyjąt­ kiem okolic Spały, gdzie czerwona salinówka przyjęła się ze względu na udział dziewcząt Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948 . 4* 51 �w dożynkach. W okresie jej rozpowszechniania się była zakładana głęboko na głowę, zakrywając z przodu włosy, a nawet uszy (Tabl. I I ) . Współcześnie przyjął się wśród dziewcząt zwyczaj wiązania chustki wysoko, odsłaniają one włosy nad czołem (ryc. 3). Latem nakładają na salinówkę chustkę perkalową. Pod­ czas wojny z braku salinówek haftowano w kwiaty chustki perkalowe. Latem na codzień noszą najczęściej białe chustki perkalowe wiązane jak salinówki, pod brodą, głębiej osadzone na głowie, dla ochrony przed wiatrem lub słońcem (ryc. 35). Od 1900 do I wojny ok. Kraśnicy, Radzie, Sołka noszono do angierki dzikie chustki lub dzikówki o tureckim wzorze, zarzucane na głowę i krzyżowane pod brodą, a przytrzymy­ wane zapaską do odziewu. Współcześnie kobiety noszą zimą chustki wełniane, wykonane szydełkiem bądź kupne, pluszowe, pod które wiążą najczęściej białe, perkalowe. Czepce Czepiec jest strojem mężatek do stroju uroczystego Opoczyńskiego istniały 3 typy czepców: czepiec z niską materiału, gdyż kryła go chustka (ryc. 61, I). Czepiec z waną i z takimż wiązaniem (ryc. 61, I I I ) i półczepek zw. cie później i był noszony bez chustki (ryc. 61, I V ) . łącznie z salinówką. Na obszarze główką nieozdobioną, z lekkiego wysoką główką z tiulu zahaftopólcepkiem, który wszedł w uży­ Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Zależna, pow. Opoczno. I I . Cze­ pek odświętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 463. III. Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. ,.Półczepek odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 :30. Czepce z płaską główką były powszechnie noszone, natomiast z wysoką i z haftowa­ nymi bandażami były używane tylko w płn. części pow. opoczyńskiego. Ozdobą czepca są „koronki" czyli krezy z tiulu podwójnie złożonego (dł. 3,5 m, szer. 4 cm), mocno nakrochmalone karbowane, okalające krawędź, zdobione wstążkami. Koronki przyszyte do krawędzi i ściągnięte do tyłu sznurkiem przewleczonym w tylnej części czepca okalały twarz. Często zakładano dwa czepce dla podwojenia ilości falbanek. „Koronki" ozdabiano wstążkami i szychem (Tabl. I), wstążką b a r w n ą podwójnie złożoną, pośrodku prze­ ciągniętą węższą zieloną, różową z wszytym pączkiem. W czepcach było po 7 ozdób rozłożonych symetrycznie. Charakterystyczną ozdobą jest pewien rodzaj rozetki marszczonej z wstążki przyszytej do krawędzi falbanek, zwykle po dwie (zielona i ciemnoróżowa) lub po trzy (dwie różowe, w środku zielona). Innym typem ozdoby jest wstążka o krawędzi zębatej układana w dwu rzędach między falbankami. Do czepca z niską główką stosowano dwa typy kroju: na główkę wycinano prosto­ kątny materiał (ryc. 61,1) składano w pół zaszywano i marszczono na czubku. Dolną część zakładano do przewlekania sznureczkiem ściągającym czepiec do tyłu. Odmianą jego jest czepiec z bandażami przyszytymi do prostokąta. Inny typ kroju (ryc. 61, II) polega na nacięciu prostokąta, aby wydzielić w n i m dwie wstęgi i zaokrągloną główkę. W dolnej części czepca robiono zakładkę do nawlekania nici. 52 �Drugi typ czepca z wysoką główką !z tiulu i przyszytymi bandażami ma główką w postaci szerokiego owalu o ściętych końcach (ryc. 61, I I I ) . Dzięki rozszerzeniu główki widoczna jest ko­ ronka. Brzeg dolny zawija się dla prze­ wleczenia nitki. Bandaże są u nasady zmarszczone. Główka czepca i bandaże mają przeważnie ręczny haft o wzorach geometrycznych i roślinnych. Półcepek (ryc. 61, IV) przykrywa tylko część głowy; posiada on kształt owalny 0 ściętych rogach i bandaże z haftowa­ nego tiulu. Bandaże wiązano pod brodą w kokardę. Czepiec taki zdobi krótka falbanka, duża kokarda z atłasowej wstążki i sztuczne kwiaty. Obrzędowe czepce są dwojakiego ro­ dzaju: oczepinowe i „na błogosławień­ stwo". Oczepinowy nie różnił się od ogólnie przyjętych, ubierano w e ń młodą mężatkę podczas oczepin na weselu. Na„ gosławieńtomiast czepiec na „błogosławieństwo" t o " . Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot, J. Krajewska, był specjalnie ozdabiany. Ubierała go 1946. młoda mężatka w tydzień po ślubie jadąc do kościoła. Są to dwa rodzaje czepców różniące się kształtem i wystrojem. W oko­ licach Opoczna noszono z miękką, niską główką bez bandaży. Natomiast czepiec w półn. części Opoczyńskiego ma wysokie tiulowe denko haftowane i 2 bandaże zwisające z tyłu razem z końcami różowej wstążki. Pod główką kładziono gałązkę sztucznych kwiatów. Koło Opoczna z obu stron czepca przypinają różowe kwiaty, a pośrodku niebieskie; z tyłu przyczepiają kolorowe wstążki, a przody zdobią sychem. W ten sposób główka czepca staje się stożkowata i jest mało widoczna spod kwiatów (ryc. 36). Czepiec z wysoką główką typu północnego uzupełniają w Radzicach Dużych gałązki zieleni upinane od ramion do pasa. Kobieta trzyma w ręce różową wstążkę z zielenią. W Brudzewicach i Ossie często miast kwiatów używają grzebieni, przez które przewlekają szych. Obecnie w Brzegu 1 w okolicach Rzeczycy, gdzie kultywuje się stary zwyczaj, kładą pod czepce żywe kwiaty związane w bukiecik. R y s W c 6 2 M ł o d a m £ ; ż a t k a w c z e p c u n a b}0 W i a n e k ś l u b n y i s t r ó j g ł o w y d r u h n y . Panna młoda ubierała się do ślubu w wianek zw. w okolicach Lubochni „cepkiem ze wstążek" lub wprost „wstążki". Wianek upina się z kolorowych haftowanych wstążek.W upięciu zachodzą różnice między połudn. a półn. częścią Opoczyńskiego. W okolicach Opoczna, Smardzewic, Drzewicy upinają wianek zw. w Smardzewicach pieski. W t y m celu przekładano 2 wstążki tak, aby tworzyły po rozwinięciu rodzaj łańcucha, w którego oczka umieszczano szych. W okolicach Opoczna upinano je rzędami na okrągłej główce z płótna, czy innej tkaniny. Główka była pokryta wstążkami i szychem. Z tyłu wianka opuszczano haftowane wstążki (ryc. 62). Podobny stroik istniał w Lubochni upinany w dwa lub trzy rzędy wstążek z pękiem szychu na czubku. Okolice Lubochni znały również inny typ wianka właściwego dla półn. części pow. opo­ czyńskiego, i połudn. rawsko-mazowieckiego, a mianowicie wstążki upinane w poziomych rzędach, w zmarszczki przyczepione szpilkami, na czubku szych, a z tyłu wstążki. W oko­ licach Lubochni było ich 12. W Liciążnej miały być niegdyś pawie pióra na czubku wianka, zastąpił je później szych. Druhny również nosiły tasiomki, t j . wstążki podobnie jak panna młoda upięte na nakrochmalonej główce aż do cubka, gdzie przyczepiano p ę k 53 �pawich piór. W Podmałczu tego stroika używały panny przy noszeniu chorągwi na Wiel­ kanoc. Ubierały się wtedy w biały strój. Obecnie wianki ślubne wyszły z mo­ dy, a młoduchy idą do ślubu w welonie, natomiast wianek ślubny jest jeszcze I żywym wspomnieniem i kobiety umieją go upiąć. Uczesanie kobiet Na przełomie X I X i X X w. do 1925 r. koło Opoczna i Smardzewic nosiły ko­ biety włosy zakręcone w węzełek i w y ­ sunięte spod ucha; w Radzicach Dużych tylko panny nosiły warkocze i wplatały w nie wstążki. Natomiast w pow. rawsko-maz. i mężatki plotły warkocze. Uczesanie kobiet uzupełnione było trze­ ma kosmykami włosów na czoło i nad Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — uchem bądź na czole dwa kosmyki za­ czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziew­ kręcone w przeciwne strony (Tabl. I ) . czynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju: d, di — części okrywające głowę od czoła po potylicę, Tego typu loczki koło Opoczna na­ c, ci — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne zywano „fryzurką", w Radzicach D u ­ w Łodzi. I . Nr inw. 563, I I . Nr inw. 656. Rys. Praco­ żych „muce", w Rzeczycy „ c u p r y n k ą " wnia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:10. Przycięte włosy nad uchem nazywano „pejsy". Obecnie niektóre starsze ko­ biety zachowały zwyczaj noszenia kosmyków, natłuszczano je lub lepiono cukrem. W pow. rawsko-maz. był zwyczaj, że panna młoda szła do ślubu z rozpuszczonymi włosami. Podczas wesela włosy rozplatano, lecz nie ścinano. Obecnie dziewczęta noszą dwa warkocze, w które wplatają różowe wstążki. Obuwie i pończochy W X I X w. kobiety nosiły zimą wysokie buty jak chłopi, lecz bez wywijanych cholew. Powszechnie noszono buty proste nakładane latem na bose nogi, a w zimie z wiechciem Ryc. 64. „Krakuska" tj. czapka chłopię­ ca z białego atłasu sprzed 1939 r. Wła­ dysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. 54 Ryc. 65. „Krakuska" tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. �w środku dla ciepła. Prócz wiechcia używały onuc. Panna młoda czasem na weselu tańczyła bosymi nogami w wysokich butach. Zwyczaj chodzenia w butach u t r z y m a ł się do dziś, chociaż dziewczęta kupują także modne obuwie. Na przełomie X I X i X X w. weszły w użycie trzewiki. Trzewiki były szyte z cholewkami, a i m wyższymi, t y m były paradniejsze, na wygina­ nych obcasach, sznurowane. Koło Opoczna zdobiono trzewiki żółtymi oczkami i bukwami, t j . żółtymi guziczkami. Bukwy układano w trójkąt, a trzewik sznurowano zieloną wstążką. W połudn. części pow. rawsko-maz. ok. 1900 r. podbijano trzewiki podkówkami i noszono z żółtymi guzikami do czarnych sznurowadeł. Młodsze nosiły różowe i pąsowe, do ślubu wkładały pantofle na jeden guzik. Trzewiki były obuwiem odświętnym; kobieta szła do miasta boso, i dopiero przed wejściem nakładała trzewiki. Zwyczaj to dotychczas stosowany. Do roboty chodzą r ó w ­ nież boso, a w razie zimna lub do niektórych robót wkładają trepy. Do trzewików nosiły kobiety białe lub czarne pończochy bawełniane, a w zimie wełniane. Moda trzewików przeżyła się w latach 1920—1925, choć niektóre starsze kobiety dotychczas je mają. Latem kobiety nosiły płytkie pantofle, koło Opoczna z wełnianego samodziału lub czar­ nego sukna, z bokami i spodem ze skóry, były one obszyte aksamitką, zdobione tasiemką zieloną, czerwoną oraz plotką przyszytą wpoprzek buta trzykrotnie; sznurowane kolorową tasiemką. W Rzeczycy, z której obuwie rozchodziło się dalej, pantofle były płytkie bez obcasów wykonane z baraniej skóry, farbowanej przez szewca. Z wierzchu zdobione były wąskimi tasiemkami: zielonymi, czerwonymi, czarnymi. Obecnie latem kobiety również noszą pantofle kupowane w mieście, do nich białe pończochy robione na drutach w deseń bądź kupne. Do zwykłego ubioru ciemne. Biżuteria Do dawnego stroju nosiły kobiety prawdziwe korale. Bogatsze 8—12 sznurków i bur­ sztyny szlif owane, do 3 sznurków. W pow. rawsko-maz. dodawano do nich dętki, t j . drobne perełki, a także bursztyny. Między korale i bursztyny nawlekały medaliki i mosiężne krzyżyki, ofiarowane najczęściej pannie na szczęście przez kawalera, zwane kościakami. Był zwyczaj w okolicach Rzeczycy, iż na Wielkanoc dziewczyna za krosonki otrzymywała od chłopca podarunek z bursztynu. Biedniejsze nosiły sztuczne korale lub gronotki albo kamienioki. Współcześnie nakładają kolorowe kryształki, w okolicach Opoczna seledy­ nowej barwy. Koło Smardzewic zawieszają wiele sznurków dużych kolorowych dętek, tzw. gniotków, które przyczepiają do gorsetu kokardami. Rozdział VIII WYTWÓRCY I MATERIAŁY Po wsiach i miasteczkach opoczyńskich skupiali się różnego rodzaju rzemieślnicy dostarczający surowca bądź niektórych części strojów, sprzedawanych także na jarmar­ kach, targach i w sklepach, takie jak: sukmany, kożuchy, kapelusze, czapki i buty. W X I X w. najwięcej tkaczy było w Żarnowie, Odrzywole, Gielniowie, Białaczowie, Klwowie; wyrabiali oni sukna i płótna. Największym ośrodkiem był Klwów, w k t ó r y m w 1820 r. pracowało 15 krawców, 25 kuśnierzy i 30 szewców. W Odrzywole pracowali kapelusznicy, a w Drzewicy wyrabiano tasiemki. B y l i też miejscowi garbarze, którzy dostarczali skór na kożuchy i obuwie, folusznicy forujący sukno, przędzalnicy, gremplarze i „falbierze", którzy krasili wełnę; obok nich drobni wytwórcy, np. kowale, wyrabiający podkówki i huncfoty, nim przemysł fabryczny puścił swoje wyroby na rynek. A dalej układacze karbowanych cholewek, „cepcarki" szyjące i układające czepce i in. 55 �Najsilniejszym ośrodkiem handlowym było Opoczno, choć i w innych miastach odby­ wały się tradycyjne jarmarki np. w Nowym Mieście na Św. Marcina był duży zjazd kuśnierzy z kożuchami. Kożuchy białe z czarnym barankiem były pochodzenia miejsco­ wego, ale kożuchy żółte zw. tohibami sprowadzano ze wschodnich terenów kraju i z Rosji. Obecnie odbywają się również tradycyjne jarmarki np. w Studziannie (z końcem wrze­ śnia), na których sprzedawany jest sprzęt tkacki, kołowrotki, wrzeciona, płochy itp. Ma­ sowa produkcja rzemieślnicza musiała mieć znaczny w p ł y w na upowszechnienie się pewnego typu stroju, a B. Stolarski przypisuje w p ł y w na zmianę mody wiejskiej —• krawcom. Krawcami przeważnie b y l i Żydzi szyjący sukmany i białe portki; kobiety szyły też portki w domu o ile nie były to portki z fałdami. W X I X w. zawodowi krawcy wędrowali od wsi do wsi i najmowali się do szycia, dopiero po upowszechnieniu się maszyn do szycia powstawały pracownie w miasteczkach, chociaż i synowie małorolnych chłopów uczyli się krawiectwa. Szewcy, podobnie jak krawcy, szyli buty na sprzedaż i na zamówienie. Buty w 8 kan­ tów szyli wprawdzie szewcy, ale kanty układał często chłop ze wsi. Forma ich składała się z dwu połówek u dołu karbowanych, k t ó r e chłop wkładał do buta i wbijał między nie klin, dla lepszego dopasowania do cholewy. Kanty układał szczypcami i poprawiał lub dociskał drewnem. Taką modę zaprowadzili w parafii opoczyńskiej pierwsi Purguty. Buty karbowane przywozili z sobą żołnierze wracający z wojska, np. Jan Wójciak z Jasienia. Buty z kantami robił specjalista w Brenicy, który jednak warsztat szybko zwinął, bo mu się nie opłacał. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. 56 �Szewcy zszywali buty dratwami; ok. 1870 r. szewc z Rzeczy­ cy zaczął zbijać podeszwy kołeczkami, które strugał mu syn. Wyrabiali oni również letnie obuwie kobiece z materiałów fabrycznych lub z samodziału. Trzewiki robił szewc z Rzeczycy z baraniej skóry farbowanej przez niego koperwasem. Przyszwy przyszywał na kopycie do podeszwy i wywijał je na od­ wrót. Był to rodzaj płytkich pantofli bez obcasów, zdobionych tasiemkami zw. ciżemkami. Podobne noszono koło Opoczna. Później wyrabiano trzewiki sznurowane z kupnymi sznurowa­ dłami. Wśród innych rzemieślników, którzy wpływali na strój l u ­ dowy byli tkacze mieszkający w małych miasteczkach i wsiach. Mężczyźni pracowali na ciężkich warsztatach. Współcześnie za­ wodowym tkactwem zajmują się raczej kobiety. Sukienki i żupaniki, kaftany i gorsety robione były też z kupnych mate­ riałów. W X I X i X X w. kobiety tkają sukno na sukmany, tkani­ ny na spodnie, spencery, lejbiki, kiecki, zapaski, prześcieradła i koszule. Sukna na sukmany i białe portki były robione tech­ niką zw. „wełna w e ł n ą " lub na wełnianej osnowie wałczonej nicią lnianą, techniką krzyżową. Taka tkanina była zupełnie rzadka, lecz gęstniała po zbiciu na foluszu. Osnowę lnianą w a ł ­ czono również wełną. Na sukmany i sieraczkowe kapoty kręco­ no lub gremplowano wełnę czarną z białą; tkaninę taką zszy­ wano końcami, wieszano na drągu i obciążano kamieniami, aby ją naciągnąć. Innych tkanin nie folowano. Folusze mieściły się przeważnie w młynach, gdzie były pytle, t j . stępy do foluszu; Kyc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Mazo­ wiecka. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. między in. był folusz na Fryszerce nad Pilica, w idzikowicach, a później w Tomaszowie i wielu innych miejscowościach. Tkaniny na stroje opoczyńsko-rawskie umie tkać niemal każda kobieta. Do tkaniny domowej roboty stosuje się wiele splotów tkackich i iglicowanie na warsztacie dające efektowne wzory. 57 �Len i wełnę przędą na kołowrotku lub przy pomocy wrzenciona (Radzice Duże) i przęślicy. Uprzedzone nici zwija się na motowidle dla otrzymania odpowiedniej ilości pasm, które oddaje się do „falbierza". Farbiarnie mieszczą się w Opocznie, Studziannie, Rzeczycy. Rozmaite barwy mają t u ciekawe nazwy: zielonkowato, zielono, dwa razy zielono, zgniło, jasnozielono, wściekło (odcień zielony), fiołkowa, bladoniebieska, lachmusowo (odcień niebieski), niebowo, ceglasto, wisinkowo, bordowo, ogniowo (odcień różowy), ciemnoróżowa, jasnoróżowa, buraczkowo, cielisto, punsowo, ciałowo, pioskowo (żółty), gunsiuntkowo, krymowo, żółto, como; nie wyczerpuje to wszystkich odcieni używanych w tkactwie opoczyńsko-rawskim. Istnieje tu też pewna moda. Tło kiecki zwą dnem, prążki brożkami, a szereg raportów tworzących całość konstrukcyjną i b a r w n ą nazywają mo­ dą, powtarzającą się w kiecce lub zapasce. Przygotowane pasma l n u lub farbo­ wanej wełny nakładają na wijatki, t j . koziełki i zwijają w kłębki. Wełnę do c d walczenia zwijają w cewki na koło­ Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gor­ wrotku lub potaku. Cewkę wkłada się sety, a — okolice Opoczna, b •— z Zychorzyna, c, d — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne do cółka, a lniane nici w kłębkach do w Łodzi Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — pudła, odpowiednią ilość nitek przewle­ 3758. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.). kają przez dziurawkę i snują na snowadłach, pasma zaś nawijają na wałek. Koło Opoczna snują nici specjalistki-snowarki. Wał przynosi kobieta własny i snowarka nakłada nań osnowę. Dalsze założenie osnowy na krosna należy do tkaczki. Kobiety często same snują osnowę. Do postawu używają włókna cienkiego, najlepszego po w y czesaniu lnu, a poczesnym wątczą płótna na koszule. W Smogorzowie najcieńsze płótno zwą „cienkim" i robią z niego prześcieradła. Takiego postawu używają też do tkania wełniaków i zapasek, chociaż nić może być cieniej lub grubiej uprzędziona. Ilość lnu i wełny ściśle się oblicza, aby nie zostało zbędnej osnowy i aby ufarbować tyle wełny, ile wychodzi na wełniak czy zapaskę. Nić mierzą na łokciowym lub smyczkowym motowidle (półtora łokcia), są i dwułokciowe; nawija się na n i m 18—20 pasm lnu, a na osnowę wełniaka farbuje się 2 kg wełny. Na zapaskę na odziew idzie 7 pasm lnu i 1 kg wełny, na zapaskę w pas: 5,5—6 pasm lnu i 0,5 kg wełny. Zależnie od jakości tkaniny używa się różnej płochy; i m płocha rzadsza, t y m więcej wbija wełny. Na wełniak lub zapaskę na odziew używają płochy nr 18, 19, 20, zależnie od grubości nitki. Przy najcieńszych niciach lnianych i wełnianych tka się nr 20. Dla wykonania ładnych tkanin nabiera się w treść po jednej nitce, wtedy wełna kryje part. Na wełniaki robocze, „na p o r y w k ę " lub parcionki, na angierki i współczesne zapaski — nabierają po dwie n i t k i w treść i tkają w 10 i 12, wtedy przez wątek prze­ śwituje osnowa. Oszczędza się wtedy wełny na wątczenie. Zapaski na odziew tkano również w tę samą płochę, co wełniaki i zapaski w pas, t j . w 16, ale robią również w płócienną płochę, t j . w 14. Na zapaskę na odziew nie na58 �biera się osnowy na całą płochę tylko 70 cm. Płótno na koszulę robią w 14, na spodnie robocze w 10. Wątczą pacześnymi p a k u ł a m i kraszonymi na czarno. Postawa barwy natu­ ralnej na męskie ubranie składa się z 10 pasm czarnej przędzy i 2 kg wełny. Tkaniny na kolorowe portki, spancery w tzw. ząbki (Tabl. I I I ) zapaski w „bącki", dywany w tzw. „zęby" z 1900 r. wykonywano na 4-ch lub 6-ciu nicielnicach lub „pod deskę". Tą techniką tkano również materiały na „sorce" i „dymki", białe gorsety i kaf­ tany dając w postawie nici lniane, £ w w ą t k u — bawełniane. Czerwone i czarne wzory iglicowano lub tkano przy odpowiednim założeniu osnowy. Ok. 1914 r. zapaski w „ k u loski" i „krzyżocki" robiono na 4-nicielnicach i 6-iu punozach. Ścieg zw. drelicho­ w y m lub „sagatem" wymaga odpowiedniego wiązania nicielnic z punozami. Jest to tkanina gęsta, a prążki wychodzą na niej ukośnie. Robiono z niej kiecki, gorsety, portki robocze, aby były mocniejsze. Na krosnach tkały kobiety męskie pasy parciane lub wełniane, lecz obok techniki tkackiej znają też plecionkarską, stosowaną do wyrobu siatkowych pasów. Pasy siat­ kowe plotą kobiety na bardzo p r y m i t y w n y m warsztacie, snując mianowicie na kołkach osadzonych w desce osnowę w dwóch warstwach długości potrzebnej na pas, dają w osnowie odpowiednie barwy, a następnie przeplatają nitkę po nitce. Splot usuwa się wciąż k u końcowi, a ponieważ osnowa skraca się — kołki, na które jest nawinięta, prze­ suwa się bliżej. Plecenie kończy się pośrodku, a ostatnie n i t k i przeciągają szydełkiem, przez co powstaje zgrubienie; na końcach wiążą chwasty. Tasiemki lub troczki tkają na warsztacie bez płochy; n i t k i postawu przechodzą przez bardzo wąskie nicielnice, dobijają wątek deseczką lub kopystką. Tasiemki można robić i bez krosien, zawieszając osno­ w ę na gwoździu, a u t k a n ą ta­ siemkę okręcając dokoła pasa; przy takim tkaniu posługują się płoszką (ryc. 67) przez którą przewlekają n i t k i osnowy, w ten sposób, że w każdy otwór i ziew kładzie się 2 n i t k i po jednej w 2-ch warstwach — górnej i dol­ nej, dla otrzymania jednakowej tkaniny z obu stron a w zewnę­ trzne oko 2 nitki. Tasiemek ta­ kich można robić kilka m e t r ó w dziennie. (Tabl. I I I ) . Szyciem zajmują się kobiety same, niekiedy tylko dają je specjalistkom mieszkającym na wsi. W okresie pańszczyźnia­ nym, kiedy kobiety nie miały czasu, szyły po drodze idąc na pańskie (wieś Luboszewy). Czepki szyły cepcarki, prały i układały koronki do czepców oraz przyozdabiały je. Wyprane i nakrochmalone koronki ukła­ dano na warsztaciku w postaci klocka, na k t ó r y m przekładano je słomkami, uzyskując w ten sposób rurkowane falbanki. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. (powiek.). 59 �Kiecki układają w fałdy same kobiety, ułożoną kieckę zbijają i wiążą sznurkami, kładą na to ciepły chleb, aby fałdy naparowały się i dobrze ułożyły. Dawniej nie pra­ sowano koszul do spancera, lecz maglowano. Stroje przechowują w skrzyniach, czepki w łubiankach. Rozdział IX HAFTY I KORONKI Hafty nazywają w Opoczyńskiem wysycia, wykonują je bawełną zw. zapoł. Wyszyciami zdobione są męskie i kobiece koszule, w męskich — haftują kołnierzyki, mankiety i „wykłady". W kobiecych — przyramki i mankiety, a w późniejszej fazie również kołnierzyki. Najstarsze hafty, to proste stebnówki wykonane białą lub czarną nicią, albo czerwonoczarne proste ściegi, którymi wykonywano krzyżykami „byle jaki owsik". Dopiero na przełomie X I X i X X w. rozwinął się krzyżykowy haft liczony w/g nitek płótna, wyko­ nany czarnym i czerwonym „zapołem", bogaty pod względem ilości m o t y w ó w i układów. Przypuszczać można, że czerwono-czarny haft przyszedł na teren Opoczyńskiego w for­ mie wykształconej. W/g T. Seweryna w okolicy Opoczna nazywano hafty te „dębskimi", gdyż z Dęby miały wziąć początek. Haft ten określają jako szycie krzyżockami lub koziełkami. Ornament ma charakter pasowy, asymetryczny, składa się z k i l k u elementów. W haftach tego typu biegnie obok siebie kilka pasków o różnych motywach geometrycz­ nych; dzielą je linie stebnowane, krzyżyki, owsik, stebnówka, linie łukowate. Część górna paska posiada zgeometryzowany ornament roślinny. W następnej fazie rozwoju haftu środkowa linia ornamentu zawiera przeważnie powtarzający się motyw roślinny, ujęty w rzędy l i n i i o wzorach geometrycznych. Ten sam układ, prócz techniki krzyżykowej stosują w ornamen­ tach ściegiem płaskim białym, żół­ tym, niebieskim, wyjątkowo zielo­ nym. Ściegi płaskie nazywają „kładzune" lub „za nitkom" (Małoszyce) . Studzianna i Rzeczyca były ośrodkami w których rozwijał się haft czarno-biały w 1900—1914 r., Haft czarny jest charakterysty­ czny motywami geometrycznymi lub roślinnymi, wydobywanymi krzyżykami z tła (ryc. 72). Między pasami wykonanymi czarną ba­ wełną występuje pasek z motywa­ m i roślinnymi traktowanymi rea­ listycznie, haftowany białą baweł­ ną (ryc. 73, 74). Do barw czarno­ białych, czerwono-czarnych do­ chodzi później barwa żółta, niebieRyc. 71. Haft na „Osywce" tj. kołnierzyku koszuli kobiecej, ska i inne, wykonane ściegiem zw. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. „śledziuna". Równolegle i symeNr inw. 2235. Fot. K. Wecel, 1953. (powiek.), trycznie biegną linie wypełnione 60 �- > i ii I M Br Z IIIIIHI 1 1 11 1 Tablica IV. Hafty na koszulach, tasiemki do wigzania zapasek i męskie pasy J �prostym lub ukośnym ściegiem płaskim, jak „wałecek" (Małoszyce), „dróżka" (Ossa), „zęby" i „łańcusek" (Rudki), zębata a szeroka plotka, prosty owsik itp. Ścieg okręcany po­ jedynczą nitką zwą stebnówką okręcaną, lub pojedynczy, podwójny i potrójny „ m a t a c " haftują nicią białą, inne ściegi nicią żółtą. Znane są też ściegi gałązkowe „warkocyk" (Grotowice), „drobna plecionka" (Ossa), „lisi ogun" (Małoszyce). W zewnętrznej części orna­ mentu wykonują liście (Małoszyce), krokwie, półgwiazdki, pajacki (Grotowice). Na terenie Rzeczycy, Lubochni, Smardzewic występuje ornament zoomorficzny w 2 i 3 barwach — różowej, niebieskiej i zielonej. Haft na męskich koszulach ma swoisty charakter: do I wojny przy wykładanej osywce, przodzie koszuli u zapięcia, posiadał wąski pasek zdobiony haftem czerwonoczarnym (ryc. 14). Po wojnie przyjął się szeroki przedsobek z białym haftem w barwne gwiazdki, kwiatki, w k t ó r y m motywy roślinne i geometryczne rozłożone linearnie posia­ dają układ symetryczny (ryc. 13). Haft biały ma w Opoczyńskiem stare tradycje, lecz rozkwit jego po I wojnie na­ stąpił pod w p ł y w e m haftów piotrkowskich o podobnych ornamentach. Obok szerokich przedsobków u t r z y m u j ą się i wąskie gorsy, zdobione wraz z kołnierzykiem i mankie­ tami białym lub barwnym haftem (ryc. 15, 16). W późniejszej fazie do barwnego haftu doszły rozetki „ d r a b k i " (Grotowice). Przed I I wojną weszły w modę hafty wyszywane na rysunku (nieliczone w/g nitek płótna) o dużych motywach światło-cieniowych, którymi są zdobione koszule kobiece i przedsobki męskie. Ciekawym przykładem w hafciarstwie opoczyńskim jest użycie różnych motywów na przyramku, mankietach i oszywce (ryc. 71—73). Obecnie stosują na koszulach powszech­ nie hafty światłocieniowe. Do pracy używa się koszul niezdobionych. Ryc. 72. Haft — „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. 61 �W Opoczyńskiem występuje również koronka zw. siotką gdy jest przy koszuli a obróbką, gdy występuje u zapasek, dywanów itp. Białe koronki z białego kordonka są przy koszulach czasem wykończone kolorową bawełną. Dawniejsze koronki są wąskie z gę­ stym wzorem, przyszywano je do kołnierzyków i mankietów, obrabiając szydełkiem rów­ nież przyramki. Późniejsze koronki są szersze; współcześnie kołnierzyk jest szeroki, przej­ rzysty, falujący, mocno nakrochmalony, tworzy swoistą ozdobę koszuli. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw 277. Białe koronki szydełkowe przy zapaskach mają nieskomplikowane wzory; przy prześcieradłach są uzupełniane chwastami z białej bawełny. Nieco odmienne w typie są wełniane „obróbki" lub „dorobki" dorabiane do wełnianych dywanów, składające się z „ząbków" i „kocotów" (Kruszewiec, Brudzewice, Rusinów); często z wkomponowanym kołem wykonanym w postaci kwiatów. W okolicach Lubochni, choć właściwie moda szła z Glinnika, przyszywano szeroką koronkę wełnianą, na której haftowano czasem nazwi­ sko, do zapasek tkanych w „kuloski" w latach 1914—1939 i obecnie jeszcze ozdabiają za­ paski wełnianą niezbyt szeroką koronką. Tiulowe czepce zdobione były na dnie główki i wzdłuż bandaży białą bawełną przety­ kaną przez oczka tiulu. Na dnie czepka kładziono duży ornament kwiatowy, pole środ­ kowe było oddzielone szeregiem biegnących obok siebie l i n i i falistych, łamanych, od bocznych pól dna na k t ó r y m haftowano gwiazdki, rozety, gałązki z kwiatami (ryc. 62). Bandaże były również podzielone na pola podobnym ornamentem geometrycznym, u dołu powtarzano ornament roślinny lub rozetki. Między koronki wszywano ozdobę z wstążki i szychu lub układano plotkę. Półczepki mają haftowaną główkę i bandaże; główka dzielona jest na pola riuszką lub ozdobami z wstążki i szychu, na środku główki jest sztuczny kwiat. Koronki półczepków są często fabrycznego pochodzenia. Należy również wspomnieć o szklokach t j . paciorkach naszytych na przeźroczystą tasiemkę oraz o haftach na gorsetach, które są często zdobione blaszkami i cekinami. Gor­ sety dawnego typu były jednobarwne lub aksamitne i posiadały wzdłuż szwów haft ga­ łązkowy. Bukiet kwiatów w porównaniu z współczesnym był mało rozwinięty (ryc. 52, 53). Kiecki pow. rawsko-maz. starszego typu mają ozdoby w postaci skręconej wełny uło­ żonej falisto lub w dwustronnych pętlach, biegnące od fałdy poziomej do krawędzi, która jest również obszyta podobnym barwnym sznurkiem. Inne ozdoby będące dekoracją stroju są pochodzenia fabrycznego i tylko sposób naszycia i jakość elementu dekoracyj­ nego świadczy o zamierzonym efekcie estetycznym. Są to naszycia z aksamitu, tasie62 �mek i paciorków. Kaftany barwne posiadają naszyte aksamitki wzdłuż krawędzi, kieszeni u rękawów. Gorsety mają zapięcia z dekoracyjnych sznurków i kolorowych tasiemek i guzików. Aksamitki, pasmanterie, zębate tasiemki zdobią też zapaski. W Smardzewicach tasiemki są zakończone kokardkami, jak również sznury paciorków na gorsecie. Różnego rodzaju deseniowe „potrzeby" zdobią sukmany wzdłuż szwów na Eyc. 74. Mankiet koszuli kobiecej Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Pot. K. Wecel, 1953. kołnierzu, rękawach, kieszeniach i fałdach. Kobiece sukienki zdobią złote pasmanterie i barwne kutasiki. Spancery i marynarki zdobią błyszczące guziki i potrzeby; kieszenie lejbików lamowane są aksamitkami a nawet buty i pantofle były obszywane b a r w n ą plotką i zdobione żółtymi huncfotami. Także główki kapeluszy były zdobione aksamit­ kami, wstążkami i szpilkami a obrzędowe wianki, czepce i czapki strojne były w pióra, wstążki, szych i kwiaty. CHARAKTERYSTYKA ŹRÓDEŁ Najważniejszymi pozycjami etnograficznej literatury omawiającej zagadnienia ubiorów opoczyń­ skich są: Oskara Kolberga „Radomskie", Kraków 1887 r. oraz Błażeja Stolarskiego, Sługocicc (1925 r.) a także Tadeusza Seweryna „Hafty opoczyńskie" (1925 r.). Zwłaszcza praca B. Stolarskiego posiada cenne uwagi odnoszące się do życia wsi opoczyńskiej. Opis B. Stolarskiego dotyczy całokształtu stroju i jest raczej pobieżny. Rozprawa T. Seweryna zawiera usystematyzowany materiał i stanowi cenne źródło o charakterze dokumentarnym. Z materiałów archiwalnych należy wymienić Dziennik Urzę­ dowy woj. Kaliskiego z 1832/3 i 1836 r., Dz. U. woj. Mazowieckiego z 1828 r. i 1835 r., Dz. U. woj. Kra­ kowskiego z 1829 r. oraz notatki z Gazety Warszawskiej z 1816 r. Ciekawe uwagi zawiera artykuł J. P. Dekowskiego, Z badań nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Charakterystykę krajobrazu zawiera artykuł Stanisława Lencewicza Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Do opracowania wykorzystano przede wszystkim zbiory Muzeum Etnograficznego w Łodzi, z któ­ rych wiele eksponatów zostało nabytych w terenie w okresie badań autorki w latach 1946—53 r. Materiał ilustracyjny obejmuje fotografie z różnych okresów; cenne są 4 fotografie opublikowane w „Wędrowcu" z 1903 r. przez H. Kaszubskiego, przedstawiające grupy chłopów w ludowych ubiorach. Na ogół źródła dotyczące opoczyńskiego stroju ludowego są ubogie; praca została oparta o mate­ riały pochodzące z własnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 1946—53 r. na terenie powiatu opoczyńskiego i rawsko-mazowieckiego. 63 �PRZYPISY 1 K. Potkański, Pisma pośmiertne I , 107. Kraków 1924 r. Atlas Geograficzny Ilustrowany pod red. J. M. Bazewicza. Warszawa 1907. Rozdział dotyczący historii regionu został opracowany w oparciu o dzieło K. Potkańskiego, 1. c. B. Stolarskiego, Sługocice 1925. Z. Matuszewskiego, Pow. rawsko-maz. 1929 r.; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. Sandomierzanie spotykają koło Pilicy Mazowszan. Księstwo Sandomierskie opierało granice 0 Pilicę, tylko Zapilcze leżące między ujściem Pilicy a Radomierzy przechodziło różne koleje, wreszcie dostało się Ziemowitowi Mazowieckiemu w 1351 r. (K. Potkański 1. c. I . 119). Według S. Arnolda gra­ nica dzielnicy sandomierskiej opierała się prawdopodobnie o Radomkę, a po przyłączeniu kasztelanii skrzyńskiej i żarnowskiej o Pilicę. S. Arnold, Podziały administracyjne woj. sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski 1930 r. S. Zajączkowski, Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Łódź 1951; W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan. Poznań—Wrocław. Dzielnica sieradzka była two­ rem późniejszym, który powstał między 1260—1264 r. drogą podziału księstwa łęczycko-sieradzkiego. Przypuszczać jednak można, że istniało jedno plemię z ośrodkiem w Łęczycy. W X I w. posiadała kościół romański, a Kazimierz W. pobudował zamek i opasał miasto murem. Słown. Geogr. Król. Pol. K. Potkański, 1. c. 112—113, 130—131. Na granicy archidiecezji gnieźnieńskiej i diecezji krakowskiej schodzą się również granice pier­ wotnych parafii grodowych Radomia i Skrzynna K. Potkański 1. c. I , 125. Teren tych kasztelanii, jak również puszczy radomskiej znacznie dłużej zachował gospodarkę naturalną od sąsiedniego Wolborza. Księstwo Łęczyckie wcześniej zostało zagospodarowane, to też od X I I I w. w handlu skórami i łupieżami zyskuje nad nim przewagę. S. Arnold, Władztwo — s. 24, 25. K. Potkański 1. c. K. Maleczyński, Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926 r. Cło w „Inowłodzi" stanowi już "w 1145 r. uposażenie klasztoru w Trzemesznie. Komora celna w Opocznie wymieniona w 1350 r. Przejazd na Pilicy stanowi nadanie Grzymisławy (matki Bole­ sława Wstydliwego) w 1229 r. K. Maleczyński 1. c. s. 197. Wymiana towarów jak śledzi, soli na skóry, łupieże i wosk (S. Arnold 1. c. 21) musiały odbywać się na targach, na które przyjeżdżali „goście" (tj. przybysze-kupcy) i ludność miejscowa sprzedawała czy zamieniała swoje produkty. Miejscowości targowe leżały przeważnie, jak komory celne, na szla­ kach handlowych (K. Maleczyński l.c. 65), czy rubieżach dwóch terenów o różnym typie gospodarki 1 były często niezmiernie starego pochodzenia (S. Arnold, s. 24). O dochodach z targów z Żarnowa i Skrzynna wspomina Bulla gnieźnieńska z 1130 r. Targi musiały tam jednak istnieć dużo wcześniej. Ok. 1318 r. sprzedawano w Żarnowie na targu sól, chleb, i mięso (K. Maleczyński 1. c. 140 patrz też K. Potkański 1. c. 133). i» Wyposażone w kilka wiosek między inn. Smogorzów, która przechodzi 1234 r. do opactwa sule­ jowskiego (K. Potkański 1. a). Arcybiskup gnieźnieński pobierał również dziesięciny z Żarnowa z ziarna, miodu, łupieży kunich i lisich, świń, żelaza i dziesięciny z dochodów t. j . 10 tydzień docho­ dów książęcych z karczem, targów, kar sądowych oraz z myta tak w samych grodach, jako też w miejscach im pobliskich. Opoczno było starą osadą królewską, która lokowana była później na prawie średzkim a na­ stępnie niemieckim (Słown. Geogr. Król. Pol.). Łączność roczków z powiatami była tak silna, że gdy w 1465—1476 r. skasowano roczki w Opocz­ nie przestał również istnieć tam powiat. (Arnold, Podziały administracyjne województwa sandomier­ skiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, s. 61). 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 14 15 64 �10 Klasztor i kościół wznieśli ks. Filipini w 1776 r. (Słown. Geogr. Król. Pol.). Wieś Wistka, może i in., szczegółowych wiadomości brak. 1423 r. Statut Jagiełły uchwalony w Warce nad Pilicą, iż szlachcic może, gdy sołtys okaże się w stosunku do pana wsi buntowniczym lub niepotrzebnym, wykupić sołectwo i usunąć istniejącego sołtysa. 1426 r. bez zgody właściciela wsi nie wolno opuszczać jej chłopu i jego synom (S. Arnold, Historia Pol. rozdz. I I ugruntowanie się ustroju feudalnego). Początkowo nawet szkoła Kołłątaj owska ograniczała się do żądania wolności osobistej a pomi­ jała kwestię agrarną. Towarzystwo Demokratyczne na emigracji podeszło bardzo realnie do tego zagadnienia, jednakże uwłaszczenie chłopów nastąpiło dopiero 1864 r. a poprzedził je szereg ustaw, które zamiast przynieść ulgę, skazały chłopa na wolną grę interesów gospodarczych a w rezultacie 1 represje ze strony właścicieli majątków i rządu. Rzeczyca, Łęgi, Zwady. Bobrowiec, Liciszno, Wielka Wieś, Zakościele, Królowa Wola. Sądy roz­ strzygały sprawę na niekorzyść chłopów stosując dekret o czasowej dzierżawie. W 1848 r. wyrugowano 82 osoby ze wsi Gaj, pow. rawskiego. Dopiero po dwu latach chłopi wygrali sprawę. Bezpośrednią przyczyną poruszenia mas chłopskich było przeczytanie 31. I I I . 1861 r. półsekretnego cyrkularza Tow. Rolniczego zapewniającego zniesienie pańszczyzny. Chłopi przyjęli go jako dekret uwłaszczeniowy. 20. IV. Rada Administracyjna wydała rozporządzenie stosowania represji w razie gdyby chłopi nie wracali do dawnych warunków. O. Kolberg, Mazowsze I I . Od Warszawy. Powsin; Radomskie, str. 54—55. B. Stolarski, Sługocice, 1925 r. Dz. Ustaw woj. Kaliskiego nr. 527 z 1833 r.: Benedykt Raruch lat 28 ur. w Radzicach miał 2 sukmany białe, podarte, spodnie zgrzebne złe, koszulę konopną, starą, buty złe, czapkę z czarnego barana, starą; Dz. Ustaw. woj. Mazowieckiego 1829 r. str. 755: Tyka Szczepan z Jelny, lat. 43. Sukmana stara z potrzebami, koszula konopna, spodnie skórzane, czapka z siwym barankiem; ostatnio miesz­ kał w Zawadzie gm. Smogorzów. B. Stolarski, 1. c. Mówiono do chłopa „wypuść koszulę na wierzch; jak pójdziesz do dziedzica, jak widły". Powie­ dzenie miało dotyczyć w/g informatora Ignacego Siwińskiego z Rzeczycy — terenu po prawej stronie Pilicy. Podobnie w Podmałczu gm. Lubochnia miała jakoby mówić matka Katarzyny Markiewicz do męża: „Wojtek, wypuść koszulę ". K. Markiewicz zmarła w 1948 r. mając 92 lata. Informator Kazimierz Stępień, lat 88. O. Kolberg, Radomskie 55. Informuje Ignacy Siwiński z Rzeczycy oraz Kazimierz Stępień z Międzyborza pow. Opoczno. Patrz ilustracje Lewickiego i Kolberga. J. P. Dekowski, Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek. Lud XLI. Informacja J. P. Dekowskiego. Informacja Pawła Celeja z Radzie Dużych, urodź. 1862, a także Kornel Kozłowski „Kłosy" 1871, cyt. równ. przez O. Kolberga. Maria Gutkowska, Historia Ubiorów, Książnica-Atlas, 1932 r. Lewicki na ilustracji w albumie Zienkowicza podaje wiązanie pasów na przodzie. Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, Biblioteka Narodowa Nr 88, str. 439. W sprawie definicji grupy etnograficznej patrz R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna. Prace i materiały etnograficzne. T. V I I Lublin, 1948 r. Współczesna informacja oraz notatka O. Kolberga, Radomskie. Informacja z Radzie Dużych, pow. Opoczno, Informacja Antoniny Kosiackiej, lat. 70, z Brzezin pow. rawsko-maz. widziała na odpuście w Studziannie. O. Kolberg, Radomskie str. 55. Z opisów Kornela Kozłowskiego z „Kłosów". K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian. Kraków 1929. Cz. I . Kultura Materialna, str. 439 Informuje Katarzyna Matysiak: „Po skrojeniu górnej części koszuli bez rękawów mówi się „skrajałam ciałko" Radzice Duże. Inf. J. Wrzosek, z Radzie Dużych, pow. Opoczno. Inf. Ignacy Siwiński, Inf. Jan Wójciak, lat 75. Jasień pow. rawsko-maz. Portki tego typu zakupione u Pawła Celeja urodź. 1860 r. znajdują się w Muz. Etnogr. w Łodzi. Fotografia w „Wędrowcu" 1903 r. O. Kolberg, Radomskie 54. Jedyna informacja Jana Wiktorowicza lat 73 mieszkającego w Smardzewicach, iż w Twardej mieli chłopi nosić kapelusze gięte pośrodku i rozszerzające się u góry (informacja nie sprawdzona). Jasień I i I I gm. Lubochnia. J. Kitowicz, I. c. B. Kaczorowska wyprowadza następujący wniosek: „Jeśli można w pełni zaufać tradycji, pa­ siaki wełniane używane w Opoczyńskiem na spódnice, zapaski i całe kiecki do dziś bardzo licznie spo­ tykane w terenie, poprzedzone były prążkowanymi materiałami fabrycznymi lub samodziałowymi, bawełnianymi". „Wełniany pasiak opoczyński" Pol. Szt. Lud. 1952 nr. 1. 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 4a 46 47 48 49 50 51 5 Strój Opoczyński 65 �BIBLIOGRAFIA A r n o l d S t a n i s ł a w , Władztwo biskupie na grodzie wolborskim w w. XIII, Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz. T. I z. 1. A r n o l d S t a n i s ł a w , Podziały administracyjne województwa sandomierskiego do końca XVIII w. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. A r n o l d S t a n i s ł a w , Historia Polski 1949. Od ustroju plemiennego do początku stosunków feudal­ nych i powstania Państwa Polskiego. Ugruntowanie się ustroju feudalnego. Atlas Geograficzny Ilustrowany Królestwa Pol. Warszawa 1907, pod redakcją J. M. B a z e w i c z a . Przy mapach podaje ilustracje m. inn. typów ludowych. Z pow. opoczyńskiego chłopa w suk­ manie białej z kołnierzem obrzeżonym tasiemką oraz w kapeluszu filcowym, czarnym, który posiada długą, prostokątną klamrę, przewleczoną niebieską wstążką. Przy klamrze pióra po­ dwójne podmalowane u dołu czerwoną farbą lub czerwonymi kwiatkami. O takim wystroju kapelusza nie posiadamy wiadomości. Pióra noszono pawie, według tradycji, ewentualnie gęsie, tutaj pióro robi wrażenie fabrycznie spreparowanego. C h m i e l i ń s k a A n i e l a , Księżacy i ich strój. Warszawa 1930. D e k o w s k i J a n P i o t r , Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek, Lud 1954. D e k o w s k i J a n P i o t r , Strój Piotrkowski, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wrocław 1954. Dziennik Ustaw woj. Kaliskiego, 1883 r., nr. 527. Dziennik Ustaw woj. Mazowieckiego 1829, str. 755. F r i e d b e r g M a r i a n , Rozsiedlenie rodów rycerskich w województwie sandomierskim w w. XV. Pamiętnik Świętokrzyski, Rok 1930. G a j e k J ó z e f , Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych, Lud XLI, Wro­ cław. 1954. G l o g e r Z y g m u n t , Encyklopedia Staropolska. "Warszawa 1900, 1902, 1903. G r y n w a s e r H i p o l i t , Kwestia agrarna i ruch włościan w Królestwie Polskim w pierwszej poło­ wie XIX w. (1807—1860). Wrocław, 1951. G u t k o w s k a M a r i a , Historia ubiorów. Książnica-Atlas 1932 r. Autorka podaje krój kontusza, który przypomina sukmanę fałdzistą. Wspomina o modzie na białe siatkowe pasy ormiańskie. Mogły być one źródłem mody na wsi na białe pasy. Autorka zwraca również uwagę na dążenie do wyrównania różnic stanowych w stroju. K a c z k o w s k i J ó z e f , Donacya w Królestwie Polskim. Warszawa 1917. K a c z o r o w s k a B l a n k a , Wełniany pasiak opoczyński. Polska Sztuka Ludowa. Warszawa 1952, nr. 1. K r a j e w s k a J a n i n a , Haft Opoczyński w monografii Opoczyńskiego, wykonanej dla Państw. In­ stytutu Sztuki w rękopisie. K i t o w i c z J ę d r z e j , Opis obyczajów za panowania Augusta I I I , opracował Roman Pollak. Biblio­ teka Narodowa Nr. 88, str. 493. K o l b e r g Oskar, Lud Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Radomskie, Kraków 1887. L e n c e w i c z S t a n i s ł a w , Z badań fizjograficznych nad Pilicą. Str. 503—504. Ziemia 1912 r. Wspo­ mina o sukmanach z czerwonymi taśmami, które mógł widzieć jeszcze u staruszków. Tę wia­ domość podają tylko starzy ludzie. L o m i ń s k i L e o n Ks. Dr., Spała i jej okolice. Krótki szkic historyczny. Łódź 1930. M a l e c z y ń s k i K a r o l , Najstarsze targi w Polsce i stosunek ich do miast przed kolonizacją na prawie niemieckim. Lwów 1926. M a t u s z e w s k i Z y g m u n t , Powiat rawsko-mazowiecki 1929 r. P o t k a ń s k i K a r o l , Pisma Pośmiertne. Kraków 1924. Rocznik statystyczny, Nakładem Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa r. 1948—1949. R u t k o w s k i Jan, Historia Gospodarcza Polski (do 1864 r.) Książka i Wiedza. Warszawa 1953. S e w e r y n T a d e u s z , Pasiaki opoczyńsko-rawskie IKC. 1925. Dodatek Literacki z dn. 29. VI. 1925. S e w e r y n T a d e u s z , Hafty opoczyńskie. Lud XXIV 1925 r. Autor opracował hafty opoczyńskie w okresie gdy przechodziły do stosowania barwnych lub białych nici, to też tablica wzorów po­ daje ornamenty krzyżykowe, a wzory haftów koszul męskich orientują w zdobnictwie ówczes­ nym, chociaż z konieczności nie wyczerpują całokształtu zdobnictwa hafciarskiego na koszulach. Natomiast podane niektóre nazwy ściegów wskazują, iż istnieje dość duże zamieszanie w tym kierunku np. autor podaje, że „plotką" nazywają ścieg warkoczykowy. Autor ujmuje zagadnie­ nie w szeregu zasięgów i opiera się na szerszym materiale, wyprowadza też wniosek dot. genezy haftu. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego 1880—1902. S t o l a r s k i B ł a ż e j : Sługocice 1925. Ś w i ą t k o w s k a J a d w i g a , Strój łowicki, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Poznań 1953. W r o n a S t a n i s ł a w Tadeusz, Przyczynek do dziejów włościaństwa polskiego w XIX w. Prze­ gląd Historyczny, 1937—1938. „Wędrowiec", Czasopismo 1903, str. 826, Fotografie podają stare ubiory obok nowych. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , W sprawie plemion Łęczycan i Sieradzan, Poznań—Wrocław. Z a j ą c z k o w s k i S t a n i s ł a w , Studia nad terytorialnym formowaniem ziemi łęczyckiej i sieradz­ kiej, Łódź 1951 68 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Chłop w sukmanie, z pasem siatkowym i w kaszkiecie. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 2. Kobieta we współczesnym stroju wyjściowym. Antoninów, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 3. Dziewczyna w stroju odświętnym. Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 4. Kobieta w stroju zimowym współczesnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka Fot. J. Kra­ jewska, 1952. Ryc. 5. Typ chłopa z pow. Opoczno. Reprodukcja z Atlasu geograficznego ilustrowanego Królestwa Polskiego. J. M. Bazewicz, 1907. Ryc. 6. Stroje ślubne. Ogonowice, pow. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1920. Z archiwum Muzeum Etnogr. w Łodzi. Ryc. 7. Matka z dzieckiem zawiniętym w „dywan". Studzianna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 8. Gospodyni w stroju odświętnym. Wygna nów, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1946. Ryc. 9. Chłop w białej sukmanie i barwnym pasie siatkowym. Opoczno. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1946. Ryc. 10. Odświętne ubiory parobków. Świerzyna, pow. Opoczno. Archiwum Muzeum Regionalnego w Tomaszowie Mazowieckim. Fot. Zakład Fotograficzny w Opocznie, 1938. Ryc. 11. Koszula męska z wywijanym kołnierzykiem tzw. „osywką" z ok. 1900 r. Studzianna, pow. Opoczno, Muz. Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1882. Fot. J. Krajewska, 1948 r. Ryc. 12. Koszule męskie. I —• Koszula lniana z pionowym kołnierzykiem. Modrzew, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 2166. I I . — koszula z Kołnierzykiem wykładanym. Bu­ kowiec, pow. Opoczno. Nr inw. 532. I I I . — koszula z wąskim gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Nr inw. 1385. IV. — koszula chłopięca z karczkiem z 1946 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1626. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — płat przedni, e — płat tylni, f — rękaw, g — otok, h — mankiet, i — przyramek, j — kołnierzyk, k — pierśnik, 1 — pasek wzmac­ niający podstawę rozcięcia, w rysunku IV 1 — oznacza karczek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 24. Ryc. 13. Gors koszuli męskiej z około 1920 r. Bukowiec, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1080 .Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 14. Koszula męska z „przedsobkiem", tj. gorsem. Ostrów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1385. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 15. Gors koszuli męskiej .Bukowiec, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficzne wŁodzi. Nr inw.2230/47. Fot. K. Trzebiatowski, 1951. Ryc. 16. Koszula męska z „pierśnikiem", tj. gorsem z ok. 1920 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1527. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 17. I . Spodnie męskie w „fałdy" z Idzikowic, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi, Nr inw. 1954. I I . Szkic spodni męskich z Sitowy, pow. Opoczno, o odmiennym miejscu zapinania I I I . Chłopięce spodnie z kamizelką, Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d, d —• części nogawek, e — klin, f — pasek, g — część przednia kamizelki, h — części tylne kamizelki. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1:30. Ryc. 18. Portki z samodziału, z fałdami ,A — przód, B — tył. Radzice Małe, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1630. Fort .J. Krajewska, 1948. Ryc. 19. Kamizelki zwane „lejbikami". I . — lejbik z samodziału sprzed 1914 r. Gorzałków, pow Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1269. II. — lejbik z samodziału tkany na 4 ni­ cielnicach sprzed 1914 r. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 444. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód, f — patka kieszeniowa, g — części paska, h — kołnie­ rzyk. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 10. Ryc. 20. „Lejbik" — kamizelka męska z samodziału. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Fot. J. Krajewska 1948. Ryc. 21. I . Spancer męski z samodziału sprzed 1914 r. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1254a. I I . Marynarka chłopięca. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1629a. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — bok, f — płat przedni (w rys. I I przedni i boczny), g, g — pasek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Po­ działka 1 : 20. Ryc. 22. Spancer męski z samodziału. Rzeczyce, pow. Rawa Mazowiecka, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 453. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 23. Biała sukmana z sukna folowanego obszyta potrzebami z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno .Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1360 .Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 24. Sukmany męskie. I . — sukmana biała z potrzebami. Grabów, pow. Opoczno. Muzeum w Łodzi. Nr inw. 944. I I . — Sukmana z ok. 1910 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Nr inw. 1360. III. — Sukmana sprzed 1910 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Nr inw. 459. A — przód, B — tył, C — części kroju: d — plecy, e — przód i bok, e — kliny i części składające się na fałdy sukmany, f, f — rękaw, g — kołnierz, h — mankiet, i — naszywka na rękaw, j — patka kieszeni. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 25. Kapelusz słomkowy staruszka. Odrzywół, pow. opoczno .Fot. T. Sobolewski, 1947. Ryc. 26. Rogatywka zwana „na cztery strony świata". Pow. Opoczno. A — widok ogólny, B — części kroju: c — cztery części tworzące denko i boki, d — „baranek" z skóry baraniej z runem. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :16. L t ± t 5" 67 �Ryc. 27. Rogatywka zwana „na cztery strony świata" noszona do 1905—6 przez Kacpra Bigosza, Grotowice ,pow. Rawa-Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr ks. wpł. 1491. Fot. K. Wecel, 1955. Ryc. 28. Czapka „kaszkiet" drużby. Wola Zależna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2128. FoFt. J. Krajewska ,1946. Ryc. 29. Pas barwionych nici lnianych z ok. 1904 r. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. K. Wecel, Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Ryc. 30. Pas włóczkowy o tle żółtym, szer. 7,8 cm, dług. 291 cm. Opoczno, Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2162. Fot. J. Krajewska. Ryc. 31. Pas „siatkowy" pleciony w rękach. Idzikowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi Nr inw. 1254 c. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 32. Pas o osnowie lnianej o wątku wełnianym. Smardzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 483. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 33. Dziewczynki we współczesnych strojach odświętnych .Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1947. Ryc. 34. Dziewczynka w ubiorze letnim. Sukienka z perkalu. Żychorzyn, pow. Opoczno. Fot. Marian Ney, 1946. Ryc. 35. Strój letni z fabrycznej wełny, kobieta idzie boso, a w ręce trzyma trzewiki. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 36. Młoda mężatka w czepcu obrzędowym z 1916 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 37. Dziewczyna we współczesnym stoju odświętnym. Jasień, pow. Rawa Mazowiecka. Fot. J. Krajewska, 1954. Ryc. 38. Koszula kobieca z „nadołkiem" z ok. 1900 r. Wólka Felgustowska, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2049. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 39. Koszule kobiece. I . — koszula odświętna. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1250b. I I . — Koszula z nadołkiem. Wola Załężna, pow. Opoczno. A — przód, B tył, C — części kroju: d — nadołek, e, e f —• części okrywające klatkę piersiową (plecy — f, piersi — c, Cj), g — rękaw, h — ćwikieł, i — mankiet, j — przyramek, k — koł­ nierzyk, 1 — części tkaniny podszywane od zewnątrz pod przyramek. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 40. Koszula kobieca odświętna sprzed 1914 r. Smardzewice, opw. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 535. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 41. Kiecka „modra" z czarno-białego samodziału. Żychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnogra­ ficzne w Łodzi. Nr inw. 444. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 42. Spódnica „kiecka". Międzybórz, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 997. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 43. Wełniak, tj. spódnica zeszyta ze stanikiem z 1935 r. Gorzałków, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 1448 a. A — przód, B —• tył, C — części kroju: d —• plecy i boki, c, f — przód stanika .Linia przerywana w części g — oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 34. Ryc. 44. Spódnica zw. „kiecka" ze stanikiem i paskiem. Rzeczyca, pow. Rawa Mazow. Muz. Etn. w Łodzi .Nr inw. 3746. Fot. K.Wecel. Ryc. 45. Spódnica — kiecka ze stanikiem. Sadykierz, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 436. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 46. Współczesna zapaska „na odziew", Ogonowice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1253. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 47. Zapaska „w pas" z ok. 1900 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1267. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 48. Zapaska „krzyżoczki" z ok. 1915 r. Królowa Wola ,pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 3124 dep. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 49. Zapaska „w pas" . Ossa, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3041. Fot. K. Wecel. Ryc. 50. Gorsety: I — gorset lniano-bawełniany. Wola Załężna, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf. w Łodzi. Nr inw. 1389. I I . — gorset z Opoczna. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 524. III. — gorset wełniany. Żychorzyn, pow. Opoczno. Nr inw. 4436. IV. — gorset aksamitny. Rusinów, pow. Opoczno. Nr inw. 475. V. — gorset z zielonej kupnej wełny. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr. inw. 4386. — A — przód, B — tył, C — części przednie, e — tylne, f — boczne. Rys. Pracownia Muzeum Etnograficznego w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 25. Ryc. 51. Gorset sprzed 1914 r. lniano-bawełniany tkany na 4 nicielnicach. Opoczno. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 524. Fot, J. Krajewska, 1948. Ryc. 52. Gorset aksamitny zdobiony. Rusinów, pow. Opoczno. MuzeumEtnograficznewŁodzi.Nr inw. 475. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 53. Gorset kobiecy sprzed 1914 r. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 438. Fot. J. Kra­ jewska, 1948. Ryc. 54. Kaftany kobiece. I — z Woli Zależnej, pow. Opoczno. I I — z Bukowca, pow. Opoczno. A — przód, B — i tył, C — części kroju: d — plecy, e — płat obejmujący przód i bok, f — części rękawa, g — taśma do obszycia. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :20. Ryc. 55. Kaftan kobiecy z samodziału wełnianego o tle żółtym z naszyciem aksamitnym. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 3747. Fot. K. Wecel, 1953* lt ; 68 �Ryc. 56. Szkic granatowej, watowanej „angierki" z barankiem. Gapin ,pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 982. A — przód, B — tył. Rys. J. Golczyńska, 1948. Ryc. 57. Sukienka z zielonego sukna fabrycznego z ok. 190-0 r. Brudzewice, pow. Opoczno. A. — przód, B. — tył, C. — części kroju; d — przód, e — klin tylny, f — części oddzielające drugi klin (nie przedstawiony na rysunku), g — plecy, h — rękaw, i — mankiet, j — kołnierz, k — sztu­ kowanie materiału. Rys. pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi. Podziałka 1 : 30. Ryc. 58. Kożuch tzw. „sukienka" kobieca z zielonego sukna. Brudzewice, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi arch. księgi wpływu 2664, Fot. J. Krajewska, 1938. Ryc. 59. Odświętna angierka kobieca z samodziału z ok. 1910 r. Wygnanów, pow. Opoczno. A — przód, B — tył, C — części kroju: d —d — bryty na część dolną, c — pasek, f — plecy, g — klin boczny, h — przód, i — rękaw. Linia przerywana w częściach d , d , d oznacza skrócenie długości płata. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 60. „Angierka" kobiece okrycie wierzchnie z ok. 1910 r. Wygnanowo, opw. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 1359. Fot. J. Krajewska, 1948. Ryc. 61. Czepki. I . Czepiec odświętny sprzed 1914 r. Wola Załężna, pow. Opoczno. I I . Czepek od­ świętny mężatki sprzed 1914 r. Zychorzyn, pow. Opoczno. Muzeum Etnograf, w Łodzi. Nr inw. 463. I I I . Czepiec odświętny mężatki. Brudzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3917. IV. „Półczepek" odświętny mężatki. Smardzewice, pow. Opoczno. Nr inw. 3034. A — widok ogólny, B, C — krój głównych części. Rys. M. Bombianka i J. Krajewska, 1948. Podziałka 1 : 30. Ryc. 62. Młoda mężatka w czepcu na „błogosławieństwo". Radzice Duże, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 63. Dziecięce okrycia głów sprzed 1939 r. I . — czepek dziewczęcy, Opoczno. I I . — czepek dla dziewczynki i chłopca. A — ogólny widok, B — części kroju; d, d — części okrywające głowę od czoła po potylicę, c, c — okrywające boki. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. I . Nr inw563, I I . Nr inw. 565. Rys. Pracownia Muzeum Etnograf, w Łodzi, 1948. Podziałka 1 :10. Ryc. 64. „Krakuska", tj. czapka chłopięca z białego atłasu sprzed 1939 r. Władysławów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 562. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 65. „Krakuska", tj. czapka chłopięca wykonana szydełkiem z wełny. Rusinów, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 561. Fot. K. Wecel, 1954. Ryc. 66. Kobiety w ubiorach roboczych przy międleniu lnu. Dąbrówka, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1946. Ryc. 67. Deseczka tkacka tzw. „płoszka" do tkania tasiemek z ok. 1875 r. Sadykierz, pow. Rawa Ma­ zowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 4219. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 68. Przebieranie nitek przy pleceniu pasa „siatkowego". Różanna, pow. Opoczno. Fot. J. Kra­ jewska, 1947. Ryc. 69. Tkaniny czteronicielnicowe używane na gorsety .a — okolice Opoczna, b —-z Zychorzyna, c, d — z Woli Załężnej, wszystkie pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 70. Narożnik kołnierza koszuli męskiej z ok. 1910 r. Haft czarno-żółto-czerwony. Muzeum Etno­ graficzne w Łodzi. Nr inw. 2237/20. Fot. K. Trzebiatowski, powiększenie, 1951. Ryc. 71. Haft na „Osywce", tj. kołnierzyku koszuli kobiecej. Brzustówek, pow. Opoczno. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 2235. Fot. K. Wecel, powiększenie, 1953. Ryc. 72. Haft —• „osywecka" na mankiecie koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Mu­ zeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 282. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 73. Przyramek koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 217. Ryc. 74. Mankiet koszuli kobiecej. Rzeczyca, pow. Rawa Mazowiecka. Muzeum Etnograficzne w Łodzi. Nr inw. 277. Fot. K. Wecel, 1953. Ryc. 75. Tablica barwna I . Gospodyni i gospodarz z około 1920 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 76. Tablica barwna I I . Dziewczyna i drużba z około 1935 r. wyk. J. Karolak. Ryc. 77. Tablica barwna I I I . Raporty tkanin. Ryc. 78. Tablica barwna IV. Raporty tkanin. Ryc. 79. Mapa. Zasięg ubioru opoczyńskiego, wyk. K. Woźnieńska. Ryc. 80. Mapa. Zasięg i zróżnicowanie ubioru opoczyńskiego, wyk. K, Woźnieńska. t 4 2 3 4 x 1 SPIS T R E Ś C I Wstęp, str. 3. Rozdział I . Obecny stan stroju opoczyńskiego, str. 7. Rozdział I I . Zarys historyczny rozwoju stroju opoczyńskiego, str. 10. Rozdział I I I . Zasięg ubioru opoczyńskiego, str. 16. Rozdział IV. Ogólny opis opoczyńskiego stroju męskiego, str. 18. Rozdział V. Szczegółowy opis stroju męskiego, str. 21. Rozdział VI. Ogólny opis opoczyńskiego stroju kobiecego, str. 34. Rozdział VII. Szczegółowy opis stroju kobiecego, str. 38. Rozdział VIII. Wytwórcy i materiały, str. 55. Rozdział IX. Hafty i koronki, str. 60. Rozdział X. Charakterystyka źródeł, str. 63. Przypisy, str. 64. Bibliografia, str. 66. Spis ilustra­ cji, str. 67. Spis treści, str. 69. Streszczenie w języku rosyjskim, str. 70. Streszczenie w języku angiel­ skim, str. 76. Streszczenie w języku francuskim, str. 81. Streszczenie w języku niemieckim, str. 87. Mapy. 69 �KPATKOE H3JI02KEHME OnoHHHCKHJí HapHfl Höcht B ceBepo-3ana,zrHOü nacTH onoHMHCKoro ye3/j;a, Jiesjamero npw Bna^eHUM penn /^JKeBHHKM b peKy IlMJiimy, a TaKJKe b bdjkhom nacwi paECKO-Ma30BerxKOro ye3/j;a, jiejKainero Ha jieBOM Sepery peKPi nMJiMHbi m THHyrqerocH ot eë H3ra6a b boctothom HanpaBjichhm ho ycTba peKM /JjKeBMHKM. HapoflHbiii HapHfl Ha stom TeppMTopnn n ho Hbiae HBjineTca urapoKO paccnpocTpaHeHHow oflejKflOM, XOTH B HeKOTOpblX MeCTHOCTHX OXOTHO npMHMMaiOT rOpOflCKylO OfleXCfly. XapaKTepHOfi nepTOii onoiMHCKoro Hapasa HBJineTCH npeoSjiaflaHMe ^OMOTKaHHbix MaiepMÄ, nojiocaTtix hjim KJieTiaTbix, KOTopbie CBMfleTejibCTByeT o SoraTCTBe TexHunecKiix cnocoSoB TKanecTBa h nepenjieTeHMM. 3acJiysiHBaeT bhmmshhh TaKJKe BbirnuBKa Ha pySaxax 6ejiaa, Sejio-nepHaa mjim pa3H0L(BeTHaH c npenMyinecTBOM reoMeTpHHecKwx y3opoB pacnojiosceHHbix b nojiocbi. B onoMMHCKOM ye3,n;e HapoflHbiił Hapfm hocht Bee: aeTH, MyscHHHbi m 3KeHirj;nHbi. Mojkho otjimHMTb jieTHMe Hapairbi ot 3MMHMX, ejKe/meBHbie pao OHwe Hap«;j;bi ot npa3flKMHHbix h oôpaflHhix. OcoöeHHbiM SoraTCTBOM OTJiMHaioTCH Hapaflbi KaBajiepoB. B XIX BCKG MajibHMKH flo 15 JieT HocMJiM TJiaBHbiM o6pa30M TOJibKO pyôaxw u yjKe no33Ke nojiyMajiM nopTKM. ĘJIH Tenjia ohm ofleBajiw rjiaflKne cepMHJKKM, a Kor/j,a b XX BeKe noBbicmiacb 3ajKMT0HHOCTb, Torfla m 10 jigthhx MajibHMKOB ofleBajiH b nopTKM, cepMHJKKH co cSopKaMM, BbicoKwe canorn m uiJianbi c nasjiMHbMM nepoM. CoBpeMeHHbie MajieHbKne MajibHKKH xo^ht bflOMOTKaHHbixnjiaTbax a Ha rojioBe hocht HapaflHbie uianKM «KpaKycKM». MyjKCKofł HapHfl coctomt m3 TejibHOfi BbiuiMTOíí pyôaxii, HiTaHOB m KypTKn («jieft6nK»); okojio 1890 rosa BBefleHO cepMHry, «cnaHuep» (kopotkmíí jj;o noHca SKMJieT c pyKaBaMw), none m uijinny, Ha3MBaeMyio «cbmhhbim pbijrbueM»; no3xœ HanajiM hocmtb ruanKM n canora. B XIX BeKe hocmjim pyGaxM Ha BbinycK m noflnoacbiBajiwcb noacoM, pyöaxa 3Ta 6bijia 6e3 yKpauieHMM m yace k KOHiry XIX BeKa m b XX BeKe nOHBHJiaca Ha aevi SoraTan BbiniMBKa. HlTaHbi hocmjim Toraa c TaK Ha3braaeMbiMM «qbaji/iaMM», jieTOM no jiOTHHHbie, a 3mmoü Sejibie iuepcTHHbie, KopoTKMe flo noaca «cnaHuepKM» m «jienÖMKM», m, npn6jin3MTejibHO b 1907 ro/j,y HanajiH HOciiTb nn^jKaKM. B XIX BeKe m b Hanajie XX BeKa hochjim i^BeT Hyio y3opHaTyro OflejKfly, a Ha ceBepo-3ana/j;Hbix OKpaMHax — pa3Hou;BeTHbie iiiTaHbi m rojiySbie hjih crame «cnaHu;epKii». npii6jin3MTejibHo b 1880 rosy onoHHH He HanuHaiOT Kpaci-iTb ôejibie raTaHbi b HëpHbiit rj(BeT m c 3Toro BpeMeHM noBceMecTHO HanrraaioT hc hte nëpHyio OflejKsy. TojibKO nojKMjrbie MyzKHHHbi HocaT n;BeTHbie jKWJieTbi. CepMani ofleBajiM Ha «jibüomk». CepMarii öbmajiM us KOHOnjiaHOfi MaTepMH («napTHHS») hjim mepcTHHbie, no3JKe — TO.iibKO HiepcTHHbie, ôejibie, a b ceBepo-3anaflHoii nać™ hocmjim TaK>Ke iHTaHbi us cepoii jibHHHO-mepcTHHOM MaTepMH («uiapaHK0B3M>). B X I X BeKe cymecTByiOT cepMHTM /XByx poflOB, rjiaflrae m co cSopKaMM c tçBeTHbiMM OTBopoTaMM m oTopoHKaMn; Ha npaBOM Sepery peKM ilmiMi^bi, cepMarn b côopKM oSimœajni KpacHOü TecëMKOil. B KOHu;e XIX seKa m b XX BeKe cepiiara BbiBajia c nëpHbiMM OTOHKaMH, oflHaKO-îK okojio 1930 rofla TaKaa cepMara BbmiJia M3 MOflbi. CepMary mjim HiTaHti noflnoacbiBajiM coTKaHHbiM hjim njieTeHHWM noacoM. 3mmom hocmjim nojryrayÖKii, cnepBa co cSopKaiiii, ßejibie c HeSojibiuiiMii nëpubiMii BopoTHMKaMM, nosjKe JKëjiTbie c ßonbiniiMM BopoTHMKaMM, rJiaflKwe. K cepMare oaeBajiM dpeTpoByio uijiany, k jieraeMy Hapafly ofleBajiií cojioMemiyio njieTÖHHyio nijiany, a k 3MMHeiwy b XIX BeKe — KOHcbeflepaTKH c 6aparaKOM. B XX BeKe BMecTO rujian — Hanajiw hocmtb KacKeiKii (kgiikm). CaMbIMIlflaBHHMM,M3BeCTHbIMM M3 TpaflIILi;MM CanOraMM SbIJIM CanOTM CflBOMHblMMOTBOpOHeHHblMM HarKHMH rojieHHuj;aMH, npiiBH3aHHbiMH k Hore TecëMKaMM. IIo35Ke HaHMHaiOT HOCHTb canorw c npw.neraiorjj;HMH k Hore rojieHiimaMM, rjiaflKHMH hjih cMopm;eHHbiMM, yKpauieHHbiMM no^KOBaMM m npazKKaMM («ryHi^BOTaMM»). Ha paöoTy b XX BeKe npMHHTO HOCMTb oSyBb HaflepeBaHOMnoflouiBe («Tpenbi»), M3 oSpaflHbix HapHflOB, caMbiíí paccnpocTpaHeHHbiñ 6biji HapHfl madpepa, KOTopbiñ Ha/reBaji Ha rojioBy uiJiHny yKpameHHyio nepbHMM, n;BeTaMM m 6jiëcTKaMM, no3JKe — pa3yKpameHHyio rnanKy. CjienyeT OTMeTHTb, hto cepMHra Sbijia HapnflOM npa3flHHHHbiM, oseBaji eë b aeHb CBaflbSbi-jKeHnx; TaHiibi TaKHce HaHiiHajiM b cepiiarax. SCencKiiM Hapafl coctomt m3 pySaxii c BbimMBKoü Ha MaHHîeTax m okojio njieneíi, k)6km c KopceTOM, Tenepb npiiuiMBaeMofí k jiHçpHMKy. KopceT oxpaHMJiCH b ceBepo-sanaflHofi cTopoHe, ho k3k Hapn/j;, pa3yKparueHHbiM SycaMM. 70 �Ha K>6KM cfleBajiH I H M P O K M Í Í nepeflHMK («3anacKa»), npMBH3biBaroiiiHPicH K TajiMM «B nac», a Ha njienn Ha^eBajiM TaKoü-jKe nepeflHMK «KaK oflex^y». flJia Temía o^eBajín «cneHuepKH». npejKfle, onoHMHHHKM HafleBajiM 3 M M 0 Í Í «njKMairrojiKM». MJIM «jKynaHKH», «aHrepKM» (pos najibTo), B nOJIOBMHe XIX Bena HOCMJiM B 6yflHMíi fleHB rjiaflKMe, ßejitie cepMHJKKPi «OT xojiofla». B HacToamee BpeMH H O C H T 3MMOM SypKH. K «aHrepKaM» ofleBajiii «3anacKM» «B nac», a Ha rojioBy «fl3WKyBKM» — njiaTOK c Typei4KMM y3opoM — MJIM flpyrpie njiaTKM. B HacToamee BpeMa Ha rojioBe H O C H T TOJKe njiaTKPi, 3MMOÍÍ Tenjibie, a JieTOM ma™. B XX Bene jKeHiuMHbi noKpbmajmcb TaKJKe i^BeTHbiMii KOBpaMH, Ha KOTopbie HaKWflMBajiMCb «3anacKM», B HacToamee BpeMH K O B P M o^eBaioT 3MMOM Ha 6ypKM. JKeHCKwií jieTHHií npa3flHMHHbiü PIJIM CBase6Hbifi Hapafl C O C T O H J I H3 BejioH IO6KM C KopceTOM u KadpTaHa H3 SyMaHCHO-nojiOTHHHOfi MaTepiiM, coTKaHOß Ha 4-x Sëp/iax, B HacToamee BpeMH — H3 cpiTueBbix njiaTbeB PiHoro Kpon. Hbme H O C H T TaKJKe jierane njiamba H3 y3opnaTbix CMTueB MJIM M3 T O H K O Í Í O I P H O UBeTHOPÍ UiepCTH MJIM njiaTbH M3 nOJlOTHHHOÍÍ, HBeTHOÜ, JJjOMOTKaHHOIl MaTepuii, niMTbie Ha noflo6ne HiepcTHHbix. JieTOM K npa3flHPiHH0My HapHfly o ^eBaioT Meneii, nepeBa3biBaa ero majibro MJiMJKe TOUbKO SojibuiMM njiaTKOM, fleByiuKH yKpaniajiw njiaTOK pyTOü. K CBafleoHOMy Hapa/xy HeBecTa ofleBajia noflBeHeMHbiíí B C H O K , cnjieTëHHbiii 113 jieHT, M3 cycajibHoro 3ajioTa c jieHTaMH, cnycKarouiMMMca Ha njienw. K o6pa,n,HbiM HapairaM nppmafljiejKHT TaKJKe TOJIOBHOPI y6op apyjKKM, c naBJiPiHbPiMPí nepbaMn, juin neneri, K O T P H M H O C H T MOJio/ibie 3aMyjKHwe jKeHiHHHbi, yKPameHHŁipi iiBeTaMPí, cycajibHbiM 3OJIOT0M PI jieHTaMPi. JIioSonbiTHO, HTO cyuíecTByeT oobrqaít — o^eBaTb Ha njienw yMeprueü jKeHiqpiHe nojioBPiHy npocTMHH, HToSbi OHa piMena B neM H O C P I T B neTeiï nocjie CMepTPi, a Ha eë rojioBy — neniia. HlepcTHHbie IOSKH PI nepeflHHKPi MeHHJiH B TeneHHPi nocjieflHero BeKa C B O Ü Kpofí PI pacciiBeTKy. CaMbieflaBHPieuiepcTHHbie K>6KPI, n3BecTHbie no TpaflPiiJPiPi, TKajiPicb PI3 flByx PIJIPI Tpex mepcTHHbix HPiTOK, «MejiKPie», KpacHO-nëpHbie, npojrepHyTbie 6ejioü SvMajKHOPí H M T K O Ü . K)6KPI uinjincb c «nojiKOM» PI3 KOHonjiHHofí MaTeppiPi B nojiocKy. no3iiHee H O C M J I M I O 6 K H Ha KpacHOM çboHe B nojiocbi PI saxe ppicyHKOM,flejiaHHbiMPI3 neTbipëx PIJIPI nHTPi uiepcTHHbix H P I T O K ; .opHaa, 3ejiëHaa, rojiyoaa, CBëK/ioBHHHaa, BPiuiHÖBaa). OT 1900 rojia cboH MenaeTca B opaHJiceBbipi, a noTOM B jKejiTŁiń. KpoMe S T M X HBeTOB MOflHblX HOCPIJIPI TaKJKe I O S K P I Ha HëpHOM, 3ejlëHOM PI BaCHJIbKOBOM cboHax, a B HacToaiiree BpeMa Ha CBeTJioM, KaK «TejiecHbipi» PI «roHcëTKOBbi» *. KpacHbiií iiBeT Pi3ne3aeT He T O J I Ł K O PI3 (fooHa, H O TaKJKe PI ppicyHKa. B CBH3PI C nepeMeHoii cboHa — pwcynoK cTaHOBPiTca Sojiee pa3HOo6pa3HMM no OTHOHieHPIPI H,BeTa PI KOHCTpyKqpIPI. Po30Baa uiepcTb, paHbiue ynoTpeôjiaeMaa B eflWHPiHHbix nojiocKax, O K O J I O 1920 rofla HanpiHaeT cpiJibHO BbiCTynaTb B pa3Hbix oTTeHKax, TaKJKe KaK PI flpyrpie rr,BeTa. OKOJIO 1930 rofla K>6KPI cTaHOBHTca Kopone, niPipe PI yKpaniaioTca öapxaTOM. «3anacKPi» « B nac» TaKJKe CTaHOBHTca Kopone. «3anacKM» « B nac» 6biBaiOT Ha pa3Hbix cboHax, TaKJKe KaK PI «3anacKPi» «KaK oaejKjj,a» c cpiMMeTpiinecKPiM paccnojiojKeHPieM nojiocoK B pncyHKe, B TO BpeMa KaK Ha io6Ke CPiMMeTppinecKPipi pucyHOK nepexoflHT B aci-iMMeTppiHecKPipí. «3anacKM» « B nac» TKyT TaKJKe M3 KOHonjiaHbix PI SyMajKHbix H P I T O K pa3Hofi CTëjKKOii B 3aBPicpiM0CTPi O T M X npe/i,Ha3HaHeHPia. nepeflHMKpi (3anacKPi) «KaK oflejKfla» TKyTca picKJiioHHTejibHO Ha jKejiTOM PI nëpHOM dpoHax. OKOJIO OnoHHa coxpaHMJiMCb TaKJKe «3anacKii» BacujibKOBoro («MOJips») i;BeTa c 6ejiMMPi nojiocKaMPi. OnoHMHHHKPi HOCPIJIPI TaKJKe KaK MyjKHPiHbi, BbicoKne rjia.n.KPie canorpi, c XX BeKa HanajiPi H O C M T B 60THHKM, yKpauieHHbie MeflHbiMPi «öyKBaMM» Ha naTKe. B O T H H K M 3TPI,fleByuiKHuiHypoBajiPi iiBeTHbiMPi TecëMKMPI. B OnoHPiHCKOM Kpae uiPipoKo paccnpocTpaHeHHOpi oflejKflOPi «eBoneK 6MJI HapoflHbiii Hapafl Ha co/jo6pie Hapa^a B3pocJibix jKeHrnPiH. MjiafleHi;eB HapaJKajiw B lennuKH M3 inëjiKa PI jieHT. a TaKJKe B njiaTba. 2KeHiiiPiHbi npejKJie HOCPIJIPI Mjia"ąeHu;eB B nojioTHaHO-ôyMajKHOfî npocTbme, B HacToamee BpeMa HocaT B uiepcTaHbix uBeTHbix KOBpax, o6BH3aHHbix uiepcTaHbiM KpyjKeBOM. CjieflyeT noflnepKHyTb, HTO onoHMHCKPiii HapoAHwii Hapa/j; HBjiaeTca HeoobinaplHo xapaKTepHWM M OTJinnaeTca piCKjiiOHPiTejibHO Kpaci-iBOPÍ OKpacKOH. Hapafl 3TOT flo C M X nop ninpoKO paccnpocTpaHen cpeflpi onoapiHCKHx KpecTbaH, uibëTca rjiaBHbiM o6pa30M P13flOMOTKaHHbixMaTepwii, BbipaBaTbiBaiomPixcH B flepeBHax. O n H C b M JI JIK> CTP A H H Ï Ï PHC. PMC. PHC. PPIC. PMC. PPIC. PMC. PMC. PMC. 1. <£>OT. H. KpaüeBCKa, 1946. 2. JKemiĄima B BBIXOAHHM coBpeMeHHbiM KOCTioMe. A H T O H M H V B . ye3^ OnoHHO. CÎ>OT. H . KpaííeBCKa, 1948. 3. íleByuíKa B npa3flHMHH0M KOCTioMe. CTyfl3MHHa, ye3a OnoHHO. <Ï>OT. H. KpaneBCKa, 1947. 4. "aieHiiiMHa B 3MMH6Ö coBpeMeHHOM oflejKJje. "SCenbiiia, ye3fl PaBa Ma30Bei4Ka. <Î>OT. H. KpaíieBCKa, 1952. 5. Tpin MyjKHMHbi M3 ye3fla OnoHHO. PenpoflyKiiiia M3 reorpaopMHecKoro MJiJiiocTpMpoBaHHoro ATjiaca nojibCKOro KopojieBCTBa. H. M. Ba3eBiiH, 1907. 6. BpaiHaa o^ejKfla. OroHOBPme, ye3fl Ono^HO. <I>OT. c&OTorpaçpMHecKoe npe^npMHTMe B Ono^He, 1920. C ApxMBa OTHOrpacbMnecKoro My3ea B JIO/I,3M. 7. MaTb c peSeHKOM 3aKyTaHbiM B «KOBëp». CTyfl3MHHa, ye3fl OnoHHO. <3?OT. H. KpaííeBCKa, 1948. 8. Xo3HiíKa B npa3flHMHHOM KOCTioMe. BbirHaHyB, ye3fl OnoHHO. <t>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 9. MyjKHMHa o^eTMM B 6ejiyio cepMary M nepeBH3aHHbiîi pa3yKpaiiieHHbiM ceTKOBbiM noaacoM. Ono^HO. <Î>OT. <JiOTOrpa(|-)MHecKoe npejjjrrppiaTMe B Ononne, 1946. *) CßeTjio -HiëmbiH, KSK Ma^eHbKHñ rycëHOK. 71 �Pmc. 10. IIpa3flHMHHa5i OAesK^a 6aTpaKOB. CKBejKH Ha, yes^ OnoHHO. ApxnB PeriiOHajiMoro My3ea b ToMauíOBe Ma30Beu,K0M. <S>ot. <E>oTorpacbMHecKoe IlpeflnpMHTMe b OnoHHe, 1938. Pmc. 11. MyjKCKaa py6auiKa c OTJiojKeHbiM bopothmkom t. Ha3. «ocMBKa» npM6jiH3MTejibHO c 1900 r. CTyfl3eHHa, ye3fl OnoHHO, STHorpaabHnecKMM My3eií b JI033M. Hp. hhb. 1882. <pot. H. KpaüeBCKa, 1948 r. Pmc. 12. MyrascKMe pySauíKM. 1 — jibHanaH pyóaujKa c BepTMKajibHbiM bopothmkom. MofljKeB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 2166. 2 — PySaniKa c OTJioiKeHbiM bopothmkom. EyKOBeu,, ye3fl OnonHO. Sraorpaab. My3eíi b JIo«3m. Hp. mhb. 532. 3 — MyjKCKan pySauíKa c HarpyflHMKOM. OcTpyB, ye3fl OnoHHO. STHorpacp. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1385. 4 — py6aiHKa MajibHMiuKM c 3aTbiJiK0M c 1946 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. Sraorpaab. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1626. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d — nepeflHaa nacTb, e — 3aflHHH nacTb, f — pyKaB, g — oSoflOK, h — MamKeT, i — nacTb npM njienax, j — bopothmk, k — HarpyflHMK, 1 — noac yKpenjiaroiUMM ocHOBy pa3pesaHMH, b pmc. 4—1 o6o3HanaeT 3aTbijiOK. Pmc. ATe.ibe 3TH0rp aob. My3ea b JIofl3M. MacuiTao 1 : 24. Pmc. 13. MaHMiuxa MyjKCKOü pySauíKM npM6jiM3MTejibHO c 1920 r. EyKOBeii, ye3fl Ononno. SraorpaabMHecKMÍi My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1080. <E>ot. K. TmeSaTOBCKw, 1951. Pmc 14. My-stcKaa pySaxa c mühmiiikom «nnie^coo'KMeM». OcTpyB, ye3fl OnoHHO. 3THorpaobMHecKMií My3eü b Jl0fl3M. Hp. mhb. 1385. <Í>ot. H. KpaüeBCKa 1948. Pmc. 15. MaHwiiiKa MyjKCKofí pySauíKM. ByKOBen;, ye3fl Onceno. 3THorpadpM«iecKHM My3eü b JIofl3M. Mp. mhb. 2230/47. <I>ot. K. TnieSaTOBCKH, 1931. Pmc. ]6. MyjKCKaa pySauíKa c «rpy/rHMKOM» t. 3h. MaHMuiKOM c 1920 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3a OnoHHO. STHorpaobMHecKMM My3eií b JIo^3m. Hp. mhb. 1527. <3?ot. H. KpafíeBCKa, 1948. Pmc 17. 1 — MyjKCKMernTaiibib <'CKajia/;KM». M^3MKOBML(e, ye3fl OnoHHO. 3TH0rpadj)MHecKMM My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1954. 2 — 3ckm3 MyjKCKMX SpioK c Cmtobw, ye3fl OnoHHO, 3acTéJKKa b "/royroM MecTe. 3 — EpioKM MajibHMHiKM c KaM30JioM. Bo Jifi 3a.TiejKHa, ye3fl OnoHHO. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM noKpoíiKM: d,d —nacTM iuTaHMHbi, e — kjimh, f — noac, g — nepeflHaa nacTt KaM30.ua, h — 3aflHMe aacTM KaM30Jia. Pmc. ATejite 3THorpad»píecKoro My3ea b JIo,u;3m, 1948. MacruTaS 1 : 30. Pmc. 18. UlTaHbi c caMOTKaHKM c dpajiflaMM. A — nepéfl, B — 3afl, Pefl3Mne Mane, ye3fl OnoHHO. 3thorpacbM^ecKMM My3eíi b JIofl3M. Hp. mhb. 1630. <í>ot. H. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 19. KaMsojibi Ha3biBaeMbie «jiepío-MKaMM». 1 — JleííSHK c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. TojKajiKyB, ye3fl Oiiohho. STHorpacb. My3eü b JIofl3M. Hp. mhb. 1269. 2 — JleüSMK c caMOTKaHKM cflejiaHbiñ Ha 4 HHTejibHMuax nepefl 1914 r. CMapfl3eBMire, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 444. A — nepéfl, B — 3as, C — nacTM itokpoííkm: d croma, e — nepé^. f — KjianaH KapMana, g — nacTM noaca, h — bopothmk. Pmc. ATejibe 3THOrpacto. My3eii b JIofl3M, 1948. MaciiiTaS 1 : 10. Pmc. 20. «JletíÓMK» — MyjKCKaa jKMjieTKa c caMOTKaHKM. CMap,a,3eBHue, ye3A OnoHHO. 3THorpaobMnecKMM My3eü b JIofl3M. <J>ot. H. KpaííeBCKa 1948. Pmc 21. 1 — MyrsíCKMM KaM30Ji c caMOTKaHKM nepefl 1914 r. Hfl3MKOBMi;e, ye3fl OnoHHO. Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 1254 a. 2 — IIii/pKaK MajibMMiiiKM. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnOTHO. Hp. mhb. 1629 a. A — nepéfl, B — 3afl, C — nacTM üokooükh : d — cnima, e—6ok, f — nepeflHHa nacTb (Ha pwc 2. nepeflHHH m 6oKOBaa), g, g, — nanM pyKaBa, h — bopothmk, i — KjianaH KapMana, j — noac Pmc. ATejibe Sraorpaob. My3eíí b JIofl3M, 1938. MacuiTa6 1 : 20. Pmc. 22. MyjKCKMÜ KaM30Ji c caMOTKaHKM. "aíeHBiu;e, ye3fl PaBa Ma30Beu;Ka. 3THorpadpMHecKMií My3eíi b JIo^3M. Hp. mhb. 453. Oot. K. Beqejib, 1953. Pmc 23. Bejiaa cepMara c BajiaHoro cyKHa o6uniTaa «noTiiieSaMM» npM6jiH3MTejibHO c 1910 r. Bojia 3ajie?KHa, ye3fl OnoHHO. 3THorpaopMHecKMM My3eií b JIo^3h. Hp. mhb. 1360. <3>ot. fl. KpaüeBCKa, 1948. Pmc. 24. MyzKCKne cepMarn. 1 — 6ejiaa cyKMaHa c «nOTineSaMM». rpa6yB, ye3fl Ojtohho. 3TH0rpadp. My3eíí b JIofl3M. Hp. mhb. 944. 2 — CepMara c npn6jiM3HTejibHO 1910 r. Bojia 3ane>KHa, yesfl OnoHHO. Hp. mhb. 1360. 3 — CepMara nepea 1910 r. TojKajiKyB, ye3fl OnoHHO. Hp. mhb. 459. A — nepéfl, B — 3aa, C — nacTM noKpoMKMd — cnMHa, e — nepéir, m 6ok, ej — kjihhw m nacTM c kotopmx cKJiaflbiBaiOTca obajiflbi cepMarbí, f f, — pyisaB, g — bopothmk, h — MaHJKeT, i — HaniMBKa Ha pyK.as, j — KjianaH KapMaHa. Pmc. ATejibe STHorpacb. My3eid b JIofl3M, 1948. MacmTaS 1 : 30. Pmc. 25. CojiOMeHHaa ujjiana CTapHKa. 0«jKMByji, ye3« OnoHHO. Oot. T. CoSojieBCKM, 1947. Pmc. 26. PoraTWEKa Ha3WBaeMaa «Ha 4 ctopohw cseTa». npoBep pmc. 27 ye3fl Oho^ho. A — oóiumíí bm?i;, B — ^lacTM noKpoMKn: — 4 nacTM c kotopwx coctomtflOHbiuiKOm 6okm, d — «SapauíeK» c óapaHetí KOTKVÍ c bojiocom, Pmc ATejrte 3THorpacpi<iHecKoro My3ea b JÍ0fl3M, 1948. MaciiiTaS 1 :16. 2 72 �PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 27. riojibCKaa cpypaJKKa c KBa^paTHtiM S H O M Ha3biBaeMaa «Ha neTbipe CTopoHw CBeTa», Swjia HOmeHa flo 1905—6 r. nepe3 Kannpa Biirouia, rpoTOBMue, ye3fl PaBa-Ma30BeuKa. 3TH0rpagbMiecKMH My3eü B JIofl3H. Hp. K C . Bnji. 1941. <E>OT. K. Beue.-ib, 1955. 28. IIIanKa «KauiKGT» niaçpepa. Bojra 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. STHorpacpHnecKMÜ My3eü B J I O #3M. Hp. MHB. 2128. <£>OT. fl. KpaüeBCKa, 1946. 29. noac c^ejiaH c yKpameHHbix jibHHHbix H H T O K npMÖJiM3MTejibHO c 1900 r. 3bixojKbm, ye3fl OnoHHO. <3>OT. K. Beuejib. 3TH0rpacpMHecKHM My3eü B JI033M. Hp. MHB. 30. noac M3 uiepcTaHoii npaiKM Ha jKëjiTOM cpOHe, mi-ip. 7,8 CM., JĘJL 291 C M . OnoMHO. SraorpacpMHGCKMM My3eü B Jl0fl3M. Hp. MHB. 2162. <3?OT. H. KpaüeBCKa. 31. «CeTKOBbiM» noac njieTeHbiü pyKaMM. Ms3HK0Bi-me, ye3fl OnoHHO. 3THorpacpMHecKMM My3eü B Jlopßw. Hp. M H B . 1254 c. <Î>OT. K. Beuejib, 1953. 32. noac, KOTopbiü MMG6T ocHOBy c jibHa a yTOK c npasai. CMap;a;3eBi<me, yes/j OnoHHO. 3 T H O rpacpM'iecKMM My3eił B JIofl3M. Hp. MHB. 483. <£>OT. K. Beuejib, 1953. 33. .HeByiiiKM B coBpeMeHHbix npa3flHM-iHbix KOCTioMax. Ono^HO. <3>OT. fl. KpaüeBCKa, 1947. 34. /leBymica B jieTHeü oflejKfle. CnTueBoe njiaTte. 3 M X O J K M H , ye3fl OnoHHO. <3?OT. MapaH Hebi, 1946. 35. J I C T H M M K O C T I O M C dpaópbiHHOü mepcTM, xeHiuuHa Mp,ei S O C M K O M , a B pynax flepsíMT 6amMaKM. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 36. Mojioflaa xeHmHHa B oSpaflOBOM Menue c 1916 r. Bojia 3ajiejKHa, ye3fl OnoHHO. <Î>OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. 37. /leByniKa B coBpeMennoü npa3flHHHH0M oflejK^e. flceHb, ye3fl PaBa Ma30BerrKa, <Ï>OT. fl. KpaüescKa, 1954. 38. PySaniKa JKeHiHMHbi c «HaflOJiKOM» (nepe^Haa HMJKHaa nacTb pyöaiiiKM) npMÖjiM3MTejibHO c 1900 r. ByjibKa <£>ejibryCTOBCKa, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMM My3eñ B J I O Ä 3 H . Hp. M H B . 2049. <3?OT. fl. KpaiieBCKa, 1948. , 39. XeHCKMe pyöauiKM. 1 — n.pa3flHMHHaa pyöamKa. Bojia 3ajie:¡KHa, yes/j OnoHHO. SïHorpapbMnecKMM My3eü B JIofl3M. Hp. MHB. 1250 ô. 2 — Py6auiKa c HaflOJiKOM. Bojia 3ajie?KHa, ye3Ji OnoHHO. A — nepëfl, B — 3aa, C — nacTH I I O K P O H K M : d — «HaaojieK» ( H U M A S MacTb), e, e f — nacTM npMKpbiBaeMbie rpyflb, (njienn — f rpyflb — c, ej, g — pyKaB, h — uBMKejib, MaHJKeT, j — «nuibipaMeK» (nacTb npn njie^ax), k — B O P O T H M K , 1 — nacTM TKaHM, KOTopwe nofluiMBaioTbca BHyTpn nofl njie^aMM. P M C . ATejibe STHorpacpMHecitoro My3ea B JIofl3M, 1948. Macu!Ta6 1 : 30. 40. npa3AHMMHaa meHCKaa pyôamKa nepe/i 1914 r. CMapfl3eBMu;e, ye3/j; OnoHHO. STHorpacpMnecKMM Myseii B Jlofl3M. Hp. MHB. 535. <î-oi. fl. KpaüeBCKa, 1948. 41. TojiySaa loÔKa «MOflpa» c nëpHO-oejiou caMOTKaHKH. S C M X O J K W H , ye3fl OnoHHO. STHorpacpHHecKHM My3eń B JIofl3M. Hp. M H B . 444. <Î>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 42. lOSica «Kei^Ka». Mefl3bi6yp, ye3fl O H O H H O . 3THorpacpMMecKMM My3eü B JIofl3M. Hnp. M H B . 997. <3?OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 43. HlepcTaHKa T. 3H. loÖKa cniMTaa c jiMdpoM c 1935 r. rojKajiKVB, ye3fl OnoHHO. 3THorpadDMnecHMM My3eö B JIofl3M. Hp. MHB. 1448 a. A — nepëfl, B — 3afl, C — MacTM noKpoMKM: d — cnMHa M 6OKM, c, f — nepëfl jiMçpa. HepepbiBKaa jiHHHa B nacTM g, 03HanaeT coKpaineHMe fljiMHbi KycKa. Pbic. ATejibe STHorpadDiinecKoro My3ea B JIofl3M. MacniTaS 1 : 30. 44. KDÔKa T. Ha3. «Ker^Ka» c JiMdpoM M noacoM.HCenbma, ye3fl PaBa Ma30Beu,Ka. STHorpadp. My3eii B JIofl3M. Hp. MHB. 3746. <£>OT. K. Beuejib. 45. K)6Ka — «KeirKa» c JiMdpoM. CaflbiKMe»;, ye3fl PaBa Ma30BeuKa. 3THorpaopMHecKMii Myseii B JIOJJ;3M. Hp. M H B . 436. (Ï>OT. K. Beuejib, 1953. 46. CoBpeMeHHbiił nepeflHMK «Ha ofl3MeB», OrOHOBMue, ye3fl OnoHHO. STHorpadpMHecKMii My3en B JIofl3M. Hp. M H B . 1253. <E>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 47. nepe/xHMK «B noac» npMÔjiMSMTejibHO c 1900 r. B O J I H 3ajiejKHa, ye3fl Ononno. STHorpadpnnecKMM My3eii B Jl0fl3M. Hp. MHB. 1267. 4>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 48. nepe^HMK « K J K M J K O H K M » npM6jiM3MTejibH0 c ro^a 1915. KpyjibOBa Bojia, yesfl PaBa Ma30BeiiKa, 3THorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 3124 flen. ÇE>OT. K. Beuejib, 1954. 49. nepeflHMK «B noac». Occa, ye3jj; OnoHHO. STHorpadpn-qecKMii My3eü B JIO/J;3M. Hp. M H B . 3041. tíiOT. K. Beuejib. 50 KopceTbi: 1 — jibHaHO-xjionHaTO-SyMajKHbiit KopceT. Bojia 3ajiejKHa, ye3Ji OnoHHO. 3THorpadpMHecKMM My3eü B Jlofl3M. Hp. MHB. 1389. 2 — KopceT c OnoHHa. Hp. MHB. 524. 3 — IIIepcTaHbie KopceTbi. 3bixojKbiH, ye3« OnoHHO. Hp. MHB. 4436. 4 — SapxaTHbiü KopceT. PycMHyB, ye3fl OnoHHO. Hp. MHB. 475. 5 — KopceT 3 3ejiëHeu KynHOii npajKM. CMapfl3eBMue, ye3fl OnoHHO. Mp. MHB. 4386. A — nepëfl, B — 3ap;, C — nacTH noKpoiiKH: d — nepe^Hne nacTH, e — 3aaHMe, f — SoKOBbie. P M C . ATejibe 3THorpadp. My3ea B JIofl3M, 1948. Macunao 1 : 25. 51. KopceT HomeHHbiii JJO rofla 1914, c jibHaHO-xjionnaTO-oyMaJKHOM TKaHM, cflejiaHbiü Ha 4 H M TaaHKax. OnoHHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eii B JIofl3M. Hp. M H B . 524. <S>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 52. yKpameHHbiü 6apxaTHbiM KopceT. PycMHyB, ye3/j OnoMHO. STHorpacpMHecKMÜ My3eü B JIofl3M. Hp. M H B . 475. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 53. KopceT jKeHrrrMHbi nepe^ 1914 r. STHorpaobMHecKHÜ My3eü B J1OR3H. Hp. M H B . 438. <Ï>OT. fl. KpaüeBCKa, 1948. 1; PMC PMC PMC PMC. PMC. FMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. PMC. 73 �P u c . 55. 2KeHCKnń KaçbTaH c r n e p c T a H o ń caMOTKaKKii Ha JKëJiTOM dpoHe HauiMTbiii 6apxaTOM. ye3fl P a B a STHorpadpHnecKMÜ : v l y 3 e í i B JI033M. H p . Ma30BeirKa. JKenbiua, M H B . 3747. <S>OT. K . B e u e j i b , 1953. Pue. 56. 3CKM3 cuneo BarapoBaHOft B Jl0fl3H. U p . I I H B . 982. Pue. 57. njiaTbe c 6apauiKOM, TanwH, ye3fl O H O H H O . S r a o r p a c b . M3 3 e j i ë H o r o dpa6pwHHoro c y K H a KJIMH — (He H a p M C O B a H b i i i ) , g njienn, r. B p y s s e B i - m e , ye3ii OnoHHO, A . — c 1900 h — MàBmer, pyKaB, i — nepë/i. n a c r a OTflejiaeMbie — j BOPOTHMK, k TaHMBaHMe MaTeppiM. P M C . A ï e j i b e 3 T H O r p a ç p M n e c K o r o M y 3 e a B Jl0fl3M. M a c n i T a 6 P M C . 58. My3eü P u e . ïï. rojibMMHCKa, 1948 r. HacTii n o K p o í i K i i : d — n e p ë f l , e — 3a,ziHMM K J I M H , f — B . — 3aa, C . — roü «aHrepKH» A — n e p ë f l , B — 3a^. K o j K y x T . Ha3. « n j i a T b e » jKeHiHMHbi c 3 e j i ë n e r o c y K H a , E p y a s e B H n e , /rpy- — Haii- 1 :30. y e 3 i i OnonHO. 3TH0rpacp M y 3 e ń B JIOIJ;3H. H p . K H . nocTynjieHMH 2664. <Î>OT. H . K r a i i e B C K a , 1948 r. PMC 59. npa3flHMHHaH xceHCKaa « a m e p K a » c caMOTKaHKM npM6jiM3HTejibHO c 1910 OHOHHO. A — n e p ë i i , B — 3aij, C — cnMHa, g — 6 0 K O B W M K J I M H , h — f— o6o3HaMaeT 1948. PMC 60. n a c r a ; noKpoHKM: d coKpameHMe MaciiiTaô flJiMHbi nepëfl, i — KycKa. ye3Ji nacra:, c — none, 4 JIMHMH B n a c T a x STHOrpacpMnecKoro d d 2 3 d B JIOA3M, My3ea 1 : 30. «AnrepKa» BepxHaa HenuM. r. B w r H a H y B , d KJiMHbi H M S K H C M pyKaB. IiepepbiBHaa P M C . ATejibe Oflessfla jKeHinMHbi npM6jiM3MTejibH0 STHOrpacpMHecKMM M y 3 e i ï B JIOJJ;3M. H p . M H B . 1359. P M C . 61. x r. BbirHaHOBO, ye3fl O T I O H H O . c 1910 * O T . H. KpaïieBCKa, 1948. nenen, nepe/j; 1914 r. B O J I H 3 a j i e j K H a , y e 3 / i OnoHHO. 1. •— npa3flHMHHbiM 2 — npa37THHHHbiii nenen; M O J 1 0 3 0 M jKeHiiiMHbi nepe/j, 1914 r. 3bixo5KbiH, ye3fl OnoHHO. 3 T H O - rpacpMHecKMM M y 3 e ü B JIOfl3M. H p . M H B . 463. 3 — npa3flHMHHbiM 4 — «nojiynenerj;» n e n e i i M O J 1 0 3 0 Ü jKeHinriHbi. E p y a s e B M n e , iipa3flHMHHbiM 3034. A •— 061UMM BMJJ,, B , C — iieBCKa, MOJIOÄOM JKeHuiHHbi. ye3/i OnonHO. H p . M H B . 3917. CMop,a3eBMu,e, y e 3 « Hp. MHB. OnoHHO. n a c T e ü . P M C M . BoMÖHHKa M H . noKpoMKa rojioBHbix Kpa- 1948. M a c n r r a 6 1 : 30. Rynze, PMC 62. Mojio,ziaa 3 a M y j K H a a sceHiHMHa B ye3jj OnoHHO. <E>OT. H . K p a ï i e B C K a , PMC 63. /IeTCKMe noKpbiTMa rojioB n e p e / i 1939 r. 1.1. — H e n e i i fleByuiKM, OnoHHO, 2. — H e n e i i / I J I H fleByuiKM M MajibHMHiKM. A . — 06111MM BHfl, B . — n a c r a noKpoMKM : d, d — n a c r a noKpbiBaiomMe rojiOBy c jio6a no 3aTWJi0K, c, c — n a c r a noKpbiBaiomMe 6 O K M . STHorpaçpMnecKHiï M y 3 e ü B J I o 33M. 1. H p . M H B . 563, 2. H p . M H B . 565. P M C . A T e j i b e STHOrpaçpMnecKOro M y 3 e a B JIofl3M. 1948. M a c u i T a S 1 :10. nenire Ha 1946. rojiOBe Ha «ÖJiarocjiOBeHMe». Pejj,3Mue Ł L P M C . 64. T . 3 H . H l a n K a MajibMMiiiKM c ô e j i o r o aTJiaca c 1939 «KpaKycKa» Ho. 3THorpadpMnecKHM Pue PMC 65. 66. T. «KpaKycKa» M y 3 e ü B JI0743M. H p . M H B . 562. OnoHHO. Hpn oôpaôoTKe P M C . 68. 69. PMC. 70. oflejKfly Onon- npajKM. <3?OT. K . B e q e j i b , paSonyio oflesijj,y. PycMHyB, 1954. JJEoSpyBKa, 1946. T K a u K a a /j;ocoHKa T . Ha3. «nJiouiKa» n p b i ^ a T H a K TKaHMio J I € H T O K npM6jiM3MTejibHO c 1875 r. CaflbiKnejK, ye3/j P a B a Ma30Beij,Ka. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e î i B JIofl3M. H p . M H B . 4219. <Î>OT. K . B e a e j i b , 1953. HMTOK CoprapoBKa H. PMC CBOHD JibHa jKeHiiiMHbi ofleBaioT Ha OnoHHO. <3?OT. H . K p a ï i e B C K a , P M C . 67. M y 3 e ń B JIOfl3M. H p . M H B . 561. STHOrpadpMnecKHM ye3fl 1954. KpionKOM M3 mepcTHHOÜ H i a n K a MajibHMruKM B a s a H a a ye3fl r. BjiaflbicjiaByB, 4>OT. K . B e u e j i b , KpaïieBCKa, npn 3anjieTaHMi., «ceTKOBoro» noaca. PymaHHa, ye3/j; OnonHO. O O T . 1947. TKaHM 4-HMTHHHbie y n O T p e ô J i a e M b i e Ha KopceTbi. a — OKpecTHOCTM O n o n H a , 6 — c 3bixojKbiHa, c — c BojiM 3ajiejKHefi, Bce ye3fl OnoHHO. STHorpadpMnecKMÜ M y 3 e ü B J I O A 3 M . H p . M H B . a — 7965, 6 — 517, c — 1 3 8 9 , — 3758. <Î>OT. K . B e u e j i b , yBejiMHeHMe, 1953. HayrojibHMK sopoTHMKa MyjKCKOM p y 6 a u i K M npM6jiM3MTejibHO c 1910 r. BwuiMBKa nepHe- jKëJiTO-KpacHaa. STHorpadpMnecKMM My3eM B J I O S 3 M . H p . M H B . 2237/20. <Ï>OT. K . Tuie6aTOBCKM, yBejiMneHMe, 1951. P M C . 71. B w i H M B K a Ha « o c w B u e » T . 3H. BopoTHMKy jKeHCKOfi py6aiHKM. B j K y c T y B e K , ye3fl OnonHO. 3 T H O rpacpMnecKMM M y 3 e f i B JIOJJ;3M. H p . M H B . 2235. O O T . K . B e u e j i b , yBejiMneHMe, P M C . 72. BbiuiMBKa « o c b m e ^ a » Ha MaHJKeTax p y 6 a u i K M 3THorpadj)MHecKMM My3efi PMC 73. P M C . 74. JIofl3ii. B n p M n j i e n i i e ateHCKOü py6aniKM. B JIOfl3M. H p . MHB. 277. M a H s t e T HceHCKOü py6auiKM. H p . M H B . 282. Xenbiqa, 2Kenbir;a, B JIofl3M. H p i M H B . 277. * O T . K . Beuejib, P M C . 75. njiaHuieT I. M XO3HMH P M C . 76. njiaHuieT II. Xo3HMKa fleByniKa HnaHmeT P M C . 78. n j i a H i n e T I V . P a n o p r w caiiOTKaHOK. 79. P M C . 80. 74 KapTa: * O T . K . Beuejib, yes/j P a s a ye3fl aCenbiiia, PaBa ye3fl PacnpocTpaHeHMe STHorpacpMnecKMii Myseft Ma30Beu,Ka. STHOrpagbMnecKMii My3eii 1953. npn6jiM3MTejibHO c 1900 r. P M C . KD. K a p o j i a K . ononMHbCKoro M KOCTioMa. flMCpcpepeHriauMa Ma30Ben,Ka. MasoBeuKa. H I . P a n o p T b i caniOTKaHOK. K a p T a : PacnpocTpaHeHMe 1903. PaBa 1953. M niadpep. npMÖJiM3eTbHO c 1935 r. P M C . 77. PMC jKencKOii. ononMHbCKoro KOCTioMa. �C O Ä E P 2K A H H E BsefleHHe. T j i a B a I . — CoBpeMeHHoe cocrc-HHue ononuHbCKOro KOCTK»ia, CTp. 7. T j i a B a I I — M C T O PMnecKMÜ onepK 3BOJIK>U,MH ono*n<iHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 0 . T j i a B a I I I . — PacnpocTpaHeHwe onoHMHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 6 . T j i a B a I V . — O o m e e onwcaroie M V ^ K C K O T O ononiiHbCKoro KOCTiOMa, CTp. 1 8 . T j i a B a V . — IIoflpo6Hoe onucaHHe MyjKCKOro ononiiHbCKoro KOCTrona. CTp. 21. T j i a B a V I . — Oömee onMcanne sceHCKoro ononuHbCKoro KOCTiona, CTp. 3 4 . T j i a B a V I I . •— ITospoSHoe onucaHHe O I I O H M H B CKoro >KeHCKoro KOCTiOMa, CTp. 3 8 . T j i a B a V I I I . — J f e ^ e j m a n MaTepnn, CTp. 5 5 . T n a s a I X . — • y K p a i u e H M H M KpyaKeBa, CTp. 6 0 . XapaKTepi-iCTMKa nepBOMCTOHHHKOB, CTp. 6 3 . npriMenaHMa, CTp. 6 4 . B H S J I M O rpacpMM, CTp. 66. P e e c T p MJiJiHDCTpairfiM, CTp. 6 7 . C o jrepjKaHwe, CTp. 6 8 . M3Ji03KeHwe Ha pyccKOM H3biKe, CTp. 7 0 . MrjjiojKCHHe H a aHrjiHÜCKOM H3biKe, CTp. 7 6 . M3JiOMenjie Ha cppaHnycKOM H3biKe, CTp. 8 1 . J f e j i o x.eHMe Ha Heiwei^KOM a 3 M K e , CTp. 8 7 . M a n w . �E N G L I S H S U M M A R Y T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n i n t h e n o r t h - w e s t e r n p a r t of the O p o c z n o d i s t r i c t , i. e. the t e r r i ­ t o r y l y i n g i n the f o r k i n g of the r i v e r P i l i c a a n d its a f f l u e n t D r z e w i c z k a a n d i n t h e s o u t h e r n p a r t of the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a e x t e n d e d on the left side of the r i v e r P i l i c a , f r o m its b e n d , e a s t w a r d d o w n to the m o u t h of the r i v e r D r z e w i c z k a . O n this t e r r i t o r y t h e f o l k c o s t u m e is g e n e r a l l y w o r n up to n o w , t h o u g h i n s o m e l o c a l i t i e s the t o w n d r e s s is r e a d i l y b e i n g i n t r o d u c e d . T h e c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is the p r e d o m i n a n c e of the u s e of h o m e ­ s p u n c l o t h , s t r i p e d or c h e q u e r e d , s h o w i n g a h i g h s t a n d a r d of t w i s t i n g a n d k n i t t i n g . A t t e n t i o n is also to b e p a i d to the b l a c k , b l a c k a n d w h i t e or c o l o u r f u l e m b r o i d e r y of the s h i r t s , m a i n l y i n g e o m e t r i c a l , striped patterns. T h e O p o c z n o f o l k c o s t u m e is w o r n b y e v e r y b o d y , i . e. b y c h i l d r e n , m e n a n d w o m e n . T h e r e m a y be d i s c e r n e d s u m m e r a n d w i n t e r g a r m e n t s , w o r k a n d f e s t i v e c l o t h e s a n d also c e r e m o n i a l dresses. P a r t i c u l a r l y rich w a s t h e b a c h e l o r ' s c o s t u m e . I n the 19th c e n t u r y b o y s u p to the age of 15 y e a r s u s e d m o s t l y to w e a r o n l y s h i r t s , getting t r o u ­ s e r s w h e n t h e y g r e w older. T o k e e p w a r m t h e y u s e d s i m p l e , l o n g o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) b u t w h e n i n t h e 20th c e n t u r y the s t a n d a r d of l i v i n g r a i s e d , e v e n ten y e a r s old b o y s w o r e t r o u s e r s , p l a i t e d o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) , h i g h boots a n d h a t s w i t h p e a c o k f e a t h e r s . N o w a d a y s l i t t l e b o y s w e a r h o m e - s p u n clothes a n d o r n a m e n t e d c a p s c a l l e d „ k r a k u s k i " . Men's costume. A m a n ' s c o s t u m e consists of a n e m b r o i d e r e d s h i r t w i t h s h o u l d e r s t r a p s , t r o u s e r s , a n d a w a i s t c o a t c a l l e d „ l e j b i k " . A b o u t 1890 w e r e i n t r o d u c e d s p e n c e r s ( c a l l e d „ s p a n c e r k i " ) , overcoats (sukmany), s h e e p s k i n f u r s , belts a n d a k i n d of felt h a t c a l l e d „ p i g ' s s n o u t " ( ś w i ń s k i r y j ) , l a t e r c a p s a n d h i g h boots w e r e w o r n . I n t h e 19th c e n t u r y s h i r t s w e r e o v e r l a i d o n t r o u s e r s a n d f a s t e n e d w i t h a belt; t h e y w e r e w i t h ­ out o r n a m e n t a n d o n l y at the e n d of 19th a n d i n the 20th c e n t u r y r i c h e m b r o i d e r y w a s a d d e d . D u ­ r i n g the 19th a n d at the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y t r o u s e r s w e r e w o r n , p l a i t e d i n so-called „fałdy", — in s u m m e r they w e r e made from linen, i n w i n t e r from white wool, — w i t h short w a i s t ­ coats ( l e j b i k i ) , s p e n c e r s a n d f r o m a b o u t 1907 j a c k e t s . I n the 19th c e n t u r y a n d a t the b e g i n n i n g of t h e 20th c e n t u r y b a c h e l o r s w o r e c o l o u r f u l p a t t e r n e d clothes a n d at the n o r t h - w e s t e r n c o n f i n e s of the r e g i ^ _ m u l t i - c o l o u r e d t r o u s e r s a n d b l u e or d a r k - b l u e s p e n c e r s ( s p a n c e r k i ) . F r o m a b o u t 1880 O p o c z n o p e o p l e b e g u n to d y e w h i t e t r o u s e r s into b l a c k a n d h e n c e f o r t h b l a c k clothes a r e g e n e r a l l y i n use. O n l y e l d e r m e n w e a r c o l o u r f u l w a i s t c o a t s . O v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n on w a i s t c o a t s ( l e j b i k i ) . T h e y w e r e m a d e f r o m c o a r s e c l o t h o r w o o l a n d l a t e r o n l y f r o m w h i t e w o o l b u t i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of the r e g i o n also f r o m g r e y w o o l . T v / o k i n d s of o v e r c o a t s ( s u k m a n y ) w e r e w o r n d u r i n g the 19th c e n t u r y — s i m p l e ones a n d p l a i t e d w i t h c o l o u r f u l f l a p s a n d t r i m m i n g s . T h e p l a i t e d o v e r c o a t s f r o m the a r e a l y i n g o n the r i g h t of the r i v e r P i l i c a w e r e t r i m m e d w i t h r e d tape. T o w a r d s the e n d of the 19th a n d d u r i n g the 20th c e n t u r y o v e r c o a t s w e r e w i t h b l a c k t r i m m i n g s b u t a b o u t 1930 t h e y w e r e a l r e a d y out of f a s h i o n . O v e r c o a t s a n d t r o u s e r s w e r e f a s t e n e d w i t h a w o v e n or t w i s t e d belt. I n w i n t e r s h e e p s k i n f u r s w e r e w o r n , f o r m e r l y t h e y w e r e loose, w h i t e w i t h a s m a l l b l a c k c o l l a r , a n d l a t e r m o r e n a r r o w , y e l l o w w i t h a l a r g e c o l l a r ; w i t h t h e o v e r c o a t a felt h a t w a s w o r n , a t w i s t e d s t r a w h a t w i t h s u m m e r clothes a n d , i n the 19th c e n t u r y , a f o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " w i t h w i n t e r g a r m e n t s . I n t h e 20th c e n t u r y i n s t e a d of h a t s — c a p s w e r e i n t r o d u c e d . T h e oldest boots k n o w n o n l y f r o m t r a d i t i o n w e r e of soft s k i n w i t h d o u b l y - r o l l e d leg t i e d w i t h t a p e s to the leg. L a t e r , boots w e r e a d j u s t e d m o r e t i g h t l y to t h e leg w i t h s t r a i g h t boot-legs, p r o v i d e d w i t h f e r r u l e s ( p o d k ó w k i ) a n d b r a s s n a i l s ( h u n c w o t y ) . I n the 20th c e n t u r y clogs w e r e i n t r o d u c e d a n d w o r n at w o r k . A m o n g the c e r e m o n i a l d r e s s e s the m o s t c o m m o n w a s t h a t of the b r i d e s m a n w h o w o r e a h a t f u r ­ n i s h e d w i t h f e a t h e r s , f l o w e r s a n d t i n s e l s a n d l a t e r a n o r n a m e n t e d c a p w a s i n t r o d u c e d . I t m u s t be s t r e s ­ s e d t h a t t h e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w a s a g a r m e n t u s e d for f e s t i v i t i e s , the b r i d e - g r o o m p u t i t for his w e d d i n g a n d dances w e r e also performed i n overcoats. 76 �Women's dress. W o m e n ' s c o s t u m e is c o m p o s e d of a s h i r t w i t h e m b r o i d e r e d cuffs a n d s h o u l d e r - s t r a p s ; a s k i r t c a l ­ l e d „ k i e c k a " w i t h a c o r s e t s e w n to the bodice. T h e c o r s e t is s t i l l p r e s e r v e d i n the n o r t h - w e s t e r n p a r t of t h e r e g i o n , b e i n g o r n a m e n t e d w i t h c o r a l s . W o m e n tie a n a p r o n r o u n d the s k i r t , u p o n t h e i r s h o u l d e r s t h e y p u t a n a p r o n c a l l e d „ d o o d z i e w u " a n d to k e e p w a r m t h e y w e a r s p e n c e r s . F o r m e r l y O p o c z n o w o m e n w o r e i n w i n t e r a k i n d of o v e r c o a t s c a l l e d „ p r z y j a c i ó ł k i " , „ ż u p a n i k i " or „ a n g i e r k i " ; a n d i n the m i d d l e of the 19th c e n t u r y s i m p l e w h i t e o v e r c o a t s c a l l e d „ s u k m a n k i " for e v e r y d a y use. N o w a d a y s felt c l o a k s ( b u r k i ) a r e w o r n i n w i n t e r . F o r m e r l y w i t h „ a n g i e r k i " w e r e w o r n aprons and kerchiefs called „ d z i k ó w k i " . T o - d a y w a r m kerchiefs a r e also u s e d es h e a d d r e s s i n w i n t e r , a n d i n s u m m e r t h e s o - c a l l e d „ s z a l i n ó w k i " . I n the 20th c e n t u r y w o m e n w o r e c o l o u r f u l p l a i d s or r u g s c a l l e d „ d y w a n y " , t i e d w i t h a p r o n s . N o w those p l a i d s a r e p u t o n felt c l o a k s i n w i n t e r . I n s u m m e r as f e s t i v e a n d w e d d i n g dress w o m e n w o r e a w h i t e s k i r t w i t h c o r s e t a n d a loose j e r k i n f r o m c o t t o n - l i n e n , w h i c h n o w a d a y s is m a d e of p e r c a l e . T o d a y s u m m e r d r e s s e s a r e a l s o m a d e f r o m p a t t e r n e d p e r c a l e , of o n e - c o l o u r e d w o o l l e n c l o t h or of h o m e s p u n c o l o u r f u l l i n e n . I n s u m m e r to the f e s t i v e d r e s s a b o n n e t w a s w o r n , w i t h a l a r g e „ s z a l i n ó w k a " or o n l y a l a r g e k e r c h i e f t i e d r o u n d the h e a d . G i r l s f i x e d t h e r e t w i g s of r u e . T o h e r w e d d i n g d r e s s the b r i d e p u t on h e r h e a d a w r e a t h of t i n s e l s a n d t w i s t e d r i b b o n s left loose o n the b a c k . T o the c e r e m o n i a l d r e s s b e l o n g s also the h e a d ­ d r e s s of the b r i d e s m a i d c a l l e d „ s t r o i k " w i t h p e a c o c k - f e a t h e r s a n d a b o n n e t a d o r n e d w i t h f l o w e r s , tinsels a n d ribbons w o r n by young m a r r i e d women. I t m a y b e n o t e d t h a t t h e r e e x i s t s a n i n t e r e s t i n g c u s t o m of p u t t i n g a b o n n e t u p o n t h e h e a d of a d e a d m a r r i e d w o m a n a n d of w r a p p i n g h e r s h o u l d e r s w i t h a s h e e t (to c a r r y i n i t h e r c h i l d r e n a f t e r death). I n t h e r u n of the l a s t c e n t u r y w o o l l e n s k i r t s a n d a p r o n s u n d e r w e n t m a n y c h a n g e s i n c u t a n d colour. T h e o l d e s t s k i r t s k n o w n f r o m t r a d i t i o n w e r e m a d e of t h i n r e d a n d b l a c k w o o l l e n t h r e a d s i n ­ t e r w o v e n w i t h t h r e a d s of w h i t e cottCT^ L a t e r on t h e y a r e s t r i p e d on a r e d b a c k - g r o u n d , e v e n w o v e n w i t h f o u r or f i v e w o o l l e n t h r e a d s (black, g r e e n , b l u e , d a r k - r e d ) . A b o u t 1900 the b a c k g r o u n d c h a n g e s into o r a n g e a n d y e l l o w . B e s i d e s t h e s e c o l o u r s , p r e d o m i n a t i n g i n the f a s h i o n , s k i r t s a r e also w o r n i n d a r k , b l u e - b o t t l e a n d g r e e n ; today t h e y a r e of l i g h t colours as f l e s h y ( c i a ł o w y ) a n d y e l l o w ( g ą s i o t k o w y ) . T h e r e d c o l o u r is going out of f a s h i o n . P i n k w o o l is u s e d f r o m 1920 i n s i n g l e s t r e a k s a n d s t r o n g l y e m p h a s i z e d , a n d l i k e other c o l o u r s used in different shades. A b o u t 1930 t h e s k i r t b e c o m e s s h o r t e r a n d is a d o r n e d w i t h v e l v e t . A l s o a p r o n s a r e c o n s i d e r a b l y s h o r t e n e d . T h e y h a v e s y m m e t r i c a l s t r e a k s on v a r i o u s b a c k g r o u n d l i k e the a p r o n s d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a n d c a l l e d ,,na odziew", w h i l e s k i r t - s t r e a k s b e c o m e a s y m m e t r i c . A p r o n s a r e also m a d e of c o a r s e h a m p - c l o t h a n d cotton i n v a r i o u s stitches, a c c o r d i n g to t h e i r p u r p o s e . T h e a p r o n s c a l l e d „ n a odziew" a n d d e s i g n e d to be w o r n o n s h o u l d e r s a r e e x c l u s i v e l y on y e l l o w or b l a c k b a c k ­ g r o u n d . I n the s u r r o u n d i n g s of the t o w n of O p o c z n o b l u e ones w i t h w h i t e s t r i p e s a r e s t i l l m a i n t a i n e d . O p o c z n o w o m e n w o r e l i k e m e n h i g h boots. I n t h e 20th c e n t u r y t h e y a d a p t e d t h e w e a r i n g of shoes w i t h b r a s s f e r r u l e s ; g i r l s f a s t e n e d t h e m w i t h c o l o u r f u l tapes. I n the r e g i o n of O p o c z n o little g i r l s a r e a l s o w e a r i n g f o l k costumes, b e i n g a n i m i t a t i o n of the dresses of the g r o w n - u p w o m e n . B a b i e s a r e d r e s s e d i n c a p s m a d e of s i l k a n d r i b b o n s . I n older t i m e s t h e y w e r e c a r r i e d b y t h e i r m o t h e r s i n l i n e n , a n d l a t e r cotton sheets, a n d n o w a d a y s i n w o o l l e n c o l o u r f u l p l a i d s ( c a l l e d „ d y w a n y " ) , e m b e l l i s h e d w i t h k n i t t e d lace. I t is to be n o t e d t h a t the O p o c z n o f o l k c o s t u m e is e x t r e m e l y c h a r a c t e r i s t i c a n d d i s t i n g u i s h e s i t s e l f b y its b e a u t i f u l colours. I t is s t i l l g e n e r a l l y w o r n b y the O p o c z n o p e a s a n t s a n d m a i n l y m a d e f r o m h o m e - s p u n c l o t h . (See plates.) L I S T O F P L A T E S P e a s a n t i n overcoat (sukmana), w i t h netted belt a n d cap (kaszkiet). W o l a Z a l e ż n a , Opoczno d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. W o m a n i n contemporary out-door dress. A n t o n i n ó w , Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n f e s t i v e d r e s s . S t u d z i a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. W o m a n i n c o n t e m p o r a r y w i n t e r g a r m e n t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1952. T y p e of p e a s a n t f r o m the O p o c z n o d i s t r i c t . R e p r o d u c t i o n f r o m the i l l u s t r a t e d g e o g r a p h i c a l A t l a s of t h e P o l i s h K i n g d o m . J . M . B a z e w i c z , 1907. W e d d i n g dresses. O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1920. F r o m t h e A r c h i v e s of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . Mother w i t h her child w r a p p e d in a plaid called „ d y w a n " . Studzianna, Opoczno district. Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. P e a s a n t w o m a n i n f e s t i v e dress. W y g a n ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. P e a s a n t i n w h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) w i t h m a n y — c o l o u r e d , n e t t e d belt. O p o c z n o . P h o t . F e s t i v e d r e s s of c o u n t r y - s e r v a n t s . Ś w i e r z y n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . T h e A r c h i v e s of the R e g i o n a l M u s e u m at T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t , i n the S t u d i o at O p o c z n o , 1938. M a n ' s s h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r ( „ o s y w k a " ) f r o m a b o u t 1940. S t u d z i a n n a , O p o c z n o d i s - tcict Ethnographical Museum at Łódź. Inv. nr. 1882. Phot. J. KfSJeWSkS, ¡948. 77 �F i g . 12. Men's shirts. I — L i n e n s h i r t w i t h upright collar. Modrzew, Opoczno district. E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 2166. I I . S h i r t w i t h c o l l a r t u r n e d o v e r B u k o w i e c t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . N r . i n v . 532. I I I . S h i r t w i t h n a r r o w b o s o m . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1385. I V . A boy's s h i r t w i t h s h o u l d e r - s t r a p ( f r o m 1946). W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of Opoczno. I n v . n r . 1626. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of c u t : d — f r o n t - p a r t , e— b a c k - p a r t , f — s l e e v e , g — b o r d e r , h — cuff, i — s h o u l d e r - s t r a p , j — c o l l a r , k — bosom, 1 — s t r i p to s t r e n g t h e n t h e c u t t i n g ; i n t h e d r a w i n g I V 1 — it denotes the s h o u l d e r - s t r a p . D r a w n i n the S t u d i o of t h e E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . S c a l e 1 :24. F i g . 13. B o s o m of a m a n ' s s h i r t f r o m a b o u t 1920. B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. M a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p r z e d s o b e k " . O s t r ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 15. A m a n ' s s h i r t - b o s o m . B u k o w i e c , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2230-47. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1931. F i g . 16. A m a n ' s s h i r t w i t h b o s o m c a l l e d „ p i e r ś n i k " f r o m 1920. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1527." P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 17. I . M a n ' s t r o u s e r s p l a i t e d i n s o - c a l l e d „ f a ł d y " f r o m I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , I n v . n r . 1954. II. Sketch I I I . Boy's C — parts coat, h — 1 :30. F i g . 18. F i g . 19. of t r o u s e r s f r o m S i t o w y , O p o c z n o d i s t r i c t . t r o u s e r s w i t h w a i s t c o a t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A f r o n t , B — b a c k , of t h e cut, d, d l — p a r t s of leg, e — gore, f — belt, g — f r o n t - p a r t of the w a i s t ­ b a c k - p a r t s . F i g . T h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e T r o u s e r s of h o m e - s p u n m a t e r i a l , w i t h folds. A — front, B — b a c k . R a d z i c e M a ł e , t h e d i s ­ t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Waistcoats called „lejbiki". I . L e j b i k of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m before 1914. G o r z a ł k ó w , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1269. I I . W a i s t c o a t or „ l e j b i k " of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. I n v . n r . 444. A — f r o n t , B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — front, f — p o c k e t - f l a p , g — p a r t s of the belt, k — c o l l a r . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 20. F i g . 21. F i g . 22. F i g . 23. F i g . 24. „ L e j b i k " — m a n ' s w a i s t c o a t of h o m e - m a d e m a t e r i a l . S m a r d z e w i c e , t h e d i s t r i c t of E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. Opoczno. I . M a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l d a t i n g before 1914. I d z i k o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1254. I I . B o y ' s j a c k e t . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1629a. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — side, f — f r o n t - p a r t ( i n fig. I I p a r t of f r o n t a n d side), g, gi — p a r t s of s l e e v e , h — c o l l a r , i — p o c k e t - f l a p , j — belt. D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 20. A m a n ' s s p e n c e r of h o m e - s p u n m a t e r i a l . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. W h i t e o v e r c o a t ( s u k m a n a ) f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1350. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Men's overcoats (sukmany). I . White overcoat w i t h trimming. G r a b ó w , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 944. I I . O v e r c o a t f r o m a b o u t 1910. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 1360. at Ł ó d ź . I n v . n r . 1360. I I I . O v e r c o a t f r o m before 1910. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I n v . n r . 459. ~ ~ front, B — b a c k , C — p a r t s of cut: d — b a c k , c — f r o n t a n d side, e — gores a n d p a r t s c o m p o s i n g the folds of the overcoat, f, f — sleeve, g — c o l l a r , h — cuff, i — t r i m m i n g uponthe sleeve, j — p o c k e t - f l a p . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A ± ± F i g . 25. F i g . 26. F i g . 27. F i g . 28. F i g . 29. 78 S t r a w h a t of a n old m a n . O d r z y w ó ł , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . T . S o b o l e w s k i , 1947. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d „ r o g a t y w k a " or „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " . C o m p a r e fig. 27. T h e d i s t r i c t of O p o c z n o . A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of t h e cut, c — f o u r p a r t s f o r m i n g the b o t t o m a n d the sides, d — s h e e p s k i n or „ b a r a n e k " w i t h fleece. D r a w n b y the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 16. F o u r - c o r n e r e d c a p c a l l e d ,,na c z t e r y strony ś w i a t a " w o r n t i l l 1905—6 b y K a c p e r B i g o s z , G r o t o w i c e , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1491. P h o t . K . W e c e l , 1955. A b r i d e g r o o m ' s c a p c a l l e d ..kaszkiet". W o l a Z a ł ę ż n a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. A b e l t of c o l o u r e d l i n e n - t h r e a d s f r o m a b o u t 1900. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . Phot. K . Wecel. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . �Fig. 30. Fig. 31. Fig. 32. Fig. Fig. 33.. 34. Fig. 35. Fig. 36. Fig. 37. Fig. 38. Fig. 39. Fig. 40. Fig. 41. Fig. 42. Fig. 43. Fig. 44. Fig. 45. Fig. 46. Fig. 47. Fig. 48. F i g . 49. Fig. 50. F i g . 51. Fig. 52. Fig. 53. Fig. 54. Fig. 55. W o o l l e n b e l t w i t h y e l l o w b a c k - g r o u n d , 7,8 c m l a r g e , 291 c m long. O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . N e t t e d belt, t w i s t e d h a n d i w o r k . I d z i k o w i c e , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 1254 c. P h o t . K . W e c e l 1953. B e l t of l i n e n w e b a n d w o o l l e n t h r e a d . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. L i t t l e g i r l s i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. L i t t l e g i r l i n s u m m e r d r e s s of p e r c a l e . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . M a r i a n N e y , 1946. S u m m e r d r e s s of m a n u f a c t u r e d w o o l , the w o m a n is b a r e f o o t e d w i t h the shoes i n h e r h a n d . W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o d i s t r i c t . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n c e r e m o n i a l b o n n e t f r o m 1916. W o l a Z a l e ż n a , O p o c z n o district. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. G i r l i n c o n t e m p o r a r y f e s t i v e d r e s s . J a s i e ń , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1954. W o m a n ' s s h i r t w i t h l o w e r p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k " f r o m a b o u t 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Woman's shirts. I . — F e s t i v e shirt. W o l a Z a l e ż n a , Opoczno district. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1250 b. I I . S h i r t w i t h a p a r t c a l l e d „ n a d o ł e k". W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . A — front, B —• b a c k , C — p a r t s of cut, d — l o w e r p a r t ( „ n a d o ł e k " , e, ei, f — p a r t s c o v e r i n g the c h e s t ( b a c k - p a r t — f, t h e c h e s t — • c, c i ) , g — s l e e v e , h — g u s s e t ( „ ć w i k i e ł " ) , i — cuff, j — s t r a p , k — c o l l a r , 1 —• p a r t s of m a t e r i a l s e w n u n d e r t h e s t r a p . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o ­ g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e : 1 : 30. A w o m a n ' s f e s t i v e s h i r t f r o m 1914. S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. D a r k - b l u e s k i r t ( k i e c k a ) , of b l a c k - w h i t e h o m e - m a d e m a t e r i a l . Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź I n v . n r . 44.4 P h o t J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ k i e c k a " . M i ę d z y b ó r z , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 997. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. S k i r t c a l l e d „ w e ł n i a k " , s e w n to the b o d i c e , f r o m 1935. G o r z a ł k ó w , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 144. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e c u t : d — b a c k a n d sides, c, f, — f r o n t of t h e bodice. D o t t e d l i n e i n p a r t g — denotes the s h o r t e n ­ i n g of the l e n g t h of t h a t p a r t . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 :30. S k i r t ( k i e c k a ) w i t h b o d i c e a n d belt. R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 3746. P h o t . K . W e c e l . S k i r t — „ k i e c k a " w i t h bodice. S a d y k i e r z . the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. C o n t e m p o r a r y a p r o n c a l l e d „ n a odziew". O g o n o w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1253. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ w p a s " f r o m a b o u t 1900. W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A p r o n c a l l e d „ k r z y ż o c z k i " f r o m a b o u t 1915. K r ó l o w a W o l a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 3124 dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. A p r o n c a l l e d „ w pas". O s s a , the d i s t r i c t of Opoczno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3041. P h o t . K . W e c e l . C o r s e t s : I — c o r s e t of c o t t o n - l i n e n . W o l a Z a ł ę ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 1389. I I — c o r s e t f r o m O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. I I I — w o o l l e n corset. Z y c h o r z y n , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 4436. I V V e l v e t - c o r s e t . R u s i n ó w , d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 475. V . — c o r s e t of g r e e n , p u r c h a s e d w o o l . S m a r d z e w i c e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , I n v . n r . 4386. A — front, B — b a c k , C — p a r t s of the c u t : d — f r o n t - p a r t s , e — b a c k - p a r t s , f — s i d e p a r t s . D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o l o g i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 :25. C o r s e t , f r o m before 1914, of l i n e n - c o t t o n . O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. O r n a m e n t e d v e l v e t corset. — R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . N r . i n v . 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. A w o m a n ' s c o r s e t f r o m b e f o r e 1914. E t h n g r a p h i e a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 25. J . K r a j e w s k a , 1948. Women's jackets. I — from W o l a Z a ł ę ż n a , Opoczno district. I I — from B u k o w i e c , Opoczno d i s t r i c t . A —• front, B — b a c k , C — p a r t s of the cut: d — b a c k , e — p a r t of f r o n t a n d side, f —• p a r t s of s l e e v e , g — t a p e for t r i m m i n g . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u ­ s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. A w o m a n ' s j a c k e t of h o m e - s p u n w o o l l e n m a t e r i a l , y e l l o w w i t h t r i m m i n g of v e l v e t . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 3747. P h o t . K . W e c e l , 1953. 79 �F i g . 56. S k e t c h of a d a r k - b l u e p a d d e d j a c k e t w i t h s h e e p s k i n ( „ a n g i e r k a " ) . G a p i n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 982. A — f r o n t , B — b a c k . D r a w n b y J . G o l c z y ń - s k a , 1948. G r e e n d r e s s of m a n u f a c t u r e d c l o t h f r o m a b o u t 1900. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C . — p a r t s of cut: d — front, e — gore of the b a c k , f — p a r t s s e p a r a t i n g a n o t h e r gore, g — b a c k , h — sleeve, i — cuff, j — c o l l a r , k — p i e c e s of m a t e r i a l . D r a w n i n the S t u ­ dio of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . S c a l e 1 : 30. F i g . 53. O v e r c o a t or so c a l l e d „ w o m a n ' s d r e s s " ( „ s u k i e n k a " ) of g r e e n cloth. B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s ­ t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , i n v . n r . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a 1948. F i g . 59. F e s t i v e j a c k e t for w o m a n c a l l e d „ a n g i e r k a " , of h o m e - s p u n m a t e r i a l f r o m 1910. W y g n a n ó w . F i g . 57. O p o c z n o d i s t r i c t . A — front, B — b a c k , C — p a r t s of t h e cut, di-d-t — m a t e r i a l for the l o w e r p a r t , c — belt, f — b a c k , g — s i d e - g o r e , h — front, i — s l e e v e . T h e dotted l i n e i n p a r t s d , d , , d i n d i c a t e s the s h o r t e n i n g of the l e n g t h of t h e s e p a r t s . D r a w n i n the S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m a t Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 30. „ A n g i e r k a " , a w o m a n ' s j a c k e t f r o m a b o u t 1910. W y g n a n o w o , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i c a l 2 4 F i g . 60. M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. B o n n e t s . I . F e s t i v e b o n n e t f r o m b e f o r e 1914. W o l a Z a l e ż n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n f r o m 1914. Z y c h o r z y n , O p o c z n o d i s t r i c t . E t h n o g r a p h i ­ c a l M u s e u m a t Ł ó d ź . I n v . n r . 463. I I I . F e s t i v e b o n n e t of a m a r r i e d w o m a n . B r u d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3917. I V . F e s t i v e b o n n e t of m a r r i e d w o m a n (called „ p ó ł c z e p e k " ) . S m a r d z e w i c e , O p o c z n o d i s t r i c t . I n v . n r . 3034. A . — g e n e r a l v i e w , B , C — cut of p r i n c i p a l p a r t s . D r a w n b y M . B o m b i a n k a a n d J . K r a j e w ­ s k a , 1948. S c a l e 1 : 30. F i g . 62. Y o u n g m a r r i e d w o m a n i n b o n n e t for the c e r e m o n i a l of b l e s s i n g . R e d z i c e D u ż e , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. F i g . 63. C h i l d r e n ' s h e a d d r e s s f r o m before 1939. I . B o n n e t for g i r l , O p o c z n o . I I . B o n n e t for g i r l a n d boy. A — g e n e r a l v i e w , B — p a r t s of cut, d, d l — p a r t s of sides. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m , at Ł ó d ź . I . N r . i n v . 563. I I . I n v . n r . 565. D r a w n i n t h e S t u d i o of the E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź , 1948. S c a l e 1 : 10. F i g . 64. F o u r - c o r n e r e d c a p f o r boy, c a l l e d „ k r a k u s k a " , f r o m 1939. W ł a d y s ł a w ó w , the d i s t r i c t of O p o ­ czno. E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 61. F i g . 65. F i g . 66. F i g . 67. F i g . 68. F i g . C9. F i g . 70. F i g . 71. F i g . 72. F i g . 73. F i g . 74. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 75. 76. 77. 78. 79. 80. B o y ' s c a p m a d e of w o o l , c a l l e d „ k r a k u s k a " . R u s i n ó w , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. W o m e n i n w o r k c l o t h e s h a c k l i n g the f l a x . D ą b r ó w k a , t h e d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a ­ j e w s k a , 1946. L i t t l e w e a v i n g b o a r d c a l l e d „ p ł o s z k a " for m a k i n g t a p e s f r o m a b o u t 1875. S a d y k i e r z , the d i s ­ t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953. C h a n g i n g the t h r e a d s at the t w i s t i n g of a n e t - b e l t . R ó ż a n n a , the d i s t r i c t of O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. T i s s u e u s e d for corsets: a — f r o m the n e i g h b o u r h o o d of O p o c z n o , b — f r o m Z y c h o r z y n , c, d, — f r o m W o l a Z a ł ę ż n a , a l l f r o m the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . a-7965, b-517, c-1389, d-3758. P h o t . K . W e c e l . C o r n e r of a m a n ' s s h i r t - c o l l a r f r o m about 1910. E m b r o i d e r y i n b l a c k - y e l l o w - r e d . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i . E m b r o i d e r y u p o n a c o l l a r of w o m a n ' s s h i r t . B r z u s t ó w e k , the d i s t r i c t of O p o c z n o . E t h n o g r a ­ p h i c a l M u s e u m . I n v . n r . 2235. P h o t . K . W e c e l . E m b r o i d e r y u p o n a c u f f of a w o m a n ' s s h i r t , ( c a l l e d „ o s y w e c k a " ) . R z e c z y c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 282. P h o t . K . W e c e l , 1953. S h o u l d e r - s t r a p of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z j ' c a , the d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v . n r . 277. C u f f of a w o m a n ' s s h i r t . R z e c z y c a , t h e d i s t r i c t of R a w a M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i c a l M u s e u m at Ł ó d ź . I n v e n t , n r . 277. P h o t . K . W e c e l 1953. Table I . F a r m e r w i t h w i f e f r o m 1900. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I . B r i d e s m a i d a n d b r i d e s m a n f r o m 1946. P a i n t e d b y J . K a r o l a k . T a b l e I I I . P a t t e r n of m a t e r i a l . T a b l e I V . P a t t e r n of m a t e r i a l . M a p . T h e a r e a of the O p o c z n o folk c o s t u m e . M a p of the a r e a a n d the d i f f e r e n c i a t i n g of t h e c o s t u m e i n the d i s t r i c t of O p o c z n o . C O N T E N T S I n t r o d u c t i o n , p. 3. I . T h e p r e s e n t p o s i t i o n of the O p o c z n o f o l k c o s t u m e , p. 7. I I . The historical a c c o u n t of its d e v e l o p m e n t , p. 10. I I I . G e o g r a p h i c a l a r e a of t h e c o s t u m e , p. 16. I V . G e n e r a l d e s c r i p t i o n of m e n ' s c o s t u m e , p. 18. V . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of men's c o s t u m e , p. 34. V I I . D e t a i l e d d e s c r i p t i o n of w o ­ men's c o s t u m e , p. 38. V I I I . M a t e r i a l s n a d m a k e r s , p. 55. I X . E m b r o i d e r i e s a n d laces, p. 60. X . S o u r ­ ces, p. 63. N o t e s , p. 64. L i t e r a t u r e , p. 66. L i s t of plates, p. 67. C o n t e n t s , p. 69. R u s s i a n s u m m a r y , p. 70. E n g l i s h s u m m a r y , p. 76. F r e n c h s u m m a r y , p. 81. G e r m a n s u m m a r y , p. 87. M a p s . 80 �S O M M A I R E L e c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n usage a u n o r d - o u e s t d u d i s t r i c t d'Opoczno, c ' e s t - à - d i r e dans l a f o u r c h e de l a r i v i è r e P i l i c a et de s o n affluent, l a D r z e w i c z k a , a i n s i q u e d a n s l a p a r t i e s u d d u d i s t r i c t de R a w a M a z o w i e c k a , s i t u é e s u r l a r i v e g a u c h e de l a P i l i c a et s ' é t e n d a n t vers l'est à partir de l a c o u r b e de cette r i v i è r e , j u s q u ' à l ' e m b o u c h u r e d e l a D r z e w i c z k a . L e costume r é g i o n a l est j u s q u ' à p r é s e n t en usage général e n d r o i t s , o ù o n l ' a b a n d o n n e p o u r s ' h a b i l l e r de v ê t e m e n t s L e trait c a r a c t é r i s t i q u e d u costume r é g i o n a l d'Opoczno (home-spun), r a y é s ou à c a r r e a u x , qui t é m o i g n e n t sur ce ait est la prépondérance des des „samodziały" de l a r i c h e s s e des t r e s s e s et d u tricotage, t a n t l e tissage. L e s b r o d e r i e s n o i r e s , b l a n c h e s e t n o i r e s o u m u l t i c o l o r e s , d i s p o s é s e n p a l s , sont a u s s i dignes territoire, quoiqu'il y de v i l l e . complé- à motifs surtout g é o m é t r i q u e s , d'attention. L e s c o s t u m e s r é g i o n a u x d'Opoczno sont p o r t é s à tout â g e , p a r les e n f a n t s , les h o m m e s et l e s f e m mes. O n p e u t les c l a s s e r e n c o s t u m e s d'autres de f ê t e de cérémonie. d'été et d'hiver, ainsi qu'en costumes C'étaient quotidiens de t r a v a i l et s u r t o u t les c é l i b a t a i r e s , q u i se d i s t i n g u a i e n t p a r l a r i c h e s s e de l e u r s c o s t u m e s . A u c o u r s d u X I X s i è c l e les g a r ç o n s de m o i n s d e 15 a n s n e p o r t a i e n t g é n é r a l e m e n t q u e les c h e m i ses e t ce n'est q u ' a u dessus de cet â g e qu'ils r e c e v a i e n t t e n i r a u c h a u d , ils p o r t a i e n t des petites „ s u k m a n a " siècle, à mesure que l'aisance matérielle des „portki" (houppelande, (chausses, redingote) unies. culottes). Au Pour cours du se X X a u g m e n t a i t , o n d o n n a i t m ê m e a u x g a r ç o n n e t s de 10 a n s des „ p o r t k i " , des „ s u k m a n a " p l i s s é e s , des bottes e t d e s c h a p e a u x , o r n é s de p l u m e s de p a o n . A c t u e l l e m e n t , les petits g a r ç o n s s o n t v ê t u s de robes d'enfants e n h o m e - s p u n et c o i f f é s de coquet- tes „ k r a k u s k i " (casquette de C r a c o v i e ) . Le costume m a s c u l i n se compose d'une chemise b r o d é e à é p a u l i è r e s ( p r z y r a m e k ) , de „ p o r t k i " et d'un „ l e j b i k " (sorte de gilet). V e r s l ' a n n é e 1890 on i n t r o d u i s i t le „ s p a n c e r " ( s p e n c e r ) , le „ k o ż u c h " l i s s e de m o u t o n ) , l a c e i n t u r e e t le c h a p e a u , n o m m é ,,groin de cochon". O n p o r t a i t a u s s i des (pe­ casquet­ tes et des bottes. A u c o u r s d u X I X s i è c l e on l â c h a i t l a c h e m i s e p a r - d e s s u s les „ p o r t k i " e n l a c e i g n a n t d'une c e i n t u r e . L a c h e m i s e n ' é t a i t p a s b r o d é e e t ce n'est q u ' à l a f i n d u X I X et a u c o u r s d u X X s i è c l e qu'elle f u t c o u v e r t e d'opulentes b r o d e r i e s . O n p o r t a i t a u c o u r s d u X I X et a u d é b u t d u X X s i è c l e des „ p o r t k i " p l i s s é s , e n toile l ' é t é , e n l a i n e b l a n c h e l ' h i v e r , des „ l e j b i k " a l l a n t q u s q u ' à l a t a i l l e et des s p e n c e r s . V e r s 1907 o n c o m m e n ç a à p o r t e r des l'année vestons. L e s c é l i b a t a i r e s p o r t a i e n t a u c o u r s d u X I X e t a u d é b u t d u X X s i è c l e des v ê t e m e n t s c o l o r é s à d e s s i n s . Aux multicolores, a i n s i q u e de spencers b l e u - f o n c é . V e r s l ' a n n é e 1880 les h a b i t a n t s de l a r é g i o n d'Opoczno c o m m e n c e n t c o n f i n s n o r d - o u e s t d u t e r r a i n , i l s s ' h a b i l l a i e n t de p a n t a l o n s a t e i n d r e les „portki" b l a n c s e n n o i r e t d e p u i s ce t e m p s ce sont les v ê t e m e n t s n o i r s , q u i s o n t e n u s a g e g é n é r a l . I l n'y a que les h o m m e s d'un c e r t a i n â g e q u i p o r t e n t e n m ê m e t e m p s des gilets de c o u l e u r . L e s „ s u k m a n a " é t a i e n t p o r t é e s p a r d e s s u s le „ l e j b i k " . E l l e s é t a i e n t faites d e grosse toile o u de l a i n e , p a r l a suite, u n i q u e m e n t de l a i n e . E l l e s é t a i e n t de c o u l e u r b l a n c h e , a u n o r d - o u e s t d u t e r r a i n a u s s i de c o u l e u r g r i s e . I l e x i s t a i t au cours d u X I X s i è c l e deux sortes de „ s u k m a n a " : u n i e s e t p l i s s é e s a v e c des r e v e r s e t des „ p o t r z e - b a " ( b r a n d e b o u r g s ) de c o u l e u r . S u r l a r i v e droite de l a P i l i c a les „ s u k m a n a " p l i s s é e s é t a i e n t b o r d é e s de b a n d e l e t t e s rouges. A u d é c l i n d u X I X e t a u c o u r s d u X X s i è c l e l a „ s u k m a n a " é t a i t o r n é e de b r a n d e b o u r g s n o i r s . C e t t e m o d e s o r t i t p o u r t a n t d'usage v e r s 1930. O n c e i g n a i t l a „ s u k m a n a " o u le d'une c e i n t u r e soit t i s s é e , soit pantalon tressée. E n h i v e r , o n p o r t a i t des „ k o ż u c h " . I l s é t a i e n t a u t r e f o i s plissés, de c o u l e u r b l a n c h e , a v e c u n collet n o i r . P a r l a suite, o n les p o r t a i t u n i s , j a u n e s , à g r a n d col. E n „ s u k m a n a " o n se coiffait d'un c h a p e a u de feutre, e n c o s t u m e d ' é t é d ' u n c h a p e a u de p a i l l e t r e s s é e , en costume d'hiver, au cours du X I X s i è c l e , d'une „ r o g a t y w k a " (bonnet c a r r é ) g a r n i e d ' a s t r a k a n . A u c o u r s d u X X s i è c l e les c h a p e a u x f u r e n t p e u à p e u r e m p l a c é s p a r des c a s q u e t t e s 6 Strój Opoczyński („czapki"). gl �L e s bottes l e s p l u s a n c i e n n e s , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t m u n i e s de tiges m o l l e s , à doubles r e v e r s a t t a c h é e s à l a j a m b e p a r des b a n d e l e t t e s . et c l o u t é e s P l u s t a r d on a d o p t a des bottes a j u s t é e s à l a j a m b e , f e r r é e s de l a i t o n , à tiges u n i e s o u p l i s s é e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e on p o r t e p o u r le t r a v a i l des „ t r e p y " (sorte de s a n d a l e s ) . P a r m i les c o s t u m e s de c é r é m o n i e , le p l u s e n u s a g e é t a i t c e l u i du „drużba" (garçon d'honneur), q u i se c o i f f a i t d ' u n c h a p e a u , o r n é de p l u m e s , de f l e u r s e t de f a n f r e l u c h e s , u l t é r i e u r e m e n t d'une cas­ quette, g a r n i e d'ornements. N o t o n s q u e c'est l a „ s u k m a n a " q u i é t a i t l e v ê t e m e n t e n usage aux céré- m o n i e s ; c'est e n „ s u k m a n a " p a r e x e m p l e q u e l e f i a n c é a l l a i t à l a noce, c'est a u s s i e n „ s u k m a n a " qu'on c o m m e n ç a i t les d a n s e s . L e costume r é g i o n a l f é m i n i n comporte une chemise, b r o d é e a u x manchettes et a u x é p a u l i è r e s et u n e „ k i e c k a " (jupe) a v e c corset, f i x é e a c t u e l l e m e n t a u corsage. L e c o r s e t i n d é p e n d a n t se p o r t e e n c o r e d a n s le n o r d - o u e s t d u t e r r a i n c o m m e c o s t u m e , r i c h e m e n t g a r n i de g r a i n s de c o r a i l . L a „ z a p a s k a " (sorte de t a b l i e r ) e s t soit n o u é e à l a „ k i e c k a " — o n l ' a p p e l l e a l o r s „ z a p a s k a w p a s " (à l a t a i l l e ) — s o i t p o r t é e s u r les é p a u l e s e n l i e u de p è l e r i n e c h a u d , o n p o r t e des s p e n c e r s . L e s f e m m e s de l a r é g i o n ( z a p a s k a n a o d z i e w ) . P o u r se t e n i r a u d'Opoczno revêtaient autrefois en hiver „ p r z y j a c i ó ł k i " (sorte de corsets blouses), des „ ż u p a n i k i " (sorte de j u s t a u c o r p s ) e t des „ a n g i e r k i " de m a n t e a u ) . V e r s l a m o i t i é d u X I X s i è c l e , e l l e s p o r t a i e n t p o u r les j o u r s u n i e s , b l a n c h e s , „ o d c h ł o d u " (contre le f r o i d ) . A p r é s e n t on porte en ouvrables hiver des des des (sorte „sukmana" „burka" (manteaux é p a i s ) . E n „ a n g i e r k a " o n se n o u a i t a u t o u r de l a t a i l l e des „ z a p a s k a " et o n se c o u v r a i t l a t ê t e de f i c h u s à m o t i f s t u r q u e s ( „ d z i k ó w k a " ) o u d'autres f i c h u s . O n se coiffe a u s s i à p r é s e n t de f i c h u s , é p a i s e n h i v e r , l é g e r s e n é t é ( „ s z a l i k ó w k a " ) . A u c o u r s d u X X s i è c l e les f e m m e s p o r t a i e n t a u s s i des „ d y w a n y " ( é p a i s t i s s u s d e l a i n e ) b a r i o l é s , p a r d e s s u s l e s q u e l s elles a t t a c h a i e n t des „ z a p a s k a " . „ d y w a n y " p a r d e s s u s les A présent on porte les „burka". E n é t é , le c o s t u m e f é m i n i n de f ê t e ou de noce c o m p o r t a i t u n e „ k i e c k a " b l a n c h e , u n c o r s e t et u n „ k a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) e n é t o f f e t i s s é e à q u a t r e lices, de coton e t de l i n et c o n f e c t i o n n é e a c t u ellement a u s s i e n p e r c a l e , d ' a p r è s u n e coupe d i f f é r e n t e . O n p o r t e a u s s i à p r é s e n t des r o b e s d ' é t é p e r c a l e i m p r i m é e o u b i e n e n l é g è r e é t o f f e de l a i n e u n i c o l o r e , o u b i e n e n c o r e e n toile home-spun en ba- r i o l é e . C e s robes sont c o u s u e s à l a m a n i è r e d u „ w e ł n i a k " (sorte de t a b l i e r de l a i n e ) . E n é t é , les f e m m e s , v ê t u e s de c o s t u m e s de f ê t e , p o r t a i e n t u n e coiffe, p a r dessus laquelle elles nouaient une a m p l e „szali- k ó w k a " . P a r f o i s on se c o n t e n t a i t de n o u e r „ n a o k r ą g " (à l'entour) u n g r a n d f i c h u . L e s j e u n e s filles y p i q u a i e n t u n e b r a n c h e de r u e . L a f i a n c é e e n c o s t u m e de noce était coiffée d'une couronne, faite de r u b a n s t r e s s é s , d ' o r i p e a u e t de r u b a n s l â c h e s , t o m b a n t s u r le dos. L a p a r u r e de t ê t e de l a f i l l e d ' h o n n e u r , g a r n i e de p l u m e s de p a o n , l a coiffe, o r n é e d e f l e u r s , j e u n e s f e m m e s , font é g a l e m e n t p a r t i e des c o s t u m e s de d'oripeau et de rubans, p o r t é e p a r les cérémonie. Notons a u s s i l a c o u t u m e p i t t o r e s q u e de c o u v r i r les é p a u l e s de l ' é p o u s e t r é p a s s é e d'une m o i t i é de d r a p , p o u r q u ' e l l e y p u i s s e p o r t e r ses e n f a n t s a p r è s s a m o r t , a i n s i q u e de l a coiffer d'un bonnet. L e s „ k i e c k a " et „ z a p a s k a " e n l a i n e ont s u b i , a u c o u r s d u s i è c l e d e r n i e r des c h a n g e m e n t s , tout e n ce q u i c o n c e r n e l a coupe, q u ' e n ce q u i t o u c h e le c o l o r i s . L e s p l u s a n c i e n n e s des „ k i e c k a " e n l a i n e , c o n n u e s de t r a d i t i o n , é t a i e n t t i s s é e s à d e u x ou trois fils de l a i n e , „ d r o b n e " ( m e n u e s ) , de c o u l e u r rouge et noire, t r a m é e s de coton b l a n c . U n des l é s de l a „ k i e c k a " é t a i t e n grosse toile r a y é e . L e s „ k i e c k a " p l u s r é c e n t e s sont à f o n d r o u g e à r a y u r e s et m ê m e l e u r r a p p o r t est t i s s é à 4 ou 5 fils de l a i n e , de c o u l e u r n o i r e , v e r t e , b l e u e , l i e de v i n , r o u g e - c e r i s e . V e r s 1900 l e f o n d p r e n d l a c o u l e u r o r a n g e e t p l u s t a r d e n c o r e l a c o u l e u r j a u n e . E n p l u s de ces teintes, m e t t a n t e n v a l e u r le d e s s i n , on p o r t e a u s s i des „ k i e c k a " à f o n d n o i r , v e r t , b l e u - b l u e t t e . D e s fonds de teinte c l a i r e , de c o u l e u r c h a i r ou j a u n â t r e ( „ g ą s i o t k o w a " ) sont m a i n t e n a n t e n usage. L a teinte rouge d i s p a r a i t p a s s e u l e m e n t d u fond, m a i s a u s s i d u r a p p o r t . T a n d i s que l e f o n d c h a n g e de c o u l e u r , le r a p p o r t se d é v e l o p p e , t a n t e n ce q u i c o n c e r n e de coloris, q u ' e n ce q u i t o u c h e l a c o m p o s i t i o n . V e r s l ' a n n é e 1920, l a l a i n e rose, e m p l o y é e j u s q u ' a l o r s e n s i m p l e s r a y u r e s , est f o r t e m e n t de m ê m e accentuée, q u e d'autres c o u l e u r s de p l u s i e u r s n u a n c e s . V e r s l ' a n n é e 1930 l a „ k i e c k a " r a c c o u r c i t , on l a p o r t e g o n f l é e et o r n é e de v e l o u r s . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s („w pas") r a c c o u r c i s s e n t s e n s i b l e m e n t a u s s i . Les „zapaska"—tabliers sont m a i s , tout c o m m e les „ z a p a s k a " — p è l e r i n e s ( „ n a odziew"), l e u r s r a p p o r t s p r é s e n t e n t symétrique fonds une de r a y u r e s , t a n d i s q u ' e n c e q u i c o n c e r n e l a „ k i e c k a " , le r a p p o r t s y m é t r i q u e m é t r i q u e . L e s „ z a p a s k a " — t a b l i e r s sont t i s s é e s é g a l e m e n t divers, à selon leur emploi projeté. Les e n fils de coton „zapaska"—pèlerines n o i r . D a n s les e n v i r o n s d'Opoczno o n v o i t e n c o r e des n e sont t i s s é e s „zapaska"—pèlerines divers, disposition devient asy- ou de c h a n v r e , à points q u e s u r f o n d j a u n e ou „modre" (bleu-foncé) à rayures blanches. L e s f e m m e s de l a r é g i o n d'Opoczno p o r t a i e n t de m ê m e q u e les h o m m e s , des bottes u n i e s . A u c o u r s d u X X s i è c l e , o n c o m m e n c e à p o r t e r des s o u l i e r s o r n é s a u t a l o n de „bukwy" (sorte d'ornement) l a i t o n . L e s j e u n e s filles l a ç a i e n t ces s o u l i e r s a v e c d e s b a n d e l e t t e s de c o u l e u r . L e s fillettes de l a r é g i o n d'Opoczno sont g é n é r a l e m e n t r e v ê t u e s de c o s t u m e s r é g i o n a u x , d ' a p r è s les c o s t u m e s des f e m m e s a d u l t e s . en copiés L e s b é b é s s o n t c o i f f é s de petits b o n n e t s de soie e t de r u b a n s et v ê t u s de robes d'enfant. L e s f e m m e s p o r t a i e n t l e u r s n o u r r i s s o n s a u t r e f o i s d a n s des d r a p s de l i n , e n s u i t e d a n s des d r a p s m i - l i n m i - c o t o n . 82 �A. p r é s e n t e l l e s les p o r t e n t d a n s des „ d y w a n y " de l a i n e b a r i o l é s , g a r n i s de d e n t e l l e s de l a i n e , faites a u crochet. I l c o n v i e n t de s o u l i g n e r , q u e le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e x t r ê m e m e n t p i t t o r e s q u e e t se d i - s t i n g u e p a r l a g r a n d e b e a u t é de s o n c o l o r i s . C o n f e c t i o n n é e n m a j e u r e p a r t i e a v e c des h o m e s p u n à l a c a m p a g n e , i l e s t t o u j o u r s e n c o r e e n u s a g e g é n é r a l c h e z les p a y s a n s de l a r é g i o n I N D E X D E S tissés d'Opoczno. G R A V U R E S Fig. 1. P a y s a n e n „ s u k m a n a " et c e i n t u r e à m a i l l e s , d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 2. F e m m e e n c o s t u m e de sortie c o n t e m p o r a i n coiffé d'un Antoninów, „kaszkiet". Wola Zależna, distr. d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. Fig. 3. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 4. F e m m e e n c o s t u m e d ' h i v e r c o n t e m p o r a i n . R z e c z y c a distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a - Fig. 5. T y p e de p a y s a n d u d i s t r . d'Opoczno. R e p r o d u i t de l ' A t l a s g é o g r a p h i q u e jewska, 1947. 1952. illustré du Royaume de P o l o g n e . J . M . B a z e w i c z , 1907. Fig. 6. C o s t u m e d e noce. O g o n o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . A t e l i e r P h o t . d'Opoczno, 1920. A r c h i v e s Fig. 7. M è r e et enfant, e n v e l o p p é d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . Phot J . Krajewska, Fig. 8. Fig. 9. P a y s a n e n d'un „ d y w a n " ( é p a i s t i s s u de l a i n e ) . S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. 1948. P a y s a n n e en costume de f ê t e . W y g n a n ó w , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , „ s u k m a n a " blanche, ceinte 1946. d'une c e i n t u r e c o l o r é e à m a i l l e s . O p o c z n o . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1946. F i g . 10. C o s t u m e de f ê t e de v a l e t de f e r m e . Ś w i e r z y n a , d i s t r . d'Opoczno. Archive du M u s é e régional à T o m a s z ó w M a z o w i e c k i . P h o t . A t e l i e r P h o t . à O p o c z n o , 1938. F i g . 11. C h e m i s e d'homme à col rabattu, n o m m é „ o s y w k a " ( v e r s 1900). S t u d z i e n n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1882. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 12. 1948. C h e m i s e s d ' h o m m e s : I — C h e m i s e e n toile de l i n à c o l v e r t i c a l . M o d r z e w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2166. I I — C h e m i s e à c o l r a b a t t u . B u k o w i e c , distr. d'Opoczno. N o d'inv. 532. I I I — C h e m i s e d ' h o m m e à p l a s t r o n é t r o i t . O s t r ó w , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1385. I V — C h e m i s e p o u r g a r ç o n avec empiècement 1946. Wola Zależna, distr. d'Opoczno. N o d'inv. 1626. A — p a r t i e d e d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — p i è c e de d e v a n t , e — p i è c e de dos, f — m a n c h e , g — bord circulaire, h — manchette, i — é p a u l i è r e , j — col, k — c h e m i s e t t e , 1 — r u b a n s e r v a n t à a f f e r m i r l a b a s e de l a c o u p u r e . D a n s le d e s s i n I V , 1 — i n d i q u e l ' e m p i è c e m e n t . Łódź. Échelle Dess. A t e l i e r du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de 1 : 24. F i g . 13. P l a s t r o n d e c h e m i s e d ' h o m m e — v e r s l ' a n n é e 1920. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e Ethno­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1080. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. F i g . 14. C h e m i s e d'homme avec „ p r z e d s o b e k " (plastron). O s t r ó w , p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1385. P h o t . J . K r a j e w s k a , d i s t r . d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. F i g . 15. P l a s t r o n de c h e m i s e d'homme. B u k o w i e c , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2230/47. F i g . 16. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , 1951. Chemise masculine avec „pierśniki" (chemisette) v e r s 1920. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1527. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 17. I . P a n t a l o n s d ' h o m m e p l i s s é s . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. Musée 1948. E t h n o g r a p h i q u e de N o d'inv. 1954. I I C r o q u i s de p a n t a l o n s d'homme, se b o u t o n n a n t à u n e n d r o i t d i f f é r e n t . w y , d i s t r . d'Opoczno. I I I . P a n t a l o n a v e c gilet, pour garçon, Wola Zależna, A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d c h a u s s e s , e —• é l a r g i s s u r e , x distr. Łódź. Sito- d'Opoczno. — p a r t i e s des b a s - d e - f — c e i n t u r e , g — p a r t i e d e v a n t d u gilet. D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. E c h e l l e 1 : 30. F i g . 18. „ P o r t k i " p l i s s é s e n h o m e s p u n . A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos. R a d z i c e M a ł e , distr. F i g . 19. G i l e t s n o m m é s „ l e j b i k i " . I —• „ L e j b i k " e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. G o r z a ł k ó w , d i s t r . d ' O p o c z ­ d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1630. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. no. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1269. I I — „ L e j b i k " e n h o m e s p u n , t i s s é à 4 lices d ' a v a n t 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 444. A —• p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t , f —• p a t t e de poche, g — d é t a i l s de l a c e i n t u r e , h — collet. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 20. „ L e j b i k " — gilet d ' h o m m e e n h o m e s p u n . S m a r d z e w i c e , p h i q u e de Ł ó d ź . P h o t . J . K r a j e w s k a , 6* distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra­ 1948. 1.3 �Fig. 21. I — S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n d ' a v a n t 1914. graphique de Łódź. No d'inv. 1254 I d z i k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ a. I I — V e s t o n p o u r g a r ç o n n e t . W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1629 a. A — p a r t i e de devant, B — partie de dos, C — d é t a i l s 'de la c o u p e : d — dos, e — c ô t é , f — p i è c e d ' a v a n t e t p i è c e l a t é r a l e , g, gi — d é t a i l s de l a m a n c h e , h — c o l , i — p a t t e de poche, j — c e i n t u r e . D e s s . A t e l i e r d u M u s é e 1948. Échelle Ethnographique de Łódź, 1 : 20. Fig. 22. S p e n c e r m a s c u l i n e n h o m e s p u n . R z e c z y c a , d i s t r . R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 23. „Sukmana" Ł ó d ź , N o d'inv. 453. P h o t . K . W e c e l , 1953. (houppelande) b l a n c h e e n é t o f f e f o u l é e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) v e r s 1910. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1360. P h o t . J . Krajewska, Fig. 24. 1948. „ S u k m a n a " d'homme. I — „ s u k m a n a " b l a n c h e , g a r n i e de „ p o t r z e b y " ( b r a n d e b o u r g s ) . G r a b ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 944. I I — „ S u k m a n a " v e r s W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. No d'inv. 1360. III — „Sukmana" d'avant 1910. 1910. Gorzałków, d i s t r . d ' O p o c z n o . N o d'inv. 459. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — dos, e — d e v a n t e t c ô t é , e — é l a r g i s s u r e s „ s u k m a n a " , f, fi — m a n c h e , g — col, h — m a n c h e t t e , et pièces formant les plisses de la i — c h e v r o n de m a n c h e , j — p a t t e de poche. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948, É c h e l l e 1 : 30. F i g . 25. C h a p e a u de p a i l l e d'un v i e i l l a r d . O d r z y w ó ł , distr. d'Opoczno. P h o t . T . S o b o l e w s k i , Fig. „Rogatywka" 26. (bonnet c a r r é ) nommée „aux quatre points c a r d i n a u x " (comparez 1947. i l l u s t r . 27). D i s t r . d'Opoczno. A — a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a coupe: c — q u a t r e p i è c e s , f o r m a n t le f o n d e t les c ô t é s , d — „ b a r a n e k " ( a s t r a k a n ) e n p e a u de m o u t o n a v e c s a toison. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e Fig. 27. 1:16. „ R o g a t y w k a " — n o m m é e „ a u x q u a t r e points c a r d i n a u x " — p o r t é e j u s q u ' e n 1905/6 p a r Kacper B i g o s z , G r o t o w i c e , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , N o du reg. de r e c . 1941. P h o t . K . W e c e l , 1955. Fig. 28. Casquette „kaszkiet" d'un garçon d'honneur. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2128. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. Fig. 29. C e i n t u r e e n fils de l i n c o l o r é s , v e r s 1900. Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1947. Fig. 30. C e i n t u r e e n l a i n e à f o n d j a u n e . L a r g e u r 7,8 c m , l o n g e u r p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2162. P h o t . J . K r a j e w s k a . Fig. 31. C e i n t u r e à m a i l l e s , t r e s s é e à l a m a i n . I d z i k o w i c e , distr. d'Opoczno. M u s é e 291 c m . O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1254 c. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 32. C e i n t u r e à c h a î n e de l i n et t r a m e de l a i n e . S m a r d z e w i c e , distr. d'Opoczno. Musée Ethnogra- p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 483. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 33. F i l l e t t e s e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n s . O p o c z n o . P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 34. F i l e t t e e n m i s e d ' é t é . R o b e de p e r c a l e . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . M . N e y , Fig. 35. Costume d'été en laine m a n u f a c t u r é e . L a femme v a nu-pieds, Fig. 36. J e u n e f e m m e e n b o n n e t de c é r é m o n i e W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , tenant 1947. 1946. ses s o u l i e r s à l a m a i n . 1948. 1916. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. Phot. J . Kra­ jewska. Fig. 37. J e u n e f i l l e e n c o s t u m e de f ê t e c o n t e m p o r a i n . J a s i e ń , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . P h o t . J . K r a ­ Fig. 38. C h e m i s e de f e m m e a v e c „ n a d o ł e k " j e w s k a , 1954. (bas de chemise) vers 1900. Wólka Felgustowska, d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2049. P h o t . J . K r a j e w s k a , Fig. 39. C h e m i s e s de f e m m e . distr. 1948. I — C h e m i s e de f ê t e . W o l a Z a ł ę ż n a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a ­ p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1250 b. I I — C h e m i s e a v e c „nadołek" (bas de chemise). Wola Z a ­ ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — b a s de c h e m i s e , e, ei, f — p a r t i e s c o u v r a n t le t h o r a x (f — dos, c, c i — poitrine), g m a n c h e , h — „ ć w i k i e ł " ( c a r r é s de toile c o u s u s sous l'aisselle), i — m a n c h e t t e , j — k — collet, 1 —i m o r c e a u x d ' é t o f f e , c o u s u s i n t é r i e u r e m e n t d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e sous l ' é p a u l i è r e . — épaulière, Dess. p a r l'Atelier 1:30. F i g . 40. C h e m i s e de f ê t e f é m i n i n e , v e r s 1914. S m a r d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Fig. 41. „Kiecka Fig. 42. Jupe („kiecka"). Międzybórz, Fig. 43. „ W e ł n i a k " ou j u p e , f i x é e a u corsage, de l ' a n n é Ł ó d ź . N o d'inv. 535. P h o t . J . K r a j e w s k a , modra" (bleu-foncé) en 1948. h o m e s p u n n o i r . Ż y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o ­ g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 44. P h o t . J . K r a j e w s k a , Phot. J . K r a j e w s k a , 1948. distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . No d'inv. 997. 1948. 1935. Gorzałków, distr. d'Opoczno. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1448 a. A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é ­ t a i l s de l a coupe: d — dos et c ô t é s , c, f — d e v a n t d u corsage. p a r t i e g — i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e d ' é t o f f e . g r a p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e 84 1:30. L a ligne interrompue dans la Dess. Atelier du M u s é e E t h n o - �F i g . 44. Jupe, n o m m é e sée „kiecka" Ethnographique avec de corsage Łódź. No et c e i n t u r e . R z e c z y c a , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u ­ d'inv. 3746. P h o t . K . W e c e l . F i g . 45. J u p e ( „ k i e c k a " ) a v e c corsage. S a d y k i e r z , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 436. P h o t . K . W e c e l , 1953. F i g . 46. „Zapaska n a odziew" (tablier-pèlerine) E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. contemporaine. Mazowiecka. Ogonowice, 1253 P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée distr. Ethnographi­ d'Opoczno. Musée 1948. F i g . 47. „ Z a p a s k a " „ w p a s " v e r s 1900. W o l a Z a l e ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . F i g . 48. „Zapaska N o d'inv. 1267. P h o t . J . K r a j e w s k a , krzyżoczki" (d'env. 1948. 1915). K r ó l o w a Wola, distr. de Rawa Mazowiecka. Musée E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3124. dep. P h o t . K . W e c e l , 1954. F i g . 49. „ Z a p a s k a " „ w p a s " ( t a b l i e r à l a t a i l l e ) . O s s a , distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . F i g . 50. C o r s e t s : I — c o r s e t e n l a i n e et coton. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e N o d'inv. 3041. P h o t . K . W e c e l . de Ł ó d ź . N o d'inv. 1389. I I — c o r s e t d'Opoczno. N o d'inv. 524. I I I — c o r s e t de l a i n e . Z y c h o rzyn, d i s t r . d'Opoczno. N o d'inv. 4436. I V — corset N o d'inv. 475. V — c o r s e t e n l a i n e v e r t e p r o v e n a n t distr. d'Opoczno. d'achat. S m a r d z e w i c e , distr. en velours. Rusinów, d'Opoczno. N o d'inv. 4386. A — d e v a n t , B — dos, C — d é t a i l s de l a c o u p e : d — p i è c e s de d e v a n t , e — p i è c e s de dos, f Échelle — p i è c e s latérales. Dess. Atelier du M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. 1 : 25. F i g . 51. C o r s e t ( d ' a v a n t 1914) e n toile de l i n - c o t o n t i s s é e , à q u a t r e lices. O p o c z n o . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 52. C o r s e t de v e l o u r s o r n é . R u s i n ó w , de Ł ó d ź . N o i n v . 524. P h o t . J . K r a j e w s k a 475. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 53. Corset féminin, 1948. d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e à Ł ó d ź . N o d'inv. 1948. v e r s 1914. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 438. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. F i g . 54. C a f e t a n s f é m i n i n s , p r o v e n a n t de: I — W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — B u k o w i c e , d i s t r . d'Opoczno: A — p a r t i e de d e v a n t , B — p a r t i e de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d — pièce d'étoffe, bordure. Dess. Atelier du M u s é e F i g . 55. dos, e — c o m p r e n a n t le d e v a n t et l e c ô t é , f — d é t a i l de l a m a n c h e , g — b a n d e de l a E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e „ K a f t a n " (cafetan, p o u r p o i n t ) f é m i n i n e n h o m e s p u n de laine à fond 1:30. j a u n e , g a r n i de v e l o u r s . R z e c z y c a , d i s t r . de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 3748. Phot. K . W e c e l , 1953. F i g . 56. Croquis d'une „ a n g i e r k a " o u a t t é e , de c o u l e u r bleu-foncé, garnie d'astrakan. Gapin, distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 982. A — d e v a n t , B — dos. D e s s . J . G u l ­ c z y ń s k a , 1948. F i g . 57. R o b e e n é t o f f e v e r t e m a n u f a c t u r é e , v e r s 1900. B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. A — p a r t i e de d e v a n t . B — p a r t i e de dos. C — d é t a i l s de l a coupe: d — d e v a n t , e — é l a r g i s s u r e d u dos, f — p a r t i e s é p a r a n t l a s e c o n d e é l a r g i s s u r e (pas r e p r o d u i t e s u r l e d e s s i n ) , g — dos, h — i — m a n c h e t t e , j — col, k — r a p i é ç a g e de l ' é t o f f e . D e s s i n é p a r l ' A t e l i e r d u M u s é e p h i q u e de Ł ó d ź . É c h e l l e F i g . 58. 1:30. F o u r r u r e de f e m m e e n d r a p v e r t , n o m m é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d u r e g . de F i g . 59. „Angierka" féminine manche, Ethnogra­ de f ê t e , „sukienka". B r u d z e w i c e , d i s t r . d'Opoczno. r e c . 2664. P h o t . J . K r a j e w s k a , Musée 1948. e n h o m e s p u n , v e r s 1910. W y g n a n ó w , distr. d'Opoczno. A — p a r - t i e de d e v a n t , B — de dos, C — d é t a i l s de l a coupe: d*— 4 — l é s p o u r l a p a r t i e d'en bas, c — c e i n t u r e , f — dos, g —• é l a r g i s s u r e l a t é r a l e , h — d e v a n t , i — m a n c h e . L a l i g n e i n t e r r o m p u e d a n s les p a r t i e s d2, d:s, d4, i n d i q u e le r a c c o u r c i s s e m e n t de l a p i è c e M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e d'étoffe. Dess. Atelier du 1:30. F i g . 60. „ A n g i e r k a " , m a n t e a u f é m i n i n , v e r s 1910. W y g n a n o w o , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e F i g . 61. C o i f f e s : I — Coiffe de c é r é m o n i e de Ł ó d ź . N o d'inv. 1359. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1948. d ' a v a n t 1914. W o l a Z a ł ę ż n a , d i s t r . d'Opoczno. I I — Bonnet de j e u n e f e m m e , d ' a v a n t 1914. Z y c h o r z y n , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Łódź. N o d'inv. 463. I I I — Coiffe de f ê t e d e j e u n e f e m m e . d'inv. 3917. I V — „ P ó ł c z e p e k " ( d e m i - b o n n e t ) B r u d z e w i c e , distr. d'Opoczno. N o de f ê t e de j e u n e f e m m e . S m a r d z e w i c e , distr. d ' O p o c z - no. N r d'inv. 3034. A — A s p e c t d ' e n s e m b l e , B , C — c o u p e des p a r t i e s p r i n c i p a l e s . D e s s . M . B o m b i a n k a et J . K r a j e w s k a , 1948. É c h e l l e 1 :30. F i g . 62. J e u n e f e m m e e n coiffe „ n a b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " (pour l a D u ż e , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , F i g . 63. cérémonie de bénédiction). Radzice 1946. C o u v r e - c h e f s e n f a n t i n s d ' a v a n t 1939. I — C o i f f e de fillette, O p o c z n o . I I — B o n n e t p o u r fillette o u g a r ç o n . A —• a s p e c t d'ensemble, B — d é t a i l s de l a c o u p e : d, di — d u f r o n t à l'occiput, c, c x parties couvrant l a tête — p a r t i e s c o u v r a n t les c ô t é s . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . I N o d'inv. 563, I I N o d'inv. 565. D e s s . A t e l i e r d u M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź , 1948. É c h e l l e 1 :10. F i g . 64. „ K r a k u s k a " , c a s q u e t t e de g a r ç o n e n s a t i n b l a n c v e r s 1939 W ł a d y s ł a w ó w , d i s t r . d'Opoczno. M u ­ s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 562. P h o t . K . W e c e l , 1954. 85 �Fig. Fig. 65. „ K r a k u s k a " — casquette 66. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 561. P h o t . K . W e c e l , 1954. F e m m e s e n c o s t u m e s de t r a v a i l , b r o y a n t d u l i n d e s t i n é à l e u r s v ê t e m e n t s . de g a r ç o n e n l a i n e , faite au crochet. Rusinów, distr. d'Opoczno. Dąbrówka, distr. Fig. d'Opoczno. P h o t . J . K r a j e w s k a , 1946. 67. P l a n c h e t t e à t i s s e r , n o m m é e „ p ł o s z k a " , p o u r t i s s e r des b a n d e l e t t e s , v e r s 1875. S a d y k i e r z , distr. de R a w a M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 4219. P h o t . K . W e c e l , 1953 68. T r i a g e des fils p e n d a n t le t r e s s a g e de c e i n t u r e s à m a i l l é s . R ó ż a n n a , d i s t r . d'Opoczno. P h o t . Fig. 69. Fig. J . K r a j e w s k a , 1947. É t o f f e t i s s é e à 4 l i c e s , e n u s a g e p o u r corsets, a — des e n v i r o n s d'Opoczno, b — de Ż y c h o r z y n . c, d — de W o l a Z a ł ę ż n a . L e tout distr. d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. a — 7965, b — 517, c — 1389, d — 3758. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 70. P o i n t e de c o l de c h e m i s e d'homme v e r s 1910. B r o d e r i e s n o i r e s j a u n e s - r o u g e s . M u s é e g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2237/20. P h o t . K . T r z e b i a t o w s k i , a g r a n d i s s e m e n t , 1951. Fig. 71. B r o d e r i e s s u r collet de c h e m i s e de f e m m e , n o m m é „ o s y w k a " . B r z u s t ó w e k , d i s t r . d'Opoczno. M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 2235. P h o t . K . W e c e l , a g r a n d i s s e m e n t , 1953. Fig. 72. B r o d e r i e —• „ o s y w e c k a " — s u r m a n c h e t t e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , d i s t r . de M a z o w i e c k a . M u s é e E t h n o g r a p h i q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 282. P h o t . K , W e c e l , 1953. Fig. 73. Fig. 74. É p a u l i è r e de c h e m i s e de f e m m e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. M a n c h e t t e de c h e m i s e f é m i n i n e . R z e c z y c a , distr. de R a w a q u e de Ł ó d ź . N o d'inv. 277. P h o t . K . W e c e l , 1953. Fig. 75. T a b l e e n c o u l e u r s I — P a y s a n et p a y s a n n e v e r s 1900. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 76. 77. 78. 79. 80. T a b l e e n c o u l e u r s I I — J e u n e fille e t T a b l e e n c o u l e u r s I I I — R a p p o r t s de T a b l e e n c o u l e u r s I V — R a p p o r t s de Carte illustrant le terrain, sur lequel C a r t e illustrant le terrain, sur lequel variétés différentes. T A B L E du costume le c o s t u m e r é g i o n a l régional Rawa Mazowiecka. Musée EthnographiMazowiecka. Musée Ethnographi­ g a r ç o n d ' h o n n e u r v e r s 1935. tissus. tissus. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno est e n usage. le c o s t u m e r é g i o n a l d'Opoczno e s t e n u s a g e d a n s D E S ses M A T I È R E S . Introduction. Chapitre I . Aspect actuel du costume r é g i o n a l de l ' é v o l u t i o n Ethno­ d'Opoczno, page 7. C h a p i t r e d'Opoczno, p. 10. C h a p i t r e I I I . D e s c r i p t i o n d u t e r r a i n , I I . Histoire sur lequel d'Opoczno est e n usage, p. 16. C h a p i t r e I V . D e s c r i p t i o n g é n é r a l e d u c o s t u m e r é - g i o n a l m a s c u l i n d'Opoczno, p. 18. C h a p i t r e V . D e s c r i p t i o n d é t a i l l é e d u c o s t u m e m a s c u l i n , p. 21. C h a pitre V I . Description g é n é r a l e du costume r é g i o n a l f é m i n i n tion d é t a i l é e d u costume d'Opoczno, p. 34. C h a p i t r e V I I I . D e s c r i p - f é m i n i n , p. 38. C h a p i t r e V I I I . A r t i s a n s e t m a t é r i e l , p. 55. C h a p i t r e I X . B r o - d e r i e s et dentelles, p. 60. A n a l y s e des s o u r c e s de d o c u m e n t a t i o n , p. 63. Notes, p. 64. B i b l i o g r a p h i e , p. 66. I n d e x des g r a v u r e s , p. 67. T a b l e des m a t i è r e s , p. 69. S o m m a i r e r u s s e , p. 70. S o m m a i r e a n g l a i s , p. 76. S o m m a i r e f r a n ç a i s , p. 81. S o m m a i r e a l l e m a n d , p. 87. C a r t e s �Z U S A M M E N F A S S U N G D a s G e b i e t z u r l i n k e n u n d r e c h t e n S e i t e d e r P i l i c a •— v o n i h r e r K r ü m m u n g ausgehend in nord­ ö s t l i c h e r R i c h t u n g bis z u r M ü n d u n g d e r D r z e w i c z k a —• i s t die H e i m a t d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . R e c h t s der P i l i c a erfasst es den nordwestlichen Teil des K r e i s e s O p o c z n o , z u r l i n k e n S e i t e den südlichen T e i l des K r e i s e s R a w a - M a z o w i e c k a . V o n d e n B e w o h n e r n dieses L a n d s t r i c h e s w i r d die V o l k s t r a c h t n o c h h e u t e g e t r a g e n ; j e d o c h m a c h t s i c h a u c h h i e r das E i n d r i n g e n s t ä d t i s c h e r K l e i d u n g b e m e r k b a r . C h a r a k t e r i s c h f ü r die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s ist d a s Vorherrschen hausgewebter Stoffe mit ge­ streiften u n d k a r i e r t e n M u s t e r n . Diese zeugen von e i n e m grossen R e i c h t u m der W e b a r t , w e l c h e d u r c h die F i l e t t e c h n i k v e r v o l l s t ä n d i g t w i r d . E s v e r d i e n e n B e a c h t u n g die a n H e m d e n a u s g e f ü h r t e n w e i s s e n , s c h w a r z - w e i s s e n oder b u n t e n S t i k k e r e i e n , die g e o m e t r i s c h e Motive in Streifenanordnung D i e T r a c h t w i r d v o n a l l e n g e t r a g e n , das heisst: v o n scheiden eine Sommer- und W i n t e r t r a c h t , eine aufweisen. Kindern, Arbeits- Männern und und Festtracht. Frauen. Die W i r unter­ männliche Jugend Opocznos erfreut sich einer besonders s c h ö n e n u n d reichen Volkstracht. I m 19. J a h r h u n d e r t t r u g e n die m e i s t e n K n a b e n bis z u m 15. L e b e n s j a h r n u r H e m d e n , e r s t erhielten sie Hosen. E i n einfacher T u c h r o c k „ s u k m a n k a " schützte vor Kälte. d e r t d e r W o h l s t a n d stieg, e r h i e l t e n s c h o n 1 0 - j ä h r i g e K n a b e n „ p o r t k i " (Tuchröcke), Knaben Stiefel besteht und aus mit Pfauenfedern hausgewebten geschmückte Hüte. Kleidern, A l s i m 20. später Jahrhun­ (Hosen), faltenreiche „ s u k m a n y " Die zeitgenössische Tracht d e n K o p f b e d e c k e n sie m i t s c h m ü c k e n d e n jüngerer „krakuski". D i e M ä n n e r b e k l e i d e t e n s i c h m i t e i n e m g e s t i c k t e n H e m d , „ p o r t k i " (Hosen) u n d L e i b c h e n ; u m d a s J a h r 1890 w u r d e d e r „ s p a n c e r " ( k u r z e J a c k e ) , „ s u k m a n a " ( T u c h r o c k ) , „ k o ż u c h " ( k u r z e r P e l z ) , G u r t u n d H u t — der sogenannte „ ś w i ń s k i r y j e k " e i n g e f ü h r t , s p ä t e r trug m a n M ü t z e n u n d Im des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s w u r d e es r e i c h b e s t i c k t . Hosen Stiefel. 19. J a h r h u n d e r t w u r d e das n i c h t v e r z i e r t e H e m d ü b e r d e n H o s e n g e g ü r t e t g e t r a g e n , e r s t E n d e w „fałdy", Wolle — d a z u bis im Sommer zum Gurt wurden reichende diese aus Leibchen Leinen und I n demselben gefertigt, „spancerki". im Um Zeitraum trug Winter das waren Jahr sie 1907 man aus kamen Jacketts i n Mode. D i e T r a c h t j u n g e r M ä n n e r b e s t a n d i m 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s a u s buntgemusterten A n z ü g e n — dagegen trugen dieselben i m nordwestlichen Teile Opocznos mehrfarbige H o s e n und blaue oder dunkelblaue wurden allgemein spancerki. Die weissen Hosen s c h w a r z e A n z ü g e getragen. w u r d e n u m das J a h r 1880 s c h w a r z g e f ä r b t , seitdem N u r ä l t e r e M ä n n e r legten n o c h bunte Westen an. D a s M a t e r i a l d e r „ s u k m a n y " w a r grobes L e i n e n oder W o l l e u n d diese w u r d e n a u f d e m L e i b c h e n g e t r a ­ gen. S p ä t e r j e d o c h gab es n u r w o l l e n e „ s u k m a n y " von weisser Farbe, i m nordwestlichen T e i l Opocz­ nos a u c h a s c h g r a u e . I m 19. J a h r h u n d e r t gab es z w e i A r t e n „ s u k m a n y " u n d z w a r die g e r a d e mit bunten Aufschlägen. Die faltenreiche „sukmana", welche neben zur rechten Seite der faltenreichen der P i l i c a getragen w u r d e , w a r m i t r o t e n B ä n d e r n b e n ä h t . E n d e des 19. u n d A n f a n g des 20. J a h r h u n d e r t s b e s a s s d i e „ s u k ­ m a n a " s c h w a r z e A u f s c h l ä g e , diese k a m j e d o c h u m d a s J a h r 1930 a u s d e r Mode. G e g ü r t e t w u r d e „ s u k m a n a " o d e r die H o s e n m i t e i n e m g e w e b t e n b e z i e h u n g s w e i s e E i n kurzer, faltenreicher, weisser Pelz mit e i n e m getragen, bestand kleinen geflochtenen die Gurt. schwarzen Kragen wurde im Winter s p ä t e r w a r er gerade u n d hatte einen grossen K r a g e n . Die K o p f b e d e c k u n g z u r „ s u k m a n a " aus einem Filzhut, die Sommertracht ergänzte ein geflochtener Strohhut, die winterliche w i e d e r u m die v i e r e c k i g e M ü t z e m i t L a m m f e l l . A n s t e l l e des H u t e s t r a t i m 20. J a h r h u n d e r t d a s K a s kett. (Mützen). A u s ü b e r l i e f e r t e n T r a d i t i o n e n sind uns Schaftstiefel welche mittels B ä n d e r a n den B e i n e n festgehalten Dem Beine genommen. angepasste Stiefel mit geraden m i t doppelt wurden, als eine u m g e s t ü l p t e n weichen der ältesten Formen Schäften, bekannt. oder g e k e r b t e n S c h ä f t e n w u r d e n e r s t s p ä t e r i n G e b r a u c h Z u r A r b e i t w e r d e n i m 20. J a h r h u n d e r t H o l z s c h u h e getragen. 87 �U n t e r d e n F e s t t r a c h t e n i s t die des B r a u t f ü h r e r s dern, B l u m e n und Flitter verziert — später b e s o n d e r s r e i c h a n S c h m u c k . D e r H u t ist m i t F e ­ t r i t t die g l e i c h f a l l s g e s c h m ü c k t e M ü t z e a n s e i n e n P l a t z . W i c h t i g ist, d a s s die „ s u k m a n a " b e i a l l e n A n l ä s s e n g e t r a g e n zur Hochzeit Die — man legte sie w u r d e , so z. B . t r u g sie d e r F r a u e n t r a c h t besteht aus einem H e m d mit gestickten Manschetten und Schultersattel, Rock, welcher g e g e n w ä r t i g mit dem Leibchen z u s a m m e n g e n ä h t Zur „kiecka" (Rock) binden die Frauen eine S c h ü r z e „ w pas" ( H a l b s c h ü r z e um sich zen w i r d ein S p e n z e r angezogen. F r ü h e r trug m a n i m W i n t e r sogenannte zum Binden), vor Kälte „przyjaciółki" n i k i " , „ a n g i e r k i " — ( m a n t e l ä h n l i c h ) , f ü r die W o c h e d a g e g e n k a m M i t t e des Zur einem wird. die S c h u l t e r n l e g e n sie e i n e S c h ü r z e „ d o o d z i e w u " ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) , rade, weisse Bräutigam a u c h n i c h t b e i m E r ö f f n e n des T a n z e s ab. über zu schüt­ oder „żupa- 19. J a h r h u n d e r t s die ge­ s u k m a n k a „ o d c h ł o d u " i n Mode. „ a n g i e r k a " b i n d e n die F r a u e n die S c h ü r z e „ w p a s " u n d d e r K o p f wird mit der „dzikówka" ( K o p f t u c h m i t t ü r k i s c h e n M u s t e r n ) oder e i n e m a n d e r e n T u c h b e d e c k t . B u n t e D e c k e n ( d y w a n y ) m i t d e ­ n e n s i c h die F r a u e n e i n h ü l l e n u n d S c h ü r z e n d a r ü b e r Der Kaftan legen, werden im 20. Jahrhundert getragen. S o m m e r - F e s t - oder H o c h z e i t s t r a c h t d e r F r a u e n diente e i n w e i s s e r R o c k m i t L e i b c h e n u n d aus einem Gewebe von Baumwolle mit Leinen. I n unserer Zeit sind die Sommerkleider g l e i c h f a l l s aus g e m u s t e r t e m P e r k a i , e i n f a r b i g e r W o l l e oder b u n t e r H a u s l e i n w a n d n a c h d e m M u s t e r des „wełniak" genäht. Zur Festtracht wird im Sommer t u c h oder a u c h m i t e i n e m a n d e r e n T u c h Zu i h r e m Hochzeitsstaat die H a u b e a u f g e s e t z t u n d m i t e i n e m g r o s s e n K o p f ­ festgebunden. t r u g die B r a u t e i n e n K r a n z aus g e f l o c h t e n e n B ä n d e r n u n d F l i t t e r g o l d , lose B ä n d e r f i e l e n a u f d e n R ü c k e n h e r a b . D e r K o p f s c h m u c k d e r B r a u t j u n g f e r n , b e s t e h e n d a u s P f a u e n ­ federn, einer mit B l u m e n , Flittergold u n d B ä n d e r n g e s c h m ü c k t e n Frauen getragen — ist eine besonders V e r s c h i e d eine v e r h e i r a t e t e F r a u so w u r d e i h r e i n Es Haube halbes Bettlaken w u r d e i h r u m die S c h u l t e r n gelegt ( d a m i t sie d a r i n i h r e K i n d e r w u r d e i h r eine H a u b e Hinsichtlich der F o r m und Färbung nur von jungen mit in den Sarg tragen konnte), u m gegeben. den Kopf w o l l e n e r R ö c k e u n d S c h ü r z e n u n t e r l a g e n diese i m v e r g a n ­ Der rot-schwarze mit weisser mit sind sogenannten jedoch gebunden. genen J a h r h u n d e r t V e r ä n d e r u n g e n . der — reizvolle E r g ä n z u n g der festlichen Hochzeitstracht. „półka', das Rockteile aus grobem Baumwolle durchwirkte Wollrock Leinen, wurde später durch solche auf r o t e m G r u n d (sogar s c h w a r z e m , g r ü n e m , b l a u e m , d u n k e l r o t e m u n d k i r s c h r o t e m ) a b g e l ö s t . U m 1900 war die G r u n d f a r b e orange, fleischfarben. D i e rote F a r b e dann gelb — d i n g t ä n d e r t e s i c h e b e n f a l l s die ä u s s e r e Um 1930 w u r d e n die R ö c k e symmetrische a u f u n d w a r z. B . i n den H i n t e r g r u n d . D u r c h diese F a r b ä n d e r u n g e n be­ Form. k ü r z e r , loser u n d mit (Halbschürze z u m Binden) hat verschiedene terschürze) diese hellte s i c h jedoch noch s p ä t e r tritt v o l k o m m e n Streifen aufweist; Samtbesatz getragen. Die Schürze „w pas" G r u n d f a r b e n , e b e n s o w i e die S c h ü r z e „ n a o d z i e w " ( S c h u l ­ dagegen geht der R o c k von der g l e i c h m ä s s i g e n S t r e i f e n ­ b i l d u n g i n die u n r e g e l m ä s s i g e ü b e r . B e i d e n S c h ü r z e n „ n a o d z i e w " w e r d e n a u s s c h l i e s s l i c h g e l b e oder s c h w a r z e G r u n d f a r b e n bevorzugt, weissgestreifte Umkreis Schürzen auf blauem G r u n d erhielten sich nur im Opocznos. Ä h n l i c h w i e die M ä n n e r , t r u g e n a u c h die F r a u e n S t i e f e l . E r s t i m 20. J a h r h u n d e r t k a m e n v e r z i e r t e S c h u h e i n M o d e , w e l c h e die M ä d c h e n m i t b u n t e n B ä n d e r n schmürten. Schon kleinen M ä d c h e n wird i n O p o c z n o die V o l k s t r a c h t n a c h d e m M u s t e r d e r F r a u e n t r a c h t angelegt. D i e K l e i n k i n d e r b e k o m m e n e i n s e i d e n e s H ä u b c h e n aufgesetzt u n d t r a g e n K l e i d c h e n . D i e Mütter trugen ihre Kinder in leinenen B e t t ü c h e r n , s p ä t e r w u r d e n diese a u s L e i n e n m i t B a u m w o l l e g e w e b t u n d g e g e n w ä r t i g die F r a u e n „ d y w a n y " ( D e c k e n ) , die m i t e i n e r g e h ä k e l t e n Wollspitze geziert sind, z u m T r ä g e n ihrer Z u m S c h l u s s m u s s n o c h e r w ä h n t w e r d e n , dass die V o l k s t r a c h t O p o c z n o s e i n e n u n g e m e i n u n d s c h ö n e n F a r b e n r e i c h t u m h a t u n d f ü r i h r e T r ä g e r c h a r a k t e r i s t i s c h ist. S i e w i r d a u s Stoffen genäht und noch heute v o n der B e v ö l k e r u n g Opocznos gern bunte Kinder. grossen hausgewebten getragen. B I L D E R V E R Z E I C H N I S S Abb. 1. B a u e r i n d e r „ s u k m a n a " ( T u c h m a n t e l ) m i t Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , in zeitgenössischer Netzgurt und Kaskett. Wola Zależna, Kreis 1946. Abb. 2. F r a u Abb. 3. M ä d c h e n in Festtracht. Studzianna, K r e i s Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , Festracht. A n t o n i n ó w , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 4. F r a u in zeitgenössischer s k a , 1952. Abb. 5. B a u e r n t y p a u s d e m K r e i s e O p o c z n o . R e p r o d u k t i o n a u s d e m A t l a s g e o g r a f i c z n y 1948. 1947. Wintertracht. Rzeczyca, K r e i s Rawa-Mazowiecka. Foto J . K r a j e w ­ ilustrowany K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . J . M . B a z e w i c z , 1907. Abb. 6. H o c h z e i t s t r a c h t e n . O g o n o w i c e , K r e i s O p o c z n o . F o t o A t e l i e r i n O p o c z n o , 1920; aus d e m A r c h i v Abb. 7. Mutter und K i n d des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . Foto J . K r a j e w s k a , 88 das i n die D e c k e „ d y w a n " 1948. gewickelt ist. Studzienna, Kreis Opoczno. �Abb. 8. Bauersfrau in Festtracht. W y g n a n ó w Abb. 9. Bauer in Abb. 10. weisser Opoczno, „sukmana" im Kreise Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. Festkleidung der K n e c h t e . S w i e r z y n a , K r e i s Opoczno, seums i n T o m a s z ó w - M a z . Foto A t e l i e r i n Opoczno, Abb. 11. 12. M ä n n e r h e m d m i t U m l e g e k r a g e n u m 1900. S t u d z i a n n a , Männerhemden. Archiv des Ethnographischen Mu­ 1938. Kreis M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1882. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 1946. (Tuchmantel) u n d buntem Netzgurt. Opoczno. Foto Atelier in I. Leinenhemd mit H a l s b ü n d c h e n . Opoczno, Ethnographisches 1948. Modrzew, Kreis Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2166. I I . H e m d m i t U m l e g e k r a g e n . B u k o w i e c , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 532. I I I . H e m d m i t s c h m a l e m V o r h e m d . O s t r ó w , Knabenhemd mit Sattel aus dem J a h r 1946. Wola Kreis Zależna, Opoczno. Kreis I n v . N r . 1385. I V - Opoczno. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1626. A — V o r d e r - B . — R ü c k a n s i c h t C — S c h n i t t e i l e : d — Vorderteil, e — R ü c k e n t e i l , f — Ä r m e l , g — Bundchen, h — Manschette, i — j — Kragen, k — Brustteil, 1 — Verstärkungsteil a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s Abb. 13. Männerhemd in Abb. 14. Łódź. Männerhemd graphisches Abb. 15. m i t V o r h e m d u m 1920. B u k o w i e c , I n v . N r . 1080. mit „przedsobek" Museum in Łódź, 16. Männerhemd Opoczno. Abb. 17. mit Museum Vorhemd. Ostrów Opoczno, Ethno­ Łódź. s o g e n a n n t e n „ p i e r ś n i k " ( V o r h e m d ) — u m 1920. W o l a Z a l e ż n a , Kreis Ethnographisches Museum in Opoczno. Kreis 1948. in K . Trzebiatowski, dem Opoczno, Ethnographisches 1951. I n v . N r . 1385. F o t o J . K r a j e w s k a , M ä n n e r h e m d mit Vorhemd. Bukowiec, Kreis I n v . N r . 2230/47. T o t o Abb. sogenanntes i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 24. Kreis Foto K . Trzebiatowski, Schultersattel, des V e r s c h l u s s e s , I V I — S a t t e l . Z e i c h n . Ethnographisches Museum 1951. Ł ó d ź . I n v . N r . 1527. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. I . M ä n n e r h o s e n „ w f a ł d y " aus I d z i k o w i c , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1954. I I . E n t w u r f einer M ä n n e r h o s e aus S i t o w a , K r e i s Opoczno, m i t Verschluss. I I I . Knabenhose Hinterteil, C — Schnitteile: verstellbarem m i t Weste, W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s Opoczno. A — V o r d e r t e i l , B — d, d ± — Hosenteile, e — Hosenkeil, f — Gurt, g — Vorderteil d e r W e s t e , h — R ü c k e n t e i l d e r W e s t e . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u ­ s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s t a b 1 :30. Abb. IS. Hosen mit Opoczno. Abb. 19. F a l t e n aus H a u s l e i n w a n d , Ethnographisches A. Vorder- Museum Westen — sogenannte „lejbiki". I . — Weste Kreis Opoczno. Hausleinwand ansicht, Ethnographisches vor C — 1914. B. Rückansicht, Radzice Małe, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1630. F o t o J . K r a j e w s k a , aus Hausleinwand vor Kreis 1948. 1914. Gorzałków, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1269. I I . W e s t e a u s v i e r b i n d i g e r S m a r d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 444. A — V o r d e r - , B Schnitteile, Rück­ d — R ü c k e n , e — Vorderteil, f — Taschenklappen, g — T e i l G ü r t e l s , h — K r a g e n . Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des Ethnographischen Museums in des Łódź, 1948, M a s s t a b 1 :10. Abb. 20. „Lejbik" — Männerweste sches M u s e u m Abb. 21. I. in Łódź. Männerjacke aus aus Foto Hausleinwand. J . Krajewska, Hausleinwand Smardzewice, K r e i s Opoczno, E t h n o g r a p h i ­ 1948. v o r 1914. I d z i k o w i c e , K r e i s O p o c z n o . Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1254 a. I I . K n a b e n j a c k e t t , W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1629 a. A — V o r d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , teile, f — Vorderteile, g — Teil C — Schnitteile; d — Rücken, e — Seiten­ des Ä r m e l s , h — K r a g e n , i — T a s c h e n k l a p p e , j — G ü r ­ tel. Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 20. Abb. 22. „Spancer" kurze Männerjacke graphisches A b b . 23. Weisser Opoczno. Abb. 24. aus H a u s l e i n w a n d . R z e c z y c a , K r e i s R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o ­ M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 454. F o t o K . W e c e l , Mantel aus gewalktem Tuch Ethnographisches Museum T u c h m ä n t e l „ s u k m a n y " . I. Weisse mit Aufschlägen, 1953. um „ s u k m „Suk n a n a " vor 1910. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 944. I I . „ S u k m a n a " Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 1360. I I I . „ S u k m a n a " I n v . N r . 459. A . V o r d e r - , B . R ü c k a n s i c h t , Seitenteil, e ± vor ± schette, i — E r g ä n z u n g z u m Ä r m e l , j — T a s c h e n p a t t e . Abb. 25. Strohhut Abb. 26. Viereckige M ü t z e eines Museums Alten. in Łódź, Odrzywół, genannt Łódź, Lammfell. 1948, M a s s t a b Załężna, Gorzałków, aus dem Gorzałków, Kreis Jahr Kreis 1948. Opoczno. 1910. Kreis Wola Opoczno. d — Rücken, e — Vorder- und — Ärmel, g — Kragen, Zeichn. aus der h — Man­ Werkstatt des 1 : 30. Opoczno, F o t o T . S o b o l e s k i , 1947. „ n a c z t e r y s t r o n y ś w i a t a " (vergl. A b b . 27). K r e i s O p o c z n o . A — Gesamtansicht, B — Schnitteile: c — d — „baranek" 1948, M a s s t a b Kreis 1910. C — Schnitteile, — K e i l e u n d T e i l e f ü r F a l t e n b i l d u n g , f, f Ethnographischen 1910. W o l a i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1360. F o t o J . K r a j e w s k a , Zeichn. vier Teile aus der die den Werkstatt Mützenboden des und -teilen Ethnographischen bilden, Museums in 1:16. 89 �Abb. 27. Viereckige gen von Mütze, Kasper graphisches Abb. 28. „Kaszkiet" phisches Abb. 29. 30. 31. 32. des Brautführers. Wola Ethnographisches Museum um in Łódź. Netzgurt 1900. getra­ 19905/6. E t h n o ­ 1955. Zależna, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2128. F o t o J . K r a j e w s k a , Kreis Opoczno. Ethnogra­ 1946. Zychorzyn, Kreis Opoczno. Foto in Łódź. Inv. Nr. . . . . W o l l g u r t m i t g e l b e m U n t e r g r u n d . 7, 8 c m b r e i t , 291 cm lang, Opoczno. Ethnographisches I n v . N r . 2162. F o t o J . K r a j e w s k a . handgeflochten. Idzikowice, Kreis Opoczno. i n Ł ó d ź . I n v . N r . 483. F o t o K . W e c e l , in zeitgenössischer Ethnographisches Museum in Łódź. 1953. Gewebter G u r t aus L e i n e n mit Wolle. Smardzewice, seum (in v i e r H i m m e l s r i c h t u n g e n ) Rawa-Mazowiecka im Jahre M u s e u m i n Ł ó d ź . R e g i s t . N r . 1491. F o t o K . W e c e l , I n v . N r . 1254,/c. F o t o K . W e c e l , Abb. cztery strony ś w i a t a " Grotowice, K r e i s — Kopfbedeckung Wecel. Museum Abb. „na aus G u r t a u s g e f ä r b t e n L e i n e n f ä d e n a u s der Z e i t K. Abb. genannt Bigosz Kreis Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1953. Abb. 33. Mädchen Abb. 34. K l e i n e s M ä d c h e n i n S o m m e r k l e i d u n g . D a s M a t e r i a l des K l e i d e s ist P e r k a i . Z y c h o r z y n , K r e i s Abb. 35. Sommertracht Opoczno. Foto M a r i a n Ney, Festtracht. Opoczno. Foto J . K r a j e w s k a , 1946. aus wollenem Fabrikstoff. D i e F r a u ist barfuss u n d h ä l t i n den H ä n d e n Schuhe. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 36. 37. Mädchen jewska, Abb. 38. die 1948. J u n g e F r a u m i t f e s t l i c h e r H a u b e aus d e m J a h r 1916. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Krajewska, Abb. 1947. Opoczno. Foto J . R a w a - M a z o w i e c k a . Foto J. Kra­ 1948. in zeitgenössischer Festtracht, Jasiń im Kreise 1954. Frauenhemd mit sogenanntem „ n a d o ł k i e m " (angeschnittener T e i l des u n t e r e n H e m d e s ) 1900. W ó l k a F e l g u s t o w s k a i m K r e i s e O p o c z n o . E t h n o g r a p h i s c h e s 2049. F o t o J . K r a j e w s k a , um Museum in Łódź. Inv. Nr. 1948. Abb. 39. F r a u e n h e m d e n . I . Festtagshemd. W o l a Z a l e ż n a , K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m in Ł ó d ź . I n v . N r . 1250 b. I I . F r a u e n h e m d m i t „ n a d o l e k " ( u n t e r e r T e i l des H e m d e s ) W o l a Z a ­ l e ż n a , K r e i s Opoczno. A — Vorderteil, B — R ü c k e n , C — Schnitteile: d — unterer T e i l des H e m d e s , e, ei, f — d i e B r u s t p a r t i e d e c k e n d e T e i l e , ( R ü c k e n — f, B r u s t — e e j , g — Ä r m e l , h — Z w i c k e l , i — M a n s c h e t t e , j — S a t t e l , k •— K r a g e n , 1 — T e i l e z u m U n t e r n ä h e n des S a t t e l s . Z e i c h n . a u s der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź , 1948. M a s s ­ s t a b 1 : 30. Abb. 40. Festtägliches Frauenhemd vor 1914. S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 535. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 41. F r a u e n r o c k „ m o d r a " aus s c h w a r z — weisser Hausleinwand. Zychorzyn, E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 444. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. Abb. 42. 43. Frauenrock „kiecka". Międzybórz, Kreis Opoczno. Ethnographisches N r . 997. F o t o J . K r a j e w s k a , 1948. „Welniak" Leibchen zusammengenähter — Gorzałków, ein Kreis mit dem Opoczno. Ethnographisches Mu­ 1948. Museum F r a u e n r o c k aus Museum in Łódź. Kreis Opoczno. 1948. in Łódź. dem Inv. Jahr 1935. I n v . N r . 1448 a. A — Vor­ d e r a n s i c h t , B — R ü c k a n s i c h t , C — S c h n i t t e i l e : d — R ü c k e n - u n d S e i t e n t e i l e , e, f — V o r d e r e s Leibchenteil. N a c h der unterbrochenen L i n i e in Teil g die Schnittlänge kürzen. Zeichn. a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1 : 30. Abb. 44. F r a u e n r o c k , sogenannte „ k i e c k a " mit Leibchen und Gurt.Rzeczyca, Kreis E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3746. F o t o Rawa Mazowiecka. K . Wecel. Abb. 45. F r a u e n r o c k mit Leibchen. Sadykierz. K r e i s R a w a Mazowiecka, Ethnographisches M u s e u m in Abb. 46. Z e i t g e n ö s s i s c h e S c h ü r z e „ n a odziew" ( S c h u l t e r s c h ü r z e ) Ogonowice, Ł ó d ź . I n v . N r . 436. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Abb. 47. 48. phisches Museum Schürze „ w pas" in Łódź. I n v . N r . 1253. (Halbschürze Opoczno. Ethnographisches Schürze, sogenannte Foto J . K r a j e w s k a , zum Binden) Museum „krzyżoczka". getragen um K r e i s Opoczno. E t h n o g r a ­ 1948. 1900. Wola Zależna, i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1267. F o t o J . K r a j e w s k a , Królowa Wola, Kreis Rawa Kreis 1948. Mazowiecka. Ethnographi­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3124 dep. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 49. Schürze „ w pas" (Halbschürze zum Binden). Ossa im Kreise Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3042. F o t o K . W e c e l . Abb. 50. Mieder — I . Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e . Wola Załężna, Kreis Opoczno. Ethnogra­ p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1389. I I . M i e d e r aus O p o c z n o . I n v . N r . 524. I I I . W o l l e n e s M i e d e r . Z y c h o r z y n , K r e i s O p o c z n o . I n v . N r . 4436. I V . S a m t m i e d e r . R u s i n ó w , K r e i s I n v . N r . 475. V . M i e d e r a u s k ä u f l i c h e r g r ü n e r W o l l e , graphisches Museum C — Schnitteile: W e r k s t a t t des 90 in Łódź. I n v . N r . 4386. A. — d — Vorderteile, e — hintere Ethnographischen Musseums Smardzewice, Kreis Vorderansicht — Teile, f — seitliche Opoczno. B. — Opoczno. Ethno­ Rückansicht, Teile. Z e i c h n . aus i n Ł ó d ź , 1948, M a s s t a b 1 :25. der �Abb. 51. Mieder aus L e i n e n m i t B a u m w o l l e (vierbindiges Gewebe). Opoczno, E t h n o g r a p h i s c h e s M u - . s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 524. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 52. Verziertes Samtmieder. Rusinów, N r . 475. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 53. 54. K r e i s Opoczno. in Łódź. Inv. in Łódź. I n v . N r . 438. F o t o J . K r a j e w ­ 1948. — Vorder-, B — Rückansicht, teile, f — T e i l des Ä r m e l s , g — schen 55. Museum F r a u e n k a f t a n e . I — aus W o l a Z a ł ę ż n a , K r e i s O p o c z n o . I I — a u s B u k o w i e c , K r e i s A. Abb. Ethnographisches 1943. F r a u e n m i e d e r v o r 1914. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m ska, Abb. 1948. Museums in Łódź, Opoczno. C — Schnitteile: d — R ü c k e n , e — V o r d e r - und Seiten­ B e s a t z - B a n d . Z e i c h n . aus der W e r k s t a t t des E t h n o g r a p h i ­ 1998. M a s s t a b 1 : 20. F r a u e n k a f t a n aus hausgewebter Wolle u n d Samtbesatz auf gelbem G r u n d . R z e c z y c a , Kreis R a w a - M a z o w i e c k a . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3747. F o t o K . W e c e l , Abb. 56. Entwurf Abb. 57. Kleid einer dunkelblauen, wattierten „angierka" mit Lammfell. Gapin, Kreis 1953. Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 982. aus grünem Fabriktuch ansicht, C . Schnitteile: zweiten Keils (auf um 1900. B r u d z e w i c e , K r e i s O p o c z n o . A . Vorder-," B . R ü c k ­ d — Vorderteil, e — hinterer Keil, f — Teile zum Absondern der Z e i c h n u n g ist k — i — M a n s c h e t t e , j —• K r a g e n , dieser nicht vermerkt), g — Stoff S t ü c k e l u n g . Rücken, h — des Ärmel, Z e i c h n . a u s d e r W e r k s t a t t des E t h n o ­ g r a p h i s c h e n M u s e u m s i n Ł ó d ź . M a s s t a b 1: 30. Abb. 58. Frauenpelz genannt „sukienka" aus g r ü n e m T u c h . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź , I n v . N r . 2624. F o t o J . K r a j e w s k a , Abb. 59. Festliches Frauengewand Wygnanów, 1948. aus h a u s g e w e b t e m M a t e r i a l , s o g e n a n n t e „ a n g i e r k a " . K r e i s Opoczno. A . — V o r d e r - , B — R ü c k a n s i c h t . C — Schnitteile: ä — d, t un­ tere T e i l e , c — G ü r t e l , f — R ü c k e n , g — Seitenkeil, h — Vorderteil, i — Ä r m e l . Die u n ­ terbrochene L i n i e in Teil, d Werkstatt Abb. 60. des „Angierka". Wygnanowo, Foto J . K r a j e w s k a , Abb. 6L Hauben. Kreis Frauen gibt die K ü r z u n g 4 vor vor 1914. 1914. Wola Załężna, Kreis Abb. 63. Opoczno. I I . Festtagshaube ver­ verheirateter F r a u e n . B r u d z e w i c e , K r e i s Opoczno. I n v . N r . festtägliche bianka und J . Krajewska, H a u b e verheirateter F r a u e n . S m a r d z e w i c e , K r e i s Opoczno. wichtigsten Schnitteile. Zeichn. M. Bom- 1948. M a s s t a b 1 : 30. Junge F r a u mit Haube na „ b ł o g o s ł a w i e ń s t w o " jewska, der Z y c h o r z y n . K r e i s Opoczno. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 3034. A — G e s a m t a n s i c h t , B , C — die 62. a n . Z e i c h n . aus Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 1359. I n v . N r . 463. I I I . F e s t t a g s h a u b e 3917. I V . „ P ó ł c z e p e k " Abb. der S c h n i t t l ä n g e M u s e u m s i n Ł ó d ź , 198. M a s s t a b 1 : 30. 1948. I . Festtagshaube heirateter d., d 2 Ethnographischen Redzice D u ż e , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a ­ 1946. Kopfbedeckung für chen und Knaben. Kinder vor 1939. I . M ä d c h e n h a u b e A . — Gesamtansicht, B . — aus O p o c z n o . I I . H a u b e f ü r M ä d ­ Schnitteile: d, d i — den Kopf bedeckende T e i l e (von d e r S t i r n bis ü b e r d e n H i n t e r k o p f ) c, ci — S e i t e n t e i l e . E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I . I n v . N r . 563, I I . I n v . N r . 565. Z e i c h n . aus Museums Abb. 64. in Łódź, „Krakuska" — 1948. Masstab: Knabenmütze der W e r k s t a t t des Ethnographischen 1 : 10. aus weissem Atlas vor 1939. Władysławów, Kreis Opoczno. E t h n o g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 562. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 65. „ K r a k u s k a " — aus Wolle g e h ä k e l t e K n a b e n m ü t z e . R u s i n ó w , K r e i s Opoczno. E t n o g r a p h i s c h e s Abb. 66. Frauen in jewska, 1946. M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 561. F o t o K . W e c e l , 1954. Abb. 67. Arbeitskleidung „Płoszka" — Webebrettchen beim z u m Weben von B ä n d e r n Mazowiecka. Ethnographisches beim Flachsbrechen. Dąbrówka, Museum Netzgurtflechten. um 1875. Opoczno. Sadykierz, Foto 68. Fadenlese Abb. 69. V i e r b i n d i g e s G e w e b e z u m A n f e r t i g e n v o n M i e d e r n : a) a u s Kreis R ó ż a n n a , K r e i s Opoczno, Foto J . K r a j e w s k a , Z y c h o r z y n , c. d) a u s W o l a Z a l e ż n e — a l l e O r t e g e h ö r e n sches M u s e u m in Łódź. Inv. Nr.: a — J. Kra­ Rawa- i n Ł ó d ź . I n v . N r . 4219. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. Vergrösserung, Kreis 7985, b — 1947. der G e g e n d u m O p o c z n o , b) zum Kreise 517, c — 1389, d — aus Opoczno. E t h n o g r a p h i ­ 3758. F o t o K . W e c e l , 1953. Abb. 70. K r a g e n e c k e e i n e s M ä n n e r h e m d e s m i t s c h w a r z - g e l b - r o t e r S t i c k e r e i , u m 1910. E t n o g r a h p i s c h e s Abb. 71. S t i c k e r e i auf dem K r a g e n „ o s y m k a " eines F r a u e n h e m d e s . B r z u s t ó w e k , K r e i s Opoczno. E t h n o ­ g r a p h i s c h e s M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2235. F o t o K . W e c e l . V e r g r ö s s e r u n g , 1953. Abb. 72. Stickerei Rzeczyca, M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 2237/20. F o t o K . T r z e b i a t o w s k i , V e r g r ö s s e r u n g , genannt „osywecka" auf der Manschette eines F r a u e n h e m d e s . Rawa-Mazowiecka. Ethnographisches Museum in Łódź. Rzeczyca. Kreis Abb. 73. Schultersattel Abb. 74. Manschette eines Frauenhemdes. 1951. I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , Rawa Mazowiecka. Kreis 1953. Ethnographisches M u s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 277. eines Frauenhemdes. Rzeczyca, Kreis R a w a Mazowiecka. Ethnographisches M u ­ s e u m i n Ł ó d ź . I n v . N r . 282. F o t o K . W e c e l , 1953. 91 �Abb. Abb. 75. 76. T a f e l I . B a u e r m i t B ä u e r i n u m das J a h r 1920. T a f e l I I . B r a u t j u n g f e r u n d B r a u t f ü h r e r u m d a s J a h r 1935. Abb. 77. T a f e l I I I . Stoffmuster. Abb. Abb. Abb. 78. T a f e l I V . S t o f f m u s t e r . 79. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s . 80. G e b i e t s k a r t e d e r V o l k s t r a c h t O p o c z n o s m i t u n t e r s c h i e d l i c h e n Trachtengruppen. I N H A L T V o r w o r t . S . 3. I . D i e V o l k s t r a c h t O p o c z n o s i n der G e g e n w a r t . S. 7. I I . G e s c h i c h t l i c h e r G r u n d r i s s i h r e r Entwicklung. zelheiten S. 10. I I I . F o r s c h u n g s b e r e i c h . S . 16. I V . A l l g e m e i n e s z u r M ä n n e r t r a c h t . S . 21. V I . A l l g e m e i n e s F r a u e n t r a c h t . S . 38. V I I I . H e r s t e l l e r u n d Rohstoffe. zur zur Männertracht. Frauentracht. S. 34. S . 18. V . V I I . Einzelheiten S . 55. I X . V e r z i e r u n g e n : S t i c k e r e i e n , S p i t z e n Einzur usw. S. 60. A n m e r k u n g e n . S. 64. L i t e r a t u r . S . 67. I n h a l t s v e r z e i c h n i s . S. 68. Z u s a m m e n f a s s u n g i n russischer S p r a c h e . S . 70. Z u s a m m e n f a s s u n g in englischer französischer S p r a c h e . S . 82. Z u s a m m e n f a s s u n g i n d e u t s c h e r S p r a c h e . S . 88. K a r t e n . 92 Sprache. S. 77. Zusammenfassung in �Odmiany peryferyczne ubioru odróżniały s i ę od o b s z a r u c e n t r a l n e g o : 1. — w r e j o n i e L u b o c h n i . — g r a n a t o w y m i s i e r a c z k o w y m i kapotami, k i e c k a m i bez stanika, z a p a s k ą w p r ą ż k i . kolorowymi 2. — w lejbikami, sieraczkowymi kapotami, kieckami noszonymi i bluzkami haftowanymi rejonie Smardzewic — modrymi spancerkami, spancerkami, do a k s a m i t n y c h g o r s e t ó w , d ł u g i m i z a p a s k a m i , k o s z u l a m i k r z y ż y k o w y m h a f t e m . 3. — w r e j o n i e O d r z y w o ł u — k i e c k a m i z n a s z y t y m i n i s k o t a s i e m k a m i , zapaskami, koszulami bez haftów. Mapy rys. K r y s t y n a Woźnieńska, Poznań, 1955. długimi �PODZIAŁY ADMINISTRACYJNE TOMASZÓW KAZ. Qi> RAWA MAZOWIECKA Feliksów 0 !ŻYSKO-KAMIENNA O '^•S^S»-—-^^ y ^ ' Sierzchowy •* i' Czerniewice A 1 Kanice ft. Brenica ^"•^Da'b™*aWiS,kaWS Gortaiowice *' ''..*< , i I ' : y - ' < V ^ V ' v a H '<t Zdżary % Rzeczyca •• leg Grotowice }f a p i n i n l ę g Grotowice M 6^ • ' Brze^^ol.Gapinin i ' V : . Domaniewice 1 " ' Rudki .Sadykierz V '••«••••*•... •••••Lubochnia*- KochanówV . .ii »-• ••••,. " • • «• ; » "Jasień •'• . • , ' . ' . V n •JasieńII '-'••/ ' , ,.',.'<". fi fie ••Albertów l b e r t ' ó 'w .''. .V" .-"V 7: • • AAlbertów Henryków - W " . \ W .V . A * Pcdziałka 1 15C30 '.4* n ^ NOWE MIASTO i ^ , ^ .,/?3°™^ // • , m V , ' ' , \\Lubcszewy , \ \ ' ' ^ A ^ ^ ^ ^ ^ y s z e r k a ' V ,« - - > ^ > \ " V « « • Królowa Wola , ^A,." ' tli' ' ^ V ^ ^ ^ S p a t a '::r::jf Hateyce ' . , "1 ^ • ; V ^ ^ 1 ^ ? ^ h o w . ó d z Ń ^ f ą S t u d z i a n n a . - : ^ .Srudzewice Wys^in^f TOMASZÓW MAZ.y a J-Ciebiowice ^ - ^ 3 ^ - 5 ® « -> -Poświętne „ e Odrzywół/* , ' . ,ixBiało- / . . 7. " . T ^ '«-«•«•« , -: " Ossa » »(f ^ B i a ł o - *y * •'• • ' •'• Kamienna Wola v» c i ń J ;A l m i n v w q H ^ Klwów w 9 - # T ^ « 5 s « s r ' Sługocice , .;• NagórzycelS 'N-'«' "|j • - -i / , ,\\\\\V".\V „ ' Gielzów : ! „ Kadź \% <f : A^J¡r» " ńu "' « ' '-. * ' ? , • • • . ' . • • • • • • » ° /f ~ \ ' Dąbrowa V^ntotriów«' • .Daborzyczka'. ' , ' . ' . ' ' W Zdżarya Kd.Domaszno J \ i.'.*Vr " ' * " / , " , » . • o '«Deba i. •*••••",'•"••' ..-.••'• •• , "Zardki <¡ #/Tresta Rządowa." • • • . Kraśnica ' ' '''^m^^^Załjościele^jezna mierowice r V . • o' ' >• Olszowice Wincentynow • Idzikowice /l^<3{ \Drzewica .: ' < - ' X > ^ — Twarda Twarda Uwel UWel ». , „MAHTTOWOL i / r , © r r. , Q-, ,V a wModrzewek Kruszewiec • * ' B r a t k ó .w • rt" "" / • "• " l ^ a o Wola Gałecka Gałki Ltaow l swierczyna Strzyżów Zachorzyn Kamień Modrzew;. ' . 'Celestynów . , * • ; • **«>»^V Sobawinv A ' * Brzustowiec • ' ' fe • Szadkowice # ' \ * Krzczonów e Dieliny bZarzecin, " .• • l Zameczek J l ^ * ^ ^ Jastrząb ¡a' Kumce Butow.ec Międzybórz ) , • k.J^SS-*** v Gielniów Solek ^ Janików o Małe Końskie |Sławno • ^ " ^ l a Załężna 6 e^Bielowice \ e B Januszewice 's':'Biogie Gorzałków /^ożanna § Kraszków Brzezinki •"• Goździków Smogorzów %-'Grażewice —'¿""mipf ' ^Mniszków / a s a m r m a r e l e d n m e r o w e 1 a a u £ e u u i K R u s | R Ó W KoLLibiszów z e b i n a J e l n B a e 3 ^ SULEJÓW Prz musów? Wola" «' ś" " ^ Przymusowa^A/ola w l e r c z y n a ; LT ^ ™ . , 0gonow¡ce Skrzyńsko 6 Adamów Przysucha Psary %J¿achorzów - Ostrów ysitowa^i^ . Dąbrowo , Piaski )<• °Aifonsów •Paradyz M j e ( j 2 n a • :• ,' • Zarnóvi/^ \ Skórkowice ; rs o ! i. .-. ^"N^ • Wąglany •/ Drewniana> ' „-Miedzna . • ' Białaczów M u r o w a f ł a > • i". Topolice i I. A- • .', ( " •. Ci.--'», ' / . . • • - - , / . A- ii.;"'"'- KOŃSKIE ZASIĘG UBIORU OPOCZYŃSKIEGO granica powiatu współczesna granica powiatu z XVI w. wg. Arnolda granica kasztelanii wolbr. w wieku wg. Arnolda mmmm granica plemienno szczepowa wg. Leskiego przybliżone granice zasięgu ubioru opoczyńskiego pod koniec XIX wieku OPOCZNO miasta powiatowe a miejscowości badane przez autora miejscowości wymienione w pracy na podstawie literatury g miejscowości wymienione przez Kolberga w rozdziałach o ubiorze Podzialka 1:300000 1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 Km. J �A T L A S P O L S K I C H STROJjÓW L U D O W Y C H składa się z szeregu monografii obejmujących wszystkie typy strojów ludowych z całego obszaru Polski. obejmuje 5 części. W skład każdej z nich wejdą zeszyty zawierające monografie poszczególnych strojów. Dotychczas ukazały się drukiem następujące monografie: Część I . POMORZE: 1. Agnieszka Dobrowolska — Strój pyrzycki. Część I I . WIELKOPOLSKA: 1. Adam Glapa — Strój szamotulski, 2. Adam Glapa — Strój dzierżacki, 3. Halina Mikułowska — Strój kujawski. Część I I I . ŚLĄSK: 1. Tadeusz Seweryn — Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz — Strój pszczyński. Część IV. MAZOWSZE i SIERADZKIE: 1. 2. 5. 4. Część Maria Żywirska — Strój kurpiowski Puszczy Białej, Jadwiga Świątkowska — Strój łowicki, Jan Piotr Dekowski — Strój piotrkowski, Janina Krajewska — Strój opoczyński. V. MAŁOPOLSKA: 1. 2. 3. 4. 5. Roman Reinfuss — Strój Górali Szczawnickich, Franciszek Kotula — Strój rzeszowski, Franciszek Kotula — Strój łańcucki, Janusz Świeży — Strój krzczonowski, Edyta Starek — Strój spiski. W druku znajdują się: Część I I . WIELKOPOLSKA: 4. Adam Glapa — Strój lubuski Część I I I . ŚLĄSK: 3. Longin Malicki — Strój Górali Śląskich. �A T L A S P O L S K I C H STROJÓW Z a s i ę g i u b i o r ó w w monografiach o p u b l i k o w a n y c h : 1. S t r ó j LUDOWYCH Górali S z c z a w n i c k i c h . 2. S t r ó j dolnośląski ( P o g ó r z e ) , 3. S t r ó j r z e s z o w s k i , 4. S t r ó j s z a m o t u l s k i , 5. S t r ó j k r z c z o n o w s k i , 6. S t r ó j k u r p i o w s k i P u s z c z y B i a ł e j , 7. S t r ó j ł o w i c k i , 8. S t r ó j d z i e r ż a c k i , 9. S t r ó j k u j a w s k i , 12. S t r ó j p s z c z y ń s k i , 13. S t r ó j p y r z y c k i . 10. Strój spiski, 14. S t r ó j ł a ń c u c k i , 15. S t r ó j 11. Strój opoczyński. piotrkowski, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4b75622a8968de2a398df5c4ac799da.pdf c25d7d958f5b59d45b7eeb8df19873d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3548 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3325 Title A name given to the resource Cmentarze żydowskie w Polsce: nagrobki i epitafia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.27-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Monika Krajewska CMENTARZE ŻYDOWSKIE W POLSCE: NAGROBKI I EPITAFIA Dzieje cmentarzy żydowskich w Polsce zaczynają się wraz z początkiem osadnictwa żydowskiego, a kończą w zasadzie wraz z wojenną zagładą społeczności Żydów polskich. Po wojnie więk­ szość cmentarzy pozostaje nieczynna. Na niektórych z rzadka odbywają się pogrzeby, a pomniki, które powstają, nie mają już cech tradycyjnych nagrobków żydowskich. •Podczas I I wojny światowej cmentarze, podobnie jak całe dziedzictwo kultury Żydów, objęte były planem zniszczenia; wiele z nich Niemcy zlikwidowali, inne ocalały częściowo, niektóre przetrwały nienaruszone. Po wojnie pozbawione naturalnych opie­ kunów — rodziny zmarłych — pozostały na łasce ludzi i przyrody. W wielu miejscowościach stopniowo przerzedzały się i znikały, i nadal znikają, jako łatwo dostępne źródło materiału budowlanego i tereny najbardziej niczyje. W kilkunastu miejscowościach zebrano zniszczone w czasie wojny nagrobki, tworząc z nich różnego rodzaju pomniki i lapidaria. Gdzie indziej — pomniki użyte przez Niemców do budowy dróg tkwią w nich do dzisiaj. Choć w porównianiu z przedwojennym stanem dziedzictwo żydowskiej sztuki nagrobnej zostało niesłychanie zubożone i ocalało we fragmentach, nadal jeszcze przedstawia bogaty materiał dla badaczy sztuki, epigrafiki i historii. Co więcej, cmentarze przetrwały często tam, gdzie zostały zniszczone synagogi, gdzie cenne przed­ mioty obrzędowe i cały dorobek materialny uległ rozproszeniu wraz z zagładą dzielnic żydowskich, jednym słowem — gdzie nie pozostał 1 już ślad po Żydach. Dlatego ocalałe cmentarze i ich fragmenty są dziś najbardziej autentycznym świadectwem wielowiekowego byto­ wania Żydów na ziemiach polskich (ił. 1). Cmentarze powstawały wszędzie tam, gdzie były gminy żydows­ kie, choć czasem przez dłuższy czas korzystano z cmentarzy w innej miejscowości. Cmentarz jest niezbędnym elementem życia gminy przestrzegającej ortodoksyjnych zasad religii mojżeszowej — obok synagogi, mykwy (łaźni rytualnej) i szkoły religijnej. Pogrzebanie zwłok jest spełnieniem nakazu religijnego , aktem miłosierdzia najwyższej próby, bo bez możliwości rewanżu. Odwiedzanie grobów świadczy o pobożności i szacunku dla przodków (kewer awot — groby ojców) i praktykowane jest zwłaszcza w okresie poprzedza­ jącym Dzień Pojednania. Obyczaj kładzenia na nagrobku kartki wotywnej, zwanej kwitł (l.mn. kwitlech), wynikał z rozpowszechnio­ nego w niektórych odłamach judaizmu wierzenia o możliwości wstawiennictwa znanych ze świątobliwości zmarłych, u Boga — w sprawie żyjących. Do tradycji wywodzącej się z grobów znaczo­ nych kopcami należy pozostawianie kamyka na nagrobku. Na cmentarzu nie wolno nosić tałesu ani tefilim, ani posługiwać się zwojem Tory, aby nie zawstydzać zmarłych, którzy już nie mogą tego robić. Z przepisów religijnych wynika obowiązek czci dla cmentarzy. Nie wolno wykorzystywać ziemi ani trawy — toteż cmentarze łatwo zarastały. Sam obyczaj stawiania nagrobka, podobnie jak zwyczaje związa2 3 4 5 27 �Bałaban i A. Maliniak. Szczególnie ważne są dla nas badania A. Levy'ego, który jako rabin wojskowy w czasie I wojny światowej zebrał w Polsce i na Litwie materiał z około 50 cmentarzy i przedstawił go zwracając szczególną uwagę na symbolikę płasko­ rzeźb. Nie ulega wątpliwości, że rzeźba nagrobna, zwłaszcza ta, która rozkwitła w X V I — X I X wieku w Europie Wschodniej i Środkowej, jest jedną z najciekawszych dziedzin sztuki żydowskiej , i właśnie o niej można mówić w kontekście ludowości. Na ten charakter sztuki nagrobnej zwraca uwagę Diamant, widząc w niej przejaw żydows­ kiego baroku wykształconego pod widocznym wpływem polskiego baroku w okresie, kiedy w Europie styl ten już przemijał. Z współczesnych nam dostrzegał to zjawisko A. Kanof. Pisał: „Zapotrzebowanie na nagrobki cmentarne stwarzało stałe ujście dla rzeźbiarskich zdolności miejscowych kamieniarzy i w gruncie rzeczy rzeźba nagrobna była jedną z pierwszych form żydowskiej sztuki ludowej, które zwróciły uwagę historyków" . Levy podkreśla bogactwo treści i fantazję nagrobków żydowskich w Europie Wschodniej jako przeciwieństwo „luksusowych lecz ubogich w idee" nagrobków Żydów w Europie Zachodniej. Wtóruje mu S. Kayse'r pisząc, że właśnie w Polsce, Rosji, a zwłaszcza w niektórych częściach Rumunii „rozwinęła się typowo ludowa sztuka, której sprzyjały bardziej abstrakcyjne tendencje leżące u podstaw żydows­ kiej sztuki obrzędowej tego obszaru, podczas gdy na Zachodzie, ceniąc bardziej wartości ornamentacyjne, polegano raczej na facho­ wym rzemiośle"; stąd właśnie cmentarze w Europie Wschodniej „zawierają ogromne bogactwo płaskorzeźb, na których ornament łączy się misternie z hebrajską inskrypcją." Trafną charakterysty­ kę nagrobków dał D. Dawidowicz, pisząc, że cechuje je „dążenie do oryginalności połączone z naciskiem na tradycję. Tu anonimowi rzemieślnicy żydowscy zdołali, może bardziej niż w innych dziedzi­ nach sztuki, osiągnąć własny styl. Niewiele jest dziedzin sztuki żydowskiej, odznaczających się takim bogactwem dekoracji i taką różnorodnością symboli jak sztuka nagrobna." Niewątpliwie duchowym podłożem dla rozwoju ludowej sztuki żydowskiej w Europie Wschodniej stał się chasydyzm — mistyczno-ludowy ruch religijny zapoczątkowany w X V I I I w. na Ukrainie, przeciwstawiający prostą, emocjonalną wiarę ludu suchej uczoności rabinów. „Chasydyzm wskrzesił (...) radość życia i obudził upodo­ banie do rodzimego ornamentu. I tak na kamieniach nagrobnych tego okresu znajdujemy charakterystyczne cechy stylu barokowego, przekształcone dzięki samodzielnym formom regionalnym, które stały się źródłem inspiracji dla kolejnych generacji artystów" — pisał znakomity malarz Jankiel Adler. Cechy tej sztuki to, według 19 20 21 22 23 24 25 ne z wieloma innymi dziedzinami życia, był przedmiotem kontro­ wersyjnych opinii u autorytetów religijnych. Według Szymona ben Gamaliela ( I I w.), „nie wznosi się pomników prawym, bo ich słowa są ich pomnikami" . Jego pogląd przyjmuje Majmonides ( X I I w.), jednak Salomon ben Abraham Ardet ( X I I I w.) uważa nagrobek za oznakę czci dla zmarłego, a Izaak Luria (XVI w.) — nawet za pomoc w „doskonaleniu duszy" zmarłego. Obecnie postawienie nagrobka traktuje się jako powinność religijną , a odsłonięcie go — tuż przed pierwszą rocznicą śmierci — czczone jest skromną ceremonią. 6 7 8 26 9 Cmentarz zwany jest po hebrajsku bet kwarot — dom mogił, bet chaim — dom życia, bet olam — dom wieczności; w jidysz—a hajlike ort — święte miejsce i a gute ort — dobre miejsce. Niektóre nazwy, pozornie paradoksalne, mają jednak uzasadnienie religijne. Jest nim wiara w życie wieczne, wiara odzwierciedlona w symbolice płasko­ rzeźb nagrobnych. Nazwy te „bynajmniej nie dziwią tego, kto zna Biblię i wie, że zmarli powracają do ojców i do Boga, który jest zawsze Bogiem życia, Bogiem żywych, a nie umarłych." Nie są one „eufemizmem, wyrażeniem, które omawia, osłania, gdyż pragnie ominąć wypowiedzenie czegoś boleśnie przykrego", lecz znamionują „głęboką wiarę w życie, życie, które nigdy przez śmierć zwyciężone być nie p o w i n n o " ^ modlitwie za zmarłych powtarza się prośbę 0 „związanie duszy w węzeł życia wiecznego", wyrażoną też w zakończeniu każdego epitafium. Według Talmudu zaś „sprawied­ liwi zwani są żywymi nawet po śmierci" . Jak już wspomniałam w Europie Wschodniej cmentarzy syste­ matycznie nie badano, bowiem gdy istniały przeważała ich funkcja użytkowa i mało kto zdawał sobie sprawę z ich wartości artystycznej. Dziś zaś, kiedy budzą zainteresowanie historyków sztuki pozostały z nich tylko szczątki. Jedynie kilka najciekawszych pod względem historycznym doczekało się odrębnych opracowań, bądź obszerniej­ szych opisów: warszawski przy ul. Gęsiej (obecnie przy Okopo­ wej) ,nie istniejący już stary cmentarz w Ł o d z i , cmentarz Remu w Krakowie , stary cmentarz w Lublinie , cmentarz lwowski 1 wileński . Stroną plastyczną tych zabytków zajęli się tylko M . 10 1 1 12 13 14 15 18 28 16 17 I I . 1. Szydłowiec, kwatera mężczyzn, nagrobki z przełomu X I X i X X w.; il. 2. Jerozolima, tzw. grobowiec Absaloma, ok. I wieku p.n.e.; i l . 3. Pozioma płyta, typowa dla Żydów sefardyjskich. Nagrobek z 1924 r. Londyn; i l . 4. „Płaczący anioł" — rzeźba Abrahama Ostrzegi na grobie adwokata Hochgemein-Homańskiego, świadcząca o prze­ strzeganiu zakazu przedstawiania twarzy. Warszawa 1930 �Kampfa, „płaskość, prostota, także wykorzystywanie kaligrafii hebrajskiej, przy czym geometryczny charakter liter hebrajskich i ich pionowe oraz poziome linie podstawowe zostają zachowane." Świetną charakterystykę istoty tego stylu dał dramaturg, pisarz i krytyk literacki Jecheskel Dobruszyn: „...żydowski lew, pantera czy byk są charakterystyczne nie dzięki budowie ciała, naturalistycznemu wyglądowi czy swym fizycznym, materialnym cechom, są przede wszystkim tworami ducha, symbolami i abstrakcjami. Nie przyby­ wają z lasu czy pola, pochodzą z baśni i żydowskiego folkloru kabalistycznego. Są to uświęcone zwierzęta Kabały, legendarne lwy i pantery z tronu Salomona: stworzenia i gołębie ze sfer niebiańs­ kich." Po hebrajsku nagrobek nazywa się maa?>ra. Obycząj wznosze­ nia nagrobków sięga starożytności, ale nie stał się normą religijną w judaizmie aż do średniowiecza. Początkowo kamień kładziony na mogile nie był pretekstem do dekoracji, lecz służył oznaczeniu i zabezpieczeniu miejsca spoczynku zwłok, by ustrzec je przed zbeszczeszczeniem. Był też znakiem dla kohenów (kapłanów), by nie przebywali w pobliżu zwłok w myśl zakazu religijnego: „I rzekł Pan do Mojżesza: Przemów do kapłanów, synów Aarona, i powiedz im: Niech się nikt z nich nie zanieczyści z powodu zmarłego z jego ludu" (Kpł. 21:1). Najstarszy nagrobek opisany w Biblii to pomnik (w oryginale: macewa), który Jakub postawił na grobie Racheli. Wielokrotnie mówi się w Biblii o znakowaniu kamieniem lub kopcem miejsc pochówku: (np. Joz. 7:26, 8:29,10:27; I I K r i . 23:17); kamień wznoszono też na miejscu objawienia Bożego (Rdz 28:17), zawarcia przymierza (Rdz. 31:45—52) lub innych ważnych wydarzeń (np. Joz. 4:3—9, 24:26). W starożytności chowano w Palestynie zwłoki w pieczarach wykutych w skale (np. groby Sanhedrynu i Królów w Jerozolimie z I — I I w.), a w podziemnych nekropoliach Bet Guvrin i Bet Szearim (od I I I w.) występują dekoracje plastyczne, podobnie jak na sarokofagach i ossuariach z tego okresu. Wpływy hellenistyczne zaznaczyły się na ozdobnych grobowcach wykutych w litej skale —tzw. grobach Absaloma i Zachariasza w dolinie Kidron w Jerozo­ limie z I I — I w. p.n.e. Kamiennych płyt nagrobnych z napisami zaczęto używać w Pale­ stynie w I I w.; z tego okresu pochodzą tannaickie groby w Jaffie. W rzymskich katakumbach okresu klasycznego (Vigna Randanini, Via Nomentana, Villa Torlonia, Monteverde) znajdują się też groby żydowskie, na których występują religijne symbole żydows­ kie, takie jak menora — świecznik siedmioramienny, lampa oliwna, szofar — róg używany w Nowy Rok, czy etrog i lulaw — roślinne atrybuty święta Sukkot. Współistnieją z nimi motywy z mitologii rzymskiej, jak Wiktoria koronująca nagiego młodzieńca czy Fortu­ na z rogiem obfitości. Symbole te rzeźbiono na płytach lub malowano na ścianę katakumb. Przetrwały do dziś. Nagrobki, o formie płyty, pochodzące z czasów rzymskich, odnaleziono w wielu miejscach basenu Morza Śródziemnego — na terenie obecnych Włoch, Grecji, Hiszpanii, Egiptu i Azji Mniej­ szej. O późniejszych z wieków I V — V I niczego prawie nie wiemy, a niewiele więcej o pochodzących z następnych stuleci. W . średniowieczu stawiano prostą płytę pokrytą samym tylko epitafium, czasem w reliefowym obramowaniu, prosto­ kątną lub półokrągłą u góry. Świadczą o tym nagrobki odkopane przed wojną m. in. w Moguncji, Spirze, Erfurcie i Kolonii, odna­ lezione we Wrocławiu ( X I — X I I I w.), oraz z cmentarzy w Wormacji (XI w.) i Frankfurtu nad Menem ( X I I I w.) Przejście od prostej pionowej płyty do wyszukanych form architektonicznych (m. in. wysokich nagrobków typu sarkofagowego) , można prześledzić na cmentarzu w Pradze — najstarszym zachowanym cmentarzu żydowskim w Europie Środkowej, gdzie grzebano od I połowy X V do X V I I I w. W okresie renesansu u Żydów sefardyjskich wykształciła się pozioma forma nagrobka, która utrzymała się w gminach sefardyjs­ kich m.in. w Europie i w Izraelu po dziś dzień (il. 3). Najbardziej okazałe ich przykłady znajdujemy na cmentarzu w Altonie ( X V I I w.) i w Ouderkerk pod Amsterdamem (XVII w.), gdzie poziome płyty lub nagrobki typu sarkofagowego pokrywa bogata dekoracja przedstawiająca sceny biblijne, rodzajowe i historyczne; łączy ona 27 28 29 30 31 32 33 34 35 tematy żydowskie z motywami charakterystycznymi dla sztuki europejskiej. Wśród Żydów aszkenazyjskich — a więc także polskich — utrzymał się średniowieczny kanon pionowej płyty, wzbogacony z biegiem czasu różnorodnymi elementami, tak w dekoracji, jak i architekturze i programie ideowym. Wyraźny zestaw symboli i styl zdobniczy, czerpiący w dużej mierze z baroku, a później z klasycyz­ mu, wykształcił się w X V I I i X V I I I w. i był związany z innymi gałęziami żydowskiej sztuki — szczególnie ze snycerską i malarską dekoracją wspaniałych drewnianych synagog, która też ma charak­ ter sztuki ludowej. Ten styl przetrwał prawie bez zmian na cmenta­ rzach w Polsce do początków X X w„ a w tradycyjnych społecznoś­ ciach mniejszych miast i miasteczek — aż do ich wojennej zagłady. W końcu X I X w. i w X X w. na wielkomiejskich cmentarzach żydowskich, takich jak w Warszawie, Łodzi i Wrocławiu, powstały pomniki o motywach stylowych i symbolicznych zaczerpniętych z cmentarzy chrześcijańskich, np. obeliski, kolumny z urną lub draperią, rzeźbione sarkofagi (il. 5) monumentalne grobowce naśla­ dujące formę portyku, portalu, panteonu lub ołtarza, kaplice cmentarne o cechach neogotyku, realistyczne rzeźby drzew o odcię­ tych gałęziach. W tym też czasie powstały specyficzne dla cmentarzy żydowskich grobowce w „stylu biblijnym", który wyróżnia się świadomym nawiązywaniem do form architektury Palestyny i Egip­ tu. Także popularność motywów mauretańskich w ornamentyce wynika być może z dążenia do „orientalnych" skojarzeń. Istnieje więc ogromna różnorodność form, stylów i źródeł inspiracji, a rów­ nocześnie... zupełna dowolność w ich łączeniu. Tradycyjne nagrobki, produkowane masowo, stają się w tym czasie, zwłaszcza w dużych miastach, szablonowe i pozbawione wyrazu. W X X w. na cmentarzu warszawskim a w mniejszym stopniu i łódzkim pojawia się pełnoplastyczna rzeźba w duchu kubizmu, ekspresjonizmu i secesji. Najcenniejsze dzieła — postaci ludzi 29 �- II. 5. Nagrobki odbiegające od tradycji: sarkofag na grobie kupca Wilhelma Landaua. Warszawa 1889. i aniołów z zasłoniętymi twarzami — wyszły spod dłuta Abrahama Ostrzegi (ił. 4). Wszystko to odnosi się jednak — podkreślmy to raz jeszcze — do dużych miast, a właściwie nawet tylko do tej części cmentarzy, na których chowano najzamożniejszą i najbardziej zasymilowaną część żydowskiej społeczności. Jednak tematem niniejszego studium nie będą pomniki o cechach stylowych zbliżonych do występujących na cmentarzach innych wyznań, chociaż i one zasługują na uwagę historyków sztuki, lecz pomniki o specyficznie żydowskim charakterze, tradycyjne, to znaczy takie, którymi upamiętniała swoich zmarłych społeczność żydowska w Polsce od średniowiecza po wiek X X . Nie powstała jeszcze — o ile autorce wiadomo — typologia nagrobków żydowskich w Polsce, podobnie jak nie podjęto analizy ich cech architektonicznych czy stylowych na skalę szerszą niż zakres jednego lub kilku cmentarzy. W sposób bardzo prowizoryczny można wyróżnić trzy typy tradycyjnych nagrobków: 1. M a c e w a — typ najbardziej rozpowszechniony, a na wielu obszarach jedyny (il. 1, 11, 12, 30 i in.). Jest to pionowa płyta kamienna różnej wysokości, najczęściej od 75 cm do 150 cm, zakończona prostokątnie, trójkątnie lub łukowato, a czasem w bar­ dziej oryginalny sposób. Pokrywają inskrypcja w jęzku hebrajskim, zazwyczaj ograniczona z obu boków półkolumnami, pilastrami, lizenami lub bordiurą. W przyczółku nad epitafium (czasem także pod nim) umieszczona jest zazwyczaj dekoracja plastyczna o rycie wklęsłym lub wypukłym, niekiedy rozbudowana do wielu pięter i przytłaczająca samo epitafium. Płyta osadzona jest wprost w ziemi lub na cokole, często podparta z tyłu podłużnym blokiem kamien­ nym o przekroju prostokąta, trapezu albo półkola. Macewy bywały malowane, ale trudno powiedzieć, jak często, ponieważ ślady polichromii zachowały się tylko gdzieniegdzie (np. Lublin, Kazimierz nad Wisłą, Szydłowiec, Ożarów, Warszawa i inne), a materiał archiwalny jest jeszcze skąpszy. Używano farby czerwonej, zielonej, żółtej, niebieskiej i pomarańczowej, a także czarnej, białej, srebrnej i złotej. Jak zauważył Diamant, kolorystyka była brana pod uwagę już przy rzeźbiarskim opracowywaniu nagrobka. Oprócz kamiennych stawiano też macewy drewniane — i znów trudno powiedzieć, jak bardzo były rozpowszechnione, bo nie przetrwały wojny i zachowały się tylko na fotografiach (jak np. ze Złoczowa w okolicach Lwowa). Wiadomo, że na cmentarzu warsza­ wskim jeszcze na początku X X w. stały nagrobki z dębowego drewna, i to zarówno w kwaterach, gdzie chowano Żydów ortodok­ 3 6 37 30 38 syjnych, jak i zasymilowanych. Nagrobki drewniane obejmowały cały wachlarz form od prostej deski do starannie opracowanej tablicy, z dekoracjami plastycznymi bliźniaczo podobnymi do tych, którymi zdobiono pomniki kamienne. Obydwa typy nagrobków mogły być zrobione prze tę samą o s o b ę . W X I X w. pojawiły się macewy żeliwne (Warszawa, Międzyrzec, Radomsko), o kompozycji epitafium i dekoracji nad nim podobnej jak w macewach kamiennych, z tą różnicą, że często wykorzystywa­ no możliwości, jakie daje ten materiał, by stworzyć bardziej ozdobną linię zwieńczenia. Litery są tu z reguły wypukłe (il. 8). Jakkolwiek podstawowy schemat kompozycji macewy pozostał ten sam, charakter dekoracji plastycznej, krój liter epitafium i po­ ziom artystyczny wykazują duże różnice, zależnie od miejsca i czasu powstania. Najstarsza istniejąca obecnie na ziemiach polskich macewa odkryta w 1917 r. we Wrocławiu i niedawno umieszczona na tamtejszym cmentarzu pochodzi z r. 1203 i ma wygląd typowy dla opisanych wyżej średniowiecznych nagrobków: jest to prostokątna płyta bez ornamentów, z umieszczonym w prostym obramieniu epitafium, upamiętniającym Dawida, syna Szaloma. Podobnie wygląda fragment odkrytego niedawno w Świdnicy nagrobka z 1362 r. Najstarszy zachowany na swoim miejscu nagrobek żydowski w Polsce stoi w Lublinie, na grobie Jakuba Kopelmana, zmarłego w 1541 r. Ten i inne lubelskie nagrobki z X V I w. należą do najskromniejszych macew z epitafium okolonym ramą (il. 6) lub nawet bez niej, jak np. na grobie zmarłego w 1558 r. rabina Szaloma Szachny. W Lesku podobne macewy pochodzą z pierwszych lat X V I I w., a gdzieniegdzie pojawiają się jeszcze później, aż po wiek X I X (Nowy Wiśnicz). Na cmentarzu Remu w Krakowie, drugim najstarszym z zachowanych cmentarzy żydowskich w Polsce, X V I -wieczne macewy mają już przeważnie epitafium o nieco bogatszej oprawie w formie gzymsu czy arkady, wzorowanej na renesanso­ wych portalach. Wersety epitafium umieszczone są w zagłębieniach, a wypukłe, starannie opracowane litery stanowią zasadniczy element dekoracji. Taką właśnie inskrypcję, ograniczoną dwoma pilastrami przechodzącymi w łuk archiwolty, ma oryginalny, zachowany nagrobek słynnego rabina Mosze Isserlesa, zwanego Remu, zmarłe­ go w 1572 r. (il. 7). Charakterystyczne jest to, że dostawiona znacznie później macewa na grobie Remu ma znacznie prymitywniejsze liternictwo (tekst epitafium jest ten sam), ale za to inskrypcję wieńczy obfita barokowa dekoracja o treści symbolicznej, a ograniczają z obu boków półkolumny oplecione winoroślą. Podobnie bogato zdobione są inne macewy z X V I I I i X I X w. 39 �H 6 Najstarsza macewa na cmentarzu w Lublinie z 1541 r. na grobie Jaakowa Kopelmana. Typowa dla tego okresu pionowa płyta z epitafium o prostym oprofilowaniu na obrzeżu (tekst tłum. — 2); il. 7. Płyta na grobie rabina Mosze Isserlesa, zwanego Remu, zm. 1572 r. Cmentarz Remu w Krakowie (tłum. — 4); il. 8. Żeliwna macewa na grobie Samuela Poznera. Warszawa 1880; il. 9. Przykład płaskorzeźby dostosowanej do pierwotnego kształtu kamienia. Lesko 1920 31 �Odbiegają od tego nagrobki z terenów ubogich w kamień i tradycje jego obróbki.W północno-wschodniej Polsce używano głazów narzutowych, ociosanych w kształt przypominający nieforemną macewę (Krynki, Tykocin) lub nie ociosanych (Tykocin, Orla, cmentarz na Rybakach w Łomży), z prymitywnie wyrytym napisem i bez ornamentów. Jeśli występuje jakaś dekoracja plastyczna, jest to pojedynczy symbol wyryty w najprostrzy sposób (il. 13). Macewy o nietypowym kształcie, wynikającym z formy użytego kamienia, można spotkać też sporadycznie w innych okolicach (np. w Lesku — niesymetryczne lub bardzo wydłużone w pionie); dostosowanie płaskorzeźby do „zastanego" kształtu kamienia daje dodatkowy, oryginalny efekt plastyczny (il. 9) 2. Nagrobki t y p u s a r k o f a g o w e g o . Bogaty zespół takich nagrobków o różnych wariantach architektonicznych i stylowych można znaleźć na cmentarzu Remu w Krakowie, zresztą dzięki jego powojennej rekonstrukcji (il. 10). Prawdopodobnie istniały one w jeszcze innych miejscach w Polsce, bowiem o sarkofagach „na wzór praski", widzianych w Opatowie, wspomina Bałaban. Porównanie odnosi się oczywiście do XV-wiecznego cmentarza w Pradze. Warto tu dodać, że analiza nagrobków z cmentarzy praskiego oraz wiedeńskiego doprowadziła badaczkę sztuki żydows­ kiej, Rachel Wischnitzer, do wniosku, że forma macewy wyłoniła się na skutek ewolucji sarkofagu poprzez przekształcenie jego tylnej ściany. Teza ta jednak nie została powszechnie przyjęta. Nagrobki sarkofagowe w Krakowie mają wiele odmian. Tumba jest często dwuczęściowa, składa się z prostokątnej skrzyni i przykry­ wającej ją półkolumny lub piramidy, dwu- lub czterospadowej, Górna część miewa ściany o dużym nachyleniu i bywa bardzo wysoka. Ściany pokryte są inskrypcjami i dekoracją. Ponadto do przedniej, a czasem także tylnej ściany dostawiona jest wysoka płyta, również pokryta inskrypcją. Taki jest nagrobek Mordechaja Saby, rektora krakowskiej uczelni talmudycznej, który zmarł w 1576 r.: wysoka, dwuspadowa tumba z pionową płytą z przodu i z tyłu — i wszystko pokryte inskrypcjami hebrajskimi bez żadnej dekoracji plastycznej. 3. Ohe 1 — (po hebrajsku — namiot) prosty budynek murowany, dawniej też drewniany, z drzwiami i jednym lub dwoma okienkami (il. 14). Otacza on jeden lub więcej grobów, oznaczonych wmurowa­ nymi w ścianę tablicami lub wolnostojącymi macewami. Jego prototypem jest drewniany daszek na słupach, wznoszony nad nagrobkiem dla jego ochrony. Ohel pozbawiony jest zazwyczaj jakiejkolwiek dekoracji plastycznej, a umieszczona nad wejściem tabliczka — o ile w ogóle istnieje — zawiera jedynie podstawowe dane: tylko wyjątkowo tekst jest ozdobny i poetycki (np. jeden z oheli w Warszawie). 4 0 41 42 32 Ohele wznoszono zazwyczaj na grobach słynnych rabinów ora cadyków — duchowych mistrzów chasydyzmu; znajdują się także nagrobki ich rodzin. Są one nadal odwiedzane — a czasei remontowane lub na nowo wznoszone — przez kontynuatorów polskich dynastii chasydzkich, mieszkających w Stanach Zjednoczo nych i Izraelu; śladem ich wizyt są kwitle — kartki wotywne, na któri robiono specjalne otwory w ohelach. W Polsce ohele znajdują s m.m. w Warszawie, Leżajsku, Bobowej, Nowym Sączu, Sieniawie Skierniewicach, Radomsku, Chrzanowie, Trzebini, Rymanowii i wielu innych miejscowościach. Trzeba jeszcze raz podkreślić, że powyższy podział jest prowizo­ ryczny, wyodrębnione typy nagrobków zachodzą bowiem na siebie. W ohelu może stać typowa macewa, płynna jest granica miedz macewą a sarkofagiem, bo przednia i/lub tylna ściana sarkofag może powiększyć się i przyjmować na siebie najważniejsze elementy: inskrypcję i ornament, a skrzynia sarkofagu — maleć i trac^ ozdoby, aż stanie się ledwie widoczną nad ziemią poziomą kolumną podtrzymującą macewę. Znane są również inne formy nagrobków. W czasie swoich wędrówek po Europie Wschodniej Levy zwrócił uwagę m.in. na niskie murowane lub drewniane budynki z wbudowaną z przodu płytą z epitafium, widoczną z zewnątrz i czasem chronioną drzwicz­ kami. Sfotografował on takie groby w Słonimiu i Kobryniu. Jak wynika ze znanych fotografii Jana Bułhaka, także w Wilnie było ich bardzo dużo. Obmurowane pionowe płyty były w Białymstoku. Fotografie z okresu I wojny światowej przedstawiają nagrobki w formie podłużnych drewnianych budek na cmentarzu w Stolinie. Levy odnotował też ciekawe przypadki wykorzystania w roli pomnika nagrobnego różnych materiałów, takich, które były dostę­ pne dla niezamożnych: pnia ściętego drzewa, pala wkopanego w ziemię z blaszaną lub kamienną tablicą, części kamienia młyńskie­ go. Opisując cmentarz w Kazimierzu nad Wisłą, Bałaban wspomina pomniki z początku X I X w., które „wprawiono do muru w oddziel­ nych niszach" a mówiąc o pięknym, założonym w X V w. cmentarzu we Lwowie, na którym sam zinwentaryzował wiele nagrobków, określa niektóre pomniki jako „wielkie jak ściany". Na cmentarzu poznańskim widział zaś — przeniesione ze starszego cmentarza — „nagrobki małe, t r ó j k ą t n e " . Mogły istnieć jeszcze inne typy nagrobków, które zostały zniszczone w czasie wojny. Charakterystyka form nagrobków, ich cech architektonicznych i rzeźbiarskich — to jedno z możliwych spojrzeń na cmentarze żydowskie. Inne podejście wiedzie do analizy symboliki płaskorzeźb, gdzie oprócz wiedzy historyka sztuki potrzebna jest już lepsza znajomość tradycji i religji żydowskiej. Trzecie pole badań to 43 44 45 �z! i i 4 44* ' l-r-l; j . ; i J 12 14 II. 11. Nagrobek Jehudy Leiba, syn Azriela. Warszawa 1822. Lwy nawiązują do imienia zmarłego. Na księdze cytat z Biblii, litery Pe Nun (skrót słów „Tu spoczywa") otwierają epitafium. Ligatury liter Alef i Lamed w czwartym i szóstym rzędzie oraz liter Lamed, Pe i Kof w ostatnim rzędzie są ozdobnie zakończone. W całym tekście liczne skróty oznaczone „lilijką". W przedostatnim i ostatnim wierszu sentencja dająca po podsumowaniu wartości liczbowych liter rok śmierci (tłum. — 8); il. 12. Akrostych w epitafium: pierwsze (z prawej) litery wierszy, wyróżnione wielkością, tworzą imiona zmarłego. Nagrobek Beniamina Zeewa Wolfa. Bieruń Stary 1832 (tłum. 14); il. 13. Często spotykany w pn.-wsch. Polsce typ nagrobka z kamienia polnego, o prymitywnym liternictwie i rysunku reliefu Tykocin; i l . 14. Ohel na grobie rabina Chaima Herca Halperna Białystok 1922 33 �II. 15. Owce w wodopoju. Nagrobek z 1 poł. X I X w. hebrajskie napisy nagrobne, które godne są uwagi zarówno ze względu na swoją treść i stylistykę jak i opracowanie plastyczne. Epitafia Interpretacja symboliki płaskorzeźb na nagrobkach, rozstrzyga­ nie pytania, czy twórca użył przypadkowo tego, a nie innego motywu, sięgając po prostu do ustalonego repertuaru przedstawień, czy też wywiódł obraz z faktów związanych z osobą i życiem zmarłego nie jest możliwe bez znajomości treści epitafium. I rzeczy­ wiście — inskrypcja nagrobna zbliża nas do odcyfrowania języka płaskorzeźb. Zbliża, ale niezmiernie rzadko daje rozstrzygającą odpowiedź, bowiem tradycyjne epitafium hebrajskie — tzn. takie, które umieszczano na grobach religijnych Żydów, przynajmniej od X V I w. aż do czasu wojennej zagłady — to zazwyczaj tekst stereotypowy, zrytualizowany, wręcz frazes. Nie bez racji Schiper określił XVIII-wieczne epitafia jako „przeładowane epitetami i prze­ nośniami, i często przez to niezrozumiałe" , a Dawidson pisał, że Jest rzeczą wiadomą, że epitafia hebrajskie są przeważnie zbiorem przesadnych frazesów, nic wspólnego ze zmarłą osobą nie mających, lecz będących swego rodzaju ozdobą barokową, splecioną z wieńca stów i z d a ń " . Podobnie Bałaban obrazowo określa je jako „napuszyste" , a gdzie indziej jako pisane „stylem książkowym, niecodziennym" i podpiera ten zarzut cytatem: „chwała wieku, szklanka mannny, kosz książek, nasz nauczyciel, o którego duszę walczą aniołowie niebiescy z ziemianami" . Takie przykłady można przywoływać w nieskończoność, a styl, którym posługiwali się autorzy inskrypcji — czasem początkujący poeci — określano jako melica, co oznacza styl o biblijnej lub talmudycznej frazie. Lektura hebrajskich epitafiów na cmentarzach żydowskich, które przetrwały w Polsce, potwierdza te określenia, choć inaczej patrzymy dziś na to, co kiedyś ganiono jako mało nowoczesne. Typowe jest rozbudowane epitafium o długości 10—20 wierszy, wypełnione epitetami pochwalnymi, alegoriami i metaforami obrazującmi cnoty zmarłego oraz żal osieroconej gminy czy rodziny. Zawiera ono często wersety z modlitw, cytaty z Biblii, zwłaszcza z Psalmów, i z innych dzieł religijnych, np. z Przypowieści Ojców (Pirke Awot), będących częścią Talmudu. Jednakże bogactwo źródeł religijnych, z których czerpali autorzy epitafiów, pozwalało na tworzenie tekstów bardzo się od siebie różniących, choć podob­ nych w ogólnej wymowie. Bywa więc. tak, że np. dziesięć dowolnie wybranych sąsiadujących ze sobą nagrobków ma teksty niemal zupełnie inne; kiedy indziej podobna grupa macew będzie miała inskrypcje prawie indentyczne, różniące się tylko personaliami zmarłego. Dają więc one informacje nie tyle o jego życiu i śmierci, co o tym, jakie cechy uchodziły w społeczności żydowskiej za najbar­ dziej godne pochwały, a więc i uwiecznienia w kamieniu. Jak pisze Anna Kamieńska: „Takie są konwencje nagrobkowych napisów, jakby umierali tylko dobrzy i p r a w i " . Jakie były te cechy, nakazane przez Pismo i tradycję, a upamiętone w epitafiach? A więc zacność, prawość, bogobojność (dosłow­ nie „bojaźń Boga" lub „bojaźń niebios"), gorliwość w spełnianiu 46 47 48 49 50 51 52 53 34 przykazań, uczoność (chodzi oczywiście o znajomość pism religij­ nych) i zasługi w przekazywaniu tej wiedzy potomnym, hojność (wyrażająca się w dobrocznności dla gminy), miłosierdzie, sprawied­ liwość, Typowym początkiem epitafium mężczyzny jest isz tam we-jaszar, co może być tłumaczone jako „mąż zacny i prawy", bądź też inaczej, ponieważ zakres znaczeniowy tych słów jest szeroki: tam oznacza również prostotę, prostolinijność. Inskrypcja na grobie kobiety często zaczyna się od słów isza haszuwa we-hacnua — „ko­ bieta poważana i cnotliwa". Pochwały dotyczą nie tylko zmarłego, ale nierzadko jego przod­ ków, np. „Jaakow syn sławnego mędrca Awrahama z Opoczna" (patrz tłumaczenie 7)*, a w wypadku kobiet — małżonka. Dla dodania powagi swej ocenie twórca epitafium powoływał się na autorytet społeczności, podkreślając, że zmarły był „poważany", „szanowany", a „imię jego było sławione w bramach" .0 tym, jak trwały był repertuar panegirycznych zwrotów może świadczyć fakt, że prawie ten sam ich zestaw można odnaleźć na X I X - , a nawet XX-wiecznych nagrobkach w Warszawie, Łodzi, galicyjskim mias­ teczku, co na XVI-wiecznych nagrobkach w Pradze A czego konkretnego możemy dowiedzieć się o zmarłym? Na większości cmentarzy niezmiernie rzadko podawany jest jego wiek, ale czasem spotyka się określenia takie, jak zaken lub jaszisz — stary, jeled— chłopiec, bachur — młodzieniec, awrech — młody człowiek, jalda — dziewczynka, betula — panna, narzeczona, kala — panna młoda, almana — wdowa. Rządziły tu obyczaje lokalne, bo np. nagrobkach w Pyskowicach k. Katowic często podany jest rok urodzenia oraz data śmierci i pogrzebu, który następował zazwyczaj dzień po śmierci. Najczęściej dopiero pod koniec epitafium określo­ na jest tożsamość: imię i imię ojca, a u kobiet czasem też imię męża. Wyjątkowo podawano też dalszych przodków (il. 54). Po imieniu ojca dodane jest lewi lub kohen, jeśli zmarły należał do potomków pokolenia Lewiego lub do pokolenia kapłańskiego, wywodzącego się od arcykapłana Aarona (np. tłum. 2 i 16). Bardziej skomplikowana jest sprawa z nazwiskami. Dopiero w X I X w. stały się one obowiązkowe dla wszystkich Żydów. Rzadko jednak można je znaleźć na tych nagrobkach, które interesują nas jako przykłady symboliki i sztuki żydowskiej. W niektórych miejsco­ wościach zdarza się, że na żadnym z zachowanych nagrobków nie ma ani jednego nazwiska. Spotykamy je natomiat w wielkomiejskich gminach na nagrobkach X I X - i z reguły na XX-wiecznych. W zasa­ dzie pojawiają się one w połowie X I X w„ ale, jak pisał z nutą wyrzutu Bałaban „to dzieje się tylko w wielkich miastach i u rodzin bardziej postępowych, zacofani i mieszkańcy miast prowincjonal­ nych nadal nie troszczą się o nazwiska i wypisują tylko imię zmarłego i imię jego ojca" . Wspomniał on też o umieszczeniu „przez pobożnych" nazwiska z tyłu nagrobka, ale spotyka się to stosunko­ wo rzadko. Czasem po imieniu ojca lub męża podawano miejsce jego 54 55 56 * Powołuję się na tłumaczenia zamieszczone na ss. 60—62 w art. S. Krajewskiego. Dalej podaję tylko skrót: tłum. �sekwencja liter-cyfr tworzy słowo lub wyrażenie, dzięki czemu data pochodzenia, np. „Mirel, wdowa po zmarłym Dawidzie, lewicie może być zakodowana w tekście (tłum. 8, il. 11). Przykład pomysło­ z Litwy" (Warszawa, 1848) lub „Aaron Kolber syn Michaela ze wości autorów epitafiów to data 5620 (=1860) zaszyfrowana Żmigrodu" (Katowice, 1930 r.). Czasem dowiadujemy się, że zmarły w słowie keter — korona (Pyskowice, Warszawa). Podobne zabiegi pochodził „ze świętej gminy..." — tu następuje nazwa miejscowości, stosowano już w X V w. w Pradze, czego dowodem jest data w słowie (tłum. 7 i 17). cedaka — sprawiedliwość, dobroczynność (1439 r ) . T a k a sztuka Warto dodać, że imię, imię ojca, fakt przynależności do rodu wymagała przeważnie przestawienia cyfr-liter dających w sumie kohenów lub lewitów, a także data, stanowiły treść inskrypcji na datę, co daje pewne pojęcie o trudnościach, z jakimi boryka się średniowiecznych nagrobkach żydowskich (Wormacja, Frankfurt, badacz epitafiów. Mało tego: litery składające się na datę (podobnie Praga), a imię i imię ojca — na starożytnych nagrobkach i ossuariach jak na imię) mogą być rozsiane po wersecie lub nawet całym w Palestynie i Rzymie ( I I — I V w . ) . epitafium i tylko kropki albo „ptaszki" nad nimi — czasem ledwo Zawsze obecnym elementem epitafium jest data śmierci, umiesz­ widoczne — podpowiadają, które z nich należy wyłowić i podsumo­ czana zazwyczaj na końcu. Składa się na nią dzień, miesiąc i rok, wać. Te zabiegi są głęboko osadzone w tradycji żydowskiej," oczywiście według kalendarza żydowskiego, w którym miesiące są szczególnie w wiedzy kabalistycznej, która zbieżnościom liczboksiężycowe, a lata liczone od stworzenia świata. Czasem poprze­ wo-znaczeniowym przypisuje wielką rolę. dza je dzień tygodnia (po hebrajsku: „dzień pierwszy" itd.), przy W dacie tysiące zazwyczaj opuszczano, umieszczając po niej czym sobota jest określana jako szabat kodesz — święta sobota, a piątek jako erew szabat — wigilia soboty. Dzień miesiąca też bywa zamiast tego wyrażenie li-prat katan — według małej rachuby, podany opisowo, np. erew rosz chodesz — wigilia nowego miesiąca. skrócone do liter LPK (patrz T/3)* często połączonych w ozdobną ligaturę (il. 11, 21). Występują też nazwy świąt (il. 57). Gdzieniegdzie podawano też datę pogrzebu. Na tradycyjnych nagrobkach, którymi się zajmujemy, rok * Ze względu na trudności techniczne związane z drukiem, na podany jest w formie właściwej językowi hebrajskiemu, tzn. za końcu artykułu podajemy tablicę z literami hebrajskimi, w tekście powołując się tylko na właściwy numer przykładu — np. T / l . pomocą liter, które zarazem mają wartość liczbową. Czasem ta 59 57 58 II 16 Nagrobek Miriam przedstawia werset biblijny, mówiący o Miriam grającej na bębnie. Warszawa; il. 17. Nagrobek Dawida; do imienia nawiązuj!werset z psalmu Dawida (Dawid grał na harfie). Warszawa 1826; il. 18. Inskrypcja wkomponowana w relief, przedstawiający misę i dzban lewitów dwie gałęzie palmowe i koronę. Nad naczyniami: „Oto służba lewitów", pod koroną: „Korona Tory", w łuku — zwrot „Tu spoczywa" Nagrobek Efraima lewity. Sieniawa, poł. X I X w. (?); il. 19. Fragm. manuskryptu z X I V w. „Machsor Lipsiae" 35 �Na nagrobkach pojawiają się dane dotyczące zajęcia i funkcji pełnionych w gminie, np. mohel—dokonujący obrzezania chłopców na znak przymierza Izraela z Bogiem, sofer — kopista świętych tekstów Tory, mezuzy i tefllim, dajan — sędzia, aw bet din - przewodniczący sądu rabinackiego, sztadlan — przedstawiciel gminy żydowskiej wobec władz miejscowych, szamasz — dozorca synagogi itp. (tłum. 14, 17). Nie są to jednak nigdy zwykłe zawody, wyjątek stanowi tu zawód lekarz — rofe. Spotkać można zaszczytny tytuł gaon oznaczający w Babilonii rektora szkoły talmudycznej, a potem wybitnego uczonego i autorytet w dziedzinie religijnej (tłum. 2, 5, 6, 17). Uderzający jest egalitaryzm epitafiów, który zresztą wprowadza w błąd co do rzeczywistej rangi zmarłego, Może to wyraz równości wobec śmierci, która zaciera granice między mędrcem a prostacz­ kiem, bogaczem i biedakiem? Ale jest też przyczyna bardziej prozaiczna: nawyk stosowania tytułów — w zasadzie przysługują­ cych rabinom, czyli autorytetom w sprawach prawa religijnego — do właściwie wszystkich zmarłych. Bałaban jako jedyne wiarygodne wymienia tytuły chawer (dosł. towarzysz; tradycyjny tytuł uczonego), morenu (dosł. nasz nauczyciel; tytuł osoby o kwalifikacjach rabina lub uczonego) i kadosz (dosł. święty; tak określano męczenników, którzy oddali życie za wiarę). Jednakże tytuł morenu [we-] haraw (MW, T/4, M W H , T/5) poprzedza nazwisko na wielkiej liczbie nagrobków, a na niektórych cmentarzach jest on regułą — nie może więc być brany dosłownie. Zapewne więcej wspólnego z rzeczywistością ma tytuł morenu we-haraw rabi (MWHRR, T/6) — nasz nauczyciel pan rabin. Te tytuły i ich kombinacje są zawsze skracane do pierwszych liter, co dodatkowo utrudnia ich interpretację. Chociaż w judaizmie nie ma jednej, precyzyjnej doktryny dotyczącej losów duszy po śmierci ciała, uważa się, że dusza jest nieśmiertelna i żyje nadal w olam ha-ba — przyszłym świecie. Życzenia dotyczące życia pośmiertnego i odpoczynku duszy, a także 60 II. 20. Litery wypukłe, ozdobione kółkami w poł. wys., poziome kreski wyolbrzymione, pionowe zredukowane. Nagrobek Jehudy s. Eliakuma Gecla. Mikołów 1731 (?); il. 21. Liternictwo wypukłe, litera Lamed ma kształt głowy ptaka. Nagrobek Riwy c. Icchaka. Przytyk 1824; V IJl, iii II. 22. Litery wklęsłe, ozdobione kropkami, skróty znaczone arabes­ ką. Nagrobek Szmelke s. Aarona. Warszawa 1817; i l . 23. Litery przypominają iluminowane manuskrypty. Litery wypukłe, ozdobio­ ne kropkami w poł. wys. Skróty i daty oznaczone „v". Nagrobek Sary. Tarnów 1799 �II. 24. Litera Lamed o zakończeniu w kształcie głowy ptaka dziobiącego liść. Lublin 1817 prośby o orędowanie za żywymi często pojawiają się w inskrypcjach nagrobnych i należą do ich najciekawszych elementów, choć i one uległy skonwencjonalizowaniu, i to do tego stopnia, że stosuje się tylko ich skróty. Najczęstsze to T/7 „niech jego (jej) dusza będzie w ogrodzie Eden (tzn. w raju)", T/8 „niech spoczywa w pokoju". Powszechny w Polsce, a zarazem bardzo dawny, bo występujący już na wczesnośredniowiecznych nagrobkach żydowskich jest zwrot T/9 „niech jego pamięć będzie błogosławiona" lub „błogosławionej pamięci", czy T/10 „niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosła­ wiona". Zwrotu tego używano prawie zawsze po imieniu wcześniej zmarłego ojca lub małżonka (np. tłum 17). Natomiast zwrot T/11 „oby jego światło świeciło nadal" — oznacza, że wspomniany w epitafium ojciec zmarłego jeszcze żyje (tłum. 7, 15). Zwrotów dotyczących śmierci i życia pośmiertnego jest bardzo wiele, niektóre z nich to: „niech jego dusza dostąpi żywota wieczne­ go", „został zabrany do wysokości", „został przyłączony do swego ludu" lub „do swoich przodków", „dusza jego wstąpiła do niebios", „odszedł do miejsca pokoju" lub „miejsca prawdy", „miejsca odpoczynku". Najważniejszy jest jednak zwrot, który stał się nieodmiennym zakończeniem każdego epitafium i często pozostał jedynym hebrajskim elementem odległych już od żydowskiej tradycji epitafiów w innych językach — tichje niszmato crura bi-crorha-chajim występujący w postaci skrótu T/2. Werset ten ma swe źródło w I Księdze Samuela , występuje też w liturgii — w modlit­ wie Izkor zmawianej w synagodze za umarłych, której część stanowi słynna pieśń El Małe Rochami (Boże pełen miłosierdzia) oraz podczas pogrzebu *. Metafora ta pozwala na różne tłumacze­ nia, bardziej i mniej dosłowne. Niektóre z nich to: „Oby jego/jej dusza miała udział w życiu wiecznym" , „Niechaj dusza jego włączona będzie do grona żyjących" „Niechaj dusza jego przyjęta zostanie w grono żyjących" , „Niech dusza (...) otoczy się obleczeniem życia w Bogu" lub „Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia wiecznego" — ta ostatnia wersja jest najbardziej dosłowna i najbliższa powszechnie przyjętym angielskim i niemiec­ kim tłumaczeniom. Omawiany werset występował na nagrobkach już w starożytności a rozpowszechnił się w średniowieczu (Wormac­ ja — od 1162 r„ Frankfurt n. Menem — powszechnie używane od 1347 r„ Wiedeń, Znojmo w Czechach, Budapeszt). Znany też był w gminach sefardyjskich, skądinąd różniących się tradycją. Wy­ stępuje też na nagrobkach XVI-wiecznych w Lublinie i Krakowie, le —według rozeznania autorki — nie jest tam regułą; trudno określić to z pewnością, ze względu na powojenną rekonstrukcję nagrobków w Krakowie, a zapadanie się w ziemię tych w Lublinie. Czasem po skrócie T/2 następuje słowo amen, pieczętujące jakby prośbę o życie wieczne, jak np. na nagrobku z 1613 r. na cmentarzu Remu w Krakowie. Oprócz tego na wielu nagrobkach tego cmenta­ rza występuje słowo amen wydrapane kursywą hebrajską w zastyga jącym cemencie, zapewne przy rekonstrukcji, niesłusznie brane przez niektórych za znak kamieniarski. Okoliczności powstania tych napisów nie są autorce znane. 61 62 63 6 65 66 6 7 68 69 a Słowo amen, tak jak i podobnie używane słowo seta, czasem trzykrotnie powtórzone, było częstym zakończenem epitafium w Środkowej i Zachodniej Europie w dobie średniowiecza i pojawiało się czasem aż do X V I I I wieku. W Polsce można je spotkać w Krakowie i Lublinie, a także na jednym z najstarszych znanych nam nagrobków żydowskich w Polsce — wrocławskiej macewie z 1345 r„ gdzie słowo sela występuje dwa razy. Skoro pojawił się już problem skrótów w epitafiach, warto dodać, że te, które wymieniono wyżej, nie wyczerpują bynajmniej ich repertuaru. Np. wyrażenie ire Elokim lub ire Adonaj — bogobojny — skracane jest na najrozmaitsze sposoby. Skrótem jest początek każdego prawie epitafium — litery T / l od po nitman — tu pochowany, po nikbar — tu pogrzebany, lub po nignaz — tu ukryty, czasem zastąpione przez litery T/12 od po tamun — tu pochowany . Skrót ten bardzo często wkomponowany jest w ornament nad epitafium (il. 8, 28, 41, 45, 55, i in.). Litery T/13 to skrót od ben reb — syn pana, lub bat reb — córka pana, poprzedzający patronimicum. Rzadsze są skróty odnoszące się do rodów: T/14 od kohen we-cedek—kapłan i sprawiedliwy oraz T/15 segan lewiim — pokole­ nie lewitów; z tych skrótów zresztą powstały popularne nazwiska Kac i Segal. Trzeba przyznać, że nagromadzenie skrótów w i tak już skrótowej — bo pozbawionej samogłosek — inskrypcji hebrajskiej stanowi istną łamigłówkę i ... pułapkę dla ich badacza. W X V I I I wieku w hebrajskich inskrypcjach nagrobnych stają się modne różne figury stylistyczne; moda ta kwitnie w X I X wieku i utrzymuje się do końca trwania kultury żydowskiej w Polsce, choć w X X wieku, gdy nagrobki stają się szablonową „masówką", ubożeją też epitafia. Wśród tych figur popularne są akrostychy, w których pierwsze (oczywiście od prawej strony) litery kolejnych wersetów tworzą imię zmarłego, czasem z dodatkiem kohen, lewita lub z nazwiskiem. Litery te twórca nagrobka przeważnie wyróżniał wielkością, kropką lub ptaszkiem nad literą, a czasem w bardziej oryginalny sposób, np. umieszczając je w obwódkach (Chęciny, Sosnowiec-Modrzejów) lub w pionowym zagłębionym pasie (Inowłódz). Typowy jest nagrobek z Bierunia Starego z 1829 roku, gdzie pierwsze litery, większe od pozostałych, tworzą imiona zmarłego Beniamin Zeew Wolf, powtórzone ponadto w treści inskrypcji (tłum. 14, i l . 12). Na warszawskim cmentarzu takie inskrypcje są bardzo często spotykane. Innym środkiem chętnie używanym w X I X i X X wieku są rymy, wzorowane na poematach liturgicznych zwanych pijut. Czasem ta sama sylaba (najczęściej im — końcówka liczby mnogiej) kończy wszystkie wersety inskrypcji (tłum. 16 i 17). Niezliczone przenośnie i epitety, które można znaleźć na nagrob­ kach żydowskich w Polsce, mogłyby — i powinny — stanowić przedmiot osobnych badań literackich. Metafory takie jak: „kroczył ścieżkami Tory", „jego świeca w nocy nie gasła", „wyciągał dłonie do biedaków", „był ozdobą swego ludu" lub „pokolenia", „pasterz ludu Izraela", „szedł prostą drogą przez całe swe życie", „światło diaspory" można by mnożyć w nieskończoność. Nietrudno zauwa70 71 17 �X. V nr II. 25. Jedna z wyjątkowych macew z postacią ludzką (ale od tyłu), ponadto trzoda owiec, studnia, dom. Warszawa 1824; i l . 26. Dłonie z nożem do obrzezywania, na nagrobku wykonującego tę czynność rabina Jaakowa Cwi Witelsona. Po bokach zwój Tory z gwiazdą Dawid i szofar — róg do trąbienia w Nowy Rok. Warszawa 1924. żyć, że w prawie wszystkich tych zwrotach pobrzmiewają echa biblijne i rabiniczne, a wiele jest dosłownymi cytatami z Biblii, Talmudu i tekstów litugicznych (np. tłum. 10, i l . 35). Autorzy doskonałego studium o cmentarzu żydowskim w Pradze ,obejmującego 170 nagrobków z X V i X V I wieku, wymieniają ponad 300 różnych wersetów zaczerpniętych z Biblii, w tym najczęściej z Księgi Rodzaju, Księgi Samuela, Hioba, Jeremiasza, Izajasza, z Psalmów, Trenów Jeremiasza i Przypowieści Salomona. Choć brak jest jakiejkolwiek podobnej analizy dotyczącej Polski, lektura wybra­ nych epitafiów, w większości XIX-wiecznych, z różnych okolic, daje wrażenie podobnego bogactwa. Oto kilka przykładów: „I umarł (...) sędziwy i syty dni, i został przyłączony do przodków swoich" (Rdz. 25:8), „był mężem sprawiedliwym, nieskazitelnym wśród swego pokolenia" (Rdz. 6:9), „mąż, który boi się Pana" (Ps 112:1), „niech łaska twoja będzie pociechą moją" (Ps 119:76), „który boi się Pana, który kroczy jego drogami" (Ps 128:1), „kto ma czyste dłonie i niewinne serce" (Ps 24:4). Pochwałę kobiety czerpano najczęściej ze znanego fragmentu Przypowieści Salomona: „dzielna kobieta (...) jej wartość przewyższa perły" (31:10), „Wyświadcza (...) dobro (...) po wszystkie dni swego życia" (31:12), „jej lampa w nocy nie gaśnie" (31:18), „otwiera swoją dłoń przed ubogim, a do biedaka wyciąga ręce" (31:20), „mąż jej jest w bramach szanowany" (31:23), „bogo­ bojna żona jest godna chwyły" (31:30)—wersety te występują często na nagrobkach. Rozpacz bliskich opisywał autor epitafium słowami z Trenów Jeremiasza: „nie ma, kto by je pocieszył" i „Wejrzyj, Panie, na moją niedolę" (1:9), „Dlatego płaczę, moje oko, moje oko zalewa się łzami" (1:16), „Ustała radość naszego serca (...) spadła korona z naszej głowy, (...) Dlatego chore jest nasze serce, dlatego zaćmione są nasze oczy (5:15—17). Biblijny Laban, zawierając przymierze z Jakubem, mówi: „Ten oto kopiec i ten pomnik (hebr.: macewa) będą świadkami..." (Rdz. 31:51—52). Werset ten otwiera epitafium na XII-wiecznym nagrob­ ku we Frankfurcie, XVI-wiecznym — w Pradze; w Polsce autorka spotkała go m.in. na XVI-wiecznym nagrobku w Lublinie i X I X 72 -wiecznych macewach z Kazimierza nad Wisłą, Sieniawy, Bledz i Łosic, co znów każe pamiętać o ciągłości żydowskiej tradyc czerpiącej z tych samych źródeł w różnych krajach i epokach. Pretekstem do wersetu biblijnego może być imię zmarłego — imię patriarchy, „matki ludu Izraela", króla lub proroka. Wśród i wielu przykładów znanych autorce z polskich cmentarzy są następu­ jące: „Abraham zestarzał się i posunął się w latach" (Rdz. 24:1), a potem „umarł (...)sędziwy i syty dni, i został przyłączony doi przodków swoich" (Rdz. 25:8), „I wyszedł Izaak (...) na pole" (Rdz. 24:63; tłum 13), „Izaak (...) umarł, i został przyłączony do przodków swoich sędziwy i syty d n i " (Rdz. 35:29), „Mojżesz był pasterzem" I (Wj. 3:1), „Gdzie jest Sara? (...) W tym oto namiocie" (Rdz. 18:9). Te dwa ostatnie wersety zostały na warszawskim cmentarzu zilustrowa­ ne płaskorzeźbami: na nagrobku Mojżesza obok tego wersetu widnieje trzoda owiec (il. 15), a cytat o Sarze wyryty jest na domku z otwartymi na oścież drzwiami. Także błogosławieństwo udzielon przez Jakuba jego synom — protoplastom dwunastu plemio Izraela — inspirowało zarówno twórców paskorzeźb, jak i autorów inskrypcji, którzy cytowali takie np. wersety: „Szczenię lwie, Juda", „Juda — ciebie będą sławić bracia twoi" (Rdz. 49:8—9), lu „Naftali — smukła łania" (Rdz. 49:21). Źródłem cytatów nawiązu­ jących do imion zmarłych stały się też przedśmiertne słowa Mojżesza do plemion Izraela (Tłum. 8; i l . 11). Sztuką bardziej wyrafinowaną od dobierania wersetów biblij­ nych było ich parafrazowanie. Na starym, już nie istniejącym cmentarzu w Łodzi autor epitafium sięgnął po werset „Nic tu innego, tylko dom Boży" ze słynnej wizji Jakuba (Rdz. 28:17) i przekształcił go w „Nic tu innego, tylko dom wieczności" , nawiązując do faktu, że jedna z hebrajskich nazw cmentarza brzmi właśnie bet olam — dom wieczności. Bardzo ciekawe parafrazy można znaleźć na cmentarzu w War­ szawie. Oto dwa przykłady inskrypcji, w których wykorzystano zbieżność imion zmarłych i postaci biblijnych, w obu płaskorzeźba jest ilustracją treści, i w obu tematem tej płaskorzeźby są instrumenty : 73 II. 27. Dłoń trzymająca pióro, nagrobek sofera, kopisty świętych tekstów. Warszawa, 1 poł. X I X w.; il. 28. Dłoń lejąca wodę z dzbana — na nagrobku lewity, po bokach relief litery Pe Nun (skrót słów „Tu spoczywa"). Warszawa 1 tf€'S 38 �muzyczne — motyw skądinąd rzadki. Pierwszy: w Księdze Wyjścia (15:20) opisane jest, jak prorokini Miriam, siostra Aarona, prowa­ dząc za sobą wszystkie kobiety, sławi tańcem i śpiewem szczęśliwe przejście Żydów przez Morze Czerwone. Na warszawskim nagrobku Miriam, płaskorzeźbę przedstawiającą trąby, bębny, flety i skrzypce okala wstęga, na której umieszczono odpowiedni werset: „I wzięła Miriam bęben w swoje dłonie", ale słowo tof— bęben zastąpiono słowem tow — dobro. Jego sens więc jest: „Miriam zabrała ze sobą dobro" . Relief odnosi się od pierwotnego sensu, może po to by ułatwić skojarzenie? Niestety, duża część epitafium pogrążona jest w ziemi i nie można odczytać daty, zapewne jest to jednak nagrobek z X I X wieku, możliwe, że z jego pierwszej połowy (il. 16). Na nagrobku Dawida syna Jeremiasza, zmarłego w 1826 roku, instumenty muzyczne wyrzeźbione są z większą biegłością. Tu również są one plastyczną ilustracją imienia zmarłego, a zarazem komentarzem do wyrytego nad nim wersetu, który i w tym wypadku jest trawestacją tekstu biblijnego. Słowa newe! we-kinor — cytra i harfa (Ps 150:3) zamienione zostały na podobnie brzmiące ewel kinorenu — żałoba naszych harf, przez co uzyskano tekst: „Czy nasze harfy zmieniły się w żałobę, bo umarł Dawid, radość naszego serca". Zmarłym był Dawid, a biblijny Dawid, jak wiadomo, grą na harfie odpędzał przygnębienie króla Saula. W centrum reliefu widnieje instrument o wyglądzie liry, po prawej — piszczałki, po lewej — trąbka. Lira ma zakończenia w formie orlich głów, zwieńczona jest koroną, a pod strunami — dziś już nie istniejącymi, a zrobionymi zapewne z drutu — umieszczono inicjały pierwszych słów epitafium: tu spoczywa (il. 17). Wiele mówi porównanie tego przedstawienia z nagrobkiem Dawida de Rocha w Amsterdamie, gdzie mistrzowsko wyobrażona jest postać króla Dawida grającego na harfie — również jako aluzja do imienia, ale wykorzystująca właściwą żydom sefardyjskim swo­ bodę w przedstawianiu postaci ludzkich. 74 Przykładem zastosowania gry słów jest opisany prze Levy'ego nagrobek ze Słonimia, na którym w epitafium wyryto werset z Trenów Jeremiasza „I pomnożył (Pan) u córki Judzkiej smutek i narzekanie" (Lm 2:5). Ostatnie słowo może być dwojako odczytane: jako anija — lament, narzekanie lub jako onija — okręt. Skorzystał z tego artysta, umieszczając pod tym wersetem wizerunek łodzi ze złamanym masztem. Gdy oglądamy dekoracje plastyczne na tradycyjnych nagrob­ kach żydowskich, umieszczone zazwyczaj w przyczółku macewy, możemy często zauważyć wplecione w płaskorzeźbę fragmenty inskrypcji. To pole, na którym spotyka się badacz epitafiów z badaczem plastyki nagrobnej, pozostało chyba dotąd nie zauważo­ ne, co zresztą nie dziwi gdy zważymy, jak mało jest prac poświęco­ nych żydowskiej rzeźbie sepulkralnej i wykraczających poza najstar­ sze cmentarze europejskie. Napisy (pominąwszy te, które są po prostu częścią epitafium i zawierają np. dane zmarłego) mogą być interesujące ze względu na to, że widzimy dzięki nim, co twórca nagrobka chciał szczególnie zaakcentować, a nawet — czym się kierował, wybierając ten a nie inny motyw plastyczny. Takie „podpisywanie ilustracji" przywodzi na myśl prace twórców ludo­ wych — a takimi wszak byli anonimowi dziś żydowscy kamieniarze (il. 11, 18, 32, 49, 60). Poniższy zestaw napisów umieszczonych na płaskorzeźbach, gromadzący przykłady z różnych stron Polski, nie zawiera komenta­ rzy i możliwych wariantów tłumaczeń podanych inskrypcji. Zarów­ no przekłady, jak opisy płaskorzeźb są mało precyzyjne. Może on jednak stanowić punkt wyjścia do dalszych badań. 75 Księgi Sidur (modlitewnik) — na okładce książki (Warszawa, Łomża — nowy cmentarz, Łowicz) II. 29. Zwój Tory w Arce, tablice Dekalogu, księgi, korona Tory, lwy, skarbonka (dobroczynność). Ożarów X I X / X X w. (?); i l . 30. Jeleń odnosi się do imienia zmarłego Cwi Hirsz, błogosławiące dłonie — do pochodzenia z rodu kohenów, księgi — do uczoności, korona — to korona Tory i „korona kapłaństwa", o czym mówią umieszczone po bokach litery. Warszawa 1836 » 39 �11.31. Lew trzymający w objęciach zwój Tory. Warszawa; ił. 32. Unikalny relief ilustrujący werset Talmudu o „trzech koronach". Błogosławione dłonie podpisane są „korona kapłaństwa", księgi — „Korona Tory", korona — „korona dobrego imienia". Łódź 1890 (?) Sefer thilim (Księga Psalmów) — na okładce książki (Inowłódz, Radomsko, Łowicz), na otwartej książce (Piotrków, Żelechów, Szydłowiec) * Misznajot (zbiór praw rabinicznych) - - na grzbietach ksiąg (Łowicz) Talmud Bawli (Talmud Babiloński) - na otwartej książce (Łowicz) Midrasz (komentarze biblijne) — i a grzbiecie książki (Maków Mazowiecki) Korban Mincha (modlitewnik) — na otwartej książce (Szydłowiec), na okładce książki (Grodzisk Mazowiecki, Warszawa-Bródno) Księga miłosierdzia — na książce trzymanej przez lwy (Kraków, nowy cmentarz) Tytuły 4 części kodeksu prawa rabinicznego — na grzbietach ksiąg (Warszawa) 19 „Znak" (hebr.: cijun )— na dłoni z dzbanem (Białystok) „Znak dla duszy" — koło gryfów, lwów, ksiąg, korony (Lesko), | tarczy trzymanej przez lwy (Warszawa) „Znak grobu" — pod skarbonką i świecznikiem, pod świecznikien zapalanym przez dłoń ze świecą (Mińsk Mazowiecki) „Znak dla wiecznej pamięci" — w ornamencie roślinnym (Kraków, § cmentarz Remu) „Pomnik na grobie" — na tarczy trzymanej przez lwy lub w orna-| mencie roślinnym (Warszawa) „Drzewo p ł a c z u " — na drzewie lub koło drzewa (Warszawa, § Maków Mazowiecki, Grodzisk Mazowiecki, Sopot) „Śmierć" — u podstawy uskrzydlonej klepsydry (Warszawa, il. 49) i „Nikt nie ma mocy nad dniem śmierci" — na otwartej księdze (Łowicz) „Spadła korona z naszej g ł o w y " — na wstędze pod przewróconą koroną (Inowłódz) „Boże" — jako początek modlitwy „Boże pełen miłosierdzia"! — w medalionie (Mszczonów) „Pan miłosierdzia" — koło świec (Piwniczna), samo (Grybów) Skrót zwrotu „Niech jego/jej dusza będzie związana w węzeł życia" i —wkomponowany w świecznik nad epitafium (Żyrardów), w ornament z dwóch przeplecionych węży pod epitafium (Wieli­ czka), między dwoma lwami nad epitafium (Grybów), nagrobku będącym elementem płaskorzeźby (Warszawa) Skrót rozpoczynających epitafium słów „tu spoczywa" T / l lub T/12 jest niezmiernie często wkomponowany w płaskorzeźbę epitafium i umieszczany na różnych jej elementach, np. naj kartuszach, tarczach, rozetach, otwartych księgach (Warszawa), błogosławiących dłoniach (Mszczonów), w gwieździe Dawida (Łódź), na nagrobku podtrzymywanym przez lwa (Olkusz) itp. 80 81 Korony 76 „Korona Tory, korona dobrego imienia, korona k a p ł a ń s t w a " — odpowiednio przy: księgach, koronie, dłoniach w geście błogosławieństwa kapłańskiego (Łódź, i l . 32) „Korona Tory" — na wstędze nad lub pod koroną (Szydłowiec, Sieniawa, Łódź), nad otwartą szafą ze zwojami Tory (Tarnów, Ożarów—il. 29, Zduńska Wola), nad rozwiniętym zwojem Tory (Łodź), nad księgozbiorem (Szydłowiec) „Korona dobrego imienia" — na koronie (Piotrków, Jarosław), na wstędze przy koronie (Żabno, Sokołów Małopolski, Lesko), na kartuszu (Tarnów), nad szafą ze zwojem Tory (Sieniawa) „Korona kapłaństwa" — koło korony, nad dłońmi w geście błogosławieństwa (Lesko), pod dłońmi (Sieniawa) „Korona Tory i korona kapłaństwa" — nad księgami, koroną i dłońmi w geście błogosławieństwa (Warszawa, il. 30) „Korona kapłaństwa i korona dobrego imienia" — na wstędze wokół dłoni w geście błogosławieństwa i korony (Tarnów) Lewici 82 : Inne „Lewita" — na dzbanie do polewania dłoni (Ożarów) „Pokolenie lewitów" — na dzbanie (Ostrowiec Świętokrzyski) „Z domu (rodu) lewitów" — koło naczyń lewitów (Warszawa) „ D o m (ród) lewitów" — na domku (Lesko) „Oto służba lewitów" — nad dzbanem i misą (Sieniawa, il. 18) „Oto nauka lewitów" — nad księgami i dzbanem (Warszawa) 83 77 „Otwiera swoją dłoń przed ubogim, a do biedaka wyciąga r ę c e " — na skarbonce lub koło skarbonki (Warszawa), początek tego wersetu (Warszawa, Zduńska Wola) „Datki na biedaków" (Łowicz) „Dar w ukryciu dany uśmierza gniew" — na skarbonce, powyżej: „Rozdzielał i dawał biedakom" (Mszczonów) „Datki na Ziemię Izraela" — na skarbonce (Warszawa) 78 „Wieczne światło" — koło wiszącego kaganka (Warszawa) „Przykazanie jest pochodnią, a nauka światłem" — na rozwinię­ tym zwoju Tory, trzymanym przez dwa lwy (Kraków, nowy cmentarz) Na płaskorzeźbie przedstawiającej trzy budowle: lewa podpisana „grób Dawida", a prawa „Ściana (Płaczu)" (Szydłowiec, il. 60) „Grób Dawida" — na płaskorzeźbie przedstawiającej budowlę (Starachowice) „Wieża Dawida" — na płaskorzeźbie przedstawiającej budowlę (Szydłowiec) „Dom (ród) Dawida" — w wieńcu (Warszawa) „Krzesło Eliasza sławnej pamięci" — w dole nagrobka, na rzeźbie podwójnego krzesła używanego do ceremonii obrzezania (War­ szawa, na nagrobku mohela) „Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy 84 Dobroczynność 40 Śmierć, nagrobek, rozpacz 85 �wspomnienie Syjonu" — nad panoramą miasta w dole nagrob­ ka (Warszawa, il. 59) „Jeśli zapomnę cię, Jeruzalem, niech uschnie prawica moja!" — koło dłoni wpisanej W gwiazdę Dawida. Do tych przykładów dodać należy już uprzednio omówione cytaty biblijne i ich parafrazy na nagrobkach Mojżesza, Sary, Dawida i Miriam z Warszawy. Przyjrzyjmy się teraz epitafiom hebrajskim od innej strony. Jest w nich coś, co sprawia, że przykuwają uwagę osób nie znających liter hebrajskich: jest to ich forma plastyczna. Kwadratowe pismo hebrajskie, które wykształciło się w I V — I I wieku p.n.e. i dało później początek różnym stylom kaligrafii, niesie w sobie wielkie możliwości ornamentacyjne. Nie zaniedbywali tych możliwości twórcy średniowiecznych iluminowanych manuskryptów (il. 19), późniejsi autorzy ketub — kontraktów małżeńskich, drukarze modlitewników świątecznych, złotnicy wykonujący naczynia liturgi­ czne i mistrzowie haftów, które przetrwały na aksamitnych sukien­ kach na rodały i zasłonach na szafę, w której przechowuje się święte zwoje Tory w synagodze. Tradycję tę rozwijali snycerze i twórcy pięknych polichromii synagogalnych, gdzie inskrypcje przeplatały się z ornamentem, jak np. w drewnianych bóżnicach w Gwoźdźcu i Chodorowie. Ich dziełom, jak też misternym a zarazem naiwnym wycinankom, którymi Żydzi polscy ozdabiali swe domy na niektóre święta, najbliższa jest sztuka anonimowych artystów-kamieniarzy, w tym także sztuka artystycznego wykorzystania litery. W wielu przypadkach twórcy nagrobków osiągnięli kunszt doprawdy równy średniowiecznym mistrzom iluminacji, choć można chyba wyklu­ czyć przypuszczenie, że ludowi kamieniarze z małych miasteczek Galicji i Mołdawii czerpali z nich natchnienie bezpośrednio. Sposób stylizacji liter zachował ciągłość dzięki wspomnianym dziedzinom sztuki sakralnej; możliwe też, że niektórzy kamieniarze zajmowali się jednocześnie innymi rzemiosłami. Można też od­ nieść wrażenie, że artyści-kamieniarze wykorzystywali — świadomie czy nieświadomie? — dla potrzeb kaligrafii możliwości ekspresji, które daje właśnie kamień, np. efekt światłocieni wywołany umiejęt­ nym manipulowaniem wklęsłością i wypukłością. Analiza liternictwa epitafiów hebrajskich w Polsce to wielki, oddzielny temat — dotąd zresztą nie poruszany — warto więc choćby wspomnieć o kilku spostrzeżeniach, które nasuwają się przy ich oglądaniu. W różnych miejscach i w różnym czasie spotyka się liternictwo mniej lub bardziej artystyczne. Są cmentarze, na których prawie każdy nagrobek to majstersztyk kaligrafii, i takie, gdzie wszystkie epitafia mają identyczne liternictwo, oparte na najbardziej rozpo­ wszechnionej czcionce drukarskiej, bez żadnych ozdób. Czasem najstarszą część cmentarza łatwo wytropić, jeszcze przed odczyta­ niem dat, dzięki oryginalniejszej kaligrafii. Ogólnie można powie­ dzieć, że przykłady najciekawszego liternictwa (ale obok banalnego i niezdarnego) można znaleźć na X V I - i XVII-wiecznych nagrob­ kach w Krakowie i Lublinie oraz na późniejszych — w Chęcinach, Tarnowie, Szydłowcu, Mikołowie, Wielowsi, Będzinie, Sieniawie, Lubaczowie, Nowym Wiśniczu, Brzesku, Przytyku, Mszczonowie, Piotrkowie i Warszawie. Co stanowi o artyzmie napisów rytych na nagrobkach? Cechy bardzo różne, np. zastosowanie wypukłych liter uzyskanych przez wydrążenie tła — w Warszawie technika ta zaowocowała przepięk­ nymi dziełami w I połowie X I X wieku, po czym zanikła (il. 7, 12, 18, 20, 21, 24) Inna cecha to ozdabianie liter kółkami, rombami lub innymi przerywnikami w połowie ich wysokości — identycznie jak w średniowiecznych rękopisach (Tarnów, Mikołów, Kraków, War­ szawa, Lublin; i l . 19, 20), wyolbrzymienie kwadratowości czy „kanciastości" litery (Wielowieś i inne), powiększenie kontrastu między bardzo grubymi kreskami poziomymi a bardzo cienkimi kreskami pionowymi w literach (il. 20, 23, 49) lub — na odwrót — zatarcie tego kontrastu dla uzyskania litery „miękkiej", opływo­ wej (il. 21, 22). Niektóre litery są tradycyjnie bardziej „podatne" na zdobienie, zwłaszcza litera lamedT/16, której górna część przekszta­ łca się w liść, strzałę, arabeskę albo w głowę gryfa lub ptaka. Nagrobki, na których te ptaki-litery z różnych miejsc epitafium stykają się dzióbkami, to istny popis fantazji artysty (Przytyk. 86 87 88 89 90 Mszczonów, Warszawa; il. 21). Dodatkową ozdobę, najczęściej jak gdyby roślinną, otrzymywały też czasem litery kofi jud T/17 — choć rzadziej niż lamed. Na niektórych nagrobkach, w tym XVI-wiecznych, można spotkać inne elementy dekoracyjne w tekście — rośliny, rozety, a nawet ptaszki jako przerywniki między zdaniami (Kraków, Lublin, Warszawa; il. 22). Przejawem twórczego podejścia do litery jest tworzenie ligatur, to znaczy łączenie dwu lub więcej liter w jeden znak graficzny. Powszechna na nagrobkach jest tylko jedna z nich: T/18 — połącze­ nie liter lamed, pe i kof, omówionego wyżej skrótu występującego po dacie (il. 11, 21). Często łączono też w jeden znak T/19 litery alef i lamed, zwłaszcza w zakończeniach słowa Izrael, wielu imion oraz na początku słowa Elochim — Bóg. Dwa razy autorka napotkała ligaturę T/20 — połączenie liter pe i tet, raz w skrócie od słów po tamun — tu spoczywa, a raz w słowie nyftar — zmarł; dwa razy spotkała złączone w jeden znak T/21 litery pe i nun, od słów po nytman — tu pochowany (Lublin, Warszawa). Zarówno ligatury, jak wieńczenie litery lamed ptasią głową spotykamy też w innych dziełach sztuki żydowskiej, np. w haftach i polichromii synagog (Tykocin). Sposób, w jaki łączono litery, wydłużano je dla dopełnienia wersetu, a także umiejętność skrótów i przeniesień dowodzą, że twórcami epitafiów byli kamieniarze-Żydzi. Nawet błędy gramaty­ czne i ortograficzne nie są takie, jakie mógłby zrobić ktoś, kto nie rozumie tekstu. Niekiedy towarzyszą wykwintnie kaligrafowanym inskrypcjom nieporadne, naiwne płaskorzeźby, dzieło rąk ludowych kamieniarzy. Jest to konsekwencją faktu, że wśród Żydów nie było analfabetów i nawet wśród prostego ludu znajomość pism religij­ nych była powszechna. Pisząc o nagrobkach Żydów rumuńskich Diamant przedstawia dowody świadczące o tym, że kamieniarz rozumie tekst, wie, gdzie można skracać słowa i zdania. „Decydującą oznaką jest samodzielne opracowanie artystyczne hebrajskiego alfabetu. Tam, gdzie całe rzemiosło jest bardzo prymitywne, można wykluczyć, żeby nieżydowski kamieniarz tak opanował hebrajski alfabet, żeby litery T/22 (szin) i T/23 (alef) miały na jednym kamieniu różne kształty, ale jednak właściwe tym literom. (...) Wydawało się dziełem miłym Bogu, by litery kształtować wciąż na nowo. I ta różnorodność kształtów przy zachowaniu charakterystycznych cech wskazuje, że było to dzieło wierzących i piśmiennych Ż y d ó w " . Dziś komuś przyzwyczajonemu do czytelnego języka epitafiów chrześcijańskich —wszystko jedno, czy pisanych po polsku, niemie­ cku czy łacinie — niełatwo wyobrazić sobie trudności, na jakie napotyka badacz epitafiów hebrajskich. Dobra znajomość języka nie wystarcza; do odczytywania, a zwłaszcza tłumaczenia, potrzebna jest nie tylko znajmość Biblii i modlitw, ale często też literatury rabinicznej, i to znajomość naprawdę doskonała, skoro w przeczyta­ nych wersetach trzeba rozpoznać „z pamięci" ich pierwowzór. Żydowskie inskrypcje nagrobne w Polsce czekają dopiero na swego badacza, ale już nawet z powyższych pobieżnych uwag widać, że odzwierciedla się w nich bogaty dorobek piśmienniczy judaizmu i wiara w wagę i trwałość słowa. 91 II. 33. Dłoń wrzucająca monetę do skarbonki oznacza dobroczyn­ ność. Warszawa 41 �PRZYPISY 1 Brak jest danych co do powojennego stanu cmentarzy żydows­ kich i strat wojennych. Przedwojenne księgi Bractw Pogrzebowych, rejestrujących pochówki, zostały zniszczone wraz z zagładą gett, po wojnie nie prowadzono systematycznych badań. Dopiero w ostat­ nich latach podjęto inwentaryzację niektórych cmentarzy żydows­ kich (w Polsce centralnej pionierem tych działań był Adam Penkal¬ la). Najwięcej danych zawiera wykaz sporządzony w roku 1981 przez Urząd do Spraw Wyznań, są one jednak często nieścisłe. Aktualny, dokładny rejestr istniejących cmentarzy lub miejsc pamię­ ci jest przygotowywany przez Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce W latach 1974—86 odwiedziłam wraz z mężem 102 cmentarze. Zebrane na nich dane i materiał fotograficzny są podstawą nieniejszego opracowania. Brałam też pod uwagę, choć w znacznie mniejszym stopniu, fotografie z różnych publikacji oraz archiwów publicznych i prywatnych, zwłaszcza z archiwum p. Jana Jagielskie­ go, oraz fotografie nadesłane mi przez inne osoby. Wszystkim tym, którzy udostępnili mi swoje zbiory — serdecznie dziękuję. Za pomoc i cenne uwagi krytyczne dziękuję Janowi Jagielskiemu i Stanisławowi Krajewskiemu, który jest ponadto współautorem fotografii. Nakaz dotyczy nawet zwłok zbrodniarzy (Pwt 21:22—23). Tu i niżej skróty ksiąg Biblii podane są według Biblii Tysiąclecia; cytaty zaś podaję w przekładzie Biblii Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego, W-wa 1976 L. Trepp, 77«? Complete Book of Jewish Observance, New York 1980 Hasło Kladbiszcze, (w:) Jewriejskaja Enciklopiedija, t. X, patrz: Szulchaln Aruch, Jore Dea 367:2 (za Encyclopaedia Judaica, Jerozoli­ ma 1972). Szulchan Aruch, Jore Dea 364:1 (za Encyclopaedia Judaica). Talmud Jerozolimski, Schek. 2:7,47a, Genesis Rabba 82:10 (za Encyclopaedia Judaica). 2 3 4 5 6 7 D. Dawidowicz,hasło Tombs and tombstones, (v/:) Encyclopa­ edia Judaica. Gates ofMizvah, red. S. Maslin, New York 1979 Od strony obyczajowości ludowej interesująco opisuje tę chwilę Lilientalowa: „Najprzyjemniejszą zaś dla niego (tzn. zmarłe­ go — M . K.) zasługą jest otrzymanie pomnika (...) którego inni zmarli winszują mu zwykłym na ziemi, radosnym okrzykiem mazeltow"; R. Lilientalowa, Święta żydowskie w teraźniejszości i przeszłości, Kraków 1914. Inny autor powołuje się na tradycję, według której dopiero postawienie nagrobka uwalnia duszę od tułaczki między światami ziemskim a „przyszłym", a zaniedbanie tego przez rodzinę pozbawia ją życia wiecznego; D. Goldstein Jewish Mythology, Twickenham 1987. A. Kamieńska, Wstęp (w:) M . Krajewska, Czas kamieni, Warszawa 1982 M . Wanwild, Sztuka na cmentarzu żydowskim, (w:) Abraham Ostrzega, pomniki i nagrobki, b. m„ b.d. Talmud Babiloński, Ber. 18a (za: L. Trepp, op. cit.). L. Przysuskier, Cmentarze żydowskie w Warszawie. Przewod­ nik ilustrowany, Warszawa 1936; I . Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1938 Stary cmentarz żydowski w Łodzi. Dzieje i zabytki, praca zbiorowa, Łódź 1938 M . Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935; O. Mahler, Przewodnik po zabytkach żydowskich Krakowa, Kraków 1931 Sz. B. Nisenbaum, Jewriejskije nagrobnyje pamiatniki goroda Lublina (XVI— XIX w.), „Jewriejskaja Starina", Petersburg 1913; M . Bałaban, Ghetto lubelskie, „Studia historyczne",Warszawa 1922; tenże, Die Judenstadt von Lublin, Berlin 1919; tenże, Odbitki fotograficzne pamiątek starego cmentarza w Lublinie, „Jewriejskaja Starina", Petersburg 1913 M . Bałaban, Dzielnica żydowska. Jej dzieje i zabytki, Lwów 1909 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 36 II 34 Świecznik siedmioramienny Lesko pocz. X X w. (?); il. 35. Lew i jeleń „ilustrujące" werset z Talmudu „rączy jak jeleń, silny jak lew". Fnitafmm umieszczone na tablicy imitującej rozwinięty zwój trzymany od góry w dłoni. Warszawa 1827 (tłum.— 10); i l . 36. „Ludowy" werunek lwa na nagrobku w Lubaczowie lata 80 X I X w.; il. 37. Lew rozpaczający pod złamanym drzewem, symbol śmierci. Sandomierz 1932 42 �1 8 I . Klauzner, Dzieje starego cmentarza żydowskiego w Wilnie, Wilno 1935 A. Levy, Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa, Berlin 1923. Poza Polską, sztukę i symbolikę nagrobków badała R. Bernstein-Wischnitzer (Alte Friedhofkunst, „Der Jude", nr 2, 1917—18 i inni autorzy niemieccy. Bardzo ciekawe spojrzenie na symbolikę rzeźby nagrobnej i jej ludowy charakter przedstawił M . Diamant w swej pracy o cmentarzach w Mołdawii i Bukowinie (Jüdische Volkskunst, Wiedeń 1938, przedruk w „Kunst und Stein", vol 6—7, 1961—62). Publikowano fotografie nagrobków; jedną ze swych prac zilustrował Bałaban rycinami przedstawiającymi motywy zwierzęce na nagrobkach (Die Judenstadt von Lublin, op. cit.), a unikalny zbiór linorytów odtwarzających płaskorzeźby nagrobne z Wołynia jest owocem pracy M . Malkina i Sz. Judowina, którzy badali ludową kulturę żydowską (Jidiszer Folksornamenten, w jidysz, Witebsk 1920). Jak dotąd praca A. Levy'ego najszerzej przedstawia żydows­ ką symbolikę nagrobną w Polsce (op. cit.). Próbę takiego całościo­ wego opisu podjęła autorka niniejszego oracowania m. in. w artyku­ łach Cmentarze żydowskie — mowa kamieni, „Znak" nr 339/340, 1983- Symbolika nagrobków żydowskich Kalendarz żydowski" 1 9 8 4 _ —1985, Warszawa 1984; Kamienny ślad, „Projekt" nr 1 (46), 1982 oraz Czas kamieni, op. cit., gdzie znajduje się najbogatszy materiał fotograficzny i graficzny. Dostrzegali to jej pierwsi badacze. Wśród wytworów sztuki żydowskiej Bałaban na jednym z pierwszych miejsc wymienia „Pomniki cmentarne, o ile nie są ślepym naśladownictwem współ­ czesnych kierunków w sztuce" (Zabytki historyczne Żydów w Polsce, Warszawa 1929). Na znaczenie symboliczne płaskorzeźb zwrócił uwagę G. Loukomsky: „Choćby tylko pod względem symbolicznej treści przedstawień rzeźbiarskich pomniki te są arcydziełami o wiel­ kiej oryginalności" (Jewish Art in European Synagogues, London 1947). M . Goldstein, znawca i zbieracz sztuki żydowskiej, tak uzasadniał swój apel o podjęcie konserwacji i inwentaryzacji cmen­ tarzy: „Historykom i miłośnikom sztuki wiadomo, ile skarbów mieszczą owe żydowskie płyty grobowe (...) Zawarte na płytach rzeźby i napisy stanowią dowód odrębnej żydowskiej sztuki ludowej, 1 9 2 0 przedstawiającej dla artysty źródło porównań i naśladownictw. Zyska na tym sztuka żydowska i ludoznawstwo" (O potrzebie konserwacji i inwentaryzacji cmentarzy żydowskich, „Chwila" 1922). Diamant, op. cit. A. Kanof, Jewish Ceremonial Art and Religious Observance, New York, b. d. A. Levy, op. cit. S. Kayser, Jewish Ceremonial Art, Philadelphia 1955 Dawidowicz, Tombs and Tombstones, op. cit. J. Adler, Der wegfun idiszen kinstler (jidysz), Paris 1937, za: N . Guralnik, Jankiel Adler, europejski artysta w poszukiwaniu stylu żydowskiego, (w:) Jankiel Adler, Kolonia 1985 A. Kampf, Jewish Experience in the Art of the Twentieth Century, S. Hadley, Mass. 1984, za: Guralnik, op. cit. J. Dobruszyn, Kunstprimitifundkunst-buchfirkinder (jidysz), 1919, (w:) Gedenkenganag Gidysz), Kijów 1922, za: Guralnik, op. cit. Macewa po hebrajsku oznacza pomnik, a więc każdy nagro­ bek, jednak w języku polskim przyjmujemy to słowo w węższym znaczeniu, dla określenia najbardziej typowego żydowskiego nagro­ bka. Gates ofMitzvah, op. cit. „A Jakub postawił na jej grobie pomnik. Pomnik ten jest na grobie Racheli po dziś dzień" (Rdz. 35:20). Rozwój formy starożytnego nagrobka żydowskiego został opisany szczegółowo w pracy O. Muneles, M . Vilimkova, Stary zidovsky hrbitov v Praze, Praga 1955; por. też M . Kaniel, Judaism (The Art of World Religions), Poole, 1979 A. Trzciński, Formy nagrobkowe na cmentarzach żydowskich w Polsce, „Kalendarz żydowski 1984—1985", op. cit. Używam tu określenia „nagrobek typu sarkofagowego", ponieważ nie jest to sarkofag w ścisłym sensie — zwłoki spoczywają w ziemi. Tego terminu używa K. Radwański (Odkrycie renesanso­ wych i barokowych nagrobków żydowskich na cmentarzu Remuch w Krakowie, „Biuletyn Krakowski" t. I I , 1960) oraz I . Rejduch-Samkowa, która wyróżnia w nich tumbę i płytę (450 lat cmentarza Remu w Krakowie, „Spotkania z Zabytkami" nr 1/1984). Wcześniej 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 40 41 . 38. Lew „w roli" lewity obmywającego dłonie kapłanom. Lew kojarzy się też z drugim imieniem zmarłego — Jehudą. Warszawa 1871; il. ). „Ludowy" wizerunek lwa na nagrobku w Lubaczowie, lata 80 X I X w.; il. 40. Ptak gaszący dziobem świecę (śmierć), gryf, puszka ofiarna iobroczynność), korona i strzała. Radomsko 1867; il. 41. Jeleń nawiązujący do imienia zmarłego Cwi Hirsz, przed nim nagrobek ze skrótem słów „Tu spoczywa". Warszawa 1841 43 �6 4 I . D. Eisenstein, Mourner's Manual, New York 1929, tłum. M . K. „Aniołowie pokoju przyjdą cię powitać, twa dusza będzie związana w węzeł życia wiecznego, poprzedzą cię twe miłosierne uczynki i zabierze cię chwała Pana". Bałaban, Ghetto lubelskie, op. cit. M . Goldstein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935 Mahler, op. cit. J. Stryjkowski, Król Dawid żyje, Poznań 1984 L . A . Vega, Het Beth Haim van Ouderkerk, Amsterdam 1975 Schreiber, op. cit. Na nagrobkach sefardyjskich m.in. w Hiszpanii, na Bałka­ nach i na Wyspach Karaibskich, nad epitafium często umieszczany jest skrót słów macewat kwurat — pomnik na grobie (spotykany też w Polsce) lub cijun macewat kwurat — znak pomnik na grobie (m.in. Z. Efron, D. Kećkemet, Zidovsko groblje u Splitu, Split 1973 Muneles, Vilimkova, op. cit. Dawidson, op. cit. Por. też Levy, op. cit. Levy, op. cit. P i r k e A w o t 4:17 Przp. 31:20 Przp. 21:14. Wg Majmonidesa najwyższą formą dobroczyn­ ności jest ta, którą się daje w ukryciu (Miszne Tora, Matanot Anijim 10:8—14). Cijun użyto w sensie „pomnik na grobie" w I I K r i 23:17 i Ez 39:15 Rdz 35:8 Koh. 8:9 Lm 5:15—17 Tak nazywa się światło, palące się stale w synagodze przy świętej Arce. Przp. 6:23 Tak określa się w liturgii proroka Eliasza. Podwójne krzesło używane przy ceremonii obrzezania zwane jest krzesłem Eliasza, Ps 137:1. Być może pomysł tego przedstawienia został zaczerpnięty z sąsiedniego grobowca Berka Sonnenberga, dłuta artysty Dawida Friedlandera, gdzie cytat ten widnieje nad przeboga­ tą sceną przedstawiającą m.in. wieżę Babel, rzekę i instrumenty muzyczne na drzewach. Ps 137:5 Tak też sądzi Diamant, który w swej pracy (op. cit.) opartej głównie na materiale z Czerniowców zawarł ciekawe uwagi na temat liternictwa nagrobków. Wiele jego spostrzeżeń znajduje potwierdze­ nie w Polsce. M . Bałaban, O żydowskiej sztuce cmentarnej słów kilka, (w:) Abraham Ostrzega, Pomniki i nagrobki, b. m. i b. d. por. też Diamant, op. cit. Niektórzy autorzy wspominają jedynie o artyzmie inskrypcji nagrobnych, np. Goldstein, Dresdner, op. cit. i Kayser, op. cit. Diamant. op. cii. 6 5 6 6 6 1 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 II. 42. Owce u wodopoju, wychodzące z domu. Warszawa, 2 poł. X I X w. (frottage z reliefu) 7 3 7 4 7 5 o sarkofagach w tym kontekście pisali R. Wischnitzer, A. Levy i M . Bałaban. A . Trzciński określa ten typ nagrobka jako „skrzyniowo-tablicowy" (op. cit.), ma on jednak na myśli formę bliską tradycyjnej macewie: „wysoki kamień łukowato zakończony, przy­ stawiony do kamienia w postaci podłużnej skrzynki". Żydzi sefardyjscy — Żydzi, którzy po wygnaniu w X V w. z Pówyspu Iberyjskiego osiedlili się w różnych krajach, zwłaszcza w Holandii i w krajach śródziemnomorskich. Por. przypis 29 Diamant, op. cit. Ostatnio rekonstrukcją i interpretacją polichromii macew zajmuje się A . Trzciński. H . Faryna, P. Paszkiewicz, Warszawskie cmentarze żydows­ kie, „Kronika Warszawy" nr 2/58, 1984. O nagrobkach drewnia­ nych z X I X w. w Czechach jest wzmianka w The Precious Legacy, red. D . Altshuler, New York 1983 Na podstawie rozmowy nagranej z p. Symche Wajsem. Patrz przypis 34 ' Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Bernstein-Wischnitzcr, op. cit. Levy, op. cit. Levy, op. cit. Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Mowa tu będzie tylko o epitafiach w języku hebrajskim, umieszczanych na tradycyjnych nagrobkach żydowskich — mace­ wach. Na straży tego obyczaju stał tradycjonalizm większości gmin, zwłaszcza w małych miasteczkach, a także władze religijne, które miały pieczę także nad sprawami śmierci i pogrzebu. Np. w Warsza­ wie dopiero w połowie X I X w. zezwoliły one, pod naciskiem postępowców, na umieszczenie napisu w języku polskim — oprócz hebrajskiego (na grobie Antoniego Eisenbauma z 1855 r.). Później napisy polsko-hebrajskie pojawiały się częściej; wyjątkowo występu­ ją inskrypcje w języku jidysz, niemieckim i rosyjskim. I . Sziper, Sztuka plastyczna u Żydów w dawnej Rzeczypospoli­ tej, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, praca zbiorowa, 1.1, Warszawa, [1933—34]. C. Dawidson, Epitafia, (w:) Stary cmentarz żydowski w Łodzi, Łódź 1938 Bałaban, Dzielnica żydowska op. cit. Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Dawidson, op. cit. Odbiegają od tego nagrobki z obszarów, gdzie ubóstwo kamienia i konieczność korzystania z kamieni polnych zubożyły także i epitafia, oraz nagrobki ludzi zasymilowanych lub mniej tradycyjnych. Kamieńska, op. cit. Por. Przp. 31:23 Muneles, Vilimkova, op. cit. Bałaban, Zabytki historyczne op. cit. Muneles, Vilimkova, op. cit. i inne źródła. Przy przeliczaniu dat na kalendarz gregoriański należy pomiętać, że początek roku mija się o kilka miesięcy. Muneles, Vilimkova, op. cit. Bałaban, Dzielnica żydowska op. cit. Kamień z Tortosy, potem Wormacja, Wiedeń, Frankfurt, Budapeszt, Praga, cyt. za: A . Schreiber, Jewish Inscriptions in Hungary, Budapeszt-Leiden 1983; Muneles, Vilimkova, op. cit. W I Księdze Samuela Abigail mówi do Dawida: „A jeśli powstanie ktoś, aby cię prześladować i nastawać na twoje życie, to niechaj życie mojego pana będzie przechowane w wiązance u Pana, Boga twego" ( I Sm. 25:29). Werset „A kiedy nadejdzie nasz koniec i odejdziemy z tego świata, bądź z nami i niech dusze nasze będą związane w węzeł życia z duszami sprawiedliwych, które są z T o b ą " powtarza się w modlit­ wie Izkor w różnych wariantach; w El Male Rachamim wobec „naszych zmarłych, którzy odeszli do wieczności" wyrażone jest życzenie, „żeby dusze ich były związane w węzeł życia wiecznego". Sabbath and Festival Prayer Book, Rabbinical Assembly of America, II. 43. Ptaki i świecznik - typowe motywy na nagrobku kobiety. Sieniawa 1856 1959, Tłum. M . K . 7 6 7 7 7 8 3 5 7 9 8 0 3 6 8 1 3 7 8 2 8 3 3 8 8 4 8 5 3 9 8 6 4 0 4 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 8 7 8 8 8 9 9 0 0 1 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/044f5bda19d866151a3e9d7730a00706.pdf 476c1f0fa19ccc1bfc15837a3d5aca22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3549 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3326 Title A name given to the resource Symbolika płaskorzeźb na cmentarzach żydowskich w Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.45-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewska, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 44. Orzeł jednogłowy na nagrobku kobiety. Tarnów Monika Krajewska SYMBOLIKA PŁASKORZEŹB NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE 1 „Na ziemiach naszych widzi się nieraz po cmentarzach żydowskich przedziwne ka­ mienie grobowe, pomniki swoiście rzeźbio­ ne i karbowane długimi napisami, jakby jakiś stronice księgi skalnej — a także ozdobione rzeźbami symboli i obrazów. Oprócz powikłanych linii i ornamentów, co zda się rysują odbicie zawiłych dróg myśli i tęsknot, spotyka się także rzeźby symboli tradycyjnych. Czasem jakieś potężne kiście winogron, czasem wieloramienne świeczni­ ki, to znów postacie jeleni i lwów. Ale także gryfy i jednorogi — a niekiedy zrywający się do lotu orzeł — zdobią te zapisane stronice pomników. Jednak głównie same napisy, poza treścią, już swą zewnętrzną formą dają wyraz tym kamieniom. Stąd taki kamień cmentarny wita cza­ sem przechodnia bardziej wymownym ob­ liczem niż niejedna twarz żyjącego człowie­ ka." Stanisław Vincenz, Opowieść o żydows­ kim kamieniu Sztuka nagrobków żydowskich, która rozwijała się przez wiele wieków wszędzie tam, gdzie rozproszony był naród żydowski, dostarcza nam niemało przykładów zapożyczeń ze sztuki lokalnej otaczających narodów oraz wpływu stylów obowiązujących w sztu­ ce danej epoki. Było jednak coś, co zaważyło na niej trwale i zdecydowało o jej odrębności: to zasady religii mojżeszowej i wywodząca się z nich tradycja, strzeżona przez kolejne pokolenia. Jednym z najważniejszych czynników był biblijny zakaz przedsta­ wiania postaci, ujęty w słowa: „Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej czegokolwiek, co jest na niebie w górze i co jest na ziemi w dole, i tego, co jest w wodzie pod ziemią" (Pwt 5:8; por. też Wj 20:4 i Pwt 4: 16—18) . Uproszczeniem czy zgoła fałszem byłoby twierdzenie, że zakaz ten był traktowany dosłownie. Przeczą temu niezliczone 2 przejawy sztuki żydowskiej, od mozaik i malowideł w starożytnych synagogach Azji Mniejszej, przez zdobione groteskami średniowie­ czne rękopisy, tarcze na Torę z postaciami Mojżesza i Aarona, srebra szabasowe i paschalne z przedstawieniami scen biblijnych i obyczajowych, po zachowaną jeszcze tu i ówdzie polichromię polskich bóżnic, pełną realistycznych i fantastycznych zwierząt. Zawsze jednak towarzyszyła temu świadomość zakazu; często też dążność do jego — choćby częściowego — poszanowania. Tak powstały różne iluminowane rękopisy, między innymi tzw. „ptasia Hagada" z X I I I / X I V w., w której głowy ludzkie zastąpiono ptasimi. W polichromii bóżnicy w Łańcucie gałęzie drzew zasłaniają twarze w scenie ofiarowania Izaaka. Takich przykładów jest wiele. Było i tak, że twarze postaci biblijnych i alegorycznych na sprzęcie bóżniczym wgniatano, co Bałaban nazywał „obskurantyzmem religijnym". Spory o to, co jest dozwolone, trwają od starożytności po dziś dzień. Czerpią one argumenty z różnych interpretacji: dla jednych zakaz skierowany był tylko przeciwko przedstawieniom plastycznym, mogącym służyć bałwochwalstwu, inni zaś rozszerzali go na każdą rzeźbę, a nawet wszelką sztukę figuratywną, ze szczególną podejrzliwością traktując podobiznę twarzy ludzkiej. Sztuka cmentarnych kamieni odzwierciedla te kontrowersje. Diamant wspomina przypadek obrazobórstwa, który spowodował „niewinny" nagrobek na cmentarzu w Białymstoku. Problem dobrze obrazuje walka o rzeźby nagrobne na cmentarzu przy ulicy Gęsiej w Warszawie opisana przez I . Schipera : „Zwycięstwo odniesione przez asymilatorów w sprawie napisów nagrobkowych, zachęciło niektórych z nich do uczynienia wyłomu również w spra­ wie rzeźbionych dekoracji na pomnikach. Wedle przepisów religij­ nych i ściśle obserwowanych przez ortodoksję zwyczajów mogły być na nagrobkach umieszczane uświęcone tradycją dekoracje o moty­ wach zaczerpniętych ze świata zwierzęcego (lwy, jelenie, niedźwie­ dzie, owce, ptactwo itp.) i roślinnego (kosze z owocami, winne grona, listowie etc.) oraz powtarzające się od wieków w żydowskiej sztuce cmentarnej symbole, jak ręce błogosławiące, dzbanek lewi­ 3 4 5 ci �dzia w roli dobroczyńcy (Łowicz), lwa lejącego wodę z dzbana — w roli lewity (Warszawa, Szydłowiec). Dalszym krokiem w tym kierunku jest frapujące przedstawienie lwów z ludzkimi dłońmi i zaciśniętymi na uchach dzbana (Lublin). Jako sprytne ominięcie biblijnego zakazu można też potrakto­ wać przykład z Pragi, gdzie na nagrobku widać postać kobiety z wyraźnie zaznaczonym tylko jednym uchem. Tajemniczym wyjątkiem od tradycji omijania postaci ludzkiej był nieistniejący już nagrobek Abrahama Hailperna, marszałka sejmu żydowskiego, pochowanego w 1762 r. w Lublinie. Przedsta­ wiona tam naga postać z łukiem to według jednych Artemida (Bałaban), według innych — starzec (Schiper). Za odstępstwo od zasady uważa się też nagrobek zmarłego w 1679 r. rabina Aarona Szymona Spiry na cmentarzu w Pradze: zza epitafium „wychyla się" twarz brodatego mężczyzny w kapeluszu —jest to portret rabina. Na nagrobkach z tego okresu występują też postaci kobiet, i to niekiedy z odsłoniętymi piersiami i brzuchem! Przypadki rzeźbienia postaci ludzkiej na tradycyjnych nagrob­ kach należą do wyjątków, zwłaszcza w Polsce. Liberalniej traktowa­ no zakaz „czynienia podobizny rzeźbionej" wśród Żydów sefarydyjskich. Dowodem tego jest słynny cmentarz Ouderkerk pod Amster­ damem, założony przez Żydów przybyłych z Portugalii w X V I I w. . I Płaskorzeźby na nagrobkach przypominają bardziej dekorację pałacową i kościelną niż nagrobki żydowskie stawiane w tym czasie w Europie Wschodniej. Realistyczne płaskorzeźby przedstawiają sceny biblijne i inne motywy zakorzenione w sztuce żydowskiej, ale także herby rodowe i motywy rodem z epitafiów chrześcijańskich: czaszki i piszczele, uskrzydloną klepsydrę, płaczące amorki. Bogact­ wo przedstawień biblijnych jest imponujące: Dawid grający na harfie, Abraham gotów do ofiarowania Izaaka, Jakub śniący drabinę z aniołami, królowa Saba w odwiedzinach u króla Salomo­ na, Mojżesz z tablicami Przymierza, Mordechaj na koniu, patriar- . 1 chowie... Szczytem odstępstwa od ascetycznego wątku w tradycji żydowskiej jest podwójny nagrobek małżonków Samuela i Racheli Teixeira. Nad epitafium żony widnieje scena z umierającą położni­ cą (biblijna Rachela umarła w połogu) i kilkunastoma osobami zgromadzonymi wokół jej łoża, z których jedna pokazuje matce niemowlę. Nad epitafium męża przedstawiony jest młody Samuel w Przybytku, jako ilustracja sceny objawienia, opisanej w I Księdze Samuela. Przed młodzieńcem stoi — rzecz zupełnie wyjątkowa nie tylko na nagrobku, ale w ogóle w sztuce żydowskiej — Bóg w całej swej postaci! Na innym cmentarzu założonym przez Żydów przybyłych z Portugalii — w Altonie pod Hamburgiem — uwieczniono takie motywy jak Dawid w jaskini lwów, Jakub i drabina z aniołami, Rachela pasąca trzodę (o wyglądzie kóz), Józef wśród braci, Mojżesz wydobywający wodę ze skały i Ewa z wężem w raju. Może najciekawsze jest przedstawienie mężczyzny, któremu dłoń z nieba wkłada wieniec na głowę, a śmierć kładzie dłonie na ramionach. Porównanie „liberalnej" tradycji sefardyjskiej z „surową" aszkenazyjską każe zastanowić się, czy zakaz pokazywania postaci ludzkiej zubożył, czy też przeciwnie — wzbogacił sztukę kamieni nagrobnych. Z pewnością był on bodźcem do szukania ciekawych rozwiązań, opartych na aluzji i metaforze. Możliwe, że przyczynił się do powstania bogatego zestawu motywów symbolicznych, które stanowią o wartości tej sztuki. Symbole te wywodzą się z zasad religii mojżeszowej, ze starożytnej historii Izraela, ze średniowiecznej mistyki żydowskiej oraz z wierzeń i tradycji, które rozwinęły się w krajach diaspory. Prawie zawsze rzeczywistość, do której nas odsyłają, to świat religii żydowskiej. Ona też jest kluczem do ich odczytania. Spróbujmy przyjrzeć się motywom reliefów nagrobnych, spoty­ kanych na cmentarzach żydowskich w Polsce. Interesować nas będą zwłaszcza te, które mają znaczenie symboliczne, poczynając od tych, które odwołują się do osoby zmarłego, jego pochodzenia, funkcji religijnej, cech indywidualnych, aż po bardziej ogólne i wieloznacz­ ne. D ł o n i e w g e ś c i e b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , stykające się kciukami i palcami wskazującymi, o dwóch ostatnich palcach odchylonych, oznaczają kapłanów — kohenów (hebr.: kohen, ; II. 45. Orzeł dwugłowy, w „sercu", pośrodku, litery rozpoczynające epitafium, nad nim korona; w roślinny ornament okalający inskryp­ cję wplecione sylwetki jeleni. Piotrków, pocz. X I X w. tów, tarcza Dawida, świecznik siedmioramienny, gasnące świeca itp. Nie były natomiast dopuszczalne dekoracje figuralne, przedstawia­ jące postać ludzką lub aniołów na podobieństwo człowiecze". Walka ta, przynajmniej formalnie, skończyła się tym, że „na nagrobkach — chociażby stały na ,grobach postępowych' — nie wolno było w myśl regulaminu cmentarnego z 1913 r. ustawiać figur. Zabronionym też było przyozdabianie nagrobków fotografiami zmarłych lub symbolami sprzecznymi z żydowskimi pojęciami religijnymi." Bodźcem do wydania tego zakazu były — jak przypu­ szcza Schiper — „przemycone odchylenia od tradycji". Jednym z tych wyjątków, do dziś zachowanym na cmentarzu, jest zdobny w rzeźby amorków nagrobek Bergsonów. Nie dopiął jednak celu M . Fajans, który już w 1987 r. próbował postawić na grobie swojej żony Pauliny okazały nagrobek z dekoracją figuralną. Projekt pomnika przedstawiający m.in. anioła został początkowo przyjęty przez Dozór cmentarza, jednak gdy sprawa oparła się o rabinat zezwole­ nie cofnięto i na gotowym już pomniku aniołka przekuto na klepsydrę, zostawiając zresztą skrzydła. Największy sprzeciw, posunięty nawet do niszczenia i usuwania, wywołały w latach dwudziestych pełnoplastyczne rzeźby Abrahama Ostrzegł, który „ośmielił się zaludnić cmentarz żydowski aniołami" —jakkolwiek twarze ich były ukryte w dłoniach, w zgięciu ręki lub osłonięte skrzydłami ( i i 4). W końcu jednak przyzwyczajono się do rzeźb Ostrzegł. Te przejawy dążenia do nieskrępowanej wypowiedzi artystycznej nie należą jednak do tradycji żydowskiej sztuki nagrob­ nej. Na tradycyjnych nagrobkach Żydów aszkenazyjskich, a więc także i polskich, nie spotykamy prawie nigdy postaci ludzkiej. Wśród tysięcy tradycyjnych macew o przebogatych motywach na cmentarzu warszawskim autorka znalazła dotąd zaledwie cztery płaskorzeźby przedstawiające postać ludzką, i to za każdym razem odwróconą tyłem. W dwu przypadkach postać jak gdyby unosi się ku niebu i jest uzupełnieniem popularnej sceny z trzodą owiec u studni (il. 25). Kiedy indziej jest to rybak nad rzeką wyposażony w sieć i koszyk , raz zaś postać na mostku — może też rybak a może pasterz. Są to nagrobki z I połowy X I X w. Różne były sposoby przedstawiania możliwie bogatych treści bez użycia postaci ludzkiej. Typowym chwytem jest wyobrażenie pars pro toto, tzn. ręki trzymającej dzban, pióro, księgę, świecę, nóż do obrzezania, skarbonkę lub datek dobroczynny (il. 26—28, 33). Były podobno nawet spory, ile ręki można pokazać; czasem część powyżej dłoni ukryta jest w chmurach. Inny sposób to niejako zastąpienie człowieka przez zwierzę. Mamy więc lwy trzymające w łapie otwartą księgę lub zwój Tory (Szydłowiec, Warszawa), lwa wrzucającego pieniądze do skarbonki (Przytyk, Żyrardów, Warszawa), niedźwie­ 6 7 8 46 9 10 �otwartych książek lub grzbietach bywają wyryte tytuły modlitewni­ ków lub dzieł rabinicznych ,a na grobach uczonych można spotkać księgi z tytułami ich dzieł (np. na nagrobku Jaakowa Meszulama Zeewa Ornsteina we Lwowie uwieczniono 4 tomy jego pracy Jeszuot Jaakow) .Motyw księgi, zdobiący nieraz całe kwatery cmentarza, jest wyrazem uczoności, spełniania religijnego nakazu studiowania Tory i Talmudu, a więc cnót wysoko cenionych przez społeczność żydowską (il. 1,11,29, 30,41, 58). Jego wszechobecność każe jednak sądzić, że chodzi często o uczoność przypisywaną zmarłemu raczej niż autentyczną. Z w ó j T o r y , przedstawiany o wiele rzadziej niż księgi, tym silniej akcentuje uczoność i pobożność. Twórca reliefu wyobrażał albo zwój rozwinięty jak podczas czytania Tory w synagodze (Kraków — nowy cmentarz, Łódź, Tomaszów Mazowiecki), albo zwinięty na wałki (Mińsk Mazowiecki, Ożarów, Trzebinia, Skarżys­ ko, Warszawa), albo też zwinięty i umieszczony w otwartej świętej szafie — tak, jak się go przechowuje w synagodze (Lesko, Ożarów, Sieniawa, Tarnów). Wtedy zazwyczaj wyryta jest na nim gwiazda Dawida sugerująca, że zwój przyodziany jest w tzw. sukienkę (il. 26, 29), tzn. używany do tego ozdobny, haftowany futerał. Oryginalne ujęcia to zwój Tory na stole obok książek (Warszawa) lub w obję­ ciach lwa, który pełni tu funkcję strażnika prawa religijnego (Warszawa, i l . 31), a także zwój w zestawieniu z jeleniem (Warsza­ wa). Ciekawe, że rodały można spotkać też na grobie kobiety (Białystok), choć kobiety nie uczestniczyły w odczytywaniu ich II. 46. Bociany lub czaple trzymające w dziobach węże — aluzja do czasów mesjańskich; w dolnej części reliefu lwy i waza z kwiatami. w synagodze. Chrzanów 1827 (?) K o r o n a symbolizuje Torę, a szerzej — znajomość dzieł religijnych, uczoność i pobożność. Koronę spotyka się na nagrob­ kohanim), tzn. potomków arcykapłana Aarona, który to ród pełnił kach w całej Polsce. Użyta w tym znaczeniu bywa podpisana keter służbę ofiarniczą w Przybytku podczas wędrówki Izraela po pustyni, Tora — korona Tory. Cnoty zmarłego obrazuje korona z wyrytym a potem w Świątyni Jerozolimskiej (patrz I I — I V Ks. Mojż.). na niej napisem keter szem tow — korona dobrego imienia, W diasporze nadal obowiązują ich pewne szczególne wymogi co do w nawiązaniu do cytatu z Pirke Awot (Przypowieści Ojców) 4:17: czystości rytualnej. Podczas niektórych modlitw w synagodze „Są trzy korony: korona Tory, korona kapłaństwa i korona wznoszą oni dłonie, by pobłogosławić zebranym \ i ten właśnie gest królestwa, ale korona dobrego imienia jest ponad nimi". Oryginalna jest uwieczniony na ich nagrobkach (il. 30). macewa, na której znajdują się wszystkie trzy korony z wypisaną M i s a i d z b a n przedstawiane są koło siebie, bądź też woda powyższą sentencją zachowała się w Łodzi (il. 32). Jest to jedyny z przechylonego dzbana leje się do misy; czasem dodana jest dłoń znany autorce przykład z terenu Polski, ale takie same trzy korony, trzymająca dzban, a rzadziej — także dłoń obmywana. Wszystko to również podpisane choć ubożej przedstawione, można znaleźć na oznacza, że pochowany tu mężczyzna był lewitą, tzn. potomkiem nagrobku w Splicie. rodu Lewiego, który to ród wraz z kohenami pełnił ceremonie Korona z napisem keter kehuna — korona kapłaństwa występuje ofiarnicze w starożytnym Izraelu (patrz I I — I V Ks. Mojż.). Do nich rzadko i oczywiście wyłącznie na nagrobkach mężczyzn z rodu należy m.in. obmywanie kohenom rąk przed błogosławieństwem, kohenów, uzupełniając motyw błogosławiących dłoni (Lesko, War­ stąd przedstawienie tej czynności lub potrzebnych do niej przyborów szawa, i l . 30). na ich nagrobkach. Korona może też nawiązywać do faktu, że zmarły był ceniony Spośród symboli nagrobnych tylko te dwa mają jednoznaczny jako głowa rodziny lub gminy, przez skojarzenie z wersetem: sens: rozwarte dłonie rzeźbiono wyłącznie na grobach kohenów, „Spadła korona z naszej głowy" (Lm 5:15—17). Dlatego zapewne dzbany — wyłącznie na grobach lewitów. Oba pojawiają się często, korona bywa przechylona, jakby spadająca (Warszawa). w wielu rejonach występują na grobach wszystkich kohenów Obraz korony jako metafora przywództwa duchowego może i lewitów, a w okolicach ubogich w dekorację plastyczną są czasem wywodzić się też ze słów proroka Izajasza: „ W owym dniu będzie jedynymi motywami. Widnieją zresztą wśród najstarszych znaków na nowożytnych macewach; w Pradze pojawiły się w I I połowie X V I I I . 47. Ptak karmiący pisklęta — symbol troski macierzyńskiej; w. złamane świece, korona — na nagrobku matki i córki. Szydłowiec 1868 (tłum. — 16) D ł o ń t r z y m a j ą c a g ę s i e p i ó r o , samo pióro, lub też pióro i kałamarz — wszystko to może wskazywać, że zmarły był soferem, tzn. kopistą świętych tekstów: rodałów Tory, mezuzy — pergamino­ wego zwitka z modlitwą, przytwierdzonego do framugi drzwi i tefilim — podobnych zwitków umieszczonych w pudełeczku przymocowywanym przez pobożnych mężczyzn do ramienia i czoła podczas porannej modlitwy. Praca takiego kopisty ma charakter religijny i wiąże się z autorytetem. Pojedyncze przykłady tych rzadkich przedstawień można znaleźć na cmentarzu warszawskim (il. 27). Motyw podobny do pióra, występujący np. w Radomsku, może być raczej prymitywną wersją rośliny. L a n c e t r y t u a l n y wskazuje, że zmarły był mohelem, tzn. dokonywał obrzezania chłopców na znak przymierza z Bogiem. Taki lancet przedstawiony jest m.in. na nagrobku, którego dolna część ma formę podwójnego krzesła zwanego krzesłem proroka Eliasza, używanego podczas tej ceremonii (Warszawa, i l . 2 6 ) . K s i ę g i występują bardzo często i w różny sposób: pojedyncza — zamknięta lub otwarta, niekiedy w dłoni, rząd ksiąg zwróconych grzbietem do widza, całe szafy z książkami. Czasem na stronach 14 ls 1 16 12 13 47 �II. 48. Lew depczący węża, motyw nierzadki, tu — o oryginalnym ludowym rysunku. Żabno 1870 (?) Pan Zastępów ozdobną koroną i wspaniałym diademem dla resztki swojego ludu" (Iz. 29:5). P u s z k a o f i a r n a , s k a r b o n k a — motyw ogromnie rozpo­ wszechniony — służy podkreśleniu hojności zmarłego, cnoty wyso­ ko cenionej w tradycji żydowskiej. W Talmudzie jest mowa o obo­ wiązku przeznaczania 1/10 swoich zarobków na cele dobroczynne; jest tam też zawarta sentencja: „Świat opiera się na trzech filarach: na Torze, na służbie (Bożej) i na dobrych uczynkach" (Pirke Awot 1:2). Cel dobroczynności może być sprecyzowany przez napis wyryty na skarbonce, np. Cedaka szel Erec Izrael — datki na Palestynę, dosłownie: na Ziemię Izraela (Warszawa). Innym wariantem tego motywu jest dłoń wrzucająca pieniądze — czasem z wyrytymi cyframi! — do skarbonki (m.in. Mińsk Mazowiecki, Starachowice — il. 33, 40). Na rozpowszechnienie tego motywu mógł też wpłynąć bliski związek dobroczynności z obyczajami cmentarnymi. „Jałmużna zbawia od śmierci" — woła się na pogrzebie przy zbieraniu datków, co jest interpretowane jako zbawienie od śmierci duchowej. Tę sentencję uwieczniano też na ścianie domu przedpogrzebowego (Kraków, cmentarz przy ul. Miodowej). W przeddzień Dnia Pojed­ nania, kiedy tradycyjnie odwiedza się groby, rozdaje się na cmenta­ rzu biedakom d a t k i . Skarbonka może również oznaczać, że zmarły był skarbnikiem lub trudnił się zbieraniem pieniędzy na cele społeczne. Ś w i e c z n i k i zdobią groby kobiet, ponieważ zapalanie i błogo­ sławienie świateł szabatu jest jedną z najważniejszych powinności kobiety. Skupiska mnóstwa nagrobków z motywem świecznika, rzucające się w oczy np. na cmentarzach w Łodzi i Szydłowcu, pochodzą stąd, że tradycyjnie mężczyzn i kobiety grzebano osobno, w różnych kwaterach cmentarza. Motyw tak często powtarzany dawał okazję do różnorodności przedstawień: dwa, trzy lub cztery osobne lichtarze oraz świeczniki wieloramienne, aż do dziewięciu ramion włącznie. Piękne płaskorzeźby można znaleźć w Lesku: świeczniki mają ramiona wielokrotnie przeplecione, jak warkocze szabasowej chały (il. 41). W Bobowej wyryty jest świecznik jakby spleciony z węży. Czasem ramiona u nasady przekształcają się w ptaki (Żelechów) lub w fantastyczne stwory — ryby o lwich głowach (Kazimierz nad Wisłą, Łowicz). Inne rzadkie ujęcia to świecznik z podstawą w formie kotwicy (Warszawa), głów gryfów (Żarki) lub z ramionami z liści dębu (Mszczonów). 18 19 48 Czasem świecznik ma postać m e n o r y — siedmioramiennej lampy oliwnej o charakterystycznym, regularnym kształcie. Jako jeden z kultowych przedmiotów w Przybytku i Świątyni Jerozolims­ kiej, jest ona szczegółowo opisana w Księdze Wyjścia, a w wizji proroka Zachariasza urasta do rangi znaku (Za 4). Jako starożytny symbol judaizmu menora jest wszechobecnym motywem sztuki żydowskiej; występuje na mozaikach i reliefach synagog zbudowa­ nych w pierwszych wiekach n.e., w grobowcach Bet-Szearim w Gali­ lei, na żydowskich grobach w rzymskich katakumbach z tegoż okresu i na zabytkowych cmentarzach w Pradze i Amsterdamie. Świece w świecznikach są często złamane na znak przerwanego życia. Nawiązuje do tego np. werset z epitafium słynnej Złotej Róży we Lwowie: „I jakby świecznika ramiona złamane jego palniki i kwiaty ozdobne" . Zupełnie wyjątkowe są bardziej wyszukane metafory śmierci z motywem świec: orzeł przygniatający świece szponami (Warszawa), czy też gryf, a może ptak gaszący świecę dziobem (Radomsko, il. 40). Skoro już mowa o świecach jako symbolu kobiety, warto dodać, że w poszczególnych przypadkach twórcy nagrobków posunęli się dalej w aluzji do szabasowego błogosławieństwa, przedstawiając obok świec dłonie (Szydłowiec) lub nawet całą postać kobiety — (na pomniku w Warszawie, odbiegającym od formy tradycyjnej macewy). Świecę czasem przedstawiano też na grobie mężczyzny, zwykle koło otwartej księgi, by przywołać obraz pobożnego człowieka, studiującego święte księgi do późnej nocy. Raz tylko spotkała autorka obok świecznika wyobrażenie stołu z dwiema szabasowymi chałami (Radomsko). Przy rozważaniu symbolu świecy otwiera się perspektywa na znacznie bardziej ogólną symbolikę światła. „Światło Pana jest duszą człowieka" — mówią Przypowieści Salomona (20:27). Świat­ ło, jako symbol duszy ludzkiej, zapalane jest w synagodze przy nazwisku zmarłego członka rodziny w rocznicę jego śmierci. Światło świeci się w domu, w którym trwa żałoba. Świece lub lampki pali się na nagrobkach, a w niektórych regionach, np. w Izraelu, groby mają specjalnie przeznaczone do tego wgłębienia; czasem można je też spotkać w Polsce. Lampa — jako ilustracja podanego wyżej wersetu — została wyrzeźbiona na nagrobku sfotografowanym przez Levy'ego w Horodyszczu. W synagodze przy arce zawieszona jest zawsze lampa, stale 20 21 22 23 �płonąca i tak właśnie zwana; ner tamki — „Wieczne światło". Symbolizuje ona wieczność prawd zawartych w Torze, której zwoje umieszczone są w arce, ew. w świętej szafie. Taka lampa — jej identyfikację ułatwia towarzyszący napis — widnieje na jednym z nagrobków w Warszawie (I poł. X I X w.). Tu zapewne wieczne światło jest alegorią nieśmiertelności duszy lub wiecznej pamięci o zmarłym. Jest to jedyny znany autorce przykład zastosowania tego motywu. Do metafor przemijania należy zapewne zaliczyć intrygujące, rzadko spotykane wyobrażenie, którego głównym motywem są świece w świecznikach; wyciągnięta ku nim dłoń ze świecą sugeruje czynność zapalania nowej świecy od tych już płonących lub gasną­ cych (Łowicz, Żelechów, Starachowice). Możliwe, że chodzi tu o przekazanie potomnym wiedzy, tradycji, czy wręcz samego życia? G w i a z d a D a w i d a (po hebrajsku: Magen Dawid —Tarem Dawida) to najczęstszy, obok menory, symbol judaizmu. W staro­ żytności heksagram używany był jako znak magiczny i ornament przez Żydów i nie-Żydów, a w średniowieczu także przez chrześci­ jan. Dopiero w X V I I wieku zaczęto go uważać za symbol Izraela. Pierwszy znany nagrobek z tym znakiem znajduje się na cmentarzu w Pradze i pochodzi z 1592 roku; na innym, już XVII-wiecznym nagrobku, wiąże się on z imieniem zmarłego — Dawid. W Polsce figuruje on rzadko na tradycyjnych, małomiasteczkowych mace­ wach, za to częściej na XX-wiecznych pomnikach, głównie w dużych miastach, jak Łódź czy Warszawa. Być może znamionuje on wówczas już bardziej identyfikację narodową niż religijną. T a b l i c e D e k a l o g u — motyw częsty w sztuce żydowskiej jako znak przymierza z Bogiem zawartego na Synaju — na nagrobkach w Polsce pojawia się zupełnie wyjątkowo (Warszawa, Ożarów, Brzesko). Z w i e r z ę t a i r o ś l i n y t o najbardziej rozpowszechnione i za­ razem najbardziej wieloznaczne motywy na macewach. Najczęściej nie sposób stwierdzić z całą pewnością, czy pełnią rolę symbolu, czy też zostały użyte jako uświęcone tradycją ornamenty. Lew — najczęstszy chyba motyw na nagrobkach żydowskich w Polsce — to znak pokolenia Judy, wywodzący się z błogosławieńs­ twa udzielonego przez Jakuba swym dwunastu synom, protoplas­ tom plemion Izraela: „Szczenię lwie, Juda (...) Czai się jak lew i lwica, któż go spłoszy" (Rdz 49:9). Lew Judy jest zarazem symbolem ludu 2 4 Izraela, bo po zaniknięciu 10 plemion północnych to właśnie głównie z plemienia Judy wywodzą swój rodowód późniejsi Żydzi. Lew może „ilustrować" imię zmarłego: Jehuda — w związku z powyższym błogosławieństwem, Lejb (w jidysz — lew) i Arie (po hebrajsku — lew). Postać lwa widnieje na nagrobku słynnego praskiego rabina Jehudy Lówa, według legendy — twórcy golema, zmarłego w 1609 r. Tu lew nawiązuje i do imienia, i do nazwiska. Jednak zbieżność z imieniem, wspominana przez wielu autorów, w rzeczywistości potwierdza się dość rzadko (np. Warszawa il. 11). W Biblii lew występuje jako uosobienie siły i potęgi, przyrównywa­ nej nawet do potęgi Stwórcy: „Gdy lew zaryczy, któż by się nie bał? Gdy wszechmocny Pan każe, któż by nie prorokował?" (Am 3:8). „Bądź potężny jak lew..." głosi znana sentencja talmudyczna, która w całości brzmi: „Bądź silny jak lampart, lekki jak orzeł, rączy jak jeleń, potężny jak lew, aby wypełnić wolę Twego Ojca w niebie" (Pirke Awot 5:23). Była ona bardzo popularna wśród Żydów polskich, o czym świadczy choćby dekoracja synagog (patrz s. 73, 74, 87). Znamienne są słowa Bileama o ludzie Izraela: „Oto lud! Jak lwica powstaje, jak lew się podnosi!" (Lb 23:24). Rzeźby lwów zdobiły Świątynię Jerozolimską i tron Salomona ( I I K n 9:18—19). Potem były stałym motywem wszelkich dziedzin sztuki żydowskiej. Inna rzecz, że umieszczany na nagrobkach motyw lwów, często wspiętych na tylne łapy i podtrzymujących koronę, tarczę lub inny emblemat, zdradza wzory ze sztuki nieżydowskiej. Takie zapożyczo­ ne lwy heraldyczne miały zapewne kojarzyć się z powagą i dostojeńs­ twem, i tym samym uświetniać imię zmarłego. Lwy na macewach królują we wszystkich zakątkach Polski i mają niezliczone odmiany. Są lwy realistyczne, o poprawnych proporcjach, można by rzecz — „pałacowe" (il. 38), są lwy stylizowane, o celowo i umiejętnie zmienionych proporcjach, są wreszcie lwy niezdarne, wręcz pokraczne, o żałosnym wyrazie pyska i figurze krowy, kota, jaszczura, czy też przypominające twarz ludzką — takie, jakie potrafił wyrzeźbić ludowy kamieniarz w Luba­ czowie, Jarosławiu, Nowym Wiśniczu czy Radomsku (il. 11,35, 36, 37,48). Ich kształty, podobnie jak i innych zwierząt na nagrobkach, przypominają często sztukę ludową, m.in. żydowską wycinankę. Trzeba przyznać, że nawet w małych miejscowościach kamieniarze często wykazywali dużo fantazji w „ustawianiu" swych lwów oraz II. 49. Wąż zwinięty w koło — symbol nieskończoności, i zapewne też aluzja do oczekiwanych czasów mesjańskich. Ponadto na relief składają się: uskrzydlona klepsydra, zawierająca w podstawie słowo „śmierć", lwy i waza z kwiatami. Inskrypcja o oryginalnym kroju liter i reliefie raz wklęsłym, raz wypukłym. Warszawa 1829 49 �wieloma strzałami (Warszawa), a podobny motyw, choć z tylko jedną strzałą, zawarł w swej pracy Levy. Innym wariantem jest obraz „wystraszonego jelenia, ugodzonego może strzałą, skaczącego przez załamujący się pod nim płot drewniany", zamieszczony w pracy A. Maliniaka. Możliwe, że częściej od tych unikalnych przykładów spotykane wizerunki skaczącego lub dramatycznie wygiętego jelenia wywodzą się z tego metaforycznego przedstawie­ nia śmierci. N i e d ź w i e d ź odpowiada imionom Ber (jidysz) i Dow (hebraj­ ski). Tak jest np. z niedźwiadkiem podpisanym „Beril" (zdrobnienie od Ber) w Zduńskiej Woli, dwoma niedźwiedziami trzymającymi łańcuch pod epitafium na macewie w Chrzanowie; taki przykład znany jest ze starego cmentarza w Pradze. Lew i niedźwiedź występują razem na nagrobku w Warszawie. Levy zamieścił w swej pracy fotografię nagrobka z Brześcia Litewskiego, na którym antytetycznie ustawione zwierzęta: wilk i niedźwiedź na łańcuchu, ilustrują imiona zmarłego: Wolf Ber; ale identyczna para na jednym z sąsiednich nagrobków wcale się z imieniem zmarłego nie łączy. Jest to zapewne dowód na kopiowanie przyjętych już motywów bez względu na ich treść. Autor książki o cmentarzach żydowskich w Rumunii interpretuje przedstawienie dwu niedźwiedzi niosących winne grono jako symbol bogactwa duchowego przysporzonego ludowi Izraela przez uczonego — właśnie o imionach Dow Ber. Wydaje się jednak, że ten sam motyw pojawiał się w tym rejonie niezależnie od imienia zmarłego. W i 1 k to w jidysz imię Wolf, a po hebrajsku — Zeew; może też odnosić się do imienia Beniamin, jako emblemat pokolenia Beniami­ na pochodzący ze słów błogosławieństwa Jakuba: „Beniamin — wilk drapieżny" (Rdz 49:27). Przykład ilustracji imienia Wolf podany jest powyżej przy opisie niedźwiedzia; poza tym jednak wilk, zresztą rzadki na nagrobkach w Polsce, występuje chyba bez związku z osobą zmarłego. O w c a , a częściej — t r z o d a o w i e c , to motyw bardzo rozpowszechniony, choć nie we wszystkich okolicach. W nadawaniu najróżniejszych form scenie z owcami u studni celowali twórcy nagrobków warszawskich; pod ich dłutem biblijna w swej inspiracji studnia przybierała kształt bardziej swojskiej studni z żurawiem lub pompy (il. 42). Czasem trzodzie towarzyszy suka z ssącym szczenię­ ciem (il. 25). Obraz owiec przywołuje na myśl wiele wątków z Biblii i tradycji żydowskiej. Hebrajskie imię Rachel oznacza owcę; ponadto biblijny patriarcha Jakub spotkał Rachelę pojącą owce u studni (Rdz 29:1-11), co mogło być inspiracją do przedstawienia owiec u studni, lub nawet samej studni, jak to się stało na starym cmentarzu ł ó d z k i m . Skojarzenie z innym biblijnym imieniem wykorzystał twórca macewy w starej części cmentarza warszawskiego, rzeźbiąc na grobie Mojżesza trzodę owiec podążających ku pompie (il. 15). 27 28 29 30 II. 50. Wąż Eskulapa na nagrobku rabina i lekarza Eliczera Askenazego. Jeden z nagrobków zrekonstruowanych po wojnie na cmentarzu Remu. Kraków 1585 (tłum. — 5) zdobieniu ich grzyw i ogonów, mimo, że ich umiejętności techniczne pozostawały często daleko w tyle za wyobraźnią. Lwy — podobnie jak jelenie czy gryfy — pełnią różne funkcje w stosunku do innych elementów kompozycji, i od tego również może być uzależniona ich symbolika. Lew podtrzymujący „koronę Tory", księgi, lub trzymający w objęciach zwoje Tory — to strażnik praw religii mojżeszowej (il. 31). Powtarza się scena, w której lwy otwierają aron-hakodesz (arkę, dosł. świętą szafę w synagodze) z widocznymi wewnętrz zwojami Tory m.in. Lesko, Ożarów, (Sieniawa il. 29). Lwy podtrzymują też różne inne elementy reliefu, np. tarczę z literami PN ( T / l ) od słów „tu spoczywa". Poprawne rzeźbiarsko lwy z wężami w paszczy zdobią nagrobki w Warszawie i Łowiczu, zaś w Żabnie można znaleźć naiwną acz pełną wyrazu płaskorzeźbę przedstawiającą lwa, który depcze węża. Lew czasem „zastępuje" niepożądaną postać ludzką i trzyma w łapie dzban lewitów (il- 38), skarbonkę, lub wrzuca do niej jałmużnę. W obręb symboliki śmierci wprowadza nas przedstawienie lwa, opierającego łapę o... nagrobek (Olkusz). J e l e ń odpowiada imionom Hirsz (jidysz) i Cwi (hebrajski) (il. 22, 41) oraz imieniu Naftali, zgodnie ze słowami błogosławieństwa Jakuba: „Naftali — smukła łania, rodzi ładne sarnięta" (Rdz 49:21). Hebrajskie imię Lea oznacza łanię. „Bądź ... rączy jak jeleń" — mówi cytowana już sentencja z Talmudu (Pirke Awot 5:23). Na jednym z warszawskich nagrobków lew i jeleń „podtrzymują" koronę, a odpowiedni fragment powyższej sentencji: „silny jak lew, rączy jak jeleń" — zawarty jest w epitafium (il. 35). Tę samą parę zwierząt, ale tym razem flankujących szafę z księgami, przedstawio­ no na nagrobku w Łodzi dla zilustrowania imion zmarłego: Cwi Jehuda. Najczęściej jednak nie widać związku między jeleniem w reliefie a treścią epitafium. Jeleń, podobnie jak lew, pełni różne funkcje w całości kompozycji, np. podtrzymuje wazę z kwiatami (Sieniawa i l . 57), konwie lewitów (Chrzanów) lub towarzyszy zwojowi Tory (Warszawa). W sztuce żydowskiej jeleń jest symbolem dążenia ku Bogu, zgodnie ze słowami Psalmu 42:2 „Jak jeleń pragnie wód płynących, tak dusza moja pragnie ciebie, B o ż e ! " Z symboli­ ką śmierci związany jest relief przedstawiający jelenia przeszytego 25 26 50 31 II. 51. Dwa przeplecione węże. Wieliczka �w połowie dni moich" (Ps 102:8). Analogie do tego obrazu można znaleźć poza Polską: Diamant w swej pracy o żydowskiej sztuce ludowej przedstawia macewę z Czerniowców o niesłychanie złożonej symbolice, gdzie obok innych motywów widać — według interpreta­ cji autora — martwego ptaka na dachu synagogi i małe ptaszki — „zbłąkane duszyczki" — tulące się do jej okien. Na podstawie fotografii reliefu można nieco ostrożniej stwierdzić, że przedstawia on ptaka na dachu budynku i poniżej pisklęta. O bólu osieroconych mówi spotykany na nagrobkach obraz p i s k l ą t , rozglądających sią bezradnie za odlatującą matką, a licz­ ba piskląt może — wg. Levy'ego — odpowiadać liczbie pozostawio­ nych dzieci. Zgodne to jest z hebrajskim obyczajem językowym, który o osieroconych mówi jako o „ptaszkach" lub „ g o ł ą b k a c h " . Tak więc ptak zastępuje tu człowieka, co zresztą ze względu na wspominany zakaz przedstawiania postaci ludzkiej miało już dawną tradycję w sztuce żydowskiej, np. w iluminacji manuskryptów. Levy podaje inne ciekawe przykłady zastosowania tego chwytu na nagrobkach: ptak „zastępuje" kobietę w typowej sytuacji szabatowej — przed stołem z chałkami i świecami (Horodyszcze) lub przy wrzucaniu datków do puszki (Warszawa). Najbardziej osobliwy pomysł to przedstawienie nieboszczyka jako leżącego ptaka ... w nakryciu głowy, bo zmarły był mężczyzną (Nowogródek). Wizerunek ptaka może nawiązywać do żeńskich imion: żydows­ kiego Fajgel lub hebrajskiego Cipora, co znaczy właśnie „ptak". Istnieje wiele możliwych interpretacji obecności ptaków w płas­ korzeźbie nagrobnej. W powyższych przykładach uosabia on zmar­ łego; śmierć — gdy gasi płomień świecy (il. 34). Może bywa też symbolem opieki Stwórcy, wedle słów „Pan (...) piórami swymi ciebie okryje, pod jego skrzydłami będziesz bezpieczny" z Psalmu 91, odmawianego tuż po śmierci . Artyści-kamieniarze z małych miasteczek nie zawsze posługiwali się dłutem dość sprawnie, by można było rozróżnić poszczególne gatunki ptaków. Czasem intencja twórcy jest jasna, choć efekt jest daleki od perfekcji, kiedy indziej jego zamierzeń można się zaledwie domyślać. O r z e ł króluje w świecie ptaków także na nagrobkach żydows­ kich. Już w starożytności był popularny w dekoracji synagog i grobowców (np. katakumby w Bet Guwrin w Galilei). W synago­ gach, na nagrobkach i na przedmiotach kultu rozpościera swe opiekuńcze skrzydła nad koroną Tory, tablicami Przymierza, księ­ gami, świecznikami i zwierzętami. W Biblii jest tak wiele metafor poetyckich odwołujących się do obrazu orła — uosabiającego takie 35 36 II. 52. Motyl — symbol wanitatywny. Warszawa 1860 i umieszczając — dla podkreślenia aluzji — napis „Mojżesz był pasterzem trzody swoich braci", będący trawestacją wersetu biblij­ nego (Wj 3:1). Nawiązanie do imienia to jednak wyjątek. Trzoda owiec — to metafora żałoby po zmarłym, utraty przewodnika lub pozostania bez opieki rodziny, jeśli jest to grób kobiety. Prawie zawsze owce wychodzą z domu, w którym drzwi i okna stoją otworem jak w domu żałoby—jest to opuszczone domostwo. Możliwe, że ten alegoryczny obraz ma swe korzenie w wersetach biblijnych utrwalonych w wyob­ raźni i tradycji: „... aby zbór Pana nie był jak owce, które nie mają pasterza" (Lb 27:17); „Widziałem całego Izraela rozproszonego po górach jak owce, które nie mają pasterza" ( I K r i 22:17) lub „Jagnięciem spłoszonym był Izrael" (Jr 50:17). Wszak o zmarłym mówi się czasem w epitafium, że „pasł swoją świętą trzodę". Jeszcze bliższy związek tej sceny ze śmiercią ukaże nam się wtedy, gdy przypomnimy słowa psalmu recytowanego w domu żałoby: „Jak owce zmierzają ku otchłani, śmierć ich pasterzem" (Ps 49:15). W i e l b ł ą d y znane są autorce dotąd z jednego tylko nagrobka, ale za to pełnią one istotną rolę w przedstawionej na nim scenie: trzy wielbłądy, leżące pod drzewem skierowane są ku studni; w głębi widać namiot — rzecz się wszak dzieje wśród ludu pasterskiego — a z boku wyłania się ręka, czerpiąca dzbanem wodę dla wielbłądów, pars pro toto postaci Rebeki, którą przy pojeniu wielbłądów zastał Eleazar, wysłannik szukający żony dla Izaaka (Rdz 24:15—22). Pod tym nagrobkiem na warszawskim cmentarzu spoczywa Rebeka córka Symchy z Gniewoszowa, zmarła w 1835 r. Trudno oprzeć się pokusie porównania tego nieporadnie wyryte­ go, ale wiernego ortodoksyjnym zasadom przedstawienia z nieporó­ wnywalnie bieglej wykonaną, ale daleką już od ducha judaizmu płaskorzeźbą na grobie Rebeki, żony Samuela Lewi Ximenesa, pochowanej na cmentarzu w Ouderkerk pod Amsterdamem w 1694 r. W medalionie otoczonym przez płaczące amorki artysta wyobraził Rebekę z dzbanem u studni, zwróconego ku niej posłańca i kilka innych postaci, cztery wielbłądy, a w tle — mury miasta. Postaci odziane w zwiewne szaty mają rysy i proporcje godne rzeźb antycznych, a cała kompozycja, podobnie jak wiele innych na tym cmentarzu, mogłaby zdobić wnętrze pałacu. To porównanie nagrob­ ków dwóch Rebek uzmysławia wspólnotę tradycji duchowej Żydów żyjących w środowiskach o tak różnej od siebie kulturze. P t a k i są jednym z najpowszechniejszych motywów na mace­ wach, zwłaszcza na grobach kobiet (il. 43). Źródła tych przedstawień można szukać, jak zwykle, w metaforach biblijnych, a także w późniejszych pismach, np. w średniowiecznej kabalistycznej księdze Zohar, z której pochodzi chasydzkie wierzenie, że dusze pobożnych — w postaci ptaków — siadają każdego ranka na żywopłotach raju, śpiewając chwałę Pana. Ptak to alegoria duszy, a ulatujący ptak — to uchodząca dusza. Pełne dramatyzmu są unikalne reliefy, na których ptak podrywa się do lotu z dachu pustego domu (Warszawa) lub z drzewa koło domu o otwartych szeroko drzwiach (Szydłowiec, Warszawa). Ten obraz bólu i rozpa­ czy może być echem słów psalmu: „Nie śpię i jęczę jak ptak samotny na dachu". Dalej psalmista woła: „Boże mój, nie zabieraj mnie 32 37 11. 53. Lcwiatan zwinięty w koło i trzymający w paszczy własny ogon — polichromia na sklepieniu bimy w synagodze w Łańcucie. Motyw ten często wykorzystywano w synagogach i do niego zapewne nawiązują podobne płaskorzeźby nagrobne 3 3 34 51 �54 cechy jak potęgę, odwagę, miłość — że nie sposób stwierdzić, które z nich stały się źródłem inspiracji dla twórców nagrobków. Wystar­ czającym powodem mogło być to, iż orzeł jest symbolem miłości i opieki Boga nad ludem Izraela. Powiedziane jest przecież w pieśni Mojżesza: „Jak orzeł pobudza do lotu swoje młode, unosi się nad swymi pisklętami, rozpościera swoje skrzydła, bierze na nie młode i niesie je na lotkach swoich, tak Pan sam jeden prowadził go (lud Izraela — przyp. aut.) i nie było przy nim obcego Boga" (Pwt 32:11). A w innej metaforze „Wy widzieliście, co uczyniłem Egipcjanom, jak nosiłem was na skrzydłach orlich i przywiodłem was do siebie" (Wj 19:4). Groźną potęgę Boga ucieleśnia orzeł w proroctwie Jeremiasza 0 upadku wrogów Izraela: „Oto jak orzeł nadlatuje, rzuca się na zdobycz i rozpościera swoje skrzydła nad Moabem. Miasta są zdobyte, a twierdze opanowane" i dalej: „Oto jak orzeł wzbije się 1 rzuci, i rozpostrze swoje skrzydła nad Bosrą; i będzie w owym dniu serce bohaterów edomskich jak serce kobiety rodzącej" (Jr 48:40 —4\ i 49:22). W pieśni żałobnej Dawid sławi Saula i jego syna Jonatana: „Saul i Jonatan, ukochani i przyjemni, (...) od orłów szybsi, od lwów silniejsi" ( I I Sm 1:23). „Bądź lekki jak orzeł" — mówi cytowana już znana sentancja z Przypowieści Ojców. Orzeł to ptak, którego młodość się odnawia (Ps 103:5). Tak więc wyobra­ żenie orła może ewokować różne przymioty, nawet jeśli weźmiemy pod uwagę tylko źródła z tradycji żydowskiej, do których przecież nie ograniczali się autorzy nagrobkowych reliefów. Cmentarne orły mają zróżnicowaną formę; ich wygląd bywa zgodny z prawami natury albo wyobraźni, lub konwencji przyjętej w godłach różnych państw i rodów. Czasami na nagrobkach (m. in. w Warszawie, Piotrkowie, Tarnowie i Lublinie) oprócz licznych i różnorodnych orłów jednogłowych pojawia się orzeł dwugłowy; taki sam widnieje w gąszczu innych motywów na nagrobku w Piatra Neamt w Rumunii (il. 44, 45). Autor książki o cmentarzach żydowskich w Rumuni uważa to za przejaw asymilacji i lojalności wobec władzy — monarchii austrowęgierskiej. Trudno potwier­ dzić bądź obalić ten pogląd; wydaje się jednak, że w Polsce motyw 38 II. 54. Macewa pary małżonków — przykład wyjątkowo bogatej kompozycji. W górnej części czaple trzymające koronę w dziobach, niżej para gołąbków (ilustrująca małżonków), po bokach stwory fantastyczne będące połączeniem lwa i ryby; inne motywy to gwiazdy i winne grona. W relief wkomponowany początek epitafium „Tu spoczywają". Chrzanów 1830; il. 55. Złamane drzewo — symbol żałoby, z owocami oznaczającymi być może potomstwo zmarłej. Na domu pierwsze litery epitafium. Warszawa 1826; il. 56. Relief przedstawiający synagogę w Kielcach, na nagrobku jej fundatora Mosze Menachema Pfefera. Warszawa 1919; il. 57. Rośliny o ludowym rysunku, po bokach jelenie, w epitafium ozdobne liternictwo i dodatkowe ornamenty roślinne. Sieniawa 1858 55 �57 ten pojawia się także na nagrobkach osób, które trudno posądzić 0 tendencje asymilacyjne, a dobór jego jest przypadkowy. Prawdo­ podobnie działała tu zasada kopiowania wzorów kojarzących się z dostojeństwem — godła monarchów. Za ornament pozbawiony treści politycznych uznał go też Cieśla w swej pracy o nagrobkach żydowskich we wschodniej Rzeczpospolitej. ' G o ł ą b jako biblijny symbol pokoju oznacza na nagrobkach między innymi zgodę i miłość małżeńską. W Chrzanowie dwa gołąbki zdobią wspólny grób pary małżonków, o których eiptafium mówi, że „kochali się jak dwa gołąbki" (il. 54). Gołąb z gałązką w dziobie może być odczytany jako wyraz życzenia, by dusza zmarłego zaznała pokoju wiecznego. Gołąb jako symbol pokoju ma oczywiście swój rodowód w Księdze Wyjścia; powraca z gałązką oliwną do arki Noego na znak, że wody ustąpiły 1 Pan zawarł pokój z ludźmi. P e l i k a n na żydowskich nagrobkach został zapewne przyjęty ze sztuki chrześcijańskiej, a może z ludowych wierzeń o pelikanach karmiących młode własną krwią, jako symbol rodzicielskiej troski i poświęcenia. Obraz taki jest częsty na grobach kobiet w różnych okolicach, zwłaszcza w Szydłowcu (il. 47). Gwoli ścisłości trzeba dodać, że to scena z pisklętami sugeruje nam obecność pelikana, bowiem w rzeczywistości reliefy te przedstawiają bliżej nie zidentyfi­ kowane ptaki o bardzo długiej i wygiętej szyi. B o c i a n y trzymające w dziobach węże, a zarazem przez te węże oplecione — to motyw frapujący i rzadki (il. 46). Takie pary zwierząt można znaleźć na pojedynczych nagrobkach w Chrzanowie, War­ szawie, Krakowie (na cmentarzu Remu, ale tam przypominają one raczej kaczki luźno oplecione przez węże), a jednego bociana z wężem w Będzinie, Łowiczu i Wieliczce. Ten sam motyw występuje w dekoracji synagog (m.in. w Łańcucie, Jabłonowie i Mohylewie), a siągając wstecz — w iluminacji manuskryptów. Bocian to po hebrajsku hasida — pobożna; cała scena jest alegorią rozkoszy sprawiedliwych i pobożnych w czasach mesjańskich. W ą ż , choć pojawia się na nagrobkach żydowskich w Polsce raczej rzadko, występuje w wielu scenach i „rolach", których znaczenie trudno jednoznacznie określić. Jest więc wąż w szponach orła (Warszawa) czy wijący się wśród drzew w lesie (Brzesko, 3 40 Chrzanów), wąż w wazie z owocami (Warszawa), węże splecione w kłąb (Wieliczka, i l . 54), wąż spełzający z drzewa ku innym postaciom (Warszawa), wąż w paszczy lub łapach lwa (Warszawa, Łowicz, Żabno, i l . 48); lew i węże występują też na rumuńskim nagrobku w Gura Humorului. Spotykamy też opisane już węże w dziobach bocianów. Istny „raj dla węży" to cmentarz w Wieliczce, gdzie raz nawet koniec epitafium wkomponowany jest w dwa splecione ze sobą węże. Na jednym reliefie w Warszawie ramiona świecznika przechodzą w węże, z których lewy trzyma w paszczy jabłko, a prawy złamaną świecę. Kusząca byłaby interpretacja tej sceny jako aluzji do raju, w którym zgodnie z życzeniem wyrażonym w wielu epitafiach (choć nie w tym) znaleźć się ma dusza po śmierci. A może jest to metafora drogi człowieka od narodzin do zgonu lub śmierci jako konsekwencji grzechu pierworodnego? Na innym nagrobku, w Warszawie, relief przedstawia kaduceusz — uskrzydlo­ ną laskę Merkurego, na wzór antyczny. Ponieważ inskrypcja jest zatarta, można jedynie zaryzykować przypuszczenie, iż zmarły był kupcem. W zasadzie jednak zajęcie świeckie, podobnie jak bogact­ wo, nie znajdowały wyrazu w epitafiach ani w reliefach. Z rzadka pojawia się tylko trzykrotnie wygięty wąż Eskulapa, m. in. na nagrobku rabina a zarazem lekarza, Eliezara Askenazego, pocho­ wanego w 1585 r. na cmentarzu Remu w Krakowie (il. 50). Podobne elementy występują często na nagrobkach w Pradze. Wyjątkowy jest też nagrobek przedstawiający węża, który dusi baranka, ale odbiega on od form tradycyjnych. Wyrzeźbił go na cmentarzu warszawskim Abraham Ostrzega. Jednym z najciekawszych — i bardzo rzadkich — motywów na macewach jest w ą ż z w i n i ę t y w k o ł o i połykający własny ogon. Czasem występuje on sam, częściej wkomponowana jest w niego uskrzydlona klepsydra, co z kolei bywa częścią jeszcze bogatszego reliefu (il. 49). Taki wąż to z jednej strony antyczny Uroburos — symbol wieczności i nieśmiertelności (duszy?), z drugiej zaś — transfiguracja mitycznego potwora morskiego Lewiatana, które­ go mięso — według Talmudu i ludowej tradycji — będą spożywać sprawiedliwi na niebiańskiej uczcie po przyjściu Mesjasza: „W owym dniu ukarze Pan swym twardym, wielkim i mocnym mieczem Lewiatana, zwinnego węża, Lewiatana, węża skręconego, i zabije 53 �w Zelwie i Izabelinie — arcydziełach ludowej snycerki, dziś już nie istniejących. Na nagrobku w Warszawie znalazła autorka jedyny dotychczas wizerunek wołu lub barana z rybim ogonem — kolejny przykład inwencji twórców macew. Na fragmencie nagrobka w Lublinie widoczne jest intrygujące zwierzę: jednorożec z rybim ogonem, trzymający przedmiot przypo­ minający moździerz. Nawet w wypadku jednorożca, motywu pozornie zapożyczone­ go ze sztuki nieżydowskiej, można się doszukać symboliki odnoszą­ cej się do judaizmu: w starych tekstach jednorożec ilustruje doskona­ lenie duszy przez studia religijne. Można się domyślać, że gryfy przeniknęły do sztuki żydowskiej przez naśladownictwo wzorów sztuki ogólnoeuropejskiej, można też szukać ich korzeni w kulturze asyryjskiej i babilońskiej, choć tak daleka inspiracja wydaje się wątpliwa. Z pewnością bliskie one były wyobraźni żydowskiej dzięki opisom fantastycznych bestii w wizjach proroków. Aby rejestr zwierząt był możliwie pełny, należy wspomnieć o tych, które — oprócz już wymienionych — służyły zobrazowaniu nazwisk, a więc m y s z — Meisel, g ę ś — Gans, r y b a — Karpeles lub Fisz, k o g u t — Kohout lub Hahn; l i s — Fuchs. Wszystkie te przykłady pochodzą z cmentarza w Pradze; podobne, choć rzadziej, można znaleźć w innych miastach czeskich, zaś Levy podaje przykład z Warszawy, gdzie j e d n o r o ż e c — zamiast barana — ilustruje nazwisko R o m . Niektórzy autorzy łączą zwierzęta na nagrobkach z miesiąca­ mi, którym te zwierzęta odpowiadają w k o l e z o d i a k a l n y m , gdzie ryby — to miesiąc adar, baran — nisan, byk — ijar, lew — aw, a koziorożec — tewet. Istotnie, znaki zodiaku odgrywają w żydows­ kiej ludowej tradycji i obyczajowości ważną rolę, były np. stałym elementem polichronmii synagog, ale potwierdzenie świadomego ich użycia na nagrobkach dla wyrażenia miesiąca śmierci wymagałoby obszernych badań. Dotychczasowe, prowadzone przez autorkę nie dają podstaw do takiego wniosku. Na zakończenie uwag o zwierzę­ tach trzeba jeszcze raz zastrzec, że współbrzmienie imion z nazwami zwierząt i ptaków było rzadko wykorzystywane przez twórców macew w Polsce, nie należy się więc sugerować tylko reliefami, gdy nie znane jest epitafium. Ś w i a t r o ś l i n w sztuce żydowskiej, w tym także na nagrob­ kach, reprezentują po pierwsze owoce Ziemi Świętej, które były składane w ofierze w Świątyni i stosowane w obrzędach (np. oliwa, lulaw i etrog), po drugie — rodzime drzewa i kwiaty, a po trzecie — rozety, wici, girlandy, wieńce, wazony z kwiatami i kosze pełne owoców, zaczerpnięte ze sztuki świeckiej otaczających narodów. Tu znów stajemy przed pytaniem: ornament czy symbol? Wazy z kwia­ tami wydają się typowym ornamentem barokowym, można jednak przypuszczać, że pod tą nieżydowską formą kryje się prastary motyw Drzewa Życia, tak istotny w myśli żydowskiej. Ace chajim — po hebrajsku: drzewa życia — to także nazwa wałków, na które nawijany jest zwój Tory. W manuskryptach i haftach wałki te były przedstawiane z wyrastającymi z nich roślinami, takimi, jak na nagrobkach. Tora jest bowiem „drzewem życia dla tych, którzy się jej uchwycili" (Przp 3:18). „Owocem sprawiedliwych jest drzewo życia" według Przypowieści Salomona (11:30). Spod drzewa został człowiek wygnany i pod drzewo — stojące w centrum raju — powró­ ci. Jest to więc symbol odpoczynku duszy zmarłego w ogrodzie Eden, a zarazem nadziei mesjańskiej. Z ł a m a n e d r z e w o jest najczęstszym symbolem wanitatywnym, spotykanym na cmentarzach żydowskich w całej Polsce (il. 55). Wielu niuansów znaczeniowych w przedstawieniach złamanego drzewa dopatrzył się Levy; według niego drzewo uginające się pod ciężarem owoców jest metaforą owocnego życia, uschnięta gałąź może natomiast oznaczać zmarłych bezpotomnie. Starannie prze­ myślaną aluzję zawiera obraz drzewa, którego koronę zdobi sześć owoców, a siódmy leży na ziemi. To grób matki, która umarła rodząc siódme dziecko. Kwitnąca gałązka, która odpada z drzewa może być, według Levy'ego, inspirowana prz słowa proroka odno­ szące się do opieki Boga nad ludem Izraela: „... wezmę z wierzchołka wysokiego cedru, z najwyższych jego gałązek delikatną różdżkę (...) na wysokej izraelskiej górze ją zasadzę, i wypuści pędy i wyda owoce" (Ez 17:22—23). 4 5 46 47 II. 58. Wiązanka z gałęzi palmy i innych roślin, zwana lula w (z lewej) i owoc cytrusowy zwany etrog (z prawej) — rośliny używane w święto Sukkot. Etrog przedstawiono w pojemniku, tak jak się go przechowuje. Kazimierz nad Wisłą smoka morskiego" (Iz 27:1). Do takiej interpretacji zwiniętego węża na nagrobkach uprawnia autorkę jego podobieństwo do tak częs­ tych w synagogach przedstawień Lewiatana (np. Dąbrowa Tarnow­ ska, Łańcut, Sandomierz), gdzie zajmuje on zwykle poczesne miejsce (il. 53). R y b y na nagrobkach to najczęściej delfiny z głową w dół, zazwyczaj flankujące inskrypcję i pełniące chyba tylko rolę orname­ ntu, zaczerpniętego z nieżydowskiej sztuki (np. Radomsko, Warsza­ wa). Warto dodać, że para delfinów stykających się ogonami na podwójnym XVII-wiecznym nagrobku na cmentarzu Remu jest dalekim echem motywu z ościeży Kaplicy Zygmuntowskiej w kated­ rze wawelskiej. Znacznie oryginalniejszym motywem są trzy przeplecione ryby, które pojawiają się już na XVI-wiecznym nagrobku w Krakowie, a w ubiegłym stuleciu w Chrzanowie i Trzebini. Takie ryby były elementem malarskiej dekoracji — par excellence ludowej — drew­ nianych synagog, m.in. bóżnicy w Chodorowie. Opisy nagrobków rumuńskich wiążą ten motyw z miesiącem adar , ale w znanych autorce przykładach z Polski, a także XVI-wiecznym nagrobku z Pragi, nie ma zbieżności z miesiącem zgonu. Inny związek sugeruje Eugeniusz Duda: pochowana pod wspomnianym nagrobkiem w Krakowie zmarła w piątek, a ryby są symbolem szabatu, bo pojawiają się na stole w piątkowy wieczór. M o t y l , występujący wyjątkowo jako jedyny motyw w przyczó­ łku macewy, to zapewne znany z cmentarzy chrześcijańskich symbol wanitatywny, oznaczający wędrówkę duszy i jej przeobleczenie się w lepszą szatę: z gąsienicy (życie), przez poczwarkę (śmierć) w motyla (życie wieczne) (il. 52). Ze świata fauny można jeszcze sporadycznie spotkać na nagrob­ kach p a w i e , ł a b ę d z i e (m.in. Warszawa), p a p u g i (Przemyśl), w i e w i ó r k i (Warszawa, Lublin), lamparty (Warszawa), k r ó l i k i (Lublin), j a s z c z u r k i (Warszawa, Łowicz) a może także i jeszcze inne zwierzęta, na które autorka się dotąd nie natknęła, jak np. opisane przez Schipera skaczące ż a b k i na chasydzkim nagrobku w Dubnie. Do królestwa zwierząt wypada też chyba zliczyć s t w o r y f a n t a s t y c z n e , które zadomowiły się na nagrobkach żydowskich w całej Polsce. Są wśród nich klasyczne gryfy o ciele lwa, ptasich skrzydłach, o różnych wariantach paszcz i ogonów, a także smoki, bazyliszki, jednorożce oraz zadziwiające bestie o górnej części lwa, a dolnej — ryby (Warszawa, Wieliczka, Chrzanów; i l . 54). Takie rybo-lwy zdobiły drzwi szaf na zwoje Tory w bóżnicach, np. 42 43 44 54 48 49 50 �Poszukiwania na cmentarzach ujawniają coraz to nowe warianty motywu złamanego drzewa. Oryginalny obraz to las z jednym drzewem złamanym (Sokołów Małopolski). Bywa, że łamie je łapą lew, uosobiający śmierć, lub gałąź porywa w dziobie drapieżny ptak. Bardziej bezpośrednią metaforą tragedii jest dłoń z nożem, ścinająca drzewo (na jednym z warszawskich nagrobków); epitafium potwier­ dza nasz domysł i mówi o „zamordowanym". Ciekawe, że częste na cmentarzach żydowskich na Wyspach Karaibskich przedstawienia drzewa zrąbanego siekierą trzymaną w dłoni nie oznaczają ponoć zabójstwa, a jedynie życie przerwane w kwiecie wieku. Jako sybol wanitatywny pojawiają się choć znacznie rzadziej niż drzewa złamane kwiaty, które później, na pomnikach wychodzących poza formę tradycyjnej macewy, stały się jednym z najchętniej używanych motywów plastycznych — zwłaszcza na nagrobkach w stylu secesyjnym. Podobnie jak w przypadku zwierząt, kwiat może być plastyczną ilustracją imienia lub nazwiska; na jednym z pierwszych znanych średniowiecznych nagrobków mających w ogóle dekorację plastycz­ ną pojawia się kwiat jako odpowiednik imienia zmarłej — Blume córki Jaakowa. Symbolikę śmierci i aluzję do nazwiska połączył twórca macewy ze Słonimia rzeźbiąc złamaną różę na grobie dziewczyny o nazwisku Rosenblum, zmarłej w kwiecie wieku. Rośliny, wśród nich drzewa, to najczęściej rośliny „w ogóle", bez specjalnych cech gatunkowych. Niekiedy chodzi jednak o szczegól­ ną roślinę, zwłaszcza w przypadku drzew i owoców Ziemi Świętej. W i n n e g r o n o , w i n o r o ś l t o motyw powszechny w sztuce i , jak wiele tu wymienionych, obarczony symbolicznym znaczeniem w chrześcijaństwie. W judaizmie i sztuce żydowskiej ma odrębną, głęboką symbolikę, oznacza bowiem lud Izraela. Według słów proroka „Winnicą Pana Zastępów jest dom izraelski, a mężowie judzcy ulubioną jego latoroślą" (Iz 5:7). Psalmista przyrównuje Izraela do winorośli, która zabrana z Egiptu zapuściła korzenie i rozrosła się w Ziemi Obiecanej (Ps 80:9—17). Winne grono, przyniesione przez Jozuego i Kaleba przed Mojżesza, to symbol płodności tej ziemi (Lb 13:23). Może ono oznaczać na nagrobku, oprócz przynależności do ludu Izraela, owocną pracę, bogactwo duchowe, które uczony przynosi swemu narodowi. Na grobie kobiety może być echem wersetu: „Żona twoja jak winorośl płodna w zaciszu twego domostwa, synowie twoi jak gałązki oliwne dookoła twego stołu" (Ps 128:3). G a ł ą z k i w i n n e i o l i w n e mają też znaczenie mesjańskie, obrazując „szczep Dawidowy" (Jr 23:5) i „różdżkę Jessego" (Iz 11:1), o których mówią prorocy. Na cmentarzu w Pradze winne grono pojawia się w X V I w., gdy nagrobki jeszcze bardzo rzadko mają dekorację plastyczną. Epita fium słynnego filozofa i komentatora prawa rabinicznego, Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, na cmentarzu w Krakowie, spowite jest 5 1 52 53 w rzeźbioną winorośl; tę bogato zdobioną płytę wystawiono temu uczonemu prawdopodobnie w połowie X V I I I w. uważając wido­ cznie, że oryginalna XVI-wieczna macewa bez dekoracji plastycznej (obecnie umieszczona na odwrotnej stronie) jest za skromna. Motyw ten jest rozpowszechniony w całej Polsce; winne grono umieszczone bywa zwykle w przyczółku, często w połączeniu z innymi motywami, a pędy oplatają kolumny (il. 12, 54, 62). O w o c g r a n a t u to jeden z 7 tradycyjnych owoców Ziemi Obiecanej. Motyw ten zdobił kolumny Świątyni Salomona ( I K r i 7:18), szaty arcykapłana Aarona i inne akcesoria obrzędowe. Można go odnaleźć na fryzie starożytnej synagogi w Kapernaum. Nazwę granatów noszą ozdobne gałki nasadzane na drzewce zwojów Tory; stąd zapewne owoce granatu mogą symbolizować Torę, mądrość i uczoność. Trudno je zidentyfkować na nowszych nagrobkach, choć niekiedy owoce przypominają granaty, za to na cmentarzu Remu ich pełnoplastyczne rzeźby wieńczą po obu bokach XVII-wiecznych nagrobek, co nasuwa skojarzenie z ubranym zwojem Tory. P a l m a była ulubionym motywem żydowskim w starożytności, uwiecznionym na monetach, mozaikach i rzeźbionych fryzach synagog, katakumbach w Izraelu i w Rzymie. Na XVII-wiecznym grobowcu żydowskim pod Amsterdamem gałęziom palmowym towarzyszy werset „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma" (Ps 92:13), tymże wersetem podpisane jest drzewo wyrzeźbione na nagrobku w Krakowie (nowy cmentarz), choć nie przypomina ono palmy. Autorka wielokrotnie spotykała się z twierdzeniem, że palma na nagrobku oznacza młodą dziewczynę; jednak nie potwierdzają tego dotychczasowe badania i jeśli nawet taka korelacja występuje, nie jest z pewnością silna. Poza tym na tradycyjnych macewach w Polsce palma występuje rzadko, lub też trudno ją odróżnić od innych drzew. Palma stała się za to jednym z ulubionych motywów na XX-wiecznych grobowcach, zwłaszcza tych, którym artysta nadał cechy „stylu biblijnego", tzn. starał się nawiązać do architektury, historii a czasem i krajobrazu Izraela. L u l a w (specjalnie owinięta gałązka palmowa) i e t r o g (owoc cytrusowy) to atrybuty święta Sukkot, upamiętniającego wędrówkę Żydów po pustyni. Były jednym z najczęstszych motywów na mozaikach starożytnych synagog i na grobowcach, ale na nowożyt­ nych nagrobkach pojawiają się sporadycznie. Autorce znane są dwa przykłady: z Kazimierza nad Wisłą, gdzie etrog przedstawiono w otwartym pudełku (il. 58) i z Szydłowca, gdzie etrog spoczywa w koszyku (naczynia na etrog mają różne formy). Z epitafium wynika, że śmierć nie nastąpiła w czasie święta Sukkot, więc nie taki fakt był motywem wprowadzenia etrogu. Co wiec symbolizuje? Z rodzimych drzew, które możemy rozpoznać spotykamy d ą b (m.in. Bieruń Stary), w i e r z b ę p ł a c z ą c ą (m.in. Oświęcim), g r u s z ę (np. Warszawa; il. 55) i ś w i e r k i (Sokołów Małopolski): z kwiatów — s ł o n e c z n i k (Łowicz; i l . 62), z owoców — m.in. 54 II. 59. Płaskorzeźba umieszczona w dole macewy przedstawiająca miasto za murami; do bramy w murze prowadzi most, na rzece widać łodzie. Inskrypcja na wstędze nad miastem zawiera początek psalmu 137 ..Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy na wspomnienie Syjonu". Warszawa, ok. 1820 55 �zabrakło zmarłego — to symbol śmierci i żałoby. Inspiracją dla takiego obrazu mogła być też skarga proroka: „Śmierć wdarła się przez nasze okna" (Jr 9:20). R o z p a d a j ą c a s i ę b u d o w l a (Warszawa, Szydłowiec) jest też zapewne symbolem śmierci. D o m z napisem bet Lewi, spotykany na nagrobkach w Lesku, to dowcip plastyczny, wykorzystujący wieloznaczności słowa — bet bowiem to zarówno dom, jak i ród, dynastia, w tym przypadku ród lewitów. Trudno powiedzieć, czy wśród budynków na nagrobkach w Po­ lsce przedstawiano kiedykolwiek konkretny dom, w którym miesz­ kał zmarły — jak to miało miejsce we Frankfurcie i w Amsterda­ m i e . ^ to na reliefie jednego z pomników w Warszawie skrupulat­ nie odtworzono istniejącą zresztą do dziś, lecz przebudowaną synagogę w Kielcach, ponieważ zmarły był jej fundatorem (il. 56). We Wrocławiu jeden z grobowców (który jednak nie jest tradycyjną macewą) zdobi płaskorzeźba okazałej kamienicy — banku braci Aleksander; niestety inskrypcja została zniszczona. P a n o r a m a m i a s t a widnieje na kilku nagrobkach w Warsza­ wie. Najciekawsza z nich wyryta została w dolnej części nagrobka, a kluczem do niej jest umieszczony na wstędze znany werset z Psalmu 137: „Nad rzekami Babilonu — tam siedzieliśmy i płakaliśmy na wspomnienie Syjonu" (il. 59). Co to za miasto? Może Babilon, 0 którym mowa w Psalmie, może Jerozolima — przedmiot tęsknoty, może Warszawa — kolejne miasto diaspory? Urozmaicona i raczej z fantazji wzięta architektura niczego nie wyjaśnia, ale rzeka, most 1 łódź na pierwszym planie kłócą się z realiami Jerozolimy. Możliwe, że twórcę zainspirowały znakomite reliefy na sąsiednim grobowcu Berka Sonnenberga, z których jeden ilustruje właśnie Psalm 137. G r o b o w c e i inne miejsca pielgrzymek w Z i e m i Ś w i ę t e j wyobrażone na nagrobkach odzwierciedlają duchowy związek z Ziemią Izraela, w której wszak chciał spocząć każdy pobożny Żyd. Tak więc budowla o charakterystycznej dla Izraela architekturze, z napisem kewer Dawid— grób Dawida — zdobi nie podpisaną macewę w Starachowicach; inna przypominająca wyglą­ dem tzw. grobowiec Racheli — macewę w Łodzi. Najciekawsza jest kompozycja w Szydłowcu, gdzie twórca reliefu umieścił trzy biblijne miejsca koło siebie. Dwa mniejsze to budynek podpisany „grób Dawida" i mur z napisem „Ściana (Płaczu)"; środkowy, największy budynek o kopulastym dachu stoi na skale i nie jest podpisany — można przypuszczać, że to Świątynia Jerozolimska (il. 60). Na innym nagrobku tamże widnieje budowla podpisana „wieża Dawi­ da", podobna do jerozolimskiego pierwowzoru. Autorzy tych płaskorzeźb mogli wzorować się na popularnych sztychach i ilustra­ cjach w książkach, zwłaszcza w Hagadzie (modlitewniku na święto Pesach). Takie motywy występują jednak niezwykle rzadko. Cała powierzchnia macewy skomponowana jest w formie b r a ­ m y , p o r t a l u , co z jednaj strony zwraca uwagę na architekturę nagrobka, z drugiej zaś — na jego symbolikę. Brama, uniwersalny symbol przejścia ze świata ziemskiego do życia wiecznego, częsty motyw w grobowcach antycznych i chrześcijańskich jest w judaizmie obarczona szczególnie bogatym znaczeniem i wykorzystywana we wszystkich dziedzinach obrzędowej sztuki. „Oto jest brama Pana, którą wejdą sprawiedliwi" (Ps 118:20) — to werset często spotykany w synagogach, a czasem — na bramie cmentarnej, jak np. w Sopocie. K u skojarzeniu ze śmiercią kierują nas słowa Psalmisty do Boga: „Ty, który mnie podnosisz z bram śmierci" (Ps. 9:14). K o l u m n y flankujące inskrypcję, których twórcy dowolnie krzyżowali wszelkie style, są też czymś więcej niż elementem architektonicznym. Zgodnie z duchem judaizmu mogą nawiązywać do kolumn Jachin i Boaz w Świątyni Salomona, opisanych w I Księ­ dze Królewskiej (7:15—22), a według niektórych mogą być nawet echem słupów dymu i ognia, które prowadziły Żydów podczas wędrówki po pustyni. Argumentem na rzecz tych porównań jest fakt, że motyw portalu lub kolumn bywa często powtórzony już na samym reliefie, a więc niezależnie od struktury nagrobka (np. Mszczonów, Piotrków, Tomaszów Mazowiecki, Łowicz; il. 61). Motyw bramy ma swoją jeszcze bardziej dosłowną wersję: b r a m ę z a m k n i ę t ą na k ł ó d k ę , niekiedy nawet zaryglowaną kilkoma zamkami — jakby dla podkreślenia nieodwołalności za5 56 II. 60. Płaskorzeźba przedstawiająca święte miejsca w Jerozolimie; z prawej Ściana Płaczu, z lewej grób Dawida (oba podpisane); w środku, jak się można domyślać, Świątynia przed zburzeniem lub stojący obecnie na jej miejscu meczet. Za tą identyfikacją przemawia znajdująca się w środku skała. Szydłowiec 1929; il. 61. Nagrobek, na którym kolumny występują niezależnie od półkolumn ograniczają­ cych epitafium. Inne motywy to lwy, ptaki i korona. Łowić? 1864 g r u s z k ę (Starachowice). W wielu okolicach (np. Mikołów, Sienia­ wa, Łowicz, Bobowa, Tarnów, Lubaczów) spotyka się motywy roślinne przypominające sztukę ludową — taką wszak była w wiel­ kim stopniu twórczość artystów-kamieniarzy — zbieżna zwłaszcza z polską i żydowską wycinanką (il. 20, 57). Składa się na to naiwny, płaski rysunek i symetryczna kompozycja, czasem przypominająca leluję. Takie wrażenie robią też reliefy kwiatów w doniczkach (Łowicz, Inowłódz) i koszykach (Mikołów) oraz pochodzące od kwiatów rozety. M o t y w y a r c h i t e k t o n i c z n e to następna grupa przedsta­ wień na macewach, rzadziej spotykana od większości motywów wymienionych powyżej. Ich pochodzenie i racja bytu są często niejasne, warto jednak odnotować je, choćby z próbą interpretacji. P u s t y d o m o otwartych na oścież drzwiach i oknach jest częstym motywem na cmentarzu warszawskim, ale gdzie indziej spotyka się go bardzo rzadko. Najczęściej jest on elementem opisanej już sceny z owcami podążającymi ku studni (il. 15), ale czasem towarzyszy mu tylko złamane drzewo (il. 55), niekiedy ze zrywającym się do lotu ptakiem. Pusty dom — domostwo, w którym 56 57 �mknięcia się życia doczesnego. Takie reliefy, spotykane dość często na cmentarzu warszawskim, ale w wielu okolicach nieznane, umiesz­ czano przeważnie poniżej epitafium lub po odwrotnej stronie nagrobka, gdzie mogły nawet zajmować całą powierzchnię płyty. Ciekawą analogię stanowi nagrobek sefardyjski w Londynie, w któ­ rym wieko marmurowego sarkofagu ma formę uchylonych drzwi. Wyobrażenia drzwi z zamkami, zasuwami i kluczami przetrwały w katakumbach Bet-Szearim w Izraelu (od I I I w.n.e). Spośród tysięcy powtarzających się motywów zdarza się czasem wyłowić takie, które występują dosłownie raz lub kilka razy. Są one tym bardziej godne uwagi, ponieważ były wybrane świadomie a nie przez naśladownictwo istniejących wzorów. Do tej grupy należy wiele z motywów już opisanych. A oto kilka innych. 58 O k r ę t może być ilustracją nazwiska Schiff, ale też symbolem wanitatywnym, o czym świadczy złamany maszt, jak na przedsta­ wionej w pracy Levy'ego macewie ze Słonimia. Skąd okręt jako metafora żalu? Odpowiedź daje zawarty w epitafium werset z Tre­ nów Jeremiasza (2:5); „I pomnożył (Pan) u córki Judzkiej smutek i narzekanie", w którym ostatnie słowo może być dwojako odczyta­ ne: jako anija lament, narzekanie lub jako onija okręt. W tym przypadku twórca nagrobka pomysłowo wykorzystał grę słów Skojarzenia te mogą iść dalej: rzeka — to przepływ czasu, okręt — życie, tonący okręt — śmierć. W porze Nowego Roku i Dnia Pojednania — okresie zadumy nad życiem i śmiercią — jedna z tradycyjnie wysyłanych form życzeń to „bilet na statek na rzekę życia". Rozbite statki na wspomnianym już grobowcu Berka Sonnenberga w Warszawie mają zapewne taką konotację. I n s t r u m e n t y m u z y c z n e znane są autorce z trzech nagrob­ ków w Warszawie i jednego w Żelechowie; na tym ostatnim brak niestety epitafium. W warszawskich płaskorzeźbach hebrajskie inskrypcje dają niezwykle ciekawe wyjaśnienie, świadczące o tym, jak twórczym i wręcz „uczonym" dziełem może być nagrobek dzięki trawestacji wersetów biblijnych. Płaskorzeźby ilustrują nie tylko wykorzystane wersety, ale też imiona zmarłych: Dawida — gdyż biblijny król 5 9 Dawid grał na harfie, prorokini Miriam, gdyż opisany jest jej taniec z bębnem (o czym już pisałam w poprzednim artykule). Na innym zaś warszawskim nagrobku obraz instrumentów muzycznych odnosi się i do pochodzenia i do zawodu' zmarły był z rodu lewitów (za czasów Świątyni lewici grali na instrumentach podczas obrzę­ dów) był też muzykiem Ten niezwykle rzadki w Polsce motyw na grobie lewity był być może bardziej rozpowszechniony w innych krajach W Polsce zaś instrumenty muzyczne były jednym z najpo­ pularniejszych elementów dekoracji synagog właśnie dla przypo­ mnienia roli lewitów w Świątyni Trzeba tu dodać, że tradycja nie przekazała wyglądu biblijnych instrumentów muzycznych; tłumaczenia ich nazw są różne i różne są ich późniejsze przedstawienia plastyczne. Szofar, czyli róg barani, w który dmie odprawiający modlitwy w synagodze w święto Rosz Haszana (Nowy Rok), był częstym motywem w starożytnych grobowcach żydowskich i synagogach. Róg na nagrobku może oznaczać, że zmarły pełnił funkcje trębacza noworocznego, co świadczy o jego prestiżu w życiu religijnym gminy. Może też być symbolem ogólniejszym; dęcie w róg ma oznajmić przyjście Mesjasza i zmartwychwstanie. Na jednym z warszawskich nagrobków widoczna jest dłoń wznosząca w górę róg, na innym — szofar oraz zwój Tory są drugorzędnymi elementami reliefu, który w centrum ma nóż do obrzezania (il. 26). Do „nietypowych" przedmiotów uwiecznionych na nagrobku należy kapelusz,odkryty przez Levy'ego w Białymstoku i będący plastycznym uzmysłowieniem nazwiska H u t . Wiemy już, że bardzo częste było na tradycyjnych nagrobkach dostosowywanie reliefu do religijnych funkcji zmarłego. Wraz z asymilacją i bardziej libralnym stosunkiem do nieżydowskich wzorów pojawiły się na cmentarzach — ale tylko w dużych miastach — takie atrybuty świeckich zawodów, zasług i zainteresowań, jak paleta na grobie malarza, skrzypce na pomniku muzyka, proporce, - 6 0 61 62 II. 62. Płaskorzeźba przedstawiająca m.in. strzałę, świecznik ze złamaną świecą, skarbonkę z wpadającą doń monetą, ptaki i słone­ cznik; dookoła epitafium — winorośl. Łowicz 1880, il. 63. Nagrobek chłopca, z reliefem przedstawiającym złamane drzewo i ołtarz ofiarny. Warszawa 1861 wieńce i pochodnie jako oznaki zasług w różnych dziedzinach, symbole masońskie, a wreszcie takie emblematy jak kotwica i koło na grobie inicjatora żeglugi rzecznej na Wiśle. Na XX-wiecznych grobach lekarzy powraca motyw węża Eskulapa, znany nam już z XVI-wiecznego nagrobka w Krakowie. Wydaje się, że na interesu­ jących nas tradycyjnych żydowskich nagrobkach w Polsce atrybuty zawodów świeckich nie występują (a może tylko nie przetrwały, nawet w opisie?), inaczej niż w Pradze, gdzie n o ż y c e wyryte są na grobie krawca, ł a ń c u c h — złotnika, l a n c e t — lekarza, m o ź ­ d z i e r z — aptekarza, s k r z y p c e — muzyka, k s i ą ż k a — introli­ gatora. Intrygującym dla autorki wyjątkiem jest macewa z począt­ ku X V I I w. na cmentarzu Remu w Krakowie: w przyczółku przedstawione są rozwarte nożyce, a w epitafium mowa jest o Icchaku synu Cwi, zwanym (?) Sznajd — tu następuje znak skrótu słowa. Czy chodzi o nazwisko Sznajder (krawiec), czy o rzemiosło, czy — o jedno i drugie? Na marginesie warto wspomnieć o spotykanych w innych krajach (Holandia, Włochy, Czechy, Austria) z n a k a c h h e r b o w y c h na grobach uszlachcbnych Żydów. Na cmentarzu w Wenecji emblematy heraldyczne odnoszą się nie do herbu rodzinnego, ale do 63 57 �II. 64. Wąż „odgryzający" gałąź z drzewa. Warszawa; ił. 65. Jeleń przeszyty strzałami. Warszawa godła miasta lub krainy, z której pochodzili osiedlenie w mieście uchodźcy w Hiszpanii. Na nagrobkach we Frankfurcie i Wormacji umieszczono emblematy domów, w których zmarli mieszkali. Ale wróćmy do Polski, do jednego z najpowszechniejszych wątków płaskorzeźb nagrobnych: wątku ś m i e r c i i ż a ł o b y . Symbole wanitatywne, bądź „czyste", bądź wkomponowane w ob­ razy o jeszcze innym znaczeniu, przewijały się przez opisy bardzo wielu omówionych tu przedstawień. Warto je wyodrębnić: złamane lub ścinane drzewo, złamane lub zgaszone świece, świece gaszone przez drapieżnego ptaka, stado owiec bez pasterza, jeleń ugodzony strzałą, odlatujący ptak, pisklęta rozglądające sią za matką, zwiędły kwiat, pusty dom, tonący okręt, rozpadająca się budowla, w pew­ nym sensie też brama i kłódka. Zasymilowały się też na macewach takie motywy z nieżydowskiej sztuki nagrobnej, jak uskrzydlona klepsydra, zwrócona w dół pochodnia, a wśród pomników wycho­ dzących poza tradycyjną formę — złamana kolumna i pełnoplastyczna rzeźba drzewa z uciętymi gałęziami. Ale są jeszcze inne, nie wspomniane dotąd, oryginalne symbole śmierci: raz tylko napotka­ ny przez autorkę relief przedstawiający o ł t a r z o f i a r n y z p ł o n ą c y m o g n i e m n a grobie siedmioletniego chłopca (Warszawa; ił. 63) i „tautologiczną płaskorzeźbę", przedstawiającą . . . n a g r o b e k (il. 41). W takiej kompozycji lew lub jeleń leży przed nagrobkiem (Warszawa), podtrzymuje go łapą (Olkusz), a na kamieniu wyryte są litery PN ( T / l ) , skrót od słów „tu spoczywa", rozpoczynających każde epitafium. Jest i taka płaskorzeźba, na której mała pochylona macewa jest wciśnięta między dom i ... księgi wielkości tego domu (Warszawa). Ornament czy symbol? Pytanie to, stawiane już w odniesieniu do motywów roślinnych czy portalu, powraca znów przy dwóch wyobrażeniach, które — o ile rzeczywiście niosą znaczenie — są związane ze śmiercią. S t r z a ł y nie od razu rzucają się w oczy, ponieważ są przeważnie wplecione w inne elementy płaskorzeźby. 64 65 W Radomsku strzała obiega łukiem kompozycję, na którą składają się: dłoń wrzucająca datki do skarbonki, świecznik, ptak i gryfy; wyżej jest korona, z której spływa draperia owinięta wokół owej strzały (il. 40). W Łowiczu strzała godzi w słonecznik w wazonie; poniżej niej jest świecznik i skarbonka, a powyżej — ptak (il. 62). Czy ta strzała to śmierć, tak jak w scenach z ugodzonym strzałą jeleniem i na istniejącym niegdyś w Lublinie reliefie wyobrażającym postać z napiętym łukiem? Z a s ł o n a — bardzo często pojawiająca się wśród elementów reliefu — może mieć, jak w sztuce chrześcijańskiej, znaczenie równe drzwiom śmierci ;czy jednak świadomi tego sensu byli kamieniarze powielający ten motyw jak wiele innych ornamentów? Arabeska lub plecionka obiegająca epitafium splata się czasem w w ę z e ł (np. Sokołów Małopolski). Czy jest to czysty ornament, czy może plastyczny odpowiednik zakończenia każdego epitafium, sentencji: „Niech jego (jej) dusza będzie związana w węzeł życia", skróconej zawsze do pięciu liter T N C B H (T/2) Do tej drugiej interpretacji uprawniałby fakt, że węzeł ten jest czasem większy, wyraźnie wyodrębniony, a więc — znaczący. Nie łudźmy się, że na te pytania można znaleźć jednoznaczną odpowiedź. Zapewne większość twórców nagrobków była nieświa­ doma pierwotnego znaczenia motywów, których używali, a znakom wywodzącym się ze starożytności nadawano treść nową, bliższą popularnym wyobrażeniom. Często — może najczęściej — kamie­ niarz wybierał ten czy inny motyw po prostu dlatego, że był rozpowszechniony. Wielokrotne powielanie i pozbawione głębszego uzasadnienia łączenie poszczególnych elementów płaskorzeźby wie­ ńczącej inskrypcję oderwało znak nagrobny od treści epitafium i indywidualnych cech zmarłego. Lecz nawet taki znak pozostaje symbolem—nawet niezależnie od zamysłu twórcy — bo przecież nie powstał przypadkowo ale wyłonił się jako symboliczny obraz noszący w sobie cząstkę żydowskiej wizji świata. 66 67 Fotografie i rysunki w tym artykule oraz na str. 60, 61 — Monika Krajewska PRZYPISY 1 Przedstawiony materiał dotyczy w zasadzie terenu Polski w obecnych granicach, głównie obszaru dawnego Królestwa Kong­ resowego, Galicji i Górnego Śląska, ponieważ tam znalazłam najwięcej nagrobków o bogatej ikonografii. Do szczegółowej analizy symboli i częstotliwości ich występowania posłużyły mi moje fotografie ok. 900 nagrobków z dekoracją plastyczną, pochodzące z ok. 100 cmentarzy. Brałam też pod uwagę fotografie z różnych publikacji oraz archiwów publicznych i prywatnych, zwłaszcza ze zbiorów p. Jana Jagielskiego. Dane z cmentarzy Czech, Litwy, Ukrainy i Rumunii, a także Holandii i Włoch przytoczone są dla porównania. Analizowane nagrobki w zdecydowanej większości pochodzą z X V I I I i X I X w. Miejscowości podano w nawiasach wtedy, gdy omawiany symbol jest rzadki lub wyjątkowy, ale nie wtedy, kiedy symbol występuje na większości lub dużej części badanych cmentarzy Z pomoc i cenne uwagi krytyczne dziękuję Janowi Jagielskiemu, 58 Eugeniuszowi Dudzie, Andrzejowi Trzcińskiemu, Alinie Całej, a przede wszystkim Stanisławowi Krajewskiemu, który jest ponadto współautorem fotografii. Dziękuję też wszystkim, którzy udostępnili mi swoje zbiory i nades­ łali publikacje zagraniczne. Ten i inne cytaty biblijne wg tłumaczenia Brytyjskiego i Zagra­ nicznego Towarzystwa Biblijnego, Warszawa 1976. Skróty nazw ksiąg biblijnych wg Biblii Tysiąclecia. M . Bałaban, Zabytki historyczne Żydów w Polsce, Warszawa 1929 M . Diamant, Jüdische Volkskunst, Wiedeń 1938, przedruk w „Kunst und Stein", vol. 6—7, 1961—62 I . Schiper, Cmentarze żydowskie w Warszawie, Warszawa 1938 Nadrabin Warszawy, Ber Meisels wydał orzeczenie powołując się na prawo religijne (Talmud, Awoda Zara 43; Jad Chazaka 3 § 10; 2 3 4 5 6 �Szulchan Aruch § 141), które „w żadnym razie nie dozwalają wystawienia nagrobka w kształcie przez pana Fajansa pożądanym" (Schiper, op. cit.) W. Zambrzycki, Aniołowie o zamaskowanych twarzach, „Ty­ godnik ilustrowany" nr 46/1929. Por. też H . Faryna, P. Paszkiewicz, Warszawskie cmentarze żydowskie, „Kronika Warszawy" nr 2/58, 1984, i M . Bałaban O żydowskiej sztuce cmentarnej słów kilka, (w:) Abraham Ostrzega, pomniki i nagrobki, b.m., b.d. Schiper wspomina o towarzyszącym rybakowi psie. Obecnie psa nie widać na zatartej płaskorzeźbie lub, co mało prawdopodob­ ne, chodzi o inny nagrobek; I . Schiper, Sztuka plastyczna Żydów w dawnej Rzeczypospolitej, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, praca zbiorowa, t. I , Warszawa [1933—34] O niekonwencjonalności tego nagrobka pisze m.in. E. Saltman, The Forbidden Image in Jewish Art, „Journal of Jewish A r t " , vol. 8, 1981 M . Grunwald, Portugiesengräber auf deutscher Erde, Ham­ burg 1902 Lb 6:24—26 O. Muneles, M . Vilimkova, Stary zidovsky hfbitov v Praze, Praga 1955 M . Krajewska, Cmentarze żydowskie w Polsce; nagrobki i epitafia, w niniejszym numerze. Krajewska, op. cit. L. Dobroszycki, B. Kirshenblatt-Gimblett, Image Before My Eyes, New York 1977 Z. Efron, D . Kećkemet, Zidovsko groblje u Splitu, Split 1973 Tb 4:10-11, Przp 10:2 i 11:4 M . Lamm, The Jewish Way in Death and Mourning, New York, 1969 R. Lilientalowa, Święta żydowskie w teraźniejszości i przeszło­ ści, Kraków 1914 M . Bałaban, Dzielnica żydowska. Jej dzieje i zabytki, Lwów 1909 Świece wraz z błogosławiącymi je dłońmi widnieją też na nagrobkach w Falticeni i Piatra Neamt w Rumunii (L. Erdélyi, Régi zsidó temetök müveszete, Bukareszt 1980) M . Goldstein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na ziemiach polskich, Lwów 1935 A. Levy, Jüdische Grabmalkunst in Osteuropa, Berlin 1923 Muneles, Vilimkova, op. cit. Wg współczesnego tłumaczenia słowo cwi oznacza gazelę, ale na malowidłach synagogalnych itp. temu słowu zawsze odpowiada wizerunek jelenia. F. Landsberger, The Origin of the Ritual Implements for the Sabbath, (w:) Beauty in Holiness, b.m., 1970 Levy, op. cit. A. Maliniak, Monumentica, (w:) Stary cmentarz żydowski w Łodzi. Dzieje i zabytki, Łódź 1938 Takie jelenie znane są autorce m.in. z Sandomierza i Warsza­ wy, a pośrednio z Siret w Rumunii (C. Manca, Old Mosaic Funeral Stelas in the North of Moldavia, „Revue Roumaine d'Histoire de l'Art" t. X V I , 1979) i z Winnicy (obecnie ZSRR), skąd pochodzi litografia odtwarzająca relief jelenia ( M . Malkin, Sz. Judowin, Jidiszer Folksornamenten, Witebsk 1920, w jidysz). Erdélyi, op. cit. (nagrobek z Siret), por. też Manca, op. cit. 0 niedźwiedziach inspirowanych zarówno tradycją żydowską jak 1 folklorem miejscowym por. też R. Wischnitzer, The Architecture of the European Synagogue, Philadelphia 1964 i Towers of Spice, Jerozolima 1982. 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 Maliniak, op. cit. J. D . Eisenstein, Mourner's Manual, New York 1929 L. A. Vega, Het Beth Haim van Ouderkerk, Amsterdam 1975. Gminę amsterdamską utworzyli Żydzi sefardyjscy, uchodźcy z Po­ rtugalii, których kultura pod wieloma względami zatraciła tę odrębność, którą pielęgnowali Żydzi aszkenazyjscy we wschodniej Europie. Levy, op. cit. Diamant, op. cit. Talmud Babiloński, traktat Pesachim 49 a (za A . Levy'm) Eisenstein, op. cit. Erdelyi, op. cit. H . Cieśla, Ornament żydowskich kamieni nagrobnych i jego symbolika (streszczenie referatu), „Sprawozdania Tow. Naukowego we Lwowie", vol. X V , zesz. 3, 1939 Wischnitzer, op. cit.; R. Bernstein-Wischnitzer, Symbole und Gestalten der Jüdischen Kunst, Berlin 1935; tejże, From my Archives, „Journal of Jewish A r t " , vol 6, 1969 Por. M . Bałaban, Przewodnik po żydowskich zabytkach Krakowa, Kraków 1935 K. Radwański, Odkrycie renesansowych i barokowych nagro­ bków żydowskich na cmentarzu R'emuh w Krakowie, „Biuletyn Krakowski" t. I I , 1960 Manca, op. cit. Schiper, Sztuka plastyczna u Żydów op. cit. Na ten nagrobek zwrócił mi uwagę p. Andrzej Trzciński, który proponuje interpretację moździeża jako atrybutu aptekarza. Bernstein-Wischnitzer, Symbole und Gestalten op. cit. Levy, op. cit. m.in. Manca, op. cit. O centralnie umieszczonym drzewie jako motywie „adoracji drzewa życia" wspomina Cieśla, op. cit. Levy, op. cit. La Nacion. The Spanish and Portuguese Jews in the Carribean, (katalog wystawy), Tel Aviv 1981 H . Küntzl, Symbolism in the Art of Jewish Tombstones in Europe, referat na Kongresie Nauk Judaistycznych, Jerozolima 1985 Levy, op. cit. Informacja o dacie postawienia nowej płyty uzyskana od p. Eugeniusza Dudy Vega, op. cit. Autorka pomija opis tego wspaniałego grobowca, dzieła Dawida Friedländera, jako wykraczającego poza ramy typowej żydowskiej sztuki nagrobnej To drugie porównanie zaryzykowała Manca, op. cit. Maliniak, op. cit. Levy, op. cit. Manca. op. cit. Maliniak, op. cit. Levy, op. cit. J. Herman, Staronowa synagoga a stary zidovsky hfbitov, b.m., b.d. i inne prace o cmentarzu w Pradze. The Ancient Jewish Cemetery of San Nicolo on the Lido in Venice, Wenecja 1981 The Jewish Cemetery of Worms, Worms 1984; por. też M . Brocke, Jüdische Friedhöfe. Ein Leitfaden, Duisburg 1986 (skrypt). J. Białostocki, Symbole i obrazy, t. I , Warszawa 1982 Taki właśnie węzeł znajduje się pod epitafium na utrwalonym na litografii nagrobku z Żytomierza (Malkin, Judowin, op. cit.) 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 56 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 4 7 TABELA: L I T E R Y HEBRAJSKIE WYSTĘPUJĄCE W A R T Y K U Ł A C H r 1 2 13 p 18 n 8 19 3 pa? 9 5t g r L IS" 10 1 ID to 16 s il s me i urna 11 łf P " Î1 » N � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a15009815025daa39d7860186c9a87.pdf f317f5e49322256de6919f3d0327c035 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3327 Title A name given to the resource Przykłady epitafiów hebrajskich na cmentarzach żydowskich w Polsce południowo-wschodniej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krajewski, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stanisław Krajewski PRZYKŁADY EPITAFIÓW HEBRAJSKICH NA CMENTARZACH ŻYDOWSKICH W POLSCE 1. Najstarszy żydowski nagrobek w Polsce (przeniesiony ostatnio na cmentarz), Wrocław, 1203 r. Ten kamień jest pomnikiem Na grobie pana Dawida O słodkim głosie, syna Sara Szaloma; odszedł (...) 25-go Dnia miesiąca aw w roku cztery tysiące i osiemset (i) sto sześćdziesiąt trzy od stworzenia świata (Niech) jego dusza będzie związana w węzeł życia W pierwszym wersecie trawestacja Rdz 31:51—52, w czwartym — słowo „sar" oznacza władcę, dowódcę, księcia, być może przeniośnie — uczonego 2. Najstarszy prawdopodobnie nagrobek żydowski w Polsce, który przetrwał na swoim miejscu, Lublin, 1541 r. (il. 6) Żałobą i trenem obudzę, We łzach będę opiewał to, że Tu jest pochowany gaon, nasz nauczyciel i rabin Kopelman pan Jaakow lewita To jego imię; a jego rozum i jego argument Z nim, znawca mądrości wszystkich Ksiąg a zwłaszcza sześciu Porządków (Miszny). I kto krzewił Torę Tak jak on? I kto będzie mógł opisać jego chwałę? On, mistrz Tory, Drogi kamień węgielny, którego Imię jest zapisane na tronie mocarza (Jakubowego). Jakub, mąż prawy, syn pana Jehudy lewity, błogosławionej pamięci, zmarł 23 siwan a pochowany został w niedzielę 301 (roku) według małej rachuby. W pierwszym wersecie trawestacja Psalmu 150:3, w przedostatnim — gra słów w imieniu Jakub. 3. Jeden z najstarszych nagrobków na cmentarzu Remu w Krako­ wie na grobie babki sławnego rabina Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, Kraków, 1552 r. Tu pochowana jest kobieta, chlubą wszystkich jej uczynków była wierność. Giteł, córka Mojżesza Auerbacha, ubogim oddała wszyst­ kie dni swoje, wstawała wcześnie do modlitwy i pochyliła się w starość dobrą. Odeszła do wieczności 27 siwan 312 roku według małej rachuby, pomiędzy sprawiedliwych w raju. 4. Nagrobek Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, słynnego talmudysty, filozofa i autora komentarzy rabinicznych—cmentarz Remu, Kraków, 1572 r. (il. 7) Światło Zachodu, największy gaon pokolenia, rabbi Mojżesz Pasterz Izraela, w dniu 33 omer została odebrana Cześć z Izraela, Mojżesz był pasterzem Trzody Izraela, sprawiedliwość czynił, ustawy przedłożył. Izraelowi i rozpowszechniał naukę (Torę) w Izraelu, Pozostawił uczniów dla wielu tysięcy wśród Izraela, Od Mojżesza do Mojżesza nie powstał nikt jak Mojżesz W Izraelu, a oto nauka o ofiarach I nauka o całopaleniu, którą Mojżesz przedłożył Synom Izraela roku 332 według małej rachuby. Słowo gaon" oznacza wyniesiony ponad innych rabinów autorytet 5. Nagrobek rabina Kairu i Krakowa, lekarza Eliezera Askenazego na cmentarzu Remu, Kraków, 1585 r. (il. 50) Tu spoczywa gaon rabbi Eliezer, Syn lekarza Eliasza Askenazego, błogosławionej pamięci. Opłakuję burzliwy los, Który jest udziałem wszystkich ludzi Me serce płacze w ukryciu, Silny jesteś Boże, który koisz ból, Miałem ja ojca jak wieniec złoty I oto odszedł w roku 5346 Przetrwała tylko górna część nagrobka (cztery linijki powyższego tłumaczenia), zaginął też sarkofag przylegający do tablicy od tyłu i pokryty inskrypcjami. 6. Nagrobek Natana Nata Spiry, rektora krakowskiej jeszywy, uczonego i mistyka, na cmentarzu Remu, Kraków, 1633 r. Tu spoczywa Mąż Boży, świątobliwy po swoich przodkach 66 II 66 Instrumenty muzyczne oraz dzban i misa lewitów na grobie muzyka z rodu lewitów. Warszawa; il. 67. Dłoń ścinająca drzewo na grobie zamordowanego. Warszawa; il. 68. Przykłady kaligrafii. Warszawa, Mszczonów, Chęciny 60 �Odsłaniający ukryte tajniki Ten — o którym powiadają, że mówił Z nim prorok Eliasz, twarzą w twarz Gaon, przełożony Bet Din (sądu rabinackiego), rektor uczelni Nauczyciel nasz i rabin Natan Nata Syn r. Salomona Spiry, błogosławionej pamięci, Umarł we środę dnia 13 aw roku 5393 Niechaj dusza jego przyjęta zostanie w grono żyjących 7. Nagrobek Jaakowa syna Awrahama, Warszawa, 1821 r. Tu spoczywa Jaakow mąż prostolinijny i prawy Odszedł w pokoju i zacności Czyste i prawe jest jego dzieło, uczony Pełen dobrych przymiotów Nasz nauczyciel Jaakow, błogosławionej pamięci, syn uczonego Sławnego przywódcy, naszego nauczyciela Awrahama, oby jego światło świeciło nadal.ze świętej gminy Opoczno, Umarł w wigilię nowiu miesiąca szwat 581 Według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. 8. Nagrobek Jehudy Lejba syna Azriela, Warszawa, 1822 r. (il. 11) Napis na książce będącej częścią płaskorzeźby: „A oto o Judzie; I rzekł: słuchaj, Panie, głosu Judy, i do ludu jego przywiedź go; rękoma swymi za niego walcz, bądź mu pomocą przeciwko gnębiecielom jego." (Cytat z Pwt. 33:7) Właściwe epitafium: Jehuda wzniósł się ku górze, ku górze Chwała jego będzie przebywać w kraju życia Dusza jego została uniesiona w chwale Uczony, znakomity, bogobojny, Odwracający się od zła, zmarły pan Jehuda Lejb, syn zmarłego pana Azriela, błogosławionej pamięci, Zmarł w niedzielę, 28 ijar roku „A ty idź i spocznij, i wytrwaj Do kresu dni (nadejścia Mesjasza)" według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. Suma wyróżnionych znaczkiem liter w podanej w cudzysłowie części napisu w ostatnich dwu wersetach daje rok (5) 582. 9. Nagrobek Sary córki Zachariasza, Warszawa, 1826 r. „I umarła Sara" i została pochowana Tak jak wszędzie na ziemi; przez to Zasmuci się każdy i przepełni się Serce każdego z powodu odejścia kobiety Poważanej i cnotliwej W swych dobrych uczynkach Aż do swojego końca(...) Była i odeszła do miejsca Swego pochodzenia, pani Sara Córka naszego nauczyciela Zecharia, oby światło jego świeciło nadal, umarła 4 tewet roku 587 Według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. W pierwszym wersecie cytat z Rdz. 23:2. 10. Nagrobek Berachiahu syna Jehudy Lejba, Warszawa, 1827 r. (il.35) Wszyscy przechodzący będą rozpaczali i opłakiwali Śmierć męża bogobojnego, Był „rączy jak jeleń i silny jak lew" W wypełnianiu przykazań Stwórcy, mędrzec Berachiahu Berach, syn naszego nauczyciela Jehudy Lejba, błogosławionej pamięci, zmarł 16 Tewet roku 588 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. W trzecim wersecie cytat z Talmudu (Awot 5:23) 11. Nagrobek Tuwiego syna Jechiela, Warszawa, 1829 r. Mąż sędziwy, szacowny, o szlachetnym obliczu, Pomnażał miłosierdzie przez swoje długie życie, Mąż o czystych rękach i czystym sercu od młodości, Przełamywał się chlebem z biednymi, jego dom otwarty był szeroko, Wspierał tych, którzy studiowali Torę; błogosławionej pamięci, Szedł prostą drogą, czynił sprawiedliwość, imię jego sławne, Senior i przywódca gminy, pasł swą świętą trzodę, Ulubiony przez żywych a także umiłowany przez niebiosa, Zasłużył by jego imię błogosławiły usta ludzi. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia.(...) Nasz nauczyciel pan Tuwie syn pana Jechiela, błogosławionej pamięci, odszedł w czwartek 20 adara I roku 589 (...) Epitafium jest rymowane. Adar I oznacza pierwszy miesiąc adar w latach przestępnych. 12. Nagrobek Jaakowa Icchaka syna Jechaskela, Nowy Wiśnicz, 1811 r. Tu Jest pochowany uczony, pan Jaakow Icchak, syn uczonego, pana Jechaskela Błogosławionej pamięci, który zmarł i odszedł do świata Prawdy, w czwartek 14 ijara 571 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. W czwartym i piątym i piątym wierszu zwrot w języku aramejskim. 13. Podwójny nagrobek ojca i syna, Przytyk, 1822 r. Prawa strona: (... — brak pierwszego wiersza) Człowiek, który kochał Pana wielką miłością Uczony i pobożny Nasz nauczyciel pan Szmuel Zajnwel, syn uczonego Naszego nauczyciela Josefa Jehudy Lejbusza, błogosławionej pamięci, zmarł 16 menachem aw Lewa strona: „i wyszedł Icchak Na pole" Opłakujemy pobożnego uczonego Naszego nauczyciela pana 61 �Icchaka Zeliga Syna uczonego, naszego nauczyciela Szmuela Zajnwela, Błogosławionej pamięci, zmarł 15 ijar Wspólne dla obu stron Roku 582 według małej rachuby. Niech ich dusze będą związane w węzeł życia. Na początku lewej części cytat z Rdz. 24:63 14. Nagrobek Beniamina Zeewa Wolfa syna Gamaliela, Bieruń Stary, 1832 r. (il. 13) Tu spoczywa pan rabin Beniamin Zeew Wolf Syn rabina Gamaliela, błogosławionej pamięci, zmarł 8 tewet Roku 593 według małej rachuby, naczelnik Bractwa Pogrzebowego, Spełniał uczynki pełne łaski i prawdy, Mąż pełen cnót i szlachetnych zalet, Szczodrobliwego serca, kroczył prostą drogą Za swoich dni w prawości i wierze, ile dobra uczynił, by Dusze biednych i ubogich zostały przywrócone do życia. Nasze oczy zalały się łzami nad tą stratą. Nie ma dla mnie ucieczki i nie ma ratunku, Płaczcie, płaczcie nad tym, który odszedł i nie wróci. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. Epitafium zawiera akrostych utworzony z liter wyróżnionych wiel­ kością. W czwartym wierszu mowa o posługach wobec chorych i zmarłych, w jedenastym i dwunastym — zwroty z Talmudu. 15. Nagrobek Symchy Hejmann, Pyskowice, 1846 r. Tu spoczywa Kobieta cnotliwa, miłosierna dla biedaków, a byli nędzarze jej domownikami, Pani Symcha, żona Czcigodnego Chaima Hejmanna, oby jego światło nie gasło, Zmarła w dobrej sławie W czwartek 5 kislew 607 według małej rachuby. Radość i zadowolenie umknęły a przyszło wzburzenie Śmierć okrutna, źródło wszystkich westchnień, Jej jad wylał się nagle jak ulewa na skoszoną trawę, (...) Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. Ostatni czterowiersz (nie licząc końcowego wiersza) zawiera imię zmarłej na początku, na końcu i w formie akrostychu. 16. Podwójny nagrobek matki i córki, Szydłowiec, 1868 r. (il. 51) Wiersz wspólny dla obu stron: Och, och! Lament nad śmiercią niewiasty i jej córki Prawa strona: Tu spoczywa Płaczcie gorzkim głosem Nad śmiercią drogiej niewiasty Chwała jej jest jej wieńcem i koroną, Światło jej duszy jest czyste, K. Cnotliwa i pobożna pani * Basza córka naszego nauczyciela pana Mordechaja W Zeewa kohena, zmarła dnia 9 Cheszwan roku 629 według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. Lewa strona: Tu spoczywa Zabrana do wysokości, Niech twoja dusza promieniuje pokorą, W miłych uczynkach Odeszłaś na zawsze. Cnotliwa dziewica, pani Liba córka naszego nauczyciela pana Jom Tow Lipmana, zmarła dnia 9 Cheszwan roku 629 według małej rachuby. , Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. Po obu stronach pierwsze cztery wiersze po zwrocie „Tu spoczywa" tworzą rymy. 17. Nagrobek Jechaskela Szragi, pierworodnego syna cadyka cha­ sydzkiego Chaima Halbersztama, Sieniawa, 1899 r. Dzień ciemny i ponury, dzień chaosu przyszedł na nas, Zaćmiło się słońce, kiedy został zabrany nasz gaon, nasza potęga, Tę wielką tragedię (dosł. pożogę) będzie opłakiwać cały lud Izraela, Jego świętość broniła nas, w jego cieniu znajdowaliśmy schronienie, gorzko łkamy, O biada nam, ponieśliśmy wielką stratę z powodu naszych grzechów, Do kogo się teraz zwrócimy? Kto zapełni lukę w ochronie naszej Tory? Nasza klęska jest jak morze, bo spadła korona z naszej głowy. Nasz rabin, nasz pan, książę Tory, nasz mistrz i przewodnik, Gaon i święty, jego służba i miłosierdzie w prawdzie i prostocie, Miłość ludu Izraela była jego koroną i ozdobą przez wszystkie jego dni, Rabin, gaon i święty, światło diaspory pan Jechaskel Szraga, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona, przewodniczący sądu rabinackiego świętej gminy, syn rabina, świętego gaona Męża Bożego rabina Chaima, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona, przewodniczącego sędu rabinackiego świętej gminy Nowego Sącza. Zmarł 6 tewet 659 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w węzeł życia. Epitafium jest rymowane i zawiera akrostych utworzony z liter wyróżnionych wielkością. 18. Nagrobek Mordechaja Zeliga, Białystok, zapewne pocz. X X w. Tu spoczywa Nieliczne i złe były dni twego życia, Dużo cierpiałeś, ach, do twego rozstania (z nami), Śmierć obwieściła wolność grobu, Cześć twemu spoczynkowi, a twym synom — rozpacz. Byłeś najdroższy w oczach mieszkańców miasta, Pamięć zostawiłeś po sobie — lśni wspaniałością, Przestrzegałeś prawości i zacności na drodze wiary, Sprawiedliwość w twojej prawicy, a w lewej ręce — mądrość, Twoja pamięć (będzie) najdroższa dla synów twojego narodu, Z błogosławieństwem będą zawsze pamiętać twe imię. Uczony, prawy i zacny, bogobojny, wykształcony (...) Nasz nauczyciel pan Mordechaj Zelig syn Judy Cwi, błogosławionej pamięci, (zakończenie nieczytelne) 19. Nagrobek Sary Fiszler, Katowice, 1926 r. Tu spoczywa .'•. • Kobieta czysta, cnotliwa, pani Sara córka zmarłego uczonego, pobożnego pana Awrahama, błogosławionej pamięci, Herciga, pokój jego odpoczywaniu w Ziemi Świętej, W mieście Cfat, oby było odbudowane i odnowione. Żona zmarłego uczonego, pobożnego ,* Jehudy, błogosławionej pamięci, Fiszlera Z miasta Przemyśl, Zmarła w nowiu miesiąca aw roku 686 według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w węzeł życia. W powyższych tłumaczeniach miejsca nie dające się odczytać zostały zaznaczone trzema kropkami w nawiasie. Liczne w oryginale hebrajskim skróty zostały w tłumaczeniu rozwinięte. Sposób rozwi­ nięcia różni się nieco w tłumaczeniach zaczerpniętych z innych źródeł; są to: tłum. 3 — wzięte od Eugeniusza Dudy (Remu—miasto umarłych, „Kraków" nr 2, 1984), tłum. 4,5,6 — wzięte z książki Ozjasza Mahlera (Przewodnika po zabytkach żydowskich Krakowa, Kraków 1931), tłum. 16 — autorstwa Zbigniewa Targielskiego. W pozostałych tłumaczeniach korzystałem z konsultacji między innymi Adama Bieleckiego, Ofry Bruno, a najwięcej — Mortona Halperna. Wszystkim im bardzo w tym miejscu dziękuję. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e511178fd3a50812d473f75e0685d9a8.pdf ef088eccdacd98a621d0eb8f57715ebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4523 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4206 Title A name given to the resource "Dźwierka na nalepę" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.3; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska „DZWIERKA NA NALEPĘ" W piecach kuchennych zaopatrzonych w „ k a p ę " przestrzeń pod n i ą wykorzystywana jest zazwyczaj do magazynowania i przechowywania g a r n k ó w oraz drobnego s p r z ę t u kuchennego. Ze względu na e s t e t y k ę w n ę t r z a mieszkalnego przestrzeń t ę osłania się często firankami z perkalu rozciągniętymi na sznurkach. Podczas b a d a ń prowadzonych na terenie powiatu rzeszowskiego w latach 1947—1957 przez P r a c o w n i ę D o k u ­ mentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N w k i l k u wsiach położonych na północny-wschód od Rze­ szowa, a mianowicie: Jasionce, Ł u k a w c u , Ł ą c e i Terliczce — natrafiono na urządzenie służące jako osłona, gdzie indziej do tej pory nie notowane, czyli tzw. d ź w i e r k a na n a l e p ę . Są to d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki osadzone w ramie, a ponieważ z a m y k a j ą p r z e s t r z e ń przed czeluścią pieca z dwóch stron, przeto składają się z d w ó c h części usta­ wionych w stosunku do siebie pod k ą t e m prostym. W części szerszej znajdują się wspomniane wyżej d w u s k r z y d ł o w e drzwiczki, k t ó r e zazwyczaj s ą zdobione. D o d a ć należy, że niekiedy w ten sam sposób zabezpieczano o t w ó r znajdu­ j ą c y się pod piecem chlebowym. Moda na ozdobne dźwierka w t y c h wsiach z a p a n o w a ł a w latach 1925—1927. Po raz pierwszy, j a k głosi tradycja (jedyne źródło informacji na ten temat), w y k o n a ł je stolarz z Ł u k a w c a Jan Porada, przy czym jemu to również przy­ pisuje się rolę propagatora t y c h u r z ą d z e ń . Ponieważ dźwierka wykonywane b y ł y przez stolarzy dlatego może wśród zinwentaryzowanych o b i e k t ó w zde­ cydowanie przeważają stolarskie formy ich zdobienia, obok nielicznych snycerskich i malowanych. Charakteryzuje je stosunkowo ubogi ornament n a k ł a ­ dany połączony niekiedy z r y t e m . Proste, nie profilowane zazwyczaj obramienia drzwiczek wypełniają p ł y c i n y z cen­ tralnie zakomponowanym m o t y w e m zdobniczym. N a j ­ prostszą jego formą jest m o t y w geometryczny w kształcie w y p u k ł e g o rombu (Tabl. — 1). W innych d ź w i e r k a c h cen­ tralnie umieszczony romb obudowany został r a m ą , przez co kompozycja sprawia wrażenie cięższej od omówionej po­ przednio (Tabl. — 2). Podobny sposób zdobienia na t y m terenie spotykany jest również w meblarstwie, np. na drzwiczkach szafek na naczynia. Niemniej ciekawą s t o l a r s k ą formą zdobienia jest motyw przecinających się ł u k ó w zwieńczonych kwiatem (Tabl. — 3). D o d a t k o w ą ozdobę stanowi a ż u r o w a krata umieszczona w górnej części płyciny dźwierek. Wszystkie naklejone m o t y w y zdobnicze w t y m w y p a d k u podkreślone zostały czarną farbą. Znacznie skromniej od wyżej omówio­ nych p r e z e n t u j ą się płyciny, k t ó r y c h j e d y n y m m o t y w e m zdobniczym jest n a ł o ż o n y na powierzchnię „ p ł o t e k " (Tabl. — 4), n a d a j ą c y jednak zdobionej płaszczyźnie p e w n ą lekkość. R ó w n i e często s p o t y k a n ą , s t o l a r s k ą formą zdobienia płycin są m o t y w y roślinne. Obok m o t y w ó w ludowych, o prostych formach tulipanowych (Tabl. — 5, 6), w y s t ę p u j ą t u kompozycje roślinne o formach z a p o ż y c z o n y c h najprawdo­ podobniej z meblarstwa mieszczańskiego z okresu secesji (Tabl.— 7). P ł y c i n y dźwierek zdobi stylizowany m o t y w kwia­ towy, l i s t k i obwiedziono r y t e m , k w i a t jest w y p u k ł y . Najbardziej jednak dekoracyjny w y s t r ó j m a j ą dźwierka zdobione t e c h n i k ą snycerską. Bogato zdobione płyciny ujęte są od góry i dołu profilowaną r a m ą m a j ą c ą charakter architektoniczny (żłobkowania i wałki). Z a r ó w n o d o l n ą , 186 j a k i g ó r n ą p a r t i ę gzymsu podkreślają m o t y w y pasowe w postaci w r ą b k ó w w y k o n a n y c h w k l ę s ł y m d ł u t e m (Tabl.—• 9), b ą d ź p r z y p o m i n a j ą c e tzw. wole oczka (Tabl.— 8, 10). W t y c h p r z y k ł a d a c h spotykamy p ł y c i n y zbliżone swoim k s z t a ł t e m do k w a d r a t u czy p r o s t o k ą t a . Są one b ą d ź ozdobione rytem, b ą d ź też r y t p o ł ą c z o n y jest z m o t y w e m naklejonym na pole zdobnicze. Tego t y p u d ź w i e r k a zinwentaryzowane z o s t a ł y w Terliczce ( T a b l . — 8). W t y m w y p a d k u w bogato profilowanych obramieniach (z w y r a ź n y m zaznaczeniem gzymsu i zwieńczenia) osadzono p ł y c i n y , na k t ó r e nakle­ j o n y został stylizowany m o t y w p r z y p o m i n a j ą c y formą w y c i n a n k ę l u d o w ą , a p o b r z e ż a płycin ozdobione są rytem. W d ź w i e r k a c h zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą orna­ ment stanowi k o m p o z y c j ę b ą d ź o ś r o d k o w ą ze środkiem w y r a ź n i e zaznaczonym przez rozetę, w k t ó r e j zbiegają się osie p r z e k ą t n y c h , b ą d ź też r y t e m podkreślone są obrzeża, podczas gdy ś r o d e k pozostaje pusty.. W j e d n y m z zinwentaryzowanych o b i e k t ó w (Tabl.— 9), płycinę obwiedziono w r ą b k a m i , zaś pas wokół jej boków p o k r y t o stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i w układzie k ą t o w y m , pozostawiając nie ozdobiony jedynie środek p ł y c i n y . W drugim zaś przypadku ornament ma charakter o ś r o d k o w y z r o z e t ą obwiedzioną licznymi w r ą b k a m i , jako elementem centralnym. P o z o s t a ł ą część p ł y c i n y wypeł­ niono stylizowanymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i . Opisane t u sposoby dekoracji dźwierek m a j ą swe analogie na t y m terenie w meblarstwie l u d o w y m . * Najnowszym sposobem zdobienia dźwierek było ma­ lowanie ieh farbą. Czynność t ę w y k o n y w a ł y kobiety, w odróżnieniu od poprzednio omawianych prac, które zawsze należały do m ę ż c z y z n . W w y p a d k u malowanych dźwierek m a m y do czynienia z prostym, nie profilowanym obramieniem płycin pokry­ t y c h jednokolorowym t ł e m , na k t ó r y m umieszczony bywał zazwyczaj o ś r o d k o w o m o t y w zdobniczy o formach roślin­ n y c h z a p o ż y c z o n y c h z dźwierek stolarskich (Tabl.'—11). Opisywane t u osłony pieców piekarskich są zjawiskiem m ł o d y m , nie m a j ą c y m t r a d y c j i w kulturze ludowej. Po­ jawiły się one w p e w n y m okresie jako element nowy, uzu­ pełniający w sposób funkcjonalnie uzasadniony urządzenie z a m o ż n e j , ale tradycyjnej izby (kuchni) wiejskiej. Gdyby to miało miejsce kilkadziesiąt lat wcześniej, moda ozdob­ nych dźwierek niewątpliwie rozpowszechniłaby się szeroko, przyszła' ona jednak za p ó ź n o , w momencie gdy tradycyjna k u l t u r a ludowa nie p o s i a d a ł a już swej dawnej dynamiki rozwojowej, umożliwiającej rozpowszechnienie się tego rodzaju innowacji. D ź w i e r k a , k t ó r e zaczęły już przyjmować się w paru s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą wsiach, niemal równo­ cześnie ze swym pojawieniem zaczęły wychodzić z użycia z powodu p o s t ę p u j ą c e g o zanikania tradycyjnych urządzeń ogniowych, likwidacji pieców piekarskich starego typu i kap umieszczanych u w y l o t u czeluści pieca chlebowego. B y ł a to więc moda przejściowa, k t ó r a jednak pozo­ stawiła t r w a ł e ś l a d y . Wolno sądzić, że dalsze badania w okolicznych wsiach m o g ą przynieść dodatkowe wiado­ mości, rozszerzając znany nam obecnie zasięg występowa­ nia dźwierek. * Zdobienie: łóżek ( X I V c ) 12; X I V с (13), skrzyń przeworskich i jarosławskich ( L . inw. 21377, 48438), szaf ( X I V a) 40 ; X I V a (44). A r c h i w u m Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej I n s t y t u t Sztuki P A N w Krakowie. �Л <2 3 6 7 Ч 8 Tabl. Zdobienie „ d ź w i e r e k na n a l e p ę " . Ozdoby n a k ł a d a n e : 1 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 2 — Łukawiec, pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. 3 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . 4 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . Jan Głuszak. Ozdoby n a k ł a d a n e połączone z r y t e m : 5, 6 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. 7 — Jasionka, pow. Rzeszów, w y k . Kazimierz Nowak. 8 — Terliczka, pow. Rzeszów, w y k . Pieczonka. Ozdoby wykonane t e c h n i k ą s n y c e r s k ą : 9 — Ł ą k a , pow. Rzeszów. 10 — Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów, w y k . W ę g r z y n . Ozdoby malowane: 11 — Łukawiec, pow. Rzeszów. I I . 1. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " . Ł u k a w i e c , pow. Rzeszów. I I . 2. „ D ź w i e r k a na n a l e p ę " zdobione t e c h n i k ą snycerską. Ł ą k a , pow. Rzeszów. Fot.: J a n Świderski — il. 1; A . Rokicki — il. 2; R y s . — Maria Czarnecka 187 �ДВЕРЦЫ К Автор описывает деревянные р а з у к р з ш е н и я зас­ л о н к и — своего рода д в е р ц ы , п р и к р ы в а в ш и е в двад­ ц а т ы х годах ч а с т ь к у х о н н о й п е ч и м е ж д у п л и т о й и ж е л е з н ы м к о л п а к о м н а д ней. Д в е р ц ы эти б ы л и обна­ р у ж е н ы во время исследований, проводимых Институ­ ЛЕЖАНКЕ том и с к у с с т в а в д е р е в н я х , р а с п о л о ж е н н ы х на северо-восток от Ж е ш с в а . Это е д и н с т в е н н ы й случай упот­ р е б л е н и я з а с л о н о к к у х о н н о й п е ч и в виде дверц сто­ лярной работы. В П о л ь ш е повсеместно пользуются д л я этой ц е л и з а н а в е с к а м и и з к а к о й - н и б у д ь ткани. S H U T T E R S I N K I T C H E N STOVES The authoress o f the article describes decorated wooden shutters, doors of a k i n d , used i n the twenties to cover the space between the iron top plate and the chimney hood over i t . The shutters were found during the on-the-spot regional research conducted b y the A r t I n s t i t u t e i n villages situated north-east of Rzeszów. This is the only known case of the use of such shutters made by a joiner as the usual practice in Poland is to have a small curtain made of material. N J M A R I A P R Z E Ź D Z I E C K A . O m a ł o p o l s k i m malarstwie ikonowym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemyskiej i na terenach sąsiednich. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, s. 78 + 77 i l . K s i ą ż k a Przeździeckiej zwraca u w a g ę na zagadnienie pomijane dotychczas, a niewątpliwie zasługujące na u w a g ę , przede wszystkim badaczy sztuki ludowej i jej pogranicza ze s z t u k ą cechową. K i l k a ostatnich lat swego życia poświęciła Przeździecka badaniom nad zachowanymi w Polsce i k o n a m i u n i c k i m i . Zakończenie pierwszego etapu t y c h b a d a ń stało się p o d s t a w ą dysertacji doktorskiej, k t ó r ą j u ż po śmierci a u t o r k i przygoto­ wała do d r u k u E w a Dwornik-Gutowska. Niestety, p o s t ę p u ­ jąca choroba uniemożliwiła Przeździeckiej rozwinięcie rozpoczętych p o s z u k i w a ń . Wiele istotnych w ą t k ó w zostało w książce jedynie naszkicowanych, niemniej przedstawia ona d u ż ą w a r t o ś ć — t y m większą, że jest zamierzeniem pio­ nierskim. Jak wielokrotnie p o d k r e ś l a sama autorka — prezento­ wany przez n i ą m a t e r i a ł nie przedstawia d u ż y c h walorów artystycznych. Pod t y m względem epilog malarstwa unic­ kiego nie b y ł interesujący. B y ł natomiast ciekawym zja­ wiskiem k u l t u r o w y m , zwłaszcza w aspekcie w p ł y w u twór­ czości rzemieślniczych w a r s z t a t ó w malarskich na s z t u k ę ludową. Badania Przeździeckiej rzucają t e ż światło na zagadnienie w p ł y w u specyficznego środowiska zlecenio­ dawców i odbiorców na prowincjonalną s z t u k ę religijną. P o d s t a w ę m a t e r i a ł o w ą pracy stanowi inwentaryzacja z a b y t k ó w zachowanych na terenie Polski i częściowo na Słowacji oraz starannie przeprowadzona kwerenda archi­ walna w dobrze zachowanym zbiorze d o k u m e n t ó w Archi­ w u m Biskupstwa Grecko-Katolickiego w P r z e m y ś l u . U d a ł o się autorce na podstawie archiwaliów opracować słownik malarzy cerkiewnych, działających w Małopolsce w X I X w., zawierający 69 nazwisk t w ó r c ó w ikonostasów i obrazów w r ó ż n y c h cerkiewkach. Ustalenie autorstwa i miejsca przeznaczenia owych malowideł jest często j e d y n y m świadectwem ich istnienia. Ogromna większość cerkiewek unickich, a zwłaszcza ich wyposażenia, uległa zniszczeniu. Dokładniej u d a ł o się Przeździeckiej o d t w o r z y ć dzieje jednej z rodzin malarzy — B o g d a ń s k i c h . Członkowie kolej­ nych pokoleń rodu malowali obrazy do cerkwi w ciągu ca­ łego X I X w., a ostatni z nich p r a c o w a ł jeszcze do lat sześć­ dziesiątych naszego stulecia. Ż a d e n z nich nie wyróżnił się artystycznym poziomem swej twórczości, ale dzieje ich m o ż n a u w a ż a ć za p r z y k ł a d dobrze ilustrujący zjawisko typowe dla dziejów malarstwa unickiego w Polsce w okresie schyłkowym. B o g d a ń s c y studiowali w polskich uczelniach artystycznych, albo pobierali n a u k i w rodzinie. Malowali swe obrazy religijne, podobnie j a k katoliccy prowincjonalni malarze, w oparciu o popularne wzory graficzne, kopiowali też znane za p o ś r e d n i c t w e m rycin słynne kompozycje reli­ 188 gijne wielkich m i s t r z ó w . Rembrandta, Rubensa. Związek ich twórczości z t r a d y c j ą malarstwa bizantyjskiego jest już zupełnie nieczytelny. W związku z t y m sądzę, że nie można ich prac określać mianem ikon. (Tak nazwano w książce obrazy malowane na desce, nawet t a m gdzie ani ujęcie ikonograficzne, ani sposób malowania nie pozwala wiązać ich z ikonami). B o g d a ń s c y p r z y p o m i n a j ą , j a k sądzę, bardziej np. ce­ chowych, dziewiętnastowiecznych malarzy częstochowskich — oczywiście t y c h najbardziej renomowanych (nie malują­ cych dla chłopów), niż dawnych malarzy cerkiewnych. P r z e ź d z i e c k a stara się też z r e k o n s t r u o w a ć działalność m a l a r s k ą znanych małopolskich w a r s z t a t ó w ikonowych w X I X w., a przy okazji zajmuje się w k i l k u wypadkach ich dziejami u schyłku X V I I I w. Szczególnie interesujące są jej spostrzeżenia d o t y c z ą c e malarzy rybotyckich. N a podstawie przekazów źródłowych autorka wyprowadza wniosek, że ośrodek ten s k u p i a ł malarzy o znacznej rozpiętości umiejęt­ ności, a nie t y l k o najsłabszych, j a k sądziła Nowacka. Stwier­ dza t e ż Przeździecka, że obok m n i c h ó w malowali także rybotyccy mieszczanie. Zwraca też u w a g ę na możliwość o d d z i a ł y w a n i a na malarstwo rybotyckie blisko położonej K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j , k t ó r a jako wielki ośrodek pątniczy mogła b y ć p o w a ż n y m źródłem z b y t u obrazów. Malowidła „ o d p u s t o w e " wykonywane seryjnie dla chło­ pów, a zachowane przede wszystkim jako obrazy z cho­ rągwi, oraz ludowe rzeźby unickie wzorowano na ikonach s t a n o w i ą g r u p ę szczególnie interesującą zo względu na swą s t y l o w ą odmienność od z a b y t k ó w ludowej sztuki religijnej, katolickiej. Analizując je, autorka stwierdza w t y m malar­ stwie związki z t r a d y c j ą m a l a r s k ą w a r s z t a t ó w rybotyckich, konstatuje też w p ł y w r ó ż n y c h wzorów ikonograficznych. Między i n n y m i o d d z i a ł y w a ł y na ludowe malarstwo unickie w zakresie ikonografii i kompozycji obrazów •— drzeworyt ludowy oraz malarstwo sąsiednich t e r e n ó w , a także malo­ w i d ł a na szkle. Obok konkretnych osiągnięć badawczych, książka Przeździeckiej, j a k k a ż d a praca pionierska, ukazuje szereg l u k w naszej znajomości zagadnienia, k t ó r e należałoby wy­ pełnić. Sama autorka p r a g n ę ł a zająć się zwłaszcza problemem związków m i ę d z y p r a c u j ą c y m i dla chłopów warsztatami malarskimi u n i c k i m i a k a t o l i c k i m i , ich wzajemnym oddzia­ ł y w a n i e m i kręgiem odbiorców. Wydaje się, że podjęcie tego tematu- jest n i e z b ę d n e przy badaniu malarstwa ludowego Polski południowo-wschodniej. Anna Kunczyńska-Iracka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52047cd41e67b3126445e99661c5eefc.pdf 7c040b74c60e30697f134bc589fe0758 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4356 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource kowalstwo artystyczne bramy żelazne budownictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4054 Title A name given to the resource Zdobione bramy żelazne w budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.213-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska Z D O B I O N E BRAMY ŻELAZNE W BUDOWNICTWIE WIEJSKIM (Z ZAGADNIEŃ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ) Nieodłącznym elementem każdego w zasadzie gos­ podarstwa chłopskiego jest otaczające je ogrodzenie. W y ­ znacza ono granicę własności, zabezpiecza nagromadzo­ ny w zagrodzie dobytek, a czasem stanowi dla całości zagrody oprawę dekoracyjną. Dla celów zdobniczych w y k o r z y s t y w a n a może być już sama konstrukcja ogrodzenia, jak to ma miejsce np. przy płotach wyplatanych, które w polskiej k u l t u ­ rze ludowej posiadają bardzo odległe tradycje. Jeżeli konstrukcja płotu np. drewnianego nie stanowiła sama w sobie elementu dekoracyjnego, wówczas wzbogacano ją niekiedy poprzez malowanie bądź wprowadzenie do­ datkowego m o t y w u zdobniczego — np. zakończone pro­ f i l o w a n i e m d r a n k i w postaci l u d z k i e j . Walor dekoracyjny zachowały ogrodzenia gospo­ darstw chłopskich również wówczas, gdy jako surowca zaczęto używać żelaza. Siatki, żelazne parkany z w k o m ­ ponowanymi niekiedy detalami z cegły l u b kamienia w postaci podmurówki czy też słupków, a przede wszyst­ k i m zamykające je bogato zdobione bramy znajdują szerokie zastosowanie w końcu lat 60-tych. Stanowią one nieodłączny element domów mieszkalnych, wznoszonych z cegły l u b pustaków. Zarówno zewnętrzny wystrój tych budynków jak i sposoby ich ogradzania są zazwyczaj zapożyczone ze stylu miejskiego i małomiasteczkowego. Nie jest to jednak wyłącznie mechaniczne powielanie wzorów miejskich. Rodzaj motywów zdobniczych, spo­ soby ich zakomponowania w a r u n k o w a n e są i n d y w i d u a l ­ n y m poczuciem estetyki zarówno zamawiających, jak i k o w a l i , którzy je wykonują. Ci ostatni są więc nie t y l k o autorami rozwiązań k o n s t r u k c y j n y c h , lecz przede wszystkim nadają ogrodzeniom kształt estetyczny, na który z kolei nie pozostają bez wpływu t r a d y c y j e l o ­ kalne. Jako surowca używają kowale żelaza zbrojenio­ wego, które gięte jest na zimno; poszczególne elementy łączone są przy pomocy spawania. Bogactwo i różnorodność f o r m zdobienia żelaznych oram i ogrodzeń gospodarstw chłopskich stanowi bez­ sprzecznie nowy element współczesnej sztuki ludowej, który wymaga głębszego zainteresowania ze strony etno­ grafów. Poczyniono już w t y m k i e r u n k u pewne k r o k i . W Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N zgromadzono kilkadziesiąt f o t o ­ g r a f i i obiektów, głównie z województw centralnych (sie­ dleckiego, warszawskiego, skierniewickiego, kaliskiego, poznańskiego, częstochowskiego, kieleckiego i t a r n o ­ brzeskiego) oraz województw północno-wschodnich (cie­ chanowskiego i ostrołęckiego). Mapa 1. Zebrany materiał, wskazujący na powszechność oma­ wianego zjawiska, pozwala również na przeprowadzenie wstępnej analizy tej nowej gałęzi ludowej twórczości artystycznej. Zdobione b r a m y żelazne z boczną furtką wejściową zamykają przede wszystkim żelazne parkany bądź ogro­ dzenia z siatki. Nierzadko b r a m y występują również przy m u r o w a n y c h budynkach mieszkalnych, czy dobrze zachowanych domach drewnianych, otoczonych zarówno w jednym, jak i w d r u g i m w y p a d k u t r a d y c y j n y m d r e w ­ n i a n y m płotem. Włączenie w drewniane ogrodzenia że­ laznych b r a m i f u r t e k skłania niekiedy ich właścicieli do dekorowania desek płotu przez malowanie ich, aby t y m sposobem złagodzić istniejący kontrast kolorysty­ czny. Niezależnie od rodzaju parkanu w j a k i m je osadzo­ no, żelazne b r a m y mają podobną konstrukcję. Są one dwuskrzydłowe. Otwierające się na boki skrzydła b r a ­ my zbliżone są kształtem do prostokąta, którego bok krótszy zamocowany jest na zawiasach osadzonych na słupie żelaznym w b i t y m w ziemię, rzadziej w k u t y c h do 213 �B r a m y wjazdowe; i l . 1. Wola Rasztowska, w o j . m. warszawskie; i l . 2. Konieczno, w o j . kieleckie; i l . 3. Chlęcin, w o j . siedleckie; i l . 4. Zawisna, w o j . częstochowskie; i l . 5. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie. I I . 6. F u r t k a wejściowa, Góry Miechowskie, w o j . kieleckie. I I . 7. F u r t k a wejściowa, Gułtowy, w o j . poznańskie 214 I �murowanego słupa. Podobnie w kształcie prostokąta w y ­ konana jest przylegająca do b r a m y f u r t k a boczna, któ­ r e j szerokość równa jest mniej więcej połowie szero­ kości jednego skrzydła b r a m y . B r a m y wjazdowe i f u r t k i są z reguły ażurowe. Większość z nich w dolnej części ma na około 1/3 wyso­ kości, раз w y k o n a n y zazwyczaj z jednego kawałka blachy. Zdobiony jest on niekiedy m o t y w a m i nakłada­ n y m i , rzadziej m a l o w a n y m i . Zdarza się również, że w polu t y m umieszczone są inicjały właścicieli i rok w y ­ konania bramy. Poziomy podział pól zdobniczych obowiązuje zarów­ no w k o n s t r u k c j i bramy, jak i f u r t k i bocznej. Natomiast na skrzydłach bramy wjazdowej wprowadzany jest d o ­ datkowy podział pionowy, wyjątkowo diagonalny (tab. I ) . W dokumentacji fotograficznej t y l k o w Wołominie (woj. M i e j s k i m Warszawy) zarejestrowano występowa­ nie b r a m w j a z d o w y c h z przylegającymi do nich f u r t k a ­ m i , które zostały wykonane z jednolitych kawałków blachy. Na powstałe t y m sposobem dwa pola b r a m y i jedno f u r t k i bocznej, nałożone zostały pojedyncze mo­ t y w y sześcio- i ośmioramiennej rozety ( i l . 1). Natomiast we wsiach w o j . tarnobrzeskiego sfotografowano dwie b i u m y wjazdowe, których pola zdobnicze wypełnione /ostały nieażurowymi, w y k o n a n y m i z blachy t r ó j k ą t a ­ m i . Formy te uzyskano dzieląc szerokim cięciem po­ szczególne płaszczyzny na krzyż, a następnie każdy z prostokątów podzielono jedną przekątną. Prowadzone w ten sposób proste wyznaczyły środek pola zdobnicze­ go, który dodatkowo podkreślono rozetą. Żelazne parkany posiadają zazwyczaj identyczną ornamentykę jak bramy i f u r t k i , tzn. zdobione są m o ­ t y w a m i geometrycznymi, bądź roślinnymi, względnie jednym i d r u g i m równocześnie. Tc ostatnie rozwią­ zanie kompozycyjne dotyczy jednak głównie b r a m . Po­ woduje ono zbytnią ich dekoracyjność, ale w całości ogrodzenia wyraźnie zaznacza wejście i wjazd do za­ grody. Górne krawędzie b r a m i furtek wypełniają p o w t a ­ rzające się, pojedyncze elementy m o t y w u , umieszczonego na polach zdobniczych. Pełnią one w t y m w y p a d k u rolę gzymsu. б stych elementów geometrycznych (tab. I I I , rys. 1, 2), względnie stanowi centrum, z którego rozchodzą się za­ kończone w o l u t a m i promienie (tabl. I I I , rys. 3). Te sposoby zdobienia notowano w w o j . ciechanow­ skim oraz tarnobrzeskim. W w o j . łódzkim i częstochowskim zarejestrowano dwie b r a m k i o diagonalnej kompozycji ornamentu. Prze­ kątne akcentują dodatkowo wychodzące z rogów pęki promieni rozchodzące się wachlarzowato (tabl. I V , rys, 1, 2). Mówiąc o ośrodkowym układzie ornamentu na spe­ cjalną uwagę zasługuje m o t y w rozety ( i l . 7), który nie­ jednokrotnie na skutek daleko posuniętej swobody i n - W stosowanej ornamentyce zdecydowanie dominują m o t y w y geometryczne, przy czym sposoby ich zakompo­ nowania wydają się być terytorialnie zróżnicowane. W kompozycji należy wyróżnić przede w s z y s t k i m układ pasowy o r y t m i e jednostajnym. W t y m w y p a d k u pola prostokątów podzielone zostały p i o n o w y m i poprzeczka­ m i , przy zachowaniu między n i m i jednakowej odległości. W powstałe w ten sposób zwielokrotnione pola w p r o ­ wadzono esowato wygięte pręty żelazne (tab. I I , rys. 1, 2, 3). I c h występowanie zarejestrowane zostało w w o ­ jewództwach centralnych. Układ ten, najmniej w s w y m charakterze ludowy, bywa niekiedy wzbogacony dodatkowym wewnętrznym podziałem poziomym, dzięki czemu zyskuje się więk­ sze możliwości rozwiązań kompozycyjnych. W t y m w y ­ padku kompozycja dekoracji składa się z trzech wyraź­ nie równoległych układów złożonych z różnych elemen­ tów (tab. I I , rys. 4, 5, 6 ) . Układ t a k i typu strefowego zanotowano na terenie w o j . Miejskiego Warszawy oraz w województwach ostrołęckim i tarnobrzeskim. Nieco inaczej rysuje się sposób zakomponowania mo­ t y w u geometrycznego w układzie ośrodkowym. W t y m w y p a d k u mamy do czynienia z wyraźnym zaznaczeniem środka zdobionego pola prostokąta przez wpisanie weń k w a d r a t u , prostokąta lub koła. Pole środkowe zamknię­ te bywa zwielokrotnionym obramieniem złożonym z p r o - 215 �il 8. Brama wjazdowa, Bukowska Wola, w o j . kieleckie. I I . 9. Ozdoba g c'mej krawędzi f u r t k i , St. Rudówka, w o j . suwalskie. terpretacji przybiera formę zbliżoną do gwiazdy względ­ nie k w i a t u (tab. V). Występowanie ich stwierdzono w przyległych do sie­ bie w o j . tarnobrzeskim, kieleckim, częstochowskim. jednostajnym z równoczesnym zaznaczeniem dodatko­ wych pól zdobniczych p i o n o w y m i jodełkami. Szczeble ogrodzenia w ich górnej części zdobiono stylizowanym k w i a t e m (tabl. V I I , rys. 2). Centralne ich usytuowanie bywa dodatkowo pod­ kreślane przez obramienie w postaci koła ( i l . 3), p r o ­ stokąta ( i l . 2, 5), niekiedy w ilościach zwielokrotnionych (ii. 4). Widoczna t u jest dążność do całkowitego wypeł­ nienia pola przez wkomponowanie prostych, geometrycz­ nych motywów krawędziowych. Są to najczęściej koła, stylizowane pojedyncze l i s t k i bądź k w i a t y , pręty esowato p r o f i l o w a n e l u b promieniście ułożone (tabl. V I , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8). W pozostałych obiektach (spośród z i n w e n t a r y z o w a ­ nych), mamy do czynienia z m o t y w e m roślinnym w układzie symetrycznym, w którym m o t y w ten przybie­ ra formę k w i a t o n u (tabl. V I I , rys. 3, 4, 5), jakże często spotykanego w meblarstwie l u d o w y m ( i l . 6, 8); oraz m o ­ t y w e m roślinnym w układzie diagonalnym, gdzie s t y l i ­ zowany m o t y w k w i a t o w y p o k r y w a szczelnie całe zdo­ bione pole (tabl. V I I , rys. 6). Spotyka się je w w o j , siedleckim, s k i e r n i e w i c k i m , kieleckim, częstochowskim. Szczególne ich bogactwo no­ towane jest w w o j . tarnobrzeskim. W materiale dokumentacyjnym I n s t y t u t u Sztuki P A N , wśród kilkudziesięciu f o t o g r a f i i zdobionych b r a m wjazdowych, t y l k o w ok. 7% obiektów występują mo­ t y w y roślinne. Zarówno ich f o r m y , jak i sposoby za­ komponowania w całości są i n d y w i d u a l n i e zróżnicowa­ ne. Zaznaczające się różnice wynikają z odmiennego po­ t r a k t o w a n i a przez wykonawcę zdobionej płaszczyzny, przez wprowadzenie dodatkowego jej podziału, a w ślad za t y m możliwości zwielokrotnienia zastosowanego m o ­ t y w u roślinnego. Stosunkowo n a j m n i e j l u d o w y w swym charakterze jest wyjątkowo t u występujący układ pasowy m o t y w u roślinnego, w którym pole zdobnicze podzielone jest pio­ n o w y m i prętami z centralnie usytuowanym na łody­ dze stylizowanym k w i a t e m . Po jego obu stronach umie­ szczono symetrycznie po dwie gałązki z dwoma l i s t k a m i na każdej (tabl. V I I , rys. 1). W większości jednak przykładów w zdobione płasz­ czyzny wpisano dodatkowe pole. Natomiast t y l k o w jednym nastąpiło połączenie układu pasowego o r y t m i e no 1 Występują one na terenie w o j . kaliskiego, często­ chowskiego i w południowej części w o j . kieleckiego. Bardzo rzadko zdarzają się przypadki umieszczania jako m o t y w u zdobniczego postaci ludzkich. Najczęściej bywają to postacie krasnali. Te ostatnie zdobią pola bram w j a z d o w y c h w w o j . k a l i s k i m i s^s-i.-.dujrcym z n i m w o j . sieradzkim, przy czym forma, w j a k i e j zostały przedstawione, jak i sposób ich zakomponowania są po­ dobne (tabl. V I I I , rys. 1, 2). Przy omawianiu zdobnictwa żelaznych b r a m w j a z ­ dowych na osobną uwagę zasługuje sposób przyozdabia­ nia ich górnych krawędzi, które jak już wcześniej wspomniałam, pełnią rolę gzymsu. Dominującym t u elementem są m o t y w y geometry­ czne, od f o r m bardzo prostych, jak wydłużone esowato wygięte pręty, wzbogacone niekiedy kółkami, trójkątami, spiralami bądź trójkątnymi prostymi f o r m a m i , które tworzą jakby rodzaj daszka (tabl. I X , rys. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7). Występują one głównie w w o j . centralnych, j e d ­ nostkowe zaś ich przypadki notowano w w o j . północno-wschodnich. I n n y rodzaj zdobienia to zachodzące na siebie pół­ kola (tabl. I X , rys. 8), częściej jednak zbiegające się krawędziami, między które wkomponowano proste m o ­ t y w y geometryczne w postaci krótkich, ostro zakończo­ ��Ozdoba górnej krawędzi bramy: i l . 13. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; i l . 14. Łuka wica, w o j . nowosądeckie. I I . 15. Ozdoba górnej krawędzi f u r t k i , Choszczenica, w o j . nowosądeckie. I I . 16. Brama wjazdowa, Topór, w o j . sied­ leckie. 218 �nych prętów (tabl. I X , rys. 9). T e n prosty m o t y w p r z y ­ biera niekiedy też inną postać, a mianowicie ostro za­ kończone pręty tworzą jakby rodzaj grzebienia (tabl. I X , rys. 10, 11). Wzbogacono je też przez wprowadzenie pomiędzy nie kółek (tabl. I X , rys. 12). Tak zakomponowane gzymsy rejestrowano przede wszystkim w w o j . M i e j s k i m Warszawy, sporadycznie zaś w w o j . częstochowskim. Drugą grupę ozdób górnych krawędzi b r a m i f u r ­ tek tworzą m o t y w y geometryczne, wyraźnie rozbudo­ wane w k i e r u n k u p i o n o w y m (tabl. I X , rys. 13, 14), przez co przybierają one postać zbliżoną do t y m p a n o ­ nu ( i l . 9). Występowanie ich stwierdzone zostało na razie w y ­ łącznie w w o j . północno-wschodnich. Bardzo proste, o nieskomplikowanej kompozycji, są również nieliczne dekoracje krawędziowe, do których wprowadzono m o t y w y roślinne ( i l . 10). Przy daleko p o ­ suniętej stylizacji przybierają one bądź formę listków (tabl. X , rys. 1, 2), bądź rozwiniętych parolistnych k w i a ­ tów (tabl. X , rys. 3, 4). Natomiast m o t y w y zoomorficzne (ptaki, zwierzęta) zarejestrowane zostały przede wszystkim na terenie w o j . centralnych, przy czym wśród nich można prze­ prowadzić pewien podział. I tak, podczas gdy w w o j . k a l i s k i m i leszczyńskim, a więc na sąsiadujących ze sobą terenach, dominuje postać konia ( i l . 12; tabl. X I , rys. 1, 2, 3) to w w o j . siedleckim, ciechanowskim, kieleckim na krawędzi umieszczone są p t a k i ( i l . 11; tabl. X I , rys. 4, 5, 6). Również w t y m w y p a d k u na uwagę zasługują nie­ liczne obiekty pochodzące z terenu w o j . nowosądeckiego, gdzie obok daleko posuniętej stylizacji ptaków ( i l . 14; tabl. X I , rys. 7) zarejestrowano na dwóch bramach r e ­ alistyczne sceny z życia codziennego ( i l . 13, 15; t a b l . X I , rys. 8). Występujące t u postacie ludzkie znalezione zo­ stały w j e d n y m w y p a d k u w w o j . leszczyńskim. Natomiast postacie krasnali zdobią krawędzie b r a m Tabl. żelaznych w w o j . siedleckim i nowosądeckim ( i l . 16; t a b l . X I , rys. 9, 10). Rodzaj i sposób komponowania przez k o w a l i w i e j ­ skich motywów zdobniczych odznacza się dużym zróż­ nicowaniem f o r m . Jest ono t y m większe i m wytwórca obsługujący określony teren jest bardziej uzdolniony pod względem plastycznym i poszukuje nowych roz­ wiązań kompozycyjnych. Narzuca on pewien styl, któ­ r y bywa naśladowany przez innych. Pewne kompozycje stają się modne. Jest to jeden z czynników, który po­ woduje zróżnicowanie terytorialne. Analiza materiału gromadzonego przez Pracownię Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztugi P A N dowodzi, że najmniej l u d o w y charakter posia­ dają ogrodzenia o motywach geometrycznych. Wyraź­ nie natomiast czytelny jest wpływ t r a d y c j i w rozwią­ zywaniu motywów k w i a t o w y c h . Elementem t r a d y c y j ­ n y m są przede w s z y s t k i m f o r m y tulipana oraz sposoby ich zakomponowania, w których to dopatrzyć się można analogii głównie ze zdobnictwem skrzyń ludowych. Powszechne jest przy t y m malowanie b r a m w j a z ­ dowych i f u r t e k bocznych. P o k r y w a n i e powierzchni że­ laza f a r b a m i służy przede wszystkim zabezpieczeniu metalu przed korozją. Ponadto w y k o r z y s t y w a n i e w t y m celu różnokolorowych f a r b umożliwia silniejsze zaakcen­ towanie i podkreślenie budowy ornamentu. Stosowana jest podstawowa gama czystych kolorów występujących w sztuce ludowej, a mianowicie żółty, czerwony, nie­ bieski. Przedstawione t u w f o r m i e szkicowej zdobnictwo ogrodzeń żelaznych, rozpowszechniające się w b u d o w ­ nictwie w i e j s k i m , jest zjawiskiem n o w y m . Wchodzi ono jednak do współczesnej ludowej twórczości plastycznej na tych samych zasadach, na których w przeszłości wkraczały do niej inne elementy, zapożyczone z k u l t u ­ r y miejskiej, a następnie adaptowane do potrzeb środo­ wiska wiejskiego i uzyskujące t u swój własny, nawiązu­ jący do t r a d y c j i , wyraz plastyczny. I , Podziały pól zdobniczych. 219 �Mapa 1. Miejscowości, w których zarejestrowano ozdobne ogrodzenia żelazne. Woj. Suwałki 1 — Stara Rudawka, 2 — Pozezdrze; w o j . Ostrołęka 3 — Sulęcin Szlachecki, 4 — Biel; w o j . Cie­ chanów 5 — Udozowo, 6 — Strzębowo, 7 — K a r o l i n o w o , 8 — Joniec ; w o j . Toruń 9 — Bierzgłowo; w o j . Włocła­ wek 10 — Choceń, 11 — Strzygi; w o j . Siedlce 12 — Topór, 13 — Polna, 14 — Mlęcin, 15 — Kisielsk; w o j . Miejskie Warszawa 16 — Małopole, 17 — Wola Rasztowska, 18 — Moczydłow; w o j . Skierniewice 19 — Zabłotnia, 20 — Wiejca, 21 — Siadów; w o j . Sieradz 22 — Turów, 23 — Naramice; w o j . K o n i n 24 — Lądek; w o j . Kalisz 25 — Ra­ dostów, 26 — Piątek Mały, 27 — Dębsko, 28 — Godziszcze, 29 — Szadek, 30 — Sucha; w o j . Poznań 31 — Targowa Górka, 32 — Jankowo, 33 — Gowarzewo, 34 — Gułtowy; w o j . Leszno 35 — Bolesław; w o j . L u b l i n 36 — K o r y t n i c a ; w o j . Tarnobrzeg 37 — Dąbrowica, 38 — Wola Baranowska, 39 — Wrzawy, 40 — Obojna, 41 — T u r b i a ; w o j . Kielce 42 — Bukowska Wola, 43 — Szczepanowice, 44 — K a l i n a Rędziny, 45 — Strzeżów I , 46 — K a l i n a Wielka, 47 — Góry Miechowskie, 48 — Miroszów, 49 — Bebelno, 50 — Konieczno, 51 — Motyczno, 52 — Wólka Ołudzka; w o j . Częstochowa 53 — Zamłynie, 54 — Łobodno, 55 — Olszyna, 56 — Gniazdów, 57 — J a w o r n i k , 58 — Winowno, 59 — Borowno, 60 — Zawisna, 61 — Mykanów; w o j . Katowice 62 — Dobraków; w o j . Nowy Sącz 63 — Moszczenica, 64 — Przyszowa, 65 — Łukowica; w o j . Rzeszów 66 — Jasionka, 67 — Strużów. 220 1 �Tabl. I I I Tabl. I V Tabl. I I . Kompozycje o jednostajnym układzie r y t m i c z n y m : 1. Naremice, w o j . sieradzkie; 2, 3. Gułtowy, w o j . po­ znańskie; 4. Małopole, w o j . m . warszawskie; 5. Biel. w o j . ostrołęckie; 6. Wrzawy, w o j . tarnobrzeskie. Tabl. I I I . Kompozycje o układzie ośrodkowym: 1. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 2. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 3. Bierzgłowo, w o j . toruńskie. Tabl. I V . Kompozycje o układzie diagonalnym: 1. Mykanów, w o j . częstochowskie; 2. Radostów, w o j . kaliskie. 221 ��T a b l V M o t y w y rozet na bramach i ogrodzeniach: 1, 2. Konieczno, w o j . kieleckie; 3. Gniazdów, w o j . często­ chowskie; Г zYwfena, w o j . częstochowskie; 5. Łobodno, w o j . częstochowskie; 6. Mykanów, w o j . częstochowskie 7 J a w o r n i k w o j . częstochowskie; 8. T u r b i a , w o j . tarnobrzeskie; 9, 10. Dąbrowica w o j . tarnobrzeskie. l a b ! V I . K o m ^ ° y c j e z m o t y w e m rozety: 1. Mlęcin, w o j . siedleckie; 2. Wiejca, w o j . skierniewickie; 3 Siadów, w o j . skia-niewickie^ 4 Zab>otnia w o j s k i e r n i e w i c k i ; 5. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 6. Borowno, w o j . częstochowskie; 7, 8 D ą t a o l a w o j . ^ Ь о е Г к Т е Л а Ы . V I I . M o t y w y roślinne: 1. Gniazdów, w o j . częstochowskie; 2, S - d e k w o j kaliskie, 3 Bukowska Wola, w o j . kieleckie; 4. Góry Miechowskie, w o j . kieleckie; a Bukowska Wola, w o j . kieleckie, 6. K a linaRędzfay, w o j . kielecicie. Tabl. V I I I . Ogrodzenia z postaciami krasnoludków: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. T u rów, w o j . sieradzkie. 223 �ЛЛ 1 t М t f t ł \ f 4 ,.|о<о<оЫоЫМ ЛЪ Tabl. I X Tabl. X -1«e^ |—^ |<И| lii—il l«».nli< Tabl. X I Tabl. I X . Ozdoby górnych krawędzi b r a m w j a z d o w y c h i furtek dla pieszych: 1. Radostów, w o j . kaliskie; 2. Bierzglowo, w o j . toruńskie; 3. Winowo, w o j . częstochowskie; 4. Dobraków, w o j . katowickie; 5. Choceń, w o j . włocław­ skie; 6. Zablotnia, w o j . skierniewickie; 7. K a l i n a Rędziny, w o j . kieleckie; 8. Łobodno, w o j . częstochowskie; 9. Zawisna, w o j . częstochowskie; 10. Małopole, w o j . stoł. warszawskie; 11. Moczydłów, w o j . stoł. warszawskie; 12. Bo­ rowe, w o j . częstochowskie; 13. Stara Rudawka, w o j . suwalskie; 14. Uzdowo, w o j . ciechanowskie. Tabl. X. Ozdo­ by roślinne górnych krawędzi b r a m f u r t e k : 1. K a r o l i n o w o , w o j . ciechanowskie; 2. Łobodno, w o j . częstochowskie; 3. Strużów, w o j . rzeszowskie; 4. Konieczno, w o j . kieleckie. Tabl. X I . Zdobnictwo górnych krawędzi b r a m i f u r t e k . M o t y w y zoo- i antropomorficzne: 1. Godziszcze Wielkie, w o j . kaliskie; 2. Sucha, w o j . kaliskie; 3. Bolesławów, w o j . leszczyńskie; 4. Strzębowo, w o j . ciechanowskie; 5. Polna, w o j . siedleckie; 6. Strzeżów I , w o j . kieleckie; 7. Ł u kawica, w o j . nowosądeckie; 3. Przyszowa, w o j . nowosądeckie; 9. Topór, w o j . siedleckie; 10. Moszczenica, w o j . no­ wosądeckie. Fot.: J . Swiderski. Rys. A. Małela, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18afbd49986cec4b42c624aab960f8a5.pdf b701a02bcdf13f67fb549fa6808691a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource twórcy ludowi malarstwo ludowe Wnęk, Maria (1922-2005 ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3161 Title A name given to the resource Wnęk Maria, Nowy Sącz, Skrytka Pocztowa 148 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.227-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Krasińska WNĘK MARIA NOWY SĄCZ, SKRYTKA POCZTOWA 148 Na t a k i adres m o ż n a pisać do m a l a r k i od w i e l u lat żyjącej w t y m m i e ś c i e , t a k i m też adresem poczto­ w y m z w y k ł a ona s y g n o w a ć swoje obrazy. M i e s z k a ń ­ com Nowego S ą c z a nieobca jest ta p o s t a ć , k t ó r a za­ r ó w n o w y g l ą d e m , j a k i zachowaniem zazwyczaj zwraca p o w s z e c h n ą u w a g ę . Natomiast nieliczni tylko w i e d z ą , że ta w ę d r u j ą c a ulicami kobieta, często dźwigająca t o b o ł k i , torby i p r z e s i a d u j ą c a c a ł y m i godzinami w k o ś ­ ciele — zajmuje się, też malarstwem. Malarstwo M a r i i W n ę k znane jest g ł ó w n i e w k r ę ­ gach m i ł o ś n i k ó w twórczości nieprofesjonalnej, a w i ę k ­ szość jej o b r a z ó w znajduje się w kolekcjach p r y w a t ­ nych. S w o i m i pracami z n a c z y ł a też miejsca, w k t ó r y c h przez pewien czas p r z e b y w a ł a (szpital), bądź często o d w i e d z a ł a (plebania w Paszynie), czy też p o z o s t a w a ł a w w i e l o l e t n i m kontakcie (Dom K u l t u r y Kolejarza w N o w y m S ą c z u ) . Pewna ich ilość została też w y w i e ­ ziona za g r a n i c ę , czego ślady odnajdujemy w kores­ pondencji osób z m a l a r k ą z a p r z y j a ź n i o n y c h . Natomiast w Muzeach Etnograficznych dorobek M a r i i W n ę k re­ prezentowany jest tylko w 3 p l a c ó w k a c h w K r a k o w i e , N o w y m Sączu i Warszawie. 1 Grono zainteresowanych malarstwem M a r i i W n ę k p o w i ę k s z a ł o w ciągu lat swój k r ą g ; nie bez znaczenia w t y m w y p a d k u b y ł fakt, iż obrazy jej eksponowano na w i e l u wystawach p o ś w i ę c o n y c h twórczości niepro­ fesjonalnej organizowanych z a r ó w n o w k r a j u , jak i za g r a n i c ą (w t y m jednej i n d y w i d u a l n e j w N o w y m S ą c z u w 1976 г . ) . Wielokrotnie b r a ł a też udział w k o n k u r ­ sach dia t w ó r c ó w a m a t o r ó w , o t r z y m u j ą c na w i ę k ­ szości z nich nagrody i w y r ó ż n i e n i a . 2 3 W literaturze przedmiotu m o ż n a informacji o malarce. znaleźć niewiele 4 Obrazy przez n i ą namalowane ( p o w s t a w a ł y one na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat) niezbicie ś w i a d ­ czą, iż motorem t w ó r c z e g o d z i a ł a n i a dla M a r i i W n ę k p o z o s t a w a ł y w e w n ę t r z n e p r z e ż y c i a i doznania duchowe, z drugiej strony zaś niepokoje i l ę k zrodzone z obawy nrzed otaczającą ją rzeczywistością. Jednak potrzeba „ w y p o w i a d a n i a " tych w ł a ś n i e p r z e m y ś l e ń nie sprowa­ dza się, w c a ł y m o m a w i a n y m okresie, l i tylko do obra­ zów. Od k i l k u lat b o w i e m na rewersach zdecydowanej większości prac p o j a w i ł y się rozbudowane teksty pisa­ ne, k t ó r e ona nazywa „ ż y c i o r y s a m i " . Dzięki n i m w ł a ś ­ nie uzyskujemy dodatkowe informacje dla p e ł n e g o i p r a w i d ł o w e g o odczytania treści obrazu, a r ó w n o c z e ś ­ nie s t a n o w i ą one kompendium wiedzy o malarce żyją­ cej jak gdyby na granicy d w ó c h ś w i a t ó w : rzeczywis­ tego i urojonego. W t y m d r u g i m dominuje p r z e ś l a d o w ­ czy lęk przed w y i m a g i n o w a n y m i w r o g a m i d y b i ą c y m i na jej życie i zdrowie. R ó w n i e ż dla samej M a r i i W n ę k „ ż y c i o r y s y " p e ł n i ą d w o j a k ą rolę, co z r e s z t ą czytelne jest w formie, j a k ą t y m zapisom nadaje. W p i e r w s z y m członie umieszcza zazwyczaj i n f o r m a c j ę o treści przedstawienia, nieod­ miennie z a c z y n a j ą c zdanie od słów: „Ten obraz przed­ stawia а n a s t ę p n i e mniej lub bardziej szczegóło­ wo opisuje zdarzenie, k t ó r e zamierza n a m a l o w a ć . W pozostałej części „życiorysu", znacznie obszerniejszej od poprzedniej, koncentruje u w a g ę na sprawach r e l i ­ g i i . W y s t ę p u j ą c w r o l i nie tylko o r ę d o w n i c z k i w i a r y , ale w r ę c z p o s ł a n n i c z k i Boga, ostrzega ś w i a t przed nie­ c h y b n ą z a g ł a d ą w w y n i k u wojen, upadku m o r a l n o ś c i i grzesznego życia. Tego rodzaju w y p o w i e d z i poprze­ dza zazwyczaj f o r m u ł ą : „Nagląca w i a d o m o ś ć przeka­ zana przez Pana Jezusa! Pan Jezus prosi: C ó r k o moja ogłoś ś w i a t u to moje p o s ł a n n i c t w o , nie bój się niczego, bo ja cię o b r o n i ę ; działaj szybko i to bardzo szybko...". Zakazy i nakazy jakie n a s t ę p n i e w y m i e n i a , podane w formie m o r a l i t e t ó w , p o c h o d z ą zapewne z nauk k o ś ­ cielnych, bo przecież M a r i a Wnęk nie czyta gazet, nie s ł u c h a radia i nie zajmuje się leż w y d a r z e n i a m i p o l i ­ tycznymi. Od napisania „ ż y c i o r y s u " malarka rozpoczyna p r a c ę nad k a ż d y m obrazem. Obrazy k t ó r y c h nie o p i s a ł a u w a ż a za „ n i e s k o ń c z o n e " , jest b o w i e m przekonana, iż te m o r a l i z u j ą c e teksty, w i e l e k r o ć przez n i ą powielane, są r ó w n i e w a ż n e jak samo malowanie, k t ó r e m u po­ ś w i ę c a się z t a k ą p a s j ą . 227 T �I I . 3. Madonna z Dzieciątkiem 71 X 50 cm i aniołkami, wym. M a r i a W n ę k nie tylko więc maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a ścisły z w i ą z e k zapisu z obrazem jest cechą, k t ó r a w y r ó ż n i a jej t w ó r c z o ś ć spośród i n ­ nych, jej podobnych. Jak już w s p o m i n a ł a m , wszystko co Maria W n ę k maluje jest swego rodzaju r e j e s t r a c j ą p r z e ż y ć i zda­ rzeń, przede w s z y s t k i m tych, k t ó r e z m i e n i ł y bieg jej życia. M a r i a W n ę k od p r z e s z ł o 20 lat mieszka w N o w y m Sączu, z a c h o w a ł a jednak silny z w i ą z e k z r o d z i n n ą w s i ą O l s z a n k ą ( w w o j . n o w o s ą d e c k i m ) , w k t ó r e j przysz­ ła na ś w i a t 16 czerwca 1922 г., jako jedna z k i l k o r g a dzieci w m a ł o r o l n e j rodzinie c h ł o p s k i e j . Do domu często z a g l ą d a ł głód; M a r i a W n ę k w w i e k u k i l k u ­ nastu lat zmuszona b y ł a p o d j ą ć p r a c ę z a r o b k o w ą . M i m o to okres d z i e c i ń s t w a j a w i się w jej p a m i ę c i jako n a j ­ szczęśliwszy. Przede wszystkim dlatego, że żyła w ó w ­ czas w atmosferze życzliwości, kochana przez rodzi­ ców. Przekonanie o miłości najbliższych (mimo suro­ w y c h metod wychowawczych stosowanych przez ojca), zdecydowanie łagodzi wspomnienia z d z i e c i ń s t w a . Czy już wtedy choroba pozostawiła t r w a ł e ślady w jej psy­ chice, trudno dociec, bo przecież chodziła do s z k o ł y ' (szczególnie lubiła, jak dziś utrzymuje, lekcje r y s u n ­ k ó w ) , a k o l e ż a n k i p o n o ć c h ę t n i e włączały j ą do zabaw. Potem p r a c o w a ł a , najpierw przy regulacji Dunajca, a później w kuchni wojskowej. Codziennie w r a c a ł a do domu, p o m a g a ł a w gospodarstwie. Wolny od zajęć czas p o ś w i ę c a ł a p r a k t y k o m r e l i g i j n y m . Wychowana w atmosferze głębokiej religijności (szczególnie „ ś w i ę t o b l i w a " b y ł a matka), w w i e k u 16 lat złożyła śluby czystości, a wszelkiego rodzaju p r a k t y k i 5 228 kultowe j a w i ł y się jej zawsze jako n a j w a ż n i e j s z e . P i l ­ nie p r z e s t r z e g a ł a więc uczestnictwa we mszach, do­ c h o w y w a ł a wszelkich p o s t ó w , b r a ł a też udział w p i e l ­ grzymkach i odpustach, nie szczędziła p i e n i ę d z y na msze za dusze z m a r ł y c h , j a k r ó w n i e ż w intencji znajo­ mych. Uciec od c o d z i e n n o ś c i jednak nie mogła, bo n a l e ż a ł a przecież do pewnej grupy s p o ł e c z n e j , w k t ó r e j rządziły o k r e ś l o n e prawa. Z relacji M a r i i W n ę k nie w y n i k a , aby i n t e r e s o w a ł y ją j a k i e k o l w i e k sprawy wioskowe, o ile jej b e z p o ś r e d n i o nie dotyczyły. Za życia r o d z i c ó w po­ m a g a ł a jedynie w gospodarstwie, a po ich ś m i e r c i zo­ stała p r a w o w i t ą w ł a ś c i c i e l k ą 69 a r ó w g r u n t u . W jej c h ł o p s k i e j m e n t a l n o ś c i ziemia ta j a w i się jako naj­ w y ż s z a w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c a r ó w n o c z e ś n i e o pozycji i s p o ł e c z n y m p r e s t i ż u c z ł o w i e k a . Z drugiej strony nigdy n a l e ż y c i e jej nie w y k o r z y s t y w a ł a , co z kolei w i e ś j e d ­ noznacznie negatywnie o c e n i a ł a W tej sytuacji wszel­ kiego rodzaju pomoc s ą s i e d z k a rodziła u M a r i i W n ę k obawy, iż w i e ś chce p o z b a w i ć ją p r a w do ojcowizny. Ziemia była nieustannym zarzewiem nieporozumienia, k t ó r e t r w a ł o przez wiele lat. Wieś nie r o z u m i a ł a M a r i i W n ę k , ona przecież tylko b r o n i ł a swojego słusznego prawa do rodzinnego m a j ą t k u . Praca zarobkowa oraz rozbudowane p r a k t y k i r e l i ­ gijne p o c h ł a n i a ł y w i ę k s z o ś ć jej czasu i dlatego też p r o ­ wadzeniem gospodarstwa z a j m o w a ł a się macocha, z k t ó r ą z a m i e s z k i w a ł a po ś m i e r c i ojca (matka z m a r ł a , gdy M a r i a m i a ł a 20 lat). W ostatmch latach te dwie k o b i e ­ ty z k t ó r y c h jedna b y ł a stara i n i e d o ł ę ż n a , a o d r u ­ giej, tzn. M a r i i , we w s i m ó w i o n o , że to t a k i „ m a n i j o k " (fanatyczka religijna?) żyły w w a r u n k a c h u r ą g a j ą c y c h wszelkim w y o b r a ż e n i o m , w w a l ą c y m się domu. Nic się pod t y m w z g l ę d e m nie z m i e n i ł o , gdy w 1960 r. M a r i a W n ę k po w y p a d k u w mleczarni, o s t a t n i m s w o i m miejscu pracy, p r z e s z ł a na r e n t ę i n w a l i d z k ą . Zaczęła w ó w c z a s d o r a b i a ć p o d e j m u j ą c się s p r z ą t a n i a m i e s z k a ń p r y w a t n y c h w N o w y m S ą c z u . I nie wiadomo jakby potoczyło się jej życie, gdyby na swej drodze nie s p o t k a ł a Ewy Harsdorf, a r t y s t k i m a l a r k i , k i e r u ­ j ą c e j w t y m czasie z e s p o ł e m plastycznym przy D o m u K u l t u r y Kolejarza w t y m m i e ś c i e (w n a w i ą z a n i u k o n ­ t a k t u p o m o g ł a siostra m a l a r k i , u k t ó r e j M a r i a W n ę k z n a l a z ł a zajęcie). Wraz z zezwoleniem na uczestnictwo w pracach zespołu o t r z y m a ł a r ó w n o c z e ś n i e szansę na rozpoczęcie nowego etapu w życiu. I z uzansy tej s k w a p l i w i e sko­ r z y s t a ł a , b i o r ą c nieprzerwanie u d z i a ł w pracach zes­ połu przez kolejnych 13 l a t . Nazywana przez wszyst­ k i c h „Nikiforką", bo tak p r z e d s t a w i ł a ją opiekun­ ka p o z o s t a ł y m c z ł o n k o m zespołu, szybko z y s k a ł a sobie powszechny szacunek i uznanie, C e c h o w a ł a j ą b o w i e m wielka p r a c o w i t o ś ć , dzięki k t ó r e j w stosunkowo k r ó t ­ k i m czasie zgłębiła t a j n i k i warsztatu malarskiego i w y ­ p r a c o w a ł a w ł a s n y styl malowania. J u ż w 1963 r. po raz pierwszy obrazki jej wysiano na w y s t a w ę do K r a ­ kowa, później Warszawy i tak rozpoczął się „pochód do s ł a w y " p o c z ą t k u j ą c e j m a l a r k i (często p r z e c i e ż w „ ż y c i o r y s a c h " pisze o sobie: „ M a l a r k a s ł y n n a po c a ł y m świecie"). Zaczęła m a l o w a ć stosunkowo późno, bo w w i e k u 40 lat, ale p r a c o w a ł a i n t e n s y w n i e , gdyż wiele chciała p r z e k a z a ć . B y ć m o ż e Ewie Harsdorf zawdzięczać na­ leży, iż n a k ł o n i ł a M a r i ę W n ę k do rejestrowania na ob­ razach tego, co aktualnie z a p r z ą t a ł o jej u w a g ę . Dziś Ewa Harsdorf t w i e r d z i , że nie m o g ł a w ó w c z a s p o ś w i ę ­ cać zbyt wiele czasu na długie rozmowy z M a r i ą W n ę k , k t ó r y c h ta nieustannie oczekiwała. Prawdopodobnie r ó w n i e ż pod w p ł y w e m inspiracji z z e w n ą t r z , pani M a r i a zaczęła z czasem o p a t r y w a ć swoje obrazy „życiorysa7 �m i ' ' . P r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , iż p o c z ą t e k t y m zapisom dało z a m ó w i e n i e na c y k l o b r a z ó w m a j ą c y c h i l u s t r o w a ć jej życie. Ewa Harsdorf wspomina, iż pozostawiono M a r i i W n ę k c a ł k o w i t ą s w o b o d ę d z i a ł a n i a , ona jednak podej­ m o w a ł a się r ó w n i e ż malowania m a r t w y c h natur, a r c h i ­ t e k t u r y ; t e m a t ó w , k t ó r e były ć w i c z e n i a m i dla człon­ k ó w zespołu plastycznego. Z a c h o w a ł y się n i e k t ó r e prace z tego okresu, jednak do najlepszych należą te obrazy, na k t ó r y c h r e j e s t r o w a ł a swoje bogate p r z e ż y c i a i doz­ nania duchowe. Z r e s z t ą sama M a r i a W n ę k zdaje się z u p e ł n i e nie p a m i ę t a ć o obrazach z a w i e r a j ą c y c h niereligijne treści. M u s i a ł a szybko o nich z a p o m i n a ć , bo nie p o b u d z a ł y jej w y o b r a ź n i , nie w y w o ł y w a ł y też ż a d ­ nych głębszych w z r u s z e ń . Niezmiennie n a j w a ż n i e j s z a pozostaje dla niej nadal tematyka religijna. Nawet wtedy, gdy rejestruje k o n k r e t n e zdarzenia, na obrazie umieszcza co najmniej jeden wizerunek świętej po­ staci. Dla j e j ś w i a t o p o g l ą d u najistotniejsza jest w i a r a w bożą wszechmoc i w boskie z a a n g a ż o w a n i e we wszystkie sprawy doczesne. M a r i a W n ę k utrzymuje, iż u m i e j ę t n o ś ć malowania posiadła z w o l i boskiej, k t ó r e j jest c a ł k o w i c i e podpo­ r z ą d k o w a n a . Obcuje na codzień ze ś w i ę t y m i , k t ó r z y j ą o d w i e d z a j ą b ą d ź tylko słyszy ich głosy. S ł u c h a j ą c p o u c z e ń stara się r ó w n o c z e ś n i e z a p a m i ę t a ć ich w y g ąd, aby później móc n a m a l o w a ć ich p o r t r e t y . Niekiedy otrzymuje polecenie w y k o n a n i a obrazu nie tylko o o k r e ś l o n e j treści, ale r ó w n i e ż informowana jest w j a k i sposób w i n n a go z a k o m p o n o w a ć . O t y m w s z y s t k i m m ó w i z g ł ę b o k i m przekonaniem, t w i e r d z ą c , że malo­ wanie jest jej o b o w i ą z k i e m , a r ó w n o c z e ś n i e formą 8 I r e w a n ż u za rozliczne dowody łaski boskiej, jakie w s w y m życiu o t r z y m a ł a . Do najczęściej przez n i ą malowanych postaci na­ leży M a t k a Boska, k t ó r ą różnie przedstawia, jako K r ó ­ l o w ą Polski, Ś w i a t a , p ł a c z ą c ą k r w a w y m i ł z a m i , z Dzie­ c i ą t k i e m b ą d ź m o d l ą c y m i się a n i o ł k a m i i t p . Podobnie z r e s z t ą wiele razy m a l o w a ł a Pana Jezusa (m.in. wize­ runek jego twarzy, k t ó r y nieodmiennie t y t u ł u j e Prze­ mienienie P a ń s k i e , serce Pana Jezusa, p o s t a ć jego w otoczeniu A p o s t o ł ó w itp.). M a l o w a ł a t a k ż e postacie ś w i ę ­ tych p a t r o n ó w (np. ś w . ś w . Franciszka, M i k o ł a j a , T a ­ deusza) oraz p a p i e ż y (Jan X X I I I , P a w e ł V I ) . C h ę t n i e zawsze s p r z e d a w a ł a swoje obrazy, bo stale b r a k o w a ł o jej pieniędzy, przy czym najczęściej naby­ w a l i je kolekcjonerzy. Oni też, pozostając z n i ą w nie­ przerwanym kontakcie, b y l i zazwyczaj dostarczycielami n i e z b ę d n y c h m a t e r i a ł ó w do malowania (papieru, t e k t u ­ ry, pilśni, sklejki, rzadziej płótna) i farb (temper, olej­ nych, l a k i e r ó w itp.). J e ż e l i o d c z u w a ł a b r a k i w t y m za­ kresie w ó w c z a s listownie ich a l a r m o w a ł a , w m i ę d z y ­ czasie m a l u j ą c na t y m co w ł a s n y m sumptem zdobyła (blacha, derma, siedzenia k r z e s e ł i in.). Zazwyczaj w takich wypadkach odpowiadano na jej p r o ś b y (nierzad­ ko p r z y w o ż ą c farby zza granicy), a ona korzystając z tych m a t e r i a ł ó w często zaznaczała na obrazie dla kogo jest przeznaczony. Z d a r z a ł o się też, że z wdzięcz­ ności za pomoc i opiekę o f i a r o w y w a ł a o k r e ś l o n e j oso­ bie swoją p r a c ę : „Proszę p r z y j ą ć obraz jako prezent n a j d r o ż s z a pani Ewa Harsdorf od M a r i i W n ę k " lub na i n n y m „ M a l a r k a ludowa s ł y n n a po c a ł y m świecie ofia­ r u j ę (L. Macakowi) jako podarunek na 6 grudnia na Mikołaja dla szanownego pana jako m a ł y prezencik, �aby mie szanowny pan moci objął opieką, jak do tej pory, bo jestem bez ż a d n e g o mieszkania i w brudzie chcę zgnić". Z w i ą z a n a była z O l s z a n k ą , do k t ó r e j codziennie wieczorem p o w r a c a ł a , tak długo jak żyła macocha (zmarła ona w 1972 г.), a praktycznie do połowy lat 70, t j . do c h w i l i gdy istniał dom rodziców, aby po jego pożarze ostatecznie z e r w a ć kontakt ze w s i ą . W m i ę ­ dzyczasie osiadła na stale w N o w y m Sączu gdzie otrzy­ m a ł a swoje pierwsze mieszkanie. Po paru latach w z g l ę d n i e spokojnego i uladzonego życia rozpoczęła się jej tragedia mieszkaniowa, t r w a j ą c a nieprzerwanie do c h w i l i obecnej i nie pozostająca bez w p ł y w u na możliwości pracy t w ó r c z e j . P o c z ą t e k jej dało w y k w a t e r o w a n i e M a r i i W n ę k (w połowie lat 70) z zajmowanego przez n i ą mieszkania, k t ó r e całkowicie ją z a d a w a l a ł o . O t r z y m a ł a w ó w c z a s lokal zastępczy. Ten jednak nie z a s p a k a j a ł o c z e k i w a ń m a l a r k i , podobnie zresztą jak i kolejne mieszkania, ja­ kie na przestrzeni lat kilkakrotnie jej oferowano. W swoich zabiegach o godziwe w a r u n k i bytowania nie pozostawała osamotniona, z n a j d u j ą c s o j u s z n i k ó w po­ śród z a p r z y j a ź n i o n y c h z n i ą m i ł o ś n i k ó w jej twórczości. K a ż d o r a z o w o o d w o ł y w a ł a się w i ę c od decyzji w ł a d z , w y r a ż a j ą c przy t y m swe niezadowolenie o d n o ś n i e l o ­ kalizacji aktualnie przydzielonego lokalu, jego m e t r a ż u lub k o m f o r t u . Przede wszystkim jednalk s k a r ż y ł a sio. na n i e p o m y ś l n e u k ł a d y z n o w y m i s ą s i a d a m i czy w s p ó ł lokatorami c z y n i ą c y m i , j a k t w i e r d z i ł a , nieustanne za­ kusy na jej życie i m a j ą t e k . Szeroko z r e s z t ą o t y m w o k ó ł r o z p o w i a d a ł a i n f o r m u j ą c też listownie r ó ż n e i n ­ stytucje i osoby z nią z a p r z y j a ź n i o n e . Stale też szukała bezpiecznego dla siebie schronienia, a z n a j d o w a ł a je 230 n o c u j ą c w k o ś c i e l e , u znajomych a nawet z d a r z a ł o się, że s y p i a ł a przez pewien czas w ubikacji. O d p o w i e d ź na pytanie czy słuszne były roszczenia mieszkaniowe M a r i i W n ę k (oczywiście n i e z a l e ż n i e od tego, co na ten temat w n o s z ą dokumenty), d a j ą zdjęcia w y k o n y w a n e w zajmowanych przez n i ą lokalach. Brud, p r y m i t y w n e s p r z ę t y z b a r ł o g i e m do spania — oto naj­ częściej p o w t a r z a j ą c y się widok Z d a w a ć by się mogło, iż problem mieszkania M a r i i •Wnęk ostatecznie r o z w i ą z a n o w 1982 г., kiedy to w y ­ r o k i e m S ą d u W o j e w ó d z k i e g o w N o w y m Sączu z o s t a ł a c a ł k o w i c i e u b e z w ł a s n o w o l n i o n a , a na przydzielonym jej opiekunie s p o ł e c z n y m (został n i m sołtys z Olszanki) spoczął o b o w i ą z e k zapewnienia malarce godziwych w a ­ r u n k ó w bytowania. Decyzja ta w z b u d z i ł a jednak głę­ boki jej sprzeciw. Nie zgadza się b o w i e m z odebrania prawa dysponowania z i e m i ą i nie godzi się r ó w n i e ż na w s p ó l n e zamieszkanie ze swoim opiekunem, a już z u p e ł n i e słyszeć nie chce o projekcie umieszczenia w zakładzie z a m k n i ę t y m . Jest głęboko nieszczęśliwa, bo dodatkowo g n ę b i o n a c h o r o b ą , co pewien czas trafia do szpitala (była w n i m już t r z y k r o t n i e i aktualnie tam przebywa). Nieustannie więc m y ś l i i mówi o powrocie do „ n o r m a l n e g o " życia, n i e K r ę p o w a n e g o przez nikogo. Na wolności, choć zaniedbana i osamotniona, jest j e d ­ nak szczęśliwa, bo wolna. W szpitalu, k t ó r y daje spokój i zapewnia unormowane, bezproblemowe życie czuje się zniewolona i marzy tylko o t y m , aby j a k najszybciej z niego uciec p r o s z ą c wszystkich w o k ó ł o pomoc w za­ ł a t w i e n i u jakiegokolwiek mieszkania, byle było ono w N o w y m Sączu. W ó w c z a s też najczęściej M a r i a W n ę k r o z p a m i ę t u j e swoją przeszłość, w r a c a j ą c m y ś l a m i do czasów młodości. �I I . 5. Pan Jezus z Apostołami idzie na Górą Tabor, w y m . 70 X 100 cm; i l . 6. Matka Boska Saletyńska bawi Dzieciątko, w y m . 39,5 X 37 cm Wszystkie „ t r a g i c z n e p r z e ż y c i a " z Olszanki, jak też k r z y w d y doznane w N o w y m Sączu, s t a n o w i ą zasadni­ czy m o t y w w i e l u o b r a z ó w , jaitie n a m a l o w a ł a w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Trudno ocenić p r a w d z i w o ś ć f a k t ó w przez m a l a r k ę podawanych, k t ó r e wiele razy powta­ r z a j ą c , wzbogaca lub zuboża w szczegółach, przeka­ zując je z r ó ż n y m z a b a r w i e ń . e m emocjonalnym w za­ leżności od aktualnego samopoczucia. W swoich o p i ­ niach i ocenach ludzi, z k t ó r y m i los j ą z e t k n ą ł , jest najczęściej niezwykle krytyczna, surowa i w r ę c z obse­ syjnie p r z y p i s u j ą c a większości złe intencje w stosunku do siebie. P r z y c z y n ę swoicn nieszczęść w i d z i w za­ wiści, chciwości i mściwości ludzkiej. W r o g ó w znajduje zawsze w najbliższym otoczeniu. Tak więc wspomnienia o domu r o d z i n n y m to cykl o b r a z ó w m ó w i ą c y c h o t y m jak sąsiedzi niszczą zabu­ dowania: „.Rozbiórka domu w n o c n ą godzinę przy k s i ę ­ życu i w nocy my m u s i a ł y u c i e k a ć pod gołe niebo, b y ł przy rozwalaniu (wymienia nazwiska s ą s i a d ó w . . . ) . Na i n n y m obrazie pisze: „ W n ę k M a r i i z r y w a j ą ze m ś c i w o ­ ści pape z dachu k i l k a k r o t n i e i dach zrywają...". W jej przekonaniu dom rodzinny podpalili r ó w n i e ż sąsiedzi: „Ten obraz przedstawia jak ja w mieszkaniu się palę przez czary uczynione od (wymienia nazwiska s ą s i a ­ dów)...". Na d r u g i m obrazie o podobnej treści odnoto­ w a ł a : „...jak pan N a w r o c k i z kolegą r a t u j ą po oparze­ niu w mieszkaniu jak jem sie paliła...". 9 Obawy przed u t r a t ą ziemi i systematycznie czy­ n i o n y m i zakusami na jej w ł a s n o ś ć w y r a z i ł a w takich przedstawieniach jak: „... (wymienia nazwisko s ą s i a d k i ) niesie z pola Zofii W n ę k (macochy) w y r w a n ą p s z e n i c ę z korzeniami we w o r k u u k r a d z i o n ą dla kóz i prosia­ k ó w dla siebie..." lub na i n n y m „... j a k ja jestem w mieszkaniu, śpię w nocy... w niedzielę rano o b u d z i ł a m się o p i ą t e j i p a t r z ę bo mnie coś niepokoi. P a t r z ę dy­ my okropne z mych k ó p zboża, widzę przy tych k o ­ pach (wymienia nazwiska podpalaczy z s ą s i e d z t w a ) , ale dla mnie jest Pan Bóg tak litościwy, że ten o g i e ń deszcz polewał...". Żali się r ó w n i e ż na u k ł a d y z s ą s i a ­ dami: „...jak t r a k t o r na jej ojcowiźnie zabiera z .pola M a r i i W n ę k i nie pozwoli robić w polu, żeby pole jej zabrali...". Ubolewa też nad t y m , że k i l k u s ą s i a d ó w buntuje gospodarzy z innych w s i : „...aby jej w polu n i k t nie robił, żeby leżało ugorem, żeby jej zabrali to pole (wymienia n a s t ę p n i e k i l k a nazwisk...". D o d a ć na­ leży, iż malarka l ę k a j ą c się utraty ojcowizny postano­ w i ł a w p e w n y m okresie p r z e z n a c z y ć j ą pod b u d o w ę kościoła w Olszance. Zamierzenia tego nigdy jednak nie z r e a l i z o w a ł a z powodu u b e z w ł a s n o w o l n i e n i a . Po­ z o s t a ł po niej jedynie ślad w postaci obrazu, k t ó r e m u n a d a ł a t y t u ł Ołtarz w Olszance. Sporadycznym p o w r o t o m do wsi (przed p o ż a r e m domu, a po ś m i e r c i macochy), gdy j e c h a ł a n a k a r m i ć pozostawione tam koty t o w a r z y s z y ł y w i e l k i e emocje, 231 I �232 �bowiem r e j e s t r u j ą c te „ w y p r a w y " maluje takie sceny jak: . P o d r ó ż w Olszance przez pola do domu, jak m y ś ­ l i w i i milicja i wojsko strzela za m n ą . O b ł a w a na moją osobę, aby mie z a m o r d o w a ć , abym o b r a z ó w nie malo­ w a ł a , aby się c h w a ł a Boża po c a ł y m ś w i e c i e nie roz­ chodziła... jestem w strasznej o b ł a w i e jak na zające...". Na i n n y m obrazie odnotowuje: „Ten obraz przedstawia jak milicjanci, tylko w jednej osobie n a m a l o w a ł a m , ale to wszyscy, nie dopuszczają abym k a r m i ł a ptaszki, bo m u s z ą ptaszki razem ze m n ą w y z d y c h a ć , razem z k o t a m i i psami, bo j e s t e ś m y na świecie niepotrzebni...". Lecz podczas tych w y p r a w Maria W n ę k d o ś w i a d ­ czała też „ c u d o w n y c h " o b j a w i e ń i tak też je malo­ w a ł a : „ C u d o w n a droga przez pola w Olszance do k o ­ tów..." lub „...jak j e c h a ł a m do Olszanki do mych zwie­ r z ą t na spalenisko, aby i m dać jeść, to w i d z i a ł a m s t r a s z n ą j a s n o ś ć od nieba białą, i s k r z ą c ą jak ten śnieg, a (w) tej błyszczącej bieli były trzy osoby: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty...". Później był Nowy Sącz i nowy c y k l o b r a z ó w , w k t ó r y m m a l o w a ł a tragiczne z r e g u ł y wydarzenia, z w i ą ­ zane przede w s z y s t k i m z p r o b l e m a m i mieszkaniowymi. Źle u k ł a d a j ą c e się, zapewne z r ó ż n y c h przyczyn, sto­ sunki z s ą s i a d a m i i w s p ó ł l o k a t o r a m i , Maria Wnęk zawsze i n t e r p r e t o w a ł a jednoznacznie. Maluje więc k o ­ l e j n ą p r z e p r o w a d z k ę ( „ w y r z u c a n i e z mieszkania"), a przy tej okazji okradanie j e j : „ . . . w y r y w a n i e d r z w i w mojej n i e o b e c n o ś c i (wymienia nazwiska) i wynoszenie T w mojej n i e o b e c n o ś c i na pole za dom pod sad, a w k o ń c u wszystko ukradzione (podaje listę rzeczy, aby później na obrazie s ł o w n i e oznaczyć)...". „ Ś m i e r t e l n e zastrzyki", sypanie trucizny, bicie i fizyczne n ę k a n i e — to też tematy, do któTych często powraca, podobnie, jak do przeżyć zamierzonego na niej g w a ł t u : „ T e n obraz przedstawia o b r o n ę swoją przed wrogami, swojej cnoty b r o n i ę do ostatniego (przed) dwoma krzywdzicielami mojej cnoty nienaruszonej (dalsza relacja dotyczy p r z y ­ czyn i przebiegu zajścia)". Z opresji tej w y s z ł a jednak o b r o n n ą r ę k ą i w p o d z i ę c e maluje obraz jak: „ M a t k a Boża ratuje M a r i ę W n ę k przed n i e s z c z ę ś c i e m odebra­ nia cnoty". Prócz tych tragicznych z d a r z e ń były w życiu M a r i i W n ę k r ó w n i e ż momenty radosne, a n a l e ż a ł y do nich m.in. odwiedziny w instytucjach k u l t u r a l n y c h , g ł ó w n i e z okazji wystaw. Tematem dla jednego z p r z e d s t a w i e ń było пр.: „ P o w i t a n i e M a r i i W n ę k i wprowadzenie M a r i i W n ę k przez pana D y r e k t o r a który m i ę trzyma za r ę k ę i drugi pan K i e r o w n i k m i ę trzyma za d r u g ą r ę k ę i tak m i ę panowie w p r o w a d z a j ą na salę... i p r z e d s t a w i a j ą m i ę na sali wszystkim gościom., jako m a l a r k ę nowo­ s ą d e c k ą , k t ó r e j obrazy chodziły za granicą..." (było to przyjęcie autorki w K D K „Pod B a r a n a m i " w K r a k o w i e z okazji wystawy). Na i n n y m obrazie komponuje r ó w ­ n o c z e ś n i e dwie sceny: „Gościna w K r a k o w i e z p a ń ­ stwem derektorstwem przy stole w czasie wystawy M a r i i W n ę k " oraz „ P r z e d s t a w i e n i e M a r i i W n ę k p u ­ bliczności na sali w K r a k o w i e " . �I I . 10. Do słupa przywiązany Pan Jezus w środku 70 X 49,5 cm, 1976 r. Na t r w a ł e do jej w s p o m i i i e ń w p i s a ł y się t a k ż e nie­ k t ó r e w i z y t y s k ł a d a n e znajomym np. z okazji i m i e n i n : „ M a r i a W n ę k usadzona w g o ś c i n n y m pokoju przez ks. proboszcza N i t k ę na plebanii w Paszynie z w i e l k i m szacunkiem wprowadzona...". Jest jeszcze jeden temat, do k t ó r e g o malarka po­ wraca nie tylko w rozmowie, przy k a ż d e j n a d a r z a j ą c e j się okazji, ale r ó w n i e ż z a r e j e s t r o w a ł a go na w i e l u j u ż obrazach. Był to p a r a l i ż , o k t ó r y m mówi, too brak na to dowodu, że p r z y k u ł ją do łóżka na k i l k a miesięcy: Trzy miesiące sparaliżowana — oto t y t u ł jednego spoś­ ród nich. Z p r z y p a d ł o ś c i ą tą w i ą ż e cudowne uzdrowie­ nie „...z ciężkiego trzech miesięcznego s p a r a l i ż u wogóle niewyleczonego... było to 9 sierpnia 1924 r. ..." i dalej snuje h i s t o r i ę cudownego ozdrowienia, co umożliwiło jej pójście od razu ('miała wtedy dwa lata!) z k o m p a n i ą na K a l w a r i ę . Nie z a p o m n i a ł a r ó w n i e ż o wvpadkach przy pracy, m.in. gdy b y ł a zatrudniona przy regulacji Dunajca czy 234 piwnicy stojący, wym. w mleczarni; po ostatnim zresztą p r z e s z ł a na r e n t ę . M a l u j ą c scenę w szpitalu pisze: „ J e s t to sala operacyj­ na, na jednej części operuje lekarz pewnego mężczyznę, a na reszty sali jestem j a z bardzo dużo lek(arzami?)" — informacja n i e d o k o ń c z o n a . W c y k l u „ ż y c i o r y s ó w " mieszczą się t a k ż e obrazy-wspomnienia z u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , procesji, p i e l ­ grzymek w k t ó r y c h b r a ł a udział. M a r i a W n ę k maluje obrazy statyczne, na k t ó r y c h o ś r o d k o w o umieszczone postacie w y p e ł n i a j ą znaczne partie t ł a wzbogaconego rozbudowanym ornamentem r o ś l i n n y m . W p o c z ą t k o w y m okresie t w ó r c z o ś c i ten w ł a ś ­ nie sposób przedstawiania nie b y ł przypadkowy, bo przecież tak malowane obrazy zdobiły ściany jej r o d z i n ­ nego domu i mieszkania s ą s i a d ó w . Zapewne inspiracje p ł y n ą c e z z e w n ą t r z , j a k też systematyczne doskonale­ nie warsztatu malarskiego s p r a w i ł y , iż z czasem pojawił się nowy sposób ujęcia temaui, a mianowicie lokowanie �I I . 11. Podziękowanie Panu Bogu za cudowną przeprowadzkę 41 X 29,5 cm, 1974 r. na jednym obrazie k i l k u scen d o k u m e n t u j ą c y c h relacje m a l a r k i , b ą d ź rozbudowane, p e ł n e d y n a m i k i i ekspre­ sji sceny zbiorowe (np. M ę k a P a ń s k a , manifestacje i pochody 1-Majowe). Dla M a r i i W n ę k n a j w a ż n i e j s z y m elementem k a ż ­ dego obrazu, n i e z a l e ż n i e od jego treści, są postacie, a maluje je p ł a s k o w y d o b y w a j ą c z tła ciemnym, pogru­ b i o n y m k o n t u r e m . Postacie p e ł n i ą c e n a j w a ż n i e j s z ą w danym obrazie rolę są w i ę k s z e niż p o z o s t a ł e . Wszystkie są zazwyczaj nieruchome, p e ł n e godności, hieratyczne, umieszczone frontalnie, z w y r a ź n y m zaznaczeniem r y ­ sów twarzy ( i l . 11). Szczególnie przy t y m starannie opracowuje oczy, k t ó r e k s z t a ł t e m i wyrazem p r z y w o ­ dzą na m y ś l malarstwo ikonowe. Stara się przy t y m być konsekwentna w realistycznym t r a k t o w a n i u po­ staci, a wszystkie w t y m względzie o d s t ę p s t w a , defor­ macje, schematyzm ujęć są najczęściej niezamierzone, a powodowano zapewne z m i e n n o ś c i ą samopoczucia ma­ larki. księdza, wym. D u ż e znaczenie dla ekspresji o b r a z ó w ma kolor, k t ó r y malarka t r a k t u j e umownie. K o l o r e m nie tylko dodatkowo modeluje k a ż d ą f o r m ę , ale też często r ó ż ­ nicuje przestrzenie tła, a w kompozycjach o złożonych t r e ś c i a c h — poszczególne sceny przedstawieniowe. U ż y ­ wa ciepłej gamy barw o przewadze b r ą z ó w , żółci, czer­ w i e n i urozmaiconych bielą, c z e r n i ą , zielenią, b ł ę k i t e m . R o z k ł a d a je przy t y m p ł a s k o i w y r a ź n i e odgranicza od siebie. Konsekwentnie też stosuje p r z y j ę t ą przez siebie s y m b o l i k ę k o l o r ó w . Jasnymi, r o z b i e l o n y m i znaczy boskość, d o b r o ć i n i e w i n n o ś ć , zielonymi miłość, zaś k o ­ lorem czerwonym cierpienie i d r a m a t y c z n o ś ć sytuacji. Zdarza się też, że maluje r ó ż n e tematy, u ż y w a podob­ nych z e s t a w ó w b a r w z w y r a ź n ą p r z e w a g ą jednego lub d w u o k r e ś l o n y c h , co powoduje, iż pewne obrazy t w o r z ą grupy kolorystyczne. Ta spokojna i w s w y m wyrazie pogodna kolorystyka, przy swobodzie w u j m o w a n i u treści, sprawia, żc obrazy M a n i W n ę k p o s i a d a j ą r ó w ­ nież walor dekoracyjny. 235 �И. 12. Przemienienie Pańskie, Maria W n ę k w y p r a c o w a ł a pewien o k r e ś l o n y ka­ non w y r a ż a n i a swych p r z e m y ś l e ń stosując jeden sposób przedstawiania zdarzenia, postaci, malowania twarzy, komponowania przestrzeni. Wzorzec, j a k i przyjęła, k s z t a ł t o w a ł się przez lata, a to co u z n a ł a za najlepsze s t a w a ł o się dla niej r e g u ł ą . Zapewne nigdy nie za­ braknie jej t e m a t ó w do malowania, k t ó r e bierze z co­ dziennego życia. Maluje też nieustannie i jak twierdzi, nie w y o b r a ż a sobie życia bez tego zajęcia. S w o i m i ob­ razami wraz z „ ż y c i o r y s a m i " dostatecznie określiła już w ł a s n ą twórczość, a sposób w j a k i nas o t y m informuje stawia M a r i ę W n ę k w rzędzie tak uznanych już i n d y ­ w i d u a l n o ś c i jak N i k i f o r , M a r i a Wisznios czy K a t a r z y n a G a w ł o w a . Malowanie pozwala jej na w y r a ż e n i e boga­ tych, trudnych przeżyć, l ę k ó w , u n i e s i e ń religijnych. W l i p c u 1983 r. z o s t a ł a o t w a r t a w Muzeum Etno­ graficznym w K r a k o w i e wystawa p o ś w i ę c o n a t w ó r ­ czości M a r i i W n ę k . W w y d a n y m z tej okazji katalogu opisano życic i t w ó r c z o ś ć m a l a r k i , zamieszczono zdjęcia z a r ó w n o o b r a z ó w , jak i jej samej w r ó ż n y c h momen­ tach życia. 236 w y m . 102 X 55 cm Autorom tego całościowego przedsięwzięcia, t j . ka­ talogu i w y s t a w y , p r z y ś w i e c a ł o generalne założenie nadania jednorodnego charakteru t y m d w u m rodzajom wypowiedzi. W w y p a d k u M a r i i W n ę k zdarzenia życio­ we i p r z e ż y c i a duchowe p o z o s t a j ą niezmiennie moto­ rem twórczości. W m y ś l tego założenia opracowany został katalog i w podobnie czytelny sposób opraco­ wana została koncepcja w y s t a w y . M a t e r i a ł ekspozycyjny umieszczono w d w ó c h sa­ lach, a każdej z n i c h nadano o d r ę b n y charakter. W pierwszej „ o p o w i e d z i a n o " o życiu M a r i i W n ę k w y k o ­ r z y s t u j ą c do tego zdjęcia z r ó ż n y c h o k r e s ó w jej życia. Opracowane w formie 23 f o t o g r a m ó w s t a n o w i ł y jak gdyby k r ó t k i r e p o r t a ż fotograficzny o malarce », k t ó r y wzbogacony został kilkunastoma obrazami r e j e s t r u j ą ­ cymi zdarzenia, j a k i c h na przeslrzeni lat d o ś w i a d c z a ł a . Fotogramy zestawiono w k i l k a grup b i o r ą c pod u w a g ę miejsca, w j a k i c h Maria W n ę k p r z e b y w a ł a w r ó ż n y c h okresach (Olszanka, Nowy Sącz, szpital w K r a k o w i e ) . Sytuacje te w i ą ż ą w całość zdjęcia wykonane w szpita­ lu, w k t ó r y m k i l k a k r o t n i e była leczona. 10 �U. 13. Redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", I s t o t n ą s p r a w ą b y ł a r ó w n i e ż oprawa plastyczna w y ­ stawy, w k t ó r e j j a k założono w i n n a b y ć czytelna oso­ b o w o ś ć t w ó r c z a m a l a r k i . P o n i e w a ż M a r i a W n ę k nie tylko maluje obrazy, ale t a k ż e je opisuje, a pisanie to jest nie mniej w a ż n e n i ż samo malowanie, bo znacz­ nie więcej pragnie p r z e k a z a ć niż w y r a z i ć może p ę d z l e m , dlatego też wszystkie d r u k i t o w a r z y s z ą c e wystawie, a mianowicie plakat, zaproszenie, o k ł a d k a katalogu za­ w i e r a ł y fragmenty jej „życiorysu". Podobny zamysł t o w a r z y s z y ł samej ekspozycji ukazanej na tle t e k s t ó w pisanych przez M a r i ę W n ę k . W sali „ r e p o r t a ż o w e j " , poza ś c i a n a m i w y t a p e t o w a n y m i „ ż y c i o r y s a m i " , w do­ d a t k o w y sposób p o d k r e ś l o n o istotę opisu w twórczości m a l a r k i , u m i e s z c z a j ą c dodatkowo k i l k a f o t o g r a m ó w na s p ł y w a j ą c y c h od sufitu szarfach p o k r y t y c h opisem. W sali drugiej obrazy zawieszone na ś c i a n a c h w y tapetowanych „ ż y c i o r y s a m i " , m i a ł y nieustannie p r z y ­ p o m i n a ć w i d z o w i j a k w a ż n y iest z w i ą z e k tego co M a r i a W n ę k maluje z jej przekonaniami r e l i g i j n y m i . Ponie­ waż tekstem pisanym na rewersach o b r a z ó w malarka nadaje r ó ż n e formy, przeto na jednej ze ścian poka­ w y m . 30 X 20 cm, 1974 т. zano k i l k a o b r a z ó w od strony r e w e r s ó w . Pisane na ca­ łej szerokości b ą d ź długości obrazu, niekiedy zakompo­ nowane w kolumnach i dodatkowo obrysowane piono­ w y m i kreskami teksty s t a n o w i ł y r ó w n i e ż swego rodzaju kompozycje. Wszystkie obrazy umieszczono za szkłem, a k i l k a ­ n a ś c i e spośród nich zawieszono w przestrzeni, d a j ą c t y m samym możliwość r ó w n o c z e s n e g o o g l ą d a n i a i od­ czytywania „życiorysów". O k o n i e c z n o ś c i takiego w ł a ś ­ nie sposobu eksponowania prac wspomina sama ma­ l a r k a w j e d n y m ze swoich z a p i s ó w : „Wsadzić m i ę d z y szyby, aby z jednej strony czytać, a z drugiej o g l ą d a ć " . Zapewne r ó ż n e b y ł y refleksje z w i e d z a j ą c y c h k r a ­ k o w s k ą w y s t a w ę , ale jednego m o g l i ś m y b y ć p e w n i — że chwila zadumy nad losem samotnego i opuszczonego przez wszystkich człowieka t o w a r z y s z y ć będzie k a ż d e ­ mu k t o o b e j r z a ł tę e k s p o z y c j ę . PRZYPISY Obrazy M a r i i W n ę k są w posiadaniu przede wszystkim trzech k o l e k c j o n e r ó w : B. Nawrockiego (ok. 180 prac) i L . Z i m m e r e r a (ponad 60) z Warszawy oraz 1 23T I �238 �I I . 16. Pochód 1 Majowy z muzykantami, L . Macaka (23 prace) z K r a k o w a . Od k i l k u do k i l k u ­ nastu jej o b r a z ó w stanowi w ł a s n o ś ć : Specjalistycznego Psychiatrycznego Z e s p o ł u Opieki Zdrowotnej w K r a k o w i e - K o b i e r z y n i e , gdzie b y ł a 4-krotnie leczona; Domu K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, z k t ó r y m przez wiele lat w s p ó ł p r a c o w a ł a oraz Plebanii kościoła r z y m ­ sko-katolickiego w Paszynie (woj. n o w o s ą d e c k i e ) , gdzie gromadzone są od lat w y t w o r y sztuki ludowej. N i e ­ liczne obrazy M a r i i W n ę k w z b o g a c i ł y też m.in. zbiory prywatne M . Surego, A . Stroriskiej i dr Loevensteina. Niezaprzeczalnym dowodem na to, iż obrazy M a r i i W n ę k znalazły się poza granicami k r a j u , jest list, j a k i n a d s z e d ł ze Szwecji do Muzeum O k r ę g o w e g o w No­ w y m Sączu od A . A l t m e j d a z L u n d . P r o s i ł on o na­ d e s ł a n i e noty biograficznej m a l a r k i , bowiem, j a k i n ­ formuje, posiada z n a c z n ą ilość o b r a z ó w jej autorstwa i zamierza w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y g o t o w a ć w y s t a w ę . Szczegółowej informacji o wystawach, na jakich eksponowane były obrazy M a r i i W n ę k dostarcza ka­ talog: Maria Wnęk, czlon,ek zespołu plastyCiznegj DKK, Malarstwo. D o m K u l t u r y Kolejarza w N o w y m Sączu, 1976 wydany z okazji i n d y w i d u a l n e j wystawy m a l a r k i . Wielokrotnie obrazy j.e j eksponowane były z a r ó w n o w k r a j u (m.in, w K r a k o w i e , N o w y m Sączu, Rzeszowie, 2 w y m . 100 X 70 cm Szczecinie, Warszawie, W r o c ł a w i u ) , jak i poza g r a n i ­ cami (Berlin, Monachium, P a r y ż , Zagrzeb). O uczestnictwie M a r i i W n ę k w konkursach i w y ­ stawach zob. „Pol. Szt. L u d . " (Kronika) z lat 1970, 1973, 1974 i 1976. A. Jackowski, Obrazy na płótnie i papierze. Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, „Pol. Szt. Lud.", R. X X X I , 1977 nr 4, s. 209; t e n ż e , Miejsce i rola plastyki amatorskiej w naszej kulturze współ­ czesnej (w:) Plastyka nieprofesjonalna pod red. A. Jac­ kowskiego, Warszawa 1980, s. 51; M . R a i ń s k a , I Bien­ nale współczesnej twórczości ludowej województwa no­ wosądeckiego. Katalog konsursu i wystawy, Nowy Sącz 1981, s. 29; A . S t r o ń s k a , Tyle szczęścia dla szewców, Warszawa 1981, s. 156—183; w z m i a n k i o malarstwie M a r i i W n ę k znaleźć m o ż n a r ó w n i e ż w „ P o l i t y c e " (1970), „ M a g a z y n i e P o l s k i m " (1970) oraz w „Gazecie K r a k o w ­ skiej" (1982). Ostatnim, w m i a r ę p e ł n y m opracowaniem jest katalog E. K r a s i ń s k a , Malarstwo Marii Wnęk, K r a k ó w 1983, k t ó r y w y d a n y został z okazji otwarcia wystawy w M u z e u m Etnograficznym w K r a k o w i e . Maria W n ę k wspomina iż m i a ł a 7-ro r o d z e ń s t w a , ale p r z e ż y ł a tylko ona. Sąsiedzi z Olszanki nie p o t r a f i ą p o w i e d z i e ć ile było dzieci w tej rodzinie: „Rodziły się, 3 4 5 239 �I I . 17. Maria W n ę k przed swym domem rodzinnym w Olszance; i l . 18. M a r i a u m i e r a ł y , kto by tam w i e d z i a ł " i w przewadze t a k i m twierdzeniem k w i t u j ą k a ż d e pytanie. M a r i a W n ę k u k o ń c z y ł a w Olszance 4 klasy szkoły powszechnej, a u z u p e ł n i ł a w y k s z t a ł c e n i e podstawowe w szkole specjalnej dla d o r o s ł y c h w N o w y m S ą c z u w 1969 r. Odeszła z zespołu plastycznego z c h w i l ą rezyg­ nacji E. Harsdorf z kierowania pracami grupy, co zbieg­ ło się z r ó w n o c z e s n y m remontem D K K w N o w y m S ą ­ czu. P ó ź n i e j przez pewien czas „zachodziła" m a l o w a ć do Redakcji ,,Za i Przeciw". 6 7 Fot. J. Wnęk 5 Niestety, nie d o t a r ł a m do d w ó c h a l b u m ó w prze­ kazanych w t y m celu M a r i i W n ę k przez L . Zimmerera, ale w jego p r y w a t n e j korespondencji z m a l a r k ą znaj­ dujemy potwierdzenie, iż podjęła się ona tego zadania. Wszystkie przytoczone fragmenty „życiorysów" podaję w d o s ł o w n y m brzmieniu, z m i e n i a j ą c jedynie i n ­ t e r p u n k c j ę i o r t o g r a f i ę , aby uczynić teksty w pełni zrozumiałymi. A u t o r e m p r o j e k t u ekspozycji wystawy, plakatu, zaproszenia i opracowania graficznego katalogu b y ł Janusz Trzebiatowski. 9 1(1 Kubiena, il. 3—8, 12, 14, 15, 16; B. Nawrocki! il. 2, 17, 18; J . Swiderski, 1, 9- •11, 13 Ob.razy zi zbiorów B.Nawrockiego, il. 4—8, 16, 16 i L Zimmerera, il. 3, 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19b13932751d65d74a74d74cae508389.pdf 4efd6b9423d6a37f71b308b7e7d115fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1789 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource migracje Węgry - imigranci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1657 Title A name given to the resource Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi Derenk i Instvanmajor na Węgrzech / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa; Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 64, 1980 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR DZIEJE I KULTURA "LENDZIELSKICH" WSI DERENK I ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH 1. UWAGI WSTĘPNE W 1977 r. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie we współpracy z Instytutem Badań Polonijnych UJ i Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu, podjęła etlnograficzne badania w zbiorowości chłopskiej na węgi'erskim obszarze językowym, której przypisywany Jest etnicznie polski charakter 1. Dane zawarte w literaturze wskazywały, ż·e na północ od Miskolca, w dolinie rzeki Bodvy, do 1941 r. istniała wieś DerenIk, zasiedlona prawdopodobnie przez osadników przybyłych z Polski w pier:wszych dziesią'tkachIat XVIII stulecia. Włączenie tychberenów do zamkniętego obszaru łowieckiego stało się bezpośrednią przyczyną przesiedlenia przez władze węgierskie ludności Derenku do innych wsi. Pierwszym celem badawczym bylo stwierdzenie, w których ohecnie miejscowościach zamieszkują Derenczanie. Wstępnych informacji na ten temat dostarczyli nam etnografowie węgierscy (głównie pracOIwnicy Muzeum im. Otto Hermana w Miskolcu). Ich to zdaniem największym obecnie skupiskiem ludności etnicznie polskiej miała być wieś IS'tvanmaj.or koło Emod. W badaniach penetracyjnych (wrzesień 1977 r.) zebrane zostały ilnformacje we wsi Istvanmajor o dziejach jej mieszkańców oraz w Archiwum Muzeum w MiSIkolcu,placówce, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Na ich podstawie ustalono, że we wsi Istvanmajor, liczącej obecnie ok. 60 zagród, zamieszknją w ogromnej przewadze 1 W baidaniac'h bierze udzJi'ał dwÓich pr,arcowników Klaltedry Etnografi'i Słowi,an Uniwcrsy,tetu Jagie'lloń!S:kie:go: dr Ewa K!fasińlska i dlr Rys2JalI1d~aiIJJtor. KieI'ownik'iem grupy jest .prof. ,dr J,adwiga Kil!ima'szewIska.Współpna:euje z w/w etnogTaf węglier,jk,i dr EfizJsebert Bodi, prarcowIlli:kKaitedry EbnogTaf1ii Uniwersyte1tu w Debreczynlic, iabsohvont Un:i:wersyte>tu Jagi'E~noń's'kiogo. �160 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR przesiedleńcy i ich potomkowie z Derenku. Większ-ość z nich posiada świadomość od'ręhnoś,ci w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to przede wszystkim z języka, jakim posługują się Ina codzień między sobą· W tych wstępnych badaniach terenowych ustalono ponadto, że poza Istvanmajor, pozostała część mieszkarlców Derenku osiedliła się na stałe jeszcze w [kilku innych wsiach, a mianowicie w Ladbesenyo, Sajoszentpeter, Vatta, Martonyi. Wyniki penetracji terenowej pozwoliły uściślić zamierzoną problematykę badawczą i rozpocząć badania stacjo!narne w Istvanmajor (listopad 1977 r.), konc-en'1;rującuwagę w pierwszym ich etapie na stwierdzeniu czy i w jakim stopniu mieszkańey tej wsi posiadają jeszcze świadomość polskiego poehodz1enia maz jakie czynniki zadecydowały opoc-zuciu odrębności w stosunku do otoez-enia węgierskiego. Szcz'ególną uwagę zwrócono przy tym na język, który jest gwarą języka polskiego ze znacznymi nalecialościami .gwar slowackich oraz pewną ilością &lowlnictwa węgierskiego. Ponadto we wszystkich rodzinach zebrano deklaracje samookreślenia pr zyna l'8'Żnośc i etnicznej i stopnia znajomości języka "lendzielskiego". Podczas kolejnych badań terenowych (kwi'ecień i listopad 19'78 r. oraz maj 1979 r.) zebrano materiał do rekonSltrukcji podstawowych działów kultury ma'terialnej ludności Der81nku do 1:941 r., a mianowicie rolnictwa i hodowli, gospodarki przyswaja'jąoej i zajęćpoza'l'olniczych, starając się 'uchwydćzmiany, jakie nastąpiły po Iprzesiedleniu do Istvanmajor, a tym samym zmierzając do poznaniaprzyezyn i stopnia zmian związanych z nowymi warunkami życia i gospodarowania. 2. WYCHODŻSTWO CHŁOPSKIE ETNICZNIE POLSKIE NA WĘGRY W LITERA TURZE I ŹRODŁACH Wychodźstwo na Węgry chłopskiego -elementu etnie~nie polskiego było ściśle powiązane i warunkowane losami -politycznymi kraju. Po pien\'szym rozbiorze we wł,adanie monarchiii aUiStriackiej przeszła Galicja, ale już w tym czasi'e w posiadaniu Węgier znajdowały się tere-ny a-been-ego Polskiego Spisza i Omwy, wchodząc wraz z słowackim obszarem językowym w skład tzw. Górnych Węgier. Elementowi -etnicznie polskiemu .zdominowanemu hcz-ebnie ;prz,ez Słowaków przypisywano narodowość sł-owacką. A prz,ecież występowanie tu ludności polskiej było już Wówcza'S sprawą nie podlegają,cą dySkusji. Badania historyczne wykazały, że niemały udział w zasi-edlaniu tych ziem już we w-czesnym średniowie- �Dzieje i kultura wsi Derel1f( Istvemmajor 161 ezu miały polskie fale osadnicze posuwnjące się ze Śląskn i Małopolski na pał udnie 2. Wzrost zainteresowań skupisk.'l;i.1i ludnO'ści etnicznie polskiej rozsianymi Ina terenach tzw. Górnych Węgier przypadł na drugą połowę XIX w. W licznych ,publika,cjach tra'ktujących o ty'ch zbiorowościach zwracano u wagę na 10lsypoEtyczne tych ziem, stosunki narodowośóowe, charakter językowy ludności, włączając też nieki'edy do wzważań, stosunkowo jeszcz'e ni'e1iczne, fakty etno,graficzne. Badani'om tym przyświecał wS1pólny,cel, a mianowióe potwierdzenie przyljęt'etgo !założenia o polskości części lu<lnośloi zami'8szkującej wko.mitata,ch: spiskim, OTawski.m, . trenczyńskim, szaryskim i lrptowskim 3. Zainter·esowanie tą pwblematy1ką znacznie wZf{)słopodczas przygotowań do niecio'sz'łego plebis'cytu czadecko-,spisko-orawskiego, który miał potwierdziić - jak się pow.sz·echnie spodziewano - nasze p'l'awa do tych ziem i ustalić południO'wą granicę Po1iski. Wówczas to do badań włączyli się polscy językozna wcy, którzy odwołując się do tradycji osadniczych, właściwośd fonetyczny·ch języka, zasohu słownikowego tej ludnO'ści, występowania nazwis'k ·0 polskim brzmieniu, jak też charakteru gwary, dowodzili istnienia szeregu polskich wysp językowych na Górnych Węgrzech. Określając pierwotną ojczyznę pierwszych osadników tych wsi :stwierdzili, iż przybyli oni na t'weny z Podhala, Spisza i Orawy 4. Stwierdzenie <to jest niezwykle ważne dla naszych rozważań, gdyż ta właśnie ludność z po'czątkiem XVIII w. zaczęła pn·enikać do ebnicznie S. Zachornvski, Węgierskie i polskie osadnictwo Spiża do połowy XIV 'wie"Ro71pl'U'.vy Wydz!ialu F.il'ozofic,zno-HistorycZllego Akademii Umiejętności w Krakowie". t. 52: 1909, <s. 191 - 283; J. Rey-chman, Dzieje Polonii węgierskiej, "P.r.obIerny ·P.olonii Za.gJr.anrc:.znej", R. 5: W66 - 1967, s. 47; M. GOL;,:ewicz, Na tułaczych szlakach góruH, "Wierchy", R. 25: 195.6, ·S. 89; W.. Semkow~cz, Granica polsko-węgierska w oświetleniu h.istorycznym, "Pa,m!i~tnd:k TowarzyS'twa Ta:vrzańs1kiego", t. 37: 1920, s. 88 - 1112. 3 J. Z. O osadach polskich na Węgrzech, "Do'cJa~C'~.;:Tygodniowy ido Gazelty LV,10\Vskiej", ,t. l: 18511, 'I1Ir 41, t. 2: 1852. nr 3; W. 1,iedź'wi0cki, i-'r2yczynek do etnografii polskiej. Polacy na północnym pog-r'aniczu Węgier., "Niwa", t. 16: 1879; R. Za'W!iliI1'sk!i, Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech, "Zhiór Wiadomośoi do Al1Itl'opol~agJii 'K'rajawej", t. 17: 189'3, s. l - 14; W. 13ugiel, Polskie osady na Węgrzech, "Prawda", R. 1898, nr 19 oj 20; W. Un.!;ar, Polacy na Węgrzech, "Przegląd Ernigmcyj'ny", R. 2: 1893, nr 2, <s. 13 - 16; ~. !{olco(l:óe.iczyk, Ludność polska na Górnych Węgrzech, "Świat Słowia!'lski", t. 2: 'lPle. R. 6, s. ·2i(; - 2'50. 4 Rr.oblemom enkl'a:w .pols'ki·ch 'na słorwaClkiim ·L-~,;za:rzc język:o""vym pOŚowięcOtrlo podczasprzygabowań do ,p'J.E'lbiscY'vuoały torn "Pamiętl1luka TClwa,r:;:ystv."a Talt!"7'a11·skiego" (;t. 37: 1920). Najls'zerzej zagadnienia językowe tycJ1z·bioro'.vo:;ci lomó\'/il M. Malecikd, Język polski na południe od Karpat (Spis::, ()rau'fl, Czacieckie, wyspy językowej, K:ra:kÓJw 1938. 2 ku, :11 "Lud" - tom et �162 EWA KRASłNSKA, RYSZARD KANTOR węgierskiego środowiska, w wyniku podjętej alkcji kolonizacyjnej tf\\:. Dolnych Ziem, wyzwalanych s.pod jarzma tureckiego. Wówczas tu, na spustoszone i wyludnione terony nad Cisą i Dunajem zaczęto sprowadzać osadników z przeludnionych, przyg,.ronicZlnych powiatów Górnych Węgier. Magneslem przyciągającym ludność na nowe tereny były oferowane im daleko idące swobody gospodareze 5. Wychodźstwo chłopskJie na Węgry znacznie nasiliło się w drugiej połowie XIX wieku, nabierając cech emigracji zarobkowej, ,głównie o charakterze sezonowym. Wychodźstwo osadnicze na te tereny wiązało się już wtedy ra'czej z podejmowaniem pracy w pn'emy,śle, 'Co z ,czasem prowadziło do zmiany statusu społecznego j-ednostki 6. Za ,najbardziej lOteresujące dla 'eltinografa uznać należy migra,cj-e z ,początków XVIII wieku, z 'którymi związane było powstawanie zwartych, etnicznie polskich skupisk chłopskich na węgierskim obszarze językowym. Wyniki badań prowadzqnych przez węgierskiego językozna WCl; L Siposa w Góra/ch Bukowych (Repashuta, Ujhuta, Hamor, Omassa, Ohuta) ni'ez!bicie dowodzą 'Występowanie w tych wsiach gwary góralskiej, CI nie wyłącznie 'Słowackiej, jak do tej pory powszechnie sądzono. Badania ar·chiwalne pozwoliły na stwierdzeni'e, że wsie te powstały w XVIII wieku, a zasilone zostały nowymi osadnikami w XIX stuleciu. Ludność przybyła na te tereny ze Słowacji, Moraw, Śląska, Czech .i Galicji, w wyniku Clego .powstała tu ,gwara mieszana, ,nie mająca ,odpowiednika w żadnym słowiańskim języku. Przeważają w niej 'cechy wschodnio-słowackie, spiskie iczadecbe ze znacznymi polonizmami zarówno w morfologii, fonetyce, jak i słowni~ctwie. Gwara ta, zdaniem Siposa, wykazuje cechy podobieństwa do gwa,ry podhalańskiej. Wymienia on równocześnie szereg miejscowośici, z których to mieli pochodzić pierwsi osadnicy tych wsi oraz nazwiiSka mieszkańców 'O wyraźnie poliskim br:zmieniu 7. W polslkiej literaturze historycznej za Inajstarsze skupisko elementu etnicznie polskiego na Węgrzech uważa .się wieś Derenk w komi ta cie Zob. .T. R'eych'.man, Dzi·eje Polonii, .. , s. 38; tenże, Z dau;nego sąsietl:l.wCl.. "W'i~~cl .f'IQlrs!kie" 1942; tenże, O góralach na Dolnych Ziewach, "W~epchy", R. 29: 19'60, s. 240; M. GotJkliewi0z, Na tuŁaczych szlakach ... , s. 89; 'ienŻJe, Migr'acje lud'l1.ości polski·ej na poŁudniową stronę Karpat, "Rocznik Nau)k:owo-Dyd'a1kIty;czmy WSP w Kraik OiW!ve ", semia "P,mce Geto~m'['i'c:zne", Z. 10: 1962, 'S. 184 - 186. G C. RoJdck:i, O wychodźstwie polS'k:im na Węgry, ,;Poilsiki P,rzegJlą'd E:migracyjony", R. 4: Hn2; Pobóg, O Polakach w Budapeszcie, "Ppze;glą'd Emig,racyj'ny", R. .2: 189-3, nr 6; J. Okołowicz, Wychodźstwo i ,osadnictwo po!sl~ie przed wojna światową, W'ars'ZJa'wa 1920, s. 352. 7 Irec. i. 1'. SLpos .J., A bilkki huteik es ha.morok telepii.les es nevelviarast01<?· nete. (Budapest 1955), "W:ier.chy", R. 25: 1,956,s. 294 - 295. 5 polsko-węgie-rs'kiego, �Dzieje i kultura wsi Derenk 163 i Istvamnajor BCJl'sCJd-i\bauj-Zemplcn, wieś która położ'ona była ok. 20 km na południowy wschód 'O Roznavy. P'rzestała ona istnieć w latach czterdziestych na57.ego stulecia. Według dokumentów 'historycznych, nowych osadników do Derenku sprowadzono po 1720 roku, a język ich podobny był do mowy 'polslkiej 8. Z badań 'Przeprowadzonych przez słowa·ckiego języ!koz.nawcę J. Śtolca, który gwarę tej 'ludnośoi nazywa podha~ańską lub ,góralską, ale nigdy polską, niezbicie wynika, że zaliczyć ją nal'eży do dialektu małopolskiego (o czym świadczy m. in. mazurz·enie), co IZ kole.i pozwala w przybliż'eniu okre:ślić tereny, z których przybyli pierwsi osadnicy d.o Derenku. Zadania tego podjął się !polski języ.ko·znawca J. Stieber 9, który przyjął, że była to wschodnia Nowotarsz'C'zYZlna,Pieniny oraz pólnocny, językowo w większości polski, Spisz. Ponadto na północny Spisz, jako ojczyznę pierwszych polskich kolonistów Derenku,wskazują liczne zapożyczenia i wpływy słowackie - wyłącznie jednak 'O charakterze W'schodni'o-:slowackim. Zakładał Stieiber, ,że większość sł'Owaocyzmów przejęli potomkGwie pierwszych kolonistów od niedalekichgrup wschodnio-słowackich, wyciągając ten wniosek z faktu, ż1eżadna z gwar polskiJch ina Spiszu nie rzostała tak zesłowu'cczona, jak gwara w Derenku. Ni'ezależ'nie od teg,o ,polski charakter tej gwary był dla <autora oczywisty. Połączeniem tY1chdwóch tez (historycznej i językowej) jeiSt stanowisko M. Gotikiewicza, wybitne1gDznawcy cizi'ejów Spi'sza, Orawy i CzadeC'ki'eg.o. On to w oparciu 'O dokumenty źródłowe podał liczbę emigrantów, którzy w Jatach 1715 -1717 wyszli z Li'ptowa, Orawy i Spisza węgierskiego na tZ\V. Dolne Ziemie. Ponieważ wŚ'ród 'osadników najhczmiejszy był żywioł słowacki, przeto tym faktem stara się wytłumaczyć powszechne pny,pisywanie tamtejszemu elementowi polskiemu słowackiej narodDwości 10. Wiele ciekawy;ch i nowych szcz'egółów o pr'zeszłości Derenku przyniósł opublikowany ostatnio artykuł węgierskiego historyJka Gyorgy Denesa 11. W oparciu odostę.pne mu dokumenty autor \dowodzi, ż·e już w R R J. Reychman, Jeszcze o gwarach 2,6: 1956, z. 4, s. 304 - 305; ,tenże, polskich O góraIach na na Węgrzech, Dolnych "JęzY'k Ziemiach Polski", ... , s. 240; te'li.c, Przyczynek do zagadnień gwar polskich na Węgrzech, "Język ·Plo1ski" , R. 44: 19G4, z. 3, s. 171; tenże, Dzieje Węgier, Łódź 1963; M. Gotkii'e<W!icz, M,igracje ludności polskiej ... , s. 177 - 189. 9 .T. Sheher, Polska gwar.a na Węgrzech, "JęzY'k EolSikli", R. '30: 1950, z. 4, s. 17,6. Podstawę do podjęc'ia tych rOZlważań 's1JanoWliła plia'ca J. $:toIca, Narecie troch slovenskych ostrovov v Macfarsku, Bmalbis]'ava 1949. 10 M. GOItkiiev/i'cz, Na tułaczych szlQjkach góra);i ... , s. 8'9 - 100; tenże, Migmcje ludności ... , s. 177 i n. Denes Gyo.rgy, Egy lerombolt many", 15 s'zam 1978, IV, 14. 11 11" jalu nyomaban... Derenk, "Elet es Tudo- �164 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR 1420 roku istniała wieś Deryn licząca 23 zagrody pańszczyźnialue, w których żyły rodziny węgierskie. Ludność ta zamieszkiwała Deryn, zgodnie ze źródłami histOIycznymi, jeszcze ok. 1600 rOku. G. Denes natrafił w K'rajowej B1blioteceim. Szecheny'ego na rękopis statystyki z 1\864 roku, aUltorstwa Pes'ty Frigyesa. Dane tam zawarte potwierdzają istnienje wsi Deren:k j U'Ż w średniowieczu i wnoszą dodatkowe tnformacje. Frigyes pisze, że w czasi'e epidemii cholery ludność zamieszkująca Derenk (Deryn?) została zdziesiątkowana, pozostaU zaś przy życiu mieszkańcy przenieśli 'się do Borzova i Jabloncy. " owa ludność napłynęła na teter'eny dopiero ok. 1.600 roku. Zasiedlenie nowym elementem Derenku, jak się później okazało, datowano o jeden wiek za wcz'cśnie, łącząc proces osacl:niczy z działal:noś<Ciąhra,biego Petera Csaky żyjącego w XVII stuleciu. Doo'statecznego ustalenia daty przybycia na te tereny elementu etniC'znie,polski'egolprzyczynilo :się odnalezienie przez G. Denesa w estergomskiej hibliotece biskupiej rękopisu węgie'rskiego historyka Matyasa Beli. Dokument ten, tzw. Odpis Bathany-feLe, zawiera informacje uzyskane od wójtów i księży węgierskich i jest rodzajem słownika geograficznego Węgi'er. W dokum~ncie tym jednoznacznie stwierdzono, że żyjącą w Derenku ludno'ść węgi'erską wyll'isz;czyłaok. 1710 roku epidemia cholery. Wo.puszczonych zagrodach osiedlili się Polacy, których z ojczyzny wypędził głód. Jednakże tylko część przylbyszów zatrzymała się tu na stale, gdyż trudne waruniki ibytowanja sldo'niły niektórych do powrOtu do Polski. Ci, którzy pozostali, trudnili się uprawą 'ziemi i kłusownictwem. Gyorgy Denes odwołuje się również do badań po1oskiegojęzykDlmawcy M. Hemmert,któr'a ,prowadząc prz'ez kilka lat poszukiwa,nia na Węgrz'ech dowiodła, że ok 171'7 roku na terelny, gdzie znajdował się Derenk, na,płynęła lu'dność ,polska, o czym świadczy znal!ezi-o-nyprzez nią w Krajowym Archiwum wykaz nazwisk osadn~ków. Stwierdziła występowanie tych na'zwisk do czasów ohecnych 12. Konklu:zje G. Denesa są następujące: ludność, która po epidemii cholery zasiedliła Derenk, przybyła prawdopodobnie z północnego Spisza. Byli to więc "góra'le czyli polscy 'Pasterze". Wieś w 'następnych latach rozrast2.ła Siię,wybudowano w niej koś'ciół i ,dzwonnicę. Do dnia dzisiejszego 'za'C11:ował się dzwonek kościelny z owego czasu z napisem "Anno 17:23", Inazywany przez Derencz,an "dzwonkie.m Anny". Hemmert, Lengyel falu Magyaros,zagos, "Ele't es Tudomany", szam 32 W języku iJIolSkilim uka:zał się 'a!I1tydmlł M. HemmelI1t, O polskiej gwarze wsi Istvanmajor na Węgrzech, "RoZipra.wy Komisji JęzykJowej Wrocł-aw's,]dego Towa'rzys,tiw'a NauJkowie,go", t. 8: 1971, s. 85 - Ill. 12M. 197-2,VIn. �Dzieje 3. ŚWIADO:vrOŚC i kultura wsi Derenk HISTORYCZNA i IstvanmajoT ,MIESZKAŃCOW WSI 165 ISTVANMA.JOR Mieszkańcy Istvanmajor, potomlkowie osadników Derenku, przedstawiają kilka wersji dziejów osiedlenia Isię swoich przodków we wsi Derenk. Według pierwszej wersji, najczęściej powtarzanej, ludność "lendzielska" , tj. polska, zasiedliła teren zniszczony przez Tatarów. "Tam (tj. na miejscu, gdzie istniał Derenk) bula wielka dziedzinka, a jak Tatarzy priszli, to wszyćkich zabili. Jak Tatarzy zabili ludzi, to z Lendziels:ka donieśli trzi pari ludzi... Ci z Lendzielska, co tam priszli, dogwarali, co tu bedom 'żyć" 13. Ililna wY1powiedż tak precyzujeokohczności osie!dlenia się na tym terenie ludności polskiej: "Starsi ,ojc1owie (dziadowie) gwarili, że z Lendzielska ludzie tam pri:szli, za krala Beli IV, kiedy Tatarzy Madziarów pobili ... potrepali wszyćko, ludzie się kryli, aco sie nie skry1i, to ich pobili, a tak potem kral Bela z Lendzielska ludzi priniósł ... kral nazbieral ludzi z każdej strony i z Lendzielska też .,. skadzi z Lendzielska to nie znom" 14. Znaczna część informatorów wiąże fakt zasiedlenia Derenku :elementem polskim z czasami intensywnego osadnictwa -za panowania króla B~li IV (XIII wiek!). We wszystkich relacjaich tej wel'sji podkreślano fakt, mniej lub bardziej nasycając opowieść dramatycznymi Iszczegółami, że -osadnictwo miało miej.sce na terenie wcześniej zamieszkałym przez ludność madziarską, a przez Tatarów doszczętnie zniszczonym 15. Istniejąca druga wersja dziejów osadnictwa wsi Derenk wiąże to wydarzenie z XVIII wiekiem. Według niej: " ... starsi rpriszli od Kraikowa, wojowali z Rakoczym i tu bywali" 16. Ci osadnicy, byli ·żołlnierze RHkaczego, mieli sprowadzić do Derenku swoje rodziny, a także pociągnąć za sobą innych osadników z Polski. W tej wersji wyraźnie jest mowa {) "familijach Remiosy, Eenbenków i Kowaczy". Informatorzy lokują C72.S osadniotwa na 200 - 300 lat wstecz, w kii1ku przypadkach podając bardziej precyzyjnie okres, zgocLny z przekonaniami J. ReJ7!chmana i znanymi obecnie źródłami historycznymi, tj. początek XVIII wieku. Ciekawe jest, że prawie wszy5tkie wypowiedzi z kręgu tej wersji podlnf. Józsol Rćmias, ur. 1909. Inf. .JaZJs.efSteflan (UJr. 1911 ---ZJm. 197!8). 15 8rzYPuisZCZa(~mO';ima, że lokowal1lie asadniot,wa DOPElnku na la1ta panO\V1<lil1Jia BeE IV jeDt rezul:ta:te:m znacznejwie:dzy linformator6w o dZJiejach Węg1ier. Skojarzenie dZ'ialalnościosadni'C'ZJej z cZla:sami Beli IV wydaje s!ię być dla nich, znających hi9torię Węg:ier, r6wnie IIla'tumlne, jak lokoWlalIltie pl'Z1eZ chł-op6w po!llskich pOl:zątków wsi własnej, czy pobJ!i:s:k1ie,go m:ia5!teozJka tub zamku, w czasach panowar-ia Kazimierza -Wielkiego. Przekonanie takie, podobnie jak przekonania mies?kal\ców Istv;mmajOlr, mogą, lecz ni·e muszą pokrywać się z rzeczywistością. !R bf. And:·a,s Novacs (UJr. IBM - - zJm. 1978). 13 14 �EWA KRASIŃSKA, 166 RYSZARD KANTOR kreśbjq fakt, iż osadnicy zostali sprowadzeni na teren Derenku "zeby robić". Tak \vięc, w Iprzekonaniu informatorów wieś Deren,k została założona na terenie spustoszonym podczas napadów tatarskich, bądź 7,niszcz-onym podczas wojen w początkach XVIII wieku, przez element je::Jnoznaeznie polski. Osadźcami, według tradycji uSl~nej, mieli być: krĆJl Bela IV, Ferenc Rakoczy, Bebek, czy też inny nie wymieniany z nazwiska magnat. Niezależnie od fantastycznej rozbieżności czasowej (XIII - XVIII wiek!) obie wersje łączy silne podkreślenie polskiego charakteru osadnictwa. Nazwa wsi, zgodnie z powszechnym przekonaniem inf{)l'matorów, pochodzi od derenia, krzewu pospolit'ego na tym terenie. "Tam buli skaly ... , a na tych skalok bul dereń. Ma on takie owocki, 00 można jeść'. Oni (pierwsi osadnicy) 'bywali pod tym dereniem i tak sie to miejsce wolalo: dreń" 17. Nazwy wsi używane w wypowiedziach informator{nv: Drenka, Derenk, Drenk, są ich zdaniem pochodnymi od słowa "dreń". Oficjalna nazwa węgierska wsi brzmiała Derenk. Pierwsi miesz!kań,cy Derenku, zgodnie z ustną tradycją,mieh zajmować się głównie rolnictwem, a 'że nie dawało ono wystarczającego źródła utrzymania, trudnili się dodatkow-o łowiectwem i zbieractwem, a przede W'szystNim wypalaniem drzewa i rozwożeniem węgla drzewnego po okolicy. Zatrudniali się także masowo 'przy wyrębie lasów i wychodzili na sezonowe prace rolnicze: "Chodzili my kosić grofowe lOinki, co buli po lasok. Dostawali 'illy za dzień jedyn ponge,co trecia kopka bUlla nasa, abo pieniaż'e. Dwie pańskie, a trecia tego co kosiul" 18. Niezbyt jasno prz'edstawia się sprawa pasterstwa na tym terenie. Według itradycji hodowano owce w znaczny'ch ilościach aż do roku 1830, do "mieracki", Ikiedy 'to już "nie bulo fdzie paść, grof zabral lasy" 19. Owa "mieracka" to regulacja serwitutów, zdecydowanie niekorzystna dla chłopów. W okresie międzywojennym utworzolno w pobliskich lasach zwierzyniec, dokąd zapraszano na .polowania zagranicznych gości: "Tam panowie chodzili dziwine (dzikie zwierzęta) strzelać. Na wielgie zwiery chodzili, panowie z zagranicy strelali dziwe świnie (dziki). je1ynie, buh niedzwieidzie, co je Horthy 'prinios. Grof Hortyjow lasy predal ... te zwiera gubi:li (nisZJczyły) role, zady kukurydize, zarly grulki (ziemnia!ki), zar1y ziaI1no, dali kus pieniaży, zaplacili, to nie bylo telo, coby cloW!ielk pozbieral ... z jednego KOllca clowiek miarkuwol (;pilnował). 17 18 19 Inf. .Tozsef Remias. Iinf. Andra:s Kovacs. Ten:~e. �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvunmajor 167 drugiego zady. Tak p}tym wiedzieli my, ze to nic moze uz umiarkow<~(i myśleli my, ze radzi pójdzi'emy het" 20. l"tnienie wsi Derenk na terenie zwi'erzyńca nie było dłuż'ej mQżh\ve, g'dyż - 'p:)mijając szkody j:\kieczyniła zwierzyna w uprawach Dcrl'nczanic masowo kłusowali, co powodował{) ustawi'czne konflikty l ;' wladiami. Wydaje się, że administracja ,przez pewien ,czas lnie była zde'cydojak T{Jzwiązać problem:: "Uz w 1'936 roku nom gwa,rili, coby my pos/:1i het z Droenki, ale my nie fcieli odejść z tamać, nie fcieli my nachar (p0'l"Zucić)Drenki. Potem gwarili ze nom 'Postaw,iom no,wom dziedZlne, takom j:aJka nom siebedzie patrila (podobała) ... ,co £to f.cia[, to dadwm, ale mi;ni'strowie nie da;li 'tak" 21. Ostatecznie władz·e Iprzystąpiły dQ 'przesiedlania ludności Derenku do wybranych wsi dopiero w 1:941 Toku. Derenczanie mogli obejrzeć proponowane im rniejsca i wybrać ich zdaniem najlepsz'e. "Fto foie fóol, tam isel, kazdy prisel o.patrić, a kied mu s'ie patrilo, to tam posel bywać, a kied nie, to isel hej indz,iej" 22. Nie wszyscy godzili się na przesiedilenie. Niektóre podziny wysiedlano wbrew ich woli. "My pI1iszli dQ Istvanmajor póżni,ej, w 1:943 roku, my nie kieli tu prijść, ale my musiel\i, hożandary 'by,li ... lnie dali ,bywal' w Drenkie ... policjańci pędzili, ey Isie Ipatri,cy nie, tra bulo iść" 23. Zdarzał·o się, że wracający z wojska na url'op mężczyzna ni,e zalstawał już w Derenku rodz'iny i musiał jej szukać na nowym miej!scu. MimQ policyjnego przymusu akcja prz'esieidl'eń'CZaprzedłuża1'a się, aż do końca J 943 roku. Przesiedleńcy otrzymaLi na n{)wym miejscu więoej i le,pszą ziemię, doda tka wy 'nadział ,roli za zburzony dom, a 'także !dogodne kredylty: "Dali nom role tu 'W Istvanmajor, za jeidein hold darli póldruga tu. Za mury dali, za piać metry mury dali tez hold ... wyrachowali C{) ft{) roli ma, to mu dali o póldruga wiae ... £to f.ciol, to mag esci dokupić" 24. Pierwsze lata pobytu na nowym miejscu były dla Der,enezan niezmiernie trudne. Większość mężczyzn ,przebywała na froncie, 'Ziemie nie były uprawiane, przywiezione z Der,enku materiały budowlane niszczały, Na dominr złego 'Pod koniec wojlny na tych terenadl za1tr'Zymał się front, co spowodował.o da1sze straty. W'iększ·oŚć st0.I'szych informa torów z sentymen tern wspomina lata spędwne w Derenku, idealizując przeszł{)ść: "Tam nie bu:lo plano '(źle), N::1:1" 20 21 22 21 2·\ l nL J azs·ef StefaJn. Tenże. :Matyasne Kovacs, Uf. In£. Jazscf Bubenko, Inf. Jazsef Stefan. 1921. 1923. Uf. �168 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR malo tam roli bulo, ale to malo to lepse niz tu ... do dziś mi się tu nie patri. Tam sie naroldzilem, tam mi sie pa:tr.do" 25. Inny informator stwierdza: "W Drence lepsi bulo jak tu. Byli góry sumne (piękne), fto fcie sie Ina'rodzil, tam foeżyć" 26. 4. JĘZYK JAKO WYKŁADNIK ŚWIADOMOŚCI ETNICZNEJ Potwierdzenia polsbeg.o 'charakteru mieszkańców wsi Istvanmajor należy szukać m. in. w sferze ichświardomości etnicznej. Zakładamy, że pierwsi polscy chłopscy osadnky Derenku przybywający w początkach XVIII stulecia na węgierski dbszar językowy, nie mogli mieć wykształeonego poczucia świadomości narodowej, a jedynie świadomość przynależności do określonej grupy etnicznej. Stan taki warUinikowany był charakterem ówczesnych polskich zbiorowoślci chłopskich. Tworzyły one zamknięte, względnie izolowane skupiska. W naukach społecznych 'zbiorowości 'takie przyjęto nazywać grupąetniczną, która "istni'eje tylko o t yle, o ile istnieje ona w świadomośiCitych, 'co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych sami si,ebie z Iniej wyłąiczają" 27. Z regu'ły chłopi utożsamiali się z własną wsią, parafią, czy też z najbliż:szą okoHcą ich dotychczasowego miejsca zamieszkania 28. Społeczna sfera zróżnicowań, wyrażająca się w !postawach i wyobrażeniach, a idostrzegana w bezpośrednich kontaktach, oikreślała całokształt wiedzy o odrębnościach obcych igrup etnicznych. Uświadamianie sobie tych różnic stanowiło podstawę do wyobrażeń członków grupy a właśiCiwaściach i cechach grupowych. Za podstawowe zaś elementy, którE' wyraźnie podkreślają i akcentują te odmienności, 'przyjęto uważać język, religię ,i cechy kulturowe. Są one jednocześnie 'przy tym eilementami więzi społecznej, integrując konkretne zbiorowO'ści29. Jan Stefan, ur. 1904. Inf. JOZJsefStefa,n. 27 J. Obręb:ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ILJęcie, "Przeg'ląd SO'cjoi1Ioguc:zny", t. 4: 1936, s. 180- 18l. 28W. Wlrz'esiń:ski, PrzeobrażeThitt narodowościowe po~skiego wychodźstwa ekonomicznego w XIX i XX wieku, (w:) Stan i potrzeby badai, nad zbiorowościami polonijnymi, Wl10daw 1976, s. 143 ,i n. Odmienu:ie problem ten :-ysował się \V stosunku do emig,racj;i 'PoTityczmej. Trzon jej stalllo;wHy jedno,s:tki o skiryst;ahz'Ow~wym, w więkS'zoś'Ci, poc;zU'ciu nalrodowym, walc'Zące 'O okreś;1onc idc'<lły polityczme, wiążące ś\',1iadOimiewłasną sytbua!cję z interesami ojczyzny. 29 J. Obrębs!ki, Problem grILp etnicznych ... , s. 18G; .T. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne pr'oblemy kwestii narodowej, Vla,riszawa 19(19, s. :398; A. Sadowsl'li, Pojęcie gnLpy etnicznej w socjologii, "Studia Socjo1o@k;zne", nr 41,")1/: 1973, s. 177 - 183. 25 26 �Dzi.eje i. kultura wsi Derenk i Istvanmajor 169 Zapewne to poczucie przynależności do innej gl'iUPY'etnicznej, w momencie, gdy ludność polska znalazła się Ina węgie,rskim obszarze językowym, sprawiło, że do dziś dnia, a więc po przeszło 250 latach, 'potomkowi,e jej zachowa1ipełną świadomość swojej odrębności w stosunku do otoczenia madziarskiego. P0sistawowy wskażnik odrębności stanowi tu język, który równocześnie konstytuuje badaną zbiorowość i jest wykładnikiem więzi grupowej. Mieszkańcy Istvanmajor posługują .się .gwarą języka polis'kiego z licz_ nymi naleciał'o\Ś.ciamisł-owaccyzmów. Na określ€1nie tego języka używają kilku terminów. Najczęśdej (w ok. 3:5010 gO'spodarstw) nazywają go "slowieńskim, slowiańskim, slowD'ckim". W niec,o mniejszej ilości (31% gospoclarstw) język ten określają jako "tótul", niekiedy też wymiennie "slowenski, slowokul, lendziel-ski" 30. Mówią o nim też (w ok. 240/0 gospodarstw) jako o języku "lendzieiSkiim", niekie!dy "slowiańskim", :bąd.ż wymiennie "pols:kim" 31. Są też 'we wsi rodziny (ok. 6% gospodarstw), w których język ten nazywają wyłącZlnie "polskim" 32. W pozostałych gospodarstwach, :które stanowią ok. 4% całej zbiorowości, wyraŹlnie podkreślano "slowacki" cha'rakter języka, przy czym wypowiedzi te po.chodziły od osób deklarujących w sposób jednoznaczny przynależność swoich przodków do słowackiej grupy językowej. Samookreś.lani'e języka przez mieszkań,ców 1stvanma'j o'r spro waoci'z a się zatem do czterech Ipodstawowych terminów: "tótul, slowiański, lendzielski i 'polJ8ki". Wytłumaczenia tej wieloznaczności terminologicznej oraz określenia stopnia ich zbieżności szukać należy najprawdopddobniej w przeszłości historycznej. Otóż, jak wiemy, pierwsi niewątpliwie słowiańscy osadnicy Deren:ku przy,byli na węgi'erslkio'bszar językowy m. in. 'Z tzw. Górnych Węgier, terenu zdominowanego liczebnie przez Słowaków. Padobieństwo językowe dwóch różnych grup etnicznych, a 'przy tym liczne za'pewne już 30 "Od ma:lego my wse dogwaI"ali z maItim'u po le.ndziel!sk1i. My lem wse: dajcie ma'lIllo, 'tak mamo. Mojoa mać lend7JieLka dogw.a<l'3ila co lendzJi~lk'a to P ()łls,ka. My tak gwa,rimy co SloWoia!l1:ka ... Stari ociec (d21iadek) i Sli'al1a mać (babk'a) ta ,i oni wse po slowensku dogwarali". Inf. Belane Bozsik, ur. 1920. 31 "W Drenku 'wse dogwara,li po lendzie'lski, ale my z teg;Q wyroślli, bo nas ucybi po madzia'I'ski ... Zenkli iu bra'Joi z iruny,ch dzied:ZJiJni ;'Ja to ję-LY'księ pogubi!. Doma g;warili po le.ndzioLski, po polsk'\l. U nos ka"ildy siie tak dogwairail. C~ ty:lilQo sie tak dama nie d ogwanali, co żenki mie.li lVIa;d:Ziia'rki,ale i oni jak my s'ię sbretili (:>poitka-i,i),to po polsiku gwarliJ:i". In£. Jozsef Stefan. 32 "St.a'ri oci,ec dogwa'm!, Co na'sa gwara ku polskom naj:lCipiej idzie. My n:ie Słowacy, my to znamy. Oj.cowlie gwa'rJ1i pia polsku, my sic tak wse dogwaua,1i, wse jak i oni i my lepiej gwarimy po pol-sku jak po madziarsku. T'Eill język to nie możemy zapomnii'et:, ten s'ta:]"!odowny, nOlS pols1{]i, bo ku t.emu C'iągJl'i'e dus,a i seirce i wsyćko". InL Jozse:f Buibenko, ur. 1928. �170 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR w tym 'Czasie nalecia}.oś,ci słowackie w gwarz'e ludności p,;'lskiej spr~\wiły, że ÓWCz,eSine władze'vvęgierskie uznały lprzes'iedlel'lców z Górnych Węgier za element }e!dnoznacznie 'etnicznie słowa'cki. Wyjaśnienia tej kwestii podjął się w jednym ze swoich artykułów dotyczących :spraw Spisza, Orawy l Czadedciego M. G:;tkiEwicz 33. W opaa'ciu o literaturę i dostępne źródła dowodzi on, że jesz'cze w pierwsz~j pDlowie XIX wieku zarówno Słowian, jak i 'Puszczególne nurody sł0'wim1skie, oikreślanoczęsto synonimem Słowacy. Terminy "słowak-słowe11ski" 'były więc w przeszłości rówln,oznaczne 'Ze "Słowiaair~emSłowiańskością". DO'piel~ow drugiej poł'owi'e XIXs'tulecia, w procesie kształtowania się świadomoś:ci narcdowej , !termin "Słowak" stal się określeniem je1dnego tylko narodu slowiańS'k'iego. W 'na'szych rozwa'ż'aniach moż'emy więc zgodnie z sugestiami Gotkiewicza uznać ,sposoby określania języku w Istvanmajor za echa przeszłoś'ci. Nadawanie za'ś temu językowi nazwy "tótu.J." tłumaczyć należy faktem,że jesz'cze w !połowie XIX wielku władze węgi'ersk~e terminem "tót" określały wszystkich Słowian zamieszkujących Górne Węgry. Ws,pókz'esna żywotność tej bezsprzecznie 'polskiej gwary nootowanej wśród mieszkańców Istvanmajor, jest wprost z~umiewająca, zwłaszcza jeśli zdamy sobie sprawę, z tego, że ludność po'lska od momentu 'Przybycia na węgierski oibszar jęz'ylkowy poddana została systematycznej madzia'ryzacji, m. in. poo,przezobowiązujący od polowy XIX wieku przymus szkolny. Ze'brane relacje dowodzą, że z domów rodzinnych wynoszono doskonałą znaj.omość języka :prz'odlków. O tym, ż,e dla większości dzieci do la t G-oCiubył on wyłącznym środkiem .porozumiewania się, niech świadczy IPoWlszechni,erejestrowany ia'k't, iż w momencie 'pójśc'ia do szkoły urodzeni w Derenku inf,or'matorzy nie znali wcale języka węgierskiego. 'Pr,o'ces przyswajania go postępował dość szybko zważywszy chociażby tyl'k'ona ,tę okohczność,ż'e nauczycielami w szk'ole byli {Jfganiści-Węgrzy, nie znający języka, ;którym 'porozumiewali się na codzień mieszkań,cy Wisi. P.odohnie, jak to miało miejsce w prz.esz}..O'ści,również w wypadku ostatniego pokolenia urodzonego w Derenku, a współcześnie żyjącego w Is'tvanmajor, potwierdziło się zjawiSko priorytetu gwary po1'skiej w kontaktach ibeZlpO'średni'chmiędzy członkami tej z,biorDwości. Do dziś dnia bowiem na c'O'dzień: w sklepie, na drodze, w każdym domu slysz'eć można języtk nazywany 'Przez nich "tótul, 'slowiański, lendzielski", bądź "polski". Nie bez znaczenia dla przetrwania gwary języka polskiego w otocze33 M. Gotkiewicz, 1946, z. 4, s. 97 - 106. SŁowak-slowiok, sŁowieński-sŁowiocki, "Język Po.J-ski" R. 26: �D"icjci kuLtura wsi Derenk i Istvanmajm' 171 węgierskim miał fakt, że aż do nJku 1920, to jest do momentu ut'vvorzenia granicy państvvowej z Czechosłowacją, mieszkańcy Derenku pozChtav;a]i w trwałych karltaktach z ludnością słowacką zamieszkujooq położone na północ od wsi. TCNaniu tego jl;zyka ,,,przyjało również usytuowanie Derenku, WSi polużoncj na \vysć)ko{;ci ok. 400 m npm., oddalonej od najbliższej miejSC;,\,;ŚCl ok. 5 km, ·od najbliższego węzła komu:nikacyjnegook. ]Q km i l1!eposLadaj'lcej dl'Ogibitej. Zdecydowało to w sumie o względnej izolacji ludności. Także rolniczy charakter tej zbioro\vości, iprzy znacznie l'(Ewinic;l.ym zarobkowaniu w okolicznych lasach, 8prawił, że kontakty z \\',:gierskim oLoc/.e11iem nie nabrały nigdy zabarwielnia towarzyskiego <';'" szerszym rozumieniu, ,język Derenczan, sŁanowi<:icy dla nas jeden z przejawów o{)d.mienności \vobec otoczenia węgierskiego, był również w taki sposób przez to 01.0u.cnie traktowany. Przy okazji wyjazdów do młyna, na jarmarki itd. Derenczanie mieli 'niejednokrotnie możliwość usłyszeć, eo na ich temat mówią najbliżsi sąsiedzi-Węgrzy. Der'enk uchodziła w ich oczach za wieś biedną, podobnie lnisko oceniano języlk Derenczan, nazywając go{) często "językiem złamanym". Poza wsią mieszkańcy Derenkuczęsto unikali porozumiewenia się swoją gwarą, by nie być narażonymi na złCJ~;li we u wagi ze Istrolny Węgrów 34. przesie1dlenie Derenczan m. in. d.o IstvanmajooT z\decydowanie zmieniło nie tylko ich dotychczasową 'sytuację materialną, ale zmienił się również charakter tej zhior·owości. Możliwość zar,obkowania 'po{)zawsią, także w przemyśle, wyludniła wieś. Młodzi opuścili wieś na 'stałe, lub wracają Itu jedynie na krótko. Sporadyczność tych kontaktów 'to zapewne jed1naz przy~zyn, nie joedyna oGczywiśóe, powodująca, że młode pokolenie gwarę języka polskiego rozumie, ale już nie umie się nią ;posługiwać. Że również w tych zmienionych warunkach, w jakich obecnie żyją potomkowie Ipolskich osadników , otoczenie węgierskie dostrz1ega i ak,centuje odrębność tej grupy głównie na podstawie języka, świadczy jedna z wielu wypowiedzi: "Bo kied my som we dwoje 'poza Istvanmajor i gwarimy po słowiańsku do siebie, to{)Madziarzy nom dogwarajam, co{)by my gwari]i po madziarsku, bo madziarski chleb jemy" 35. t11U "4 "W 8egligotu bul mlyn, psenice my tam nosili. Uhrowi'e śmioli sie, jak my sil' dogwa.iraDi,cu na's jQzyk zlomany". Niejednokrotnie slysIZJaino,jak Wę'E)rzy s.ię wzajemnie 09brzogaLi: "Nie bier tam dZJi€lwke,bo to Poilka, jak si·e bedz:ies dogwarać, oni spahiTi, ze to chudobne dziewiki te Poliki". Inf. Andr.alsne Balgo1ly, ur. 1918. "Talk my sie nic smi,al,i dogwarrać po sloWliań's!kukiied prisel obcy clowiek, z gwarą i my sie nie śmieli tak dogwarać pri Uhrach". Inf. Belcme Bozsik. 35 Tnf. Jozsef BubGIlko, 2:\V. "Kiszk!uti", ur. 1901. �172 EWA KRASIŃSKA, 5. ZARYS RYSZARD GOSPODARKI KANTOR WSI DERENK Na podstawie dotychczasowych badań można zaryJsować główne działy gospodarki ludności Der'enku dla ,okresu od ok. 1,880 T. do 1940. Lata wcześniejsze, przed ostatecznym przeprowadzeniem na 'tym terenie regulacjoi 'serwitutów, wymagają doda:tkowych badań i odrębnego omówienia. Już teraz jednak wiadomo, że okres po roku 1'880 Iprzyniósł, z powoduutraty 'przez Derenk terenów wypasowych i 'prawa do la;;ó\v, zmierzch pasterstwa owiec, które przedtemodig'rywało wybitną gospoda'rezo rolę 36. Byt ludności Der,enku w oma wianym okresie opierał się na uprawie roli i hodowli. W:ielkie zlnaczenie ekonomiczne miały wszelkie prace poza własnym gos'podanstwem, niekiedy na terena'ch znacznie odl'e;głych od wsi, a talkże zbieractwo i łowiectwo. Znikomą 'rolę odgrywały rzemiosła, nieco większą wytWÓI"CZOŚĆ domowa. Ograniczenia dila ,rozwoju 'rolnictwa na tym terenie stanowiły: surowy górski klimat, ni'skiej jakości gleby, mały areał ziemi, znaczne rozdrobnienie ;grUintów, a także względne przeludnieni,e obszaru determinujące Toidzaj Ulpraw,l1ip. preferencja ziemniaków na niekCTzyść Toślin przemysłowych w rodzaju konopi. Gleba w Dererrku była "moc skalowita", niskiej jakości, tru1dna do uprawy. Zdarzało się, lż'e z powodu wiel\bej ilości kamieni na roli nie mOlŻnajej ibyłoorać, a jedynie okopywać "gracami". Uprawiano w Deren'ku 'podstawowe zboża: żyto, owies, jęczmie11 (.,jarec") i pSlzenicę, a także kukuryJdzę, groch ("bób"), dynie, karpiele oraz kapustę i konopie. Te ostatnie na 'tzw. konopnicach, obszarze wsi, gdzie płynął potok ("jarek"), z którego czenpano wodę konieczną przy uprawie. Aż do l110lrnentu przesiedlenia stosowano w DerenJku wielopolówkę z ugorem. W tradycji ustnej przechowały się dość żywe wspomnienia o pa:nowaniu, prawdopodobnie do końca XIX wieku, 'trójpolówki zaior'owej. Jedynie plony ziemniaków ("gruli") uznać można na podstawie ;036 Echa pującej sta'r;cl1, niekorzystneg,o dla dras-graf i w niedzie:Je pow'iedai, ze slie wyrównaj bul tam ukaze kom jedyn byli zbanknuoila. potym wsi podóału relacj'i: "Rozppa'wliar1ti, co cała co to naj:skor tam ;priS'Z'li. Oni taki domby Graf nie byle gmf. ku om. mo,nrdry, powiedzial tak!ie 'Posel ludzJiom Jedna s,ie la!pili wiC'1Jgie, DI'enka wzian ten i ten feie ik P"Ść, ani zryć można - ku s.ię dopatneć kośoCioilu, ku s,tDona bedZ1ie jego, co do:gwaral, Tak ],asów w nćht(;- Dr'enka, larSY i wsyćko downo micE bYTki (owce). P'ri'szC'1 roz co gpof do pro'wa, je pf'cdala bak. Pr0dtem co dać"_ Inf. ... dzwonnice a jedna do's,tanie gówno. prawoe~lli sie. tyk ta :m ale No 10 jo wam mich by'rki---- .Jan Stefan. ... ludziok, Ponad nik to nlie pomoglo my bylo l\-ch sta!ry An- dziedz:n... Dn::ll;:a beHz w:'lo, �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 173 1acji informatorów za wysokie. Zboża dawały .plon 'niski, ,za1e1dwi'e -wystarczający do wyżywienia :ludności, nie 'stwi'er'<izono występowania nadwyżek przeznaczonych na sprzeda'ż. Ogólny areał ziemi UJpraw:nej w Deren:ku wynosił ok. 800 holdów (1 hold = 0,5 ha), -co'Przy hczbie luidności ok. 500 - 600 ,osób uznać należy za wyjątkowo niewiele 37. Najbogatsi "gaztdowie" posiadali 25 do 30 holdów ziemi. Tych było jednak zaledwie bEku, !za zamożnych u·chodzili już tacy, którzy posiadali 1-0 holdów. Większość mieszkań-ców Derenku miała znacznie mniej ziemi. Jeśli rodziina skłaldała Isię z 5 - 10 osób, a były i 1iczniejlsz'e,ilość posiadanej przez nią "roli", nawet przy najskromniejszych wymagania'ch, lnie dawała podstaw utrzymania. Znacznym utrudnieniem w pracach 'polowych było 'Ogromne rozdrobnienie g.runtów. Niektórzy gazdowie posiadali ro'lę w 20 - 3,0 kawafkach - "falatkach", oddaJ-onych od siebie niekiedy o ,kilka ki'1omeltró'w.Rozdrobnienie grunWw związane było z podziałami 'testamentowymi i rzadkim występowaniem Sipła:t38. Zaryso'V'lane powyżej cechy rolnictwa we wsi Derenk ,uniemoz1i:wiały m. in. jego zmechanizowanie. Nie stwiel'dzono :prólb podnoszenia jakości gleby, nie przeprowadzono komasacji, melioracj'i, co więcej, wydaje się, że ni,gdy w Derenku ni'e st'oS'owano nawozów sztucznych. Jeldynym zabiegiem mającym na celu podniesienie wydajiywści zbóż była wymiana ziarna. To wszystko powodowało, że rolnictwo we wsi Derenk p.10/.ezcały prezentowany okres trwał,o w stagnacji, co 'przy wzrastającej J'iczbieludności powodowało obniżenie stopy życiowej. W Derenku ;po\vszechnie hodowano krowy, jednakże ty}ko naj bogatsi gazdowie mieli więcej !niż jedną. Omaką wyjątkowego ubóstwa był bi'akkrowy w go'?.pociarstwie, tak jak posiadanie ich dwóch, czy trzech bylo wskaźnikiem zamoż-ności. Do celów Ipociągowych utrzymywano woły, którymi ta:kż'e orano. Zdarzało się oranie Ikrowarmi, z braku wołów, ale unikano tego, gdyż krowy ta'kie traciły mleko, stanowiące podstawowy artykuł handlowy. Mleczność króvv :była nie'wielka. Najbogat'sigosipodarze, 'Posiadają'cy odpowiednią 'ilość paszy, hodowali byki ("bujoki"), którymi hand1'owa'no na jarmarkach w Roznavie. Koni we wsi było niewiele, według relacji informatOTó",,-nie więcej niż kilkanaście sztuk. Utr7ymywanie ich do celów gospodarczych uważano 37 "Na Drence bylo malo 11oli,nie mog kup.ić, ni'e by.l0 plie~1lla:ze, nie bulo role, coby ją kUipiić . .Jak my maH pieniJaże, to na treóej dziedz1nce my kUipi1i lon:ke". 1111J. A:ndr<l:sK'ovac'S. 38 "Wsytka rol,a w DereJlku podzielona by-1a na £ailatki (k.a'waŁki). K·a;zdy maa,1 s.wojol11fa'latke gruntu, jak mieli d:zJieC'l, to dziel1i:lina kurs:k!i,potym to ositaly male" (wywiad zbiorowy). "KoZldemuoc-j'ec dawal równo ro'le. Brawo równo c'iskalo. Kied mi'ol pi'ać dZli-('ei,bo na piać musiol role dziel~ć". linf. Andras Ko'vaC's. �174 EW A KRAS1ŃSKA, RYSZARD KANTOR za '!Tieapłacalne, gdyż wymagały staranniejsz,ej o'pi'eki l znacznej ilu:~ci o\vsa ("oibro:ku"), a niezbyt nada'wały się do pracy na ciężkich, kamienies:tych glebach, Wykorzystywano je głównie do zar,ohkowani'a w lesie, choć i tam używane 'były przede wszystkim woły ~9, Rozwilnięty był w Derenku chów świń, zarówno na własne potrzeby, jak i na s,przedaż. Sprzyjała temu obfit.oŚć ziemnia:ków, głównej 'karmy, jak i fak't,że oikoliezne lasy dostarcmły żołędzi, którymi tuczono "karmiki" 40. W każdym gospodarstwie hodowano kury, kaczki, gęsi ("husi"), rzadkie były ,,[pulki" - lindYki. Powlszechna była hodowla królików, zwanych przez Derenczan "zajoncami". Każdy gospodarz miał ich po ki1!kan'a'ście,nie:kiedy po kilkadziesiąt. Rzadkiością były kozy. Zbiorowym wypasem krów, wołów i świń zajmowali się wynajmowani prz-e.z'zbiorowość wiejską pasterze, często byli nimi wędrowni Cygani'e. Otrzymywah wy,nagrod:cenie przede wszystkim w żywności, rzadziej ,i niewiele gotówki oraz mieszkanie na okres pracy 41. Głównym ograniczeniem ho!dov/li bydlaw Derenku Ibył niedO'statek pasz. Wieś nie posiadała dostatecznej ilości pastwisk. Ziemi owneojbyło zbyt .mało,aby ją moż'na był.o przeznaczyć ;pod ulprawę szaachetniejszych gatunków traw. Jak powiedzianopO'przednio, rolnidjwo i hodowla lnie byly w stanie zapewnić bytu .mieszkańcom DererJku. Dokonujący się podział ziemi iN związku ze wZJrostem liczby miesikańców wsi obniżał ich stopę życiową i powodował wzrost znaczenia wszelkich źródeł zarobkowania pow gospodarstwem. Naj;poważniejszym źródłem zarobk()lwania S'ezorwweg{) poza gOi,'POdarstwem była ,praca w okolicznych lasach. Jak wynika z materiałó',',', z każdej rodziny 'w DeI'enlm przynajmniej jedel:1 mężczyzna zatrudniał się przy 'tej pra'cy, polegającej na wyrębie i przewozie clre,vna wLsnym transportem na stację kolejową w Szin. Konieczność p('~;adaniC\ \V tym c,elu pary wołów, jedynej 'w zasadzie, bo koni było nic\\::ele, siły pociągowej, stanowiła bodziec doi'ch hodowli. 39 ",Sltar'i ocriec do,gwara'l, ze k.ied Ho koniic kupi, tn !Jc'd','.:L' l :::"y;,,;.'n;'m paro}az.owal (wlócz.ył się)". In.f. Jan Stefa'n. ]\f'i'ało to ozna,czać, ;:,(2 tl'zymaIt'ic ku,ni musi doprowa,dizić g05pod'ams,two do ,rychłego ba'nrk:l'uotwa. ·10 "Ka.ZJdy m~ol świnikic, kommil jam zolellJdZJiamri.Chodóly po lt'~;c, mogly sje najeść planek (dzliklich j1aiblek),gl1U'sek,direlnlk:i".Ionf. Andira's I<Jovacs. 41 "Na Drenee bul p;l!Slter. Jego naj:m'oW'a'la cala d~ietdZ!i.nka. Dawa'li mu od ka:z,dego g,a'l'!dy, co wY'g'an'i,al, pol k01"ca psenilce, to bulo 1,2,5 kilo ... dali mu sloniny., grul:k:i, waj'ca (jla,jla), mąki. Jak nie bulo w dl'!ictdZlincepa,sltera, to gazdo;wie chodZJili s'amipaść. Km'.idy znoI k:led ma iść. Do SZlOro (po kolei) iszl'i, chyi.a za chyżom". I,nf. Andras Kov,łcs jr, ur. 19'13. �Dzteje i kultura wsi Dercnk i Istvanmajor l75 Część miesLJkc::ńców Del'eriku zatrudniała się przy wypalal:liu węg'1a cinewnego 4~. Praca ta zW'iqzana była zap'uszczaniem wsi, 'czasem na wie!e tygodni. Węgiel drzewny ro'zw{)ż,ono pa ,o'kolicy, docierają'c z nim niekiedy daleko w głąb Węgier. Małorolni, z takich w zasadzie składała się cała ludność Derenku, chodzili na sezonowe prace rolne do okolicznych majątkówobszarniczych. Za Ipracę ,przy ż,!liw3ch i sianokoS8chotrzymywali zapłatę bądź \IV pieniądzach, bądż -częściowo - w gotó'vvce, a częściowo w z:bożu l sianie. Kobiety znajdowały pracę dniówkową w szkółk8ch leśnych, i. w okresie istnienia zwierzyńca, przy ,doglądaniu zwierz,ąt. Ja'l\. widać, Cl21'omne z.nacz'enie dla go s'Po-cia r'1ci Denmczan miał las, Doslar.czałnie tylko ,takich Ipłodów, jak: .grzyby ("huby"), ż<Jłę'Cizi dla świó, owoców drenia, z których robion,o wódkę ("palonkę"),ściól.ki itd., ale 'pl"l,ede wszystkim zwierzyny ł'ownej i surGwców dla rz.emiOiSła i wytwórczości domowej. Dziki, sanny, jelenie, zające, na które pololwano powszechnie i skutecznie, 'dostarczały DerenczanCim mięsa. Kuny i lisy - skór s'kUlpywanych przez wędrownych żydowskich hamd'larzy 43. Tylko nieliczni mieszkaócy Derenku posiadali pozwo'lenie 'na ,polowania, i to jedynie w ,lasach .grol1ndzkich. Klusowni'C1Wo, którego formy były niezwykle 1'ozwinię Le, wi£)z.d,;) '::;lę z Ipoważny.m ryzykiem. lecz jak poci.1ueślają inf{)r'1w~.()n:y, mogło doświadczonym myśl'iwym przylnieść hczą,ce się ekonomicznie korzyści. Lasy dostarczały 'suro,wca dla rzemiosł i wytwórczości domowej. Każdy mężczyzna w Derenku .potrafił wykonać dla własnych potrzeb proste sprzęty domowe i narzędzia gospodarcze, dla których drewno bylo podstawowym surowcem. Powszechni'e np. własnoręcznie wylkonywano \\" gOSlpodarstwach ikrosna, na których kobiety tkały konopne, rzadziej lniane płótno. Bardziej 'wyspecj'alizowane zawody rzemieślnicze, jaik kowalstwo, bednarstwo,czy stolHr'stwo, nie były roz.powszechni·one. Miejscowych rzemieślników było niewielu, posiadali niskie kwa'lif1ka'Cje. ZaOlpatrywano się wiGc w potrzebne przedmioty na jarmarkach, u wędrownych rzemieślników, bądż w pob'liskiej, zna1cznie większej od >Derenku miejscowości Szogliget. 42 "PO'liJi my uhle. To uz by!o 9talI"odoWlne,sY'n od oj,ca umiał. Za jedYill dizi>eI1 !"oboty zaro-lYiol'imy teJc, ze mo.g1i kupić jedyn i pol k'iJ.o s,]lonlLny... za tydzieI1 midi mypare ciżmów (.butó,w). Roooe-1!imy od rani'a do wiecopa". Inf. Anda"a's Kovacs. ·13 "Lap'al,j lam kuny, ho drogie skórki bul:i. '" l,isia ko.silD'Wla:1oa 15 pengów, a kunina sto. W:tedy krowa kOSltowa.Ja 60 - 80 pengó.w (pong - nazwa węgienskkh pie·· nię-dzy)". IInf. .'\Indras K,ova,cs. �176 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR Wykonywano w Derenku ma,sowo na sprz'ooaż styliska ("poryska") do narzędzi 'z dr-enia słynącego z twardości oraz łyżki. Arty:kuły te rozwożono IpOokolky, bądź - ~zęśdej - sprzedawano żydowskim halndlarzom W Szin. Mimo dużej a!kitywrlOśiCi .gospCJIdar-cz'ej Derennan, :mimo powsz,ochnego zarob:kowania 'poza gospodarst'wem, ich 'stopa 'życiowa w oma wia'nym okr-esie nie była wysoka. Nie zdar~ało się gromaidzenie ~kapi'tału, jedynie nie!licz:ni byli w :stanie dokUipić zie'mię i las. Ogr-omna większość Derenczan 'Z najwyższym trudem utrzymywała sieibie i swoje rodziny. 6. ZMIANY GtOsrBODA!RKI LUDNOŚCI DERENKU PO PRZESIEDLENIU DO ISTV AN:MAJOR Do Istvanmajor prz'esiedlono z Deren'ku ok. 2'50 osób. Jak pamięt2my, ,cała ludność Dere'nku, tj. 5DO - 600 osób posiadała nie więcej niż 800 holdó1w liche!j 'Ziemi ornej. Przesiedileńcy do Istv;anmajor otrzymali ok. 1000 holdów rolnych, głównie 'Czarnoziemu. Średnio jedna rodzina w Istvanmajorotrzymała 15 - 20 ho~dów grUlntu, w tym 10 - 1'5 holdów ziemi ornej, zagr'Odę (ok. 600 sza:chow, 1 \Szach = 1.,7 m2), winnicę, której wielkość 'za1e:żałaod ogólnego nadziału ziemi oraz udz'iał we wspólnym .gromadzkim - "dziedziookim" - pastwi'sku 44. Warunki dla ,r,olnictwa i hodowli na nowym :ter-enie były bardzo korzystne, nie sprzyjał jednak gospodarc'e okres wojny. Mężczyźni w większoś'ci znajdowali się w wojosku, znac?Jna 'Część z ni,ch 'zginęła lub 'odniosła trwale okaleczenia, kobiety nie .by'ly w stanie uprawiać całego areału gruntów. Okres następny, mniej więcej la'ta 1945 - 195'0, był dla osadników czasem intensywnej Ina'lliki.Musieli opanować zasady upr,awy winnej latorośli, dostosować u;pr,awy zbÓ'żdo nowy'ch warUInków glebowych i !klimatycznych. Wipr<>waclvcmow tym -czasie zaobserwowane w okolicznych wsiach węgi'eI"skfch 'uprawy: arbuz, tytoń, słonecznik, zrezygnowano z niektó'rych 'Uipraw char,a'kterystyeznych dla Derenku, np. z 'karpieli zupełni'e niezlnanY'ch na nowym lerelIli'e. Nagminnie w tym czasie zaitrudniano Madziarów z .poibli'skichwsi, k'tórzy wprowadzali Der,enczan w arkana umiejętności rolniczych potrzeibny'ch w listvanmajor. "Le'n44 Obecnie wy.pals,em zajmuje się wy.najęlty pI'zez s'Pó}idz:i:~Inięna ,oKlres 'od maja do 1JLs,tClpadapaslteI1z, kitóry otrzymuje doon, pół mOT'gli z'iemd i mie&ięc.zną pensję w wysa.k,ości 2600 f,of'i'D/tów. l{'aroy gOSlpOdarz płaci za wyp:a-s:amą pr.zez niego kJrowę 400 f,Olri1l!tÓW (iza c'ały okres).We wsi jest ak. 70 krów i OZY.SityzY'5k Slpó1JdzieIni, po wyrna,grodzeniu pa'siter.za wyJI1Josiok. 10 tys. fori'rJItów. Część z tej sumy przeznaczona jeslt na utrzyma.nli·e pastwisk. �Dzieje Jedna i kultura wsi Derenk 177 i Istvanmajor z ,)endziels'k!ich" mieszkanek lstv3n:major przed swoim zbioru MU21eumim. Otto Hermana w Miskolcu. domem. Fot. ze dziele" urczyli się chętnie i szybko. W krótkim ,czasie opanowali nowe upra wy, osiągając wysokie plony np. arbuzów czy tytoniu. Okfels najbardzi'ej eksploatacyjinej i represyjnej polityki 'rządu Rakoczego worhecwsi, polegającej m. in. na narzucaniu nieuzasadnionej specjalizacji Ulpraw, nakładaniu nadmiernych podatków ;i 'wyśrubowanych dostaw obowiązkowych oraz likwidacji walnego rynku na płody rolne, podciął rozwijające się rolmiet'wo w listvanmajor Uini~mO'żiliwiającjego dalszy rozwój. Zasadniciz'ezmiany nalstąpiły w 1'9161 roku, Ibedy to we wsi powstała spółdzi'elni,a produkcyjna !(TSz- "Tijes"). Mieszkań,cy oddali Ido spółdzi~lni 'ziemię 0Tną i pas:twiska, 'Zaitrzymują1cwinnice i działki przyzagrodowe. Część ludzi, zwłaszczasta~si, znalazła zatrudnienie w T8z, część zatrudniono w E1mod,gdzi'e jest duży węzeł k<olejowy, 'a także w przemyśle w Miskolcu 'i 'dk'olicy. Następne lata uczyniły z 1'stvanmajor, wsi roLniczej, wieś chłoporobotniczą. Dallsze konsekwencje były nieuchronne. Młods'ze pOk'OIlen~e 12 "Lud" - tom 64 �178 EWA KRASINSKA, RYSZARD KANTOR opuściło Wles na :stale, osiedlając się w .miejscu 'pracy. We wsi pozostali główll'i'e Uudzie starzy, w wieku powyż'ej 5'5- 60 lat. Część jeszcze pracuje w TSz, iCZęŚ'Ć za przepracowalne lala pobiera EmeryLurę, 'prowadząc własne gOSlpoaaDstwa. Bardzo !dobrze rO'zwinięta jest ,ohecnie w I'stv,anmajor Iprzyzagrodowa hodclwila trzody ,chlewnej. W każdym gOSipodarSitwiehoduje się kilka, a niekiedy 'ki~kanaś.cie s7!tukświń. Ich sprzedaż, pomijając 1- 2 sztuki bite na wła,sny użytek, daje pokaż'noe do:chody. Sp:rzedaje się również 'drób, nabiał, ,k,róliki i niewielkie nadwyżki płodów rolnych uprawianych na działkach. Winną la'1Jorośluprawia się wyłącznie na użytek własny i najihliższej rodziny. Ogólnie stwi'erdzić moŻina, że obecn'a sytuacja ·e!konomiczna mieszkańców Istvanmajor jest korzystna. Ci starzy ludzie, częs'to w wieku poprodukcyjnym, nie tyl!k'Outnzyunują się z własnej pracy, ['eez 'także w znacznym zakresie ,pomalgają dzieciom, .mieszkającym 'poza wsią. DochO'd,owoś'ćhodowlano-'polnych g.()ispoda·rstww I'stvanmajoor ,pozwala na zakup .samochodów :dla dzieci, budowę i wyposażenie reprezentacyjnych domów, a także na niekiedy nieu'zasadniOt:1Yekonomiezni'e zakup narzędzi mechanicznych do uprawy raTio Wświetile obserwacji kres tradycyjnej "lend'Zielskiej" spoleiczności Istvanmaj-or rysuje się wyraźnie. Obe,cni wlaśdcieile gospodarS'tw 'wymrą, bądż prz'eniosą się do rodzin w mieście. Ich dzieci być maż'e zachowają winni'ce, lecz chyba nie zajmą się uprawą działek. Działki i do:my, a przynajmnie1j ich większość 'zost8.lniesprzedana 'spółdZielni, która zamieni j'e na mieszkania dla sezonowych robotników rolnych. W tym kontelkś1cie ,pytanie, w jakim stCipniu wchłonięci 'przez madZliar:skieotoczenie pC'tom:kowie polskich osadników Derenku 'zachowają Śiwiadomo'ść;poliski'elgootoczenia, narzuca się nieuehroil1inie i nie skłania dooptymiSltY'cznej odpowiedzi. EWA KRASI NSKA , RYSJZAiRD KANTOR THE HISTORY AND CULTURE OF THE "LE DZIEL" (I.E. POLISH) OF DERE KAND ISTVANMAJOR IN HUNGARY VILLAGES (S u m:mla:r y) The preserut patper adlms a1 summii<rl:gup the results of fiel,d research ca'l'med out in 1977 - 1978 in a peasar;ts' community which is stated to be of Polish ethnic ;character but which lives within the borders of the Hungarian liguistic area. The �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 179 field reseamh was ca:l'Iiied aut by s.ci·emjj;ificworkers of the De,pa;:(Itme;n1;of E'thmogralphy of Slm/ls ;xt J'a:giei1łoń'siki U.n'iv'ffi's'i:ty in c.o-operation with employees of both the Polish migrants Research Unit at the Polish Academy of Sciences in Poznań and Otto Herman Museum in Miskole. Istvanmajor, a village situated near Miskole is the matter of the present dispute. Since 1941 this village has been inhabited by emigrants from Derenk (a village spreading in the valley of the Bodva river) which in turn became populated by Polish settlers who had come there at the beginning of the 18th century. Both historic sources und linguistic data testify to the Polish ethnic origin of that group. It was interesting to prove whether and to what degree the inhabitants of Istvanmajor are owure of their Polish origin. To acquire the answer to that question we collected reports 0:1. the history of their ancestors' settlement in Derenk as well as on the reasons of their migration. Quite a few factors of both economic and social character sided with a pershotcnce of thelir a:w:arenesrs of :beU'cmgiJn;g to a diJif.ereJllt elth,ll'ic g)l'OU'p.The langrua,ge" howevelr, was the main d!istJi'l1!C'tiv·e featUJre. A'c.cE!ptilnrgilt a's one of the eXlpI'cssliooIllsof g)rorulp bonds, we made QU'r ~nf,Oifmants stute their ethnic affiliation and knowledge of the ,,lendziel" (i.e. Polish). language. Afterwards we collected some comprehensive information regarding basic dmna'i:nrs of martenia-l oullitUlfoe(ie. <J.'griocmllitiUJre, animail hu:s:ba:nl(iry arnrd othelr nOlD-agricultural activities). We also tried to point out all the changes which occured af<teorthe mi,glraUon from DereTlik to IrstVJall'1ma.j·or an!d t'hJillsto find oult the r€<a:sons and limits of those changes connected with the new life and economic conditions .. 12· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/accc0389fd76e9e53ee15ce9f818385c.pdf 149a30e24698dfadbaa66d9148c1986f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5543 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5154 Title A name given to the resource Polscy muzycy w Finlandii / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11)/3 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasoń, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Rafat Krasoń 4 G: dyby któryś z czytelników wyjechał do Finlandii i spędził tam dłuższy czas, ob­ cując z członkami mniejszości polskiej, pewnie zaskoczyłyby go proporcje w strukturze zawodowej Polonii fińskiej. We współczesnej Po­ lonii rzuca się w oczy obecność znacznej liczby muzyków i chociaż brak jakichkolwiek danych ujmujących owe proporcje, to jednak sami mu­ zycy szacują swą liczbę na około 150-200 osób. Według oficjalnych statystyk w całej Finlandii mieszka obecnie ponad 1200 polskich imigran­ tów, co znaczy, że muzycy stanowią tu 12-17% wszystkich Polaków. Aby uświadomić sobie te dysproporcje, nie potrzeba wcale sokolego oka i ucha antropologa, zobaczy je każdy, kto nawiąże jakikolwiek kontakt z Polakami tam mieszkającymi. Muzycy polscy są widoczni w szkołach i instytucjach muzycz­ nych, w lokalach rozrywkowych, na promach pasażerskich. Wykonują oprawę muzyczną mszy w kościołach katolickich, najczęściej kierowanych przez polskich misjonarzy, aktywnie uczestniczą w propagowaniu kultury polskiej, świadcząc swe usługi na organizowanych corocznie koncertach, zlotach Polonii i innych imprezach okolicznoś­ ciowych. Dzisiaj muzycy są nieodłącznym skład­ nikiem owej mniejszości, w środowisku polskim muzyka odgrywa ważną rolę, a jej wykonawcy spełniają istotną funkcję towarzyską. W tym miejscu należałoby zadać pytania o to, jak doszło do ukształtowania się takiej sytuacji, czy jest to tylko zwykły zbieg okoliczności, czy też musiały zaistnieć dogodne ku temu warunki. W niniejszym artykule postaram się wyjaśnić ge­ nezę tego fenomenu, jego rozwój i przebieg oraz określić warunki, jakie doprowadziły do upadku tej formy współpracy. Początków zjawiska można się doszukiwać w sytuacji społecznej, gospodarczej oraz poli­ tycznej zaistniałej w obu państwach j u ż pod ko­ niec lat 40. Pierwsze lata powojenne wyznaczyły bowiem ścieżki, po których oba państwa podąża­ ły przez następne półwiecze. Ścieżki te prowa­ dziły w przeciwnych kierunkach, a widocznym tego efektem był wzrost dysproporcji między poziomem życia w Polsce i w Finlandii. Finlandia w pierwszych latach po zakończe­ niu wojny borykała się z ogromnymi problema­ mi natury ekonomicznej i społecznej. Uznana oficjalnie za państwo wspierające faszyzm, zmu­ szona została do spłacenia reparacji wojennych Związkowi Radzieckiemu. Kolejnym istotnym problemem była zmiana granic: Finlandia utra­ ciła dostęp do Morza Białego oraz znaczną część Karelii, z drugim co do wielkości ówczesnym miastem - Wyborgiem. To z kolei wywołało duże fale migracji ludności karelskiej z zaanektowa­ nych obszarów, Finlandia przyjęła ponad 400 ty­ sięcy Karelów. Te problemy wymusiły przemiany gospodarcze, których efektem były szybko po­ stępująca urbanizacja kraju oraz zmiany w pro­ porcjach między sektorami: rolniczym, prze­ mysłowym i usług. Szczególny rozwój przeżyła ta trzecia sfera - usług, co w praktyce znaczyło powstanie w całej Finlandii szeregu klubów, ho­ teli i lokali gastronomicznych. Muzyka w lokalach, według ówcześnie obo­ wiązujących standardów i przy braku możliwo­ ści technicznych, była wykonywana na żywo. Właściciele restauracji współpracowali z agen­ cjami muzycznymi pośredniczącymi między grupami muzycznymi a lokalami. W latach 80. na rynku fińskim działało ponad sto agencji. Zdecydowana większość z nich funkcjonowała tylko na rynku fińskim i kooperowała z fińskimi muzykami. Było jednak kilka wyjątków. Nie­ które agencje sprowadzały artystów z zagranicy. Działały tutaj prawa wolego rynku: zagranicz­ ni muzycy byli z reguły dużo tańsi, a przy tym mniej wymagający. Początkowo pochodzili oni z Europy Południowej, zwłaszcza z Włoch, wkrótce jednak zostali oni wyparci przez jeszcze tańszych przybyszów z Europy komunistycznej. Wśród muzyków z Europy Środkowej i Wschod- BJULBAHZMCIL 1(111 ? 0 D 6 �Polscy muzycy w Finlandii niej dominowali Polacy, choć obecni byli także artyści z Węgier, Czechosłowacji, Bułgarii, Ru­ munii i innych krajów zza „żelaznej kurtyny". Podczas gdy w Finlandii przemysł rozryw­ kowy rozwijał się w sposób nieskrępowany, nie­ zależnie od kierunku politycznego przyjętego przez rząd, w Polsce ta dziedzina została objęta kontrolą państwa. Polska, funkcjonując w sy­ stemie komunistycznym, odcięta od świata za­ chodniego, przeszła na tory gospodarki central­ nie sterowanej o dominującej formie własności państwowej. W praktyce centralnie sterowana gospodarka okazała się nieefektywna, a bezpo­ średnim tego skutkiem było spowolnienie tempa rozwoju gospodarczego kraju. Zestawienie sytuacji po obu stronach Bałtyku wyraźnie wyznaczało tendencje migracyjne, do jakich mogło dochodzić w drugiej połowie X X wieku. Dla wielu Polaków wyjazd za granicę, nie tylko zresztą do państw skandynawskich, był jedną z niewielu dróg szybkiego ekonomicznego awansu. Polacy wyjeżdżali do bogatych, roz­ winiętych bądź dynamicznie się rozwijających państw, oferując swe usługi w gałęziach gospo­ darki, które nie były atrakcyjne dla miejscowych pracowników, bądź tam, gdzie pracowników zwyczajnie brakowało. Często były to prace naj­ prostsze i niskopłatne, na przykład w rolnictwie na farmach, na budowach oraz w restauracjach. Nierzadko też Polacy w y j e ż d ż a l i za granicę z myślą o handlu ulicznym. W większości wy­ padków praca Polaków była nielegalna, nieob­ jęta kontrolą (i ubezpieczeniem) państw przyj­ mujących, dzisiaj więc trudno szukać danych na temat tego zjawiska w oficjalnych statystykach. Z kolei wyjazd do krajów kapitalistycznych połączony z legalną pracą był dostępny tylko dla nielicznych. Jeśli robotnik decydował się na legalną pracę, musiał przejść przez wiele proce­ dur j eszcze w Polsce. Podobny tok postępowania 1 www.pagart.com.pl (17.09.2003) ljll) ?DDu BARBARZYŃCA 5 przechodził pracodawca, który musiał wystę­ pować do organów administracji państwowej z prośbą o zatrudnienie polskiego robotnika. Taka właśnie sytuacja miała miejsce między in­ nymi w przypadku muzyków. Instytucją powołaną do kooperacji z kontra­ hentami zagranicznymi na polu artystycznym była Polska Agencja Artystyczna „Pagart", która powstała 1 stycznia 1957 roku na fali popaździernikowej odwilży. Wydarzenia w Zakładach Hipolita Cegielskiego w Poznaniu (w latach 1949-1956 były to Zakłady im. Józefa Stalina) doprowadziły do upadku rządu Józefa Cyran­ kiewicza i powołania w to miejsce gabinetu Władysława Gomułki. Nowy rząd przyznał się do wielu „błędów i wypaczeń" i zobowiązał się do przeprowadzenia szeregu reform. Rozpoczęty został proces liberalizacji w dziedzinie polityki międzynarodowej (szczególnie relacji między Polską z Związkiem Radzieckim), a także polity­ ki wewnętrznej - religii, wojskowości, rolnictwa itp. Oprócz tych najważniejszych dla funkcjono­ wania państwa reform zmiany nastąpiły również w sferze kultury. Wyrazem owych przeobrażeń było powołanie Polskiej Agencji Artystycznej „Pagart", która miała aktywnie uczestniczyć w promocji polskiej kultury za granicą, a także ułatwiać kontakty z zagranicznymi artystami planującymi występy w Polsce. Na zaproszenie Pagartu przyjeżdżało do Polski wielu światowej klasy wykonawców, na przykład Leonard Bern­ stein, Artur Rubinstein, Jessie Norman, Joan Sutherland, New York Philharmonic Orchestra, The Royal Shakespeare Company, Martha Gra­ ham Dance Theatre, Teatr Bolshoi. Ponadto Pagart współorganizował prestiżowe festiwale: Warszawska Jesień, Wratislavia Cantans, Jazz Jamboree, Tatrzańska Jesień i inne . Obokswej głównej działalności, czyli promowa­ nia najbardziej znanych polskich artystów, Pagart 1 �Rafał Krasoń 6 rozwijał także działalność komercyjną nastawioną na współpracę z kontrahentami potrzebującymi muzyków restauracyjnych. W praktyce Pagart ograniczał się w tym wypadku do pośredniczenia między agentami chcącymi zatrudniać polskich artystów a muzykami, nie oferując jednak żad­ nych świadczeń tym ostatnim. Dzisiaj wśród samych muzyków opinie o Pol­ skiej Agencji Artystycznej są zdecydowanie ne­ gatywne. Muzycy kładą nacisk na nadużycia, do jakich dochodziło przy zawieraniu kontraktów, nieprofesjonalność muzycznych przesłuchań, problemy z otrzymaniem paszportu. Ponieważ oficjalnie instytucją wysyłającą zespoły za gra­ nicę była Polska Agencja Artystyczna, pobierała ona prowizję od kontraktów w wysokości 10% ich wartości. Tej niewygodnej opłaty nie można było uniknąć. Nawet muzycy, którzy wyjeżdżali z myślą, aby j u ż nigdy nie wrócić do Polski, byli zmuszani do płacenia prowizji, ponieważ pod­ stawowym warunkiem uzyskania prawa stałego pobytu w Finlandii było otrzymanie paszportu konsularnego, a artysta mógł go dostać tylko wte­ dy, gdy miał potwierdzenie zapłacenia wszelkich należności w Pagarcie. Ubiegając się o kontrakt, muzyk profesjo­ nalista musiał przedstawić dyplom ukończenia szkoły muzycznej, natomiast artysta amator okazywał tzw. weryfikacje, czyli uprawnienia państwowe do wykonywania zawodu muzyka. Artyści mający wymagane dokumenty mogli uczestniczyć w przesłuchaniach, które miały wy­ typować najlepszych artystów do „reprezentacji Polski na deskach scen zagranicznych". W prze- B m M Z M C A 1(111 ? 0 D B �Polscy muzycy w Finlandii słuchaniach zawsze brali udział przedstawiciele Pagartu, członkowie Z w i ą z k u Zawodowego Muzyków oraz agenci zagraniczni. Muzycy, którzy pozytywnie przeszli przesłu­ chania, kontaktowali się z agencjami. W Finlan­ dii polskich muzyków zatrudniały takie agencje jak: Ohjelma Apu, Tom Hertell Booking Office, Scan Show, Inter Show, Mensky Show, Pori Production (Pori Ravintolaohjelmat), Leo Bass (Blue Bass). Niewątpliwie najbardziej znacząca była Ohjelma Apu, która do końca lat 70. mia­ ła niemal monopolistyczną pozycję na rynku. Prowadzona była przez legendarnego j u ż Janne Hakulinena, który był biznesmenem i polity­ kiem aktywnie działającym w Fińskiej Partii Socjaldemokratycznej (Suomen Sosialidemokraattisen Puolueen), a także autorem ponad dwudziestu publikacji z dziedziny polityki. Jego dodatkowym atutem była znajomość języka ro­ syjskiego umożliwiająca bezpośrednie kontakty z przedstawicielami odpowiedzialnymi za wysy­ łanie muzyków za granicę. Postać Hakulinena obrosła wieloma anegdotami uwypuklającymi jego nieprzeciętną osobowość. Oprócz Ohjelma A p u działały na rynku mniejsze agencje, które zresztą rozwinęły się dopiero po śmierci Hakulinena w 1979 roku. Sami muzycy różnie je oceniali. W zależności od czynników takich jak liczba i jakość miejsc, zarobki, opłacanie świadczeń socjalnych, ustalił się pewien ranking pracodawców. Niewątpliwie za najlepsze agencje były uznane Tom Hertell Booking Office, popularny skądinąd w Finlandii organizator wielkich koncertów z udziałem naj­ bardziej znanych gwiazd muzyki rockowej, oraz Scan Show, będąca częścią holdingu znanej fiń­ skiej firmy Sokos. Na końcu rankingu znalazły się Inter Show i Mensky Show. Dzisiaj muzycy oskarżają właścicieli tych ostatnich agencji o za­ niżanie zarobków, zmuszanie do pracy ponad przewidziany prawem wymiar godzin, niedo­ pełnianie formalności związanych z płaceniem 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 7 składek ubezpieczeniowych (w tym emerytal­ nych), szantaż czy grożenie deportacją. Muzycy, którzy pomyślnie przeszli procedury w Pagarcie, uzyskiwali pozwolenie na opusz­ czenie Polski i wyjeżdżali na upragniony kon­ trakt. W pierwszych latach wyjazdów do Fin­ landii artyści mieli nakaz podróżowania koleją przez Moskwę, Leningrad, Vainikkalę do Hel­ sinek. Trasa była długa i uciążliwa, ale sytuacja zmieniła się dopiero po wprowadzeniu regular­ nych połączeń promowych między Gdańskiem a Helsinkami. Najpierw pływał maleńki „Gryf", następnie, wskutek wzrostu zapotrzebowania, większy prom „Pomerania". Muzycy z reguły jeszcze przed wyjazdem znali przebieg trasy koncertowej. Kontrakty były ustalane z agentem lub właścicielem danej re­ stauracji. Kontrakt w jednym lokalu trwał z re­ guły dwa tygodnie lub miesiąc. Opinie na temat grania w różnych częściach Finlandii są podzie­ lone. Generalnie muzycy wyróżniali jako miejsca najbardziej specyficzne Laponię, Helsinki oraz statki pasażerskie. Najbardziej pożądane były oczywiście miejsca najlepiej płatne, a do takich należały tereny położone na południu Finlandii oraz promy. O celu wyjazdu tylko w pewnym stopniu decydował sam muzyk, decyzje były bowiem podejmowane w rozmowach między agentem a właścicielem restauracji. Najmniejsze agencje zawierały mniej niż dziesięć kontraktów i w tych przypadkach muzycy z góry wiedzieli, że prawdopodobnie będą grać we wszystkich zakontraktowanych miejscach. Największe, te giganty, do których należała Ohjelma Apu, miały podpisane kontrakty z około dwustu lokalami i w tych wypadkach konkurencja przenosiła się między muzyków. Starsi mieli możliwość pew­ nego wpływu na grafik, wybierania miejsc najle­ piej płatnych, położonych z reguły na południu Finlandii, dodatkowo niesprawiających trudno­ ści komunikacyjnych (chodziło o obszar położo­ ny w trójkącie Helsinki - Tampere - Turku). �Rafał Krasoń 8 Kategoria miejsca, jego wielkość i lokalizacja wpływała bezpośrednio na wielkość zespołu. Cena usługi zależała od liczby jego członków. Zespoły większe z konieczności grały w du­ żych hotelach czy uzdrowiskach, ale liczba tego typu lokali była ograniczona. W praktyce więc najczęściej były zatrudniane grupy małe lub średnie - duety, tria lub kwartety. Wielokrotnie duże zespoły ze względu na niski popyt musiały ograniczać liczbę członków. Zwolnieni muzycy musieli, niestety, pożegnać się z pracą i wracać do Polski lub szukać możliwości dołączenia do innych grup. Bezrobotni muzycy spotykali się w kawiarni Kolme Kruunua (Trzy Korony), położonej w centrum Helsinek. To miejsce było różnie nazywane przez Polaków: „restauracja polska", „giełda", „śmietniczka". Nazwy te wiele mówią: Polacy spotykali się tutaj, by porozma­ wiać z innymi muzykami, często były to osoby kończące kontrakt i szukające nowej pracy. Zakontraktowani muzycy pracowali w re­ stauracjach w zwyczajowo ustalonym systemie 45 minut gry i 15 minut przerwy. Dziś artyści zwracają uwagę na pewien konserwatyzm Fi­ nów - najlepiej przyjmowana tam była muzyka tradycyjna, a nawet typowo ludowa. Muzycy musieli się więc dopasować do wymogów, uczy­ li się grać fińskie tańce ludowe, a więc jenkkę i humppę. Na dansingach szczególnie popular­ ne było tango. Taka sytuacja miała miejsce nie tylko w małych miejscowościach, ale też i w naj­ większych ośrodkach miejskich, nie wyłączając Helsinek. Kooperacja na tym polu ciągle się rozwijała, w szczytowym okresie, w latach 80., jednora­ zowo mogło przebywać na terenie Finlandii do 1500 muzyków. Warunki pracy, doskonałe dla Polaków zarobki, przekraczające nawet dwu­ dziestokrotnie zarobki robotnika pracującego w Polsce, wywołały dalekosiężne skutki. Muzycy po zrealizowaniu kontraktu wracali do Polski i od razu starali się o ponowny wyjazd. Stworzył FOT. DARIUSZ ŻUKOWSKI B A AB A R Ż Y K O 1(111 P O D B �Polscy muzycy w Finlandii się pewien styl życia: z reguły ponadpółroczny pobyt za granicą, krótki okres dostatniego życia w Polsce i ponowny kontrakt. Rekordziści prze­ bywali na kontraktach w sumie do 20 lat. Sytuacja koegzystencji muzyków fińskich i za­ granicznych była spokojna aż do pojawienia się pierwszych symptomów bezrobocia wśród arty­ stów. Masowy napływ muzyków obcokrajowców spowodował spadek cen usług muzycznych, co wywołało ostry sprzeciw fińskich związków za­ wodowych muzyków, to jest Związku Muzyków Fińskich (Suomen Muusikkojen Liitto), Związku Właścicieli Hoteli i Restauracji, Oddział Muzy­ ków (Hotelli- ja Ravintolahenkil6kunnan Liitto H R H L r.y. Ravintolamuusikko) oraz Związku Marynarzy Fińskich Oddział Muzyków (Suo men Merimies-Umońi r.y. Laiyamuusikko) - ten ostatni bvł istotny tylko dla muzyków zatrudnio­ nych na promach wycieczkowych. Związki zawodowe odpowiedzialne były za ustalanie cen minimalnych za usługi, ponadto ukróciły wolne zatrudnianie muzyków z zagra­ nicy poprzez stworzenie procedury, według któ­ rej każda decyzja o zatrudnieniu obcokrajowca musiała być akceptowana przez przedstawicieli związków zawodowych. Jeśli wśród Finów istnia­ ło bezrobocie, takie decyzje były wstrzymywane. Działania związków (jakkolwiek omijane przez agencje poprzez organizowanie tak zwa­ nych dni polskich czy zawyżanie wymogów, które nie mogły być spełnione przez żaden ro­ dzimy zespół), doprowadziły do spadku liczby obcokrajowców na rynku. W Finlandii zostali głównie ci, którzy wcześniej otrzymali j u ż stałego pobytu lub fiński paszport. O tak kur¬ czowym trzymaniu się agencji zatrudniających obcokrajowców decydowały oczywiście względy ekonomiczne. O skali różnic w zarobkach świadczyć relacje muzyków. Obecnie zwracają oni uwagę, ze wraz ze zmianą obywatelstwa lub dołączeniem do fińskich grup ich zarobki wzra stały n ciwet dwu— czv trzykrotnie. Okres swoistei 1111) ? D 0 a BARBARZYŃCA 9 walki między muzykami fińskimi a niefińskimi trwał właściwie aż do końca opisywanego zjawi­ ska, czyli do lat 90. Dzisiaj okres ten należy j u ż do przeszłości. Sami muzycy za główną przyczynę upadku tej branży uważają zmiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej, rozwój przemysłu fo­ nograficznego, upowszechnienie się dyskotek, w końcu też modę na karaoke. Symptomami zmian były: skrócenie czasu trwania koncertów do mniej niż dwóch tygodni w jednym lokalu, długie, niepłatne przestoje czy wręcz upadek agencji artystycznych. Muzycy, postawieni przed szybko postępują­ cymi zmianami, musieli podjąć ostateczną de­ cyzję - powrócić do Polski lub wyemigrować do Finlandii. Większość powróciła ostatecznie do kraju. Wskutek drastycznego spadku cen walut zachodnich muzycy zostali zmuszeni do zaku­ pienia nieruchomości lub założenia własnego interesu. Dzisiaj zajmują się oni rozmaitą dzia­ łalnością, tylko nieliczni traktują muzykę jako zawód, natomiast większość z nich wykorzystuje praktykę zdobytą w Finlandii do rozwoju włas­ nego biznesu. Dla wielu kooperacja z fińskimi przedsiębiorstwami do dziś pozostała głównym źródłem utrzymania. I chociaż muzykowanie pozostało j u ż jedynie w ich pamięci, to jednak fińskie doświadczenia stanowią kapitał, do któ­ rego chętnie się odwołują. Inaczej toczą się losy muzyków, którzy zde­ cydowali się na emigrację. Pomimo znacznego spadku popytu na granie muzyki na żywo, lokale, w których muzyka taka jest wykonywana, nadal istnieją. Do takich miejsc należą ekskluzywne re­ stauracje, hotele oraz promy kursujące po Morzu Bałtyckim, zwłaszcza między Finlandią a Szwe­ cją oraz między Finlandią a Estonią. Właśnie pasażerowie tych statków do dziś mogą spotkać polskiego muzyka, ponieważ ci artyści, którzy zo­ stali, najczęściej wciąż pracują w swoim zawodzie albo w zawodach pokrewnych. �Rafat Krasoń 10 Pozostałością tego okresu jest więc wciąż ogromna liczba polskich muzyków rozsianych po całej Finlandii, często przybyłych z całymi ro­ dzinami. Wspominają oni o trudnościach zwią­ zanych z pozostaniem w tym kraju, który - w po­ równaniu z innymi państwami skandynawskimi - miał najostrzejsze procedury związane z przyj­ mowaniem obcokrajowców. W praktyce możli­ wość zostania w Finlandii zarezerwowana była dla osób pozostających w związku małżeńskim lub mających stałe zatrudnienie. Obok Polaków w Finlandii można spotkać muzyków różnych narodowości: Węgrów, Bułgarów, Czechów, Słowaków, Rumunów. Geneza ich obecności i struktura zawodowa też są bardzo podobne, jednak spośród nich wszystkich Polacy stanowią zdecydowanie najliczniejszą grupę. Dzisiaj przeważającą ich część stanowią l u ­ dzie w wieku przedemerytalnym lub emeryci. Większość z nich - niezależnie od tego, czy mieszkają na stałe w Polsce, czy w Finlandii - otrzymuje fińskie emerytury, ale nie wszyscy. Uzależnione jest to od tego, czy pracodawca odprowadzał składki emerytalne za swoich pracowników. Jeżeli muzyk, jeszcze jako mło­ dy człowiek, decydował się na emigrację, te niedopatrzenia czy celowe działania agencji siłą rzeczy szybko wychodziły na jaw. W tym czasie odbywały się sprawy sądowe o zapłacenie zaległych należności, zawsze wygrywane przez muzyków. Inaczej jest w przypadku artystów powracających do kraju. Z punktu widzenia polskiego prawa czas ich pobytu za granicą l i ­ czony jest jako nieskładkowy (Pagart nie gwa­ rantował żadnych ubezpieczeń), ewentualnych roszczeń mogą więc oni dochodzić przed sądem fińskim. Ranga miejsc i lokali, w jakich występowali polscy muzycy, często była zdecydowanie niż­ sza n i ż poziom, jaki reprezentowali artyści. W Skandynawii grała niemal cała śmietanka polskiego jazzu, grali czołowi muzycy bigbitowi, dixielandowi, ci najbardziej popularni w latach 70., 80. i 90. Większość z nich wyjeżdżała z myślą o zarobieniu pieniędzy niemożliwych do zaro­ bienia w ówczesnej Polsce, a także zakupieniu instrumentów. Warto na koniec nadmienić, że Finlandia nie jest bynajmniej wyjątkiem. Podobna sytua­ cja była w innych krajach wysoko rozwiniętych. Polacy wyjeżdżali do wielu miejsc, takich jak wszystkie państwa skandynawskie, Niemcy, Bel­ gia, Holandia, Hiszpania, a także poza Europę - do Stanów Zjednoczonych, państw arabskich czy na Karaiby. Właśnie ta grupa zawodowa w okresie komunizmu miała stosunkowo naj­ lepsze możliwości podjęcia legalnej pracy zarob­ kowej poza ojczyzną. Wpłynęło to na dzisiejszy kształt Polonii na świecie. Każdy, kto chciałby się profesjonalnie zająć studiami polonijnymi, powinien pamiętać o tych kilku kartach z naj­ nowszej historii Polski. BARBARZYŃCA l(III ? 0 D e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/297cf22f2762a0d2664b78dbc50c6463.pdf 50c34c7fec6fd0b95e4c6c53722c20f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka oświecenie romantyzm Lud - czasoppismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1953 Title A name given to the resource O folklorystyce polskiej w stulecie"Ludu" / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 VIOLETTA KRAWCZYK-WASILEWSKA Katedra Wychowania Muzycznego Uniwersytet Łódzki o FOLKLORYSTYCE 1. Formacja romantyczna POLSKIEJ W STULECIE "LUDU" wobec folkloru Rok 1802 zwykło się przyjmować jako datę wyjściową polskiej folklorystyki. Wtedy to narodził się - mający już dziś znaczenie historyczne - słynny memoriał Hugo Kołłątaja, antycypujący program badań ludoznawczych i zamykający okres tak zwanej prefolklorystyki, o której istnieniu świadczą odkrycia rękopiśmiennych zbiorków piosenek z wieku XVIII (Hernas, 1965). Jednakże świadome i programowe zbieractwo materiałów - dziś określanych mianem folklorystycznych - rozpoczęło się w Polsce doby romantyzmu (Maślanka, 1984). Inicjatorem badań terenowych "z kosturem w ręku" był legendarny Zorian Dołęga-Chodakowski, za którym poszła duża grupa entuzjastów z Żegotą Paulim, Wacławem z Oleska, Ryszardem Berwińskim, Romanem Zmorskim, Józefem Lompą, Janem J. Lipińskim, a przede wszystkim Lucjanem Siemieńskim i Kazimierzem W. Wójcickim. Owi zbieracze tak zwanych "starożytności polskich i słowiańskich" gromadzili pieśni i podania ludu w przekonaniu, iż uzyskują bezpośrednie źródło do poznania przeszłości narodowej zachowanej w kulturze duchowej gminu, zamieszkującego tereny rdzennie polskie i kresowe (Litwę, Białoruś i Ukrainę). Ich licznie drukowanym zbiorom przyświecała motywacja literacka i narodowa a nie naukowa, dlatego też publikacje te obciążone były - zależnymi od fantazji edytorów - interpolacjami, "obróbkami" literackimi i nieścisłościami regionalnymi, świadczącymi o amatorskim podejściu do zagadnienia (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). W połowie XIX stulecia pojawiły się pierwsze próby rozważań teoretycznych na temat sensu i wartości owej "gorączki" zbierackiej. Podejmowali je J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol i E. Dembowski, jednakże - z dzisiejszego punktu widzenia - generalnie szli oni drogą manifestu Chodakowskiego. W tej sytuacji nie zdobył zwolenników Ryszard Berwiński, który w 1854 roku na kartach obszernego dzieła dowodził, iż twórczość ludu nie ma charakteru samodzielnego, lecz jedynie przetwórczy i domagał się, by poznawać ją drogą naukowej "krytyki" (Berwiński, 1854). Mimo oburzenia z jakim się spotkał u współczesnych, był pierwszym, który utorował drogę poszukiwań naukowych badaczom epoki pokolbergowskiej. �70 W romantycznej modzie na lubowanie się gminem w twórczości literackiej i muzycznej oraz w atmosferze entuzjazmu dla zbieractwa terenowego dojrzewał Oskar Kolberg, górujący nad poprzednikami rzetelnością w gromadzeniu materiału, pozyskiwanego w toku regularnie prowadzonych badań terenowych (od 1839 roku przez lat pięćdziesiąt) na całym niemal obszarze ziem polskich. Choć również amator i pasjonat, wykazał się jednocześnie ogromnym talentem metodologicznym, wyrażającym się ewolucją jego programu badawczego. Początkowo zamierzał popularyzować pieśń ludową w salonach, dlatego też notował tekst wraz z melodią, systematyzując równocześnie gatunki i podając miejsce ich znalezienia. Wobec nabieranego doświadczenia i powiększających się zbiorów zaplanował stworzenie kompleksowej systematyki pieśni poprzez obserwację ich wariantów melodycznych z różnych terenów. Niebawem jednak zmienił swe założenia badawcze, dostrzegając związek pieśni z innymi elementami kultury chłopskiej, które równorzędnie począł gromadzić i notować, choć nie zawsze potrafił właściwie objaśnić i zrozumieć poszczególne zjawiska. Tak szerokie spectrum pozwoliło zbieraczowi wyabstrahować pojęcie regionu (określanego przezeń najczęściej mianem "prowincji"), dla którego stworzył model monografii typu folklorystyczno-etnograficznego. Za życia Kolberga ukazały się 33 tomy ułożone w "serie" (czyli regionalne monografie encyklopedyczne), połączone wspólnym tytułem: Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pieśni, muzyka i tańce l. Tytuł ten sam w sobie stanowi pierwszą polską definicję i klasyfikację folkloru, realizując nieomal w całej rozciągłości oświeceniowy program Kołłątaja. Rozległość dzieła Kolberga sytuuje naszego zbieracza na pierwszym miejscu wśród innych europejskich kolekcjonerów folkloru. W dziejach zaś polskiej folklorystyki stanowi łącznik między romantycznym zbieractwem "starożytników" a unaukowioną folklorystyką epoki pozytywizmu. 2. Początki folklorystyki naukowej W ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia ugruntowuje się tendencja, aby wszelkie poczynania w dziedzinie folkloru odbywały się zgodnie z wymaganiami nowoczesnej nauki europejskiej oraz odpowiadały pilnym potrzebom poszerzania wiedzy o własnym kraju i narodzie żyjącym pod zaborami. W okresie tym następuje rozwój archeologii, antropologii, językoznawstwa oraz etnografii i etnologii, które takim terminom jak "kultura" i "cywilizacja" nadają nowy sens. Jest to też czas upowszechniania się nowego terminu "folklor", odkrytego przez Williama Thomsa w 1846 roku, a przeniesionego na grunt polski przez Jana Karłowicza w 1888 roku 2. 1 Reedycja zbiorów Kolberga powiększona o inedita obejmuje 68 tomów wydanych jako Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań 1961-1990. 2 J. Karłowicz: Folklore, "Wisła" t. 2, 1888, s. 84. Por. teź: W. Thoms, Folklor, "Literatura Ludowa" 1975, nr 6, s. 37 - 39 (przekład V. Krawczyk). �71 Wraz z ukonstytuowaniem się w 1874 roku Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności i jej Sekcji Etnologicznej określony został program badawczy niezbędnych prac ludoznawczych, które modyfikowano odpowiednimi uchwałami o charakterze instruktażowym (Jaworska, 1982). Tamże wiele miejsca poświęcono zasadom gromadzenia materiałów folklorystycznych w terenie, wierności zapisu, sposobom weryfikacji tekstów (między innymi wnioskowano pomijanie obscenów), problematyce transkrypcji fonetycznej zapisów gwarowych 3 oraz innym zagadnieniom edytorskim, jak również postulatom ograniczenia prac zbierackich na rzecz interpretacyjnych. Tak więc pod koniec XIX wieku inspiratorami badań nad folklorem są pozytywistyczni uczeni, interpretujący literaturę i kulturę ludową z pozycji etnologicznych, historycznych, językoznawczych i literackich. Prowadząc własne badania, kierują jednocześnie zespołami amatorów dostarczających materiał terenowy i organizują instytucjonalne życie naukowe o wyraźnym międzyzaborowym oddziaływaniu. Głównym forum naukowej wymiany myśli stają się czasopisma naukowe redagowane przez antropologów i filologów. Pierwszym tego rodzaju periodykiem był "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (organ Komisji Antropologicznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie), redagowany przez Izydora Kopernickiego w latach lR77 - 18954. Tamże, obok Kopernickiego, materiały folklorystyczne publikują kontynuatorzy tradycji Kolbergowskiej: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karol Matyas, Józef Rostafiński i Seweryn Udziela. Ważniejszym ze względu na oddziaływanie i zawartość folklorystyczną był miesięcznik krajoznawczy "Wisła", wychodzący w Warszawie w latach 1887 - 1916. Czasopismo to lokowało się na czołowej pozycji w zakresie opieki nad amatorami (rekrutującymi się z postępowych mieszkańców prowincji), dostarczającymi materiałów według dokładnych instrukcji i kwestionariuszy. Do )903 roku "Wisłę" prowadził Jan Karłowicz, wybitny językoznawca i twórca polskiej szkoły komparatystycznej w folklorystyce. W swych pracach (Kapełuś, 1982a) poświęconych podaniom, bajkom i pieśniom lansował studia oparte na szerokim materiale porównawczym polskim i obcym, odrzucając tym samym przestarzałe poglądy Maxa Miillera (teoria solarna mitów), a także romantyczną koncepcję o narodowym charakterze wątków bajkowych i pieśniowych. Dostrzegając poligenezę zjawisk folkloru zbliżył się do angielskiej szkoły antropologicznej Tylora i Langa. Uwzględniał także historyczny aspekt ewoluowania wątków podaniowych. Postulowana przezeń metoda badań 3 w związku z odkryciem przez Lucjana Malinowskiego alfabetu fonetycznego, dyskusja wokół problemu zastosowania transkrypcji fonetycznej trwała w Komisji od 1888 roku do roku 1890. Ostatecznie folkloryści postanowili odrzucić - jako nieczytelną - tę formę wydawania tekstów i pozostawić dialektologom do dalszego wykorzystania. 4 Kontynuacją tego czasopisma były "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896 - 1919); redakcję działu etnograficznego prowadził Seweryn Udziela, autor licznych prac o folklorze Galicji. organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie. �72 prozy ludowej wykazuje wiele zbieżności z metodą fińską (zwaną też porównawczo-geograficzną), bezpośrednio uczonemu polskiemu nie znaną (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 123-125). Tym samym Karłowicz kładzie podwaliny pod nowoczesną komparatystykę folklorystyczną, która znajdzie zwolenników dopiero w następnym pokoleniu. 3. "Lud" (1895 -1918) jako czasopismo folklorystyczne Poza "Wisłą" doniosłe znaczenie dla rozwoju polskiej myśli folklorystycznej w początkach wieku XX miało czasopismo "Lud", wychodzące wówczas we Lwowie jako organ Towarzystwa Ludoznawczego. Już bowiem w pierwszym tomie redakcja (pod zarządem slawisty Antoniego Kaliny) zamieszcza obszerny artykuł metodologiczny Najnowsze prądy w ludoznawstwie autorstwa ukraińskiego pisarza i uczonego Iwana Franki (Franko, 1895). Znamienne, że w artykule tym, będącym zresztą tekstem odczytu wygłoszonego na pierwszym posiedzeniu naukowym TL, wyraz "folklore" pojawia się jako angielski odpowiednik polskiego pojęcia "ludoznawstwo" i niemieckiego "Volkskunde". Pojęcie to autor traktuje szeroko, choć odnosi do badań nad ludem, generalnie rozumianym jako "niższe warstwy, które najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym". Opowiadając się za nowoczesnymi badaniami w duchu szkół: migracyjno-historycznej i porównawczo-literackiej oraz antropologicznej, Franko wielokrotnie odwołuje się do przykładów z zakresu tradycyjnej literatury ustnej: mitów, bajek i pieśni, czyli klasycznego przedmiotu zainteresowań zbierackich i interpretacyjnych folklorystyki, od jej zarania po dzień dzisiejszy. Tak rozumiane zjawiska folkloru znajdą szeroką reprezentację w kolejnych tomach "Ludu", redagowanych przez następców Kaliny (po 1904 roku), a więc Karola Potkańskiego (historyka), Seweryna Udzielę (etnografa) czy historyków literatury - Wilhelma Bruchnalskiego i Józefa Kallenbacha. Do 1918 roku ukazało się 20 tomów "Ludu", udzielającego swych łamów cennym dla dokumentacji folkloru pracom materiałowym, przeważnie z terenu Galicji (autorstwa B. Gustawicza, J. Świętka, H. Dobrowolskiego, L. Młynka, H. Windakiewiczowej, W. Brzegi, S. Udzieli i innych). Sporadycznie też publikowano materiały z innych terenów, że wymienimy Sieradzkie (I. Piątkowska), Poznańskie (W. Łabiński) czy Śląsk (W. Madłówna). Nadmienić tu należy, że pod koniec XIX wieku prace badawcze nie były adekwatne do wielkiej ilości prac zbierackich. Sytuacja ta niewiele zmieniła się po 1905 roku, kiedy to Seweryn Udziela apelował w "Ludzie" do zbieraczy, by swe wysiłki kierowali na opracowania i komentarze (Udziela, 1905). Poza dokumentacją w zakresie bajek i pieśni szczególne miejsce w zainteresowaniach redaktorów "Ludu" zajmował tradycyjny teatr ludowy, czego �73 świadectwem są liczne artykuły pOSWlęcone szopce i ludowym widowiskom bożonarodzeniowym (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik i inni) oraz historyczne już studium syntetyzujące pl. Polskie widowiska ludowe opracowane przez Adama Fischera w 1913 roku. Charakterystyczną cechą przemian w profilu naukowym "Ludu" pierwszej dekady nowego wieku było dostrzeżenie aktualnie występujących zjawisk folkloru, których do tej pory nie poddawano obserwacji badawczej. Odnotowano więc fakt istnienia przekazów pisanych emancypującego się chłopstwa galicyjskiego, takich jak samorodne pisarstwo czy ludowe formuły epistolograficzne. p'ropagowano też gromadzenie folkloru dziecięcego i żydowskiego; zauważono gwarę i folklor rekrutów polskich oraz ukraińskich, a także folklor i język flisaków oraz lwowski folklor przedmiejski wraz z gwarą złodziejską (Kapełuś, 1982b, s. 355 - 358). W zakresie gatunków folkloru ówcześnie występujących, szczególny nacisk położyła redakcja na gromadzenie przysłów, o czym świadczą wysoko cenione przyczynki paremiograficzne Franciszka Krceka, krytycznie uzupełniające Księgę przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich Samuela Adalberga (Adalberg, 1889 - 1894). Przy okazji należy nadmienić, że Krcek, w dziesiątkach drobnych opracowań i recenzji prac obcych, rozproszonych na kartach licznych tomów "Ludu", przyczynił się do nowoczesnego oglądu zjawisk folkloru. Zamierzenia redakcji dotyczące folkloru Słowian ościennych realizowane były w niewielkim stopniu i dotyczyły głównie materiałów ukraińskich i huculskich oraz recenzji, w tym cennego zwłaszcza dorobku bajkoznawczego czeskiego komparatysty J. Polivki. Studia komparatystyczne nad wędrownymi wątkami literatury ustnej dominują w tomach z lat 1909 - 1912, zawierających interesujące pod względem metodologicznym artykuły Stanisława Ciszewskiego i Adama Fischera oraz słynną rozprawę filologa klasycznego Witolda Klingera, zatytułowaną Do wplywu starożytno.ki na folklor (Klinger, 1909). Podkreślić tu należy dorobek "Ludu" w zakresie wzajemnych relacji literatury pięknej i folkloru. Te studia, przynależne raczej komparatystyce literackiej, opublikowali: W. Bruchnalski, S. Dobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz i S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). O rozległości zainteresowań folklorystycznych redakcji "Ludu" świadczy też ogłoszenie w 1907 roku pionierskiego studium O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych Adolfa Chybińskiego, ojca nowoczesnej etnografii muzycznej na gruncie polskim (Chybiński, 1907; 1910). Tak więc w latach 1895-1918 "Lud" odegrał ważną rolę w programowaniu rozwijających się badań nad folklorem, przynależącym - w owym czasie - do �74 szeroko pojmowanego przedmiotu zainteresowań ludoznawstwa, na którego polu pracowali wyspecjalizowani amatorzy na równi z uczonymi reprezentującymi różne dyscypliny humanistyczne, społeczne, artystyczne i przyrodnicze. Stąd też rozmaitość metod i rozmaitość zagadnień poddawanych naukowemu oglądowi. Wszystkie zaś działania podporządkowywano naczelnemu celowi, jakim było pogłębienie samowiedzy o własnym narodzie w sytuacji życia pod zaborami. 4. Folklor w dwudziestoleciu międzywojennym Odzyskanie niepodległości przyniosło nową rzeczywistość społeczną, kulturalną i naukową. Zmianie uległ stosunek do folkloru i kultury chłopskiej, podlegając wpływowi ideologii regionalistycznej (propagowanej także poza Polską) oraz orientacji agrarystycznej. Agraryzm jako doktryna ruchu ludowego nobilitował kulturę chłopską, dostrzegając w niej wartościową i godną rozwoju część kultury narodowej. Idee agrarystyczne ujawniły się, między innymi, w odkrywaniu dorobku folklorystycznego i literackiego pamiętnikarzy chłopskich, że wymienimy J. Kupca, H. Derdowskiego, Jantka z Bugaja, S. Nędzę-Kubińca czy F. Kurasia. Idee regionalizmu zaś ukształtowały głównie koncepcje rodzime, przeciwstawiające kulturę wsi polskiej - miejskiej kulturze kosmopolitycznej. Regionaliści dostrzegali w folklorze i tradycji ludowej siły twórcze, zdolne do pobudzenia ogólnonarodowej sztuki i kultury. Ten typ myślenia wpłynął na folkloryzację literatury, muzyki, plastyki i twórczości scenicznej, ukształtował także koncepcję amatorskiego teatru ludowego. Jędrzej Cierni ak, animator i realizator tej koncepcji, dążył do wykreowania teatru chłopskiego, którego tworzywem były udramatyzowane obrzędy i zwyczaje, tradycyjne i współczesne wraz z autentycznymi rekwizytami, strojem, muzyką i pieśniami ludowymi (Olcha, 1963). W okresie międzywojennym kontynuowano folklorystyczne zbieractwo terenowe; nie ustawał również ruch amatorski, do czego w niemałym stopniu przyczyniło się zorganizowanie sieci regionalnych kół Towarzystwa Krajoznawczego, powstanie muzeów regionalnych oraz czasopism typu "Ziemia" czy "Orli Lot". Naukowe zaś podejście do folkloru nie miało dawniejszego, jednostronnego charakteru. W studiach etnograficznych, socjologicznych i kulturoznawczych Adama Fischera, Aleksandra Brucknera, Stefana Czarnowskiego czy Kazimierza Moszyńskiego dochodziły do głosu nowe założenia teoretyczne i metodologiczne. Przeważać zaczął genetyczno-typologiczny, interetniczny i historyczno-socjologiczny ogląd folkloru jako kategorii żywej, stanowiącej integralny element kultury narodowej. Dla dziejów polskiej myśli folklorystycznej tego okresu istotne znaczenie miało stanowisko socjologa Stefana Czarnowskiego �75 z roku 1929, obalające pokutujące przekonanie, iż folklor jest przeżytkiem czasów pierwotnych i postulujące naukowe poznanie folkloru różnych grup społecznych i zawodowych (Czarnowski, 1956). W omawianym okresie na specjalne wyróżnienie zasługuje pierwsza w nauce polskiej syntetyczna monografia paremiologiczna Jana S. Bystronia - Przysłowia polskie (Bystroń, 1933), który - podobnie jak Karłowicz przy analizie bajek i podań - włączył się bezwiednie w nurt światowych tendencji na tym polu (Krawczyk-Wasilewska, 1986, s. 127). W pracach filologów tego pokolenia (Witolda Klingera, Jana Janowa, Stefana Vrtela-Wierczyńskiego czy Ryszarda Gansińca) dominowała szeroko pojęta komparatystyka w postaci reminiscencji antycznych w folklorze polskim, słowiańskich zasięgów wątków bajkowych, legendowych i romansowych. Właściwym zaś twórcą polskiej' szkoły komparatystycznej okazał się Julian Krzyżanowski, autor licznych studiów o związkach literatury (głównie staropolskiej) z literaturą ludową i popularną (Krzyżanowski, 1935) oraz prac poświęconych bylinie i bajce. Należy też wspomnieć o obecności folkloru na łamach "Ludu", który pod redakcją Adama Fischera (w latach 1914 - 1939) zmienił charakter na bardziej naukowy i antropologiczny, również dzięki tak znakomitym współpracownikom jak Jan Czekanowski czy Bronisław Malinowski. Unaukowienie czasopisma powoduje większe otwarcie na światowe badania. Szczególnego znaczenia nabierają więc liczne recenzje i artykuły informacyjne dotyczące prac folklorystów za granicą. Sporo miejsca na łamach "Ludu" poświęcono folklorystyce słowiańskiej (czeskiej, słowackiej, słoweńskiej i łużyckiej), ale też dostrzeżono prace folklorystów angielskich, francuskich, niemieckich, włoskich i węgierskich (recenzja Karola Korany'iego). Pojedyncze informacje dotyczą także folkloru greckiego, litewskiego, czy wreszcie panamskiego. "Lud" międzywojenny zawiera również całkiem pokaźną dokumentację w zakresie badań folkloru obrzędowego (szopka i jasełka), a także muzycznego i choreograficznego w ujęciu metodycznym, gatunkowym, regionalnym i historycznym (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Folklorystyka między filologią a antropologią W powojennych dziejach polskiej myśli folklorystycznej osobną kartę stanowią osiągnięcia badawcze Juliana Krzyżanowskiego (1882 - 1976), wybitnego historyka literatury polskiej, edytora i redaktora oraz teoretyka folkloru i organizatora folklorystycznego środowiska naukowego. Rozpoczęte przed wojną studia bajkoznawcze Krzyżanowskiego zaowocowały pionierskim katalogiem Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, opracowanym według międzynarodowego systemu Aarne-Thompsona nawiązującego do metody fińskiej (Krzyżanowski, 1947). Poza licznymi studiami �76 z dziedziny bajki wszedł na grunt nowoczesnej paremiologii, zajmując się genezą i systematyką przysłów polskich; dał temu wyraz w pracy Mądrej głowie do,§ć dwie słowie oraz w krytycznej i powiększonej edycji dzieła Adalberga (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Uczony opowiadał się za wyodrębnieniem folklorystyki z etnografii i jej usamodzielnieniem. W swych studiach nad teorią literatury ustnej i pisanej dowodził integralności obu zjawisk, czym zjednał dla folklorystyki grupę młodych badaczy o orientacji filologicznej (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski i inni). Jednocześnie budował nowej folklorystyce instytucjonalne oparcie w Pracowni Badań nad Literaturą Ludową przy Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Powołał także do życia (w 1957 roku) pierwsze polskie czasopismo folklorystyczne - "Literaturę Ludową", którego był redaktorem do 1972 roku. Z licznych inicjatyw edytorskich uczonego na specjalną wzmiankę zasługują: pionierski Słownik folkloru polskiego (1965) i Dzieje folklorystyki polskiej, doprowadzone do 1918 roku (Kapełuś, Krzyżanowski 1970; 1982). Prace Juliana Krzyżanowskiego kontynuują i rozwijają długą tradycję badań porównawczych· i genetyczno-historycznych. Kierunek ten dominuje zresztą w dorobku polskich folklorystów ostatniego półwiecza, których prace prezentują wątki i motywy, a także całe teksty z opisem ich geografii (wpływy szkoły fińskiej) oraz przenikania przez granice kulturowe i językowe. Od połowy lat sześćdziesiątych polskie badania nad folklorem cechuje szeroki rozrzut tematyczny i metodologiczny. Obserwuje się wzmożone zainteresowanie folklorem różnych środowisk zawodowych, nowatorskie ujęcia folkloru dziecięcego (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides), a także wzrost monografii i systematyk poświęconych pojedynczym gatunkom folkloru (na przykład: balladzie - Jadwiga Jagiełło czy zagadce - Mirosław Kasjan). Z kolei odkrycie takich zjawisk jak folkloryzm (Burszta, 1974, s. 309 - 311) czy nowe oświetlenie ludowości literatury (Sulima, 1976) oraz języka folkloru (Bartmiński, 1973; 1990) świadczą o toczącym się procesie poszerzania ogląd u folkloru w kontekście interdyscyplinarnym. Od 1972 roku "Literaturę Ludową" redaguje we Wrocławiu Czesław Hernas. Zmieniając profil czasopisma, redakcja odchodzi od regionalnych opisów folkloru słownego i otwiera się na nowoczesną myśl folklorystyczną. Publikuje tłumaczenia i recenzje znaczących prac zagranicznych wyrosłych na gruncie strukturalizmu, semiotyki, kontekstualizmu i etnolingwistyki oraz patronuje współczesnym badaniom krajowym, tworząc zaczyn dyskusji nad specyfiką istoty folkloru i jego funkcjonowaniem, zwłaszcza w obiegu współczesnym. Coraz częściej pojawiają się studia świadczące o rozwoju myślenia o folklorze w sposób antropologiczno-kulturowy. W tym aspekcie folklor jest traktowany jako żywy element komunikacji społecznej, co wymaga badal1 �77 z uwzględnieniem kontekstu kulturowego i sytuacyjnego, a także samego wykonawcy i procesu wykonania. Pod koniec lat siedemdziesiątych umacnia się problematyka związana z nowym definiowaniem folkloru jako części kultury symbolicznej (wyrażanej nie tylko słownie), co łączy się z koniecznością stosowania nowych metod badania zjawiska w ramach usamodzielniającej się folklorystyki: Odnotować tu należy falę prac o charakterze podręcznikowym (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Warto też zwrócić uwagę na nowocześnie opracowane hasła "folklor", "folklorystyka", "folkloryzm" na kartach Słownika etnologicznego (Staszczak, 1987) oraz nowatorskie ujęcia zjawisk folkloru na łamach czasopisma "Polska Sztuka Ludowa", o wyraźnie antropologicznym zabarwieniu, zwłaszcza po poszerzeniu profilu i tytułu czasopisma na "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (od roku 1990). Na szczególne podkreślenie zasługuje też - znaczący w ostatniej dekadzie - rozwój badań etnolingwistycznych ze szczególnym uwzględnieniem środków wyrazu w folklorze, głównie stereotypów językowych, topiki i formuł. Największe osiągnięcia na tym polu ma ośrodek lubelski, w którym od roku 1988 Jerzy Bartmiński wydaje czasopismo "Etnolingwistyka". Nowością ostatnich kilku lat są zainicjowane przez ośrodek łódzki badania współczesnego folkloru w aspekcie ekologicznym. Doświadczenia w zakresie tak zwanej ekologii ludzkiej i głębokiej inspirują potrzebę oglądu folkloru jako wyrazu świadomości ekologicznej, stanowiącej relację między stanem a jakością życia społeczności w obliczu zagrożeń cywilizacyjnych, kulturowych, politycznych i moralnych. W ostatnim pięćdziesięcioleciu nastąpił poważny postęp w badaniach polskiego folkloru muzycznego dzięki prężnie rozwijającej się etnomuzykologii, zwłaszcza w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ale także w poznańskim i katowickim ośrodku akademickim. Wymienić trzeba interesujący dorobek Jadwigi Sobieskiej, Jana Sadownika, Ludwika Bielawskiego, Anny Czekanowskiej, Jana Stęszewskiego, Piotra Dahliga, Bogusława Linette'a czy Zbigniewa Przerembskiego, korzystających również z doświadczeń folklorystyki "filologicznej" i "antropologicznej". Przypomnijmy też, że problematyka folklorystyczna interesuje również filologów słowiańskich, działających w licznych ośrodkach naukowych. Jest również bliska Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu, patronującemu licznym inicjatywom wydawniczym, z których największą było powołanie w 1960 roku redakcji Dzieł wszystkich Oskara Kolberga, kierowanej do 1987 roku przez Józefa Bursztę, po jego zaś śmierci przez Bogusława Linette'a; do chwili obecnej ukazało się 67 tomów tego wydawnictwa. Naszkicowane powyżej, jedynie najbardziej charakterystyczne, kierunki współczesnych badań folklorystycznych wskazują, że się one wzajemnie wspie- �78 rają i uzupełniają, choć często wychodzą z różnych założeń podstawowych. Folklorystyka bowiem nie wypracowała sobie dotąd jednolitej metody badawczej, stanowiąc raczej system poglądów interpretacyjnych określonego fragmentu zmieniającej się kultury. Ciągle otwierające się możliwości nowych interpretacji powodują, iż folklorystów nie ubywa, lecz przybywa wraz z rozwojem nauk o kulturze. Na zakończenie należy dodać, że obecność folkloru i folklorystyki zaznacza się nadal na łamach "Ludu", zarówno w studiach i artykułach, jak i recenzjach, a także sprawozdaniach z konferencji i wydarzeń istotnych dla współczesnej folklorystyki. BIBLIOGRAFIA Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. Warszawa. Bartmiński Jeerzy 1973 O języku Iolkloru, Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. język. poetyka, Ossolineum, Wrocław. Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1·2, Poznań. Bielawski Ludwik 1970 Rytmika polskich pieśni ludowych, PWM, Kraków. 1976 StreIowa teoria czasu i jej znaczenie dla antropologii muzycznej, PWM, Kraków. 1986 Drogi i bezdroża muzykologii polskiej, Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. LSW, Warszawa. Bystroń Jan Stanislaw 1933 Przysłowia polskie, PAU, Kraków. Chybiński Adolf 1907 O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych, "Lud" t. 13. s. 171·201. 1910 Etnografia muzyczna na III międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25-29 maja 1909), "Lud" t. 16, s. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa, Ossolineum, Wrocław. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Ossolineum, Wrocław. Czarnowski Stefan 1956 Kształtowanie się Iolkloru polskiego, w: Dzieła, t. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna. Metodologia i metodyka, "Pomorze", Bydgoszcz. 1990 PolishIolk music: Slavonic heritage. Polish tradition. contemporary trends, Cambridge University Press, Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie, WSiP, Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe, "Lud" t. 19. �79 Franko Iwan Najnowsze prądy w ludoznawstwie, "Lud" 1895 Hernas t. I. Czesław W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki 1965 Jagiełło polskiej, t. 1 - 2, PIW, Warszawa. Jadwiga Polska hal/ada ludowa, Ossolineum, 1975 Jaworska Wrocław. Elżbicta DziałalnoJć folklorystyczna Komisji AlItropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje jiJlklorystyki polskiej 1864 -1918, pod red. H. Kapeluś, J. Krzyżano- 1982 wskiego, Helena Kapełuś PWN, Jan Karlowicz (1836 -1903), 1982a H. Kapełuś, w: Dzieje folklorystyki J. Krzyżanowskiego, PWN, polskiej 1864 -1918, pod red. Warszawa. "Lud". Oryan Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie (1895 - 1918), w: Dzieje, op. cit. ł 982b Kapełuś Warszawa. Helena, Krzyżanowski Dzieje folkloryslyki 1970 Julian (red.) polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, Ossolineum, Wrocław. Dzieje folklorystyki 1982 Karlowicz Folklore, .,Wisła" 1888 Karpińska Grażyna Warszawa. Ewa, t. 2. Nicwiadomska Maria Bihliografia zawarto.vci ..Ludu" za lata 1895 -1985, PTL, 1988 Kasjan Jan Wrocław. Mirosław Polska zagadka ludowa, Ossolineum. 1983 Klinger polskiej 1864 -1918, PWN, Jan Wrocław. Witold 1909 Kowalski Do wpływ(JW starożytno.ki na folklor, "Lud" t. 15. Piotr W~półczesny jólklor i {()Iklorystyka, 1990 Kra wczyk- Wasilewska PTL, Wrocław. Violetta Wprowadzenie do {ólklorystyki, Uniwersytet Łódzki, WspMczesna wiedza a folklorze, LSW, Warszawa. 1979 1986 Krawczyk-Wasilewska Violetta Łódź. (red.) Ecology and Folklore, Łódź. Ecology' and folklore 11, Łódź. J992 1994 Krzyżanowski Julian Paralele, Warszawa. 1947 Pol.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym, t. 1-2, Warszawa. 1958 - 1960 Mądrej glowie doH dwie słowie, t. 1- 2, PIW, Warszawa. 1935 Krzyżanowski 1969-197R Linette (rcd.) W oparciu a dzielo Bogusław Ohrzędowe pidni weselne w Rzeszowskiem. Typologia wątków muzycznych kryteriów wyznaczających regiony etnograficzne, KAW, Rzeszów. 1981 Maślanka jako Julian 1984 Olcha Julian Slownik folkloru polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa. Nowa księga przyslów i wyrażeń przyslowiowych polskich. S. Adalberga, l. 1 -4, PIW, Warszawa. 1965 Polska folklorystyka romantyczna, Ossolineum. Wrocław. Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzieło. Wstęp do źródel i nurtów polskiego teatru ludowego, Warszawa. �80 Przerembski Zbigniew 1994 Style i formy melodyczne polskie; pidni ludowej, IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (red.) 1971 Pidni ludowe Podhala, PWM, Kraków. Simonides Dorota 1969 Współczesna śląska proza ludowa, WSP, Opole. 1976 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży, PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad fólklorem muzycznym Wielkopolski, PWM, Kraków. Staszczak Zofia (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etllomuzykologicznych, "Muzyka" nr 3·4. 1974 Rzeczy. świadomoi;ć i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych, "Rocznik Historii Sztuki" nr 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura, LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etos: szkice o klllturze, "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor, "Literatura Ludowa" nr 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzehie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych, "Lud" t. II. Waliński Michał (red.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura, Uniwersytet Śląski, Katowice. Violetta THE Krawczyk-Wasilewska STUDY OF POLISH FOLKLORE ON THE "LUD" CENTENNIAL ANNIVERSARY OF (Summary) The article consists of the following sections: I. Romanticism and folklore; 2. The beginning of academic folklore studies; 3. "Lud" (1895-1918) as a journal of folklore studies; 4. Folklore between the World Wars; 5. Folklore studies between philology and anthropology. The author discusses the history of Polish folklore studies since 1802 until today, taking into consideration the main achievements in collecting and interpreting folk artifacts. She also deals with the role of the journal "Lud" in the history of Polish folklore studies, treating as specifically, "folklore-oriented" the volumes published before World War I. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94b367e5d91d6ecd821acf364b0daccb.pdf 7ec47428fbe93f29f9fb94b65e504f95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1979 Title A name given to the resource The Study of Polish Folklore on the Centennial Aniversary of "Lud" / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.43-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, VIOLETTA vol. 79, 1995 KRAWCZYK-WASILEWSKA Chair of M lIsical Łódź Univcrsity ON Education THE STUDY OF THE CENTENNIAL POLISH FOLKLORE ANNIVERSARY OF "LUD" I. Romantic Views on Folklore Studies of Polish folklore started in 1802 when Hugo Kołłątaj's famous memorial was published. The memorial anticipated the program of ethnographic studies and closed the period of the so-called pre-ethnography (e.g. discoveries of handwritten collection of 18th century songs (Hernas, 1965». Conscious and planned collection of materials, today called folkloric materials, started in Romantic Poland (Maślanka, 1984). Field investigations conducted with "a cane held in hand" were started by Zorian Dołęga-Chodakowski, who was followed by a group of enthusiasts, among them Żegota Pauli, Wacław of Olesko, Ryszard Berwiński, Roman Zamorski, Józef Lampa, Jan J. Lipiński and, first of all, Lucjan Siemieński and Kazimierz W. W ójcicki. These collectors of the so-called "Polish and Slavonic antiquities" gathered folk songs and sagas believing that they would help them to directly learn about the past of the nation preserved in the spiritual culture of peoples inhabiting Polish territories and territories in neighbouring countries (Lithuania, Belarus and the Ukraine). As the collectors were not scholars, their publications were burdened with various editorial interpolations, literary interpretations and regional inconsistencies (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970). In the middle of the 19th century, first attempts at theoretical discussions of the sense and value of this collection "rush" were made by J. I. Kraszewski, M. Wiszniewski, W. A. Maciejowski, W. Pol and E. Dembowski. Generally, however, the authors mentioned above followed Chodakowski's manifesto. For this reason Ryszard Berwiński, who in 1854 tried to prove that folk creativity was not independent but reproductive and therefore should be researched scientifically (Berwillski, 1854), did not win many supporters. Despite the criticism of his views by his contemporaries, he was the first to pave the way for investigations by scholars of the post-Kolbergian era. Oskar Kolberg grew up admist the romantic fashion of folkloric literature and music and in the atmosphere of entusiasm for field collecting. Kolberg collected his materials more thoroughly during regular field investigations �44 (from 1839 for fifty years) on almost all Polish lands. Although an amateur, he had an enormous methodological talent, seen in the evolution of his research programme. Initially, he wanted to popularize folk songs in salons. Therefore, he recorded both the text and music, at the same time ordering the genres and giving the location of each song. As he was gaining experience and as his collections were growing, he planned to systematize the songs and started to record their melodic variants in different areas. Soon, however, he changed his research assumptions. He noticed a relation between songs and other elements of folk culture, which he also started to collect and describe, although he was not always able to properly explain and understand individual phenomena. Such a wide spectrum helped him to abstract the notion of region (most often referred to by him as "the country"), for which he created a model of folkloric-ethnographic monograph. Thirty three volumes arranged in a "series" (i.e. regional encyclopedic monographs) were published during Kolberg's life under one common title Lud, jego zwyczaje, sposób życia. mowa. podania. przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy. pie.Ś'ni, muzyka i tańce [The people, its customs, way of life, speech, sagas, proverbs, rituals, superstitions, games, songs, music and dances] 1. The title itself is the first definition and classification of folklore. The extent of Kolberg's work has won him the first place among other European collectors of folklore. In history of Polish studies of folklore he was a link between Romantic collecting of "antiquities" and the scholarly study of the folklore of the positivist era. 2. Beginnings of Scholarly Studies of Folklore In the last quarter of the 19th century a tendency grew up to studyfolklore in accordance with the requirements of modern European science. Likewise, in Poland it was thought necessary to respond to an urgent need to expand knowledge about one's own country and nation, at the time annexed by foreign powers. That period witnessed the development of archaeology, anthropology, linguistics, ethnography and ethnology. These sciences gave a new meaning to such terms as "culture" and "civilization". This was also a time when a new term, namely "folklore", discovered by William Thoms in 1846 and brought to Poland by Jan Karłowicz in 1888, was popularized 2. When the Anthropological Commission at the Academy of Sciences in Cracow and its Ethnological Section were established in 1874, the research 1 A new edition of Kolberg's works, with the inedita, comprises 68 volumes published as Dzieła wszystkie Oskara Kolherga [Oskar Kolberg's Complete Works], Wrocław - Poznań. 1961 -1995. 2 1. Karlowiez, Folklore, "Wisła" vol. 2, 1888, p. 84. Cr. also W. Thoms, Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" 1975, No 6, pp. 37 - 39 (translated by V. Krawczyk). �45 programme of ethnographic work was agreed upon. It was later modified by various resolutions (Jaworska, 1982). Much space in the programme was devoted to the principles of collecting ethnographic materials in the field, fidelity of recordings, methods of text verification (it was proposed to omit obscene elements), problem of phonetic transcription of dialectal expressions 3 and other editorial problems. Another postulate was to restrict collection as such and focus on interpretation. Consequently, towards the end of the 19th century studies of folklore were inspired by positivist scholars, who interpreted folk literature and culture from ethnological, historical, linguistic and literary points of view. They conducted their own research and headed teams of amateurs who furnished field materials. They also organized institutional scientific activities in aU three annexed territories. Their views were published in scholarly journals edited by anthropologists and philologists. One of such journals was "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (an organ of the Anthropological Commission, Polish Academy of Sciences in Cracow), edited by Izydor Kopernicki between 1877 and 18954. Articles on folklore were also published in this periodical by Kolberg's foUowers: Władysław Siarkowski, Władysław Kosiński, Karał Matyas, Józef Rostafiński and Seweryn Udziela. "Wisła", a monthly issued in Warsaw between 1887 and 1916, published articles written by amateurs (usuaUy more progressive inhabitants of the country), who submitted them foUowing precise instructions given by the editorial board. Up till 1903 "Wisła" was edited by Jan Karłowicz, an eminent linguist and father of the Polish comparative school in folkloric studies. In his works on sagas, fairy tales and songs (Kapełuś, 1982a), he advocated studies based on extensive comparative Polish and foreign materials. This approach rejected the old views advocated by Max oMLiller (the solar theory of myths) and the romantic concept of the national character of plots of fairy tales and lyrics of songs. Noticing the polygenesis of folkloric phenomena, he came close to the English anthropological school of Tylor and Lang. Karłowicz also took account of the historical aspect of sagas. The research method to study folk prose, which he advocated, was very similar to the Finnish method (also called comparative-geographic method), although Karłowicz was not familiar with 3 After the discovery of the phonetic alphabet by Lucjan Malinowski, the discussion related to the use of the phonetic transcription continued in the Commission from 1888 to 1890. Eventually, it was decided not to publish texts in their phonetic transcription, whieh was unintelligible to many readers, and let dialectologists study them phonetically. 4 After 1895 anthropological and philological articles were published in "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" (1896-1919); the ethnographic section was edited by Seweryn Udziela, the author of many works on the folklore of Galicia, organizer and first director of the Ethnographic Museum in Cracow. �46 the latter (Krawczyk-Wasilewska, 1986, pp. 123 - 125). In this way, Karlowicz laid foundations for modern folkloric comparative studies which were followed by the next generation. 3. "Lud" (1895-1918) - a Folkloric Periodical Apart from "Wisła" an important contribution to the development of the Polish folkloric thought at the beginning of the 20th century, was made by "Lud", published in Lvov as a journal of the Ethnological Society. In the first volume the editorial board (headed by Antoni Kalina, a Slavist) published an extensive methodological article entitled Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The latest trends in ethnography] by Iwan Franko, an Ukrainian writer and scholar (Franko, 1895). It is significant that in the article, which was an expanded version of a paper read at the first meeting of the Ethnological Society, the wordfolklore was used as an English equivalent of the Polish word ludoznawstwo [ethnography] and German Volkskunde. The concept was used in a very broad meaning, althoug.h it pertained to the study of a people, generally understood as "the lower strata which underwent the smallest civilizational changes". Speaking in favour of modern research in the spirit of the migratory-historical and comparative-literary and anthropological schools, Franko often made references to examples from traditional oral literature: myths, fairy tales and songs. Folkloric phenomena understood as above were extensively represented in successive volumes of "Lud", edited by Kalina's followers (after 1904), i.e. Karol Potkań ski (historian), Seweryn Udziela (ethnographer) and historians of literature - Wilhelm Bruchnalski and Józef Kallenbach. In the twenty volumes of "Lud", which appeared till 1918, various valuable ethnographic materials were published, mainlyon the folklore of Galicia (written by B. Gustawicz, J. Świętek, H. Dobrowolski, L. Młynek, H. Windakiewiczowa, W. Brzega, S. Udziela and others). Materials on the folklore of other areas were published sporadically, for example on the Sieradz folklore (I. Piątkowska), Poznań folklore (W. Łabiński) or Silesian folklore (W. Madłówna). It must be mentioned that towards the end of the 19th century research work was not comparable with the great collection effort. The situation did not change much after 1905 when Seweryn Udziela published an appeal to the collectors (in "Lud") to put more emphasis on descriptions and comments (Udziela, 1905). Apart from documentation on fairy tales and songs, editors of "Lud" were also interested in folk theatre. They published many articles on satirical performances and Christmas nativity plays (S. Gonet, W. Semkowicz, F. Gawełek, J. Cieplik and others) and a historical synthetic study entitled �47 Polskie widowiska ludowe [Polish folk performances] prepared by Adam Fischer in 19I3. In the first decade of the 20th century "Lud" published articles on current folkloric phenomena. There were articles on written documents of Galician peasants, such as literary pieces or folk epistolographic forms. Collection of children's and Jewish folklore was promoted. Notice was made of the dialect and folklore of Polish and Ukrainian recruits, the folklore and language of rafters and the Lvovian suburban folklore and thieves' jargon (Kapełuś, 1982b, pp. 355 - 358). The editorial board of "Lud" also encouraged contributors to collect and write about proverbs. This appeal was responded to by Franciszek Krcek who wrote a critical supplement to Samuel Adalberg's Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych [A book of proverbs and proverbial expressions] (Adalberg, 1880 - 1894). It must be said at this point that Krcek wrote many short articles and rewiews and made a considerable contribution to the modern approach to problems of folklore. Very few articles were written about the folklore of Slavs inhabiting territories bordering Poland. Most of them were on Ukrainian and East Carpathian folklore. There were also some reviews, among them one of the collection of fairy tales made by J. Polivka, a Bohemian comparative scholar. Comparative studies on oral literature dominated in volumes published between 1909 and 1912. Mention should be made of interesting articles by Stanisław Ciszewski and Adam Fischer, as well as an extensive essay by Witold Klinger, a classical philologist, entitled Do wpływów starożytności na folklor [The influences of ancient times on folklore] (Klinger, 1909). "Lud" must be also credited for publication of articles bordering on literature and folklore. These articles, belonging rather to literary comparative studies, were published by W. Bruchnalski, S. Oobrzycki, W. Jankowski, H. Łopaciński, S. Maykowski, W. Nartowski, S. Wasylewski, H. Windakiewiczowa, S. Windakiewicz, W. Szyszkiewicz and S. Zdziarski (Karpińska, Niewiadomska, 1988). In 1907 editors of "Lud" published a pioneer study entitled O metodach zbierania i porządkowania melodii ludowych [On methods of collecting and ordering folk melodies] by Adolf Chybiński, the father of modern musical ethnography in Poland (Chybiński, 1907; 1910). In sum, between 1895 and 1918 "Lud" played an important role in the promotion of folkloric studies which, at the time, were part of ethnography. The studies were pursued by skilled amateurs and scholars representing different humanistic, social, artistic and natural disciplines. This was the reason for the variety of methods used and problems researched. All the activities were subordinated to one supreme goal - to deepen knowledge about the nation at the time annexed by foreign powers. �48 4. Folklore in the Interwar Period When Poland regained her independence, new social, cultural and scientific reality appeared. The attitude to folklore and peasant culture changed under the influence of regionalistic ideology (also promoted outside the boundaries of Poland) and the agrarian orientation. Agrarianism as a doctrine of folk movement ennobled peasant culture, seeing in it a valuable part of the national culture, worthy of development. Agrarian ideas became apparent, inter alia, in the discovery of folkloric and literary achievements of peasant diarists, such as J. Kupiec, H. Oerdowski, Jantek of Bugaj, S. Nędza-Kubiniec or F. Kuraś. The ideas of regionalism, on the other hand, shaped the national ideals, opposing the culture of Polish villages to urban cosmopolitical culture. Regionalists noticed creative powers in folklore and folk tradition, capable of providing incentives for national art and culture. Due to this type of thinking, folk features were often included in literature, music, art and theatrical plays. The ideas of an amateur folk theatre were also born then. Jędrzej Cierniak, the author of these ideas, wanted to create a peasant theatre that would stage dramatized rituals and customs, traditional and modern ones, with genuine props, costumes, music and folk songs (Olcha, 1963). In the interwar period field collecting was continued and amateur movement pursued. A network of regional circles of the Tourist Society and regional museums was established. First issues of such magazines as "Ziemia" and "Orli Lot" were published. The scientific approach to folklore lost its former, one-sided character. In ethnographic, sociological and cultural studies conducted by Adam Fischer, Aleksander Bruckner, Stefan Czarnowski or Kazimierz Moszyński one could easily detect new theoretical and methodological assumptions. Folklore was investigated from the genetic and typological, interethnic and historical-sociological positions, as a living category, constituting an integral element of the national culture. The view advocated in 1929 by Stefan Czarnowski, a sociologist, that folklore was a relic of primary times and that the folklore of different social and occupational groups should be studied (Czarnowski, 1956), was very significant for the history of Polish studies of folklore at the time. At this point special mention must be made of a publication entitled Przysłowia polskie [Polish proverbs] by Jan S. Bystroń (1933), the first Polish synthetic paremiological monograph. Bystroń, like Karłowicz who analysed fairy tales and sagas, followed the trends at that time dominant all over the world (Krawczyk-Wasilewska, 1986, p. 127). Assumptions of comparative literature and linguistics could be detected in the works written by philologists Witold Klinger, Jan Janów, Stefan �49 Vrtel- Wierczyński and Ryszard Gansiniec. One could find ancient elements in Polish folklore, Slav elements in fairy tales, legends and romances. The comparative school was created by Julian Krzyżanowski, the author of many studies on the relations between literature (mainly old Polish literature) and folk and popular literature (Krzyżanowski, 1935) and works on ancient Russian epic folk songs and fairy tales. Mention should also be made of the presence of folklore in "Lud". The periodical, edited by Adam Fischer (from 1914 to 1939), changed its character and became more a scholarly and anthropological journal. Fischer had excellent collaborators in the persons of Jan Czekanowski and Bronisław Malinowski. Soon, many reviews of and articles about works of foreign folklorists were published in "Lud". Much attention was given to Slavonic folkloric studies (in Bohemia, Slovakia, Slovenia, and Lusatia). Works by English, French, German, Italian and Hungarian authors were discussed (e.g. reviews by Karol Korany). Readers could also find information about Greek, Lithuanian and Panamanian folklore. "Lud" also carried articles describing investigations of folklore connected with customs and rituals (satirical performances and nativity plays), methodological, regional and historical descriptions of musical and choreographic folklore (Karpińska, Niewiadomska, 1988). 5. Studies of Folklore Versus Philology and Anthropology In post-war history of the Polish folkloric thought a separate chapter was written by Julian Krzyżanowski (1882-1976), an eminent historian of Polish literature, editor and theoretician of folklore and organizer of the ethnographic scholarly community. Krzyżanowski's studies of fairy tales begun before the First World War resulted in a pioneer catalogue entitled Polska bajka ludowa w układzie systematycznym [Polish folk fairy tales], arranged in accordance with the international system developed by Aarne-Thompson (Krzyżanowski, 1947). In addition to many studies of fairy tales, Krzyżanowski also entered the domain of paremiology - he dealt with the genesis and systematic description of Polish proverbs. Results of his studies were published in Mądrej głowie dość dwie słowie [A wise head will do with two words] and in a critical and enlarged version of Adalberg's books (Krzyżanowski, 1958 - 1960; 1969 - 1978). Krzyżanowski was in favour of the isolation of folkloric studies from ethnography. In his studies of the theory of oral and written literature he proved the integrity of the two. This won him the support of a group of young philologically-oriented scholars (Helena Kapełuś, Ryszard Górski, Ryszard Wojciechowski and others). Krzyżanowski helped establish the Research Department of Folk Literature affiliated with the Institute of Literary Studies of the Polish Academy of Sciences in Warsaw. In 1957 he founded the first folkloric 4 - Lud t. LXXIX �50 magazine, "Literatura Ludowa", which he edited till 1972. Of his many publications, mention should be made of Słownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore] (1965) and Dzieje folklorystyki polskiej [The history of Polish studies of folklore] (Kapełuś, Krzyżanowski, 1970; 1982). Julian Krzyżanowski's work continued and developed the long tradition of comparative, genetic and historical investigations. This direction was also dominant in the works of Polish folklorists of the past fifty years. In the middle of 1960s Polish investigations of folklore were very diversified. The topics addressed were very varied and methodologies used very different. Increased interest in the folklore of different occupational communities and a new approach to children's folklore (Jerzy Cieślikowski, Dorota Simonides) were noticed. More monographs on single types of folklore were published (for example, there were monographs ofthe ballad (Jadwiga Jagiełło), riddles (Mirosław Kasjan). Discovery of such phenomena as folklorism (Burszta, 1974, pp. 309 - 311) or a new approach to the folk character of literature (Sulima, 1976) and the language of folklore (Bartmiłlski, 1973; 1990) indicated an interdisciplinary approach to the study of folklore. The profile of "Literatura Lu~owa" was changed in 1972 when Czesław Hernas became editor-in-chief. The editorial board abandoned regional descriptions of verbal folklore and opened themselves to the modern folkloric thought. The magazine published translations and reviews of foreign works written in the spirit of structuralism, semiotics, contextualism and ethnolinguistics. The magazine also sponsored contemporary Polish investigations and was a discussion forum about the specific character of folklore and its functioning, particularly in modern times. Scholars more frequently adopted the anthropological-cultural approach in which folklore was treated as a living element of social communication. Because of this, investigations had to account for the cultural and situational context. At the end of 1970s problems related to the new definition of folklore as part of symbolic culture (expressed not only by words) were strenghtened. This was connected with the need to use new methods to investigate the phenomenon within the framework of folkloric studies. Mention should be made here of manual-like works (Waliński, 1978; Krawczyk-Wasilewska, 1979; 1986; Czekanowska, 1988; Kowalski, 1990). Such terms as "folklore", "folkloric studies", "folklorism" were redifined in Słownik etnologiczny [An ethnological dictionary] (Staszczak, 1987) and an anthropological approach could be detected in articles on folklore published in "Polska Sztuka Ludowa", particularly when the name of the periodical was changed to "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (in 1990). One must not forget about the development of ethnolinguistic investigations, particularly in the last decade, which focused on means of expression �51 in folklore, main linguistic stereotypes, themes and formulae. The most notable achievements in this respect must be attributed to the Lublin centre, where "Etnolingwistyka" was published since 1988 (editor-in-chief: Jerzy Bartmiński). In recent years the Łódź centre initiated investigations of modern folklore from the ecological point of view. Experience in human and deep ecology inspired the need to look at folklore as an expression of ecological awareness, in which the latter is a relation between the condition and quality of life in face of civilizational, cultural, political and moral hazards. In the past fifty years a considerable progress was made in the investigations of Polish musical folklore owing to the development of ethnomusicology, particularly at the Institute of Art, Polish Academy of Sciences, but also at the academic centres in Poznań and Katowice. Mention must be made of interesting achievements by Jadwiga Sobieska, Jan Sadownik, Ludwik Bielawski, Anna Czekanowska, Jan Stęszewski, Piotr Dahlig, Bogusław Linette and Zbigniew Przerembski. All these authors also used the experience of "philological" and "anthropological" folkloric studies. Let us also remember that Slavonic philologists, active in many scientific centres, were also interested in problems of folklore. These problems were also followed by the Polish Ethnological Society, the sponsor of many publications. In 1961, the Polish Ethnological Society appointed the editorial board of Oskar Kolberg's Dzieła wszystkie [Oskar Kolberg's Complete Works], headed till 1987 by Józef Burszta and after J. Burszta's death by Bogusław Linette. Sixty eight volumes have been published to date. In the foregoing only the most characteristic directions of modern folkloric studies were discussed. It is clear that they are mutually supportive and complementary although often their basic assumptions are different. Folkloric studies have not developed a uniform research base; they are rather a system of interpretative views on a specific fragment of culture in change. As there are possibilities of new interpretations, the number of folklorists grows as sciences on culture develop. In conclusion it must be stressed that folklore and folkloric studies are still present in "Lud", in studies and articles, reviews and reports on conferences and events significant to modern studies of folklore. BIBLIOGRAPHY Adalberg Samuel 1889 - 1894 Księga przysłów i wyrażeń przysłowiowyclt polskich [A book of Polish proverbs and proverbial expressions], Warszawa. Bartmiński Jerzy 1973 O jrzyku folkloru [About the language of folklore], Ossolineum, Wrocław. 1990 Folklor. kzyk, poetyka [Folklore, language, poetics], Ossolineum, Wrocław. �52 Berwiński Ryszard 1854 Studia o literaturze ludowej 1970 Rytmika polskich pieśni historycznej i naukowej krytyki [Studies of of historical and scientific criticism]. vol. I - 2. ze stanowiska folk literature from the standpoint Poznań. Bielawski Ludwik ludowych [Rhythmicity of Polish folk songs]. PWM. Kraków. 1976 1986 Strefowa teoria czasu i jej znaczenia dla antropologii muzycznej [Zonal time theory and its significance to musical anthropology], PWM, Kraków. Drogi i bezdroża muzykologii polskiej [About Polish musicology]. Ossolineum, Wrocław. Burszta Józef ludowa - kultura narodowa [Folk culture - national culture], LSW. Warszawa. Bystroń Jan Stanisław Przysłowia polskie [Polish provcrbs], PAU. Kraków. 1933 Chybiński Adolf O metodach zbierania i porządkowania melodii IUl/owych [On methods of collecting 1907 and ordering of folk melodies], "Lud" vol. 13, pp. 171 - 201. 1910 Etnografia muzyczna na l II międzynarodowym kongresie muzycznym w Wiedniu (25 - 29 maja 1909) [Musical ethnography at the 3rd Intcrnational Musical Congress in Vienna (25-29 May 1909)], "Lud" vol. 16, pp. 160-178. Cieślikowski Jerzy 1967 Wielka zabawa [Great play]. Ossolineum. Wrocław. Literatura i podkultura dziecięca [Children's literature and subculture]. Ossolineum. 1975 Wrocław. Czarnowski Stefan Kształtowanie się Iolkloru polskiego [The formation of Polish folklore], in: Dzieła 1956 [Collected works]. vol. 5, PWN, Warszawa. Czekanowska Anna 1988 Etnografia muzyczna,. Metodologia i metodyka [Musical ethnography. Methodology and methods], "Pomorze". Bydgoszcz. Polish Folk Music: Slavonic Heritage, Polish Tradition, Contemporary Trends, 1990 Cambridge University Press. Cambridge. Dahlig Piotr 1987 Muzyka ludowa we współczesnym społeczeństwie [Folk musIc in modern society]. WSiP. Warszawa. Fischer Adam 1913 Polskie widowiska ludowe [Polish folk theatrical plays], "Lud" vol. 19. Franko Iwan 1895 Najnowsze prądy w ludoznawstwie [The lastest trends in ethnography], "Lud" vol. I. Hernas Czesław 1965 W kalinowym lesie. U źróde/.folklorystyki polskiej [In the cranberry forest. Sources of Polish studies of folklore]. vol. 1- 2, PIW. Warszawa. Jagiełło Jadwiga 1975 Polska bal/ada ludowa [Polish folk ballad], Ossolineum, Wrocław. Jaworska Elżbieta 1974 1982 Kultura DziałalnoŚl' Iolklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejęlllości \II Kra- [Folkloristic activities of the Anthropological Commission. Academy of Sciences in Cracow], in: Dzieje Iolklorystyki polskiej 1864 - 1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918]. cd. H. Kapeluś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa. kowie �53 Kapełuś Helena 1982a Jan K arlowicz ( 1836 - 19(3), in: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 - 1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918], ed. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN, Warszawa. 1982b "Lud". Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie ["Lud". A journal of the Ethnological Society in Lvov], in: Dziejefolklorystyki polskiej 1864 -1918 [History of Polish studies of folklore 1864 - 1918], cd. H. Kapełuś, J. Krzyżanowski, PWN Warszawa. Kapełuś Helena, Krzyżanowski Julian (eds) 1970 Dziejefolklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska [History of Polish studies of folklore 1800 - 1863. The pre-Kolbergian era], Ossolineum, Wrocław. 1982 Dzieje jólkloryslyki polskiej 1864 -1918 [History of Polish studies of folklore 1864-1918], PWN, Warszawa. Karłowicz Jan 1888 Folklore, "Wisła" vol. 2. Karpińska Grażyna Ewa, Niewiadomska Maria 1988 Bihliografia zawarto.~ci "Ludu" za lata 1895 -1985 ["Lud" from 1895 to 1985. A bibliography], PTL, Wrocław. Kasjan Jan Mirosław 1983 Polska zagadka ludowa [Polish folk riddle], Ossolineum, Wrocław. Klinger Witold 1909 Do wplyw(hv starożytno.ki na folklor [The influences of ancient times on folklore], "Lud" vol. 15. Kowalski Piotr 1990 W~pólczesny folklor ifolklorystyka [Modern folklore and studies of folklore], PTL, Wrocław. Krawczyk-Wasilewska Violetta 1979 Wprowadzenie do folklorystyki [Introduction to studies of folklore], Uniwersytet Łódzki, Łódź. I986 W~pólczeslla wiedza o folklorze [Contemporary knowledge about folklore], LSW, Warszawa. Krawczyk- Wasilewska Violetta (ed.) 1992 Ecology and Folklore, Łódź. 1994 Ecology and Folklore II, Łódź. Krzyżanowski Julian 1935 Paralele [Parallels], Warszawa. 1947 Poi.~ka hajka ludowa w układzie systematycznym [Polish folk fairy tales], vol. 1- 2, Warszawa. 1958 - 1960 Mqdrej glowie do.v£'dwie słowie [A wise head will do with two words], vol. 1- 2, PIW, Warszawa. Krzyżanowski Julian (ed.) 1965 Slownik folkloru polskiego [A dictionary of Polish folklore], Wiedza Powszechna, Warszawa. 1969-1978 Nowa ksirga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. W oparciu o dzielo S. Adalhaga [A new book of Polish proverbs and proverbial expressions. Based on S. Adalberg's book], vol. 1-4, PIW, Warszawa. Linette Bogusław 1981 Ohrzędowe pieJni weselne kryteriów wyznaczających w Rzeszowskiem. Typologia wqtków muzycznych jako regiony etnograficzne [Wedding songs in the Rzeszów province. Typology of musical regions], KAW, Rzeszów. elements as criteria determining ethnographic �54 Maślanka Julian 1984 Polska folklorystyka romantyczna [Polish romantic studies of folklore], Ossolineum, Wrocław. Olcha Antoni 1963 Jędrzej Cierniak i jego dzie/o. W~tęp do źróde/ i nurtów polskiego teatru ludowego [Jędrzej Cierniak and his work. An introduction to the sources and trends of Polish folk theatre], Warszawa. Przerembski Zbigniew 1994 Style iformy melodyczne polskiej pieśni ludowej [Styles and melodic forms of Polish folk songs], IS PAN, Warszawa. Sadownik Jan (ed.) Pieśni ludowe Podhala [Folk songs in Podhale], PWM, Kraków. 1971 Simonides Dorota Wspó/czesna śląska proza ludowa [Modern Silesian folk prose], WSP, Opole. 1969 Wspó/czesny folklor s/owny dzieci i m/odzieży [Contemporary verbal folklore of 1976 children and teenagers], PWN, Wrocław. Sobieska Jadwiga 1972 Ze studiów nad folklorem muzycznym Wielkopolski [From studies of the musical folklore of Wielkopolska], PWM, Kraków. Staszczak Zofia (ed.) 1987 S/ownik etnologiczny. Terminy ogólne [An ethnological dictionary. General terms], PWN, Warszawa. Stęszewski Jan 1966 Prolegomena do klasyfikacji etnomuzykologicznych [An introduction to ethnomusical classifications], "Muzyka" No 3-4. Rzeczy, świadomość i nazwy w badaniach etnomuzykologicznych [Things, awareness 1974 and names in ethnomusieologieal investigations], "Rocznik Historii Sztuki" No 10. Sulima Roch 1976 Folklor i literatura [Folklore and literature], LSW, Warszawa. 1982 Literatura a dialog kultur [Literature and dialogue of cultures], LSW, Warszawa. 1990 S/owo i etas: szkice a kulturze [Word and ethos: essays about culture], "Galicja", Kraków. Thoms William 1975 Folklor [Folklore], "Literatura Ludowa" No 6. Udziela Seweryn 1905 O potrzebie zestawienia i uporządkowania opowiadań ludowych [About the need to classify and order folk tales], "Lud" vol. II. Waliński Michał (ed.) 1978 Teoria kultury. Folklor a kultura [Theory of culture. Folklore versus culture], Uniwersytet Śląski, Katowice. Translated by Zbigniew Nadstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/763a1d6ed1c831af7285e653e8c4dd6f.pdf 8e19268a52ca04c1ee88d23d1e309a29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4655 Title A name given to the resource Antropolog on-line, a badanie w działaniu / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.14-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... Violetta Krawczyk-Wasilewska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Antropolog „on-line" a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski T ermin „badanie w działaniu", ukuty w latach czterdziestych przez psycholo­ ga społecznego Kurta Lewina (Lewin 1946: 202-203), znanego też jako pre­ kursora „teorii zmiany", przechodził rozmaite koleje losu; już to jako mani¬ pulacyjna socjotechnika odrzucona do lamusa, już to jako nurt emancypacyjny trak¬ tujący badanie jako formę refleksyjnej działalności podjętej przez badacza, uczest­ niczącego w sytuacji społecznej z zamiarem jej ulepszenia. Na gruncie brytyjskim badania w działaniu jako odmiana badań stosowanych bywają zaliczane do tak zwa­ nej metodologii systemów miękkich (SSM) i w ostatnich latach ponownie cieszą się tam sporą popularnością. Dyskusyjną próbę sprawdzenia możliwości wykorzystania tej metody w antropo­ logii on-line podjęła autorka niniejszego tekstu wraz z badaczem brytyjskim Dennisem W. Beer, podczas ich wspólnej pracy nad studium zatytułowanym Globalna wioska „singli", a kulturowe postawy starszych Brytyjczyków wobec randkowania „on-line" i zreferowanym podczas X V Kongresu ISFNR w Atenach w czerwcu 2009 roku w sekcji „Narratives and Modern Media". Wnioski metodologiczne au¬ torów poddam pod dyskusję po przedstawieniu materiału badawczego . Internetowe serwisy społecznościowe, a zwłaszcza portale randkowe są częścią współczesnego scenariusza kulturowego, gromadzą bowiem - liczonych w milionach - użytkowników reprezentujących wszystkie kategorie wiekowe, przy oczywistej domi­ nacji ludzi młodszych. Wielka rozmaitość i popularność tych portali w krajach wysoko rozwiniętych odzwierciedla głębokie lęki kulturowe związane ze zwiększającym się poczuciem ludzkiej samotności, której główne przyczyny upatrywane są w zaniku tra­ dycyjnych powiązań krewniaczych oraz tak zwanej gender revolution i „atomizacji" społeczeństwa. Ta ostatnia wiąże się z upadkiem rodziny, wzrostem neo-liberalizmu, konsumeryzmem i gloryfikacją autonomii jednostki. W tej sytuacji nawet związki mężczyzny i kobiety stają się towarem, który jako artykuł pierwszej potrzeby jest przedmiotem wymiany za pośrednictwem internetowych stron randkowych. Liczba osób samotnych, w żargonie zwanych z angielska singlami, cechuje się stałą tendencją wzrostową. Przewiduje się, iż do 2021 roku obejmie ona 40% dorosłych �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" 15 a badanie w działaniu... obywateli świata w krajach rozwiniętych i wymusi zmianę obyczajów, zmianę potrzeb mieszkaniowych, kosztów utrzymania, zużycia energii, usług, i tym podobnych . Ta prawdziwa rewolucja może zniszczyć zasady życia społecznego oparte na domu, ro­ dzinie i stałym miejscu zamieszkania. Single obojga płci nie odczuwają dziś stygmatyzacji, co więcej - wykorzystują swój status do poznawania świata, budowania kariery zawodowej i życiowego eksperymentowania. Wygodni i zadowoleni z siebie samotni tworzą powiększającą się populację, zwaną w USA quirkylones (quirky alone), na po­ trzeby której rynek odpowiada promocją życia solowego, małymi porcjami pakowanej żywności, wakacjami dla samotnych, mniejszymi mieszkaniami i domami oraz wzros¬ tem liczby internetowych serwisów randkowych, jak również... wzrostem liczby domów spokojnej starości. Oczywiście bycie tak zwanym singlem może być sprawą wyboru (w wypadku ludzi młodych, aktywnych zawodowo) albo koniecznością (w wypadku coraz młod¬ szych, rozwiedzionych lub owdowiałych emerytów i rencistów ). Poza korzyściami życie indywidualne rodzi pewne niedogodności, na przykład finansowe czy psy¬ chologiczne (puste gniazdo, brak stałego towarzystwa i wsparcia), wzmacniane doj¬ mującą samotnością, mimo posiadania progenitury. Ta sytuacja dociera powoli także do naszego kraju. 1 Wskazane wyżej problemy odzwierciedlają portale randkowe, które - co prawda - jeszcze nie dostarczają gotowego produktu, ale zmierzają w tym kierunku, o czym świadczy coraz większa liczba stron randkowych oferujących usługi psychometryczne, na przykład Parship.com, e-Harmony, Be-2.com, DDAffinity.com. Badając internetowe strony randkowe odnosimy wrażenie, o czym już pisaliśmy na łamach Fabuli (Krawczyk-Wasilewska 2006: 251-252), że zachowania on-line ich subskrybentów mają charakter globalny, świadczący o unifikującej sile mass-mediów i internetowej netykiety. Z drugiej zaś strony wspólnota sieciowych randkowiczów myśli lokalnie, o czym świadczą ich profile umieszczane w lokalnych lub transnaro¬ dowych, opartych na wymianie informacji, portalach. Studiując je, dostrzegamy różnice kulturowe, etniczne i społeczne; biedę i bogactwo, społeczną stratyfikację, lokalne oby¬ czaje, kryzys tradycyjnej rodziny , a także lokalną pozycję płci kulturowej. W Europie najwyższą liczbą samotnych osób i pojedynczych gospodarstw domo¬ wych cechuje się Wielka Brytania, gdzie w ciągu ostatnich czterdziestu lat ich liczba wzrosła czterokrotnie. Dziś wynosi piętnaście milionów przy sześćdziesięciomilionowej populacji. Tylko w samej Anglii samotne gospodarstwa liczą siedem milionów, przy prognozie wzrostu do dziewięciu milionów w roku 2021 (Palmer 2006). Tę sytuację odzwierciedlają brytyjskie usługi randkowe on-line (na przykład Match.com, YahooPersonals, DatingDirect.com), cechujące się ogromną liczbą użyt¬ kowników w porównaniu z innymi europejskimi stronami randkowymi. Wyjaśnie¬ nie kwestii, dlaczego Brytyjczycy są najbardziej samotnymi Europejczykami, wy¬ magałoby odrębnych, interdyscyplinarnych badań na większą skalę. Nasze zainteresowanie ograniczyliśmy do starszych Brytyjczyków i ich postaw kulturowych wobec internetowego randkowania. Celem było badanie w działaniu o charakterze jakościowym prowadzone przez autorów niniejszego - Polkę i Anglika; oboje w momencie badań samotni, oboje reprezentujący interesujący ich przedział wiekowy i status społeczny. 1 Tendencję tę uwidoczniają przewidywania statystyczne (między innymi Austriackiego Instytutu Eko­ logicznego) i projekty architektoniczne (na przykład wystawa „Singletown" na Biennale Architektury, Wenecja 2008). �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 16 Dla naszego badania wybraliśmy DatingDirect.com (dalej skrót: DD), jeden z naj­ większych i najbardziej popularnych na Wyspach odpłatnych portali randkowych, którego właścicielem jest Meetic, firma umocowana we Francji i operująca w piętna­ stu państwach europejskich, a także na innych kontynentach. W końcu 2008 roku DatingDirect liczył około siedmiuset tysięcy użytkowników, podczas gdy w maju roku następnego ich liczba wzrosła do pięciu milionów na całym świecie, co dowodzi dal¬ szej konsolidacji operatorów rynku randkowego. O popularności portalu świadczy licz­ ba zalogowanych, na przykład dwudziestego piątego maja 2009 roku, o godzinie dwu­ nastej trzydzieści pięć (wtorek) system wykazywał dwadzieścia osiem tysięcy sie­ demset sześćdziesiąt siedem osób on-line w dziewięćdziesięciu trzech państwach, podczas gdy w sobotę wieczorem było ich już około siedemdziesięciu tysięcy. Próbą badawczą objęto osiemdziesięciu mężczyzn (w większości Anglików), którzy opublikowali swój pełny profil i odpowiedzieli na test autorki. Wszyscy oni byli aktywnymi subskrybentami DD w ostatnim kwartale 2008 roku i deklarowali, że należą do rasy kaukaskiej, są nieżonaci, mieszczą się w przedziale wiekowym sześćdziesiąt - sześćdziesiąt pięć lat, poszukują kobiet od pięćdziesiątego do sześć¬ dziesiątego ósmego roku życia, posiadają wyższe wykształcenie (od magisterium po doktorat), reprezentują indywidualne gospodarstwa domowe i dochód średni do wy¬ sokiego. Nie brano pod uwagę religii, zatrudnienia/emerytury, liczby posiadanych dzieci i innych danych. Dla porównania wskażmy przykładową sesję z dnia piątego grudnia 2008 roku, kiedy to system wykazywał sześciu takich mężczyzn w Polsce (populacja 38,1 mi­ lionów), piętnastu w Niemczech (82 miliony), siedemnastu we Francji (65 milio­ nów), ale w Wielkiej Brytanii aż tysiąc, a w samym tylko Londynie czterystu dwudziestu. Brytyjczycy dominowali podczas tej i każdej następnej sesji. Jak już wspomniano, autorka opublikowała, składający się z dwudziestu pytań test zgodności, którego wyniki pokrótce omówimy. Na pytanie o preferowany ro¬ dzaj wypoczynku wakacyjnego (trekking czy wczasy typu all-inclusive), prawie 100% respondentów opowiedziało się za wakacjami aktywnie spędzonymi i w spo¬ sób indywidualny. Na pytanie o rodzaj spędzania wolnego czasu, większość optowała raczej za pielęgnacją ogródka, komputerem, majsterkowaniem i oglądaniem TV oraz DVD niż odległą wyprawą do kina czy teatru. Tak zwane „wyjścia" dla większości oznaczały wizytę w najbliższym pubie. Wszyscy samotnie popijali w domach, nikt nie deklarował abstynencji. Czytanie książek i aktywność sportowa (głównie jazda rowerem, ale też żeglowanie, czasem tenis i golf lub krykiet) dotyczyły mniejszości. Przyjmowanie gości w domu, składanie spontanicznych wizyt sąsiadom, zaprasza¬ nie dalszych znajomych, jak i inne formy życia towarzyskiego nie są powszechnie praktykowane. Wyjątek stanowią śluby i pogrzeby oraz rodzinne wakacje w małym gronie. Powiedzenie „Mój dom jest moim zamkiem" oddaje tradycyjne wartości: szacunek dla własnej przestrzeni i prywatności, posiadanie nieruchomości (spłacony lub odziedziczony dom), obowiązki domowe (mężczyźni gotują, sprzątają, remon¬ tują) i pracę w ogrodzie oraz czas poświęcony na własne hobby. Tak zindywiduali¬ zowany styl życia, jak i dość wczesne przechodzenie mężczyzn na emeryturę (od pięćdziesiątego piątego roku życia i z odpowiednim odszkodowaniem od firmy) nie sprzyja zawieraniu nowych znajomości. Przeciwieństwem powyższego są możliwości, jakie oferuje Internet. Samotny star¬ szy pan może randkować do woli, spotykając w sieci nieograniczoną liczbę nowych znajomych i potencjalnych życiowych partnerek, tak z najbliższej okolicy, jak i całkiem �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... odległej (prawdziwa globalizacja!), z którymi można korespondować, wymieniać poglądy i fotografie, „czatować" i wreszcie marzyć o podjęciu ryzyka spotkania wirtualnej damy, by przekonać się o jej osobowości, wspólnych zainteresowaniach i wzajemnym pociągu fizycznym, zwanym w żargonie randkowym „chemią". Co więcej, w przeciwieństwie do komunikacji „twarzą w twarz", komunikacja on-line pomaga naszemu stereotypowemu Brytyjczykowi pokonać jego nieśmiałość wynikającą z tak zwanego zimnego wychowania i klasowej stratyfikacji społecznej, rozpoznawanej po sposobie wymowy i określonym restrykcyjnie kodzie zachowa­ nia. Postępując zgodnie z globalną netykietą randkową wychodzi ów poza sferę swych przyzwyczajeń, otwiera się „na obcych", opisuje szczegóły z życia osobis¬ tego i uczuciowego, jak również czuje się zwolniony z konwencjonalnych zasad używania języka formalnego czy zwyczaju nieokazywania emocji i panowania nad reakcjami (Fox 2004). Wręcz odwrotnie, internetowy kod językowy, używanie za¬ bawnych znaków graficznych, piktogramów i akronimów, posługiwanie się tak zwa¬ nymi śmieszkami czy buźkami (ang. emoticons i smileys) to cechy „warsztatu" komunikacyjnego każdego randkowicza. Dlatego też randkowanie w sieci jest dla antropologa świadectwem istnienia pewnej sfery liminalnej, w której randkowicz oderwał się już od „profanum", ale nie osiągnął jeszcze sfery „sacrum" (Gennep: 2006). Problem się sam rozwiązuje, gdy związek wir­ tualny przekształca się w rzeczywisty, o czym marzy większość użytkowników. Na prze¬ szkodzie jednak stają stare przyzwyczajenia, nawyki, bagaż rodzinny i inne życiowe doświadczenia, wreszcie brak chęci do przystosowania się lub zmiany. I tak, mimo przyzwyczajenia do życia w wieloetnicznym społeczeństwie, starsi Brytyjczycy w większości nie wykazywali zainteresowania rozwijaniem znajomości z Polką w wieku średnim, grzecznie odsyłając j ą do polskiej strony internetowej i pod­ kreślając, iż nie życzą sobie kontaktu z paniami z kontynentu (europejskiego - V.K-W), a zwłaszcza z „.. .Portugalii, Hiszpanii, Rosji, Polski i Bawarii", a także nie są zainte­ resowani kobietami z bardziej odległych miejsc, takich jak Filipiny, Afryka i Ameryka Południowa. Niektórzy pytali, czy rzeczywiście pisze do nich kobieta, czy też mężczyz¬ na, chcący wyłudzić pieniądze na podróż do Zjednoczonego Królestwa. Te stereotypowe opinie bazujące na pogłoskach, jak również nieznajomość po­ litycznych i ekonomicznych realiów tak zwanej Nowej Europy świadczą, iż inter¬ netowe kontakty z kobietami z krajów zwanych drugim i trzecim światem w oczach przeciętnego Brytyjczyka mają konotację negatywną i mogą być również manifes¬ tacją konserwatywnego poczucia wyższości Wyspiarzy, szeroko znanego - od wieku dziewiętnastego - pod hasłem splendid isolation. Z drugiej zaś strony badanie nasze wykazało, że 15% subskrybentów wykazywało postawę neutralną wobec pochodzenia etnicznego, w kilku zaś wypadkach nawet wy¬ jątkowo przychylną wobec pochodzenia polskiego, co wynikało z wcześniejszych, po¬ zytywnie ocenianych kontaktów z naszym krajem. Dwóch respondentów - wdow¬ ców, których zmarłe żony pochodziły z Polski - nie było zainteresowanych ponowną znajomością z Polką, motywując swą decyzję różnicą mentalności. Pytanie „Czy życie zagranicą byłoby dla ciebie problemem" starsi Brytyjczycy traktowali jak wyzwanie, którego nie należy brać pod uwagę. Jedynym miejscem do relokacji jest dla większości Hiszpania, czemu sprzyja łagodny klimat i duża ilość na stałe zamieszkałych tam emery­ tów brytyjskich. Relokacja do Polski wymagałaby poznania języka, przetrwania mroź­ nej zimy i przystosowania się do „dziwnych" obyczajów oraz nieznanych przepisów praw­ nych i niepewnej - w dłuższej perspektywie czasowej - sytuacji polityczno-ekonomicznej. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 18 Mimo tych zastrzeżeń, nasi wirtualni randkowicze wykazywali się dużą tolerancją re­ ligijną, wyrażając przekonanie, iż dwie religie mogą koegzystować pod jednym da­ chem bez żadnego problemu. Nadmienić przy tym należy, że większość subskrybentów deklarowała się jako ateiści lub niepraktykujący protestanci. Interesującą kwestią jest trudna do wymierzenia realna skuteczność randkowania on-line w odniesieniu do badanej populacji. Z naszych informacji wynika, że dla nie¬ wielu zakończyło się ono sukcesem. Większość badanych uczciwie stwierdzała, że była aktywnym członkiem strony DD przeciętnie od trzech do sześciu miesięcy, po czym znudzona, odpoczywała przez jakiś czas lub przenosiła się do innego portalu, by po około roku powrócić ponownie do DD , mimo faktu, że „.. .ludzie byli w więk­ szości ci sami, a część niechętnie odpowiadała na e-listy" - jak stwierdził jeden z użyt¬ kowników. Brak odpowiedzi mógł wynikać nie tylko z nadmiaru bardziej interesu¬ jących ofert, ale też z faktu, powszechnie niezauważanego, że nowi użytkownicy mogą rejestrować się bezpłatnie i choć ich profile są wyświetlane, w rzeczywistości jednak powiększają rząd „martwych dusz" (Silverstein 2004) pozbawionych prawa aktyw¬ nego uczestnictwa do czasu wniesienia pełnej opłaty członkowskiej. W dużych miastach wirtualna randka często przeradza się w osobiste spotkanie. Jeśli nie spełnia oczekiwań - nie martwi żadnej ze stron, gdyż następnego weekendu można spotkać się z inną osobą - każda ze stron płaci za siebie i każdy chętnie spę¬ dzi czas poza domem. Natomiast w małych miejscowościach i wsiach wirtualne kon¬ takty (zwłaszcza tak zwane czaty) podtrzymywane są dużo dłużej, stanowiąc formę miłego spędzania czasu. Oto przykład: Wyprowadziłem psy na spacer, potem czatowałem z kobietami, następnie lunch, praca w ogródku, kilka e-maili do nowych pań z DD, wieczorny spacer z psami, no i dzień wypełniony... Dlatego też profile wielu starszych użytkowników DD oznakowane są setkami puszczanych „oczek" i tak zwanych odwiedzin, skrupulatnie wykazywanych przez zarządzających portalem webmasterów. Mając poczucie nieograniczonych możli¬ wości, cybernetyczni randkowicze nie wykazują pośpiechu i traktują wirtualne kon¬ takty jako formę zabawy z bezpiecznej odległości i bez wychodzenia z domu. Nie¬ którzy subskrybenci porównywali swe uzależnienie od wirtualnego randkowania do pasji cechującej kolekcjonerów na przykład znaczków pocztowych. Nadmienić tu należy, że podtrzymywaniu uzależnienia sprzyjają różne triki marketingowe właści¬ cieli portalu DD, takie jak automatyczne odnawianie płatności na następny okres sub¬ skrypcji, utrudniony sposób likwidacji konta, przenoszenie niepłacącego do grona opisanych wcześniej „martwych dusz", zachęcanie e-mailami w rodzaju „tęsknimy za t o b ą . " , „ . m a m y pasujące do ciebie, nowe osoby", „dla ciebie wyjątkowo tania o f e r t a . " i inne zniżki, promocje, i tym podobne. Nic tedy dziwnego, że wirtualny business randkowy kwitnie, a jego użytkownicy, często samotni emeryci, mimo po¬ czucia iż podlegają manipulacji, często wracają do DD, ponieważ świat zewnętrzny pogłębia jedynie ich samotność. Sumując powyższe, nasuwają się wnioski o specyfice izolacji społecznej starszych Brytyjczyków, wynikającej z ich dawniejszej mobilności zawodowej i częstych zmian miejsca zamieszkania (ograniczone więzi koleżeńskie i przyjacielskie) oraz ograni¬ czonych więzi krewniaczych i międzypokoleniowych. Te ostatnie na przykład w Pol¬ sce są o wiele ściślejsze, ponadto - zgodnie z polskimi zwyczajami i obowiązującym prawem - dorosłe dzieci zobligowane są do opieki nad starymi rodzicami. Z kolei izo¬ lacja towarzyska starszych Brytyjczyków wynika ze zwyczajowego indywidualizmu �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 19 i konserwatyzmu oraz tradycyjnego angielskiego stylu życia. Stąd też nasi respon¬ denci przezwyciężali swą samotność, ślęcząc przy komputerze - swoistym substy¬ tucie towarzyszki życia. Wirtualna miłość ze strony wyzwolonych, wymagających i często - w wyniku rozwodów lub wdowieństwa - bardziej zamożnych niż mężczyźni kobiet brytyj­ skich nieczęsto kończy się sukcesem. Z kolei brak powodzenia wśród kobiet z kon¬ tynentu może wynikać, iż postrzegają one starszych Brytyjczyków w sposób stere¬ otypowy - jako „zimnokrwistych", konserwatywnych i twardo po ziemi stąpających hipokrytów, dla których termin „romantyk" utożsamiany bywa nie z pojęciem za¬ kochanego, lecz raczej „artysty", „dziwaka", ekscentrycznego Don Kichota i nie¬ odpowiedzialnego życiowo człowieka. Oto przykład: ...Ona wszystko traktuje bardzo serio i pisze do mnie: „w twoim profilu stwier­ dziłeś, że nie jesteś romantyczny". Więc ja jej odpisałem, że była tam również opcja „całkowicie nieromantyczny", której nie wybrałem. Teraz fascynuje ją koresponden­ cja z artystą, WIELCE romantycznym... Na koniec wreszcie należałoby zwrócić uwagę na fakt, iż przeprowadzone przez nas badanie odbywało się w czasie globalnego kryzysu ekonomicznego, który w Wiel¬ kiej Brytanii przybrał formę recesji, dotkliwie odczuwanej przez większość tamtejsze¬ go społeczeństwa. Reakcją na kryzys jest, między innymi, hasło odwrotu od między¬ narodowych powiązań ekonomicznych w kierunku deglobalizacji. Tendencja ta po¬ woli wymusza określone zachowania społeczne, że wymienimy choćby: codzienne osz¬ czędzanie, spadek wartości nieruchomości oraz trudność ich sprzedaży, lęk o spokojną starość itp. Dlatego też kryzys może wpływać na zmniejszenie zainteresowania pod¬ różami, relokacją, a więc także międzynarodowym randkowaniem on-line. W świetle powyższego powrócić trzeba do postawionego na początku tego artyku¬ łu problemu metodologicznego, a mianowicie tak zwanego partycypacyjnego badania w działaniu zmodyfikowanego w odniesieniu do wybranej społeczności on-line, którą reprezentowaliśmy. W naszym wypadku przeprowadziliśmy je z perspektywy użyt¬ kowników popularnego na Wyspach portalu internetowego, a więc nasze zachowania, tak jak innych użytkowników, miały charakter indywidualnych, choć typowych dzia¬ łań, z których wyciągnęliśmy wnioski i przedstawiliśmy je w opracowaniu. Pozostaje otwartym do dyskusji pytanie czy użytkownicy portali randkowych wy¬ korzystują dla swego dobra wszystkie możliwości, jakie daje randkowanie on-line, by pokonać swą samotność i znaleźć odpowiedniego partnera. Zważyć tu zwłaszcza należy, że portale randkowe oferują pomoc w kreowaniu atrakcyjnego profilu i pub¬ likują liczne porady psychologiczne, dostarczając użytkownikowi swoistej edukacji, która wraz z dostępnymi - na rynku internetowym i księgarskim - poradnikami słu¬ żyć ma owemu celowi. Jak jest w rzeczywistości? Nie wiemy również jaka jest realna statystyka historii o „szczęśliwym zakończeniu" (Krawczyk-Wasilewska 2006: 252), tak chętnie publikowanych przez randkowe strony internetowe. Czy mają one jedy¬ nie wymiar komercyjny? Powyżej postawione pytania, a także wiele innych, wymagają dalszych badań, które mogłyby być wykorzystane do udoskonalenia randkowych stron interneto¬ wych i poprawy świadomości ich użytkowników. Jednakże omawiane portale, będąc w prywatnym posiadaniu i powiązaniu z użytkownikami różnych interfejsów nie wykazują skłonności do modyfikacji swojego oprogramowania. Stąd też zasięg na¬ szego badania ma charakter ograniczony. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 20 Literatura: Fox K., Watching the English.The Hidden Rules of English Behaviour, Hodder & Stroughton, London 2004. Gennep van A., Obrzędy przejścia, PIW, Warszawa 2006. Krawczyk-Wasilewska V., e-Folklore in the Age of Globalization, Fabula 47, heft 3/4, 2006, s. 248-254. Kwiecińska-Zdrenka M . , Badacz w działaniu - opisywać, zrozumieć czy zmieniać zastaną rzeczywistość? Socjologia Wychowania, t. XIV, 2000, s. 63-70. Lewin K., Resolving Social Conflict, Harper and Brothers, New York 1946. New Directions in Action Research, red. O. Zuber-Skerritt, Falmer Press, London 1996. Palmer G., Single Person Housholds, New Policy Institute, Joseph Rowntree Fo¬ undation, April 2006. Silverstein J., Online Dating for Dummies, Wiley Hoboken, New Jersey 2004. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3814777472094f964c816527b7c99a6.pdf 7d014774c17d02192d7b7758f996501e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4675 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource bohater ludowy Podhale - legendy ludowe zbójnik podhalański Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4341 Title A name given to the resource Zbójnik ludowy w kulturze polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anłoni Kroh ZBÓJNIK Ludowa jeszcze w lańskiej legenda czasach terackim, stu bardzo sobie się różne f o r m y , prób p r z e t w o r z e n i a się przedstawić form różne j a k i e u t r w a l a ł y się w Goszczyńskiego do modele zbójnika innych cech w dodatnich. Przypisuje sprytu się i wielu zbójnikom silne siły z b r o j n e j , p o s p o l i t e g o coś ruszenia powszech­ życie dla świata" szli współziomków, bez wahania pochłonięci narażali ideą swe „równania w bój, a i c h czyny, pełne szlachetnego altruizmu, nały i m s ł a w ę , powszechną s y m p a t i ę i w d z i ę c z n ą zjed­ pamięć przyszłych pokoleń. Tu jednak r o d z i się Największe nasilenie na Podhalu p a d a n a w i e k X V I I i pierwszą połowę X V I I I , konkretne rze dane duchowej Nie n a temat Podhalan jest zatem obecności poza przy­ natomiast zbójnika n i e wychodzą wykluczone, pieniędzy. W z i ą ł , obłupił j e j n o g i p o — Kazałem masz b u t y ci buty toś mogła kupić; teraz darmo!" I n n y przykład przez kolana. kupić, Tetmajera . 2 — opowiadanie Zbójnik przystał Sabały zimą do zanotowane gazdy za p a r o b k a , ale n i e z a m i e r z a ł p r a c o w a ć ; g a z d a w o b e c t e g o n i e chciał go k a r m i ć , za co został s r o d z e nik dę ukarany. Zbój­ uciekł wiosną, l e c z w r ó c i ł , o k r a d ł d o k u m e n t n i e g a z ­ i jeszcze d l a n a u c z k i zlał m u w r z ą c y m sadłem brzuch. Oto inne opowiadanie goły Sabały „ R o z s e d se k l e r y k bez g r a n i c e — i trafiół n a z b ó j ­ n i k ó w . O t o c i l i go dookoła — a n o s t a r s i m u p a d o : wątpliwość. zbójnictwa — B o m i żal odwa­ nie — — N i e kupiła. cza­ p r z e c i w chłopskiej k r z y w d z i e . Z b ó j n i c y — j a k wiadomo się —> C z e m u ? dzielności, zręczności, góralskiej buty. — Kupiłaś b u t y ? współczesności. s p r a w i e d l i w o ś c i społecznej, r o b i się z n i c h rodzaju pieniędzy. (5 reńskich), k u p se f a j n e po drodze z J a n o s i k i e m . podhalańskiego, sów j e s t w f o l k l o r z e podhalańskim ucieleśnieniem poczucie piątkę kupiła b u t ó w i szła d o chałupy bez b u t ó w . P o t k a ł a społeczeństwie p o l s k i m o d czasów Sądzi się n a ogół, że zbójnik o d n i e p a m i ę t n y c h g i , siły f i z y c z n e j , — B a b a zaszła n a k i e r m a s z , p i e n i ę d z y j e j żal b y ł o ; n i e nawar­ Staram 1 — P o co? — N a b u t y , ale m a m mało — Naści zbójnickiej. powtó­ Podhalem : — Na kiermasz. służyło a d a p t a c j i , s t y l i z a c j i , różnych Wrześniowskiego, A K ) : g d z i e idziesz? przeciwstawnym. ludowej legendy przez z n a n a także p o z a Szła r a z b a b a n a ( k i e r m a s z . P y t a ł się j e j ( J a n o s i k zbójnika W a r t y k u l e n i n i e j s z y m c h c i a ł b y m prześledzić s t w i a n i e się różnych o Janosiku, zanotowana środkiem na POLSKIEJ rzona przez Tetmajera, pięćdziesięciu bywa KULTURZE można jest t w o r z y w e m l i ­ Powoływanie przybierało wręcz około w W podha­ szczątki muzycznym, politycznej. nieraz od dywagacji, plastycznym, podhalańskiego celom ludowej, do różnych propagandy której współczesnych o b s e r w o w a ć kulturze l a t daje p o l e zbójnicka, PODHALAŃSKI w kozanie, coby się n o m w i d z i a ł o , kultu­ wiek że i s t n i e n i e — Abo n o m powis abo c i e uśmiercimy... K l e r y k się z d r y g n ą ł , a l e se m y ś l i : XIX. idealistycz­ П. 1. J a n K r z e p t o w s k i Sabała. Z d j ę c i e z końca X I X w . n e g o , n a d l u d z k i e g o zbójnika w l u d o w e j l e g e n d z i e n a l e ż y łączyć z z a n i k i e m z b ó j n i c t w a j a k o z j a w i s k a Materiały folklorystyczne, jakimi się d o czasu, k i e d y c z y n n i e społecznego. dysponujemy, uprawianego odnoszą zbójnictwa już w z a s a d z i e n i e b y ł o , k i e d y z b ó j n i c t w o pozostało co wyżej w w formie pamięci szczątkowej, górali. Zachodzi zmienionej, więc albo p y t a n i e : czy wiście z b ó j n i c k i f o l k l o r z X I X w . j e s t t a k i Czy pozytywny, tak samo idealizujący dawny być m o ż e — jak stosunek samo idealizacja Niesposób n a t o p y t a n i e tylko rzeczy­ odwieczny? do zbójnika zbójnictwo? zbójnictwa się w r a z z z a n i k i e m s a m e g o naj­ w Czy jest też folklorze zaczęła zjawiska? udzielić jednoznacznej od­ powiedzi. W sąsiedniej S ł o w a c j i l u d o w a s y m p a t i a d l a zbójnika sięga co n a j m n i e j połowy p o d o b n e , że z n a c z n i e w X V I I I w., a bardzo dawniej. A l e analogii t y m wypadku nie wolno, jako nictwo miało parciu zbójnictwa mogą charakter drzeworyty i wieś obrazki z X V I I I w . Dowód to jednak ikonograficzne, ze Słowacji. czającym powy a często Taniec dowodem, że n a S ł o w a c j i odmienny. przez same O na szkle, niepewny, obrazki, także gdyż męski t a n i e c dla wszystkich grup etnicznych, zbój­ pradawnym podhalańską „zbójnicki" prawdo­ wyprowadzać po­ świadczyć pochodzące gdyż motywy przywędrowały n i e jest orężny wystar­ jest ty­ zamieszkujących Karpaty. O dawnej pieśni XVIII i apologii zbójnictwa opowiadań, sięgających w. Istnieje jednak wiele świadczyć może opowiadań, przedstawia­ j ą c y c h zbójnika, j a k o o p r y s z k a , zbója, b a n d y t ę z wszelkich ludzkich wiele najprawdopodobniej uczuć. O t o d l a p r z y k ł a d u wyzutego legenda 79 �Przejawy Jak legendy Sabały. nie powiem cichutku I I . 2. U p o z o w a n y n a Sabałę. Z d j ę c i e z o k . 1910. I I . 3. P r z e b r a n y za Sabałę p o e t a i d z i a ­ łacz r e g i o n a l i s t y c z n y A d a m P a c h . Z d j ę c i e współczesne. ,to m n i e do świętego uśmiercą... Bartłomija, Pomodlił patruna od się nio skóry — w y l o z n a p n i o k a , j a k n a kozanicę, a nicy kapeluse pozdyjmowali Kleryk i po obdzierazbój­ zicie, t o bardzo locegos? — Locego? i urodził — do ubogo — i wy świętemu tyz p e w n o ucieseni pado życia Ponie- zbójnicy. kleryk — t y z niebogato; Józefowi bo na miejsce; Poniezus Poniezus wymigocie; był — 'i w y bicowany Poniezus — ostoł — Zje, jakozby ludowej legendy zbójnickiej i boby wy wstąpił worn ociec z się o d tego — i nie worn do p i e k i e ł — odpedzieli worn jednego się i wy zbójnicy, a no­ złota... nie pedzioł!... obyrtnął Poniezus a w y j u z n i e wstąpicie!..." Skłania także do r e f l e k s j i l e k t u r a p a m i ę t n i k ó w Brzegi 4 Zakopanego, stwierdzają wymysłem obaj Chramca . urodzeni „pańskim". sobie, których że Ani aby Obaj 5 kategorycznie, przypominają w i Andrzeja około Brzega, Zakopianie zbójnicy 1860 apologia — Woj­ górale roku, obaj zbójnictwa jest a n i C h r a m iec powtarzali dokonywali nadludzkich Śmiało w i ę c m o ż n a s t w i e r d z i ć , że s t o s u n e k górali do zbójników literackim. podróży do Konkretne informacje zawiera Pierwsze jego Tatr ów . s b y ł z n a c z n i e b a r d z i e j s k o m p l i k o w a n y , niż się zbójnika były nie jest wcale polskiej jed­ wydanie 1853 г., j e d n a k l i c z n e f r a g ­ publiczności literackiej już zna­ w latach W a r t o w t y m m i e j s c u przypomnieć f r a g m e n t y Dzien­ trzydziestych . 7 p o ś w i ę c o n e zbójnictwu. Z n a j d z i e m y nika w literaturze polskiej — dowej. Pochylmy t u -— p i e r w s z ą ocenę z b ó j n i c k i e j się więc n a d t e k s t e m legendy l u ­ Dziennika: „ Z a p a t r y w a n i e się górali n a zbójecitwo z n a c z n i e się o d naszego. Z b ó j e c t w o w czą t a k obrzydliwą i różni o c z a c h górala n i e j e s t hańbiącą, jak dla nas; rze­ zbójnik d l a górala n i e j e s t t a k i m z b r o d n i a r z e m , j a k w e d ł u g p r a ­ wa być p o w i n i e n . W i e m t o z doświadczenia, dotknąłem się t e j s t r o n y g ó r a l ó w ; p r z y ś w i a d c z a j ą m i c z y n y . P r a w d a , że zbójnicy dzisiejsi (1832 — AK) okrutni, k r w a w i , straszni, j a k b y l i najmniej wyobrażamy i c h sobie nie są to zbójcy dawniejsi, t a k przy­ wszystkich z powieści o niektórych, z niektórych w y d a r z e ń ; a l e t a okoliczność najmniej nie sobie czynów. o t y m n a o g ó ł sądzi. A p o l o g i a ne miejsca się k u z b ó j n i k o m i z a w o ł a ł : — Jescech utworze Dziennik i ukazało się w P e t e r s b u r g u w (Kie j u z — w i c i e — k l e r y k odseł k a w o ł e c e k , w s t ą p i ó ł d o niebiosów — — przetworzyć m e n t y , p u b l i k o w a n e w f o r m i e osobnych artykułów, ukrzizowany nie... — Polsce — tyz lotocie s t a r s i zamiót m u j e s c e przygaście 80 w za t a m w s t ą p i c i e ! ... N o cos? W i d z i s i e w o r n ? legendy, jako pierwszy Poniezus ostoł p o i m o n y — i w y t y z o s t a n i e ­ subienica patrzy...; Poniezus z t e m a t podhalańskiej w Poniezus k a ż d e m u skórę w y g a r b o w o ł ; P o n i e z u s , s k o r o podrós, p u ­ ciecha zbójnickiej. Goszczyński — t r z o s k i strugać n i e próżnowali, ścił s i e n a w a n d r ó w k i Pamię­ podał do p u b l i c z n e j w i a d o m o ś c i k o n k r e t n e i n f o r m a c j e n a podobne pytajom Lotego — pomogoł wyście cie; do t e j s p r a w y . do p o c z ą t k ó w k a r i e r y i n t e l i g e n c ­ nocześnie j a k o p i e r w s z y p r ó b o w a ł tę l e g e n d ę — Zje młodu kiej legendy Seweryn zusa... sie tając o t y m , p r z e j d ź m y słuchajom. p r z e z e g n o ł sie i z a c ą ł : — Wase wyłącznym s t o s u n k i e m Podhalan Góral nie wpływa może brzydzi; w n a pobłażanie g ó r a l i się jego obawia obawie swego jest temu zbójcy, więcej rzemiosłu. a l e się n i m poszanowania, j a k w s t r ę t u . M o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że z b ó j e c t w o między góralami szkoły, jest uważane' jiako r o d z a j rycerskiej p r z e z którą góral n i e w z d r a g a się p r z e c h o d z i ć ; n i e t y l k o n i e w z d r a g a się, ale n a w e t j e s t r w a n y p ę d e m nym. (...) Sam napotkałem bardzo zacnych wewnętrz­ z innego �P r z y k ł a d y współczesnych p a m i ą t e k z m o t y w e m s t a r e g o górala. I I . 4. Płaskorzeźba, d r e w n o m a l o w a n e . I I . 5. S p i n ­ ka metalowa odlewana. w y w a r ł n a przyszłych p o e t ó w „ t a t r z a ń s k i c h " duży w p ł y w , kształtował s p o j r z e n i e Jak wyglądał polskiej inteligencji na Podhalan. główny bohater Sobótki, zbójnik Ja­ nosz? „Janoszu, d z i e l n y g ó r a l u ! Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u T a k i rosły, t a k i w d z i ę c z n y , T a k i s i l n y , t a k i zręczny? T y w y s o k i , j a k Łomnica — Jak lawina, t w a prawica, Jako Tatry, twoje barki, Jak l o t gwiazdy, bieg twój szparki. Z a t r z y m a s z orła w obłoku, Gdy m u u t k w i s z oko w o k u ; T y obejmiesz t e n b u k w borze, Co go objąć t r z e c h n i e m o ż e . J a n o s z u , d z i e l n y góralu Skąd t y w z i ą ł się n a P o d h a l u ? N i e k o b i e t a , a l e skała Z r o d z i ć n a m c i e b i e musiała." 5 4 w z g l ę d u górali, którzy, p o ś w i e c i w s z y t e m u przejściu l a t k i l k a , w r ó c i l i z n o w u m i ę d z y s w o i c h i są dziś niejszymi gospodarzami cunku swoich (...) krajowców. Zbójnik się o n z w y k l e wiającą w b i e g u , gibkością wainy Jest na rodzaj w ideału rzucaniu w tańcu o n jeszcze wszelkie śmierć, w r ó g w jest d l a górala. okazałą postawą, niepospolitą zręcznością fizycznymi. najporząd- i n i c p r z e z t o n i e tracą n a sza­ charakterze toporkiem, jako górala, a zbójnik zaletami człowiek, o d - n i e b e r . - l e i - z o i l s ;\va, uległości. zadzi­ szybkością i t y m podobnymi ideałem jakiejkolwiek Odznacza silą, clr.ijętny Jest najpełniej na to wszystko to objawia. M o ż e ż góral potępiać go za t o ? " Zbójnik — j a k go widzi Goszczyński cech b o h a t e r a r o m a t y c z n e g o . Wyrasta Jest szlachetny, n a d l u d z k i , niesłychanie — ma wiele z rodzimej można gleby. powie­ dzieć — p o n a d p o z y t y w n y , m a szereg p r z y m i o t ó w , spoty­ kanych tylko w bajkach. Zbójnik kujące l a s y w podhalański, w podobnie j a k duchy zamiesz­ o k o l i c a c h Łopusznej, j a k d i a b i y grecie p o d Wcisłową skałką, j a k l e g e n d y Tatarów w d o l i n i e Kościeliskiej — w pełni o siedzące prgromie trafił Gosz­ czyńskiemu do p r z e k o n a n i a . M o d e l tego zbójnika — j a k to starałem się powyżej wykazać u p r o s z c z o n y m . Goszczyński — jest modelem był n a P o d h a l u z b y t a b y zapoznać się z r ó ż n y m i w a r i a n t a m i l u d o w e j krótko, legendy. J e g o spostrzeżenia b y ł y rzecz j a s n a z d e t e r m i n o w a n e bowością autora — Jeszcze w poety 1832 г., w czasie p o b y t u n a P o d h a l u , z a ­ brał się Goszczyński do p i s a n i a w i e l k i e g o poematu o góralach, ze z b ó j n i k i e m Poemat Kościelisko. Jeden Sobótka z jego 8 w t e n n i e został fragmentów oso­ romantycznego. opublikował romantycznego roli nigdy głównej, p t ukończony. Goszczyński pt. . Sobótka zyskała sobie wielką popularność — tylko w X I X w . w y d a n o ją co n a j m n i e j o s i e m r a z y . W i e r s z t e n 82 �"1 �„ A l e , c z ł o w i e k u , co z tobą się stało? Gdzie t w o j a chata, gdzie t w o j e koszary? G d z i e ś s w ą majętność p r z e m a r n o w a ł całą? Straszysz p o n o c a c h , p o d o b n y do m a r y — J a k zwierz, rozbijasz po t w o j e j dziedzinie, N i e w i n n y c h l u d z i k r e w po t o b i e płynie — W i e ł e ż ócz t r u p i c h p a t r z y z t w e g o o k a D u s z a — j a k piekło, serce — j a k o p o k a ! " A w i ę c w y s u n i ę c i e n a p i e r w s z y p l a n cech f i z y c z n y c h . J a n o s z j e s t p i ę k n y , s i l n y , zręczny. S t o i n a c o k o l e , wy­ idealizowany, obmyty z k r w i . Do takiej interpretacji po­ s t a c i J a n o s z a j e s t e ś m y upoważnieni p o p r z e c z y t a n i u So­ bótki. J e d n a k — rzecz c i e k a w a — glądać zupełnie i n a c z e j . nasz b o h a t e r m i a ł Dowodzi tego l e k t u r a wy­ wierszo­ N a p r z y k ł a d z i e J a n o s z a m i a ł o się okazać w w a n y c h szkiców, które w z a m y ś l e a u t o r a m i a ł y stać się, jak Sobótka, f r a g m e n t a m i w i e l k i e g o s k o ». S t a n i s ł a w P i g o ń boczych 1 0 poematu Kościeli­ n a p o d s t a w i e t y c h szkiców i r o ­ n o t a t e k Goszczyńskiego ustalił zamierzoną p o e m a t u i rolę, j a k ą m i a ł w n i m odegrać treść Janosz, z w a n y gdzie i n d z i e j Garaszem, przeżywa d r a ­ mat: utracił bowiem którą p o r w a ł y szanowanego Wtedy znajdują swą dziwożony. pasterza to To Janosz na Podhale się w ukochaną dziewczynę, powoduje, z się Kasię, dobrego, w zbója. tatarski. Górale niebezpieczeństwie. Kasia, spadł n a j a z d śmiertelnym że przeistacza b y r a t o w a ć w s p ó ł z i o m k ó w , u k a z u j e się s w e m u kochan­ k o w i w e śnie, n a m a w i a j ą c g o d o w z i ę c i a udziału w o b r o ­ nie Podhala łunkiem przed i daleko T a t a r a m i . P r o ś b ę swą popiera idącymi o b i e t n i c a m i . Janosz w poca­ decy­ dującym m o m e n c i e p r z y c h o d z i n a p o m o c góralom. R a t u j e wszystkich, s a m (tracąc życie, b y się ze s w ą ukOchaną-dziwożaną. Aby udzielić skutecznej (po pomocy, śmierci) do J a n o s z a jego O t o n p . słowa, ukochana Kasia: połączyć rzecz być J a n o s z rosły, s i l n y , zręczny. A l e n i e o z n a c z a zbójnictwa! rowość. Jednak czytelnik nika z tego, zbójnika, Sobótce Rzecz w a r t a podkreślenia, p o n i e w a ż a głównie T e t m a j e r , tworząc idealnego jakimi jasna to jesz­ dokonuje rwraca się Wy­ pozbawienie przypadko­ w i e l u autorów, się n a G o s z c z y ń s k i e g o . Niezwykle zbójnickiej zbio­ zbójnika-herosa, 1 1 powoływało za fragmentu, „supergórialem". że w y i d e a l i z o w a n i e go w s z e l k i c h u j e m n y c h c e c h j e s t w we. walce małego Sobótki, gwałtowny zaczyna się rozwój w inteligenckiej latach legendy siedemdziesiątych X I X w . , co w i ą ż e się ściśle z p o c z ą t k i e m k a r i e r y Z a k o ­ panego i z w i e l k i m z a i n t e r e s o w a n i e m , j a k i m zaczęła się cieszyć k u l t u r a Zjawiska te ludowa są Podhala. dostatecznie wiele razy i nie m a potrzeby w znane, pisano o nich t y m m i e j s c u dłużej się n a d n i m i rozwodzić. W a r t o n a t o m i a s t zwrócić uwagę na skład społeczny k l i e n t e l i zakopiańskiej w musi cze b y n a j m n i e j , że Goszczyński bez zastrzeżeń apologii s z l a c h e t n i e j e , p r z e i s t a c z a się m o r a l n i e w ma t y l k o do czynienia z pięknym Janosz. poema­ cie — pisze S t a n i s ł a w P i g o ń — j a k rozbójnik i m o r d e r c a latach siedem­ dziesiątych i osiemdziesiątych X I X w . O t ó ż w t y m p i e r w ­ szym o k r e s i e przyjeżdżała gencja, szczególnie — do Zakopanego twórcza. L u d z i e wości a r t y s t y c z n e j , entuzjazmujący lami, wprowadzili zbójnika głównie i n t e l i ­ c i , pełni wrażli­ się T a t r a m i i podhalańskiego do góra­ swoich 83 �utworów i , w konsekwencji, części społeczeństwa Europejski domości do świadomości znacznej polskiego. rozwój Sabała. W dziejach inteligenckiej kultury się ś w i a ­ regionalnej Ody zyskał ową niezwykłą popularność, już n i e z b ó j o w a ł , a l e znał d o b r z e stwa, w bił się p o p i s y w a ć narodzie ruch niegdyś p o t ę ż n y m , regionalistyczny był a obecnie jedną uciska­ z nielicznych le­ g a l n y c h f o r m m a n i f e s t o w a n i a odrębności n a r o d o w e j , dziej Polsce r u c h regionalistyczny na Podhalu. Hipoteza górale — t o n a j b a r d z i e j z powodu stępności warunków terenu w najczystszej, cona przez tem fizjograficznych, zachowała się wpływy — z powodu t u staropolska niedo­ kultura tu niepoślednią — Muszę łubiński Polacy n i e m i e l i pojęcia, k o n t a k t ze głębokie w z r u s z e n i e . dla przybyszów „szczęśliwymi Zakopane, z Kongresówki, wydawało swobody. Warszawiacy poczynek czy l e c z e n i e , p r z y j e ż d ż a l i przed­ wszyst­ czasu. Mogli więc pieśni także się 9 S4 (Sabałą — żeśmy n a świat nie może przyszli razem i oba „poza za żebro n a h a k u , j a k J a n o s i k , ale z a w s z e oazą ży­ swo­ organizo­ — O h e j (a t a k ) rzecze, śmiejąc aż się o c z y z a i s k r z y ł y , nych naglących Bardzo zainteresowa­ turze. Był w i e k u był J a n Krzep- Cha­ się ze sto l a t buczki kiedy szkoda. J a n , któremu i p o t a r ł n o s r ę k a w e m , bez powodów, ale wy­ zawiśli t a k sobie, z żad­ przywyk- nienia." wolne­ zakopiańskich pisze AK) jesteśmy s t o s u n k a c h . wcześniej. B y l i b y ś m y w dziewiętnastego czytelniku — j a k a to byłym postaci Jasiem ludzkiej — O j , J a s i u , J a s i u — m ó w i ę m u kiedyś — łej E u r o p i e . Jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h z się dużą ilością oddawać c i się przyznać, s k o c z y l i " . M o ż e b y ś m y co p r a w d a i r a z e m także „oddychać patriotyczne, t e n to dopiero bardzo n i o m l u d o z n a w c z y m , t a k m o d n y m w o w y m czasie w c a ­ ostatniej ćwierci — szczegól­ c i e m n a r o d o w y m " — można b y ł o się w Z a k o p a n e m b o d n i e w y g a d a ć , śpiewać śpiewając: w szkoda, przyjeżdżali t u n i e t y l k o n a w y ­ wać odczyty. P r z y b y s z e d y s p o n o w a l i z tkliwością: •— ż e 1 3 życzliwych u c i s k u narodowościowego, o j a k i m ko, wywoływał go a goście słuchali k r w i utoczył... f o r m i e , n i e zniekształ­ odegrała dziećmi n a t u r y " , k t ó r z y w o l n o ś ć s w ą c e n i l i n a d e nie O j , S a b l i c z e k zbójnicek, oj, siekierecka siostra. Niejedna dusyoka Bez n i o m w n i e b o posła że rolę. W okresie gawędami. p o l s k i e z p o l s k i c h p l e m i o n ; że najszlachetniejszej obce Potkańskiego , 1 2 dawna da­ r o z w i n ą ł się n a j b a r ­ Karola od zbójnicki f o l k l o r i l u ­ Szedł s t a r y Sabała z , y p a n a m i " w góry, w a n i a światu znać, że „jeszcze n i e z g i n ę ł a " . W zbój­ zresztą, dużą rolę. trafiły w P o l s c e n a g r u n t b a r d z o p o d a t n y . W n a r o d z i e bez p a ń ­ nym, legendy n i c k i e j człowiek t e n spełnił, p o części b e z w i e d n i e ruch regionalistyczny, budzenie narodowej, towski doniosłą rolę spełnił Sabała w p o l s k i e j eksponatem, myśliwym, prawdziwym autentycznym sposób b e z b o l e s n y pragnienie rasowym zbójnikiem. kul­ góralem, Zaspokajał „zbliżania się do ludu". K o n t a k t z Sabałą n i e groził niebezpieczeństwem. B y ł o n na tyle szorstki, aby stać się obiektem zachwytów 10 �R ó ż n e w e r s j e p o s t a c i górala. I I . 9. D r z e w o r y t W ł a d y s ł a ­ w a Skoczylasa. I I . 10. Współczesny strój podhalański prezentowany n a imprezie f o l k l o r y s t y c z n e j . I I . 11. Re­ klama domu towarowego w Zakopanem Z b ó j n i c t w u poświęcone j e s t w i e l e Poruszając przełęczy. czątku z a s t r z e g a przypadkiem fragmentów w to zagadnienie już się W i t k i e w i c z , a b y n i k t sobie czegoś brzydkiego Na na samym z o po­ czytelników zbójnikach nie pomyślał: „Zbójnika trzeba odróżnić o d rozbójnika d z i e j a . C i o s t a t n i są z w y k l i r a b u s i e , k r a d n ą c y owce, mordujący wszelkich Tymczasem siebie ludzi dodatnich zbójnik przeciw wstrętnym, jest bohaterem, przymioty sile którego podli i wyzuci ze wcielającym w przymiotów. najpiękniejsze wanym dla rozboju, i zło­ pieniądze, rycerstwa; jest j u n a k i e m , dla którego się o n dopuszcza zbunto­ mord tylko z jest ostatniej konieczności — w o b r o n i e życia. J e s t o n w s p a n i a ł o m y ś l ­ ny, s i l n y , mężny, h u l a k a i w i e r n y towarzysz. zdobyte nie na bogaczach, n a p a s t u j e . (...) bodnego, śmierci czar bił niebezpieczeństw h o n o r n y c h chłopów dziedzinie do ze Wieszano biedaków od tego życia, i czynów i c h za swo­ ciągnął spokojnej awanturniczych na haku. Pieniądze, Ubogim i nigdy Niepokonany pełnego wszystkich w rozdaje zagrody i strasznej ^pośrednie ziobro", zostawiając n a p a s t w ę długiego k o n a n i a . — A l e n a s u b i e n i c y wisieć t o h o n o r n a r z e c ! B o t a m dziadów n i e w i e s a j o m , i n o chłopa! T a m d z i a d a łajom, i n o co najtęzsy T a k streszcza cała l e g e n d a 11 przedstawicielem krzepkiego p r y m i t y w u , na t y l e stą, a b y się chętnie p o p i s y w a ć przed dobrze pokazać wychowany, stosunku. Nic tedy aby nie dziwnego, larność, że u w i e c z n i o n o n a c h , że j e g o z w r o t y „panami", na t y l e swego do że zyskał o g r o m n ą można znaleźć w i ryci­ czy Krzyżakach i kiewicz repor­ całej polską ło Stanisława W i t k i e w i c z a danie książkowe, w z Na przełęczy drzeworytami u którego I w y ­ , a u t o r a , ukazało się 1890 r o k u . K s i ą ż k a t a doczekała się w i e l u w y d a ń i do dziś pełni r o l ę s w e g o r o d z a j u podręcznika w i e d z y o halu i Tatrach. Napisana gestywna Pod­ jest wspaniale. N i e z w y k l e i b a r w n a , siłą s w e g o artystycznego jakiejś b a j e c z n e j su­ spojrzenia n a r z u c a tysiącom czytelników wizję P o d h a l a i T a t r jako H e l l a d y , r e s z t k i z a n i k ł e g o świata, i d e a l ­ n i e p i ę k n e g o zakątka. T a k ż e g ó r a l e w Na przełęczy kulturą. chowe i jego mieszkańcami, Podhalan zachowaną, Polsce, pozbawioną to jest ongiś obcych Przyjmując Wit­ szczęśliwym powszechną naleciałości założenie p o w i n n o przyjść n a r o d u . T a k i e było teoretyczne n i a t z w . „stylu Styl c h y b a popularności przyniosło S a b a l e d z i e ­ kultura okoliczności jest zbójników." Podhalem że w n i o s k u , że o d P o d h a l a taży, j e d n y m z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h chłopów p o l s k i c h . Najwięcej sądził, zbiegiem nich popu­ go n a w i e l u f o t o g r a f i a c h że stał się b o h a t e r e m w i e l u książek Popiołach, arty­ nie w o - wisieć! Sabała t e n u r o k , k t ó r y m o t o c z o n a tatrzańskich Zafascynowany i chłop t o m u s i w typowo doszedł do odrodzenie d u ­ założenie powsta­ zakopiańskiego". zakopiański, w rozumieniu Witkiewicza do s t a r y c h , t y p o w o p o l s k i c h f o r m , m a n i f e s t a c j a nawrót polskości, stał się w b a r d z o k r ó t k i m s t o s u n k o w o czasie niesłychanie modny. Kiedy wiadomo piańskie, t o nasze, produkcja przedmiotów suknie balowe, żanki b y ł o już n a p e w n o , że co narodowe w — rozpoczęła stylu zako­ masowa zakopiańskim. fortepiany, m a k a t y , fasady do k a w y , się Szafy, domów, noże d o p a p i e r u , u m y w a l k i — się f a n t a s t y c z n y m w p r o s t p o w o d z e n i e m . fili­ cieszyły Witkiewicza r z u c a n o l i s t a m i prosząc o z a p r o j e k t o w a n i e różnych, za­ cza­ mają s e m n a j b a r d z i e j zaskakujących p r z e d m i o t ó w w s t y l u z a ­ c e c h y h e r o s ó w czy b a ś n i o w y c h p o s t a c i . D r o b n y p r z y k ł a d : kopiańskim. N a d a r z y ł a się wspaniała o k a z j a . M o ż n a b y ł o „Sabała m ó w i z p o d z i w e m — O kiej t e l i m kęsku piersy zleciał! o swoich r a z za Zdaje o swojej moskala kozami się, że powietrznych poleciał! się słyszy u na Krzywań. Mateja «ryktara» n a L i p t o w i e na rano b y l i I orła, wypłatać stery patriotyzm kiełi jus powyżej z l e c i e l i to światy się przysłu­ p o d Krzywań, towarzyszami o północy, d n i latał, opowiadającego podróżach, i l e r a z y c h u j e t e j opowieści. O n i z a w s z e albo (placek) młodości: «a n a zabrał kasę dzieWiątom, „Wygląda jeden baca... I do naszego życia m i e j s k i e g o , bajki: za g ó r a m i , za l a ­ rzeczywiście, w s t o s u n k u życie n a t e j p o l a n c e zielo­ n e j , słonecznej, życie t a k p i e r w o t n e i p r o s t e w y d a j e kartą z jakichś w i e k u ludzkości." bajecznych opowiadań o zaborczym, manifestując się n a r e p r e s j e , a swój jednocześ­ n i e p r o d u k o w a ć — l u b m i e ć — r z e c z modną, nowoczesną i narodową. T e l i s t y do W i t k i e w i c z a , t a k ś w i e t n i e i l a ­ p i d a r n i e ilustrujące z j a w i s k o r o z p r z e s t r z e n i a n i a się .ystylu zakopiańskiego", zachowane, skiego wilii t o j a k początek władzom bez narażania w szczęśliwym znajdują się w Zakopanem. trafem w spoirej archiwum Muzeum D l a przykładu cytuję części Tatrzań­ fragment l i s t u J a n a G w a l b e r t a P a w l i k o w s k i e g o , właściciela słynnej Kościelisk, n a u p ł a z i e * " . I n n y przykład: sami, był t a k i figla się szczęśliwym „Pod 12 m a j a J e d l a m i " , do Stanisława W i t k i e w i c z a , z dnia 1897 r o k u : „Pytał carskiej w mię Kl.(Łmaszewski, dyrektor szkoły Kołomyi — A K ) o figuralne m o t y w y szły m i n a m y ś l owe obrazy góralskie garn­ i na szkle stawiające J a n o s i k a skaczącego p r z e z ogień, a o b o k przy­ przed­ niego t o w a r z y s z e , k t ó r y c h m i r a z Sabała w s z y s t k i c h p o i m i e n i u 85 �I I . 12. D r z e w o r y t S k o c z y l a s a o t e m a t y c e zbójnickiej. W p ł y w y S k o c z y l a s a n a u t r w a l e n i e się s t e r e o t y p u z b ó j n i k a : I I . 13. D r z e w o r y t b a r w n y E d m u n d a B a r t ł o m i e j czy k a p r z e d s t a w i a j ą c y zbójnika. I I . 14. W y c i n a n k a n a w z ó r d r z e w o r y t u S k o c z y l a s a p o n a z y w a ł . [Powiedziałem o t y m K I . , k t ó r y sądzi, że d a ­ dzając stąd z b y t d a l e k i c h i z b y t o p t y m i s t y c z n y c h wnios­ łoby się t o w z i ą ć i dać n a k a p i e p i e c a , a l b o n a k a f l a c h ków jednak Okładających przyznać, że t a k i w y n i k o d r o d z e n i a k o m i n , k t ó r e stanowią czyznę, n a k t ó r e j Grunwaldem by dałoby dużą r ó w n ą się cały o b r a z umieścić! C o S z a n o w n y powiększyć P a n n a to? d o n a t u r a l n e j wielkości c h ł o p c ó w " n a t ę ścianę Wojciech Brzega jego s u r o w y krytyk płasz­ jak Bitwa pod tych kaflową?" — uczeń W i t k i e w i c z a , a — zarzuca następnie Witkiewiczowi d y l etan - t y z m i k o m p i l a t o r s w o . S t a w i a n o też często z a r z u t Wit­ 15 k i e w i c z o w i , że p r o j e k t o w a n e n i e f u n k c j o n a l n e , n i e nadają są w a ż n i e j s z e od funkcji przez niego przedmioty się do użytku, że p r z e d m i o t u . Pomijając t e w z g l ę d y , t r z e b a s i l n i e podkreślić, ż e s t y l był wspaniałym środkiem świetnym sposobem kowanym budzenia 1900 r . p o d t r z y m y w a ł jednak zakopiański agitacji narodowościowej, d u c h a polskości w i germańizowanym narodzie. przekonanie, że są zdobienia rusyfi- Zbójnik n i e jest był około latach między tury przepaścią, „niższymi która l u d o w e j . Mało k t o j e d n a k skiej XllX-wiecznej niące się m i ę d z y wet b u d o w l a , która n a powrót j e d n a k i szczyt, był róż­ choćby n a ­ identyczny; powstały zaspokajają powyższe jest mem i że n i e m a p o t r z e b y niech przyjedzie do zjawisko truiz­ r o z w o d z i ć się n a t e n t e m a t , Zakopanego. Jednocześnie z r o z w o j e m we zupełnie stylu — kultura zakopiańskiego, Podhalem, w r o d z i się n o ­ neoluidowa. P o d t y m t e r m i n e m zespół w y t w o r ó w kulturowych, wzorowanych wairsitwami, wznosi się odbiorcy. c a ł y naród M o r r i s , t u się stało: n a d chałupą którego i jednym biedny potrzeb n a d pałacem sterczy j a k k w i a t z wierzchołka góry — pazdur. N i e 86 to d w a przedmioty sposób z a s a d n i c z y , n a k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , ale powstałych dla n i e - l u d o w e g o obejmuje z że się wiekami i b o g a t y zbliżają się do s i e b i e w s f e r z e w y ż s z y c h się chałupy — sobą w p l e t n i e różne k u l t u r o w e e k u m e n y , Jeden z p i e r w s z y c h przykładów zbójnictwa zrobić wznosi sprawę, i n n e p o t r z e b y . K t o sądzi, że z d a n i e starał s i ę u r z e c z y w i s t n i ć — sobie kul­ „Pod J e d l a m i " i pazdur z chłop­ i c h wygląd zewnętrzny wego sferze s z t u k i zdaje się, dawnej z p r z y c z y n d i a m e t r a l n i e różnych, o t o c z o n e są p r z e z k o m ­ d a c h e m , jednaką kulturą. T o , o c z y m m a r z y ł R u s k i n , co duszy, w utożsamiało otwarła przed i wyższymi" zakopiańskich kultury narodowego". do dziś, z r e n e s a n s e m pazdur na dachu w i l l i rozumiem stanowisko: „Nad wzorów utożsamia zresztą się d a w n e j d l a życia miarę w z r o s t u zainteresowania jeszcze r a z u z a s a d n i a s w e 16 Popularność i jeszcze t a k źle. M o ż e m y być jeszcze s i l n i , śwarni, h o n o r n i . W i t k i e w i c z w Po stosunków społecznych, t r z e b a m a o g r o m n e d o d a t n i e znaczenie Może „śwarnych dla rozwoju w niebo, wyprowa­ opisuje Wojciech przyjemność Brzega . 1 7 Modrzejewskiej, do Z a k o p a n e g o furkę „napadli zbójnicy". s i e m b y ł Sabała. S t a r u s z e k p r z e j ą ł s i ę s w ą rolą f u r m a n a , ale w s u m i e b a w i o n o się by zorganizował d l a n i e j atrakcję — n a p a d z b ó j n i k ó w . N a jadącą z rówki neoludo- O t o Chałubiński, wspaniale. Jaszczu­ Harna­ i pobił �14 �18 E s t e t y z a c j a l e g e n d y z b ó j n i c k i e j . I I . 15. D e k o r a c j e r e s t a u ­ racji „Jędruś" w Z a k o p a n e m . I I . 16. T a l e r z d r e w n i a n y z intarsją i p r z e d s t a w i e n i e m zbójnika. I I . 17. N o ż e „ z b ó j ­ n i c k i e " , n a w z ó r d a w n y c h noży podhalańskich, w y k o n y ­ wane dla Cepelii przez m i e j s c o w y c h rzemieślników. I I . 18. N ó ż do p a p i e r u z postacią zbójnika — p a m i ą t k a współczesna. I I . 19. „ Z b ó j n i k " współczesny n a i m p r e z i e f o l k l o r y s t y c z n e j w Sądeckiem Kazimierz Przerwa-Tetmajer, jeden z najwybitniej­ szych p r z e d s t a w i c i e l i n e o r o m a n t y z m u polskiego, a j e d n o ­ cześnie najpopularniejszy skiego piśmiennictwa, autor czerpał w dziejach szeroko z podhalań­ legendy zbój­ nickiej. Tetmajera u t w o r y prozą Skalnym Pc:lhr 4 Bajeczny świat i Janosik na temat (1903, następne :1 (1906), Tatr Nędza zbójnicki, t o : Na wydania Maryna poszerzane), (1910). D w i e Litmanowski ostatnie zycje w y d a n e zcstaly w Legenda Wśród „podhalańskich" w i e r s z y ra Tatr. znajdujemy bohaterem i c h jest to Śmierć kowym sporo Jadwidze, Pieśń Ballada Legenda Tetmajera, Twórczość Marsz d w u t o r o w o : miłością i wytworem nymi była Jak Janosik chyba znany Podhala. inspirowana i prądami się t o szczególnie w Na W i e l o k r o t n i e zaznacza T e t m a j e r , halu. Janosi- Skalnego Tetmajera do f o l k l o r u nich, O śmierci, ze ogół z Szalamonównie najbardziej zbójecki Na znane zbójniku, o Janosiku po­ tytułem Tetmaje­ zbójnickiej. o Jaśku i wreszcie „zbójecka" epoki. Przejawia tematyce o Janosikowej z cesarzową, utwór 1912 r . p o d w s p ó l n y m Janosik. Najbardziej Janosika, turnieju, tańczył o (1909) z Hrubego literackimi Skalnym Pod­ że u t w ó r t e n j e s t j e g o w y o b r a ź n i , że o p o w i a d a n i a n i e są s p i s a ­ gawędami l u d o w y m i . Jednocześnie s t a r a się Tet­ m a j e r , a b y o p o w i a d a n i a w y g l ą d a ł y t a k , „jak b y się stały naprawdę dwojakie i opowiedziane źródło były przez inspiracji powoduje, chłopów" . I S że Na Podhalu stało się p o p u l a r n e z a r ó w n o w ś r ó d polskiej j a k wśród P o d h a l a n . z najpopularniejszych wszedł do f o l k l o r u Tetmajer inteligencji stał się twórców polskich, a Owo Skalnyin jednym jednocześnie neoludowego. J e d n a k — t r z e b a t o s i l n i e podkreślić — zbójnik t e t majerowski różni się z a s a d n i c z o od ludowego. Tetmajer w i d z i zbójnika w sposób — j a k t o się z w y k ł o uważać „impresjonistyczny": 88 wychwytuje jego cechy — zmienne, �ulotne, chwilowe. Tetmajera; Podkreślało znajdziemy w ten fakt wielu jego twórczości biografów To szereg n a to wpływ dowodów. np. w Bajecznym — było piękne p r z e z niesłychaną Tatr brazu i warunków, za b a j e c z n y kryjący wśród których zupełnie m o m e n t z sobą z szałasu, dwunastoletniego jaka i krajo­ żyli. ten Wojtek gdzieś wówczas n a polankę bębna, to była wówczas gdzie z daleka puszcza Mateja, s m u t n e , j a k stare gęśli góralskie były, i sobie, usłysz­ monotonne podpatrzmy g d z i e z p o m i ę d z y gałęzi n a p o l a n c e słońcem z a l a n e j chłopię czoło góralskie włosach, olbrzymiego długich, grające chłopa, „noszącego się" być p o d o b n y Inny o świecącego drukowane opowiadanie w do „Tygodniku który lotu" Jak chanki gdzie i porzuca zabija aby bezpieczną 1 9 . wzieni Wojtka Illustrowanym" utworze kryjówkę, a dobrowolnie o pokazanie jej także ślizgając t y m fabuła sprawiedliwości, n a wieść najdroższą, adoratora, Następnie, wreszcie tylko opowiadania swą znajomych piów. W Bohater się spojrzenie się dzikiego malowniczo paru do się na plan górala karczmy, krewnych przygodnych krwi, oddać schodzi idzie tańczy ga­ sobie, „zian d a r o m " . dalszy. o swoistym ustawionego ko­ na planie. Po b o k a c h , d l a ozdoby, t r u p y i m u z y k a Chodzi stałego wywarło ujemny społeczeństwie polskim odnosił w r a ż e n i e , że — z pierwotną przez cywilizację, obdarzonych i fizyczną, nadludzką bardziej siią do starożytnej polskiej X X przyrodą wielkimi zupełnie Hellady, „Gdyby zbójnicy chlebniejsze tkniętych do zbliżonych rzeczywistości m i e l i swego Homera, jako p r z y d o m k i byłby on i m dawał: najpo- wysokoska- czący i szybkobiegający. B o zaiste, ż e b y w s k o c z y ć małe, okienko dawnej pośrodek izby", wysokie góralskiej „na d z e n i e być z gibkim i chybkim. Pardołówki za wielkie stół w y s k a k i w a ł ; W o j t e k żelaznym wy­ namiętnościami innych, niż na — w. w Kuźnicach palce Mateja za ucho chałupy, albo przez karczmy trzeba było I tacy też byli. nadprzyro- u nóg się ująwszy Kośla po c e t n a r o w y m wziąwszy, na ciężarze iprzez przy­ kopę w o d n ą skakał. J a s i e k N o w o b i l s k i « j a k fciał, p r z o d ke, boke, drzewa zadke, równymi nogami ze z i e m i e na sionge wyskocćł». O W a ł o w y m Jaśku K u l i , który z o j c e m t e i , J a n i e k i e m , z b ó j o w a ł , opowiadają, b o w a l i do m e t y i Wałowemu Wojtka Ma­ że k i e d y kapelusz się pró­ spadł, podjął go i J a n i c k a w b i e g u p r z e z g ł o w ę przeskoczył, oraz że k i e d y m u znów kapelusz k i e d y indziej w i a t r zerwał, g d y chodził kładkę, skoczył prze­ za n i m n a d w o d ę , s c h w y c i ł go i n a kładce z p o w r o t e m stanął, to z n a c z y , że zatoczył łuk w powietrzu". poczuciu Tetmajer pierwszym podhalańska góralska. kontaktu w rosło p o d T a t r a m i iplemię „ d z i e c i n a t u r y " , n i e Skalnym o zdradzie adoratora, we albo musiał z 1902 г., n r 3 1 , w ł ą c z o n e następnie d o t o m u Na Podhalu. na leżącego mosiądzu, tańcem, do p o d r y w a n i a się orła — a obok od ciupagi małe spadających na skrzypcach, dookoła przykład Chrońca, jasnych, skutek Obrochtę, Tatry, dzikie, nuty zabie­ Wyobraźmy odwieczna brzęczenie Cóż śródleśną, Bartka i każący m u s o b i e grać n a gęślach. (...) my poezję złodzieje poezji świe­ się p r z e d pościgiem ś m i e r t e l n y m n a h a l i , rający n a kształtowanie s t e r e o t y p u górala. C z y t e l n i k „ T o złodziejstwo — c z y t a m y cie „impresjonistyczne" 2 n zastrzegał nie jest (tzn. z początków się w i e l o k r o t n i e , że opisaniem XX górali w . ) , lecz poetycką jego proza współczesnych wizją czasów iii м - «V- 89 �P r z e t w a r z a n i e l u d o w y c h m o t y w ó w i k o n o g r a f i c z n y c h . I I . 20. S t a r y o b r a z e k n a szkle o t e m a t y c e zbójnickiej. I I . 21. F r a g m e n t w y s t r o j u wnętrza „Domu Turysty" w Zakopanem �91 �minionych można bezpowrotnie. Z tą deklaracją t y l k o częściowo. B o h a t e r o w i e zgodzić się Tatr, jak Legendy na p r z y k ł a d K r z y ś , S a b l i k , M a r y n a — m i e l i s w o j e wiedniki w rzeczywistości. t r u d u można r o z s z y f r o w a ć w i , które pozowały wy XVII myśloną połączenie stościami obraźni w jeden „miastowych" postaci stosunki „ W e m g l e , poniżej, w c i a m i trzymając w z a j e m szli, snadź przynapici, poprzek zarzucone stary z poło­ realiów góralską społeczne wiek uboczy, z z i osobi­ że w na P o d h a l u , n a d przepaś­ karki, Janosik Nędza Minęli Mary­ L i t m a m o w s k i z r u s z n i c a m i n a p l e c a c h . (...) nę poniżej p o m g l i s t y m s t o c z y s k u góry n a d przepaściami idący J a n o s i k z S a b l i k i e m , a ona wbijała oczy w tego h e t m a n a , j a k b y się w n i m całe góry i cały l u d z b i e g a ł y . O n i (...) ry śpiewali, zataczając się w e m g l e p o upłazie, s t a ­ Sablik ny." i białorucy h e t m a n zbójecki złotem malowa­ 21 j a k to z w y k l e del, Sabała, świat jest Poezje bywa, rzecz upraszczał. że s t a r y h e r o s , g ó r a l - m o - chodził p o d r ę k ę z J a n o s i k i e m ? bajkowy, nie warto „zbójnickie" spierać Tetmajera mają się o nieco Gdy cały szczegóły. inne ce­ chy niż p r o z a . J a n o s i k (bo o n t u j e s t najczęstszym, p r a ­ wie jedynym bohaterem) jest postacią tak zmitologizo- waną, baśniową, że t r u d n o tu m ó w i ć o a n a l o g i a c h z g ó ­ ralską codziennością. wy­ XVII. ręce n a s w o j e Sablik wy­ mitologią, mitycznych k u l t u r a podhalańska n i e w y s z ł y p o z a bez pisarzo­ panoramy Polsce powodowało, odpo­ Tatr współczesne rzekomo obraz całej Legendę podhalańskich Tetmajera znanymi postacie do podhalańskiej w. Pomieszanie przez Czytając Czytelnik, W końcu cóż w t y m d z i w n e g o , „ P i e r w e j c h w y c i ć n i e d ź w i e d z i a za kudły, z podkrzywańskich w y w l e c c i e m n y c h lasów; p i e r w e j w b i e g u W a g zatrzymać w a r t k i , a l b o w i c h e r stłumić p o ł u d n i o w y : n i m w o k o w y spętać J a n o s i k a , n i m powstrzymać jego orle chody, n i m p r z y t ł u m i ć j e g o m o c zuchwałą. S i e d m l a t ssał o n n i e d a r m o pierś m a t k i : c h w y c i b u k a d o potężnych r a m i o n , jak w y r y w a dziewczyna konopie, tak on w y r w i e z k o r z e n i a m i buka. C h w y c i k a m i e ń do potężnej dłoni, k a m i e ń duży, j a k o s i e d i n g ł ó w l u d z k i c h , k i e d y s z n u r e m o b w i ą ż e go s i l n i e , r z u c i w okno strzelistego z a m k u , 26 25 92 I I . z5. Z b ó j n i k — p r a c a u c z n i a S z k o ł y P r z e m y s ł u D r z e w n e g o z l a t t r z y d z i e s t y c h . I I . 26. Z b ó j n i k — o d z n a k a f e s t i w a l u „ T a t r z a ń s k a Jesień". I I . 27. D e ­ koracja ulicy Krupówki w Zakopanem z okazji festiwalu �choćby o k n o b y ł o j a k w i e r c h s m r e k a , w p a d n i e kamień, o n w e j d z i e p o s z n u r z e . " W okresie czyna coraz nicka. największej gwałtowniej Jednocześnie popularności go i Taniec Tetmajera zanikać l u d o w a t r a d y c j a przyjeżdża do Zakopanego za­ zbój­ coraz w i ę c e j „ p a n ó w " . W y c h o w a n i n a podhalańskiej l i t e r a t u r z e i sztuce, żądają p o t w i e r d z e n i a n a m i e j s c u s w y c h wyobra­ żeń związku z o Podhalu t y m obserwować przeznaczonej i i gotowi do d n i a Władysław artystów można rozwój dla podtrzymywanej neoludowej, nich przy życiu. urodzonej Legenda dzisiejszego. Skoczylas, polskich w jeden okresie dził n a szerszą skalę zbójnika iSkoczylas legendy dla „miastowych", z ich przyczyny t a żyje są za t o zapłacić. W był twórcą z najpopularniejszych międzywojennym, jako temat wielu prac o wprowa­ plastyczny. tematyce pod­ o tematyce Skoczylas, nawoływał ganie Jana Kasprowicza. zbójnicki także k i l i m y 5 2 jeden z założycieli Stowarzyszenia do s t w o r z e n i a s z t u k i n a r o d o w e j „Ryt", poprzez sięgnął jednak tetmajerowskiego. drzeworycie robota silni, zacznie Jezus zbójnika jak w Legendzie Maria! — niebawem, idą zbójnicy zgrabni ale podziwiając dwie teki zbójnicką w a ł Bajdę drzeworytów o tematyce w 1918 i Tekę podhalańską o Niemrawcu podhalańskiej: Tekę w 1922 r . Z i l u s t r o ­ Jana Gwalberta Pawlikowskie­ od Mokra obrazek m o ż e m y o t y m n i e myśleć. Prace Skoczylasa czesnych i widzenie i wywarły potomnych. wielki Widzenie plastyczne Skoczylasa wpływ na współ­ literackie Tetmajera s p o w o d o w a ł y , że zbój­ n i k podhalański w o c z a c h większości P o l a k ó w — t o s y m ­ nym Wydał na więksi niezwykle. b o l n a d l u d z k i e j siły i w i e l k o ś c i , postać w i d z e n i a w Zakopanem. lecz Tatr, hydropatycznym w nie ludowego, idą zbójnicy g i b c y , piękni, g r o ź ­ zdecydowani, się t e m a t y k i zbójnickiej do Podobnie Skoczylasa surowi — smreków, wypadku Skoczylas halańskiej. P r o j e k t o w a ł w n ę t r z a , m . i n . s a l o n w zakładzie dra Chramoa się­ do twórczości l u d o w e j . S a m starał się także speł­ nić t e n p o s t u l a t . W ni, Projektował zbójnickiej. tylko momencie. m i m o zmieniających To „impresjonistyczne" jed­ widzenie, się p o g l ą d ó w n a l i t e r a t u r ę i sztukę, m i m o p o w s t a n i a n o w y c h dzieł l i t e r a c k i c h i p l a s t y c z n y c h o t e m a t y c e podhalańskiej, t r w a do czasów współczesnych. 93 �Ś w i a d c z y O t y m wystarczająco Prawie kim wszystkie motywem, p i e r u , talerze, wtarzają czylasa. polskie w mniejszym po dziś do p a ­ stopniu po­ stworzone dzień, zbójnic­ noże l u b większym ikonograficzne, t e n sposób naśladowców pamiątkarstwo. j a k k a s e t k i , płaskorzeźby, motywy W dzisiejsze współczesne n a m p a m i ą t k i ze przez poprzez i kontynuatorów, oddziaływa Sko­ swoich Skoczylas na społeczeństwo. Okres dwudziestolecia bitnie estetyzujący międzywojennego stosunek do cechuje góralszczyzny. w a n o w y d o b y ć z ludowości p i e r w i a s t k i e s t e t y c z n e , wszystkim urok p r y m i t y w u . Jan Kasprowicz Taniec s t a r a się o n a j d a l e j zbójnicki kulturowe Stąd, n i e k i e d y , góralską. wiersza, się jakby na­ Stąd w y r a ż e n i a całe f r a g m e n t y przede w poemacie idące zbliżenie do b o h a t e r ó w . Stąd r y t m śladującego m u z y k ę wy­ Próbo­ gwarowe. są c y t a t a m i z pieśni l u ­ dowych. „ H e j ż e , chłopcy, h e j ! Z wichrów, h a l i k n i e j ! Potokami, Jeziorami, Wirszyczkami, Turniczkami, Z a orłami, Kozicami, O d k r z a k a do k r z a k a , Z buczaka na pniaka! Posiejemy strach! H e j ! Z a t r w o ż y się L a c h ! H e j ! L i p t a k skrzydła s t u l i , Jak trafion od k u l i Scierwożerczy p t a k , G d y nas w a r i i szlak, Z pałaszem n a p r z e d z i e Janosik powiedzie! Ach! D z i ś n a m tonąć w łzach: J a n o s i k n i e żyje, C z a r n y dół go k r y j e , A pałasz t e n r d z a w y Co wiódł o d O r a w y , Na wysokiej borze Z a c i ę t y w j a w o r z e —• Hej!..." Estetyzujący stosunek do góralszczyzny c e c h u j e że p l a s t y k ę o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . J e d n y m z tak­ najbar­ d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n y c h p r z y k ł a d ó w j e s t twórczość Z o ­ fii Stryjeńskiej. Ż y w y ka wyraźnie k o l o r y t , rodzaj nawiązują do stylizacji, tematy­ folkloru, do jego wzorów plastycznych. Utrwalony na dobre w społeczeństwie, w w i e l u u/bworach s t e r e o t y p nadludzkiego sprawdzony zbójnika, stały p o p y t na tego r o d z a j u b o h a t e r a i s e n t y m e n t a l n y do Podhala olbrzymich rzesz n i k i , k t ó r e s p r a w i ł y , że w jawia na się w i e l k a bardzo to czyn­ ciekawy, na temat Tatr pasjonujący i i Podhala M a r z e n i e m piszącego t e s ł o w a j e s t znaleźć kopiańskiej. N a p r z y k ł a d z i e rało stwu społeczeństwo lekturę w widziało T a t r y pisarzy wydawcę, powodzenie, przekonany, widać i Podhale, podhalańskich, literaturze na temat dziej. Jestem grafomanii Podhala co się jak najbar­ niezwykłe a być m o ż e dałaby początek b a d a n i o m n a d narodowej. W t y m miejscu sca — p r z y t o c z ę t y l k o k i l k a np. wiersz Tańce: * 2 94 odbie­ społeczeń­ podobało że r z e c z b y miała za­ najlepiej, g r a f o m a n i ą w o g ó l e , zupełnie zapoznaną dziedziną literatury to pouczający. k t ó r y b y się z d e c y d o w a ł w y d a ć antologię g r a f o m a n i i jak po­ tatrzańisko-podhalańskich poziomie. poetycka temat niezwykle stosunek — l a t a c h międzywojennych ilość w i e r s z y niskim Grafomania czytelników Zofii — naszej z braku miej­ d r o b n y c h przykładów. Kośeiszewskiej Zbójnicki z Oto cyklu �„ U r o d z i ł się n a śniegu, a m o ż e n a h a l i , Słuchał s p o w i e d z i s m r e k ó w i s z u m u s i k l a w y A d l a c z e g o n i e p a l i t e n t a n i e c górali? Dlaczego jest żywiołem ognisty i k r w a w y ? J a k b y z a c z a r o w a n y ręką Skoczylasa, O r l i , d u m n y , z płomieniem i g r a koza dzika — I któż n i e z r ó w n a n e g o doścignie zbójnika, G d y l a t e m n a p o l a n i e nocą srebrną h a s a ? " Oto i n n y przykład: f r a g m e n t wiersza E . S k o k o w s k i e g o Zakopiański Farys. Stanisława 24 „ — H e j , precz m i z drogi, p o t o k i ! W h u r a g a n o w y m rozpędzie M i j a m przepaści k r a w ę d z i e , Prześcigam b y s t r e obłoki! Już w n a d z i e m s k i e lecę s z l a k i , G d z i e słoneczne krążą p t a k i , T a m , g d z i e o r ł y mii z z e n i t u K r z y c z ą : zgiń, a pędź do s z c z y t u ! " I n n a f a l a g r a f o m a n i i t o u t w o r y w g w a r z e podhalań­ s k i e j . W i e l u działaczy r e g i o n a l i s t y c z i n y c h , p r z e j m u j ą c apelem za o stworzenie pióro. a priori Żywość literatury ruchu podhalańskiej, regionalistycznego, d l a dzieł p i s a n y c h g w a r ą się w i e l e utworów Jednym z układaczy generał, działacz ruchu życzliwość, sprawiła, że o zdecydowanie miernej wierszy był Ukazało wartości. Andrzej regionalistycznego, się chwytało Galica, znana postać n a t e r e n i e P o d h a l a . O t o f r a g m e n t j e g o u t w o r u Janosik Z b ó j n i c y , klęczący p r z y zwłokach J a n o s i k a , przysięgają: Z b ó j n i c y n a usługach r e s t a u r a c j i zakopiańskich. I I . 2 8 — 31. W y s t r ó j r e s t a u r a c j i „ J ę d r u ś " . I I . 32. R e k l a m a b a r u „Poraj" „Ślubujemy u t w y c h zwłok Bronić g w a r y , Naskiej wiary, N a s z y c h p r a w i ślebody... Choćby z nas d a r l i pasy, W kipiącej k ą p a l i s m o l e , K o ś c i łamali n a k o l e , Szubienic wyrastały lasy, Przysięgamy! Że w y t r w a m y ! A ż padną z a m k i i g r o d y . . . ( u d e r z e n i e trąbit, p o m r u k g r o m u , Podobne u t w o r y , będące kulturowych, świadczące odczytywania — jak w o odbiciem w y b i t n y c h poetów przypadku powyższym), — zbiorków neoludowej kładu m o ż n a w y m i e n i ć poezji sum. W Rozwija się roku 1937 — Stanisława — chowej Jest zbójnik występujący chłopskiej w bajkowe osadzoną wyzyskiwanej gdzie Zachemskiego Wysokich poezji t o zbójnik wprawdzie także — wiaterny poematu Janosik zbójnik z Tar- nowego na tle sytuacji krzywdy. przymioty, silnie Gęśle Tater z opublikowaniem zbójnik-mściciel ziemską, często podhalańskiej, Dobrowolskiego się w się Wyszło neoludowy. wraz Ryszarda .pojawia Z prądów sposobie tematyką. D l a p r z y ­ Antoniego czy Jana M a z u r a i (np. Wyspiańskiego, często s p o t y k a m y się n a zbójnicką z jawora orszak wstaje) " przewijały p r z e z polską prasę l a t m i ę d z y w o j e n n y c h . kilka 32 różnych popularności typu. społecznej, Wyposażony ale będący w • t l e stosunków w s i . Z a b i j a bogatych, rozdaje postacią społecznych biednym — pde -dla s ł a w y , l e c z 'dla ulżenia d o l i l u d u . P o j m a n o Jano­ sika nie t y l k o na skutek zdrady ludo­ wej legendzie, a l e także się w k a r c z m i e . I w r e s z c i e h i s t o r i i , niż dotychczas mściciela n i e ż y c z l i w a , Inlteligenicka 31 . 25 dlatego, kochanki, jak w że nasz bohater upił — zupełnie i n n e z a k o ń c z e n i e — g a w i e d ź ogląda śmierć swego szydząca. i neoludowa tradycja zbójnicka warła b a r d z o s i l n y w p ł y w n a kulturę ludową wy­ Podhalan. N a przykład strój. Z a m i a s t być, j a k w X I X w., p o p r o s t u u b r a n i e m , staje zamanifestowania się o b i e k t e m podziwu, koniecznym „góralskości". Michalina dla Cwiżewłcz, 95 �II. 33—36. Współczesne pamiątki, s p r z e d a w a n e w p r y w a t n y c h s k l e p a c h i n a t a r g u w d r e w n i a n y talerz, wieczka kasetek d r e w n i a n y c h . Zakopanem �i społeczniczka nauczycielka wspomina Bukowian, z Bukowiny Tatrzańskiej, namawiała j a k p o d koniec l a t dwudziestych 2 6 a b y wystąpili p u b l i c z n i e ze swymi tańcami. W y w o ł a ł o t o konsternację. T a ń c z y ć po góralsku n a s c e ­ nie? A cóż w ośmieszenie. t y m ładnego? pierwsze stroju męskim zbójnickiej. O b s e r w u j e m y trzydziestych, znaczne dość długo. strój — Kiedy już n i e t a k i wyraźnie wpływ inteli­ z niej neoludowej — legendy n a przykład, począwszy od l a t rozpowszechnianie się „zbójnic­ k i c h " opasków. O p a s k i , w X I X w . w ą s k i e , sięgają nie od bioder po pachy bione, są obecnie ( i l . 10). W t e d y nabijane końca XIX ozdobami rozmiarów, sadniczo sięgając ze srebra opowiadania o do m o n s t r u a l n y c h i się też funkcja pasterzom. zbójnikach atrybucie zbójnika, Często pracy, spotykane wywijających spowodowały, ciupagami, że niezbęd­ ciupaga za­ częła slię cieszyć w i e l k i m w z i ę c i e m j a k o p a m i ą t k a z h a l a , a g ó r a l o m służy n a dobrą zbójnickiego. Ponieważ sprawę t y l k o zmieniła się Pod­ do funkcja tańca ciupagi, z m i e n i ł się też j e j w y g l ą d . M o s i ę ż n e l u b m i e d z i a n e by, w j a k i e wyposażona jest neoludowa za­ ciupagi. o ciupadze cudownej Janosika, o ciupadze j a k o nym c i u p a g a , są p o Po koronacyjnym. I I wojnie światowej Zbójnik narodem przystąpił do b u d o w y z całym rzeczywistości. 6-letniego Pomagał walnie ( i l . 24). G r a ł w Pamiętam pewien w podhalański wraz zrębów nowej wykonywaniu planu filmie Podpole w ogniu. zespół podhalański, który w ( i l . 17). I c h f o r m a d a w n y c h noży — jest nieomal noże identyczna eksponatów m u z e a l n y c h . — prócz l o g i k i — Ro­ suge­ r u j e , że są a u t e n t y c z n e . A i n t e l i g e n t , kupując regionalną pamiątkę, w y m a g a mają autentyku. Autentyczne o b r a z k i n a s z k l e o zbójnickiej Słowacji, które przestano i tematyce malować X I X w . ; a u t e n t y c z n e mają n a przełomie J a k starałem się w y k a z y w a ć Goszczyńskiego w niniejszym artykule, się legendą wartości n a t u r y był korzystają­ o d piękna. k a ż d y z w i e l k i c h t w ó r c ó w posługując Zbójnik ze XVIII b y ć zbójnickie noże, z a k u ­ cego s t a l e z k o n s u l t a c j i f a c h o w c a nicką d ą ż y ł do p r z e k a z a n i a być przynoszone p i o n e w 1970 r . bezpośrednio o d p r o d u c e n t a , samotnym zbój­ ogólniejszej. romantycznym b o h a t e r e m , zbójnik W i t k i e w i c z a рта-Polakiem o w i e l k i c h duchowych wartościach, abójnik Skoczylasa — silnym, potężnym l u d o w y m b o h a t e r e m o n a d l u d z k i e j m o c y . zbójnik współozesny n i e j e s t n i k i m , n i e w y r a ż a Otóż nic, nie służy n i c z e m u — a r t y s t y c z n e p r z e t w a r z a n i e go g r o z i uchronną plajtą. O s t a t n i niewypał E r n e s t a B r y l l a Na nie wnosi szkle n i c , zupełnie malowane, tego Zbójnik, treści czy który dotychczas artystycznych, estetycznych — treści służy r e k l a m o w y m . Z n a l a z ł się w był typu, denerwuje nic nowego — p ó ł s ł ó w e k i rżnięcie n a pseudoswojską ozdo­ pros<tu a f u n k c j o n a l n e . Przestała być narzędziem, stała się mieczem auienltyku. b i o n e są n a m i e j s c u . W s z y s t k o i mo­ była p o p r o s t u narzędziem wszystkim zdo­ „krzesiwek" kolan. Zmienia zewnętrzny ciupaga przede obecnie prawie wygląd XlX-wSeczna służąc w . , dochodzą obec­ dość u b o g o siądzu. P a r z e n i c e n a p o r t k a c h , o d m a l e ń k i c h z i miłośnicy p l a s t y k i l u d o w e j , ż ą d a m y T o t e ż go n a nasze życzenie produkują. N a p r z y k ł a d z formą widzimy genckiej — i wypływającej prawdziwi trwały sukcesy, Sztuki Ludowej". to czy­ My, zbójnickie j a k d a w n i e j , l e c z p a r a d n y — zaczął się rozpowszechniać. W znawcy „Polskiej G ó r a l e b a l i się narazić n a Przekonywania j e d n a k przyszły 33—36). Ś w i a d c z ą o n a s . O c z y w i ś c i e n i e d o t y c z y telników banałem, nic, tylko gra nutę. nosicielem różnorodnych dziś nie­ sztuka — różnych ideowych pamiątkarstwu zupełnie i n n e j i celom płaszczyźnie. Ongiś p a t r o n o w a ł r o m a n t y c z n y m b u n t o m , dziś r e k l a m u j e dom 21, towarowy 28—32), ( i l . 1 1 , 23), l o k a l e papierosy, kiełbasę z zakopiańskie rusztu i raid ( i l . 15, moto­ c y k l o w y . Zbójnik zdobi Krupówki w czasie „Tatrzańskiej zbój­ n i c k i m " śpiewał: „ N i e c h a j żyje w s o m e j r z e c y s o j u s chłopsko-robotnicy! H e j ! F e e góralska c h a t a p o k o j u lo świata!" co w zestawieniu z poprzedzającą 36 pieśnią „ O d sałasa d o sałasa, fboro pićkno, będzie nasa! H e j ! P ó d ź m y do U r s u l i co śpi bez k o s u l i ! " robiło w r a ż e n i e potężne. M o ż n a o g ó l n i e p o w i e d z i e ć , że współczesność w jach legendy zbójnickiej, uproszczonych t o okres pastiszów, dzie­ t r y w i a l i z a c j i , okres artystycznego pustosłowia. Z b ó j n i k w s p ó ł c z e s n y n i e j e s t już — b o być n i e m o ż e — natchnieniem idla artystów. Nie d a się go przetworzyć w sposób n o w a t o r s k i , g d y ż s t a n o w i s y m b o l m a r t w y , a r t y ­ stycznie n i e p r z y d a t n y . Zbójnik współczesny cją, o z d o b n i k i e m , pamiątką jest z Zakopanego — dekora­ nie wnosi już żadnych n o w y c h wartości. N i e m a n o w y c h , o r y g i n a l ­ n y c h dzieł z w i ą z a n y c h z t e m a t y k ą zbójnicką — jest pastiszem: proza stwo K a p e n i a k a , poezja na szkle. Współczesny zbójnik pięknie kwitnącym miątek, p o d o b n i e przejawia się pamiątkarstwie. społeczeństwa. także grafomanii przeważająca Stwierdzić silnie N a przykładzie j a k n a przykładzie prześledzić, j a k w i d z i P o d h a l e skiego wszystko Kubińca, m a l a r ­ należy Wielka świadectwa Kupujemy t o szkoda, naszych je, bo gdyż gustów, są bo c e n n e upodobań n a m odpowiadają i pol­ smutkiem, że n i k t w P o l s c e n i e p r o w a d z i d o k u m e n t a c j i t y c h bów. można część ze w pa­ wyro­ dokumenty, stereotypów. ( i l . 4, 5, 16, 18, 97 �J e s i e n i " (il. 27). N a j p i ę k n i e j jednak wygląda n a p e w n y m plakacie. J a k z w y k l e , n o g i m a skrzyżowane w p o d s k o k u i zamierza się ciupagą, jakby chciał wyrżnąć w ł e b ; n a d n i m zaś w i d n i e j e zachęcający n a p i s : LA widza VISITEZ POLOGNE! W a r t o jeszcze r a z s i l n i e p o d k r e ś l i ć : z p u n k t u widze­ n i a wartości a r t y s t y c z n e j dzieła j e s t rzeczą obojętną bohater jest zbójnikiem, przodownikiem brany pracy. krwi, raczej: bohater korsarzem, musi być czy czy do­ sposób m o ż l i w i e najpełniejszy ukazy­ w a ł w a r t o ś c i , j a k i e a u t o r dzieła chce przekazać. Bohater winien dzieła tak, aby w A księciem służyć dziełu, n i e dzieło o zbójniku tylko dlatego, bohaterowi. Tworzenie że publiczność p o s t a c i j e s t o d kilkudziesięciu l a t p r z y z w y c z a j o n a artystyczny fałsz, w y w o ł y w a n i e do — tej to duchów. PRZYPISY A . W r z e ś n i o w s k i , Tatry i Podhalanie, „Ateneum" t. I I I , 1881, s. 226. K . T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, W a r s z a w a (1906). Sabałowe bajki, W a r s z a w a 1969. W. B r z e g a , Żywot górala poczciwego, K r a k ó w 1969. O pamiętnikach O h r a m c a w : Wł. W n u k , Moje Podhale, W a r s z a w a 1969. S. Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, W r o c ł a w — K r a k ó w 1958. N a t e n t e m a t dokładne d a n e b i b l i o g r a f i c z n e w e w s t ę p i e S t . S i e r o t w i ń s k i e g o , tamże. S. Goszczyński, Sobótka (w:) Dzieła zbiorowe, L w ó w 1911. Tamże. S t . P i g o ń , Uwagi o genezie i zakroju kościeli­ ska" S. Goszczyńskiego, „ P a m i ę t n i k L i t e r a c k i " R. X X j V I , 1921 ,z. 1. K . T e t m a j e r , S t a r a książka i stara pieśń ( w : ) Na Skalnym Podhalu, K r a k ó w 1970. K . P o t k a ń s k i , Podhale (w:) Pisma pośmiertne, t . I , K r a k ó w 1924. T . Chałubiński, Sześć dni w Tatrach. Wycieczka bez programu, „ N i w a " R. V I I , 1879, t . 15. S t . W i t k i e w i c z , Na przełączy, ( w : ) Pisma tatrzań­ skie, K r a k ó w 1958, t . I . Brzega, op. c i t . S t . W i t k i e w i c z , Pisma tatrzańskie, op. cit. " Brzega, op. c i t . T e t m a j e r , Na Skalnym Podhalu, op. cit. T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, op. cit. Tamże. K . T e t m a j e r , Legenda Tatr, K r a k ó w 1959, t . 1—2. K . T e t m a j e r , Śmierć Janosika, ( w : ) Poezje wybra­ ne, K r a k ó w — W r o c ł a w 1968. Z . K o ś c i s z e w s k a , Tańce, W a r s z a w a 1929. S t . E . S k o k o w s k i , Zakopiański Farys, Zakopane 1921. A . G a l i c a , Janosik. Pieśń dramatyczna w 4 aktach, W a r s z a w a 1922. 2o W y w i a d a u t o r a artykułu z M i c h a l i n ą C w i ż e w i c z . Tekst w y w i a d u w posiadaniu autora. 1 2 3 4 5 0 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 8 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 F o t . : B i b l i o t e k a U n i w e r s y t e c k a w W a r s z a w i e — i l . 13; C A F — i l . 19; K r y s t y n a G o r a z d o w s k a — i l . 8; A n t o n i K r o h - i l . 10, 11. 23; Stanisław E l i a s z - R a d z l k o w s k i — i l . 1; B o h d a n S a w i l s k i — i l . 24; R o m a n S e r a f i n - i l . 3, 7, 9, 12, 20, 22; J a n Świderski i l . 4 - 6 ; 14-18, 21, 26-36, 38 Zdjęcia a r c h i w a l n e ze zbiorów: M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w K r a ­ k o w i e — i l . 1; M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — 11. 2; H a l i n y K e n a r o w e j — i l . 25; M i c h a l i n y Cwiżewlczowej — i l . 37 E k s p o n a t y z e z b i o r ó w : M u z . Tatrzańskiego w Z a k o p a n e m — i l . 17, 20; Państw. M u z . E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e - i l . 24. II. 37. G ł o w a górala. F o t . z 1939 г. I I . 36. Z b ó j n i k pamiątka z M H D — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ebaf4aefc37fff607fa551e9c2834c2.pdf aba4c60f27d859e777b8029268814ba0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5363 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4983 Title A name given to the resource Starorzecze [III] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.44-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONIKROH - N o , wreszcie powiedział p a n coś mądrego. A to n i e c h p a n i przyjmie ode m n i e na pamiątkę. Proszę. - Ależ nie mogę, nie wypada. - Bardzo panią proszę! Starorzecze* - Przecież nie mogę przyjmować prezentów o d nie¬ znajomych. Bezmiar gorzkiej zadumy, Kasetka metalowa, Ciało kobiety, sygnet i pierścionek - N a t y c h m i a s t podrę, jeśli p a n i nie przyjmie! - huk¬ nął artysta, gotów rzucić się na mamę z pięściami. Zdjęcie przedstawiało szuwary na jeziorze. K i l k a źdźbeł, ledwo widoczny ślad poruszonej w o d y i cie¬ n i u t k a kreska h o r y z o n t u . Poza t y m szarość, cisza, mgła. M a m a nie mogła sobie później darować, że nie zapamiętała nazwiska autora. Pojęcia nie m a m , w j a k i sposób Bezmiar Gorzkiej P Zadumy rzed wojną ukazywał się w Warszawie tygodnik ilustrowany Świat. M a m a jako studentka przez j a c h Jerozolimskich, kilkaset metrów o d ulicy Szpital¬ parę miesięcy miała t a m praktykę. nej, gdzie przed wojną była redakcja Świata. Opowiadała o młodym człowieku, który przyszedł A t m o s f e r a października 1956 r o k u sprawiła, że po¬ do redakcji z p l i k i e m zdjęć. W i d a ć było, że bardzo po­ stanowiono zrekonstruować f i r m o w y sklep W e d l a . trzebował pieniędzy. Redaktor jęknął: - N o dobrze, Miał być staroświecki, przytulny, j a k za czasów Prusa, dobrze, niechże p a n pokaże te swoje dzieła, skoro już Sienkiewicza i carskich oficerów. W s t a w i o n o nieczyn¬ p a n był łaskaw nas odwiedzić... M m m m . . . To ostatecz­ ną zabytkową kasę z korbką, udrapowano f i r a n k i , po¬ nie moglibyśmy kupić... Tego nie kupimy... N o , n i e c h wieszono r y s u n k i Uniechowskiego. Co prawda sprze¬ t a m , kupimy, c h o ć mogłoby być lepsze... D o niczego... dawczynie miały fartuchy, fryzury i maniery jak w są¬ Jak p a n u nie wstyd? Słabiutkie... To interesujące, ale siednim warzywniczym, ale zaopatrzenie lepsze, wy¬ się nie nadaje... strój elegantszy. U W e d l a stało się w kolejce dłużej niż - Czemu się nie nadaje? - spytała mama. w zwyczajnym spożywczym, lecz mordęga miała od¬ - Bo w d r u k u straci wszelkie walory i wyjdzie jako świętny charakter, bo cel był szlachetniejszy. szary placek. Zdjęcie dobre, nastrojowe, tylko nie do Fabryka jak dawniej nosiła nazwę: „Zakłady i m . 22 p u b l i k a c j i w czasopiśmie. Lipca", ale sklep był wedlowski, wyroby na eksport we¬ - Szkoda, bo m n i e się bardzo podoba. dlowskie. W k r ó t c e rodzina Wedlów wytoczyła proces Młody fotograf, który błądził w z r o k i e m po suficie, (Polsce L u d o w e j ! W głowie m i się to nie chciało po­ wypatrując haka, na którym za chwilę wszystkich po¬ mieścić) wywiesza, niespodziewanie się rozpromienił. o bezprawne używanie znaku firmowego, skutkiem czego nazwę „E. W e d e l " zmieniono na „d. E. - Naprawdę się p a n i podoba? W e d e l " . N i e b a w e m nastąpiły dalsze metamorfozy, cza- - Tak. Uważam, że to znakomite zdjęcie. ry-mary z wielkością liter, kolejnością słów, maskujące - Jakby je p a n i zatytułowała? wywijasy wokół „d.", długo by prawić. - Bezmiar gorzkiej zadumy - powiedziała szczerze. O b o k sklepu o t w a r t o stylową cukiernię, jedyne - O c h , jakie to pretensjonalne! - westchnął redak¬ miejsce w Warszawie, gdzie podawano gorącą czekola¬ tor - i p a n i chciałaby pracować w dziennikarstwie? dę. Siedzę z m a m ą i siostrami, uroczysty nastrój, pła¬ Zanudzi p a n i czytelników na śmierć. Poza t y m - p r o ­ w i m y się w luksusie, rozmawiamy półgłosem, trochę szę wybaczyć, p a n i Zosieńko, ale osóbce w p a n i w i e k u doprawdy nie przystoją takie zdołał przetrwać powstanie, wysiedlenie, przeprowadzki. Potem wisiał w p o k o j u m a m y w Ale¬ nieśmiało, aż t u wołanie o d sąsiedniego stolika: cierpiętniczo-przemą- - W imię O j c a i Syna! Pani Zosieńka?! To p a n i żyje? drzałe miny. Coś podobnego! N o proszę, proszę. A mówiono, że - Z a m k n i j się p a n ! - warknął n e r w o w y młodzieniec. zginęła p a n i na Czerniakowie. Pamięta m n i e Pani? - D r o g i przyjacielu. Jeśli p a n u zależy, żebym kupił Ależ co za pytanie, przecież terminowała p a n i u m n i e pańskie zdjęcia, to niechże p a n przynajmniej nie pod¬ przed wojną t u , na Szpitalnej, jakże mogłaby Pani za¬ nosi na m n i e głosu. M a p a n w pobliżu sklep Wedla, pomnieć! d o m braci Jabłkowskich, inne magazyny. Proszę t a m Pan redaktor przeniósł filiżankę na nasz stolik, pójść i łaskawie sprawdzić, czy subiekci krzyczą na c m o k n ą ł M a m ę w rękę, usiadł zamaszyście. klientów. Zresztą, weź p a n na zdrowy rozum: czy to - Przyszedłem porozmawiać z d u c h a m i , i proszę, j a k i w ogóle możliwe? Z jakiejże racji k l i e n t miałby znosić powabny d u c h ! Dlaczegóż afronty ze strony sprzedawcy? Czy widział p a n coś po¬ to duchu zażywasz dziś ru­ chu? Tak mówi H a m l e t w pierwszym akcie, wersja dobnego? młodzieżowa, nauczyłem się o d syna. M a m z n i m krzyż - Kupujesz p a n , czy nie? pański, postanowił zostać sławnym a k t o r e m . A p a n Redaktor się uśmiechnął. k i m chce zostać, młodzieńcze? - Kupuję. 32 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK - Alchemikiem. rodziejski młotek do wybijania niedorzecznych myśli - W ł a ś n i e mieliśmy wyjść - dodała mama. z młodocianych głów... Pani Zosieńko, może Pani ma - To świetnie, bo ja też - ucieszył się domyślny re­ t a k i młotek? Nie? W i e l k a szkoda. Przeplatał te w y w o ­ daktor. Odprowadzę państwa. dy w y b u c h a m i radości: j a k to wspaniale, że jesteśmy M a m a miała pewną przykrą dolegliwość. Może nie sąsiadami, o n mieszka dosłownie parę kroków stąd, na tyle dolegliwość, co m a n k a m e n t . Niedostatek, który Nowogrodzkiej 24. Obiecuje solennie, że się p o p r a w i okropnie jej doskwierał. Była zbyt uprzejma. O wiele (?), będzie wpadać albo telefonować, c h o ć jest czło­ za uprzejma j a k na w a r u n k i , w których przyszło jej żyć. w i e k i e m ogromnie zajętym i nie m a skąd dzwonić. W s t y d powiedzieć: zupełnie nie umiała opędzać się o d Dotrzymał słowa. W p a d a ł , telefonował. natrętów i wariatów. Przyjmowała jako rzecz oczywi¬ W k r ó t c e przyszedł podzielić się smutną wiadomością. stą, że rozmówca jest człowiekiem k u l t u r a l n y m , zrozu¬ Otóż syn wkręcił się do f i l m u . Wygrał jakieś eliminacje, mie aluzję i nie będzie się narzucać. A p o t e m k o l e j n y dali m u rolę. Zasmakuje, w głowie m u się przewróci, już raz nie mogła wyjść z podziwu, że jej przewidywanie m u stary ojciec tego aktorstwa z głowy nie wybije. Złama­ okazało się nietrafne. Zaskakiwało ją to j a k zima dro­ ne życie, szkoda chłopaka... - A może dostanie po nosie gowców. Zżymała się na rozmaitych pseudoprzyjaciół i zrezygnuje? - pocieszała M a m a . - Ależ pani Zosieńko, i ćwierćznajomych, nie c h c ą c (nie mogąc?) przyjąć do co też pani mówi najlepszego. O n , zrezygnuje? Nigdy, wiadomości, że po raz k o l e j n y popełnia t e n sam błąd przenigdy. Zresztą trudno. Będzie, co ma być. poznawczy. N a t o m i a s t ja dobrze wiedziałem, że p a n redaktor wejdzie za n a m i do mieszkania, uprzejmie potraktowany („ależ prosimy, I t a k oto przez k i l k a lat, c h c ą c nie c h c ą c , śledziłem zostanie początki kariery jednego z najwybitniejszych p o l s k i c h prosimy, aktorów. ogromnie n a m miło, wcale p a n nie przeszkadza, ni¬ Podczas jednej z o s t a t n i c h wizyt p a n redaktor przy¬ gdzie się nie śpieszę"), dostanie herbaty, zasiedzi się, niósł M a m i e rewelacyjne ziółka z bardzo skompliko¬ będzie gadać o D u n i M a r y n i , zapamięta adres, a póź¬ w a n y m sposobem użycia, który musiałem natychmiast niej nie znacie dnia a n i godziny. przepisać na maszynie. - To świetny, wypróbowany Tymczasem szedł o b o k M a m y , paszczęka m u się nie środek, zobaczy p a n i . Tylko, p a n i Zosieńko, niechże zamykała. p a n i nie będzie gapcia i regularnie zażywa, bardzo pro¬ Nagle przerwał w pół słowa i wykonał głęboki ukłon szę. Przeczytałem w gazecie, że A d e n a u e r ciężko cho¬ w stronę ubogo, ale schludnie odzianego staruszka. ry, posłałem. N i e c h wie, że m y Polacy jesteśmy szla¬ c h e t n y m n a r o d e m i stać nas na t a k i gest. I wyobraźcie - M o j e uszanowanie p a n u ! Co słychać? Jak się p a n u sobie państwo: dwa tygodnie później czytam w Expres- powodzi? sie, że stan zdrowia A d e n a u e r a znacznie się poprawił. Staruszek uchylił kapelusza, mruknął coś. - A jak łaskawy p a n znajduje sklep i cukiernię? N i e w i e m , czy o d ziółek, czy o d tego, że t e n człowiek - Jeszcze nie oglądałem, jakoś się nie złożyło - wy¬ na łożu śmierci zapewne miał wyrzuty sumienia i cze¬ kał na jakiś gest z Polski. Może jedno i drugie. mamrotał opryskliwie staruszek i minął nas bez zatrzy¬ W k r ó t c e wyprowadziliśmy się z A l e j , p a n redaktor mania. nie zadzwonił do M a m y p o d n o w y adres, zaś Adenau¬ - W i e c i e państwo, k t o to był? Pan W e d e l we własnej er, m i m o ziółek, zmarł. osobie. Mieszka t u , w swojej przedwojennej kamieni¬ cy. N i e w i e m detalicznie - może w stróżówce, a może Kasetka metalowa m u przydzielili p r z e c h o d n i pokój z używalnością kuch¬ n i i łazienki. - Prawdziwy W e d e l , nie 22 Lipca? - spytałem. Przenośna, zamykana na jeden klucz. Pełno t a k i c h . - N o wiesz, synku! - napomniała m n i e M a m a i spoj¬ W y k o n a n e z grubej emaliowanej blachy, służą do pod¬ rzała trochę weselej. ręcznego przechowywania pieniędzy, biletów, kwitów. - Prawdziwy - odpowiedział poważnie p a n redaktor. W t e d y takie kasetki nazywały się „ogniotrwałe" albo - To czemu p a n pytał, j a k m u się powodzi? To prze¬ „pancerne". H a , były to czasy wiecznych ołówków, cież oczywiste. a t o m o w y c h okularów słonecznych, niemnących tka¬ - Bo tego wymaga grzeczność, młodzieńcze. ność nie jest nauką łatwą ani Grzecz­ n i n i i n n y c h d u m n y c h nazw. małą. Leżała na dnie szafy. Parę razy pytałem M a m ę , co - Faktycznie - powiedziała M a m a i łypnęła w b o k . w niej jest. A p o t e m spytała: - N i e wtykaj nosa do cudzego prosa. - Może Pan wpadnie do nas na chwilę? Rozeszliśmy się w różne strony, M a m i e przypadła Pan redaktor krygował się staroświecko: gość nie kawalerka na M u r a n o w i e . Pierwsze piętro, b a l k o n , ci¬ w porę gorszy Tatarzyna, pewne zwierzę i gość nigdy sza, drzewa za o k n e m . nie ma dość - ale przecież dał się ubłagać, wszedł, za¬ Zaprosiłem ją na lato do Zakopanego, ale powie¬ siadł na h o n o r o w y m miejscu, dostał angielskiej herba¬ działa, że o d czasu do czasu znajduje w drzwiach ty z paczki i przez bite dwie godziny opowiadał o swo¬ skrawki papieru albo ułamane zapałki. Stary złodziej¬ i m synu. O c h , gdyby gdzieś można było pożyczyć cza- ski sposób sprawdzania, czy lokator jest w d o m u . 33 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK - Boję się wyjeżdżać na dłużej. Namierzają m n i e . wprost. Mężczyzna m a być mężczyzną, a dopiero po¬ Jeździła więc do przyjaciółki na działkę w Komoro¬ t e m ewentualnie poetą. wie. Co dzień, d w a wracała podlewać k w i a t k i , opróż¬ N o i tak. n i a ć skrzynkę na listy, puszczać głośno radio i wyjmo¬ Wiesz, zeszłego r o k u zdarzyło m i się coś bardzo wać papierki z drzwi wejściowych. dziwnego. Idę ulicą, m a m pełną głowę kłopotów, mar¬ Któregoś d n i a niespodziewanie wpadłem do War¬ nie się czuję - i nagle n i z tego n i z owego staje m i szawy. Zapukałem, M a m y nie ma. Wyciągnąłem z ple¬ przed oczyma t e n wiersz. Chwilkę wcześniej nie wie¬ caka klucze, c h c ę otworzyć, o t w a r t e . D r z w i balkono¬ działam, że znam go cały na pamięć. Zrobiło m i się sła¬ we też o t w a r t e . W mieszkaniu ślady włamania. Za¬ bo, przysiadłam na ławce, zażyłam lekarstwo. A po dzwoniłem po milicję, p o t e m do K o m o r o w a . M a m a dwóch d n i a c h w gazecie n e k r o l o g A d a m a . N i e myśla¬ przyjechała, gdy ekipa kończyła oględziny. łam o n i m , nie widziałam go o d wojny, chociaż miesz¬ kał w Warszawie. Chyba umierał właśnie wtedy, gdy - Co p a n i zginęło? m i się to stało. Strasznie jesteśmy mądrzy, latamy na Najcenniejsze rzeczy były t a m , gdzie je pochowała: dolary w kuble na śmieci, sygnet w kaszy gryczanej, księżyc, ale nie m a m y zielonego pojęcia o podstawo¬ złota obrączka babci w kieszeni fartucha. w y c h sprawach. Pewnie, że nalej. N i e pytaj. C h o r y c h pytają. - U k r a d l i metalową kasetkę. Leżała w szafie. N i e chcę cię martwić, synku, ale wy, mężczyźni, je¬ - Co było w tej kasetce? steście czasem strasznie d u r n i . Takie bałwany, że tylko - Listy miłosne mojego świętej pamięci męża. Z pod¬ stanąć i podziwiać w n i e m y m zachwycie. Pawian za¬ chorążówki we Włodzimierzu Wołyńskim. dręczał się przez k i l k a lat, czy wyjdę za niego. Otóż nie - Coś więcej? zwrócił się z t y m p r o b l e m e m do m n i e , osoby bądź co - Chyba nic więcej. bądź k o m p e t e n t n e j , tylko do wróżki. Ta za odpowied¬ Podpisaliśmy protokół, wyszli. M a m a zdjęła z półki nią opłatą powiedziała, co chciał usłyszeć, że mianowi¬ k i l k a tomów, zanurkowała, wyjęła butelkę k o n i a k u . cie planety m u sprzyjają i m a m n i e j a k w b a n k u . Pla¬ - O d p a r u lat myślałam, żeby je spalić. A l e jakoś nety może sprzyjały Pawianowi, ale ja zaczęłam sprzy¬ t r u d n o m i było. Skocz, k u p żółtego sera na zagrychę. Poszedłem na dłuższy spacer. G d y wróciłem, już nie j a ć t w o j e m u ojcu, więc Pawian poważnie się zaniepo¬ płakała. Nalała k o n i a k u , pokroiła ser w kosteczki. Z zi¬ koił, jeszcze raz poszedł do wróżki. Przyjęła drugie ho¬ m o w y c h , m o c n o zniszczonych butów wyjęła srebrne n o r a r i u m i po raz d r u g i zapewniła go solennie, rzuca¬ secesyjne widelczyki. j ą c na szalę całą swoją wiedzę fachową i autorytet mo¬ ralny, że tylko o n , Pawian, się liczy, zaś A n t e k to prze¬ - Ależ o n i musieli być wściekli! Tyle przygotowań, l o t n y dziewczęcy kaprys. nadziei. Wreszcie skok, wszystko idzie j a k z płatka. Po¬ r w a l i kasetkę, więcej nie szukali. Fart! W i o na melinę! G d y ogłosiliśmy z A n t k i e m datę ślubu, Pawian się Pewnie jeden dłubał, i n n i go popędzali. Trzask, zamek upił, dostał szału i pogalopował do wróżki. Mieszkałam ustąpił. M a c i e , dzielcie się! w t e d y z tatusiem, czyli t w o i m dziadkiem, w h o t e l u sej¬ Twój ojciec tyle lat nie żyje, a wciąż się m n ą opie¬ m o w y m . Drzemię sobie na kanapce o szarej godzinie, kuje. N a l e j jeszcze. aż t u wdziera się do p o k o j u jakieś przerażone, rozczo¬ Było i c h trzech przyjaciół: A d a m , Pawian i A n t e k . chrane babsko. - Z a k l i n a m panią, n i e c h p a n i natych¬ A d a m i Pawian studiowali polonistykę, pisywali wier¬ miast zerwie zaręczyny i wyjdzie za tamtego. To strasz¬ sze. n y człowiek. O n gotów na wszystko. Panią zabije, sie¬ Mieli, j a k to się mówiło na kresach, głowy bie zabije, a co gorsza, m n i e zabije! w c h m u r a c h i morze po kolana. A n t e k był na politech¬ nice i dobrotliwie się z n i c h podśmiewał. Później m i się Opowiedziałam to A n t k o w i . W p a d ł w furię, wy¬ zwierzył, że też chciał być polonistą, ale ojciec uznał, że krzykiwał, że Pawian jest cymbał, idiota, k r e t y n (to by­ to nieodpowiednie dla mężczyzny. Zresztą o jejku, poli¬ ły straszliwe wyzwiska), że m u mordę skuje. Ledwie go technika, polonistyka, wielka m i różnica. Pewna moja ubłagałam, żeby dał spokój. koleżanka, nie p o w i e m ci k t o bo ją znasz, jako pensjo¬ Chodźmy na obiad. Muszę zjeść coś gorącego, a go¬ narka przeżyła dramat: przez parę tygodni wkuwała za¬ tować m i się nie chce. wzięcie historię literatury polskiej, a p o t e m długo pła¬ Najbliżej była restauracja „Smok" na Smoczej, kała w poduszkę, bo się okazało, że jej A p o l l o studio¬ chluba M u r a n o w a . Usiedliśmy. M a m a włożyła okulary wał nie polonistykę, lecz politechnikę, spór klasyków i zaczęła studiować kartę. z r o m a n t y k a m i nic go nie obchodził, natomiast był - Czy możesz m i wyjaśnić, co to jest kotlet z gramatu¬ przekonany, że najlepszy sposób na dziewczynę to dwu¬ rą? - To znaczy, że t e n k o t l e t w ogóle waży. - Głodna godzinny wykład o k r a t o w n i c a c h mostowych. jestem, proszę mniej gramatury, a więcej kotleta. Spiecz A d a m wydrukował erotyk w Wiadomościach Lite¬ to pewnie z pieczarkami.... Konsument ma prawo wybo­ r a c k i c h . Koledzy d o w c i p k o w a l i , a ja domyśliłam się o d ru dodatków razu, że to do m n i e . Wręczył m i egzemplarz, czekał co wiedział: może by ją tak rozciągnąć na pracę zawodową do dań głównych. Piękna zasada. Co byś po¬ p o w i e m . N i e doczekał się, ponieważ to ja do cholery i życie osobiste? Piwo sprzedaje się tylko do czekałam aż zbierze się na odwagę i oświadczy m i się N o , proszę - tutaj przymus, a w Pewexie, jak kupujesz 34 konsumpcji. �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK koniak, to możesz go skonsumować albo nie, w o l n a Niektóre strony miały okienka, które można było wola. Wiesz, tutaj piszą, że jeśli chcemy zachować pra¬ otwierać. Otworzyłem płuca, p o t e m n e r k i , zaglądam w o do reklamacji, to nie w o l n o n a m zjeść więcej niż co w środku. O t w i e r a m brzuch, patrzę - dziecko, zwi¬ jedną trzecią dania głównego. Jacy o n i m i l i . Wypadało¬ nięte w kłębek j a k śpiący kociak, ale już gotowe wy¬ by się czymś zrewanżować. Zrobię korektę tej karty. rwać się na świat, głową w dół. Myślisz, że się ucieszą? T u jest napisane jak się nazywa - N i e masz się do czego śpieszyć - powiedziała Babcia k i e r o w n i k lokalu, szef k u c h n i i k t o jest odpowiedzialny opryskliwie. N i e zauważyłem, jak podeszła. - O d d a j to. za recepturę. A l e zapomnieli podać k t o przepisywał na Obejrzysz jak dorośniesz albo po mojej śmierci. A jeśli maszynie. Odpowiedzialna pójdziesz na medycynę, to ci o p o w i e m o wszystkich za ortografię Mańka Alfabeta. Zobaczysz, że tej karcie poświęcą najbliższą operatywkę m o i c h porodach. N a razie jesteś na to za smarkaty. i sytuacja ulegnie dalszej systematycznej poprawie. Bę¬ Ostatnie miesiące życia spędziła w S a n a t o r i u m dzie w t y m jakaś cząstka mojej zasługi. Przeciwgruźliczym i m . L u d w i k a Waryńskiego przy uli¬ Ciekawe, dlaczego kobiety tak długo przechowują cy PZPR n r 16 w O t w o c k u . N a tej samej ulicy było Sa¬ listy miłosne. Pierwszym listem narobiłam A n t k o w i n a t o r i u m i m . Feliksa Dzierżyńskiego oraz k i l k a in¬ kłopotu. Wielmożny Pan A n t o n i K r o h , Szkoła Pod¬ nych, także i m i e n i a sławnych rewolucjonistów. K t o chorążych Rezerwy A r t y l e r i i , Włodzimierz Wołyński. i dlaczego je tak ponazywał, t r u d n o powiedzieć, c h o ć Stoją chłopaki w dwuszeregu, porucznik rozdaje listy. - co racja to racja, wszyscy u h o n o r o w a n i b y l i gruźlika¬ Wielmożny Pan, wystąp! Cisza. - Co, Wielmożny Pan m i . D o S a n a t o r i u m i m . L u d w i k a Waryńskiego wcho¬ ogłuchł! Wystąp! A może Wielmożny Pan nie raczy? dziło się albo przez bramę, o b o k gazetki ściennej Za­ D a l i m u przeze mnie wycisk. Jeszcze tego samego dnia chowanie się obywatela po ogłoszeniu telegrafował, żeby listy adresować kapral podchorąży. albo na skróty, przez jedną z licznych dziur w siatce, alarmu atomowego, zrobionych przez kuracjuszy wymykających się do mia¬ O c h , synku. Opowiedzieć ci jeszcze o m o i c h ado¬ sta po wódkę. ratorach? Bo jeśli myślisz, że to wszystko, to się gruuubooo mylisz... Gasła p o w o l i . Pod niektórymi względami umarła Podszedł kelner. kilkanaście l a t przed śmiercią. Gdy ją widziałem ostat¬ - Chciałbym państwa skasować, bo zaraz będzie dzia¬ n i raz, już nie mogła mówić. Miała w sobie k r e w tatar¬ łalność rozrywkowa. ską, a przed śmiercią jej twarz stała się jeszcze bardziej orientalna: wystające kości policzkowe, jastrzębi nos i wielkie, szklane oczy j a k u wypchanego drapieżnika. Ciało kobiety N a w e t ręce zmieniły się w szpony. N a l e p k i m szpital¬ n y m nakastliku leżały pomarańcze. Babcia i c h nie ja¬ dła, a ja chętnie byłbym zjadł. O b o k pomarańczy róża¬ To nie tytuł brukowej powieści a n i t o m i k u młodo¬ niec, papierosy i m o d l i t e w n i k . p o l s k i c h wierszy, lecz atlasu anatomicznego, należące¬ go do Babci; w y d a w n i c t w o A r c t a , Warszawa Było jasne, że wkrótce umrze, wszyscyśmy się tego 1906. spodziewali. Gdy więc wywołano m n i e z l e k c j i trygo¬ W p a d ł m i w ręce, gdy miałem dziesięć, może jedena¬ n o m e t r i i do sekretariatu, domyśliłem się. Za b i u r k i e m ście lat. O g r o m n i e lubiłem oglądać atlasy. Geograficz¬ siedziała p a n i profesorka o d polskiego, za d r u g i m biur¬ ne. N i e wiedziałem, że prócz n i c h istnieją jeszcze ja¬ k i e m sekretarka, a p o d ścianą stała woźna. Wszystkie kieś i n n e . Kobieta jako nieznany ląd - coś w sam raz trzy gapiły się na m n i e dłuższą chwilę, z czegoś zado¬ dla mężczyzny w m o i m w i e k u . w o l o n e . Czekałem. Aż wreszcie p a n i profesor powie¬ N a okładce dama w ciemnej brązowej spódnicy, działa właściwym sobie t o n e m : „Dzwoniła twoja mat¬ białej bluzce z k o r o n k o w y m żabotem, eleganckim ka¬ ka, kazała c i powiedzieć, żebyś po szkole nigdzie się nie peluszu. Patrzy w d a l . A n i się domyśla, że ją podglą¬ dam. Otwieram - włóczył, tylko żebyś przyszedł prosto do d o m u . Zrozu¬ ta sama kobieta, ale bez b l u z k i miałeś? N o . Żadnego szwendania. Żebym p o t e m nie i spódnicy, a n a w e t bez skóry, cała w czerwono-niebieski deseń: układ krwionośny. słyszała skarg." Taką znalazły formę, żeby m i oznajmić O d w r a c a m . Też to, o czym już wiedziałem. układ krwionośny, o d tyłu. N a następnej stronicy - Babcia urodziła się w Piotrkowie T r y b u n a l s k i m . Jej same mięśnie. Z przodu. Z tyłu. Kiszki, płuca, wątro¬ ojciec, M a r i a n Bobiński h e r b u Leliwa, wysadzony ba. Z przodu. Z tyłu. Wszędzie pełno cyferek, obja¬ z siodła po p o w s t a n i u styczniowym, był carskim gryzi¬ śnienia n a marginesie. Aż wreszcie koniec niesamo¬ piórkiem nędznej rangi. Miał furę dzieci. O g r o m n i e w i t e j w y p r a w y - białe kości, też pieczołowicie ponu¬ lubił grać w karty. Kiedyś przegrał całą miesięczną merowane. I z p o w r o t e m - kościotrup, kiszki, mięśnie, krew, aż pensję i nie mógł zapłacić czesnego w gimnazjum. Po¬ ,ZI,03BOJieHO UeH3ypoio. BapinaBa, 14 MapTa 1906 roga. A o d f r o n t u jakby inaczej koniec babcinej edukacji. D y r e k t o r zgodził się do poszarpanej szedł do dyrektora ukorzyć się, prosić o prolongatę, okładki. p o d w a r u n k i e m , że Babcia przejdzie na prawosławie. nigdy n i c - staroświecka modnisia patrzy n i e o b e c n y m I pradziadek przystał na t o . Powiedzielibyśmy dzi¬ w z r o k i e m . N a d nią secesyjne litery C I A Ł O K O B I E T Y siaj, że zawarł rozsądny k o m p r o m i s . Babci, rzecz jasna, i pieczątka księgarni w C h e ł m i e . 35 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK n i k t o zdanie nie pytał. Skutek był t a k i , że koleżanki Dziadek chciał postudiować w Heidelbergu, pasjo¬ P o l k i okrzyczały Babcię zdrajczynią i przestały się do nowała go historia średniowiecza, ale niespodziewanie niej odzywać, a Rosjanki uznały ją za farbowanego li¬ nadeszła wiadomość, że zmarł jego ojciec i trzeba ob¬ sa. A l e ludzie porządni przecież istnieją na t y m świe¬ j ą ć majątek. cie: Babcia wspominała z sentymentem jakąś Nataszę Babcia, głęboko wierząca katoliczka, m o m e n t a m i Michajłownę, z którą się przyjaźniła i której pisywała bigotka, miała w papierach wyznanie prawosławne. wypracowania, aż profesor zawodził: Zjechała do prawosławnej wsi, gdzie tylko dwór był - Natasza Michajłowna, w i e d ' w y russkaja, da pacze- k a t o l i c k i . I to swoje prawosławie ukryła, licząc, że ni¬ mu-że u was pałanizmy? k o m u nie przyjdzie do głowy zaglądać p a n i dziedziczce Pradziadek Bobiński w ogóle miał lekką rękę do w dokumenty. Udało się. A l e przed samą drugą wojną pieniędzy. Kiedyś, zamiast jakiegoś niezbędnego spra¬ światową, gdy władze Rzeczypospolitej podjęły rękami w u n k u , przyniósł do d o m u porcelanowe czerwone żołnierzy haniebną akcję burzenia c e r k w i na kresach, jabłko; córeczka była chora, chciał ją pocieszyć. Słusz¬ Babcia, która miała dość powodów, aby prawosławia nie uczynił - niezbędny sprawunek okazał się nie t a k i nie cierpieć i nie manifestować solidarności z ruską znów niezbędny, a porcelanowe jabłko o d stu kilku¬ wiarą - postawiła się ostro. dziesięciu lat podtrzymuje na d u c h u kolejne generacje Piotr Stawecki (Następcy c h o r y c h dzieci w naszej rodzinie. Warszawa Komendanta, 1969) napisał o t y m wydarzeniu: Babcia wyniosła z gimnazjum, rzecz ciekawa, ostrą Nawet niektórzy obszarnicy odnosili się do moskalofobię, a jednocześnie miłość do k u l t u r y rosyj¬ ści wojska nieprzychylnie skiej. Jedno nie przeszkadzało drugiemu. Znała na pa¬ zdaniem raportu lub z rezerwą. wojskowego — akcję »sprowadza kowa, a jednocześnie nie lubiła Szekspira, ponieważ go państwa«. pierwszy raz usłyszała go po rosyjsku. G d y M a m a przy¬ licjana Lechnickiego — Serebryszcze. niosła bilety na H a m l e t a , zareagowała wyniośle: go żona oświadczyła wprost, że przez »odebranie - O c h , już raz byłam, bardzo słaba sztuka. Pamiętam, Jako przykład prawosławnym wyszedł na scenę jakiś podejrzany grubas, z ochrany czy przyłożyć swojego majątku, przytaczano nie może«. - swoje­ wieś senatora Fe­ Mieszkająca stałaby się im krzywda, z nich rewindykacyjną m i ę ć obszerne fragmenty Puszkina, L e r m o n t o w a , M a j - do spraw interesów działalno¬ Część tam je­ świątyni do której ona Podobne stanowisko ręki zajęli też i nie­ co, wyglądał trochę jak szwajcar hotelowy, trochę jak którzy inni ziemianie. Ta postawa obszarników podykto¬ wachmistrz, popatrzał na wszystkich świdrującym wzro¬ wana była chęcią utrzymania dobrych stosunków z ludno¬ k i e m , aż się zlękłam, że zacznie robić rewizję, patrzał tak ścią prawosławną, i patrzał i nagle jak nie wrzaśnie: Byt' i l i nie byt' - w o t liwość. w czom wapros!" Co za głupie stawianie sprawy - jak skiej i ich [! - tak w tekście] zemsty, zdarzało gdyby można było wybierać między byciem a niebyciem. że podpalano zabudowania aby zapewnić Obszarnictwo sobie jej lojalność bało się strajków ludności i życz¬ ukraiń­ się bowiem, itp. U m za razum zaszoł - typowe dla Moskali. Po polsku to Myśl Piotra Staweckiego, jeśli ją dobrze zrozumia¬ się nazywa łapanie lewą ręką za prawe ucho. Zupełnie łem, daje się wyłożyć mniej więcej tak: skoro ktoś po¬ nie w i e m , czym się t u zachwycać. siadał tysiące morgów, pałac i konie p o d wierzch, to z definicji był podlecem, niezdolnym do uczuć wyż¬ Po skończeniu (albo nie skończeniu, t r u d n o m i po¬ wiedzieć) gimnazjum, Babcia znalazła się, nie w i e m szych. A jeśli niektóre jego czyny zdają się świadczyć w j a k i sposób, na Uniwersytecie Jagiellońskim i t a m o czymś innym? Wówczas z pewnością kryje się za n i m i poznała Dziadka Felicjana, który także studiował - co jakaś m o r a l n a machlojka. Gdyby więc n p . żona senato¬ prawda bez matury, bo został wyrzucony z radomskie¬ ra Lechnickiego przyłożyła rękę do zburzenia serebry- go gimnazjum z wilczym b i l e t e m za organizowanie skiej cerkwi, byłaby nacjonalistką i katolicką fanatycz¬ strajku szkolnego; ale wówczas w K r a k o w i e nie wyma¬ ką. Skoro zaś cerkwi broniła, to oczywiste, że powodo¬ gano m a t u r o d studentów, zwłaszcza Królewiaków. wał nią ciasny klasowy interes, o p o r t u n i z m , świętospo- Wzięli skromny ślub w b a r o k o w y m kościele świętego koizm oraz zwykłe tchórzostwo. Piotr Stawecki a n i Floriana i wyjechali do M o n a c h i u m , bo Dziadek mnie a n i ziębi a n i grzeje. Przesyłam m u ukłony i po¬ chciał studiować dalej. T a m urodziła się i c h pierwsza zwolę sobie skorzystać z okazji, by przypomnieć, że nie¬ córeczka, Ciocia Jadzia. K i e d y po październiku pięć¬ zależnie o d epok i klas istnieje coś takiego jak prawość, dziesiątego szóstego r o k u pootwierały się różne możli¬ godność, i n s t y n k t czynienia dobra, odwaga. wości i w N o w y m Targu organizowano wycieczkę do Babcia, jak ją pamiętam, była już chyba zupełnie NRF, Ciocia zapisała się, nie bacząc na spore koszta, niezdolna do j a k i c h k o l w i e k zdecydowanych czynów - ponieważ bardzo chciała zobaczyć miasto swojego uro¬ ani dobrych, a n i złych. Wyrzucenie z majątku, śmierć dzenia. N i e pojechała; p e w i e n wpływowy obywatel jedynego syna, powstanie, tułaczka popowstaniowa, los stwierdził, że Ciocia, jako urodzona w M o n a c h i u m C i o c i Tereni, która wyszła do powstania i wylądowała i znająca trzy języki obce jest elementem n i e p e w n y m w Londynie bez możliwości p o w r o t u , n o w y p o w o j e n n y i może wybrać wolność. W e p c h n ą ł się na jej miejsce, ład, który m n i e wydawał się czymś oczywistym, bo wyjechał i rzecz jasna wybrał wolność, c h o ć a n i jedne¬ w n i m wzrastałem, ale w oczach Babci był jedną wiel¬ go obcego języka nie znał. ką potwornością, barbarzyństwem, apokalipsą; bieda 36 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK Sygnet i pierścionek w rodzinie, aresztowanie Stryja Zdzisława i jego proces, stała groźba aresztowania Dziadka Felicjana - Boże ko­ chany, można sobie wyobrazić, czym to wszystko było Córki pana Wańkowicza k i l k a razy spędzały lato dla starej, nieporadnej kobiety. Mówiło się w rodzinie, u ciotek w Bezku. Pan Wańkowicz później to opisał, że zestarzała się szybko przez tę tatarską krew; ale mnie ale przedtem chciał się c i o t k o m zrewanżować, więc się dzisiaj wydaje, że demencja Babci była po prostu jej ofiarował i m złoty sygnet z Zadorą, h e r b e m Lechnic- reakcją na rzeczywistość. N i e czytywała gazet, nie słu­ k i c h . Dzisiaj zrewanżować się znaczy d a ć łapówę czyli chała radia, z tego co się w Polsce Ludowej działo nie wręczyć korzyść materialną urzędnikowi albo komuś usiłowała czegokolwiek zrozumieć; godzinami stawiała i n n e m u , dajmy na to za miejsce w k l i n i c e . Uprzejmie pasjanse, paliła papierosa za papierosem, a po każdym wyjaśniam, że kiedyś czasownik t e n znaczył co innego. sztachnięciu kaszlała straszliwie i spluwała długą, sprę¬ Z n a j o m y polonista opowiadał, że przed ćwiczeniami żystą śliną do stojącego u jej stóp bordowego n o c n i k a . z pozytywizmu zrobił s t u d e n t o m test językowy i dostał Lubiłem się t e m u przyglądać. Plwocina opadała takie oto odpowiedzi: być na kondycji znaczy dobrze się i wznosiła się jak piłka na gumce; było to frapujące, ani odżywiać, wracać do sił; maść końska trochę nie obrzydliwe, bo naturalne. końskie przypadłości, lek weterynaryjny; była mu po¬ Posłała Babcia A n i ę po cukier do sklepu za rogiem. wolną - była leniwa, m a r u d n a ; jechać - smarowidło na rzemiennym dysz¬ M i j a godzina, druga godzina, trzecia godzina. A n i a by¬ lem - b r a k odpowiedzi; samotrzeć ła bardzo zasadnicza oraz kryształowo uczciwa - więc tycznie bez partnera. Pozwalam sobie objaśnić, co zna¬ - zaspokajać się ero¬ gdy dochodziła do lady, a ktoś prosił żeby go przepu¬ czył czasownik „zrewanżować się", ponieważ książka ścić, podając niezwykle ważne p o w o d y - wpuszczała, pana Wańkowicza została m i a n o w a n a lekturą szkolną, ale na swój wyłączny koszt, nie na koszt ludzi, stoją¬ być może jest czytana przez nauczycieli, chciałbym cych za nią. To znaczy ustępowała miejsca, a sama szła uniknąć nieporozumień. na koniec ogonka. Można sobie wyobrazić, ile się państwo Wańkowi- Wieczór zapadł, gdy A n i a wróciła do d o m u . Roz¬ czowie nagłowili. C i o t k i dawać owszem umiały, ale gwieżdżone niebo było n a d nią, p r a w o moralne w niej, brać... cukier w koszyczku. - N a miłosierdzie Boskie! - krzyk­ Tak zwany praktyczny prezent (np. k u p o n bielskiej nęła Babcia - a cóżeś ty robiła tyle czasu? wełny, r a d i o o d b i o r n i k ) był absolutnie wykluczony. Sy¬ - Kupowałam cukier w zgodzie z własnym sumie¬ gnet miał tę zaletę, że C i o t k i nie mogły go nie przyjąć, n i e m . A może Babcia zna jakieś inne sposoby kupowa¬ m i m o iż był drogi - ponieważ jego wartość materialna nia cukru? Jeśli tak, to słucham. N o , słucham. i , jeśli w o l n o się tak wyrazić, w y m o w a ideologiczna, - Już d a w n o m a m t e n cukier, nie trzeba się było tak tworzyły nierozerwalną całość. Państwo W . odczekali wysilać - mówi Babcia - wysłałam Basię, poszła i przy¬ pół r o k u i d a l i go na gwiazdkę; odbiór dziewczynek niosła po kwadransie. (Basia, robotnicze dziecko, była z w a k a c j i i równoczesne wręczenie sygnetu byłoby naszą sąsiadką i szkolną koleżanką A n i ; często do nas o g r o m n y m n i e t a k t e m i sprawiłoby C i o t k o m wielką zaglądała). przykrość, mogłoby stać się przyczyną zerwania sto¬ - Czy tak? - pyta A n i a Basię, a głos m a t a k i , że n i e c h sunków. się Savonarola schowa. Basia uśmiecha się skromnie Obie strony odetchnęły. Państwo W . m i e l i p r o b l e m i mówi: z głowy, zrewanżowali się d r o g i m prezentem, nato¬ - N o pewnie, podeszłam z b o k u . Przecież Babcia nie miast C i o t k i mogły go przyjąć bez uszczerbku na hono¬ miała czym herbaty osłodzić. Widziałam cię, ale t y rze, ponieważ u p o m i n k i gwiazdkowe należy przyjmo¬ mnie nie zauważyłaś. wać z entuzjazmem. Zresztą obie pracowały fizycznie, A n i a blednie. ubierały się po wiejsku, miały ręce jak chłopki. Sygnet - Ty złodziejko ludzkiego czasu! był po to, aby był. D o niczego więcej się nie nadawał. Basia rozumie tylko tyle, że nazwano ją złodziejką, Prezent to zaszczyt o b u s t r o n n y - dla dającego więc przez k i l k a sekund milczy, oczy wytrzeszczając, i biorącego. Bardzo tego przestrzegano. Dziadek opo¬ a p o t e m w y b u c h a szlochem i rzuca się do drzwi. wiadał, że p a n i Piłsudska w Sulejówku poleciła kraw¬ - A Babcia ją jeszcze demoralizuje! Babcia czerpie cowej przerobić swój znoszony płaszcz (sukienkę?) na korzyść z przestępstwa! p a l t o c i k dla córeczki. K r a w c o w a wykonała obstalu- - Jezusie M a r i o , jaką korzyść, z jakiego przestępstwa? nek, ale widząc że państwu się nie przelewa, dodała - b i a d o l i Babcia. trochę swojego materiału, żeby starczyło na p a l t o c i k - A c h , więc Babcia uważa, że można wciskać się bez dla drugiej p a n i e n k i i nie chciała za to pieniędzy. Pani kolejki? Ze nie jest to grzechem przeciwko miłości bliź¬ Piłsudska uprzejmie podziękowała, a gdy k r a w c o w a niego? Czy tak? wyszła, poleciła a d i u t a n t o w i , by tej kobiety nigdy wię¬ - Przecież o n i n a m wszystko zabrali. cej nie wpuścił za próg. - Co zabrali? Dopiero k o m u n a sprawiła, że C i o t k i obwiesiły się - Serebryszcze. kosztownościami. Gdy je wypędzano z Bezka i Kamien¬ - K t o Babci zabrał Serebryszcze? C i ludzie z kolejki? nej Góry, jedna nasadziła sygnet na palec k l e j n o t e m do 37 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK środka, udawał obrączkę. D r u g a włożyła lnianą koszulę zawiadamiające obywatelkę... że dnia... (dał jej trzy ty­ zapinaną na złote m o n e t y pracowicie obciągnięte nitką. godnie) w zajmowanym przez nią l o k a l u (adres) odbę¬ Po wojnie Ciocia M a n i a , Ciocia Jania, Ciocia M a ­ dzie się k o n t r o l a sanitarna. Działając na podstawie rynia, Dziadek Felicjan, Stryj Zdzisław osiedli w Pozna­ Ustawy n u m e r z dnia, § n u m e r ustęp numer, D z i e n n i k niu. W zmarł Ustaw n u m e r z dnia, jeśli komisja zastanie bałagan Stryj, p o t e m , w nierównych odstępach, Dziadek i C i o t ­ i b r u d , to wyciągnie konsekwencje. Przypomniał także styczniu pięćdziesiątego dziewiątego k i . I c h pogrzeby zlały m i się w jeden sielankowy obraz o przepisach zabraniających nadmiernego meblowania - były to wspaniałe zjazdy rodzinne, pełne ciepła, ser­ korytarzy, tudzież powołał się na niektóre inne p u n k t y deczności, poczucia wspólnoty. N a pogrzebie Stryja regulaminu porządku domowego. Wysłał listem pole¬ Zdzisława zmarzliśmy solidnie, więc rzuciliśmy się na c o n y m . N i e to było najstraszniejsze, że zmusił sąsiadki parujący barszcz z uszkami. Pamiętam nalewkę na smo- do szaleńczej harówy (na dobitkę przez k i l k a d n i w i n d a rodinie (nie mówiło się „czarna porzeczka", tylko „smo- nie działała), ale to, że gdy minął t e r m i n , komisja nie rodina") oraz pana Leona Suchorzewskiego, który k o n - przyszła, a spracowane panie siedziały naburmuszone, spirował z L e c h n i c k i m i jeszcze przed pierwszą wojną rozglądając się z nienawiścią po obrzydliwie czystym światową, a i p o t e m i c h drogi nieraz się krzyżowały. N a mieszkaniu, odwiedził je ubrany w ciemny garnitur, stypie był duszą towarzystwa, snuł opowieść o cielaku wręczył b u k i e t róż, buchnął jedną damę w mankiet, spod łotewskiej granicy, który na dźwięk zbliżającego drugą damę w m a n k i e t i przyznał się do wszystkiego. się pociągu wbiegał na tory, szeroko rozstawiał przednie Został nazwany starym bałwanem! To była najgorsza n o g i i pochylał łeb, jakby miał zamiar bóść się z loko¬ obelga, na jaką zdobyła się p a n i d o k t o r dwóch fakulte¬ motywą; maszynista zwalniał, gwizdał, wrzeszczał, aż tów, czyli d o k t o r doktor, skądinąd kobieta szlachetna, musiał gwałtownie hamować; bagaże leciały z półek, odważna, skromna, zasłużona, ongiś w y t w o r n a panien¬ pasażerowie spadali z ławek, cielak w ostatniej c h w i l i ka, królowa balów, najlepsza partia w okolicy, nawet uskakiwał i robił minę, że sprawa go nie dotyczy, spod harcmistrzyni. kół sypały się skry, pasażerowie wystawiali głowy N a pogrzebie C i o c i M a n i nie byłem: oblałem k i l k a z o k i e n i znieważali maszynistę o k r o p n y m i wyrazami, egzaminów, czekała m n i e sesja poprawkowa. j a k na przykład cymbał, durak, nieudałota, szaleju się M a m a wróciła z Poznania z sygnetem na p a l c u . objadł. Pastuch pędził przez pole wywijając batem, ma¬ Opowiedziała jego dzieje. Pobawiłem się n i m , próbo¬ szynista wygrażał kułakiem i obiecywał straszliwe męki wałem odcisnąć k l e j n o t w roztopionej stearynie, spy¬ na t y m i na t a m t y m świecie. Słuchaliśmy, turlając się ze tałem ile jest w a r t . śmiechu. Pan Leon, jak t a m t e n maszynista, umiał - Jak dla kogo. Wezmę go j u t r o do pracy. w porę zahamować, dzięki czemu nigdy się nie dowie¬ - Po co? działem, że pewnie za którymś razem cielak przypłacił - Żeby sprawić przyjemność szefowej. te swawole życiem. Uśmiechał się, przepraszał towarzy¬ Pracowała wtedy w r e d a k c j i tygodnika. Było jej stwo, że wychodzi zapalić, a skoro drzwi się za n i m za¬ t a m bardzo źle, intensywnie szukała nowej posady. mknęły, ktoś opowiedział o jego n i e d a w n y m wyczynie. Naczelna bezinteresownie robiła ludziom na złość, po¬ Otóż p a n L e o n mieszkał na najwyższym piętrze ocala¬ za t y m przy każdej okazji albo bez okazji głosiła praw¬ łej warszawskiej kamienicy. Sąsiadował przez korytarz dy objawione z dziedziny marksizmu - l e n i n i z m u , in¬ z panią, która miała dwa d o k t o r a t y i piękną kartę wo¬ terpretowała w jedynie słuszny sposób fakty z h i s t o r i i jenną, ale była niezbyt porządnicka; może w t e n sposób najnowszej, uczyła podwładnych miłości ludowej oj¬ nieświadomie wyrażała swoje zagubienie i niezgodę na czyzny, a niestety również stylistyki i ortografii. Prócz powojenną rzeczywistość. Mieszkała z dorosłą córką. tego lubiła zwierzać się personelowi, że pochodzi z bar¬ Pośrodku i c h salonu, na dębowym przedwojennym dzo dobrej rodziny: papa miał przed wojną luksusowy parkiecie, leżał rozpruty w o r e k ziemniaków. Niektóre zakład jubilerski, mieszkali w A l e i Róż, jeździli do Kry¬ gniły, inne, wprost przeciwnie, kiełkowały. Podłogę nie¬ nicy, Paryża, b y w a l i na balach i premierach. kiedy owszem zamiatano, ale śmiecie zgarniano w kąt. M a m a wyczaiła dogodny m o m e n t i powiedziała Z biegiem lat, z biegiem d n i uzbierał się spory k u r h a - słodko: nek. Łóżek nie ścielono, były pilniejsze sprawy. Pół bie¬ - Ależ w i e m , w i e m , to była sławna firma, ogromnie dy, gdy odbywało się to w czterech ścianach, ale po ja¬ w y t w o r n y lokal, miał opinię najlepszego w Warszawie. kimś czasie panie zaczęły poszerzać swój Lebensraum, Z n a k o m i t a obsługa. M o j a ciotka zamawiała t a m sy¬ wystawiając na korytarz rozmaite p a k i , a nawet po¬ gnet. N i e mogła się nachwalić... mniejsze meble. Pewnego dnia p a n L e o n stracił cierpli¬ Eksperyment, dość ryzykowny, przyniósł zbawienne wość. W sklepie papierniczym Bazarnika na N o w y m owoce: naczelna przez jakiś czas obchodziła mamę sze¬ Świecie zaopatrzył się w dziecięcą gumową drukarenkę r o k i m łukiem, oszczędzając jej wykładów z materiali¬ oraz tusz, po czym nie szczędząc t r u d u , złożył pieczątkę zmu dialektycznego i puszczając teksty bez ingerencji. następującej treści: Prezydium Stołecznej Rady N a r o ­ M a m a włożyła sygnet, idąc na rozmowę z n o w y m dowej, Komisja ds. Ładu i Porządku n r 7, Warszawa, p l . szefem. Poskutkowało. K l e j n o t szlachecki okazał się Dzierżyńskiego 1/3. Opieczętował t y m kopertę i pismo w Polsce Ludowej nadspodziewanie użyteczny. 38 �Antoni Kroh • B E Z M I A R GORZKIEJ Z A D U M Y , K A S E T K A M E T A L O W A , C I A Ł O KOBIETY, SYGNET I PIERŚCIONEK I tak oto sygnet, po wieloletniej drzemce na dnie razu, to jego szanse gwałtownie malały. Patrzano po¬ biurka, ustrojowych perypetiach, k w a r a n t a n n i e u cio¬ dejrzliwie, t r a k t o w a n o j a k smarkacza. Cóż to za m꿬 ci M a n i w Poznaniu, trafił na swój czas, w odpowied¬ czyzna, który nie siedział. nie ręce. M a m a wkładała go na uroczyste okazje (po¬ - To ja tego nie biorę, to p o w i n n o zostać w Polsce. grzeby, imieniny, do t e a t r u ) , gdy szła coś ważnego za¬ - Weź, o d razu włóż na palec, żeby się nie zawieru¬ łatwić, albo po prostu, gdy jej było s m u t n o . szył. Najwyżej p o t e m oddasz do M u z e u m Sikorskiego. Kiedyś powiedziała Zosi, że gdy wkłada sygnet, to M a m a wspominała, że gdy była pensjonarką, o d czasu czuje, jakby ją ktoś trzymał za rękę. do czasu przyprowadzano i m do szkoły powstańców Co jakiś czas pytała: styczniowych, którzy seplenili w koło M a c i e j u i to by¬ - Powiedz, ale szczerze. N i e wydaje c i się to preten¬ ło żałosne. A Dziadek na to, że jakiś powstaniec, na¬ sjonalne i dziwaczne? zywał się na Ja, zaraz, zaraz, Jaworski, Jankowski, Januszkiewicz? - był zesłany i gdzieś na etapie w środku Odpowiadałem zgodnie z najgłębszym przekona¬ Rosji okazało się, że nie m a go na liście. Lista natural¬ n i e m , że nie. Likwidowaliśmy mieszkanie zmarłej M a m y . Znacz¬ nie była po rosyjsku, więc t e n Jaworski figurował na nie ułatwiła n a m robotę, bo czując że odchodzi, r o k końcu, akurat przypadkiem na osobnym arkuszu, n o wypraszała w o k o l i c z n y c h sklepach k a r t o n o w e pudła i t e n arkusz z j e d n y m nazwiskiem gdzieś się zawieru¬ i składała na pawlaczu, był tego spory zapas. Kupiła szył. Oficer, który eskortował więźniów, dbał, żeby na także dwa wielkie kłębki sznurka, papier pakowy i za- sztuki się zgadzało, więc najpierw chciał Jaworskiego chomikowała pół litra czystej wyborowej, abyśmy mie¬ dyskretnie powiesić, ale ostatecznie puścił. Tyle, że l i czym opłacić wyniesienie m e b l i . Wszystko ogromnie przedtem odebrał o d niego słowo h o n o r u polskiego się przydało, zwłaszcza ta wódka. N a podwórku zagad¬ szlachcica, że będzie powiadamiał o każdej zmianie ad¬ nąłem dwóch hydraulików, którzy śpiesznym k r o k i e m resu, a gdy lista się odnajdzie, sam się zgłosi na Sybe¬ zdążali do jakieś pękniętej rury. Usłyszawszy, jaka za¬ rię celem odbycia kary. A l e się nie odnalazła. Panowie płata i c h czeka, pomaszerowali za m n ą i przez dwie, pisywali do siebie kurtuazyjne listy, dopiero w y b u c h może pierwszej w o j n y przerwał tę dziwną znajomość. trzy godziny p r a c o w a l i nadzwyczaj ofiarnie, a w o d a gdzieś sikała sobie wesoło. Był październik - To był nasz przodek, t e n Jaworski? osiemdziesiątego drugiego r o k u , stan wojenny. Jak - N i e w i e m . Trzeba spytać M a m y . zwykle w t r u d n y c h dla n a r o d u c h w i l a c h , tak i w t e d y - A l e M a m a nie żyje. wódka okazała się walutą znacznie mocniejszą niż zło¬ - N o tak, prawda. O j e j k u , już żywcem nie m a kogo te polskie, potocznie zwane sianem. zapytać. Właściwie to nie był pierścionek, tylko złota ob¬ rączka, o d zewnątrz p o k r y t a czarną emalią, z brylan¬ t e m na krótkim łańcuszku. - Weź t o . Wsadzisz na palec, celnicy się nie tropną. A wiesz, co to jest? - N o , obrączka z b r y l a n c i k i e m . - To jest t a k zwana żałobna biżuteria. Ten b r y l a n c i k na wisiorku, to łza. Znaczy, że mężczyzna tej kobiety mąż, brat, syn, narzeczony - stracił życie w p o w s t a n i u styczniowym albo został wywieziony na Syberię. N a kobietę, która takie coś nosiła, mówiono „wdowa na¬ rodowa", należało jej pomagać. - A skąd m a m a to miała? - Rodowe. Przypadło jej po śmierci którejś z ciotek. - Czemu nigdy o t y m nie mówiła? - Bo praprababkę kozacy publicznie wysmagali nah a j k a m i na r y n k u za p o m o c powstańcom. A to nie był t e m a t do gawęd. W t e n sposób odgradzano się o d p e w n y c h spraw, nie przyjmowano i c h do wiadomości. Rosjan na ulicy się nie zauważało. Podobnie jak Niem¬ ców podczas drugiej wojny. A jeśli patrzało się na n i c h , to w szczególny sposób, który w r u s k i m popowstanio¬ w y m kodeksie k a r n y m miał swoją nazwę: pagrubioe głazami, obrazić w z r o k i e m . Za to przestępstwo można było ładnie b e k n ą ć . Dziadek opowiadał, że jego ojciec opowiadał, że gdy kawaler uderzał w konkury, to rodzi¬ na p a n n y pytała, ile razy siedział na C y t a d e l i . Jeśli a n i 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9099bfb726723480f8898117daf3b608.pdf c1e4e66bc73e78eefb65d2565f901a95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3285 Title A name given to the resource Listy po I konkursie współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich w 1972 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.113-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Twórcy ludowi Jak dziś P o l s k a Jak szeroka szeroka i długa Wszędzie twórcy Każden ludowi dłubie i s t r u g a . B o dziś r z e ź b i a r z się c e n i Niezły Za z t e g o m a dochód Chrystusa — K u p i ł sobie Abo garncarz Nieraz — przed z głodu garnuszki Wartburga uzbierał. Abo tkaczka-artystka Tka dywany W i l l e sobie Bo w Abo taki pióreczka Jest z a g r y c h a z i czasopism czysta. j a k Polska Jak obrosła. artysta wierszówki I na krosnach buduje poeta Też l u d o w y Za wojną przymierał Dziś za s w o j e Na Madonny samochód. szeroka szeroka i długa K a ż d e n c h c e b y ć artystą Każden Bo pisze dziś t a k i e już i struga. czasy T a k i e t o już dziś l a t a Jak n i e s t r u g a coś w drzewie To przynajmniej wariata. S z c z e p a n M u c h a , w i e ś Szale, w o j . s i e r a d z k i e , Mikołaj Kopernik, w y s . 78 c m Bronisław Pietrak Antoni Kroh LISTY PO I KONKURSIE WSPÓŁCZESNEJ RZEŹBY LUDOWEJ KARPAT POLSKICH W 1972 R. Po które, k o n k u r s i e wpłynęło sądząc, że ces p o w s t a w a n i a Listy do M u z e u m stanowią i one b a r d z o stosunek l i s t ó w znajdują „Najpierw (piszący Konkursowy Więc niezna tylko się w dziękuję żadnej za — Się d o b r z e w w celu wzięcia żadnym n a rzeźbach niebęde nagrodę Widocznie Sąd ludowych. się do m n i e wystawie, brał bo udziału w już w w od rzeźbiarzy pozwalający ludowych zachowując otrzymaną A.K.). 181 listów materiał, archiwum Muzeum udziału w Muzeum Sączu rzeźbiarzy skrótami w o b e c t e g o proszę n i e z w r a c a ć przyszłości naperwno bardzo n i e otrzymał Nowym interesujący współczesnych publikujemy z pewnymi Oryginały w d o różnych oryginalną Nowym Druga psychikę opieki twórców, n a d plastyką nie­ pro­ wiejską. Sączu. dwie podobizny jedna z katalogu z napisem podobizna jest i p o d nią podobizna jest podobna Serdeczne w życzenia Nowym dla jest do wy­ napis k t o to Kopernika? wszystkich Sączu). Z jest (Kopernik). podobizna j e s t , która (Muzeum form w ortografię. Posyłam rysowana ludowych. Prezentujemy wniknąć pracowników poważaniem" wystalwach. Zawiadamiam mi żeby tamtejsze d y p l o m u uczestnictwa w Muzeum niewysyłało Michał Boczek k o n k u r s i e , b o m i go n i e - p o t r z e b a , b o m a m i c h aż sześć. (...) Michał Boczek Jeleśnia „Dziękuję za przesłanie mi wiadomości odnośnie wyniku Konkursu. Cieszę się z p r z y z n a n i a m i n a g r o d y w . k w o c i e 300 zł. „Serdecznie z wystawy Również dziękuję z a o t r z y m a n y rzeźby ludowej dziękuję od w a s k a t a l o g Karpat Polskich. za otrzymaną paczkę z o r a z za p i e n i ą d z e za r z e ź b y . B ę d z i e t o bodźcem do d a l s z e j p r a c y Co rzeźbami, każdy do sprzedaży sposób m y ś l ę zabierać jaki moich rzeźb się n a d a r z y twórczej. to zgadzam sprzedać rzeźby się na bo n i e ich z powrotem. 113 r �Podaję jest moje możliwe ceny — w za poszczególne przeciwnym sztuki razie o ile to zgadzam się n a W a s z r a c h u n e k . (...)'' by i m pokazać że n i e n a t o się ż y j e , b y t y l k o jeść i b a w i ć sie. A rosnący p r o c e n t n a książeczce będzie niecał m n i e do c o r a z l e p s z y c h Nikodem Bołoz Andrzej Łomnica „Posyłam nimo Rzeźby każda nić n a t k l e j o n e oczymaindu bardzo niesłostały uszkodzone niemogą czasu jest w jednym l u p gwoździkami b y m Frosiuł mnie fpszeszyłce każdemu zawiadomić wiem o t piszywać. ze czy Panowie Zegnam ściskam „ (...) Wyrażam k t ó r e t o posiadają stwową nie zgodę na sprzedanie następujące c e n y Komisję Cen w moich Pań­ (następuje poda­ Katowicach cen)". Adam Chajec Kamienica Górna „Serdecznie i spokłonem Dziękuję z a D y p l o m g o j a k b y m i ktoś szeptał i ocizymałem m i e 2000 złoty z M o j i szanowni gern p r a g n y ł człowieka dziej człowiek wynająć plom drugi za w z i ę c i e r a z Dziękuje „(...) P i e r f b y Zułf Pocztą Zdrowia zaufanie wnosił do war­ Jakub Królczyk Kluszkowce „Zaproszenie. mnie Uprzejmie przedstawiciela proszę Muzeum o przybycie w Nowym Sączu, do ponie­ ją pracą". Andrzej Słupnie e Dłoj" (List się za stanowić Kwiatkowski Nieograniczo­ pszyszet z N o w e g o Proszę M a m pełne n i e będę Fszy- Władysław pieniądze rozeznania. roszczeń za D y ­ Życzę z D r o w i a Fspuł P r a c u j ą c y m n e g o . K ł a n i a m się ściskam do zbio­ w a ż chciałbym p o r o z m a w i a ć n a t e m a t y z w i ą z a n e z m o ­ m n i e d w u k r o t n i e Dziękują i zasprzedasz Dysponatów: stkdrn P a n o m rzeźb tości". Rze­ to zajadyim uicząszczom. F K o n i k u r s i e jatesz Waszego W a s i żadnych swoich n i e podaję, proszę o w y ­ pszes cały t y - s z ó w l u p Jasło t o f i t y m s a m y m d n i u p e w n i e udziału według M u z e u m . Ceny jakiegoś o p o d r u z y g d y j e s t bliżej K o n k u r s •jak P a n o w i e się n a s p r z e d a n i e Waszego z drowia. jestem sa­ a b y m i o D o m k u zawiadywał zadowoletniena cenę P r a g n y ł e m pojechać n a K o n k u r s t a - j a k chory mazyłem Pre­ do 17 l a t m a m 69 l a t n i m o g e m motny janie rów Warszawy. Grygiel Bielsko-Biała „Zgadzam spodziewał rzeźb, nadane przez Dłoj" Władysław Głód Paszyn drewnie pszybijane po pod­ rzeźb". Chajec Szącza brak nieła'dniefoybyło a b y m u d a w a ł się z e z a l e n i e m nisz cierpca do Władz". Władysław Chajec zgody w b r e w Regu­ pisany p o d d y k t a n d o — A . K . ) „ Z w r a c a m się z prośibą o p r z y s ł a n i e m i f o t o g r a f i i z w y k o n a n e j mnie rzeźby przez Muzeum „Chrystus w i Cyrenejezyk" ubiegłym roku. a przeze zakupionej Należności za w y k o ­ n a n i e f o t o g r a f i i przyślę p o o t r z y m a n i u j e j i p o u s t a l e ­ niu ceny. fie potrzebne Bardzo m i n a t y m zależy, p o n i e w a ż są m i do mych zbiorów fotogra­ wykonanych p r a c . (...)" ,/...) M a m p r a w o n i e wyrazić Mikołaj laminowi Konkursu, na wystawienie moich prac w w y ­ stawie pokonkursowej, albowiem Wydz. w Kultury n a b y c i u materjału rykać w bardzo nansowych Władze Terenowe, j a k Prez. P R N n i e dopomogły ciężkich w a r u n k a c h m a t e r j a l n y c h i f i ­ w n a b y w a n i u materjału W a s z e zgłoszę m i aż dotąd n a rzeźbę, musiałem się s a m b o ­ się w p r z y s z ł y m wtezystkiich m o i c h i dlatego tygodniu na pismo po odbiór prac". Józef Citak Krynica „ (...) D o M u z e u m p r z y j a d ę chciałbym zobaczyć wystawę w k r ó t k i m czasie, i porozmawiać gdyż na temat r z e ź b . (...)" Jakub Falisz Kryg „ (...) Chciałem dowiedzieć się jeszcze, jaka była p r z y c z y n a , ż e m o j e r z e ź b y zostały o d r z u c o n e , bo jestem po rzeźbić, a prostu samoukiem nikt mnie n i e uczył „(...) R ó w n o c z e ś n i e które muszę m i odesłaliście miejscowy która PDK i w odesłane t y m czasie sie o d b y w a ł a nagrodę sprzedaży. za s w o j e w Ogółem drzewie matyce otrzymałem jusz nadal pomimo jedynie z zamiłowania napisać rzeźbić do m n i e i brać udział i wytłumaczyć w m i , abym k o n k u r s a c h , żebym „ (...) W i e m , że d z i e c i o m niędzy, a l e dziecko proszę te moje rośnie pierwsze n i e daje i to szybko, wygrane dlatego pieniosaki pie­ bardzo dać n a takie jakie nagród, i trudności. (...) wyko­ o różnej t e ­ wyróżnień. (...) Robię to C o d o zdjęć m i się p o d o b a . Moim w zda­ n i e m w s z y s t k i e t e r z e ź b y są u d a n e , t y l k o co d o r z e ź b y pewne zastrzeżenia dawało nagrody, ze s w o i c h i jeśli d w i e m a .pałkami m a m b y za t a k i e r z e ź b y t o b y m musiał dotychczasowych całkiem prac, albo bić t a k o d „ s i e k i e r y " , m o ż e b y w t e d y Państwo zrezygnować nauczyć się r o ­ było m o d n i e ! (...)" Tadeusz O b r z u d Półwiosek, p o w . Grodków S l . n i e robił się za dużo sporo M . K o p e r n i k a z bez r ą k z t y m i tego n a d a r m o " . Falisz przez w Opolu-iBierkowi- prace, do sztuki. mógł Jakub eksponaty Wojewódzką, płaskorzeźby dużych katalogu, nie wszystko że zakupione 500 zł. n i e z a l e ż n i e o d c e n y przeważnie Pracuję tym zaras na Wystawę cach i otrzymałem nuję nadmienić, zostały c h c i a ł b y m przecież, a b y m o j e r z e ź b y p o d o b a ł y się. P r o ­ szę Mazurek Brzeżawa „(...) Czytając ctwo Reinfuss jest w tamtejszym Sądu K o n k u r s o w e g o sprawa piśmie miał z n a n y klasyfikacji prac pozostają p r o f . R. i przyznania d l a m n i e zriozumiała. P r a c e m o j e nografów że p r z e w o d n i ­ etnograf w g r u p i e rzeźby według nagród ocen e t ­ amatorskiej." książeczkę P K O . T o będzie m o j a dużo 114 pieniędzy. radość, ż e m a m n a książeczce t a k Będę książeczkę pokazywał kolegom, Ludwik Zielona Oleksy Góra �„Chciałem oceniało czy się zapytać j a k J u r y lepiej czy rzeźbę sztukę s w o j ą wtedy niej w kolorze, urok lecz pokrywam piękna natomiast kiedy gdyfby nabiera to było resztę n i e m a l o w a n e j zadawać sobie upodobania Piotra gdyby specjalizuję i pawła prawie to się w źle dać szę o łaskawy odpis abym mógł „Sztuka w mojego byłoby marmolady czarowywałem i m a m już teraz w w z gom. Z rzeźba drugiej zaś n i e nagrodzona r z e ź b o m które w biorąc nie powinna znalazły jąc w m i e j s c a c h Muzeum rzecz jaką najmniej­ wymo­ uważam, zajmować uznanie konkursowe że miejsc przebywa­ muzealnych i t p . " Józef urządziłem 1940 r o k u . " ca, który noszę t o s a m o zmarł informuję modeli drewnianych i imię, c h o d z i ośmioma też, że O j c i e c budową nych przed mój o mojego O j ­ laty. Dla wyjaśnienia n i e zajmował drewnianych się starych okrętów, zamków i grodów, młynów wiatraków^ drewnianych latarni morskich instrumentów. B y ł a nawet to człowiek przesłania bym na wykup rzeźb m i choć j e d n e g o zdjęoia posiadać w swojej kolekcji pod o wielkich z a l e t a c h serca i r o z u m u , g o r ą c y p a t r i o t a o s z e r o k i c h z a ­ i n t e r e s o w a n i a c h i zamiłowaniach k i l u d o w e j , m u z y k i oraz artystycznych — sztu­ Wszystkiego co P o l s k i e . do a l b u m u . zdjęcia rzeźbiarzy Chciał­ a się pracy." razie Józef S i k o r s k i Muszyna „Do dzięki tej pory Waszemu w z a s a d z i e n i c n i e robiłem, zaproszeniu zacząłem żem n i e w i e l e można zrobić. P r z y prośbę; któraś CPLiA jeżeli rzędzia a b y ł a mógłbym kontakt w mogła jakiejś mogllibyście mi ale n o ­ m a m do Was m i udostępnić t y m zainteresowana, się podjąć a rzeźbić, okazji dopiero to j a w pracy. Jeśli pomóc to na­ zamian macie z byłbym nimi bardzo widzi ę e z n y . " Sfcradol Oświęcim gronie mojej (...)" Franciszek Sącz warunkiem wod­ starych „ M o ż e i j a s k o r z y s t a m n a t y m ż e będę w się rzeźbą, kościółków, Siedlarz Stary „Zgadzam wy­ właśnie co '. Sendecki m o i m i t a k małym strony od w y s t a w y mija Zakopane się z o r i e n t o w a ć ale wasze narzędziami kwiaty-(portrety 32 l a t a się puszki od Bolesław A n t o n i k Binarowa przez narodziła były jeszcze „Chociaż podane blasze prymityiwinytmi przeróżne czerwcu w materiałem rzeźby, t y l k o p r o ­ Bronisław „Ceny których O b o z o w e j „Sztulbie" w jak." szej m i e r z e n i e o d p o w i a d a j ą kowalstwa o b o z i e , g d z i e dostępnym stronę. i pokrytych ko­ l o r e m t r z e c i świątek n a w y k o ń c z e n i u z a m i e r z a m coś zrobić t a k ż e b y m miał ze c z t e r y Kraków oceniane złą świątkach wykończanych Szopiński żywotności to szkoda miało Adam widzę s t y l i pozostawić rzeźby, a z a t e m trudu R z e ź b y są f o t o g e n i c z n e w z w i ą z k u z t y m p r z y i c h oglądaniu należy przyjąć p o p r a w k ę n a r z e c z y w i s t o ś ć . " zwy­ k o l o r a m i bo t o m o g ę n a tą w y s t a w ę z m i e n i ć s w 6 j Z będzie (polichromowaną) rzeźbę n i e m a l o w a n ą . P y t a m się d l a t e g o , że j a k l e każdą w konkursowe malowaną ul Ja bo M i wpadła właśnie rzeźbię jelenia-rogacza kószkę ( j a k o dujący lub mogą popielniczka stojący jako pszczelarz ręce Waszym o Was karpackim gazeta regionem miśki niosące popielniczka) słom. i miśki też -pnia interesuję w na nakryty daszkiem służyć jako nocna misiek psotnik i no naśla­ lampka zagląda do b a r c i - jeźdźca na sadzącego p r z e s z k o d ę p t a k i r ó ż n e też m o ż e być jako popielniczka Świątki znać — l a m p k a nocna się bliżej co b y oko bardziej koniu służąca m a m zamiar l u b jeszcze co i n n e a l e d e b r z e na m n i e nie gra roli było na plecach robić b y było zapo­ odpowiednie gdyż co b y i m r o b i ł b y l e r y s u n e k t o n a odrobię. O ile by Wam Panie Dyrektorze odpowiadało to proszę M n i e w p i s a ć do g r o n a i n o ż y k ó w n i e M o g ę d o ­ Franciszek Wierciak Nowa Huta 1 nóż stać szony w M a m do wsz. r o b o t y . t e j gazecie D z P o l s k i Fr. Knapczyk z Bieńkówki ogło­ to w po­ bliżu M n i e , n i e z n a m y się j e d n a k . J a p o t r a f i ę i pł. r z e ź ­ „W dowej związku z k o n k u r s e m współczesnej przesyłam 11 f o t o g r a f i i moich rzeźb rzeźby l u ­ z zapyta­ Obecnie Nowym mieszkam w Krakowie, Sączu, g d z i e j a k d o t y c h c z a s szą p o ł o w ę m o j e g o ale urodziłem spędziłem się tem. roboty Więc więk­ życia. t o było r z e ź b i a r s t w o przerwała dojazd bardzo mą pralce. do małego Oświęcim co dzień 62 k m t a m i z proszę o szybką chłop­ 3 lata powro­ odpowiedź." Jan Maków Fot.: J . Swiderski I hobby okupacja przym. n i e m c z y m o g ę w z i ą ś ć udział w k o n k u r s i e . w by. Moje ca Gartoszek Podhalański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fc713e1b5a3bcb55250852601515d7.pdf 6a025ac70ddfa6605d4330ffca0708e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource stroje ludowe Podhale - strój ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4279 Title A name given to the resource Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO „Góral, mieszkający w t a k ozdobnej chacie, mając nia się stroju. wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby halańskim, na łalnością sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a bez przesady p o ­ wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały — od kapelusza do k i e r p c ó w " . Słowa wicza p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a około 1905 г., c h o c i a ż j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j jak zresztą cała kultura Witkie­ bardzo patetyczne, ludowa Podhala, cieszy się s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e ­ ligencji polskiej. ścią w y o b r a z i ć guni, Każdy prawie Polak sobie p o s t a ć G ó r a l a kierpcach, kapeluszu, z cyjny lat podhalański, i niezmienny, w portkach, ciupażką temat mniej długą więcej ewolucję. Jest r z e c z ą niczych p r z e o b r a ż e ń , żeń jakim gospodarczych, społecznej funkcji kultury kultury ogólnonarodowej trady­ kilkudziesięciu danymi na — jego oczywistą, że wobec zasad­ społecznych, podhalańskiej — musiała We tak py specjalnych nej w okazjach, strój dycyjnego ubioru podhalańskiej, wyglądu wobec zmienić się zewnętrznego. szeregu dodatnich Podhalu i w zjawisk, Warto z tego znacz­ stanu jej przemian, ujemnych współcześnie. jest współczesnego kierunków podhalańską, Górali nych jest fakt, i inteligentów Podhalanach" towskich tara, zasadniczą cechą, jaka że jest z całej dziejących względu się zająć wymienia Obrochty, kulturę ona w s p ó l n y m Mówiąc się z a r ó w n o jak Pawlikowskich; Bartusia wyróżnia Polski. nazwiska Wojciecha np. „sław­ ród Krzep­ Szymona Roja czy Szymanowskiego, Mariusza i podhalańska ponad ścisłym znaczeniu i miejska; chłopi stron ludową. Jest poczuwają Spisz, Kliszczaków, jej Górali Zagórzan, Pienińskich Podhalan; Wit­ j u ż od słowa tylko strój, z Podhalem: portek, Nie o jej sile, o wy­ pod­ np. stroju kurtki na 4. S t y l noszone wojskowych sterczące na czubku szanymi z kożuszki zapinane bucówy, buty 5. E l e m e n t y nie-Podhalan związków drużyn Podhalańskiej pasterską. dla panującej niektórych lów nie związanych powyższy chyba najogólniejszych stroju Jedną A l e owo „wejście G ó ­ Portki i to tylko np. ze zdobniczych strojem. jest schematyczny, konieczne dla zjawiskach, dokonanie zorientowania składających utrzymywa- się go się na podhalańskiego. jest strój zmiana przyczyn żywotności jego funkcji stroju socjologicznej. był U B R A N I E M , współczesny z a ś jest KOSTIUMEM. podhalańskie jedynie przez starych niektórych wsiach, używane chłopów, są jeszcze n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a przyczyn o pod­ czy p a r z e n i c y , d o ce­ zanikającą. z ważniejszych przez masowe z klamrami skiej" jedną Brygady używane mody, rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l ­ jest przez n p . kapelusze strój elementów np. spinki z najważniejszych w używane podhalańskim, spinek, p a s k ó w podhalańskiego, jest czapki tzw. itp. j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez 7. A d a p t a c j a jednak brązowe zamanifestowania podhalańskiego powodu cech. jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter­ minowane gospodarką plecaków harcerskich, paradny i kobiety Podział bla­ podhalańskiego stroju z noszenie k i e r p c ó w stroju filcu, WP i in. 6. E l e m e n t y nie-Podhalan podha­ plakietkami błyskawiczny, Podhalem z regionalizmem „góralskich" j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h Surowce, z j a k i c h noszo­ zielonego lub tp.; krótkie noszenie stroju przede w s z s y t k i m strojem do w i e l k i e j mężczyzn, austriackiej młodzieży lub zdobione na zamek poza Tradycyjny ze armii narciarskiego dermy strzelbą „foki", stro­ należy starych co d z i e ń z głowy, szarotką, rodziny s i ę rzecz się na kapeulsze podhalańskim. ma on z tradycji, przez bluzach spodnie k r o j u ubierania np. podhalańskiego Podobnie ciupagi, spotykane lańskiej: jej ż y ­ wotności. Wyrósł i kapelusza, jako strój socjologię To stanowi portek współczesnego, współczesnego, w kul­ tradycyjnego stroju ne l a t e m i t p . Ochotnickich, Kamienickich. tra­ najbardziej na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w podhalańskiej. elementów elementów h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p . wielu świadomości on jakoby wiejska, z przy zespołów, kontynuacją zarówno szczególnie ty­ używany występach jest niektórych 3. E l e m e n t y sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób turze przy i Górali i następujące najczęściej „stro­ z nią się na tereny sąsiadujące tereny b y to współczesnych odświętny, mężczyzn jak i artyści elementy, Ta­ Klimka tego jednocześnie z Podhala, Niektóre rozprzestrzeniają Orawę, ona w s i ę do z w i ą z k ó w czy r o b o t n i c y Polski. kulturą — można wyróżnić nazywany np. jednocześnie noszenie łącznie Zaruskiego czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a stu l a t nie jest pieśni korali lub tp. dziełem o Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a kiewicza, Karola występami zespołach się ten jest b e z p o ś r e d n i ą 2. U ż y w a n i e stroju kul­ odbiciem się n i m bliżej. Pierwszą, z archaiczny. całokształcie także podhalańskiego mierze odzwierciedleniem tury na stroju zain­ a raczej to strój z okresu monarchii; stan z ubierania można Jest społecznej cji Aktualny stroju, podhalański, góralskim". halański, zmiany zakopiańskiego", amatorskich stylu Podhala 1. K o s t i u m jem wzorowane się przyczyną w dzia­ zjawisk: funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk­ stała — pod­ z inteligentów, w stroju wiązać turystyki. współczesnym nazwać mieszkańców przeszedł uległo Podhale — przeobra­ kulturowych, zmiany stu gdy dysponujemy dokładnymi scenach na na należy z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W Tatr. okresie t y c h Podhalan „stylu sympatią i tańca, z potrzebami łatwo­ w białych w świadomości — to znaczy od c z a s ó w , z nieodłączną w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y Strój potrafi i ornamentów męskim, propagatorów teresowaniem nie s ą podhalański, Ale rozwój szczególnie Warto przy tendencję okazji zauważyć, że portki jako �E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3 W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e �u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e dycjach czy turystycznych i letniskowych, Bukowina Tatrzańska, spodarczo z p r z e m y s ł e m Nowe Bystre). związanych z We i we turystyką (Dzianisz, równiny (np. na wsi chyba podhalańskiej Odrowąż, przyczyną jest chęć go­ Ciche, nowotarskiej nie Pieniążkowice, W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie Najistotniejszą tra­ Kościelisko wsiach związanych turystycznym wsiach wsiach o jak zanikł. żywotności zaznaczenia stroju „góralsko- ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą t r a d y c j ą . Z tego pewne dzień powodu halańscy w noszą strój cały s;zon, przez Bieszczadach. Z na co dzień podhalańscy, co także poza pasterze np. elementy Andrzej stroju powodu wybitni Opacian Kubin Międzyczerwiennego skich i g a w ę d z i a r z ; lutnik, snycerz, Andrzej Skupień — wytwórca Wojciech twórcy z „Florek" dzwonków Blaszak metaloplastyk, ze np. Ratu„Król" paster­ z Chochołowa rzeźbiarz, Stołowego — wicz, że — funkcje stroju nauczycielka straciła podhalańskiego, zjawiskiem sporo nie Domu z Bukowiny energii, Ludowego Bukowianie się do nie aby ze sądzili, pokazania na dziś dla każdego niedawnym. Michalina Tatrzańskiej przekonać dwudziestych) miejscowych górali, by swoimi że scenie (w końcu wystąpili strojami folklor Cwiże- wspomina, i się sce­ tańcami. podhalański i obawiali lat na nadaje ośmieszenia. B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z żą dozą prawdopodobieństwa zmiana funkcji stroju swego rodzaju noszą ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka z pod­ Podhalem, tego p r a w d o p o d o b n i e niektóre jak na za­ Te oczywiste, są można du­ przypuszczać, podhalańskiego była dla że wielu rewolucją. S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a także dla tylnych. skich, zaznaczenia Mam tu na sprzedawców kawicami i „góralskości" myśli na serkami celach m. in. dorożkarzy targu, w w handlarzy Krakowie, się merkan­ zakopiań­ kierpcami, Warszawie i rę­ innych m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po Zakopanem muzykant; góral kozie. poeta, to ż e b r a k . S t r ó j ga­ w pełnym stroju ma spiskim, grający s k ł o n i ć do na hojniejszych Jest datków. wędziarz i recytator. Inną nia do przyczyną odświętności kościoła, na noszenia chwili. wesela, Z stroju chrzciny np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e bory. Przy paradnych jest tego p o w o d u czy i kapeluszy członkowie Ochotniczej z Bukowiny Tatrzańskiej, Kościeliska stroje okazje, jak szkolnego, wy­ używają Straży i innych portek Pożarnej jasna w i ą ż ą się ze sobą i nie sposób ich halański, w rzecz mechanicznie często restauracji Kirach. (cuchy kach, w Dla i „Jędruś" kapelusza) Kuźnicach kantylnych XX pokracznie w ma celów uliczni i na mówiąc, swoją zdeformowany, Zakopanem podobnych Nawiasem wsi. O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " ) rozdzielić. P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j zaznacze­ nosi się inne roku wystąpieniach chęć „napytać" „Harnaś" części fotografowie na w stroju Krupów­ Gubałówce. noszenie długą klienta. W stroju tradycję. w. przewodnicy tatrzańscy łatwiej czy używają pod­ kelnerów w Już celach na mer­ początku s p r a w i a l i sobie s t r ó j , okresie by międzywojennym �władze Zakopanego wykonywania Aktualnie żądały swego obowiązek od zawodu zawodowych w noszenia stroju mają stroju. flisacy pie­ nińscy, pracujący przy Te niejszą nym. zasadnicze przyczyną z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż ­ zmian w jego w y g l ą d z i e zewnętrz­ W okresie portkach ich tradycyjnym i cusze b y ł y wcale. Na spływie fiakrów kompletnym hafty Dunajcem. (do poł. X I X w.) albo bardzo m a ł e , mogli pozwolić hafty sobie t y l k o gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m cie) w y s t ę p o w a ł y tylko w niektórych kopanem. Obecna f o r m a cej z lat na albo nie było bogaci schema­ wsiach, np. w Za­ parzenicy pochodzi mniej wię­ d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż bu­ dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą — mło­ dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e p o w s z e c h n i e za prastary się parzenic nie starszego t y p u jest noszą haft. Proces jeszcze w czy J ó z e f pełni zakończony. jeszcze n i e k t ó r z y G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k np. górale znany działacz z Haft Gronia, spółdziel­ Kamiński. Podobny był schemat przemian innych męskiego. Paradne kierpce z obcasami, części stroju nabijane ozdo­ b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y nalezione" się na były są rozpowszechniania w dobre latach dopiero o wiele węższe dwudziestych, po wojnie. a „wy­ rozpowszechniły Opaski XIX-wieczne i o wiele skromniej zdobione, niż w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę z kowiny haftem Tatrzańskiej. Męskie koszule z białym w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą Marię czesną Herchoć z Cichego są p o w o j e n n ą , innowacją. Żaden stary gazda nie w takiej koszuli w niedzielę przed z Białki prawie Bu­ czy współ­ pokazałby się kościołem. I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e . 7 Strój kobiecy zupełnie nie, wszystkim do bardzo j a s k r a w y m cekinami wzorami. przez przeładowane wzory podobną „farbanice" jednobarwnymi przede są przeszedł XIX-wieczne tle, wyszyte Materiał na ma ustaloną łem, że zem — to nie na materiał gląd, że jest kiedy Pewien najmniej połowa uszyta jest z m a t e r i a ł u Faktem jest, powszechne, nie że a produkuje tyczy na nie i skóry, i innych jest wyraził po­ podhalańskich przestępstwa. na w To — ra­ że są ma słysza­ innym znów drogą spinki haftów, podeszwy do k i e r p c ó w USA, spódnic miejscu. blachy noszą wełen­ razy informator s i ę go do w indziej tego włóczki srebrnymi kobiety „tybetkowe" na malinowym, i Kilka uzyskanego spódnice Chochołowa, „tybetka", cienka materiału mosiężnej kolorowej Starsze wyrabiana japoński. co z Na złotymi proweniencję. Słowacji; ręcz­ młode. spódnice, tzw. „tybetka" że są dziewięćsiłów. Zanikły wykonywane Krzysiak możliwości. gorsety o wiele rzadziej niż ka, Gorsety, Annę granic ewolucję. z drukowanymi Podhalu sklepach ani samo z r e s z t ą do­ ozdoby gumy kierpców, „mikro" reglamentowanych na ma­ teriałów. Spódnice Do roku miejskiej. skich podhalańskie 1970 W skracały 1970 „mini". Nie r. Nieodzowną biecego 6 są częścią i przechodzą zwężały widziałem umiem w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój także się na kilka powiedzieć, czy ewolucję. wzór mody spódnic góral­ moda „maxi" podhalański. podhalańskiego pończochy-nylony, latem zaś kostiumu ko­ — ela- białe �8 Ewolucja stroju m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P < ^ * « typu. 9 10 ^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^ �styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m Targu. Na wygląd podhalańskiego torów zewnętrzny ma zespołów różnego rodzaju znaczny pieśni i współczesnego wpływ tańca, „mecenasów" i „ludowe". Cepelii, ze w z g l ę d ó w działalność instruk­ konsultantów Cepelii, sztuki ludowej. mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i towne" K r a w c y i hafciarki, Aktualny ną halanie ny mają, tradycyjnego także na Wpływa lice, na to się rodzinnych miastach. rzeczoznawców, jakich „twórcy czynników. Zakopane Przyjezdni ubierają się t u Stanowią śladowania. Prawdopodobnie Podhalanie nie noszą inaczej długich stało płaszczy, lecz dobie­ sportowe aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach gazdy: tych portki; przez gazdo, kto do z n a j o m e g o wam szył te p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y ! Rzadko uświadamiamy sobie, k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y manie jaką nej go na dłuższą metę jest ż y w o t n o ś ć działalność tej podstawowej stroju, pochodzącego e p o k i gospodarczej mimo że ta nie do p o m y ś l e n i a przeobrażeń, sprzeczności, z zupełnie i n ­ faktu, dowej". środowiska, „twórcy woduje, że konsultacja zbędna nych wytwórcy, przedmiotów masowej. także rolę wnętrzna Na ludowego" strony Podhalu splatają kostium" d w i e jego się ściśle po­ jest kopie współczesnej „sceniczny stroju ludowego. Te i wewnętrzna, czy p l a s t y k a wykonywać potrzeb ten od wiejskiego odbiorcy etnografa usiłującemu dla jak nie­ daw­ na­ że krótkie, trzymają się pięćdziesią­ z kapturem wkładane ortalionowe na zamek latach aktualnie jest halan, szczególnie narciarskich, pumpach czapek Zakopiańczyków. W odznak, jest zarówno z mło­ pomponem, „marusarzówkami", Zresztą butach przybyszów narciarskich charakterystyczną taternickich. rodzaju mody Podhalan, pięćdziesiątych „bucówami". niach różnego przez podkreślanie swej cechą Pod­ stroju Chodzi się w turystycznych na dobrym jest tonie i m większych, spod­ wibramie, noszenie t y m lepiej. Na co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y . Wyraźną reminiscencją funkcji Zakopanego jako kultury o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie spełnia na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach wpusz­ czanych jeszcze funkcje, ze kurtki sportowej masowo starych, w „sportowości" sztuki „lu­ ze dych, zwanych a że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j kontroli noszenie utrzymywanie się uległo Podhalanie skafandry — Naśladownictwem także Podhale ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u Odrywanie obecnie i kulturowej, ciągu stałej głowę, jakim w brak nosili brezentowe do błyskawiczny. jest utrzy­ kurtki-wiatrówki. tra­ się przyczyną, świad­ Maria, oko­ swych oni pewien wzór to kolorów — Jezus i niż w r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m kiem, gdy pewna pani powiedziała Pod­ co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l ­ szereg finansowych podporządkowują gdy tzw. jedy­ stroju. Niewątpliwie to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej dycji. widok, schema­ styl ubierania się. dla Na postronnym ob­ niepotrzebnym k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k kontynuacją ar­ „gus­ rozdzielanie ich b y ł o b y tyzmem. pracujący robi duże wrażenie ludowi" zapytują Cała na cuchach b y ł y w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji. serwatorze kostiumu sztuczne sobą ze­ — można w buty-pionierki spotkać starszych I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o . lub przez kalosze. mężczyzn, mężczyzn Często noszących przez Paradne ubiory starych kobiet. �П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a okrągły rok spodnie narciarskie z czarnego sukna brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w pięćdziesiątych, skie spodnie są odzieżą z elastiku, póki nie zostały w y p a r t e przez z elastiku. Te spodnie roboczą. ale Młodzież tylko zimą, narciar­ narciarskie nosi spodnie traktując fa­ latach z sukna narciarskie je jako odzież z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien­ n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz­ l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e . Kobiety, a szczególnie młode dziewczęta, noszą kol­ czyki. „elegancką". Warto Ciekawym skowych czarne na wanym na odzież Innym Typowe i ta jest tego się Skalnym jednego od na sprzed jest Można na powiedzieć, elementem mimo, czy że Łącku nie tamtejsze podhalańskich. rodziny, że Do nie ple­ plecak nakryciem niewiele na przynajmniej szarotki, g ł o w ę Moda kobieca m i a n o w i c i e jest modne Przypinano były do „tyrolski" jelenia, strzelbę wykazuje te dermy. W kapelusze nich naśladownictwem cechy, mody ka­ końcu o parę ozdoby z liśćmi same mło­ nu­ blaszane, dębu co i in. męska, turystycznej młode jest na dziewczęta Pod­ złotych było w do­ się takie k o r o n y na zdrowe zę­ estetycznych. z zaliczyć modne przedziałkiem na Podhalu pośrodku głowy); uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k Rozprzestrzenianie siednie grupy i należą powszechna sześćdziesiątych można (gładko, są mały jest czarnej lub zakłada stroju także złożonym głównie pokolenia, małe. Do zjawiska głowy, sukna za często zaobserwowałem mające i średniego sześćdziesiątych Bardzo miejscowościach, warunki że przez b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u . jest współczesnego wyjątków dodać, zakładania k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h pasków plecaka. męskim jeszcze moda by, jedynie dla c e l ó w co d z i e ń ubrania z zielonego a wojny zdobienie noszenie pelusz jak I halu uczesanie dzieży merów noszą wzoro­ zanikający. typu Podhalu Żywcu Podhalu Typowym lat wyraźnie W innych, także górskich Rabce, zwyczaju, różnią charakter woj­ mężczyźni o kroju austriackich ma chlebaków. Podhalanina. w Starsi mundurów mundurów. charakterystycznym np. kurtki z j a w i s k i e m tego od wpływ Podhalan. mundurach Moda guzikami caków z j a w i s k i e m jest lub granatowe światowej. sześćdziesiąte. z etnograficzne jest wieloaspektowym. zaskakujące. Piekielnika styczny, się stroju p o d h a l a ń s k i e g o na Na Orawie, pożycza portki zagadnieniem Czasem tego pewien góral działacz Podhalan i się w nie m ł o d y m ludziom stości. Czyni przekonaniu, że p o r t k i od to w pradawna były noszone przez dowodem polskości Orawie pewna Gdy na już jesteśmy zaznaczyć tradycyjnie Góra tej część narodowościowe; można, że regionali- każe ubierać różnych uroczy­ podhalańskie Piekielniczan i że są w s i (jak w i a d o m o , na ludności ma północnej słowackie poczucie t y m tle z d a r z a j ą się antagonizmy). przy sprawach narodowościowych, strój mieszkańcy i Głodówka przy okazji są­ bardzo przyczyny przykład wybitny od młode. na (Sucha typu dwóch Hora, podhalańskiego orawskich Hladovka), wsi: noszą Sucha położonych �z cieńszej i d e t n e , ale gorzej za t o wyprawionej skóry, mniejsze, tan­ droższe. i s y m p t o m a t y c z n y m jest pro­ dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w Zjawiskiem koń­ cu pro­ lat ciekawym sześćdziesiątych dukcji spinek — Spinki ich n y c h ; s ą one Podhalan (np. noszone spinki ręcznie typy: przez P o d h a l a n kontynuacją kostiumu spinek męskiego. zamiast przez GOPR). Spinki i będące aktualnej następujące i stroju, Są dla z wykonywane ręcznie przez nie-Podhalan, także część noszone zaznaczenia GOPR-owców, „góral- nabitą odznaką nabywane są np. w latach także ostatnich modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c kupo­ w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na nie w mieszkaniu problematyką i robione t a ś m o w o zakłady — Spinki także nowe motywy, łeb kozicy, dwa w poza np. jelenia nie-Podhalan. Spinki, terenie C z e c h o s ł o w a c j i . bre zespoły pujące w na We folklorystyczne, wsiach tych popularne różnego rodzaju festiwalach Czechosłowacji. Spotkałem i często waka, niemile zdziwionego, że górale folklorystycznych nie Polacy filmów przysłali film Co najmniej skiego w Na dla elementy wykorzystywane są w Współcześnie zaś wśród miejskiej. wytwórczych kierpce, Cepelii wykonywane Grywałdzie czy dawane są na renie całej wzmiankę: „bardzo renesans m o d y paradnych swego w Ich na projektantem Dziurny, z opasków. rażą się w Dało to przeładowaniem dużym są Różnią przez się one tradycyjnej. ozdób, na za­ się są za­ i przez męskie, „Przekolac", fajki, tego są ostro już dawno powodu łańcu­ znacznie. galanterii broszki i przez pamiątek drewniane czy w i ę k s z y m podhalańskich i spoza i metalo­ stopniu na­ sprzedawane w wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych. Wyrabiane stare", i Z są także „zgrzebne" mi Poznania, o ozdobne, spinki pewnością konkretnych w innych stylizowane przez zajmujących o tym choćby Warszawy takich także „pra­ plastyków. z produkcją miastach przedmioty — świadczy na artystów plastykach się i zaczerpnięto Torby funkcjonalne, Niestety, Stefan utalentowany rezultat. produkcja Motyw zumiałego spinki, dla przedmiotów Krupówkach tów w nuje symbolu każdego, spinek. wyrabia się częstość ich kształcie się te wy­ na w spinka Sobczakówce w Spółdzielnia symbolu do Prywatny nadnaturalnej reklamą sklep wśród blachy. Wyko­ przezna­ kilkumetrowa, pracowni kowalskiej Zakopanem produkuje Zakopanem. „Zawrat" w modne Podhalan. * Jest rzeczą godną ubolewania, że Podhale, będące o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co naj­ m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i swe­ go s t r o j u . frag­ Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie nie matu cieszyły wielu spraw skończyła żonej problematyki, torby na lamp-kinkie- wielkości, ścianie. Wielka, jest zro­ produkowania sprzedaży spinek, z miedziowanej spinki czone d o p o w i e s z e n i a n a kuta asumpt „spinkopodobnych". specjalizuje się t a k ż e ręcznie góralszczyzny, dał one Cepelii. jest torbach dobry są ich Wyrabiane się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć Ubiór Podhalan z byłoby zakresu jej kultury kluczem do te­ zrozumienia podhalańskiej, niezwykle powtarzalnego charakteru. Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13. 10 wyłącznie Z są jak s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e spółdzielnię pomysłowy bardzo te­ wytwórczości z wykonawców tłoczeń powodzeniem. sprze­ na „góralskich". tamtejszą bardzo Motyw Np. Krościenku, rodzin, współczesnej sztuce po­ Krościenku. torby damskie. Nie m a j ą i jednym człowiek nazywane kierpców przez spinek tu Gie­ została zręcznie wykorzystana wytwórców do noszone stroju, czyszczenia skrócił Wykonywane wiązujące wy­ zakła­ handlu ulicznym te przykładem pierwowzoru i Rdzawce, kierpcami". są s k ó r z a n e Krościenku plastycznie. w przez wiele Kierpce sadniczo od są Zakopanem targowicach i w „pańskimi Ciekawym wiele jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h . masowo wytwórców podhalańskiej w spinki pa­ się stępowania. się Tylmanowej Polski. Już m i e s z k a ń c ó w miast. Spora Znaczna część p r o d u k c j i M o d a na Wiadomo podhalań­ d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m dów — chłopsku". obserwuje „przekolaca" prywatnych bez funkcję. we, plastykowe w mniejszym Spowodo­ stroju do Podhala. Dubli­ Słowacy modzie n a t r a f i a m y na roby podhalańskie w do najpo­ sklepach Pojawiają przez k o b i e t y . festi­ jurorów. lat p a ń p r z e b i e r a s i ę po szek swą masowo, typy stroju, noszą 1968 n a danego k r a j u " . stu przełęczy Sło­ podhalańscy Podhalu, konsternację od wisiorek pierwotną f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e ­ zentowały folklor „typowy w a ł o to z r o z u m i a ł ą wystę­ zakończony pry­ Zakopanem. itp. dawniej stracił folklorystycznych telewizyjnych o f i l m o Suchej G ó r z e . Oba do­ się z opinią pewnego s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u wal istnieją w prywatnych wymienione obecnie noszone t a k ż e na się starego g ó r a l a , s y l w e t k a r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y . ZWW Podhalem. głowa ostatnio np. wykonywane sprzedawane miątkarskich, Te ścia­ zajmującego s z t a n c ą przez osoby wytwórcze, odlewane, pularniejsze, wontu, historyka podhalańską. — Spinki watne pewnego w tradycyj­ n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą współczesnego skości" można wykonywane świadomości przez „parzenicami". W wyróżnić oryginalnego jej zło­ i nie­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86437e9768560483d71c7d7ee5995fae.pdf 4d290640af0685f0c37afc7a5a6d3ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4317 Title A name given to the resource Z życia / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż Y C I A . Począwszy od niniejszego numeru wprowadzamy do naszego k w a r t a l ­ nika r u b r y k ę pn. „Z Życia...". B ę d z i e m y w niej zamieszczać zwięzłe informacje o zjawiskach pozornie marginesowyoh, ale i l u s t r u j ą c y c h naszym zdaniem n i e k t ó r e charakterystyczne przejawy w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ludowej. Prezentujemy jedynie fakty autentyczne, bez ż a d n e g o retuszu. B ę d z i e m y wdzięczni naszym czytelnikom za n a d s y ł a n i e takich w ł a ś n i e m a t e r i a ł ó w do tej r u b r y k i . REDAKCJA I Brata znanego działacza regionalistycznego zapytano k i e d y ś , dlaczego nie chodzi do świetlicy „ l u d o w e j " . — Nie jestem Indianinem — odpowiedział — i nie b ę d ę siedzieć w rezerwacie. * Gorzkie refleksje uczestnika konkursu g a w ę d z i a r ­ skiego: — Profesor m i zarzucił, że nie m ó w i ę czystą g w a r ą , że kaleczę g w a r ę . No dobrze, ale czy to moja wina, że mnie ojciec posyłał do szkoły i mam m a t u r ę ? Ile się w szkole n a w y ś m i e w a l i z tej mojej gwary, nauczyciel co i raz to m i z a p o d a w a ł o p i ę k n i e języka polskiego i zachwaszczaniu mowy, a teraz m i m ó w i ą , że m a m z ł ą g w a r ę . M ó w i ę t a k jak ludzie u nas w wiosce, przecież był pan u nas, niech pan sam powie. C h ę t n i e b y m się poduczył tej naszej gwary, ale przecież z naszego terenu nie ma ż a d n y c h publikacji j ę z y k o z n a w c z y c h . J u ż więcej na konkurs nie p r z y j a d ę , mam w i e l k i żal, dosyć mam tego. Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem p r o j e k t o w a ł zorga­ nizowanie dla swych członków kursu gwary p o d h a l a ń ­ skiej. * Pewien znany poeta i g a w ę d z i a r z wiejski, w y s t ę p u ­ jący wiele razy na r ó ż n y c h imprezach, zawsze w garni­ turze, p o j a w i ł się nagle na festiwalu w stroju l u d o w y m . Czerwiec. Gorąco. G a w ę d z i a r z wiek, poci się n i e m i ł o s i e r n i e . — Ale p i ę k n a koszulę i dżinsy. ów, stary już pogoda —• z a g a d u j ę . Marn na czło­ sobie — Niech to szlag trafi z t a k i m u p a ł e m , jeszcze w tej w e ł n i e — odpowiada. Ociera sobie c h u s t k ą pot z czoła i dodaje: — Ale, k u r w a , trzeba p o p i e r a ć s z t u k ę l u d o w ą . Prasa doniosła, że pewien r o l n i k z pow. S ł o m n i k i przebiera się w s t r ó j ludowy, ilekroć jedzie do K r a k o w a z a ł a t w i ć j a k ą ś s p r a w ę w urzędzie. P o w ó d : u r z ę d n i c y są do niego o wiele przychylniej nastawieni i szybciej go z a ł a t w i a j ą , niż gdyby był ubrany normalnie. 286 1 Rozmowa z w y t w ó r c z y n i ą plecionych w e ł n i a n y c h r ę ­ kawic, tzw. „sabałówek". — Czy te r ę k a w i c e zawsze się n a z y w a ł y „sabałówki"? — Zawsze. — A do czego się je u ż y w a ł o ? — Do lasu, do r ą b a n i a drzewa zimą. — A jak się' wtedy n a z y w a ł y ? — Łapawice. — A od kiedy n a z y w a j ą się „ s a b a ł ó w k i " ? — Od kiedy robię je dla p a n ó w . — A czemu tak Się n a z y w a j ą ? — Ż e b y panowie wiedzieli, że to r ę k a w i c e czysto góralskie. Pewien dom k u l t u r y w K r a k o w i e w y s t a w i ł amator­ s k i m i siłami wodewil Antoniego K r u m ł o w s k i e g o Prze­ wodnik Tatrzański, z m u z y k ą Jana Tesarzika. Premiera odbyła się wiosną 1970 г.. plakaty rozlepiono w całym mieście. Dla tych czytelników, k t ó r z y nie obejrzeli tego spek­ taklu, a nie p a m i ę t a j ą już prapremiery (1919 г.), d r u k u ­ jemy n i e k t ó r e fragmenty wodewilu: Chór gości i g ó r a l i : Jak upaja i zachwyca Tej przyrody górskiej cud. Taka p i ę k n a okolica T a k i rosły, dzielny lud!... G ó r y w wieczny śnieg odziane T o n ą szczytem pośród chmur — To jest nasze Zakopane To jest p e r ł a naszych gór! (...) Hanka: Mój chłopiec nie dla panny! Irena: Daruje ci go c h ę t n i e ! H . : Nie sztuka d a r o w a ć to, co nie swoje! I . : Moja Hanko, nie jestem taka zła, j a k sądziłaś! Ja nie c h c i a ł a m cię s k r z y w d z i ć ! C h c i a ł a m tylko p o z n a ć du­ szę góralską — psyche! Rozumiesz mnie? H . : Nie. (...) Dymalskii (do gromady górali): Hej chłopcy! K t ó r y z was chciałby wyjść na człowieka? G ó r a l e (oglądając się): Kaz ten cłowiek? D.: Nie rozumiecie mnie! K t ó r y z was chciałby zrobić szczęście, wielkie szczęście? G ó r a l I-szy: To ja! Góral I i - i : Albo i j a ! D.: Cicho! P o t r z e b u j ę do mojej restauracji kelnera! �G ó r a l e (rozczarowani): Eeeee! (...) Przewodnik (wchodząc): Niech będzie pochwalony! Irena (do Doremi): To on! Doremi (przygląda mvi się): O superbe!... Irenko, w i n ­ szuję ci... * Rozmowa d w ó c h skiego: uczestników konkursu gawędziar­ pluje w obiektywy kamer, żąda 500 lub 1000 złotych w monetach, ucieka w pole, kryje się w sianie w stodole itp. Historia z p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h : do pewnego wiejskiego rzeźbiarza zaapelowano, aby sztuka jego bar­ dziej służyła t r e ś c i o m socjalistycznym. A r t y s t a p r z e j ą ł się i po pewnym czasie z d u m ą przyniósł do muzeum rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą człowieka na koniu. —i Staszek, czy ty jesteś autentyczny? — No i co, podoba się? — spytał z widoczną — Nie, — A kto to jest? — spytano. bo mam maturę. (Uczestnicy konkursu b y l i podzieleni na a u t e n t y c z n ą i ogólną). — Jak kategorie: z * Pewna etnografka, autorka prac o medycynie ludo­ wej, o p u b l i k o w a ł a w popularnym czasopiśmie serię felietonów na temat k o ł t u n ó w , jakie z d a r z y ł o się jej widzieć na terenie w o j . białostockiego. Np. dziecku za­ puszczono k o ł t u n a , aby w y g n a ć z ciała paraliż, stara kobieta b y ł a zdrowa dzięki k o ł t u n o w i i t p . R e p o r t a ż e te w y r a ź n i e o k r e ś l a ł y stanowisko autorki, b y ł y opisem tzw. patologii społecznej, m i a ł y działać jako odstręczający przykład. Odzew na a r t y k u ł y był dość n i e z w y k ł y . Do redakcji n a d s z e d ł list mieszkanki Poznania, proszącej o k o n t a k t z k o ł t u n a m i białostockimi celem w y m i a n y doświadczeń. Nadawczyni t a k ż e chce zapuścić sobie k o ł t u n a , ale nie wie, jak to zrobić; pragnie więc n a w i ą z a ć k o r e p o n d e n c j ę z bohaterkami r e p o r t a ż y . Etnografka odpisała poznaniance, że nie może nie­ stety spełnić jej prośby, p o n i e w a ż jest z w i ą z a n a dzien­ nikarską tajemnicą. dumą. to, nie poznajecie? to m a r s z a ł e k Rokossowski. — Л widzieliście m a r s z a ł k a osobiście, czy to portret, fotografii? — A jakże, widziałem. Jak przed w o j n ą służyłem w u ł a n a c h , t o ś m y defilowali w Warszawie przed mar­ s z a ł k i e m . Miał na sobie szary mundur i nosił wtedy duże, siwe wąsy. Etnograf w prywatnej rozmowie, ż a r t o b l i w i e : — M a m y w sąsiedztwie b a b k ę , cały dzień nic nie robi, chodzić nie może, Warto by jej k u p i ć t r o c h ę pa­ pieru i farby, ma wiele czasu, niech maluje, a potem odkryjemy p r y m i t y w a , zrobimy sensację w gazecie, b ę d ą do nas ludzie w a l i ć drzwiami i oknami, zarobimy k u p ę forsy. Siedzi babcia przed kościołem. Przechodzi wczaso­ wiczka, częstuje babcię cukierkami z torebki i prosi: — Z m ó w c i e babciu za mnie zdrowaśkę. — Ty stara k r o w o — odpowiada babcia — Pytanie studenta na uniwersyteckim obozie etnogra­ ficznym: —• Panie magistrze, czy z żydowskiego kamienna cmentarza, u ż y w a n a płyta * nagrobna przez chłopa zdro­ w a ś k ę za jednego cukierka? A n i m i się śni. jako osełka do ostrzenia siekier i noży, to jest eksponat etno­ Mieszkańcy pewnej szlacheckiej wsi na wybudowali sobie' kościół, aby graficzny? Podlasiu nie chodzić do kościoła w sąsiedniej, chłopskiej wsi i nie n a r a ż a ć się na k ą ś l i w e uwagi i drwiny. * : Dziennikarz o znanym rzeźbiarzu wiejsk m, watnej w pry­ rozmowie: — On Jeszcze z Podlasia. Chłop jest strasznie zmanierowany. Rzeźbi niby stare autentyczne prymitywy, a ma willę z to łazienką, centralnym ogrzewaniem i telewizorem, jeździ na moto­ rze, a na niedzielę w k ł a d a czarny garnitur. I to ma b y ć twórca ludowy! szlachcie, Było wybudował to sobie wyzwanie p o n i e w a ż wg miejscowego nowy rzucone zwyczaju domy z ganeczkiem „ w ł o ś c i a n o m " nie p r z y s ł u g i w a ł y . Oburzona szlachta z o r g a n i z o w a ł a tzw. zajazd, czyli k u p ą s w a w o l n ą złożyła chłopu wizytę i z d e m o l o w a ł a ganeczek. Miejsco­ we w ł a d z e wolały się nie mieszać — śledztwo przeciw­ * Józef budynek z ganeczkiem. ko sprawcom umorzono, aby nie w y w o ł y w a ć niepotrzeb­ Janos, znany rzeźbiarz z D ę b n a na Podhalu, nych zadrażnień. znów zapanował Chłop zrozumiał swój błąd, na wsi spokój. reaguje na licznych o d w i e d z a j ą c y c h go m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i ludowej w sposób n a s t ę p u j ą c y : szczuje psem, klnie, Antoni Kroh 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02320d963bc6f20904286b41db527fd0.pdf 9c56dc7214d7ffa0c05ac2e943046251 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2909 Title A name given to the resource Paszyn po siedemnastu latach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.171-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh PASZYN PO S I E D E M N A S T U LATACH Poznałem księdza Edwarda Nitkę na plebanii w Paszynie i jadłem u niego twaróg, polewany zielonym miodem, wiosną 1972 roku, na kilka miesięcy przed eksplozją twórczości plastycznej w tej wsi. Znalazem się tam, przygotowując I Konkurs Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, organizowany przez Muzeum w Nowym Sączu. Wówczas o Paszynie mało kto słyszał, ksiądz Edward Nitka nie był jeszcze sławny na całą Polskę i poza jej granicami, znano go natomiast i serdecznie pamiętano w Starym Sączu, Ptaszkowej, Szczawnicy, Borzęcinie — wszędzie tam, gdzie pracował. Wyróżniał się spośród innych księży absolutnym brakiem księżowskiej pozy; wolny od obłudy, ufny w Bogu, był sobą i cieszył się życiem. Hodował gołębie, organizował amatorskie przedstawie­ nia teatralne — występował w najśmieszniejszych rolach, nie bojąc się o swój autorytet osoby duchownej; podobno kiedyś wprost ze sceny, ubrany w jakiś niesamowity kostium, pogalopował konno z wiatykiem do umierającego. Kupił dwie pary rękawic i boksował się z wiejskimi chłopakami. Znany był również powiatowym wła­ dzom w Nowym Sączu jako człowiek, oględnie mówiąc, nieskory do politycznych i moralnych koncesji, bezpośredni w wypowiedziach, a do tego obdarzony niebanalnym poczuciem humoru. Z pewnością na długo wbił się w pamięć funkcjonariuszom UB w Brzesku. Pojmano go jako byłego kapelana Armii Krajowej i prowadzono ulicą na przesłuchanie, aż tu zza zakrętu nagle wyjechał motocykl; ksiądz Nitka, mimo że skuty kajdankami, dziarsko wskoczył na tylne siodełko i odfrunął. Zdarzyło się to około 1946 roku. Poznałem go jako mężczyznę po pięćdziesiątce, więc anegdoty o boksowaniu, występach artystycznych i brawurowej ucieczce znam tylko z drugiej ręki. Ale daję im wiarę, ponieważ zdarzenia, których byłem na­ ocznym świadkiem, niewiele ustępują tamtym. Miałem szczęście współpracować z Księdzem Dziekanem od wiosny 1972 do lata 1980 roku. Dzisiaj wiele sądów z tamtych czasów uległo przewartościowaniu. Ja również patrzę na Paszyn inaczej niż kiedyś. W latach siedemdziesiątych paszyński fenomen interesował mnie przede wszystkim, jeśli można tak się wyrazić, od strony artystyczno-statystycznej (twórców było imponująco wielu, niemal wszyscy to laureaci, przynajmniej potencjalni) oraz obycza­ jowej. Kontaktowałem się z księdzem Nitką przede wszystkim w sprawach organizacyjnych, przygotowując wystawy i konkursy, zapraszając tamtejszych artystów na kiermasze, przywożąc cudzo­ ziemców, dziennikarzy itp. Ogromnie lubiłem jeździć do Paszyna. Fascynowała mnie osobo­ wość księdza Nitki, szanowałem go i lubiłem jak mało kogo, jego optymizm mnie umacniał. Obawiam się, że powyższe zdanie wypad­ ło sztucznie — ale trudno, nic na to nie poradzę. Każda rozmowa z Księdzem Dziekanem była dla mnie radosną przygodą, jakby festynem; może dlatego, że ani przedtem, ani potem nie zdarzyło mi się spotkać człowieka, który promieniowałby taką radością życia (chociaż, naturalnie, i on miewał chwile depresji), który nieustannie życzyłby bliźnim wszystkiego najlepszego, co wynikało z naturalnej wiary w Najwyższy Sens i Radosne Przeznaczenie. Od jak dawna sięgam pamięcią, właśnie tej wiary w Sens mi brakowało. Próbowa­ łem łatać ów mankament na różne sposoby, choćby korzystając z pomocy książkowych przyjaciół, jak Kubuś Puchatek, Colas Breugnon, Don Camillo, Gargantua, Szwejk. Ksiądz Edward Nitka łączył w sobie te postacie, był niejako ich wspólnym ucieleśnieniem. Jeśli ktoś się żachnie na takie zestawienie, bardzo mi przykro. Ludzie z dawien dawna tęsknią za mityczną krainą szczęśli­ wości. Może to być Arkadia, Arabia felix, Schlaraffenland, wyspa Utopia albo na przykład Podhale. Dopiero teraz, po latach, uświadamiam sobie, że taką Arkadią — z wygodnym połączeniem autobusowym — był dla mnie Paszyn. Wsi spokojna, wsi wesoła, bezproblemowa! Słodka ułudo lat siedemdziesiątych! Jawiła mi się ta parafia, jakby o niej to właśnie napisano ów wierszyk z końca osiemnastego wieku: „Pięknie na łąkach bydło się pasie, wdzięcznie z Jasiami pląsają Kasie". Uśmiechy przechodzących ludzi, miód, domowy razowiec, transparent „Witajcie!" nad plebanią, aleja kilkumetrowych palm wielkanocnych z papierowymi wstążkami, gościnność w każdym domu, nieustanne sukcesy, nawet niektóre psy machały ogonami na mój widok; dzwonię do drzwi, ksiądz woła tubalnym głosem: „Ach, kogóż to widzę! Co za szczęście! Jakiż zaszczyt! Witam wielmożnego pana magistra w niskich progach, prosimy, prosimy!" i natychmiast oznajmia radosną nowinę, że oto znowu któryś parafianin objawił wielki talent plastyczny i niebawem zadziwi całą Polskę... Z rozrzewnieniem wspominam tamten świat wzajemnego zrozumienia i braterskiej współpracy, od dłuższego czasu przygotowuję się, aby go szczegółowo opisać — bo przecież rzeźbiarski i malarski Paszyn lat siedemdziesiątych był prawdziwym fenomenem, niewątpliwie godnym uwiecznienia, ciekawą a mało znaną kartą w dziejach kultury polskiej, liczne zaś reportaże z tej wsi oraz różne wzmianki w publikatorach były na ogół mocno powierz­ chowne i na jedno kopyto. Dzisiaj widzę tamten Paszyn zgoła inaczej. Wiadomo, choć mówi się o tym raczej półgębkiem, że opieka nad sztuką neoludową i amatorską ma w Polsce bezpośrednie uwarun­ kowania polityczne. Nie chciałbym tutaj formułować upraszczają­ cych sądów, zjawisko jest skomplikowane, zresztą bardzo interesu­ jące, mam zamiar przedstawić je w obszerniejszym opracowaniu. Teraz chciałbym jedynie stwierdzić znany fakt, że gwałtowny rozwój (przede wszystkim ilościowy) sztuki neoludowej i amatorskiej w latach siedemdziesiątych był odgórnie zaprogramowany i osadzo­ ny w nader konkretnych politycznych realiach. Bezpośrednie cele tej operacji zostały zaakceptowane niemal powszechnie, nad skutkami dalekosiężnymi mało kto się publicznie zastanawiał. I oto w tej wielkiej państwowej akcji cudownego rozmnożenia artystów ludowych największe sukcesy zaczął niespodziewanie od­ nosić ksiądz, który z niezwykłą sprawnością animował plastykę chłopską, widząc w niej znakomitą formę pracy duszpasterskiej oraz szansę pomocy materialnej dla swoich biedniejszych parafian. Czyli — tak samo jak wszyscy, tylko o wiele skuteczniej i zupełnie inaczej, bo na innych ideowych podstawach. Skutki tej działalności Księdza Dziekana były imponujące i godne najwyższego uznania, tylko że przez państwowych sponso­ rów zgoła niepożądane. Przykład jeden z wielu: na rzeźbiących i malujących paszyniaków spływało sporo państwowych pieniędzy (zakupy, stypendia, nagrody), ale adresaci przesyłek nie kojarzyli tego dobrodziejstwa z polityką kulturalną państwa, lecz z organiza­ cyjnym talentem Księdza Dziekana, zresztą nie bez racji — bo przecież w sąsiednich wsiach tej formy uzupełniania domowych budżetów prawie nie było. Inny przykład — delikatna sprawa tematyki sakralnej. Ksiądz Nitka jej nie narzucał, przeciwnie, namawiał swych parafian do śmielszego wyboru tematyki, wielokro­ tnie byłem tego naocznym świadkiem. Lecz ośrodek paszyński był ośrodkiem ludowej sztuki religijnej — podczas, gdy gdzie indziej tematyka sakralna stawała się jedynie pustą ikonografią bez idei; Chrystus Frasobliwy lat siedemdziesiątych przestawał być Bogiem, stawał się neoludowym bibelotem. Lecz w Paszynie sprawa ta wyglądała inaczej. Niebywałe sukcesy organizacyjne Księdza Dziekana wpra171 �wiały władze w dziwny stan ducha. Z jednej strony — należało docenić wybitnego animatora i „działacza kultury", choćby dlatego, by nie wypuścić z rąk inicjatywy; Ksiądz Dziekan, jako ob. Edward Nitka, otrzymał nawet medal „Za mądrość i dobrą robotę", przyznawany przez redakcję „Gazety Południowej". Ale walka ideologiczna przecież nie słabła, wielokrotnie próbowano przejąć rzeźbiarski i malarski Paszyn, a księdza uhonorować i odstawić na bocznicę. Długo by prawić. Można by również opowiedzieć to i owo na temat ewolucji stosunku przełożonych księdza Edwarda Nitki do jego poczynań. Historia ośrodka paszyńskiego jawi mi się dzisiaj przede wszyst­ kim jako odbicie stosunków między państwem a Kościołem na najniższym szczeblu, w zwyczajnej wiejskiej parafii, ale obserwowa­ nych przez wielce oryginalny pryzmat —- mianowicie poprzez państwową akcję rozwijania plastyki chłopskiej, religijnej w for­ mie, socjalistycznej w treści. Naturalnie, Paszyn to również ko­ palnia innych tematów: gwałtowne kariery staruszków oraz dzie­ ci, praca dziennikarska od kulis, odwiedziny wspaniałych ludzi, zabawy cudzoziemców w polskim buszu, a także kwestie czysto artystyczne, np. problem transponowania dawnych wzorów czy podejmowanie twórczości plastycznej bez znajomości choćby odro­ biny warsztatu. Zbierając eksponaty na trzeci z kolei konkurs rzeźby karpackiej powiedziałem żartobliwie, że będzie to wielki mecz: Paszyn kontra reszta Karpat. Ksiądz podchwycił ten żart i opracował punktację: za pierwsze miejsce tyle, za drugie tyle itd. Naturalnie Paszyn zwyciężył. W ogóle ksiądz Nitka był zagorzałym kibicem sporto­ wym. Dwa razy widziałem, jak ten starszy, tęgi mężczyzna po prostu szalał z radości: raz, gdy polscy piłkarze byli o włos od zdoby­ cia mistrzostwa świata, a drugi raz, gdy kardynał Wojtyła został papieżem. Ksiądz Dziekan zamierzał pobudować w Paszynie oddział tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego. Miał to być dom sztuki ludowej — z pracowniami, magazynami, ciemnią fotograficzną, salą wystawową, biblioteką, pokojem i mieszkaniem dla kustosza. Marzył, że po osiągnięciu wieku emerytalnego zostanie zwolniony z obowiązków proboszcza i dziekana (zwłaszcza ta ostatnia funkcja mocno go fatygowała), a poświęci się wyłącznie pracy animatorskiej. Rzecz była realna, ksiądz zaczął już gromadzić fundusze i materiały na budowę, lecz przyszedł moment, w którym musiał sam zniweczyć swoje plany. Podczas pertraktacji z ówczesnym wojewodą nowosą­ deckim stanęła alternatywa: albo zezwolenie na budowę kościoła na osiedlu Millenium w Nowym Sączu, albo zezwolenie na Dom Ludowej Sztuki Religijnej w Paszynie (taka miała być nazwa). Ksiądz Nitka nie zawahał się. Zmarł w najodpowiedniejszym dla siebie momencie, w sierpniu 1981 roku; nie dożył czasów, w których mecze Paszyn kontra reszta Karpat nie odbywają się z braku kibiców. Przed śmiercią długo chorował, denerwując się straszliwie sytuacją w kraju; bał się, że powrócą czasy, w których znowu będzie musiał zachowywać się po bohatersku. Ksiądz Stanisław Janas, następca księdza Edwarda Nitki w Pa­ szynie, objął probostwo w krańcowo odmiennej sytuacji społecznej. Z pewnością nie było mu łatwo. Choćby dlatego, że wszyscy odruchowo porównywali go z poprzednikiem. Trudno mieć preten­ sje do Stanisława Janasa, że nie jest Edwardem Nitką, ale również trudno się dziwić, że liczni przyjaciele Paszyna myśleli z obawą: co dalej? Ksiądz Janas jest niewątpliwie człowiekiem obowiązkowym i pełnym najlepszej woli. Przychodząc do Paszyna, musiał uczyć się od podstaw zagadnień, związanych z twórczością ludową, gdyż przedtem nie miał z tymi sprawami do czynienia. Rzeźbiarski i malarski Paszyn był dla niego dodatkowym obowiązkiem, zresztą pilnie spełnianym, ale obowiązkiem, nie zaś życiową pasją, jak to miało miejsce w wypadku jego wielkiego poprzednika. Ksiądz Janas stara się jak może kontynuować dzieło księdza Nitki. Przede wszystkim — buduje muzeum, którego ksiądz Nitka nie doczekał. Znajdzie się ono w wyremontowanej dawnej plebanii (miejsce najwłaściwsze z możliwych), zaś mieszkania księży, sala 172 katechetyczna i urząd parafialny zostaną przeniesione do nowego budynku, który obecnie (czerwiec 1988 r.) jest niemal na ukończe­ niu. Obecny proboszcz stara się animować życie plastyczne swojej parafii, zorganizował kilka wystaw twórczości paszyniaków (ostat­ nia, wielka, objeżdża właśnie Republikę Federalną Niemiec). Pleba­ nia jak dawniej otwarta jest dla gości, ksiądz prowadzi na bieżąco Kronikę paszyńskiego talentu, raz po raz pojawiają się wzmianki w prasie. Kolekcja z paszyńskiej plebanii nie została zapomniana; świadczy o tym ruch eksponatów, wypożyczanych ostatnio m.in. przez muzea w Limanowej i Nowym Sączu. Dobrym sprawdzianem aktualnego stanu ośrodka był konkurs „Malarstwo na szkle z Paszyna", rozstrzygnięty na początku kwietnia 1988 r. Przystąpiło do niego siedemnaście osób, składając ogółem 89 prac. Ten bardzo dobry rezultat ilościowy jest niewątpli­ wą zasługą komisarza, Zbigniewa Wolanina, który nb. niedawno obronił wartościową pracę magisterską Malarstwo na szkle w paszyńskim ośrodku plastyki ludowej. Dzięki jego perswazjom udział w konkursie wzięły również te malarki, które już od dłuższego czasu zarzuciły twórczość. Wydaje się więc, że liczba paszyniaków, aktualnie malujących na szkle, jest nieco mniejsza niż liczba uczestników konkursu i wynosi około dziesięciu-dwunastu osób. Naturalnie, w porównaniu do lat siedemdziesiątych stanowi to znaczny regres. Zwraca uwagę niemal zupełny brak nowych twarzy. Dzisiejsze paszyńskie nastolatki mają dość mgliste wyobrażenie o tym, jaka panowała we wsi atmosfera wokół twórczości plastycz­ nej za czasów Księdza Dziekana. Dla nich to już historia. Wydaje się, że główną przyczyną tego regresu jest ogólna kondycja psychiczna Polaków. Sztuka ludowa ma dzisiaj u nas bez porównania mniejszą publiczność, niż przed dziesięcioma laty; ludziom zupełnie co innego w głowie, niż obrazki czy świątki. Ksiądz Dziekan odszedł w okresie gwałtownych przemian społecznych. Niepodobna osądzić jednoznacznie, czy większą stratą dla ośrodka była jego śmierć, czy też wydarzenia, po których Polacy wciąż jeszcze nie mogą się otrząsnąć. Niemal zupełnie wysechł strumień pieniędzy, który płynął do Paszyna w latach siedemdziesiątych. Cudzoziemcy, odwiedzający Polskę, interesują się zgoła czym innym, niż sztuką ludową. Coraz gwałtowniej następuje pauperyzacja inteligencji; dzisiaj mało kto chce i może płacić za prace chłopskich artystów, turystów jest mniej, zbiednieli. Muzea także zbiedniały. Czynnik finansowy, znakomicie wykorzystywany propagandowo przez księdza Nitkę, czynnik, który był jedną z przyczyn rozwoju ośrodka w latach siedemdziesią­ tych, stracił w znacznym stopniu na znaczeniu. To znaczy, stracił na znaczeniu jako czynnik pozytywny, bo w ogóle, to ważny jest nadal. Stosunkowo najlepiej mają się ci, którzy produkują masówkę dla Cepelii, Veritasu, prywatnych galerii i tzw. butików. Im twórca ambitniejszy, tym jego praca jest bardziej absurdalna pod względem ekonomicznym. Dla ludzi rozsądnych i konkretnych, jakimi na ogół są chłopi oraz chłoporobotnicy, kwestia ta ma znaczny ciężar gatunkowy. W omawianym konkursie malarstwa na szkle pierwsza nagroda wynosiła siedem tysięcy; siła nabywcza tej sumy wynosi jedną czwartą, może jedną piątą siły nabywczej nagrody z lat siedemdziesiątych. Marna chwała, marne pieniądze — pomyśli laureat. Nie wiem, w jaki sposób Ksiądz Dziekan stawiałby czoła tym zjawiskom, gdyby żył; nie sądzę, by jego wielki autorytet oraz siła perswazji mogły tu stanowić wystarczającą przeciwwagę. Dlate­ go ośmieliłem się wyrazić pogląd, że zmarł w najodpowiedniejszym dla siebie momencie. Nie chciałbym bawić się w prognozy, jak potoczą się dalej dzieje ośrodka paszyńskiego. Bardziej interesuje mnie próba odpowiedzi na pytanie: która część dorobku księdza Nitki i jego parafian wytrzymała próbę czasu, okazała się trwała oraz inspirująca następ­ ne pokolenie? Sprawę należy chyba rozpatrywać w kilku aspektach: artystycz­ nym, pedagogicznym (w szerokim tego słowa znaczeniu) oraz finansowym. Wypada tu powtórzyć opinię, którą wyraziłem przed kilkunastu laty: ośrodek paszyński jest interesujący w pierwszym rzędzie jako zjawisko społeczne, dopiero w następnej zaś kolejności — artystycz­ ne. Wydaje mi się, że spośród około stu dwudziestu rzeźbiących �i malujących mieszkańców Paszyna tylko kilkoro osiągnęło interesu­ jące rezultaty artystyczne. Mam tu przede wszystkim na myśli Wojciecha Oleksego, który w krótkim czasie dopracował się własnej, niepowtarzalnej formy, surowej i ogromnie ekspresyjnej. Droga, jaką przebył od najprymitywniejszych wyrzynanek do znakomitych kompozycji wielofiguralnych jest najlepszym dowodem, że Oleksy mial duży talent plastyczny, który ujawnił się z niespodziewaną siłą pod wpływem sprzyjających okoliczności zewnętrznych. Szkoda tylko, że Wojciech Oleksy był już wówczas starym człowiekiem i miał przed sobą zaledwie kilka lat życia. Czasem ogarnia mnie zwątpienie, czy cały ten ruch wspierania twórczości neoludowej w latach siedemdziesiątych, nienaturalnie rozdęty i przybierający karykaturalne formy, w ogóle miał sens. Wtedy ratuję się wspomnieniem Oleksego. Gdy go poznałem, był zahukanym wiejskim popychadłem, nadającym się tylko do pasienia krów; ubrany w jakieś lachy, sprawiał wrażenie, jakby się bał, że go uderzę. Po kilku latach Oleksy był już zupełnie innym człowiekiem: swobodniejszym, świadomym swej wartości. Nieźle zarabiał. Kupił sobie garnitur, telewizor, chwalił się księdzu w swym „języku" niemowy: WADE BUBA O T U PANA (Władek, czyli brat, będzie pasać krowy, a ja będę panem). Na swej twórczości także niemało zyskał, zarówno duchowo jak materialnie, inny znany rzeźbiarz z Paszyna, Stanisław Mika „Stasicek". Obserwowałem z radością, jak Mika z miesiąca na miesiąc coraz bardziej prostował się psychicznie, jak dyplomy uznania (z których się naśmiewał), wzmianki w prasie, przekazy pieniężne, wizyty „panów" (z których także się naśmiewał) pomaga­ ły mu żyć. Takich dobroczynnych skutków działalności księdza Nitki obserwowałem znacznie więcej. Mam zamiar opisać to wszystko w osobnej książce. Można stwierdzić z wielkim zadowoleniem, że dokonania księ­ dza Nitki wytrzymały próbę czasu, a jego dzieło jest kontynuowane. Ośrodek żyje — mimo wybitnie niekorzystnych warunków zewnę­ trznych. Sztuka paszynian wciąż cieszy się zainteresowaniem i życzli­ wością. Paszyn nie jest zamkniętą kartą. II. do art. A . Jackowskiego: Wiesława Piasna, Kosmiczny szpieg, ol/pł., 72 x 52 cm, 1985 r. Fot. Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2485aa8f2c131590b27d980dbaf32e52.pdf a3421831f59eb98a1cfd50935a7c8280 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4248 Title A name given to the resource Z życia i kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.53-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie cmentarna w Klwowie) Chrystus dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła). z chorągwi; kościół w Ł o w i c z . Chrystus Pocieszyciel św. J a n Nepomucen P o w. Koło. w Misjonarski), (tamże). Chrystus Pow. Końskie. Łazarz i niemiłosierny bogacz (wieś Czarna). Św. Franciszek d y n ó w — Kolo), (kościół z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz Bielinach). z Asyżu (klasztor Ukrzyżowany bernar­ (stary kościół P o w. S ł u p c a . Św. Jerzy (st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) , św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) , ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n ­ Kłodawie). gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) . Pow. Opoczno. Chrystus Ukrzyżowany (kapliczka p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko­ Pow. łaja cmentarny Rozeja (refektarz we wsi Gorzałków), klasztoru w św. Antoni Wielkiej Woli), Padewski Chrystus Pow. Pow. Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł Ż Y C I A . . Tryb. Witowie) M i ń s k Św. Św. Katarzyna (kościół Maria Magdalena (tamże), Św. Rozalia (feretron M a z o w i e c k i . w Siennicy), św, Barbara Pow. P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a Z w Naucza­ j ą c y ( t a m ż e — refektarz). Pow. S t a s z ó w . w Szydłowie) P i o t r k ó w P u ł a w y. (tamże). Chrystus „Żywiciel" (kościół w Janow­ cu). . O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y : — B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz­ kał wtedy ubrany, do w sąsiedniej zapuścił niego któregoś stycznego. wsi. brodę, Widzę razu z Chodził żona, dzieci w lipcu, zawsze porządnie zadbane. Wpadłem pełnia przerażeniem, że T. sezonu tury­ ubrany jest w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę ma o g o l o n ą do latają gołej s k ó r y . Chodzi brudne, na wszedłem, T. tłumaczył rzeźba. Kiedy jakiemuś stare s z m a t y . panu, jak też Gdy powstaje z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę. O d c i ą g n ą ł e m go n a bok. — - P a n i e Т . , r a n y boskie, co zawołałem n a b o s a k a , dzieci bosaka, ubrane w się z panem dzieje? — przerażony. — Cicho -— s z e p n ą ł T — niech pan przyjdzie później, n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu. N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie g ł o w ę n a zero, b y zadokumentować swą ludowość. on że symbolizuje się dowiedział, ogolony łeb Gdzie chłopa? C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o okazji. * — Niechże j u ż wreszcie p r z e s t a n ą do mmc przy łazić c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych pewien garncarz, którego jest s p r z e d a ż s w y c h jedynym źródłem dochodów wyrobów. * -Zamówiła u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w , robiłem i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e z głowy to C h r y s t u s i k i — opowiada o swej mam wspólpracy z Cepelią rzeźbiarz wiejski. — Którą ze swoich rzeźb pan najbardziej lubi? — p y t a m t w ó r c ę ludowego. — Chrystusiki najwięcej idą, a mnie się Chrystusik t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a . 55 �Tomasz Ligas, rzeźbiarz z Krościenka n a d Dunajcem, o d o k o ł o d w ó c h l a t c z e k a n a d e c y z j ę p r z y j ę c i a go w poczet Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u d o w y c h . G ł ó w n a przeszkoda: L i g a s p r a c u j e j a k o k s i ę g o w y , jest w i ę c n i e l u d o w y m ligentem. „ D o o k o ł a Ś w i a t a " , „ P o l i t y k a " i inne czasopisma w y d r u k o w a ł y o g ł o s z e n i e , k t ó r e jakoby wisiało n a podha­ l a ń s k i e j s t a c y j c e k o l e j o w e j . O g ł o s z e n i e p o d a w a ł o , i ż jest „ s u r o w o zbronione r z u c a n i e od p a t k ó w od jedzenia, skorupow z j a j , p o m a r a j c o w i t d . " W a r t o p r z y p o m n i e ć , ż e o g ł o ­ szenie to j e s t w y d r u k o w a n e w k s i ą ż c e J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a „ K o m i z m " , wydanie przedwojenne. A l b o w i ę c r e d a k t o r z y c z a s o p i s m c z y t a j ą ostatnio B y s t r o n i a , albo naczelnik stacyjki przepisał ogłoszenie z książki, chcąc rozerwać turystów. inte­ T w ó r c a l u d o w y , p o s i a d a j ą c y w a r s z t a t (np. g a r n c a r z , k o w a l ) b a r d z o n i e c h ę t n i e p r z y j m u j e u c z n i ó w do n a u k i fachu, ponieważ za uczniów i czeladników płaci się wysoki podatek. T e n stan p r a w n y jest j e d n ą z p o w a ż n i e j ­ s z y c h p r z y c z y n , d l a k t ó r y c h t r a d y c y j n e r z e m i o s ł o ludowe ginie. T r u d n o s i ę w i ę c d z i w i ć , ż e s t a r z y m i s t r z o w i e s ą z tego p o w o d u rozgoryczeni. Cesarza Franciszka Józefa znałem C z y m o ż e i s t n i e ć fotografia l u d o w a ? — p y t a r z e ź b i a r z i malarz, wielokrotny uczestnik k o n k u r s ó w sztuki ludowej, k t ó r y z a j ą ł s i ę ostatnio f o t o g r a f i ą . o s o b i ś c i e •— o ś w i a d c z a z d u m ą s t a r y g ó r a l z K o ś c i e l i s k a . W i d z i a ł e m go w Wiedniu n a katafalku. z a s ł y s z a ł i z a n o t o w a ł Antoni N VM-IX Kroh К 1972 Imprezy folklorystyczna i regionalne L i p i e c 30. V I . — - 2 . V I I . w Kazimierzu nad W i s ł ą odbywał się V Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludo­ wych, na którym występowały zespoły r e p r e z e n t u j ą c e w s z y s t k i e regiony P o l ­ s k i i g o ś c i n n i e — d w a z e s p o ł y regional­ ne z A u s t r i i i W ę g i e r oraz k a b a r e t „ R z e p " . W s u m i e u c z e s t n i c z y ł o 27 k a p e l , 52 ś p i e w a k ó w i 8 i n s t r u m e n t a ­ listów. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr J ó z e f a B u r s z t y p r z y z n a ł o ^ n a g r o d y : n a g r . I (5.000 z ł . ) w kategorii k a p e l regionalnych przyznano „ S t e f a n o m " z L e ś n i c y , p o w . N . T a r g ; nagr. I I (4.000 z ł . ) — k a p e l i z S i e d l e c z k i , w o j . r z e s z o w s k i e ; n a g r . I I I (3.000 zł.) — k a p e l i z W y s o k i e j , w o j . kieleckie. W grupie z e s p o ł ó w „ s t y l i z o w a n y c h " laureatami zostały: kapela ludowa z Ł o w i i z a , kapela i m . S a b a ł y z Zakopane­ go i k a s z u b s k i e „ B a z u n y " z L e ż n a , woj. gdańskie. Z a najlepszych śpiewa­ k ó w uznano: W ł a d y s ł a w a Szczepania­ k a z L e ś n i c y , A n n ę Malec i Antoniego Słotysa z Biłgorajskiego. W ka­ tegorii i n s t r u m e n t a l i s t ó w I i I I miejsce zdobyli Florian Walkosz i B o l e s ł a w Trzmiel z zespołu i m . Sabały oraz J ó z e f Szpargała z Tomaszowa L u b . N a g r o d ę dziennikarzy o t r z y m a ł a trzy­ osobowa k a p e l a K o t a z i ń s k i c h ze Z d u n kowa, pow Przysucha. Speoyfiką Festiwalu w Kazimie­ r z u j e s t , ż e obok m u z y k ó w i ś p i e w a ­ 56 k ó w w i e j s k i c h gromadzi t a k ż o z o s p o ł y m i e j s k i e uliczne i p o d w ó r k o w o , a t a k ż e i to, ż e programowo jest to i m p r e z a 0 c h a r a k t e r z e festynu ludowego. Z n a ­ l a z ł o to w y r a z w programie, w k t ó r y m oprócz koncertów, wieczorów g a w ę d 1 poezji, w y s t ę p ó w wiejskiego k a b a ­ r e t u „ R z e p " , przewidziano targi s z t u ­ k i ludowej, n a k t ó r y c h t w ó r c y ludowi s a m i s p r z e d a w a l i swoje w y r o b y , m . i n . : Felicja Curyło i Maria W o j t y ł o z Z a ­ lipia, S t a n i s ł a w K o r p a z R u d y , J a n S ł a w i ń s k i z P a w ł o w a , Mateusz Startek z Ł ą ż k a Ordynackiego i i n . 6—9.VII. odbył się w Bukowi­ nie Tatrzańskiej V I konkurs g a w ę ­ dziarzy i i n s t r u m e n t a l i s t ó w ziem gór­ skich „ S a b a ł o w e Bajania". Organiza­ torami byli: Referat K u l t u r y P P R N i P D K w N o w y m Targu. W konkursie u c z e s t n i c z y ł o 43 g a w ę d z i a r z y i 28 instrumentalistów z 3 województw: k r a k o w s k i e g o , katowickiego i rze­ szowskiego. J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m prof, dr R o m a n a R e i n f u s s a p r z y z n a ł o n a ­ grody n a s t ę p u j ą c e : w kategorii ga­ wędziarzy ludowych g ł ó w n ą nagrodę, „Bacowską Spinkę" otrzymał Sta­ nisław Klimek z Zabrzeży, pow. N . S ą c z ; nagr. I - - J ó z e f a W ó j c i k z Ż y w c a i Alojzy Ś m i e c h z Piekielnika, pow. N . T a r g ; nagr. I I — S t a n i s ł a w K u r z e j a z K a m i e n i c y , pow. limanow­ ski i Franciszek Hodorowicz z B u k o w i n y T a t r z ; nagr. I I I — W ł a d y s ł a w Gącłek z B i a ł e g o D u n a j c a , F r a n c i s z e k J u r k o w s k i ze S z c z a w y , p o w . l i m a ­ n o w s k i i K a t a r z y n a K r a c i k ze S p y t ­ kowic, pow. Sucha Beskidzka. Ponad­ to p r z y z n a n o 8 n a g r ó d I V . W k a t e ­ gorii o g ó l n e j nagr. I i „ B a c o w s k ą Spinkę" otrzymał Józef Pitoń z Z a ­ kopanego, a p o z o s t a ł e nagrody-R u d o l f M a c u r a z U s t r o n i a , w o j . kato­ wickie i Piotr K r z y k a l s k i z N . Sącza. W kategorii m ł o d z i e ż o w e j nagrodę „Gazety Krakowskiej" otrzymała naj­ m ł o d s z a uczestniczka „Sabałowych Bajan" 11-letnia H a l i n k a M a c i a t a z Białego Dunajca. W konkursi e i n s t r u m e n t a l i s t ó w „ B a c o w s k ą S p i n k ę " otrzymał Stani­ s ł a w T r e b u n i a z P o r o n i n a , nagr. I — J a n Stoch z Z ę b u , pow. nowotarski; nagr. I I - - Adam Doleżuchowicz z Zakopanego, J a n S z e w c z y k z L i m a ­ nowej, S t a n i s ł a w S t r a m a z Zubsuchego, p o w . n o w o t a r s k i , Z u z a n n a K a w u ­ lok z I s t e b n e j ; nagr. I I I — W o j c i e c h Majerz z J e l o ś n i , pow. ż y w i e c k i , Wiktoria Stopka i K a r o l Byrtek z Ż y w c a . Ponadto przyznano 4 n a ­ grody I V . W kategorii o g ó l n e j nagr. I nie p r z y z n a n o , a nagr. I I o t r z y m a l i : Józef Broda z Koniakowa i Andrzej Majerczyk z Białego Dunajca. W k a ­ tegorii m ł o d z i e ż o w e j n a g r o d ę „ D z i e n ­ n i k a Polskiego" o t r z y m a ł 15-letni p r y ­ mista zespołu „Małe Harnasie" — Sta- �n i s ł a w S k u p i e ń z Poronina-Suchego. Ponadto j u r y p r z y z n a ł o 3 nagrody specjalne, k t ó r e o t r z y m a l i : J a n K a ­ w u l o k z I s t e b n e j , J a n J a r z ą b e k ze Skrzypnego i W ł a d y s ł a w T a t a r z Z a ­ kopanego — za k u l t y w o w a n i e d a w n e j muzyki. o d b y ł s i ę w i e l k i k i e r m a s z w y r o b ó w re­ gionu k r a k o w s k i e g o . W ś r ó d r ó ż n y c h p l a c ó w e k b r a ł a w n i m u d z i a ł t a k ż e Ce­ p e l i a o f e r u j ą c w y r o b y ludowe, g a l a n ­ teryjne i p a m i ą t k a r s k i e . * 6 . V I I . odbyła się inauguracja I X Tygodnia K u l t u r y Beskidzkiej pn. „ B e s k i d y 72", zorganizowanego w W i ś l e i S z c z y r k u p o d p a t r o n a t e m re­ dakcji „ D z i e n n i k a Zachodniego". W uroczystościach otwarcia w Wiśle uczestniczył członek B a d y Państwa, przewodniczący WBN w Katowi­ cach — Jerzy Ziętek. W ramach imprezy o d b y ł się p r z e g l ą d folkloru g ó r a l s k i e g o z u d z i a ­ ł e m 30 z e s p o ł ó w z P o l s k i , C S B S i J u ­ gosławii. Z Polski w y s t ą p i ł y m.in. „ P o d e ­ grodzie", „ J u h a s " , „ P s z c z y n a " , zespo­ ł y z Mesznej, Jaworza, Bystrej i in. O p r ó c z p i e ś n i i t a ń c a prezentowano sceny obyczajowe. O d b y ł się też przegląd kapel lu­ dowych z Limanowej, Koniakowa, Jabłonkowa, Goleszowa, Roznova, Czeskiego C i e s z y n a . W y s t ę p o w a ł zes­ p ó ł studencki z L j u b l j a n y . W Szczyrku czynne b y ł y wysta­ w y : 1 — t w ó r c z o ś c i ludowej (na k t ó r e j z a p r e z e n t o w a n o p o n a d 120 p r a c 20 a r ­ t y s t ó w ludowych z Beskidu Śląskiego i Ż y w i e c k i e g o ) , 2 —• r z e m i o s ł a a r t y s ­ t y c z n e g o i Cepelii. W W i ś l e — w y s t a ­ w a w plenerze r z e ź b A r t u r a C i e n c i a ł y i malarstwa Czesława Kuryato. W J a ­ w o r z y n c e — w y s t a w a ś w i ą t k ó w ludo­ w y c h w i z b i e regionalnej J a n a B o j k i , a w Koniakowie — nowa ekspozycja k o r o n e k w chacie regionalnej Z u z a n n y Gwarek. J u r y o c e n i a j ą c e p r a c e zaprezento­ wane n a wystawach p r z y z n a ł o na­ g r o d y u f u n d o w a n e przez W y d z . K u l t . P W R N w Katowicach. W grupie a u t e n t y c z n y c h t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h n a g r o d y po 500 z ł . otrzymali: Irena Pietrzyk z Rudzicy, pow. B i e l s k o - B i a ł a , M a r i a M a d e j c z y k , i K a t a r z y n a M o t y k a z C i ś c a , pow. Ż y ­ w i e c , J a n G u s t a f ze Starego B i e l s k a , M i c h a ł W a l c z a k ze S z c z y r k u oraz A n ­ toni Kruczała z Bulowic, pow. Oświęcim. W grupie artystów-rzemieślnik ó w , n a w i ą z u j ą c y c h do s z t u k i ludo­ wej n a g r o d y z d o b y l i : J ó z e f M i g d a ł ze Szczyrku, Stefan M i e c h ó w k a z Ustro­ n i a , L e c h L e s k i z B y s t r e j , pow. B i e l ­ sko-Biała i K a r o l K w a ś n y z BielskaBiałej . 13-go o d b y ł y s i ę b a r w n e d o ż y n k i g ó r a l s k i e w W i ś l e . G a s t o n o m i a ofero­ w a ł a d a n i a regionalne, j a k : „ p o l e ś n i k i " , „ p i e c z e ń z b ó j n i c k ą " , sery i ko­ łacze. I m p r e z a c i e s z y ł a s i ę d u ż y m po­ wodzeniem i o g r o m n ą frekwencją. * 8—24.VII. w Świnoujściu od­ b y ł a s i ę i m p r e z a p n . „ F a m a — 72". W b o g a t y m p r o g r a m i e , obok koncer­ t ó w muzyki poważnej i kabaretów występowały także zespoły folklo­ rystyczne. * 22, 23.VTI. z okazji Święta Odrodzenia na r y n k u krakowskim 2 2 . V I I . w Rzeszowie o d b y ł się k o n c e r t galowy, który zakończył t r w a j ą c y 10 d n i I I Ś w i a t o w y F e s t i w a l Polonijnych Zespołów Artystycznych. W czasie F e s t i w a l u p o z a w y s t ę p a m i ludowych zespołów pieśni i tańca czynna b y ł a wystawa pokonkursowa pn. „Sztuka Ludowa Województwa R z e s z o w s k i e g o " . Z 1752 p r a c n a d e s ł a ­ n y c h n a k o n k u r s przez 203 a u t o r ó w , a reprezentujących r ó ż n e dziedziny t w ó r c z o ś c i ludowej — w y r ó ż n i o n o 41 prac, p r z y z n a j ą c autorom nagrody u f u n d o w a n e przez M K i S . N a g r . I otrzymali: W ł a d y s ł a w Chajec z K a m i e ­ n i c y G ó r n e j , pow. J a s ł o , M a r i a K o z ł o w a z B a r a n o w a Sandomierskiego. N a g r . I I W y d z i a ł u K u l t u r y P W R N w Rzeszo­ wie o t r z y m a l i : M a r i a n B i e r n a c k i z K ł o ­ dawy , A d a m Łaba z Woli Dębowieckiej, Albina Świzdor z Bud Łańcuckich, Wła­ d y s ł a w B ą k z Woli Cichej, W ł a d y s ł a w a Prucnal z Medyni Głogowskiej, Antoni Toborowicz z Woli Libertowskiej (pow. O l k u s z ) . N a g r . I I I o t r z y m a ł o 33 twórców. * 3 1 . V I I . — 6 . V I I I . trwał Tydzień K u l t u r y B y d g o s k i e j , w czasie k t ó r e g o otwarto m . i n . wystawę twórczości dziecięcej i w y s t a w ę prac bydgoskich plastyków amatorów. V I I — do p o ł o w y s i e r p n i a w s a l i kameralnej Filharmonii Warszawskiej o d b y w a ł y s i ę w y s t ę p y z e s p o ł ó w folklo­ rystycznych w ramach Przeglądu 1972. S i e r p i e ń 6 . V I I I . w Zamościu odbyła się im­ p r e z a p n . , , B a r w y S z t u k i L u d o w e j ",zor­ g a n i z o w a n a po r a z c z w a r t y przez M u z e ­ u m Ziemi Zamojskiej i Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie. N a program złożyły się: I V w o j e w ó d z k i e targi s z t u k i l u d o w e j , w y s t a w y : h a f t ó w i fotografii z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u ­ dowej regionu lubelskiego. I m p r e z ę z a i n a u g u r o w a ł ludowy orszak weselny, w y s t ę p y z e s p o ł ó w ludowych, a na tar­ g a c h a r t y ś c i l u d o w i oferowali swe w y ­ r o b y i d e m o n s t r o w a l i swoje u m i e j ę t ­ ności, w y k o n u j ą c na miejscu rzeźby w drewnie, lepiąc garnki i w y k o n u j ą c pisanki. * 5—13.VIII. odbywał się w G d a ń s k u J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i , na­ wiązujący do tradycji miejscowej z X I I I wieku, a zorganizowany z ini­ c j a t y w y redakcji „ G ł o s u W y b r z e ż a ' pod patronatom P M R N w G d a ń s k u oraz G d a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y ­ jaciół Sztuki. N a j a r m a r k u sprzedawano m.in. w y r o b y ludowe i w y r o b y p r z e m y s ł u artystycznego, a g d a ń s k a gastronomia lansowała kilkanaście starogdańskich i staropolskich potraw i n a p o j ó w . N a estradzie o d b y w a ł y s i ę w y s y p y 10-ciu zespołów folklorystycznych i chórów, w t y m 2 z a g r a n i c z n y c h — ze S z w a j c a r i i i ze S z w e c j i . I m p r e z a c i e s z y ł a s i ę d u ż y m powodzeniem, g r o m a d z ą c t ł u ­ m y t u r y s t ó w k r a j o w y c h i zagranicz­ nych, a uczestniczącym placówkom p r z y n i o s ł a ogromne o b r o t y . Z a c h ę c o n e sukcesem w ł a d z e miejskie p o s t a n o w i ł y j u ż od p r z y s z ł e g o r o k u p o ł ą c z y ć do­ roczne obchody „ D n i G d a ń s k a " z J a r ­ markiem Dominikańskim. * 1 7 . V I I I . w Ż y w c u zorganizowa­ no po r a z I I I „ D n i P o l s k i e " M i ę d z y ­ narodowego F e s t i w a l u F o l k l o r u Z i e m G ó r s k i c h , b ę d ą c e e l i m i n a c j ą do za­ kopiańskiej „Jesieni Tatrzańskiej". W D n i a c h P o l s k i c h b r a ł o u d z i a ł 26 z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h i 24 k a p e l e l u ­ dowe, k t ó r e z a p r e z e n t o w a ł y folklor góralski z Podhala, Tatr, Gorców, Bes­ kidu Sądeckiego, Żywieckiego i Śląs­ kiego oraz B i e s z c z a d ó w . W czasie i m ­ prezy otwarta b y ł a wystawa prac t w ó r c ó w l u d o w y c h i 20-letniego do­ robku Młodzieżowego D o m u K u l t u r y w Ż y w c u , a t a k ż e wystawa pn. „ Z d o b ­ nictwo b i b u ł k o w e Ż y w i e c c z y z n y " , na k t ó r e j zaprezentowano plon konkursu, o g ł o s z o n e g o przez M u z e u m w Ż y w c u oraz W y d z . O ś w i a t y i K u l t . P P R N w Ż y w c u . U d z i a ł b r a ł o 28 t w ó r c z y ń . Imprezę zainaugurował zespołów ludowych, k t ó r y z i śpiewem przedefilował miasta. pochód muzyką ulicami W r z e s i e ń 2—-4. I X . w Tarnowskich Gó­ rach o d b y ł y się tradycyjne „Dni G w a r k ó w " . W t y m roku impreza ta p o ś w i ę c o n a b y ł a w d u ż e j m i e r z e 500-ej rocznicy urodzin Kopernika, w z w i ą z ­ k u z c z y m zorganizowano s e s j ę po­ pularno-naukowa poświęconą wiel­ kiemu astronomowi. P o z o s t a ł y program imprezy wy­ p e ł n i ł y w y s t ę p y estradowe z e s p o ł ó w amatorskich i ludowych, m.in. pro­ d u k o w a ł się zespół estradowy ziemi bydgoskiej, „ H a l k a " z L u b l i ń c a i 8 s i ó s t r K n a p i k oraz o r k i e s t r y d ę t e , g ó r n i k ó w ze Ś l ą s k a i Z a g ł ę b i a . N a rynku wystawiono „Krakowiaków i Górali" Wojciecha Bogusławskiego w wykonaniu Sceny Polskiej P a ń s t w o ­ wego T e a t r u z Czeskiego C i e s z y n a . W niedzielne p o p o ł u d n i e o d b y ł s i ę konkurs zespołów artystycznych o na­ grodę „Srebrnego Gwarka". * 3.IX. na centralnych dożyn­ k a c h w Bydgoszczy w y s t ą p i ł y kapele l u d o w e i s o l i ś c i oraz l u d o w e z e s p o ł y pieśni i tańca. P o u r o c z y s t o ś c i d o ż y n k o w e j od­ b y ł o s i ę wiele i m p r e z , w ś r ó d n i c h —• kiermasz w y r o b ó w ludowych. Z okazji dożynek otwarta została wystawa „ Z i e m i a b y d g o s k a w m a l a r s t w i e , gra­ fice, r y s u n k u i fotografice" oraz w y ­ stawa pokonkursowa prac bydgoskich plastyków amatorów. * 5 . I X . w K r a s n y m s t a w i e odby­ ło się I I ś w i ę t o d o ż y n e k chmielarskich 57 �pn. „Chmielaki". W ś r ó d wielu im­ p r e z z a p r e z e n t o w a n o w i d o w i s k o ob­ rzędowe, nawiązująco do tradycji chmielarskich oraz zorganizowano kiermasz w y r o b ó w ludowych. * 3—10.IX. w Zakopanem od­ bywała się X l Tatrzańska Jesień. Głównym punktom programu był Międzynarodowy Festiwal Folkloru Z i e m G ó r s k i c h , w k t ó r y m uczestniczy­ ł o 17 z e s p o ł ó w z 12 k r a j ó w , w t y m 6 polskich i l l zagranicznych: z B u ł ­ g a r i i , C S R S , F r a n c j i . J u g o s ł a w i i, N R D , Norwegii, S z w a j c a r i i , R u m u n i i , W i e l kioj B r y t a n i i , W ę g i e r i Z S R R . M i ę d z y n a r o d o w e j u r y pod prze­ w o d n i c t w e m prof, d r R o m a n a R o i n fussa p r z y ocenie b r a ł o pod u w a g ę za­ r ó w n o d o b ó r roportuaru, j a k prezen­ tację s t r o j ó w i r e k w i z y t ó w , zestaw i n s t r u m e n t ó w i s p o s ó b przedstawienia starych z w y c z a j ó w i obrzędów. Tradycyjne, już „Złote Ciupagi" o t r z y m a l i : w kategorii z e s p o ł ó w auten­ tycznych — Regionalny Zespół Pieśni i T a ń c a „ P o d o g r o d z i e " , w kategorii zospołów artystycznie opracowa­ nych - - Amatorski Zespół Pieśni i Tańca Okręgu Gardabańskiego w G r u z j i , w kategorii z e s p o ł ó w stylizo­ wanych -Zespól Ludowy Spóldziołezogo D o i n u K u l t u r y w Sofii. P o n a d t o p r z y z n a n o liczne n a g r o d y i w y r ó ż n i e ­ nia,. L a u r e a t e m specjalnej n a g r o d y ministra kultury i sztuki z o s t a ł wir­ tuoz gr\- n a „ z u r l i " j u g o s ł o w i a ń s k i e g o zespołu Arif Fazli. Tradycyjną „Ciu­ p a g ę D z i e n n i k a r z y " o t r z y m a ł zes­ pól ..Skalnych". W I I Międzynarodowym Kon­ kursie L u d o w y c h z e s p o ł ó w i n s t r u m e n ­ t a l n y c h Z i e m G ó r s k i c h , j u r y p o d prze­ w o d n i c t w e m prof, dr J ó z e f a B u r s z t y przyznało główną nagrodę „Podhalańskio Z ł ó b c o k i " k a p e l i z e s p o ł u „ K o s t a Abrasevic" z Jugosławii, a 5 równo­ r z ę d n y c h w y r ó ż n i e ń — k a p e l o m z Cze­ c h o s ł o w a c j i , P V a n c j i , N o r w e g i i , kapeli braci M a ś n i a k ó w z Z a k o p a n e g o oraz kapeli zespołu „ S k a l n i " . W czasie F e s t i w a l u c z y n n e b y ł y wystawy: połączona z kiermaszem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j , zorganizowa­ n a z i n i c j a t y w y Cepelii, w y s t a w a p n . . . Ż y e i e G ó r a l i P o d t a t r z a ń s k i c h " zorga­ n i z o w a n a przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e . O d b y ł o s i ę r ó w n i e ż spotkanie z ludo­ w y m i p i s a r z a m i P o d h a l a , tzw. „ P o siady" , a k a b a r e t „ Z a s k r o n i e c " z a ­ p r e z e n t o w a ł s p o k t a k l p.t. „ W r a c a m y do w i o c h y " . * 1 0 . I X . z a k o ń c z y ł y się t r w a j ą c e od 2 4 . V I . w N o w o j S ł u p i „ D y m a r k i 72". W t y m czasie, w k a ż d ą s o b o t ę i niedzielę demonstrowano turystom proces w y t o p u ż e l a z a w p i e c a c h dym a r k o w y c h m e t o d ą s p r z e d 2.000 lat. N a kiermaszu sprzedawano wyroby t w ó r c ó w l u d o w y c h , organizowano w y ­ stawy a r t y s t ó w ludowych, amato­ rów, prezentowano z e s p o ł y pieśni i t a ń c a . W liczne a t r a k c j e o b f i t o w a ł zwłaszcza „dzień d o ż y n k o w y " 3 . I X . , w d n i u t y m o d b y ł y s i ę w y s t ę p y wielo­ k r o t n i e nagradzanego Z e s p o ł u P i e ś n i i T a ń c a z Sofii, z e s p o ł u r o g i o n a ł n o g o z K a d z i d ł a , pow. Ostrołęka. Przy stoisku z wyrobami kurpiowskimi obecni b y l i z n a n i w y c i n a n k a r z e — Czesława K o n o p k ó w n a i Piotr Puław- 58 ski. Zaprezentowano też widowisko związane z tradycyjnymi obrzędami dożynkowymi. W o s t a t n i m d n i u „ D y m a r o k " od­ b y ł się pokaz wytopu ż e l a z a w piecach z i e m n y c h i k i e r m a s z s z t u k i ludowej oraz w y s t ą p i ł y zespoły regionalne z Sandomierza, Kunowa, Staszowa i in. * IG—17.IX. w Warszawie od­ b y ł się wielki festyn z okazji Ś w i ę t a „ T r y b u n y L u d u " , w k t ó r y m wedle ogólnych obliczeń uczestniczyło ponad 600.000 o s ó b . W ś r ó d w i e l u a t r a k c y j ­ n y c h imprez d u ż y m p o w o d z e n i e m cie­ s z y ł się kiormasz w y r o b ó w ludowych. 20—-24.1X. w Zielonej Górze o d b y ł się M i ę d z y n a r o d o w y F e s t i w a l Z e s p o ł ó w P i e ś n i i T a ń c a , organizowa­ n y t a m co d w a l a t a . W t y m r o k u u d z i a ł w improzio zgłosiły zespoły z Włoch, ,Francji, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, N R D , Anglii, J u g o s ł a w i i , Z S R R , Mon­ golii i B u ł g a r i i . P o l s k i folklor reprezen­ towały zespoły: „Olsztyn", Zespół P i e ś n i i T a ń c a Ziemi Cieszyńskioj oraz L u b u s k i Z e s p ó ł P i e ś n i i T a ń c a . Z okazji Festiwalu o d b y ł y się m.in.: pokonkursowa wystawa twór­ c z o ś c i ludowej i p a m i ą t k a r s k i e j Z i e m i L u b u s k i e j , w y s t a w a malarstwa lubus­ kiego ś r o d o w i s k a p l a s t y c z n e g o oraz o g ó l n o p o l s k i e s e m i n a r i u m folklorys­ tyczne pn. „Granice stylizacji w ama­ torskich z e s p o ł a c h piośni i t a ń c a " . * 1С- - 3 0 . I X . o d b y ł y s i ę D n i Ziom i L i m a n o w s k i e j , w czasie k t ó r y c h zaprezentowano widowisko „Weselo S z c z y r z y c k i e " . W d w u m i a s t a c h po­ wiatu -Mszanie Dolnej i Limanowej o d b y ł y się tradycyjne jarmarki, na k t ó r y c h artyści ludowi sprzedawali swe w y r o b y . * 3 0 . I X — o d b y ł a się inauguracja „ P a ł u c k i e j J e s i e n i " , w czasio k t ó r e j czynne były wystawy obrazujące 10-lotni dorobek M u z e u m R o g i o n a ł n o ­ go i o ś r o d k a campingowogo P T T K w Ż n i n i e . Zorganizowano spotkanie t w ó r c ó w l u d o w y c h i kiermasz ludo­ w y c h w y r o b ó w , zaprozentowano zosp o ł y estradowe, m.in. s ł y n n y z e s p ó ł „Pałuki". r Wystawy i konkursy L i p i e c (5. V I I . w Starej Kordegardzie w Ł a z i e n k a c h warszawskich otwarta z o s t a ł a w y s t a w a p r e z e n t u j ą c a dorobek konkursu na rzeźbę ludową, ogłoszonogo w m a r c u b r . z i n i c j a t y w y C e p e l i i i S t o w a r z y s z e n i a Tw^órców L u d o w y c h d l a w'oj. w a r s z a w s k i e g o i lubelskiogo. W k o n k u r s i e u c z e s t n i c z y ł o 70 a r t y s ­ t ó w , w t y m 32 z w o j . warszawskiogo i 38 z lubelskiego, n a d s y ł a j ą c 356 p r a c . N a w y s t a w ę z a k w a l i f i k o w a n o 132. J u r y p r z y z n a ł o 9 n a g r ó d i 10 w y ­ r ó ż n i e ń z f u n d u s z y M K i S oraz C P L i A . N a g r o d y n a j w y ż s z e (po 7.000 zł.) otrzymali: B o l e s ł a w Suska i W a c ł a w S u s k a z pow. ł u k o w s k i e g o oraz S t a ­ nisław D u ż y ń s k i z Zawidza Kościel­ nego, pow. sierpocki; nagrody II (po 5.000 zl.) — T a d e u s z C ą k a ł a i R y ­ s z a r d S ę k z pow. ł u k o w s k i e g o oraz J ó z e f K o z i e ł z pow. węgrowskiego, nagr. I I I — B o l e s ł a w A d a m i a k z pow. krasnostawskiego, H e n r y k Wierzchow­ s k i z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o , pow. sierp e c k i i L u d w i k S z c z e p a n i k z pow. garwolińskiego. * 16. V I I . w M u z e u m S i e r a d z k i m otwarta została wystawa r z e ź b y i ma­ l a r s t w a ludowogo oraz z d o b n i c t w a w n ę t r z a d o m u sieradzkiego, n a k t ó r e j zaprezentowano dorobek konkursu zorganizowanego przez Muzeum, Wydz. Kult. P W R N oraz W y d z . K u l t . w Sieradzu i w Ł a s k u . W kon­ kursie u c z e s t n i c z y ł o 33 a r t y s t ó w l u ­ d o w y c h z 24 m i e j s c o w o ś c i , w tym 17 — z sieradzkiego, 7 — z łaskiego. O g ó ł e m z g ł o s z o n o 379 p r a c . N a g r . I (z f u n d u s z u M K i S ) o t r z y m a l i : Szczop a n M u c h a z Szale, S t a n i s ł a w K o r p a z Rudy, Jerzy Kaczmarek z Wróble­ w a ; n a g r . I I (z f u n d u s z u M K i S ) — C z e s ł a w C z e k a l i k ze S t o c z k i , S t a n i ­ sław K r z y ż a ń s k i z Zawady, Marianna Balcerzak z Woli Bałuckiej. Oprócz tego p r z y z n a n o dwie nagr. I I I i wy­ różnienia. 17. V I I . w M u z e u m w Ł o w i c z u otwarto w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j , n a k t ó r e j zaprezentow ano dorobek k o n ­ k u r s u zorganizowanego przez W y d z . Kultury P P R N , Muzeum i Spółdziel­ nię „Sztuka Ludowa" w Łowiczu. W k o n k u r s i e b r a ł o u d z i a ł 93 a r t y s t ó w ludowych, w t y m 18 c h a ł u p n i k ó w pracujących w „Sztuce Ludowej". N a p o k o n k u r s o w e j w y s t a w i e reprezento­ w a n o b y ł y r ó ż n e d z i a ł y s z t u k i ludo­ wej : r z e ź b a w drewnie, w y r o b y z ż e ­ l a z a , c e r a m i k a , t k a n i n a , k o r o n k i , pa­ j ą k i , w y c i n a n k i , k w i a t y itd. * 2 0 . V I I . w salach P D K w P u ł ­ tusku otwarto w y s t a w ę „ S z t u k a K u r ­ p i ó w B i a ł y c h " , z o r g a n i z o w a n ą przez P D K , miejscowy o d d z i a ł Cepelii i T o ­ warzystwo Kulturalne Ziemi P u ł t u s ­ kiej w r a m a c h R o k u K u l t u r y L u d o ­ wej n a M a z o w s z u . N a otwarcie p r z y ­ b y l i przedstawiciele w ł a d z w o j e w ó d z ­ kich i powiatowych. N a w y s t a w i o zgromadzono 500 p r a c z regionu k u r p i o w s k i e g o P u s z c z y Białej, reprezentujących 6 działów sztuki ludowej: ceramikę, tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , haft, w y r o b y z drew­ n a . E k s p o n a t y u z y s k a n o c z ę ś c i o w o od t w ó r c ó w l u d o w y c h , a w d u ż e j mierze z C e p e l i i i z M u z e u m Regionalnego w P u ł t u s k u . W y s t a w ę z w i e d z i ł o wielu t u r y s t ó w krajowych i zagranicznych. Równocześnie zorganizowano w P u ł t u s k u d r u g ą w y s t a w ę — 45 foto­ g r a m ó w R y s z a r d a Staronia, obrazu­ j ą c y c h unikalne zabytkowe budowle drewniane n a K u r p i a c h B i a ł y c h w pow. p u ł t u s k i m i w y s z k o w s k i m . * V I I — w ramach konkursu og ł o s z o n e g o w 8 powiatach Kielec­ c z y z n y o t w a r t o w Opocznie w y s t a w ę p r e z e n t u j ą c ą p l o n k o n k u r s u prze­ prowadzonego n a t y m terenie przez �W y d z . K u l t u r y P W R N , Cepelię i miej­ scową spółdzielnię „Opocznianka". W konkursio b r a ł o u d z i a ł ponad 170 a r t y s t ó w l u d o w y c h z 50 wsi, z g ł a s z a j ą c p o n a d 1600 p r a c z z a k r e s u r z o ź b y , t k a c t w a , koronkarstwa, stroju, h a f t u i i n . J u r y , w k t ó r y m uczestni­ c z y l i przedstawiciele M K i S , p r z y z n a ł o 78 n a g r ó d . N a g r o d y 1 o t r z y m a l i m . i n . : K a t a r z y n a Wróbel z Woli Zależnej za w y c i n a n k i , F r a n c i s z e k M o r a w s k i zo Ś w i e r c z y n a za r z o ź b y , W a n d a Niomirska z O d r z y w o ł u za kwiaty, A n n a W o j t a s z e k z M i ę d z y b o r z a za. z a p a s k i i Weronika. L o s i a k z M i ę d z y b o r z a za pająki. лvego r z e ź b i a r z a W ł a d y s ł a w a z Wdzydz Tucholskich. Licy * VIII - w Muzeum w Grudziądzu czynna, b y ł a w y s t a w a r z e ź b t w ó r c ó w ludowych z Prabut, sprowadzona tu z Muzeum na Zamku w Kwidzyniu. Z a p r e z e n t o w a n o 42 p r a c e 6-ciu auto­ r ó w : Stanisława, Z y r k a , Witolda Mar­ ciniaka, E d m u n d a K ł o s a . Edwarda W o l o j s z y , Z b i g n i e w a Chiniolewskiogo i Jerzego W i ś n i o w s k i e g o . * VIIw Muzeum Regionalnym w Z ł o t o w i e c z y n n a b y ł a w y s t a w a haf­ t ó w w y k o n a n y c h przez k o b i e t y wiejs­ kie z tego t e r e n u . W y s t a w a b y ł a re­ z u l t a t o m k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o przoz Muzeum i Wydział Kultury P W R N . N a j l e p s z e praco z o s t a ł y nagrodzono. 29.VIJ1 w Wieluniu rozstrzyg­ n i ę t y został konkurs na artystyczni) w y r o b y k o w a l s k i e regionu w i e l u ń s k i e ­ go, z o r g a n i z o w a n y przoz M u z e u m Zie­ mi W i e l u ń s k i e j i W y d z . K u l t . P W R N w Ł o d z i . W konkursie! u c z e s t n i c z y ł o 8 kowali, k t ó r z y nadesłali łącznie 21 p r a c . Wojciech Oleksy z Paszyna * W r z o s i e ii V I I - - w siodzibie P M R N w I ł ż y otwarto w y s t a w ę s z t u k i ludowej pow. iłżeckiego, na której zaprezentowano: malarstwo, rzeźbę, ceramikę, instru­ m e n t y m u z y c z n e , t k a n i n y i w y r o b y ze słomy. Komisja oceniająca przyznała n a g r o d y . P r a c e nagrodzone z a k w a l i ­ fikowano na w y s t a w ę w S z y d ł o w c u . * V I I - - w siedzibie P M R N w K o ś ­ cierzynie czynna b y ł a w y s t a w a sztuki ludowej, na której pokazano: obrazy n a szkle (m.in. C z e s ł a w a H i n c a ) , r z e ź b ę (m.in. A d a m a Zwolakiewicza ze Skrzydłówka, Stanisława Rekowskiego z W i ę c k ó w i A p o l i n a r e g o P a s t w y z Wąglikowic), a także tradycyjne ma­ l o w a n e meble k a s z u b s k i e , h a f t y w d z y ­ dzkie, plecionki z korzeni i in. * V I I - - w Ł a s k u z o k a z j i 550-lecia istnienia m i a s t a zorganizowano liczno imprezy, m.in. w y s t a w ę h o b b y s t ó w z Ł a s k a i powiatu, na której znalazły się interesująco dzieła sztuki ludowej. * V I I — R o z s t r z y g n i ę t y został kon­ kurs na sztukę l u d o w ą i p a m i ą t k ę z Zielonej G ó r y i z Z i e m i L u b u s k i e j . N a k o n k u r s n a d e s z ł o 206 p r a c 38 auto­ r ó w , z czego za w y j ą t k i e m jodnego —• j a k podajo k a t a l o g — s a m y c h a m a ­ t o r ó w . K o m i s j a pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. W i t o l d a N o w i c k i e g o p r z y z n a ł a nagrody i w y r ó ż n i e n i a . N a g r o d y I otrzymali: Franciszek Puszko z Glisna, po\v. sulęciński i Witold Jagiołło z K o s t r z y n a ; nagr. I I — S t a n i s ł a w Mirek z L u b s k a , H e n r y k Cichowski z Zielonej G ó r y , T a d e u s z B o r k o w s k i z W i c h l i c , pow. s z p r o t a w s k i , Mieczysław Greczyło z Baczyny, pow. gorzowski. Nagrodzone prace zakwalifiko­ w a n o n a w y s t a w ę w czasie „ D n i Z i e l o ­ nej G ó r y " . S i e i- p i o ii 1 . V I I I . лу PD К w Sępolnie otovarta z o s t a ł a w y s t a w a p r a c ludo- 11.IX. w Domu Chłopa w War­ szawie otwarto z o s t a ł y w y s t a w y w y c i n a n o k i p a j ą k ó л v Zofii W i e c h n o i Genowofy C z a c h o r . * 18.IX. w Muzeum w №wym S ą c z u otwarto \ v y s t a w ę pn. „ W s p ó ł ­ czesna r z e ź b a кк1олуа K a r p a t pols­ kich", b ę d ą c ą plonem konkursu ogło­ szonego w m a r c u , a zorganizowanego przez M u z e u m w Noлvym Sączu, W y d z . K u l t . P W R N przy w s p ó ł p r a c y merytorycznej Pracowni B a d a n i a Pol­ skiej S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N w Krakowie. Celem konkursu b y ł przegląd w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej a i n t e n ­ cją — uaktywnienio ś r o d o w i s k a artys­ t ó w ludowych. W k o n k u r s i e w z i ę ł o u d z i a ł 115 r z e ź b i a r z y z g ó r s k i c h p o w i a t ó w woje­ w ó d z t w : katowickiego, krakowskiego i rzeszowskiego, n a d s y ł a j ą c 625 prac — r z e ź b w drewnie i k a m i e n i u oraz p ł a s k o r z e ź b . J u r y pod p r z e w o d n i c t ­ w e m prof, dr R o m a n a R e i n f u s s a za­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 200 p r a c 40-tu a u t o r ó w . Z funduszy otrzymanych od M K i S i P W R N w K r a k o w i e w sumio 50.000 z ł . p r z y z n a n o nagrody n a ­ stępujące. W grupio t w ó r c ó w ц^олуусп n a g r o d y I (po 3.000 zł.) o t r z y m a l i : S t a n i s ł a w N i e w o l a z M u s z y n y , pow. N . Sącz, Wojciech Oleksy z Paszyna, pow. N . Sącz, Mioczysław Piwko z P a s z y n a , pow. N . S ą c z ; nagr. I I (po 2.000 z ł . ) — J ó z e f S i k o r s k i z M u ­ s z y n y , pow. N . S ą c z , W ł a d y s ł a w C h a jec z K a m i e n i c y G ó r n e j , pow. J a s ł o , J ó z e f Piechowicz z Koninek, pow. Limanowa, K a r o l Marian L e j a z Łuколласу, pow. L i m a n o w a , J ó z e f S a c h a z D o ł ó w , pow. B r z e s k o , B r o n i s ł a w Sendocki z B i n a r o w e j , pow. Gorlice, J a n R a p c i a k z P o r ę b y W i e l k i e j , pow. Limanowa i Andrzej Głód z Paszyna, ролл'. N . S ą c z ; n a g r . I I I (po 1.000 z ł . ) — I g n a c y Majorek zo S k o m i e l n e j C z a r ­ n e j , pow. M y ś l e n i c e , S t a n i s ł a w F a l t y n ze S z c z a w y , pow. Limanowa, Jan F i c o ń z W i e p r z a , pow. Ż y w i e c i J a n W o j t a r o w i c z ze w s i N i e c e w , pow. N. Sącz. Oprócz tego p r z y z n a n o 6 w y r ó ż n i e ń z funduszu W K P W R N w Krakowie. W grupie t w ó r c ó w w y k r a c z a j ą ­ c y c h poza l u d o w ą s z t u k ę t r a d y c y j n ą n a g r . I (po 3.000 z ł . ) o t r z y m a l i : A n d ­ rzej K o n o p a c k i z Z a k o p a n e g o , A n d ­ rzej B i e r n a c i k z Z a k o p a n e g o i F r a n ­ ciszek P a l k a z N . S ą c z a . N a g r o d y I I nie p r z y z n a n o . N a g r . I I I (po 1.000 z ł . ) otrzymał Tomasz Ligas z Kroście­ n k a n a d D u n a j c e m , pow. N . T a r g . K o m i s a r z e m konkursu b y ł mgr Antoni. K r o h , a e k s p o z y c j ę оргасол¥аН art. piast. J . Pogwizd i A . Załuski. Andrzej Głód z P a s z y n a Z okazji w y s t a w y wydano kata­ log z a w i e r a j ą c y : s ł o w o л \ ^ е р п е A n t o ­ niego K r o h a , r e g u l a m i n k o n k u r s u , w y ­ kaz prac konkursowych, protokół z posiedzenia j u r y oraz i l u s t r a c j e . * 59 �18.IX. na Zamku w Szydłowcu o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a s z t u k i ludo­ wej p r e z e n t u j ą c a dorobek k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o pod hasłem „Kultura ludowa dobrem narodu" w l u t y m dla 8 p o w i a t ó w K i e l e c c z y z n y , a zorganizo­ wanego przez W y d z . K u l t u r y P W R N , Cepelię, spółdzielnię „Opocznianka" i „ C h a ł u p n i k " oraz S t o w a r z y s z e n i e T w ó r c ó w L u d o w y c h . W k o n k u r s i e ud z i a ł w z i ę ł o 426 t w ó r c ó w ze 150 m i e j ­ scowości, nadsyłając łącznie 4.700 prac. Najbogaciej z a p r e z e n t o w a ł o się O p o c z n o , z k t ó r e g o 186 a r t y s t ó w n a ­ d e s ł a ł o 2.000 p r a c . Przyznano nagrody w wys. 230.000 z ł . ł ą c z n i e . Nagr. I otrzymali: J ó z e f Głuszek z C h a ł u p e k — za wyroby ceramiczne i g a r n c a r s k i e oraz m ł o d y r z e ź b i a r z Aleksander K u c h a r s k i z Nowej Słupi. Nagr. I I uzyskali: Stefan S o w i ń s k i — za ceramikę figuralną, S t a n i s ł a w B ą k — z a m a l a r s t w o , Antoni M o ć k o i Cze­ sław Zemsta — za kowalstwo artys­ tyczne, A n n a K o b y ł e c k a i Stanisław Waldon — za kwiaty i wycinanki, Zofia K a l e t a — za pająki i w i e ń c e dożynkowe. Nagr. I I I otrzymali: Stanisław F o r n a l s k i i J ó z e f P i ł a t (syn z m a r ł e g o rzeźbiarza) za rzeźby w drewnie, B r o n i s ł a w S y n o w i e c za k o w a l s t w o a r t y ­ s t y c z n e , J a n A n n a ń s k i za g a r n c a r s t w o oraz H e n r y k D y k , S t a n i s ł a w Marsz i S t a n i s ł a w Ciszek — za r z e ź b y . R e w e l a c j ą w y s t a w y b y ł o odkry­ cie ciekawego m a l a r s t w a K a t a r z y n y Wiśnios. 2 4 . I X . otwarta została w Mu­ zeum Regionalnym w Ł u k o w i e wysta­ wa „ S z t u k a ludowa północnej Lubel­ szczyzny" (powiaty: bialski, łuko­ wski, r a d z y ń s k i ) , n a k t ó r e j zaprezen­ t o w a n o dorobek k o n k u r s u o g ł o s z o n e ­ go p r z e d k i l k o m a m i e s i ą c a m i pod h a s ­ ł o m „ K u l t u r a ludowa dobrem naro­ d u " , przez W y d z . K u l t u r y P W R N , Muzeum O k r ę g o w e i Stowarzyszenie T w ó r c ó w Ludowych w Lublinie. Re­ ferat K u l t u r y P P R N i M u z e u m w Białej Podl., W y d z . K u l t u r y P P R N i M u z e u m R e g i o n a l n e w Ł u k o w i e oraz Referat K u l t u r y P P R N w Radzyniu, k t ó r e u f u n d o w a ł y nagrody w sumie ł ą c z n e j p o n a d 28.000 z ł . W k o n k u r s i e u c z e s t n i c z y ł o 66 t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y n a d e s ł a l i 423 p r a c e . N a g r o d y o t r z y m a l i : n a g r . I (po 1.500 zł.) — T e k l a Radzikowska z Z e m b r ó w i Tadeusz Cąkała z Sobisk, pow. ł u k o w s k i . N a g r . I I (po 1.000 z ł . ) o t r z y m a l i — Irena Harasimiuk z kol. Derewiczn e j , pow. r a d z y ń s k i , S e w e r y n a Ś w i d e r z W o j c i e s z k o w a , pow. ł u k o w s k i , K a z i ­ mierz Rogowski z B i a ł e j Podl., B a z y l i A l b i c z u k z D ą b r o w i c y D u ż e j , pow. b i a l ­ ski, Kazimierz K u b i k z K w a s ó w k i , pow. radzyński, Zdzisław Koźluk z K ą k o l e w n i c y , pow. r a d z y ń s k i , F r a n ­ c i s z e k P a j d o s z z D e r e w i c z n e j , pow. radzyński, Piotr F u r m a n z kol. Z a c z o p k i , pow. b i a l s k i , M a r i a n A d a m s k i z S o b i s k , ролу, ł u k o w s k i i F r a n c i s z e k S a d o w n i k z Ł o m a z , pow. b i a l s k i . P o n a d t o p r z y z n a n o 10 n a g r ó d I I I (po 750 z ł . ) , 2 n a g r o d y s p e c j a l n e z a c a ł o k s z t a ł t t w ó r c z o ś c i (po 500 zł.) i 34 w y r ó ż n i e n i a (po 200 z ł . ) . * 24.IX. w Muzeum Regional­ n y m w Kolbuszowej otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a ludowa Lasowiaków". * IX we W ł o c ł a w k u , w w i t r y n i e S p ó ł d z i e l c z e g o D o m u H a n d l o w e g o zor­ ganizowano z i n i c j a t y w y L i g i K o b i e t w y s t a w ę haftu kujawskiego. * K . W i ś n i o s , Chrystus Akwarela u słupa, Podczas uroczystości otwarcia w y s t a w y Minister K u l t u r y i S z t u k i Tadeusz Kaczmarek wręczył o d z n a k ę Z a s ł u ż o n e g o D z i a ł a c z a K u l t u r y za­ ł o ż y c i e l c e i d ł u g o l e t n i e j prezesce s p ó ł ­ dzielni „ O p o c z n i a n k a " — Janinie Smykowskiej. W y s t a w ę w S z y d ł o w c u poprze­ d z i ł y w y s t a w y powiatowe. W ł a d z e m i e j s k i e i d z i a ł a c z e w y s t ą p i l i z pro­ p o z y c j ą utworzenia w S z y d ł o w c u sta­ łej w y s t a w y sztuki ludowej. * 1 8 . I X . w p o z n a ń s k i m Arsenale o t w a r t o Avystawe p n . „Malarstwo, g r a f i k a , s z t u k a l u d o w a , r z e m i o s ł o ar­ tystyczne w reprodukcjach wydaw­ nictwa „ R u c h " . 60 "T 28.IX. rozstrzygnięto konkurs na w j c i n a n k ę i m a l o w a n k ę na szkle o charakterzo l u d o w y m dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w z woj. w r o c ł a w s k i e g o . J u r y pod przewodnictwem mgr A l e k s a n d r a Jackowskiego p r z y z n a ł o n a s t ę p u j ą c e nagrody. Z a m a l o w a n k ę n a szkle n a g r . I (2.000 z ł . ) o t r z y m a ł J a r o s ł a w F u r g a ł a , pow. O ł a w a ; n a g r . I I (1.500 z ł . ) - — Z d z i s ł a w T a t u r a , pow. Z ł o t o r y j a . Z a w y c i n a n k ę n a g r o d y I nie p r z y ­ z n a n o , s t w i e r d z a j ą c b r a k w t y m za kresie prac oryginalnych o charakterze ludowym. T r z y r ó w n o r z ę d n e nagrody I I (po 1.200 zł.) o t r z y m a l i : M i e c z y s ł a w M t s z e w s k i , pow. Trzebnica, Irena M i s i o b ę d z k a , pow. Milicz, Barbara K u r j a t a , pow. Z ł o t o r y j a . D w a w y r ó ż n i e n i a w postaci albu­ m ó w p r z y z n a n o H a l i n i e S o k ó ł , pow. Kamienna Góra i Franciszkowi Mar­ t y n i a k , pow. W r o c ł a w . J u r y p o s t a n o w i ł o nie p r z y z n a w a ć w o g ó l e n a g r o d y specjalnej u f u n d o w a ­ nej przez C e p e l i ę z a praco o w y b i t n i e ludowym charakterze, p o n i e w a ż ż a d n a z n a d e s ł a n y c h p r a c nie k w a l i f i k o w a ł a s i ę do tej n a g r o d y . W o g ó l n e j ocenie n a d e s ł a n y c h prac j u r y stwierdziło, że sądząc z nadesłanego materiału sztuka w y c i n a n e k i m a l o w a n e k n a szkle nie jest w t y m ś r o d o w i s k u uprawiana i b r a k p r a c n a w i ą z u j ą c y c h do t r a d y c j i l u d o w y c h . Z t y c h ż e w z g l ę d ó w ustalono dla pokonkursowej w y s t a w y t y t u ł : „ W y c i n a n k a i m a l o w a n k a n a szkle, w y s t a w a pokonkursowa prac plasty­ k ó w a m a t o r ó w woj. w r o c ł a w s k i e g o " , eliminując określenie „ludowa". * I X •— w Bierkowickim Muze­ u m W s i Opolskiej c z y n n a b y ł a pokon­ kursowa wystawa w o j e w ó d z k a sztuki ludowej O p o l s z c z y z n y . * I X •— w Ł ó d z k i m D o m u C h ł o p a czynna b y ł a wystawa pokonkursowa sztuki ludowej powiatu ł a s k i e g o . Polska sztuka ludowa zagranicą 22.VII. w Usti nad Łabą ( C S R S ) otwarta została wystawa pn. „ S z t u k a l u d o w a M a z o w s z a " , zorga­ n i z o w a n a przez M u z e u m M a z o w i e c k i e i p r e z e n t u j ą c a g ł ó w n i e jego z b i o r y . Scenariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł mgr A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i , p r o j e k t eks­ pozycji — mgr Tadeusz Zaremba. U roczystego o t w a r c i a d o k o n a ł a m b a s a ­ dor P R L w C S R S — L u c j a n M o t y k a . * V I I — J e d n ą z czterech g ł ó w n y c h i m p r e z p l a s t y c z n y c h 14-ego „ F e s t i w a ­ l u d w ó c h ś w i a t ó w " w Spoleto b y ł a w y s t a w a „ N a i f s d e l i a P o l o n i a " , zorga­ n i z o w a n a p r z e z B H Z D e s a oraz p p . Vittore i Marco querel w Palazzo Collicola. K o m i s a r z e m w y s t a w y i a u t o ­ r e m w s t ę p u do k a t a l o g u b y ł A l e k s a n ­ der J a c k o w s k i . P o k a z a n o b o g a t y w y ­ bór w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y ludowej i ma­ larstwa naiwnego. * 23—30.VII. w Zagrzebiu (Ju­ gosławia) o d b y w a ł się V I I Między­ narodowy Przegląd Folkloru, w k t ó ­ r y m w ś r ó d 60 w y s t ę p u j ą c y c h zespo­ ł ó w u c z e s t n i c z y ł z e s p ó ł polski „ P a ­ ł u k i " z K c y n i , k t ó r y m opiekuje się K l a r a Prillowa. Występy naszego z e s p o ł u b y ł y prezentowane t a k ż e w j u g o s ł o w i a ń s k i e j telewizji. * V I I — w Mińsku ( Z S R R ) w ra­ mach „ D n i Przyjaźni Radziecko-Polskiej i K u l t u r y P o l s k i e j " o t w a r t o m . i n . w y s t a w ę polskiej s z t u k i l u d o w e j . * V I I I — na I Międzykontynentalnym Festiwalu Folkloru w Tokio, w y s t ą p i ł polski Zespół P i e ś n i i T a ń c a Z i e m i L u b e l s k i e j (jako j e d e n z 5 euro­ p e j s k i c h z e s p o ł ó w ) , k t ó r y zaprezento­ w a ł t a ń c e l u b e l s k i e , k r a k o w s k i e , rze­ szowskie i g ó r a l s k i e , a t a k ż e p o l o n e z a i mazura. �V I I I —• w „ Z i m m e r G a l e r i e " w Dusseldorfie c z y n n a b y ł a w y s t a w a prac Nikifora. D u ż a frekwencja i d u ż a ilość sprzedanych prac, k t ó r y c h ceny w a h a j ą s i ę od 600 do 2,5 t y s i ę c y m a ­ rek — ś w i a d c z ą o p o z y c j i , j a k ą a r t y s t a z d o b y ł na rynku ś w i a t o w y m . je na wyroby sztuki ludowej, w y n o s z ą 90% c a ł e g o obrotu. które Inne Wśród nagród przyznawanych z o k a z j i Ś w i ę t a O d r o d z e n i a za n a j w y ­ b i t n i e j s z e o s i ą g n i ę c i a w zakresie upowszechniania kultury znalazł się w t y m roku znany rzeźbierz ludowy z Zawidza Kościelnego — Stanisław Dużyński. * * V I I I — w Salonie R z e m i o s ł a A r ­ tystycznego w P a r y ż u , w ś r ó d kilkuset w y s t a w c ó w s z c z e g ó l n y m powodzeniem c i e s z y ł o s i ę stoisko polskie p a r y s k i e g o o d d z i a ł u Cepelii, k t ó r a w c i ą g u 5 d n i o t r z y m a ł a p o n a d 200 z a m ó w i e ń n a d o s t a w y w y r o b ó w z a s u m ę 15.000 franków. V I I — n a g r o d y p r z y z n a w a n e co­ rocznie przez W R N w Ł o d z i z a w y ­ b i t n e o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie k u l t u r y , techniki i racjonalizacji, otrzymali m.in. t w ó r c y ludowi: J a n i n a P r z y borek i M i e c z y s ł a w Ż e l i ń s k i z pow. R a w a Mazowiecka. * * 1 2 . I X . w M o n a c h i u m w czasie Olimpiady o d b y ł się D z i e ń Polski, w r a m a c h k t ó r e g o otwarto m . i n . w y ­ s t a w ę polskiej s z t u k i l u d o w e j . Józefa Wiprzycka, artystka lu­ dowa spod Czeladzi przeznaczyła d o c h ó d u z y s k a n y ze s p r z e d a ż y s w o i c h p o c z t ó w e k w y s . 1.000 zł. n a o d b u d o w ę Zamku. * J a k podaje prasa, n a W ę g r z e c h n a j w i ę k s z y p o p y t z o f e r o w a n y c h przez P o l s k ę p r o d u k t ó w k u l t u r a l n y c h istnie­ DO St. D u ż y ń s k i , Ś w . Franciszek pod K r z y ż e m Kronikę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz REDAKCJI: P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o „ W i e d z a P o w s z e c h n a " przep r a s z a p. J a n a Ś w i d e r s k i e g o z a nie umieszczenie jego n a z w i s k a j a k o a u t o r a z d j ę ć n r n r : 24, 27, 32, 38, 60, 62, 64, 66 72, 78, 85, 92, 95, 96, 98, 99, 100, 101, 103, 104, 105, 112, 113, 114, 115, 117, 118, 119 — r e p r o d u k o w a n y c h w k s i ą ż c e Stefanii Krzysztofowicz „O sztuce ludowej w Polsce". Sekretarz W y d a w n i c t w a Bożena Witkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57a44279d981a45a025c66a97b0fc205.pdf b1ad742722375f9543a38824c129d789 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3241 Title A name given to the resource Ksiądz Edward Nitka (1919-1981) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.239-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh KSIĄDZ E D W A R D NITKA D n i a 12 s i e r p n i a 1981 r o k u z m a r ł po d ł u g i e j ehorobie k s i ą d z (1919-1981) I c h w y n i k i e m b y ł o przeniesienie w 1957 r o k u E d w a r d a N i t k d z i e k a n E d w a r d N i t k a , proboszcz p a r a f i i Paszyn k o ł o Nowego na p r o b o s t w o w Paszynie. T a m , w k o ń c u l a t S ą c z a . N a z y w a n o go s ł u s z n i e w y b i t n y m a n i m a t o r e m i s p o ł e c z ­ r o z p o c z ą ł K s i ą d z D z i e k a n s w o j ą d z i a ł a l n o ś ć na p o l u s z t u k i l u ­ sześćdziesiątych n i k i e m , a d z i e ł o jego ż y c i a — m a l u j ą c y i r z e ź b i ą c y Paszyn — d o w e j . W k r ó t c e s t a ł s i ę p o s t a c i ą bardzo p o p u l a r n ą o k r e ś l a n o zgodnie j a k o „ f e n o m e n w s k a l i europejskiej". s z a n o w a n ą na S ą d e c c z y ź n i e , t a k ż e przez s w y c h i d e o w y c h prze­ i ogólnie Gorlic c i w n i k ó w . M i a ł sporo w i e l b i c i e l i i p r z y j a c i ó ł , rozsianych po całej w ś r e d n i o z a m o ż n e j rodzinie chłopskiej. Od dzieciństwa p r a g n ą ł Polsce, g ł ó w n i e s p o ś r ó d l u d z i z a j m u j ą c y c h s i ę b l i ż e j s z t u k ą l u ­ p o ś w i ę c i ć s i ę s t a n o w i k a p ł a ń s k i e m u — b y ł , jeśli m o ż n a s i ę t a k d o w ą i n i e p r o f e s j o n a l n ą . Jego p l e b a n i ę , do k t ó r e j w e j ś c i e z d o b i ł Edward Nitka u r o d z i ł się w R o p i c y D o l n e j k o ł o w y r a z i ć , u r o d z o n y m k s i ę d z e m . J a k o jeden z naj d r a m a t y c z n i e j - szereg w y s o k i c h w i e l k a n o c n y c h p a ł m i transparent szych m o m e n t ó w licznie o d w i e d z a l i w y t r a w n i e j s i t u r y ś c i , poszukiwacze e g z o t y k i , swego ż y c i a wspominał epizod, g d y będąc a l u m n e m r o z c h o r o w a ł s i ę c i ę ż k o i m a ł o b r a k o w a ł o , a relego­ cudzoziemcy. B o Paszyn r z e c z y w i ś c i e s t a ł s i ę fenomenem. wano b y go z s e m i n a r i u m z p o w o d u złego s t a n u z d r o w i a . Ś w i ę ­ cenia o t r z y m a ł w 1944 r o k u , po c z y m z o s t a ł kapelanem A K . Po wojnie p r o w a d z i ł ksiądz Nitka zwyczajne ż y c i e pro­ „Witajcie!" H i s t o r i ę p o c z ą t k ó w owego fenomenu s t a r a ł e m s i ę naszki­ c o w a ć w a r t y k u l e Paezyński R . 29, 1975 n r 1/2). Teraz, ośrodek plastyki ludowej („PSL", kiedy śmierć księdza N i t k i zamknęła wincjonalnego k a p ł a n a . P r a c o w a ł j a k o w i k a r y w w i e l u parafiach pierwszy r o z d z i a ł d z i e j ó w tego o ś r o d k a , w a r t o e h y b a diecezji t a r n o w s k i e j , m . i n . w Pta.szkowej, Szczawnicy, S t a r y m miejsce Paszyna i jogo a n i m a t o r a w polskiej k u l t u r z e regionalnej S ą c z u . O ile m i w i a d o m o , z o s t a w i ł po sobie w s z ę d z i e j a k lat naj­ l e p s z ą p a m i ę ć . „ B y ł to p r a w d z i w y k s i ą d z , o f i a r n y , bardzo ludz­ określić siedemdziesiątych. O d czasu p r z y b y c i a k s i ę d z a N i t k i do Paszyna aż po s c h y ł e k k i " — wspominali wielokrotnie m o i r o z m ó w c y , żałujący, że został l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h niewiele w s k a z y w a ł o na przeniesiony z i c h p a r a f i i . S z c z e g ó l n i e w B o r z ę c i n i e k o ł o Brzeska proboszcz r o z s ł a w i s w o j ą w i e ś i w t a k o r y g i n a l n y s p o s ó b p r z y ­ p o t r a f i ł sobie z a s k a r b i ć rzetelny a u t o r y t e t i po p r o s t u m i ł o ś ć c z y n i s i ę do o g ó ł u p a r a f i a n , co z r o s z t ą z a k o ń c z y ł o s i ę k o n f l i k t e m z w ł a d z a m i K s i ą d z N i t k a nie w y k a z y w a ł w ó w c z a s s z c z e g ó l n y c h zaintereso­ kościelnymi. Ministrantem obecnie k r a k o w s k i byl dziennikarz; tam wówczas wkrótce po Józef śmierci D z i e k a n a o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ W i e ś c i " s w o j ą to, że podniesienia s a m o ś w i a d o m o ś c i jej paszyński mieszkańców. Baran, w a ń s z t u k ą , a i p ó ź n i e j jego l e k t u r y z tej t e m a t y k i b y ł y raczej Księdza p r z y p a d k o w e . P o w t a r z a j ą c y s i ę w tekstach o Paszynie k o m p l e ­ wersję ment, jakoby Ksiądz obdarzony b y ł s z c z e g ó l n ą wrażliwością wydarzeń. 239 1 �k i l k u d z i e s i ę c i u w y b i t n y c h ) — lecz dlatego, że b y ł y ś w i e ż e , bez­ pretensjonalne, spontaniczne, w i ę c w y r ó ż n i a ł y s i ę k o r z y s t n i e na tle o g ó l n o p o l s k i e j p r o d u k c j i p r z e d m i o t ó w , zwanych s z t u k ą l u ­ dową. Historia Wojciecha Oleksego, wielokrotnie opisywana, wskazuje n a t o m i a s t na i n n y , bardzo i s t o t n y f a k t : przekonanie 0 wychowawczo-dydaktycznej roli twórczości. Metoda „ p o d n o ­ szenia" l u d z i za p o m o c ą u p r a w i a n i a s z t u k i b y ł a dorobkiem intelektualnym Księdza. Zanim oryginalnym jeszcze dowiedział s i ę , że praoe g ł u c h o n i e m e g o W o j t k a m o g ą b y ć w y s o k o ocenione p o d w z g l ę d e m p l a s t y c z n y m , K s i ą d z n a m a w i a ł go do r z e ź b i e n i a , by p o m ó c m u w rozprostowaniu grzbietu, dać m u z własnych dokonań. satysfakcję Co u d a ł o s i ę nadspodziewanie. Pomógł impuls z z e w n ą t r z — w t y m w y p a d k u I Konkurs Współczesnej R z o ź b y L u d o w e j K a r p a t P o l s k i c h , zorganizowany przez M u z e u m w Nowym S ą c z u . Trzej p a s z y ń s c y r z e ź b i a r z e o d n i o ś l i w nim niespodziewanie d u ż y sukces (dwie pierwsze i jedna druga na­ groda). K s i ą d z N i t k a w y k o r z y s t a ł ów f a k t , u s u w a j ą c p r z e r ó ż n o b a r i e r y psychologiczne s w y c h p a r a f i a n co s p o w o d o w a ł o , m o ż n a powiedzieć, erupcję zainteresowań rzeźbą, a potem malarstwem na szkle w n i e w i e l k i m Paszynie. Z a ś wszystko to d z i a ł o s i ę w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h —• c z y l i w okresie sztucznie windowanego p o p y t u na s z t u k ę l u d o w ą , w t ł a c z a n ą b e z l i t o ś n i e w r a m y k u l t u r y masowej z jednej s t r o n y , a g w a ł t o w n i e m a l e j ą c ą p o d a ż ą czy w r ę c z z a n i k i e m c a ł y c h dzie­ dzin chłopskiej twórczości samorodnej (np. kowalstwa, garn­ carstwa) — z d r u g i e j . Propagowane oficjalnie h a s ł a o narodowo- k l a s o w y m charakterze s z t u k i ludowej r o z m i j a ł y s i ę coraz jas­ k r a w i e j z r z e c z y w i s t o ś c i ą . R y n e k zaś p o t ę ż n i a ł . I t a coraz szybciej p o w i ę k s z a j ą c a s i ę szczelina b y ł a w p e w n y m s t o p n i u w y p e ł n i o n a przez K s i ę d z a D z i e k a n a i jego p a r a f i a n . S t ą d m i ę d z y popularność ich innymi sztuki. O c z y w i ś c i e , są t o s p r a w y o wiele bardziej s k o m p l i k o w a n e , nie s p o s ó b z a m k n ą ć i c h w j e d n y m akapicie, w y m a g a j ą o d r ę b n e j monografii. Bibliografia a r t y s t y c z n ą i b y ł koneserem s z t u k i , z w ł a s z c z a l u d o w e j , umiejętnie sterował rozwojem artystycznym swych jakoby parafian i b y ł i c h c o d z i e n n y m p l a s t y c z n y m k o n s u l t a n t e m — chyba nie o d p o w i a d a p r a w d z i e . Raczej wprost p r z e c i w n i e : Paszyn uak­ t y w n i ł s i ę a r t y s t y c z n i e m . i n . dlatego, że proboszcz nie miał paszyńska, gdyby ją opracować, kilkaset pozycji zawierałaby w p a r u j ę z y k a c h . Badano Paszyn od strony p s y c h o l o g i i t w ó r c z o ś c i , p e d a g o g i k i s p o ł e c z n e j , socjologii sztuki. N a podstawie t y c h b a d a ń p o w s t a ł o k i l k a prac magisterskich. Za s w ą d z i a ł a l n o ś ć o t r z y m a ł K s i ą d z D z i e k a n D y p l o m Oskara K o l b e r g a (1977 г.), n a g r o d ę Oskara K o l b e r g a (1978 г.), Medal osobistych a m b i c j i t w ó r c z y c h , a „ t y l k o " p a s j ę s p o ł e c z n i k o w s k ą . „ Z a m ą d r o ś ć i d o b r ą r o b o t ę " n a d a n y przez r e d a k c j ę „ G a z e t y Po­ Nie doradzał, jak należy rzeźbić i malować „ n a łudniowej" ludowo" —• (1978 г.). M i a ł honorowe c z ł o n k o w s t w o sądeckiego c h o ć b y dlatego, że sam nio bardzo t> w i e d z i a ł i b y n a j m n i e j tego oddziału Towarzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h . W roku f a k t u nie u k r y w a ł ; b y ł „ t y l k o " w s p a n i a ł y m i n s p i r a t o r e m , ani­ o t r z y m a ł Srebrny K r z y ż Z a s ł u g i z M i e c z a m i , b y ł t a k ż e kawalerem m a t o r e m , pedagogiem. B o w i e m — trzeba to w y r a ź n i e p o w i e d z i e ć K r z y ż a A r m i i Krajowej — Paszyn jest przede w s z y s t k i m fenomenem pedagogiczno-spo­ 1944 oraz d w u k r o t n i e M e d a l u W o j s k a . Po ś m i e r c i k s i ę d z a E d w a r d a N i t k i P a s z y n nie b ę d z i e j u ż t y m ł e c z n y m , t a k ż e p s y c h o l o g i c z n y m , nie z a ś a r t y s t y c z n y m . Paszy- s a m y m Paszynem. N a p l e b a n i i powstanie p r a w d o p o d o b n i e od­ niacy z d o b y l i w i e l k ą ilość n a g r ó d w k o n k u r s a c h s z t u k i ludowej dział nie dlatego, że są n i e p r z e c i ę t n i e z d o l n i plastycznie, nie dlatego, nie ulegnie rozproszeniu, parafianie b y ć m o ż e n a d a l b ę d ą r z e ź b i ć że i c h prace s ą w y b i t n e p o d 1 m a l o w a ć — ale k s i ę d z a N i t k i , c z ł o w i e k a o t a k w y j ą t k o w e j oso­ względem artystycznym (rzecz prosta, p o ś r ó d k i l k u d z i e s i ę c i u t w ó r c ó w z jednej wsi nie m o ż e b y ć tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego, b o w o ś c i , n i k t nie jest w stanio z a s t ą p i ć . kolekcja Księdza � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffd977bb3174ec8ccce59d5072e7402a.pdf acc497a6980e0070f0103828286b922c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3101 Title A name given to the resource Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh Ł E M K O W S Z C Z Y Z N A W W I E R S Z A C H Żyje w ś r ó d nas ponad dwieście t y s i ę c y Ł e m k ó w , lecz wiedza na ich temat jest we współczesnym społeczeństwie polskim p r z e r a ż a j ą c o niska. Po 1944 r o k u u k a z a ł o się w p r a w d z i e w Polsce nieco prac lemkologicznych, zwłaszcza znawstwa, h i s t o r i i , etnografii, socjologii z dziedziny i — języko­ sporadycznie — J E R Z E G O H A R A S Y M O W I C Z A Z r e s z t ą t a k i s p o s ó b podejścia do t e m a t u nie b y ł charakte­ r y s t y c z n y t y l k o dla H a r a s y m o w i c z a . N a p r z y k ł a d w t o m i o re­ p o r t a ż y Janusza R o s z k i Jak ,,A kolo drewnianej na 'Zawiszy cerkiewki czytamy: pochylone i popróchniałe k r z y ż e są ś l a d e m po t y c h ludziach, co Ł e m k a m i n a z w a n i żyli f o l k l o r u muzycznego, ale są to rzeczy p r a k t y c z n i e nie czytane t u t a j п а ллчегскасЬ w i e r c h o m ł a ń s k i c h i przeszumieli z w o j e n n y m poza d o ś ć w ą s k i m л\аа^-ет." kręgiem specjalistów. Łemkowie śledzą te poczynania u w a ż n i e , alo p r z y j m u j ą , je raczej c h ł o d n o , g d y ż naj­ T a sama poetyczna p o w i e r z c h o w n o ś ć , ta sama pozorna wspa­ częściej pomijana jest w nich istota p r o b l e m u — wielkiego pro­ niałość formy, blemu łemkowskiej ludzkie losy, i ten sam — c h o c i a ż u R o s z k i m o ż e nieeo w i ę k s z y — h i s t o r i i najnowszej, współczesności i przy­ szłości. e s t e t y z u j ą e ą m g i e ł k ą rzeczyAviste m o r a l n y d a l t o n i z m , bezmiar gorzkioj z a d u m y w starannie z a k r e ś ­ ЛЛ* krajowej publicystyce czterdziestolecia t e m a t y k a ł e m k o w ­ ska przesłaniająca poruszana b y ł a gruntowniej właściwie tylko n a j p i e r w — z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w — w 1947 trzykrotnie: roku, potem lonych ramach. Z a ś u B y ć m o ż e z роллчк1и t y c h лл-laśnie cech ,,łemkoAvskie" лл-iersze Нагаэутоллчсга więc dziwić się powszochnej ЛУ c i ą g u лу1е!и lat. J e ś l i zaś chodzi o t z w . l i t e r a t u r ę p i ę k n ą , to t e m a t R u s i n ó w znacznie г w k r ó t c e po P a ź d z i e r n i k u , a ostatnio w latach 1980- —84. T r u d n o ignorancji. HarasymoAyicza nieлvątpliлvie лл-iększa b i e g ł o ś ć лл'arsztatoлл a. mogły u k a z y w a ć się drukiem systematycznie, Łemkoлл'ska scenografia t y c h лу1егвгу s k ł a d a się z niewielu, p ó ł n o c n y c h s t o k ó w K a r p a t p o d j ę ł o ЛУ Polsce L u d o w e j właściwie alo c z ę s t o p o w t a r z a j ą c y c h t y l k o d w ó c h poczytiiiejszyeh pisarzy: Jan Gerhard (jego , , Ł u n y z kręgu w Bieszczadach" b y ł y przeniesione na e k r a n i wielokrotnie wzna­ k r a t o r , ś w i ę t o J o r d a n u , k r z y ż t r ó j r a m i e i m y i inne. To z r o z u m i a ł e . wiane) oraz Jerzy H a r a s y m o w i c z , autor w y d a n y c h dotychczas Cerkiew p e ł n i ł a г p o n a d dлyudziestu tomikOAv лчиегэгу, лл k t ó r y c h л\ ciąż j a j ą się ł e m k o w s k i e m o t y w y . przewi­ 1^,о81аллтпу na b o k u Gerharda, się e l e m e n t ó w . Są one wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a : na Łаnlkoлvszczyźnio zaczerpnięte cerkiew, ikona, wielką rolę Panto- duchowego ogniska w najszerszym tego в^луа znaczeniu — r o l ę nie t y l k o religijną, ale także ośлyiatoлvą, p o l i t y c z n ą , artystyczną. Lecz g d y ż o d b i ó r jego k s i ą ż k i to osobny, z r e s z t ą bardzo gorzki t e m a t , istnieje клл-estia stosunku do олл-yeh Avschodnioehrzescijanskich a zajmijmy s y m b o l i . Jest to kwestia moralna i artystyczna. M o ż n a wizję się Н а г а в у т о л л ч с г е т . Łemkowszczyzny nam S p r ó b u j m y prześledzić, j a k ą autor w swych starać wierszach, się p r z e n i k n ą ć ich i s t o t ę i p i e n y o t n ą t r e ś ć , лyidzieć je j a k o pom­ z j a k i c h e l e m e n t ó w swo u t w o r y k o m p o n u j e , j a k i e a r t y s t y c z n e n i k i bogatego ż y c i a ducłloлvego Łemkóлy — lub t e ż t r a k t o w a ć zabiegi przeprowadza i co z n i c h w y n i k a . Jest to клл-estia o t y l e Avylaeznie od s t r o n y estetyezno-semiotycznej, j a k o dzieła s z t u k i istotna, że czytelnik daje polski j u ż od l a t dwudziestu z g ó r ą ko­ j a r z y odruchowo Ł e m k o w s z c z y z n ę z Н а г а в у т о л у ш г с т ; ЛУ1СС s ą d z i ć , że autor Zlockiego nieba cerkiewnego można wywiera pew-ien леркучу na n a s z ą saтnoлyiedzę. J a k i ż to jest wpływ-. W r i z n a k i гогрогпалусге Ł e m k o w s z c z y z n y . To bardzo istotna r ó ż ­ nica. — bo skoro dzieła s z t u k i sakralnej b ę d z i e m y traktować w oderwaniu o d ich duchowego podglebia, n a r a z i m y się na nie­ b e z p i e c z e ń s t w o fałszu. T a k ż e — fałszu artystycznego. twórczości Harasymowicza z lat pięćdziesiątych, sześć­ H a r a s y m o w i c z , a p l i k u j ą c y c z ę s t o i c h ę t n i e do swych лу1егзгу d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w s z c z y z n a — to k r a j no­ symbole c h r z e ś c i j a ń s k i e , stalgiczny, elegijny: r o z s y p u j ą c e się cerkwie, m o k n ą c e na deszczu się m ś c i . Z w r o t y t y p u ,^ллче!е przemienienie piw*a", ,,Na a n i o ł ó w przydrożne przyjn^yani figury, zarośnięte cmentarze, butwiejące ikony. traktuje są c h u l i g a n i " , je n i c z y m rekwizyty. роголлпулл-anie k o p u ł A to cerkkwnych T p r z y r o d a — л\и1.а1па, k o l o r o w a , bujna, T y m bardziej kolorowa do piersi kobiecych t o , p o w i e d z m y ł a g o d n i e , przejaw dezynwol- i bujna, i m p o s ę p n i e j s z e ś l a d y po c z ł o w i e k u , k t ó r y s t ą d odszedł t u r y луоЬес u c z u ć r e l i g i j n y c h i n n y c h l u d z i . N i e trzeba b y ć czło­ i n i g d y nic wróci. Gdzie i dlaczego o d s z e d ł , czemu nie wróci, wiekiem лу1еггасут, wystarczy m i e ć t r o c h ę d e l i k a t n o ś c i i w y o ­ co się z n i m teraz dzieje — nie w i a d o m o . 1 w ł a ś c i w i e irio m a co b r a ź n i , b y z r o z u m i e ć , ja,k m o ż e z o s t a ć o d c z y t a n y лл-iersz, przy­ się nad r ó w n u j ą c y m o d l i ^ y ę pod być. tym d ł u ż e j z a t r z y m y w a ć . Cóż, л^-idocznie t a k Łemkowszczyzna Harasymowicza jest musiało nostalgiczna, jak nostalgiczne jest przemijanie, s t a r o ś ć , ś m i e r ć , s a m o t n o ś ć , nie­ p r z y - d r o ż n y m k r z y ż e m do a k t u ero­ tycznego. szczęśliwa m i ł o ś ć . Szkoda, że starzejemy się i u m i e r a m y , żo m i ł o ś ć 0 przygodach seksualnych nie trwa. лхаееяше, alo cóż, takie jest ż y c i e . . . Zgruehotano lianie ja cerkiewne czy powalono k r z y ż e p e ł n i ą w wierszach H a r a s y m o w i ­ cza, t ę s a m ą r o l ę , co s i e d e m d z i e s i ą t l a t przed n i m zasuszone róże w i m i o n n i k a c h , a n i o ł y ś m i e r c i , jesienno liście. ..ach" z w y k r z y k ­ nikiem i wielokropkiem odmiennej konwencji i t ] ) . Kóżnica polega właściwie t y l k o na i sztafażu. 1 z ramionami p e ł n y m i sękówmuskukmcóż m o g ę M ł o d o p o l s k a o s i n ę t n i o a i ł e m k o w s k o nostalgia H a r a s y m o w i ­ cza m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę : jost w nich lednoozośuie smutek i rezygnacja. Pogodzenie z losem. Oraz р 1 ^ т а т о л л а Krzyż c h o ć nagi Т та1олл т- zaskrzy-pieć (...) a ż gdy raz puszczałem czość. Cmentarz jest m a l o w n i c z y , gdy zarasta ł o p u c h e m , cerkiew płytę т а 1 о л у т с г а , gdy przez dziury w dachu w i d a ć niebo. Święci na starej aureoli i k o n a c h b e z r o b o t n i , z m a r z n i ę c i i g ł o d n i , bo Łomkoлvie przemi­ i rdzy nęli — s y p a ł y się j a k p r z e m i n ę l i s t a r o ż y t n i Grecy, pozostawiwszy zimne p o s ą g i i s t e r c z ą c e w niebo шеглуук1е malownicze k o h r m n y . deszcze 245 �(...) o b j ę ł a m n i e sujące i zasypywała o s o b o w o ś c i H a r a s y m o w i c z a — c h o ć b y z togo w z g l ę d u , że ukazuje pocałunkami światło na nowe, dotychczas nieprzoozuwane obszary go j a k o autora sekowanego przez w ł a d z e . ust m o i c h szparę W Weselu rusałek r ó w n i e ż s p o t y k a m y t o samo e s t e t y z u j ą c e udami oplotła ż o n g l o w a n i e s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i . Lecz oto rozwija się i n n y mój m o t y w — zauroczenie s a m y m sobą, i s w o j ą p o o z j ą , docenienia jej kadłub poświęcany wielkości oraz p r z e m o ż n e g o oddziaływania. aż r u n ę l i ś m y na z i e m i ę Do wiersza j a k do c e r k w i kurzu pełną N a g ł o t ł u m e m weszły Ł e r n k i po k t ó r e j strzelał b ł y s k a w i c bicz — t a k zaczyna się t o m i k . Skoro wiersz p o r ó w n a n y jost do cerkwi, to 1 (Wiosna) z k i m porównać autora wiersza? Po przewróceniu kilku stronic znajdujemy na ten t e m a t s k r o m n ą s u g e s t i ę . P a r ę takich fatalnych błędów moralnych i artystycznych, wy­ nikających T traktow ania ś w i ę t y c h symboli, ż o n g l o w a n i a n i m i dla robionia n a s t r o j u i p r z y d a w a n i a malowni- czości, z powierzchownego zdarzyło podejmujących się H a r a s y m o w i c z o w i r ó w n e i tematykę w Jedna n a d w a m i Łemkowyna 1 jeden ś w i ę t y Jerzy czuwa (Biełanka wierszach, — przyjazd) 6 rusińską. T W r a ż e n i e , że J H w i d z i się w t y m wierszu w r o l i ł e m k o w s k i e g o ś w i ę t e g o , nie jest t y l k o m o j e ; s ł y s z a ł e m je n i e z a l e ż n i e z k i l k u Brodata bizantyjska twarz horyzontu ust. B y ć m o ż e z r e s z t ą jest ono z b y t dowolne, c h o c i a ż l e k t u r a K a i n o w e domeny zarosło j a ł o w c e m W c e r k w i ruski b ó g z k t ó r e g o zdarto N i e w i a d o m o czy nie b y ł dawniejszych wierszy u p o w a ż n i a do tego. J u ż na p o c z ą t k u lat pozłotę s z e ś ć d z i e s i ą t y c h z a s t a n a w i a ł się H a r a s y m o w i c z : banderowcem I k t ó ż wie czy j a ruski czy j a b i a ł o r u s k i (...) Czernieje k a d ł u b g ó r spalony Czy z m c h ó w cerkiewnych p o w s t a ł e w i d m o bylinowo I E c h szumi w i a t r w gonealogiczncj t y l k o w i a t r i p u s t k a i szare żagle j a s t r z ę b i T ą drogą mówi chłop prowadzili świętego Włodzimierza A m o ż e jestem po p r o s t u Ł e m k ó w W niemieckiej bluzie szedł j a k zwierz z a r o ś n i ę t y A m o ż e to t y l k o nowe brzózco patronem przeobrażeńja Nowe weioleńja aplikuje sobie Jerzy P r z e o b r a ż e ń s k i M o ż e t y l k o t a k sobie w d y m a c h jesieni 2 (Bieszczady) harasymujo D o k ł a d a p i e r o g ó w r u s k i c h i nic w i ę c e j N i e trzeba p r z y p o m i n a ć , eo za ludzie chodzili po (Złockie) Bieszczadach 1 w niemieckich bluzach, czego chcieli, w j a k i s p o s ó b swoje zamiary realizowali i jak złowrogą pamięć pozostawili, t a k ż e wśród B o j k ó w i Ł e m k ó w . W i a d o m o r ó w n i e ż dobrze, że ś w i ę t y W ł o ­ dzimierz b y l dla R u s i n ó w przez wiele stuleci j e d n y m z n a j w a ż ­ W Weselu rusałek nie odnajdziemy j u ż ś l a d u d a w n y c h w ą t ­ pliwości. K w e s t i a s t a ł a się jasna. P r z y n a j m n i e j dla autora. Lecz r o z w a ż a n i a te b y ć m o ż e s ą j u ż n i e a k t u a l n e ; bo oto niejszych n a r o d o w y c h s y m b o l i . Nasuwa się t u analogia z rolą. J H o p u b l i k o w a ł wiersz, w k t ó r y m zdecydowanie z e r w a ł z przesz­ k u l t u M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j w ż y c i u n a r o d o w y m Г о - łością i wszedł na n o w ą d r o g ę ż y c i a . 8 l a k ó w . J a k ż e w i ę c p o j ą ć , żo autor, k t ó r y „ s t o razy p i s a ł , że po­ chodzi z r o d z i n y p o l s k o - u k r a i ń s k i e j , (...) jest p o l s k i m ukraińskiego pochodzenia, (...) pisarzem dwóch pisarzom kultur" 3 MOJE WYSTĄPIENIE po­ p e ł n i ł coś takiego i p a r o k r o t n i e t o o p u b l i k o w a ł ? J a k ż e poeta, T a k — nie od razu ś w i a d o m o ś ć k t ó r y pisze, żo „ n i e u r o d z i ł się i nie u r o d z i t a k i , k t ó r y w-yrzuci nio od r a z u r z u c i ł e m p o d nogi w i e k ó w z jego wierszy cerkiow c z y l i w i a r ę i pochodzenie" 4 mógł w taki świętą biskupów laskę s p o s ó b n a p i s a ć o r u s i ń s k i m ś w i ę t y m , adresując, to do polskiego J a k t ó r y posiadam t y l k o b u t y i nazwisko czytelnika? G d y b y w dalszym c i ą g u s n u ć analogie, odpowiedni­ nie b ę d ę się więcej w a h a ł kiem p i ę ć d z i e s i ą t lat r o z c h w i a n y c h wiersza „Bieszczady" Madonna w y s t ę p o w a ł a b y byłby utwór, j a k o sanitariuszka w którym Czarna w oddziale N a r o ­ wreszcie chcę p o z n a ć d o w y c h Sil Z b r o j n y c h . prawdę P o ż e g n a ł e m się Ż y w i Ł e m k o w i e i i c h losy p o j a w i a j ą się w t w ó r c z o ś c i Jerzego Harasymowicza dopiero w latach osiemdziesiątych, pierwszy na w i ę k s z ą s k a l ę w tomie Wesele rusałek szawa 1982) i Cała góra barwinków po raz z k u r n ą liryką gór (LSW, War­ Moje w s t ą p i e n i e do rewolucyjnej w y o b r a ź n i (Wydawnictwo Literackie — jest K r a k ó w — W r o c ł a w 1983). Co p r a w d a — autor w g r u d n i u 1984 r o k u z a p o w i o d z i a ł , żo przygotowuje do d r u k u poemat ruski, zbudowano nieodwracalnym Lichtarz p o ś w i ę c o n y przesiedleniu Ł e m k ó w , „ k t ó r y z r ó ż n y c h wzglę­ 5 d ó w „ p r z e l e ż a ł " d w a d z i e ś c i a pięć l a t . " B y ć m o ż e ukazanie się faktem T e n oraz inne wierszo z tego samogo n u m e r u „ G a z e t y Kra­ k o w s k i e j " p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że oto u m a r ł Gustaw — ł e m k o w s k i Lichtarza z m o d y f i k u j e dotychczasowy obraz, lecz na razie nie­ j u r o d i w y , a n a r o d z i ł się K o n r a d — p o l s k i M a j a k o w s k i co naj­ podobna się w tej sprawie mniej . w y p o w i a d a ć , nie z n a j ą c utworu. Sama jednak z a p o w i e d ź w y d a n i a p o e m a t u rzuca, bardzo intereA m o ż e jest to t y l k o kolejna zmiana r e k w i z y t ó w i nic w i ę c e j . PRZ Y P I S Y 1 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy, Czytolnik, Warszawa 1967, s. 135—137 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, Wydaw­ n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1975, s. 171 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie, tylko żywi, „ G a z e t a K r a k o w s k a " , 17 X I I 1984 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . 2 3 4 246 5 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wesele rusałek, L S W , Warszawa 1982, s. 28 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, op. c i t . , s. 148 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Moje wystąpienie, „Gazeta Krakows­ k a " 13 V I I 1984 r . 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9834036da99f69bd48feca7a1270fb42.pdf 05b976216231e163cafef255225f3ea0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2769 Title A name given to the resource Na Podhalu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.66-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na Podhalu Antoni Kroh Moja babcia była uczennicą carskiego gimnazjum w Zgierzu. Uparła się dalej studiować, przetrzymała rodzinne perswazje i wyjechała za granicę, do Krakowa. W tamtych czasach student płci żeńskiej, to był rzadki ptak; babcia wspominała, jak pewien pan profesor, rycerski wobec dam, ale nie tolerujący ich na uczelni, spytał z wyszukaną uprzejmością, czy nie obiło jej się 0 uszy nazwisko, najmocniej przepraszam że ośmielam się Łaskawą Panią fatygować, Adam Mickiewicz. Wyjaśniła lodo­ watym tonem, że owszem, obiło, pan profesor zachwycił się jej niezwykłą jak na kobietę erudycją i wyjąkał: nie chciałbym być natrętnym, ale skoro Czcigodna Pani zdecydowała się zostać adademiczką, to może byłaby Pani tak uprzejmą natężyć pamięć 1 wymienić ze trzy utwory tego poety... Uczyniła zadość jego prośbie, wpadł w ekstazę, wpisał stopień celujący i w lansadach odprowadził do drzwi. Babcia bardzo chciała się nie rozpłakać i prawie jej się to udało. Inny znowu pan profesor oznajmił z katedry, że skoro damy wyświadczyły mu ten zaszczyt i raczyły uświetnić jego wykład swoją uroczą obecnością, to on uważa za swój obowiązek zmienić temat, albowiem musi wyjaśnić, jak odróżniać grzyby trujące od jadalnych, by Czcigodne Słuchaczki nie wymordowały swoich przyszłych mężów. Tenże profesor (nie wiem, jak się nazywał) zwracał się do mojej babci per „Jaśnie Oświecony Pan Anna B o b i ń s k a " . Dziewczęce przyjaźnie, zadzierzgnięte w takich warunkach, trwały do późnej starości. Przyjaciółka mojej babci miała na imię Malwina. Została nauczycielką, wyszła za pana Doborzyńskiego. Mieszkali w Warszawie, a pod koniec lat dwudziestych wystawili sobie letni dom na zupełnym odludziu, w Bukowinie. W ciągu nie­ długiego czasu Bukowina z zapadłej dziury przeistoczyła się w modne letnisko. Bukowinę Tatrzańską - za sprawą niewielkiej grupy społeczników, między innymi państwa Doborzyńskich. W końcu lat czterdziestych pani Doborzyńska była w d o w ą i mieszkała w Bukowinie na stałe. Ja miałem sześć lat, dusiła mnie astma i nie bardzo było wiadomo, co ze mną robić; Mama po śmierci Ojca musiała iść do pracy, a Babcia miała wojenną gruźlicę oraz parę innych chorób. Nie wiem, jak dorośli porozumieli się w mojej sprawie. Pewnie pani Doborzyńska sama wyszła z propozycją; podczas wojny pracowała w tajnym nauczaniu, po wojnie była na Olczańskim Wierchu spolegliwą sąsiadką, robiła zastrzyki, doradzała w rozmaitych sprawach, pomagała góralskim dzie­ ciom w nauce, bo po prostu taka była. No, i wzięła sobie na głowę nadwrażliwego, chorego miejskiego dzieciaka, jakby to był jej wnuk. Mieszkałem w Bukowinie, z przerwami, między szóstym a czternastym rokiem życia - wtedy, gdy człowiek jest najchłonniejszy i wszystko co najważniejsze się w nim odkłada. Chodziłem tam do piątej, szóstej i siódmej klasy. Zawieźli mnie, zostawili. Nic nie rozumiałem, ale jedno wiedziałem na pewno: nienawidzę wszystkich i wszystkiego. Droga przed domem była jednym wielkim grzęzawiskiem; od jesieni zamarznięta, zgrudzona, nogi wpadały w koleiny, nie dało się chodzić, płakałem. Dom aż kołysał się od wiatru, wszystko świstało, trzeszczało, wyło przeraźliwie, gałęzie szamotały się w świetle księżyca. M ó w i o n o że to halny, który zrywa dachy, łamie drzewa, a człowieka może zwyczajnie porwać i cisnąć gdzieś daleko. Po cóż więc mieszkać w takiej strasznej okolicy? O ileż lepiej w Warszawie, gdzie jest tyle przytulnych ruin do zabawy. Dom w porównaniu do naszej warszawskiej kochanej ciasnoty wydawał mi się bezsensownie przeogromny. Trzy wielkie pokoje na górze stały puste. Po co je budowano, skoro nikt w nich nie mieszkał? Weszłyby tu ze trzy 66 rodziny przecież. Drobna, siwa pani powiedziała, żebym mówił do niej „ B a b u n i u " . A to niby z jakiej racji. Więc na początku zwracałem się do niej pokrętną składnią, bezosobowo. Dopiero po dłuższym czasie awansowałem j ą na Babunię. Dzieci sąsiadów mówiły niezrozumiale i zachowywały się dziwacznie. Ale j u ż podczas pierwszej zabawy zrozumiałem, że to j a jestem dziwaczny, natomiast oni normalni - z tej oczywistej przyczyny, że j a jestem sam, a ich kilkanaścioro. Język, ubranie, pochodzenie, zachowanie, nazwisko - wszyst­ ko, czego dotychczas używałem na co dzień, kompromitowało mnie, zdradzało mnie obrzydliwie, szydziło ze mnie. Na przykład - dotychczas „wychodziłem na grubo" albo „na cienko", tutaj dzieci po prostu srały albo jscały, przykucnąwszy gdzieś, niespecjalnie się kryjąc. Gdy któreś naginało się do mojej polszczyzny, reszta wybuchała śmiechem. Śmiech jest o wiele gorszy niż bicie. - Jako sie pises? - Zwyczajnie, piórem. Śmiech. - No, jako cię wołają? - Raz głośniej, raz ciszej. Śmiech. W i ę c urzędowo: imię i nazwisko? Nazwisko mam obco brzmiące, czyli głupie i śmieszne. Co robić? Przyznać się, powiedzieć Krouu, bo tak należy moje nazwisko wymawiać, czy ratować się k ł a m s t w e m ? Jak się odtąd nazywać - Krok, Kruk, Król? Co robię w Bukowinie, gdzie moi rodzice? Wyjaśniam, że tatuś zginął w wypadku, a mama mieszka w Warszawie. - A jak zginął? Zadowolony, że wreszcie mogę czymś się pochwalić, opowiadam: ciężarówka się wywróciła kołami do góry i go przygniotła. - A to cymu nie hipnon w bok? Nas tato nie byłby taki głupi! Ale się przecież z nimi zaprzyjaźniłem. Trzeba się było czymś wkupić do towarzystwa, więc sporządziłem machajkę. Taką machajkę, daleką k r e w n ą kościelnej kadzielnicy, miał każdy chłopak u nas na Bielanach. Była to puszka po konserwie uwiązana na drucie. Dno należało podziurawić dla dostępu powietrza. Do machajki wpychało się kawałek gazety, tekturę, patyki, podpalało się i machało nad głową. D y m układał się w piękne esy floresy, czasem buchnął płomień. Kilku chłopacz­ ków z sąsiedztwa pod moim fachowym kierownictwem sporzą­ dziło sobie machajki; machaliśmy wesoło, w ustronnym miejs­ cu, za stodołą pełną słomy. Na szczęście ktoś zauważył, więc nie było tragedii, a zaledwie awantura i sporo regionalnych prze­ kleństw, z których najbardziej zainteresowały mnie „basamazania" i „ b a s a m a k u t i a " , bo ich nie znałem. Znakomite przekleńs­ twa, egzotyczne i miejscowe zarazem, nadawały się do użytku w domu - za psiakrew i cholerę byłem tępiony, a za to nie, bo dorośli myśleli, że to taka sobie dziecięca pogaduszka. Znacznie później dowiedziałem się, co to znaczy i że to z węgierskiego. Sąsiad nazywał się Kuruc; gdy po latach przeczytałem, kim byli kumce, w jednej sekundzie doszedłem do ściśle naukowego wniosku, że przekleństwa i nazwisko to pamiątka bukowiańs­ kich Kuruców po ich madziarskich przodkach, którzy po klęsce Wiosny Ludów schronili się w tatrzańskiej puszczy. Ta łatwość wysnuwania wniosków i poczucie satysfakcji, płynące z nie­ złomnej wiary, że to, co właśnie wymyśliłem, jest obiektywnym faktem, czyniła ze mnie dobry materiał na humanistę. Drugi sąsiad nazywał się Rusin. To nazwisko często spotyka­ ne w Bukowinie; jest także Rusiński Wierch i Rusinowa Polana. Gazda Rusin strzygł owce, więc i dziecko potrafił ostrzyc. Żeby było równo, wsadził mi na głowę donicę i obciął, co wystawało. Wyświadczył mi tym przysługę, bo od tej pory nie wyróżniałem się tak okropnie, przynajmniej pod względem fryzury. Ale moim pierwszym uczuciem do sąsiada Rusina nie była wdzięcz­ ność. Sąsiad Rusin miał córkę Hankę; zawdzięczam jej aforyzm, który towarzyszy mi przez całe życie. Gdy kończyliśmy zabawę �0 wiele później niż należało, Hanka bała się wracać do chałupy. Przystawała, miała bardzo ważne rzeczy do powiedzenia, nie śpieszyło jej się do awantury i lania. A ż nadchodził moment twardej decyzji; brała się pod boki jak dorosła gaździna i mówiła z determinacją: „coz m i zrobiom? Przecie mnie nie zjedzom. A jak mnie zjedzom, to mnie wysrajom". Otóż to. Za oknami werandy rozciągała się szeroka na cały horyzont panorama Tatr, od Szalonego Wierchu i Płaczliwej Skały na wschodzie aż po Giewont, Osobitą i dalej ku zachodowi. Na ścianie wisiała, przybita gwoździami tapicerskimi, fotograficz­ na składanka „Panorama Tatr z B u k o w i n y " , z nazwami szczytów i wysokościami. Wysokości mnie nie obchodziły, ale szczytów nauczyłem się na pamięć i recytowałem je bezbłędnie, tyle że od prawej ku lewej, wskazując ręką od lewej ku prawej; składanka wisiała w kącie, nie mogłem równocześnie patrzeć wte i wewte i porównać obrazka z tym, co widziałem za oknem. Ale od czegóż intelekt; opierając się na informacjach z pewnego źródła, a ich niedosyt zastępując stanowczością, nazwałem Giewont Szalonym Wierchem, Płaczliwą Skałę Małołączniakiem itd., na sztuki się zgadzało. I oto zdumiona rzeczywistość podporządkowała się mojej woli - Łomnica stanęła tam, gdzie ja ją postawiłem. Lecz nie na długo. Ciocia Rysia, Babunia, chłopcy, wszyscy śmiali się z moich dokonań; najpierw obra­ ziłem się śmiertelnie, ale potem, co było robić, ustąpiłem 1 przewartościowałem mój dorobek, dopasowując szczyty do ich nazw po raz drugi. Paskudna robota. O wiele płynniej recytowałem nazwy szczytów, gdy Tatry były zasnute mgłą, a j u ż zupełnie wspaniale, gdy w pobliżu nie było Kazia ani Jurka, którzy byli ode mnie starsi i zdrowsi, chodzili po Tatrach naprawdę, więc znali je nie tylko z foto­ grafii. Za to miałem chwile satysfakcji, objaśniając panoramę przypadkowym letnikom. Robiłem to płynnie, trochę niedbale, czasem z bolesną zadumą, dając do zrozumienia, że na tym właśnie szczycie ocierałem się o śmierć. A gdy proszono 0 szczegóły, odpowiadałem że ach nie, lepiej nie wspominać. Takie zachowanie dwunastoletniego chłopaczka było chyba przede wszystkim zabawne, ale nie przypominam sobie, żeby ktoś moje popisy oblał zimną w o d ą - zwłaszcza, że mówiłem gwarą; w tamtych stronach zapotrzebowanie na regionalnych kabotynów jest przeogromne. Opowiadano w Zakopanem o pa­ nu, który żył z pogadanek w domach wczasowych, że gdy się spóźniał, a często się spóźniał, wpadał na salę zasapany, spazmatycznie wyrzucając z siebie urywane sylaby i rozpacz­ liwie chwytając powietrze: ach - bar - bar - dzo przee - praszam, ach moment, bardzo Państwa przee - niech odsapnę, - praszam, ale właśnie wracam z Zamarłej Turni, byłem na akcji, zdej - m o w a - l i ś m y rannego taternika... To zawsze robiło wrażenie, większe niż cała reszta pogadanki. Nieważne, że pan prelegent miał pod pięćdziesiątkę, brzuszek i teczkę, więc wyglądał jak urzędnik z karykatury. Nieważne, że całe tubylcze Zakopane się zaśmiewało. W a ż n e , że spełniał doniosłe zapo­ trzebowanie społeczne. Ubrany byłem i pachniałem j a k inne dzieci, mówiłem gwarą jak one, ale przecież gwara nie była moim domowym językiem, a tylko zręczną bujdą, czułem to nieustannie. M o g ł e m bez trudu udawać górala i wielokrotnie to robiłem, ale tylko wobec ludzi dólskich - bo każdy góral zaczynał r o z m o w ę z nieznajomym dzieckiem od: cyjś ty? Ka siedzis? Letnika nie obchodziło, w której chałupie siedzę, bo letnik chałup nie rozróżniał; góral musiał dzieciaka natychmiast umiejscowić. W ogóle dosyć wcześnie zauważyłem, że co innego być góralem między góralami, a co innego między panami, że to drugie jest łatwe, przyjemne i może dawać profity. Dla letnika góral, to człowiek mówiący gwarą, ubrany jak miejscowy 1 w ogóle wyglądający na miejscowego - a dla górala góral, to Jasiek albo Józek, o którym dokładnie wiadomo, ka siedzi, jako sie pise, jako na niego wołajom i kielo mo krów. Pamiętam, sterczę sobie w Bukowinie pod lodziarnią, nie mam ani grosza, a przy drodze stoi piękna taksówka (tak nazywaliśmy każdy samochód osobowy), w taksówce rozparł się pon, liże loda, otworzył se radio i słucha koncertu skrzyp­ cowego. Nie wiem, jak to się stało, zdaje się, że dawni poeci nazywali to natchnieniem; podchodzę do pana i słyszę swój głos, jakby mówił ktoś obcy: słuchojcie panie, ka trzymocie tego muzykanta? W kufrze? Pan patrzy na mnie i j u ż wiem, że jestem górą. - Toś ty nigdy nie widział radia? - Co godocie? A co to za kołoc? - To lody, nie kołacz - wyjaśnia pan z pokorą. - Teloście panie durny, co raty. D y przecie lody som zimom, na Biołce. I stało się: pon wysiada z taksówki, kupuje porcję za całe trzy złote, wręcza m i i patrzy łapczywie, jak jem. Bardzo wtedy zyskałem w oczach kolegów. Wedle norm obyczajowych schyłku X X wieku prawdziwy hrabia powinien być wolny od przesądów i odnosić się ze światłą dezynwolturą do herbów, fumów, sygnetów, antenatów, paranteli itp. przeżytków. Stać go na to - pod warunkiem, że jest prawdziwym hrabią, nie farbowanym. C ó ż więc się dzieje, gdy na pogrzebie prawdziwego Potockiego przepycha się do katafal­ ku, lejąc gorzkie łzy, fałszywy Potocki? Jak to, co się dzieje. Wszystkich prawdziwych Potockich cholera trzęsie. Przed laty czytałem w gazecie o takim wypadku. Ten fałszywy Potocki nawet sprawił sobie sygnet z hrabiowską koroną. - Pokaż no ten sygnet, kochasiu - rozkazał prawdziwy Potocki; korona miała dziesięć pałek, choć każdy głupi wie, że prawdziwa korona hrabiowska powinna mieć dziewięć. - Ta dziesiąta pałka, to ty! - powiedział odpowiednim tonem prawdziwy Potocki, więc intruz otarł łzy po swym zmarłym fałszywym krewniaku i poszedł. Zaś my, obywatele, zadajmy sobie pytanie: a cóż by to panom Potockim szkodziło, że jakiś nieszczęśnik popłakałby sobie nad ich trumną, czemuż to nie zdobyli się na odruch wielkopańskiej pobłażliwości? Za moich młodych lat podobnie rysowała się sprawa górals­ kich portek. (Teraz jest inaczej). Góralowi wolno było parado­ wać w garniturze, a niechby i we fraku, jego góralska honorność na tym nie traciła (przykładem p. Bachleda, śpiewak operowy). Góral nie musiał nosić góralskich portek, bo i tak był góralem. Magistra Obrochtę stać było, żeby publicznie oznajmić, że nie sprawi sobie góralskich portek, bo nie jest Indianinem i nie będzie siedzieć w rezerwacie. Góral może sobie te sprawy lekceważyć. Pod warunkiem, że jest niewątpliwym góralem. Ale człowiekowi dólskiemu wara od portek. Nie ma do nich moralnego prawa. Już stary Witkiewicz pisał, że w podhalańskich portkach „jest szczególna moc obyczajowa i szczególny czar elegancji i pięk­ na. Jak panowie, przebierając się za Górali, zaczynają od włożenia cyfrowanych portek, tak dla Górala przebierającego się za pana, ostatnią rzecz własną, którą z siebie zrzuca - są portki." Pewnie, że tak. Tylko jeden raz w życiu miałem na sobie prawdziwe portki podhalańskie. Śmierdziały naftaliną, bo po­ chodziły z magazynu Muzeum Tatrzańskiego. Nie spadły ze mnie podczas fotografowania jedynie dlatego, że były strasz­ liwie ciasne i ostre j a k papier ścierny, więc trzymały się właściwych sobie rewirów siłą tarcia, funkcjonując wedle tego samego prawa fizyki, co bębny hamulcowe w samochodzie. Staszek był zakopiańczykiem w trzecim albo czwartym pokoleniu, całe życie mieszkał w Zakopanem; gdy chciał, mówił gwarą jak góral, znakomicie śpiewał po góralsku, miał bogaty repertuar góralskich dowcipów, nosił na swetrze prze­ wodnicką blachę i błękitny krzyż. A l e nie był rodowitym góralem, co nieustannie mu wypominał Józek Krzeptowski, słynny kurier i przewodnik, potomek Sabały, idol Staszka i może nawet jego przyjaciel. O Józku krążyły po Zakopanem anegdoty, z których wynikało, że bardzo lubił ludziom okazy­ wać, że ma ich gdzieś, koniecznie w ten sposób, by rozmówca czuł się zaszczycony, że sam Józek Krzeptowski osobiście ma go gdzieś. I m kto bardziej kochał góralszczyznę, tym głośniej powinien śmiać się z tych dowcipów. Staszek miał nad łóżkiem fotografię Józka, wielbił go i z d u m ą obnosił jego lekceważenie. Mechanizm zjawiska był logiczny, czyli bezdennie głupi: Staszek kochał góralszczyznę, czuł się góralem i dlatego musiał przyjąć góralskie kryteria, wedle których góralem nie był. I m bardziej był góralem, tym bardziej nim nie był; miłość do 67 �góralszczyzny przeszkadzała mu być pełnoprawnym góralem. Naturalnie, w życiu sprawa nie wyglądała tak dramatycznie, istniała sobie i tyle; ale gdy Staszek umarł, okazało się, że miał w szafie góralskie portki, które sobie kupił, chociaż klepał biedę, ale w których ani razu nie pokazał się na ulicy. Nawet rodzina o tych portkach nie wiedziała. O tym, że w góralskich portkach jest szczególna moc obyczajowa, nie musiałem się uczyć od pana Witkiewicza. Ja te sprawy przerabiałem w praktyce. Pamiętam, pięćdziesiąty trzeci rok, trwa lekcja, pani nam tłumaczy że atom jest niepodzielny, bo tak miała w podręczniku fizyki, a była lekcja fizyki, nie historii, za oknem Hawrań, nad Hawraniem czarne chmury, aż tu wpada do klasy pan kierownik Ostrowski. Nie mówi dzień dobry, tylko krzyczy i wywija pięścią, że któryś chłopak rzucał kamieniami w izolatory dopiero co zamon­ towane, cała Bukowina jest bez prądu i bez telefonu. - Gdyby tak twoja matka teraz umierała i trzeba było wezwać pogotowie, gdyby twoja gazdówka się paliła, baranie jeden z drugim, a czy wy wiecie cymbały, jakim dobrodziejstwem jest elektryfikacja wsi, jakim wielkim osiągnięciem Polski Ludowej, ile to kosz­ tuje, ile krajowi potrzeba izolatorów, już jedzie milicja i niech ten sabotażysta nie myśli, że mu się uda, władza ludowa nie daruje itd. Zadzwonił dzwonek, wyszliśmy ze szkoły. Idziemy drogą w górę wsi, gadamy o swoich sprawach. Pod kapliczką siedzi Michał, starszy od nas o kilka lat. - Cy to ty, Mihale, ozdupcyłeś ten lekstryke? - zagadnął obojętnym tonem Stasek, obecnie dziekan wydziału chemii. - Ne dy j o . A bo co? - A bo kierownik straśnie dar kufe. - Niekze ta. - Godoł, ze jedzie milicja. - Niekze ta. Niek ino ftóry z wos cosi powie, to go podpole - przypomniał dla porządku Michał, chociaż wiedział, że każdy z nas doskonale o tym wie, więc można liczyć na naszą dyskrecję. - A cymuś to, Mihale, ozdupcył? - zasięgnął informacji Marek, który później został wybitnym fizykiem, pracował w Dubnej pod M o s k w ą , a dziś mieszka na Mokotowie. - Wiys, Marecku, jako ci to pedzieć. N i mógek strzymać. To przecie straśnie brzyćkie, takie biołe na hałupie. I te słupy tys straśnie brzyćkie. Godom ci, telo brzyćkie, telo brzyćkie - Michał zastanowił się, jakiego by tu użyć porównania, aby wyrazić cały swój wstręt - godom ci, widziało się, jako by hań drogom seł Bierut w góralskik portkak. Nie wiem, co stało się z Michałem i jego wrażliwością estetyczną. Robiłem konkursy plastyki ludowej, miałem wielu twórców w ewidencji, ale jego nie. Szkoda, że nikomu nie wpadło na myśl zorganizować Biennale Konceptualizmu Ludo­ wego Karpat Polskich. Michał miałby znaczne szanse. Aczkol­ wiek konkurencja byłaby silna. Latem po sąsiadach mieszkali panowie z dziećmi. Niektórzy wyobrażali sobie, że skoro płacą za mieszkanie, obiady itd., to my, dzieci miejscowe, mamy obowiązek słuchać ich poleceń, w szczególności bawić się z ich dziećmi. Rzecz jasna, bawić się tak, jak tamte dzici sobie życzą, a dokładniej mówiąc, jak matki sobie wyobrażają, że ich dzieci sobie życzą. Szczególnie skrzyntna była jedna pani z Warszawy, matka Jędrka. Skrzyntna znaczy namolna albo nachalna, dziś mówi się upierdliwa. M o ż e nawet dla świętego spokoju przyjęlibyśmy Jędrka między siebie, ale on się absolutnie do niczego nie nadawał. Siano było dla niego kłujące, woda w potoku zimna, grapy strome, zabawa z kopaniem się w tyłek nieatrakcyjna, ludzkiej mowy nie rozumiał, bał się krów, nie lubił dosiadać barana, wczepiać mu się z całej siły w sierść ani z niego spadać, więc po chwili szedł do matki z płaczem albo nawoływał nas bezradnie. Matka skarżyła na nas, próbowała mediacji, przekupstwa, mówię wam, strasznie była skrzyntna. Aż wymyśliła. Pożyczyła od starego Kuruca świętalne portki i na białych długich kalesonach Jędrka starannie odwzorowała parzenice. Rankiem ubrała syneczka w te gatki i przyprowadziła między nas. Nie będę opisywał co było dalej, jeszcze dzisiaj mi wstyd. Wieczorem, na werandzie Babuni, dorośli opowiadali za­ słyszaną gdzieś historię sprzed kilku lat o Jaśku, chłopaczku bodaj dwunastoletnim, czyli moim rówieśniku, który był ozdo­ bą dziecięcego zespołu regionalnego: tańczył, śpiewał, wywijał ciupagą, opowiadał razowe anegdoty. Którejś nocy ubowcy wpadli do chałupy i zabrali Jaśka razem z jego góralskim strojem i ciupażką. Rodzice nie mogli pojąć co się stało, wychodzili ze skóry żeby go ratować, nie wiedzieli jak; jeździli do miasta pod więzienie, płakali w Komitecie Powiatowym, płakali na milicji, próbowali przekupstwa. B y l i to ludzie starej daty, których życie niczego nie nauczyło; wciąż wierzyli biednymi zmysłami, że między winą a karą musi istnieć logiczny związek. I oto po kilku dniach przed chałupę zajechał czarny samochód, wysiadł Jasiek w góralskim stroju, uśmiech­ nięty, w jednej ręce ciupażka, w drugiej wielka torba cukierków. Był w samej Warszawie, spełniał funkcję państwową - wręczał kwiatki gościom zagranicznym. Sam prezydent Bierut osobiście pociągnął go za ucho i zapytał: - No, smyku, jak ci idzie nauka? - Dobrze! - zażartował rezolutny góralczyk. - No to dobrze! Ta historyjka, opowiedziana przez kogoś mimochodem, przyniosła mi trochę ukojenia; strasznie wtedy cierpiałem, że nigdy nie będę mieć góralskich portek i nie zatańczę zbójnic­ kiego na scenie jak moi koledzy z klasy, bo jestem niegodny, nierasowy, źle urodzony. Co prawda, wystąpiłem na akademii w bukowiańskim Domu Ludowym, ale nie jako góral, lecz recytator. Warszawski wiatr po Starówce i Mariensztacie, warszawski wiatr wy się w nim jak j a zakochacie, warszawski wiatr jemu równego nie ma, na Freta i Bema i jak szeroka ziemia pędzi warszawski wiatr. W tym miejscu dla większego efektu uczyniłem pauzę, nieco wysunąłem nogę i obniżyłem środek ciężkości, jak to czynią szermierze, narciarze albo figury na pomnikach, podniosłem rękę - i w tym momencie od strony widowni usłyszałem inny wierszyk: Jest tu taki między nami Co sie posroł łotrymbami. Dla panów strój góralski to portki, cucha, kłobuk z piórkiem, ciupaga, kierpce, gorset, korale. Dla mnie pierwszy strój góralski, widziany z bliska, najpierw egzotyczny i fascynujący, ale potem zwyczajny, to wigon. Ja sam nie miałem wigona, ale widywałem rodowitych Podhalan w autentycznych ludowych wigonach. Wigon to dziecięca koszulka do połowy łydki, podwinięta z tyłu albo związana na supeł, żeby jej nie zabrudzić podczas wiadomej czynności. Dobrze zapamiętałem wigony, bo było ich pełno i nam, starszym, okropnie przeszkadzały w zaba­ wach na pastwisku. Biegały na bosaka, a gdy krowa zrobiła kupę, przepychały się, wrzeszcząc, by choć przez chwilę pogrzać sobie stopy w cudownie ciepłym krowim nawozie. Najsilniejszy wygrywał, uśmiechał się rozkosznie, inne wigony w tym czasie wyły z zawiści. Dla panów kierpce to oczywisty atrybut górala. Na weselu czy na scenie góral bez kierpców nieważny. Ale dla bukowian, którzy byli staruszkami wtedy, kiedy j a miałem dwanaście lat, kupne buty były symbolem bogactwa, kierpce - biedy. Robiono je z nie wyprawionej świńskiej skóry, w czasie deszczu rozciągały się, spadały z nóg, w słońcu twardniały i były jak z blachy. Za to nadawały się do jedzenia, więc trzeba je było wieszać gdzieś wysoko, żeby ich nie porwał pies albo kot. Czasem silniejszy pastuch, gdy j u ż nie mógł wytrzymać z głodu, zrywał słabszemu kierpiec, opiekał przy ognisku i zjadał, a właściciel płakał. Pierwsze buty w Bukowinie robiono na początku lat dwudziestych, na wzór pańskich - ale, jak to �zwykle w sztuce ludowej, bezwiedny chłopski geniusz od­ ruchowo wprowadził twórcze modyfikacje: nie było butów lewych ani prawych, małych ani dużych, ale wszystkie takie same, programowo wielkie, żeby pasowały na każdą nogę i by można je było poupychać szmatami lub słomą. Ach, jakie były wspaniałe w porównaniu do kierpców! (Widziałem jeszcze takie buty w pięćdziesiątym drugim roku). Pani Michalina Cwiżewiczowa, nauczycielka, która sprowadziła się do Buko­ winy w latach dwudziestych, opowiadała, ile j ą kosztowało wysiłku, gdy zakładała pierwszy w Bukowinie zespół taneczny, aby namówić góralską młodzież, żeby się pokazała w kierpcach na scenie. Na stroje góralskie się godzili, na tańce też, ale koniecznie chcieli tańczyć w butach, bo kierpce ich hańbiły. W końcu lat dwudziestych i na początku trzydziestych, gdy młodzież bukowiańska, naśladując Zakopane, wprowadzała modę na paradne stroje, dzisiaj uważane za typowo podhalańs­ kie i pradawne, starzy patrzyli na to ze zgorszeniem. W Cichem pierwszych właścicieli bogato cyfrowanych portek przezywano kurwiorzami i niechętnie wpuszczano do kościoła. Gdyby bukowianin, zmarły sto lat temu, wstał dzisiaj z grobu i zobaczył współczesny góralski strój, nie domyśliłby się, że to strój bukowiański. O szarej godzinie, rozmawiając z kimś na werandzie, Babunia wspominała (nie wiedząc, że podsłuchuję), że za jej młodych lat góralki chodziły bez majtek, zimą też. Babunia, świetna pielęgniarka, była miejscowym pogotowiem ratunkowym; kurując którąś sąsiadkę podarowała jej ciepłe majtki. Wieść o tym genialnym wynalazku rozniosła się natychmiast - opowiadała Babunia-całe procesje góralek mnie nachodziły, przekupywały drobiem i nabiałem, pisałam do siostry w Krakowie, siostra przysyłała paczkę za paczką i dziwiła się, na co m i u diabła tyle majtek? Dowiedział się o tym pewien znany miłośnik góralsz­ czyzny, spędzający na Bukowinie wakacje, nie chcę wymieniać nazwiska; specjalnie przyszedł, żeby mnie zbesztać. T o ż to - powiada - degrengolada! Na co i m majtki? Chodziły bez i dobrze było! Kultura ludowa jest homogeniczna, rządzi się własnymi prawami, wprowadzając do niej nowy element zburzyła pani prastary ład! - Co to znaczy homogeniczna? - zapytałem odruchowo, zapomniawszy, że nieładnie pod­ słuchiwać i powinienem być w łóżku. Babunia mnie ofuknęła, kazała wyjść - no i nie wiem, jak się dalej rozwinęła dyskusja. Lubiłem brać udział w wiejskich pracach, biegałem do sąsiadów zwozić siano, paść krowy albo ozkidować gnój, ale tym się różniłem od rówieśników, że dla mnie była to atrakcja, nie obowiązek. Pracowałem najwydajniej jak mogłem, z po­ czuciem dyscypliny, ale dla samego uczestnictwa, by dodać sobie ważności i mieć poczucie sensu istnienia. W i ę c niby żyłem w Bukowinie jak inne wiejskie dzieci, ale nie wiem, co znaczy być zaharowanym wiejskim dzieckiem. Dopiero dzisiaj przychodzi mi do głowy, że moja zabawa miała jakąś wartość w sensie ekonomicznym, k o m u ś przynosiła zysk - i by j ą doprowadzić do końca, trzeba było zażądać choćby lizaka. Latem bukowiańskie dzieci zbierały borówki i sprzedawały panom. Wziązłem bornie i pobiegłem za innymi, ale na­ zbierałem niewiele, bo więcej borówek poszło do gęby. - Teloś ino nazbieroł? Babka cie dobije po tyj cornyj kufie. - E, cozby go miała dobić, dy to pon. W i ę c innym razem pilnie zbierałem, nazbierałem więcej niż Józek, który był ode mnie większy i silniejszy. Jasne, co było dalej. Wiedział, że nie poskarżę dorosłym. Ale później starał m i się to wynagrodzić: uczył mnie, jak sypać borówki, żeby się wydawało, że jest ich więcej. Uczył mnie także techniki niewydawania reszty, rzecz jasna, pod­ budowanej ideowo: panowie majom skoły, to cymu som takie głupie i nie pilnujom swoik dutków. A przecie i tak ludzie na nik robiom, coby z głodu nie zdechli. Latem sprzedawałem borówki, zimą od czasu do czasu smarowałem panom narty, zarobione groszaki były moje i niko­ mu nie musiałem się z nich rozliczać. T y m się różniłem od kolegów; prawie wszyscy zarabiali, na ogół znacznie więcej ode mnie, ale rodzice natychmiast odbierali i m pieniądze. W i ę c j a byłem, wstyd powiedzieć, bogaty pon. W szóstej klasie siedziałem w jednej ławce z Bronkiem. Próbowałem się z nim zaprzyjaźnić. Przez dłuższy czas mnie zbywał, ale za którymś razem powiedział, tonem proszalnym i rozkazującym równocześnie, żebym mu dał śniadanie, bo jest głodny. Jasne, że był głodny, j a też po całym dniu na śniegu bywałem głodny. Babunia mówiła, że to objaw zdrowia, żebym tak nie wrzeszczał i dokładniej otrzepał się ze śniegu. Rozpakowałem śniadanie, przedarłem na pół i dałem koledze. Trochę się zdziwiłem, że porównał oczami oba kawałki. Mnie się wydawa­ ło, że są równe, ale widziałem, że on widzi, że mój kawałek jest większy. Na drugi dzień Bronek zażądał śniadania bardziej zdecydo­ wanie. Nie miałem, bo akurat nie chciało m i się przygotować. No to idź do piekarni i kup m i bułkę, powiedział opryskliwie, językiem pańskim, nie po góralsku, co było dodatkową karą. Miałem pięćdziesiąt groszy, kupiłem mu wodną bułkę, a przy okazji odkryłem, że Bronek jest głodny nie tak jak ja, radośnie, tylko głodny na smutno, bo ma w domu za mało jedzenia. Czytałem w książkach o czymś takim, biedna chatka i głodne dzieci, a tu proszę, widzę to na własne oczy. Poczułem radość, jak wtedy, gdy po raz pierwszy w życiu zobaczyłem z bliska stadko saren. Wiedziałem, że Bronek na mnie liczy, więc starałem się przynosić z domu śniadania w miarę systematycznie. Ale czasem całymi tygodniami chorowałem. Potem bałem się iść do szkoły i narażać się na jego afronty. Miał do mnie pretensje, że sobie po pańsku choruję, gdy on nie ma co jeść. Dosyć mnie ten układ uwierał, ale również przynosił zysk, bo choćby na gimanstyce Bronek zagrywał tylko do mnie i dzięki temu nie sterczałem jak kołek przez całą lekcję. Któregoś dnia pan kierownik zebrał starsze klasy i długo mówił, że na Ziemiach Odzyskanych są wolne gazdówki, murowane, zelektryfikowane, woda w chałupie i w oborze, a kto je obejmie, ten dostanie ziarno siewne, maszyny, pożyczkę bezzwrotną. Więc po co dziadować w Bukowinie, skoro wystarczy się przenieść na prastare piastowskie ziemie, żeby się dorobić. Gdy nas puścił, na korytarzu wisiał plakat Przygody Antoniego Rybki. Jedźże z nami, Rybko drogi, Na ugory! Na odłogi! A więc Rybka sakum-pakum, Ekwipunek j u ż w plecaku. Plakat był podzielony na obrazki, pod każdym czterowiersz. Jak każda dobra agitka, tak i ona miała wątek erotyczny: na drugim albo trzecim obrazku Rybka kosił, na następnym pisał list do Zośki żeby przyjeżdżała bo jest wspaniale, więc na ostatnim obrazku uśmiechnięta Zośka wyglądała z okna wago­ nu, zaś Antoni Rybka czekał na peronie z bukietem. Po kilku tygodniach pan kierownik powiedział, że rodzina Bronka przenosi się na Ziemie Odzyskane i bardzo mądrze oraz patriotycznie postępuje. Już wkrótce Bronek będzie bogaty, będzie miał piękne ubranie, a z czasem może nawet i motocykl. Bronek stał na baczność i słuchał. Był trzynastoletnim chłopakiem jak ja, ale miał twarz dorosłego człowieka. Uśmiechałem się do niego i myślałem, jakimi słowami się z nim pożegnać i życzyć mu szczęścia. Ale mnie uprzedził. - Hyboj se mnom, mom ci cosi pedzieć. Poszliśmy dróżką w dół, za cmentarzem skręciliśmy w prawo. Bronek przystanął, rozejrzał się. Sprawdził, czy nikt za nami nie idzie, a od drogi zasłania nas cmentarz. Zacisnął rękę w pięść, odwinął się powoli i walnął mnie w twarz. Zakręciło m i się w rozumie, upadłem w krowi talerz, bryznęło, specjalnie mnie tak ustawił. Leżałem ogłupiały, nie próbowałem się bronić. Nieraz biłem się z chłopakami, ale tym razem przeżywałem coś nieznanego; Bronek nie wyżywał się na mnie, nie był agresywny, lecz bił spokojnie, metodycznie, jak się odgarnia śnieg albo podaje snopki. Gdyby mój przyjaciel miał pod ręką siekierę albo kulik, to znaczy gruby k i j , pewnie byłby mnie zabił. Ale pracował gołymi rękami i nogami też na bosaka. 69 �Gdy uznał, że robota skończona, rozprostował plecy, wziął to, co mu służyło za teczkę i nie oglądając się, poszedł wolnym, gazdowskim krokiem w stronę Rusińskiego Wierchu. Wstałem dużym wysiłkiem, bolał mnie każdy ruch, byłem wypaprany krwią i krowim nawozem. Powlokłem się za Bronkiem ścieżką do potoka, żeby się umyć. Ukląkłem, nabrałem wody w dłonie. Bronek był j u ż na grapie. Spojrzał w dół, zobaczył że klęczę nad wodą, i krzyknął: - Cobyś nie zabacył! I to samo, ale po pańsku: - Żebyś se pamiętał! Pamiętam, Bronuś. Chłopcy bukowianie dzielili się na dwa obozy: kto wy­ chodząc ze szkoły skręcał na prawo, w górę wsi, był górzanem, a kto na lewo, dolanem. Od czasu do czasu górzanie i dolanie, zamiast spokojnie iść ku chałupom, chwytali za kamienie albo za bryły lodu. Pan kierownik Ostrowski wylatywał na ganek, rozkazywał natychmiast przestać, wygrażał pięściami, zniewa­ żał obie walczące strony. Gdyby mu wyłączyć fonię, wyglądał­ by jak charyzmatyczny wódz, zagrzewający armię do boju. Potem pewnie sobie wyobrażał, że to on swym pedagogicznym autorytetem zażegnał konflikt i nie dopuścił do rozlewu krwi. Był w błędzie, bo chłopcy i tak po niejakiej chwili cichli, jakby kto zgasił silnik, i rozchodzili się w najlepszej zgodzie. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jednego dnia nic się nie działo, a drugiego dnia chwytano za kamienie. Nie wiem, co bywało bezpośrednią przyczyną bitki, jak wybuchała, nie jestem w stanie jej zrelacjonować, wskazać prowodyrów, opowiedzieć o mechanizmach, które nią rządziły. Zrywała się nagle, wzmagała, wkrótce cichła. To wszystko. Jeśli nie liczyć tych bójek, górzanie i dolanie żyli zgodnie. Nie przypominam sobie w naszej klasie wrogich obozów ani grupowych antagonizmów. Kogoś się lubiło, kogoś nie lubiło - ale nie dlatego, że mieszkał wyżej bądź niżej. Kto dostał kamieniem, ten rozcierał siniaka, jeśli bolało to płakał i obiecy­ wał zemstę, ale na drugi dzień zachowywał się zwyczajnie. Gdyby znalazł się chłopak, który w dniach bójek byłby akurat w szkole nieobecny, to taki chłopak mógłby chodzić do bukowiańskiej szkoły przez całe siedem lat i ani razu nie usłyszeć o górzanach i dolanach. Mój pierwszy raz wyglądał tak: Stasek, Marek i ja, trzej klasowi intelektualiści, wychodzimy ze szkoły, idziemy wol­ niutko, rozmawiamy, czy na Marsie są ludzie. Wiosna, spod śniegu wypływają potoki brązowej wody i płyną środkiem drogi, zimowa kacabaja robi się ciężka, bielućki Hawrań lśni w słońcu, Marek mówi, że ludzie naMarsie mogom być, ftoz w i , ale nie ludzie, ba coś podobnego do ludzi, diasi wiedzom co. Stasek żegna się, odchodzi, Marek zastanawia się, jak ci ludzie z Marsa wyglądają; nagle krzyk, nie wiem kto krzyczy i dlacze­ go, ale Marek wie doskonale, chwyta bryłę zlodowaciałego śniegu, burego od końskiego nawozu i ciska w Staska, który stoi 0 kilka kroków od nas i gapi się na ptaki, krążące nad cmentarzem. Stasek się uchyla, pocisk przelatuje mu koło ucha, błysk spojrzenia, widzę, że Stasek natychmiast pojął o co chodzi, podczas gdy j a nic nie rozumiem. Stasek rozgląda się po ziemi, chwyta coś, podnosi rękę, ktoś wrzeszczy z bólu; biegnę w stronę Domu Ludowego na ile mi starcza oddechu, przysia­ dam na ławeczce przed którąś chałupą, odpoczywam. Marek nadchodzi i stawia zagadnienie, jak pogodzić istnienie ludzi na Marsie z biblijną wersją stworzenia świata. Pytam, co to było, Mareknie rozumie o co pytam, wreszcie uśmiecha się i mówi, że przecie pirso godzina, połednie minęło. - No to co? - Nie wiys? Przecie siyćka wiedzom, ze dolanie majom rozum ino do połednia. No, to na drugi raz byłem mądrzejszy. Na drodze j u ż nie było śniegu, tylko żwir i kamienie. Cisnąłem równocześnie kamień 1 obelgę. Przycupnąłem za stertą ostrewek, sytuacja była korzystna, wychynąłem ze swego bunkra, posuwam się krok po kroczku, szczęśliwy, dzielny, walczę jak w ekstazie. Któryś z naszych siedzi na krawężniku i płacze, a j a prę do przodu, 70 gardząc niebezpieczeństwem. Celuję trochę na oślep, nie żeby w kogoś trafić, po co m i to, ciskam kamienie dla samej radości życia i nawet nie patrzę, czy ktoś rzuca w moją stronę, trochę dlatego, że jestem dzisiaj wyjątkowo dzielny, a trochę dlatego, że kamienie jakoś same mnie omijają. I wtedy Józek Mendlak, jeden z lepiej zbudowanych dolano w, zawołał do mnie życzliwie: - Idźze chłopce ku chałupie, bo i ty dostanies. W ten przystępny sposób m i uświadomił, jak wygląda moja sytuacja, oglądana z zewnątrz. Oto mogłem sobie pozwolić na dzielność, ponieważ dolanie nie uważali mnie za górzana i rzucali kamieniami gdzie indziej. Moje bohaterstwo, dopóki nie zagrażało innym walczącym, było tolerowane, ale skoro tylko wysunąłem się do przodu i stałem się niebezpieczny, poproszono mnie, żebym się wycofał. Jeśli nie, to zostanę potraktowany sprawiedliwie, czyli ukamienowany. Spojrzałem w tył. Prawdziwi górzanie kryli się gdzie kto mógł; walczyli dzielnie, ale na bezpieczną odległość, by nie okaleczyć kolegów i nie dostać za mocno. Tylko j a jeden nie umiałem zachować miary, bo musiałem być dzielny bardziej niż inni, było mi to potrzebne, miejskiemu chłopakowi, który zdążył już pokochać B u k o w i n ę , ale nie został górzanem i nigdy nie będzie. Przywołano mnie do porządku, muszę przyznać, że bardzo uprzejmie; gdyby z mojego zachowania wyciągnięto dopuszczalne konsekwencje, chodziłbym dzisiaj bez oka albo z dołkiem w czaszce. I tak każdy dzień przynosił dowody, że pon, to człowiek gorszego gatunku, a jedynie góral jest coś wart. Sami panowie to przyznawali, bo przecież na każdym kroku nadskakiwali góra­ lom; zaś górale traktowali panów pobłażliwie, z wyższością. Panom najwyraźniej to odpowiadało. Lubili, żeby ich lek­ ceważyć. Na przykład słowo ceper, wybitnie obraźli we. Nazwać pana ceprem, to jakby nazwać chłopa chamem albo Żyda gudłajem. Cepry to słowo znacznie mocniejsze niż stonka. Stasek, syn sąsiadów, tylko jeden jedyny raz nazwał mnie ceprem; bić się z nim nie mogłem, bo był silniejszy, więc odwróciłem się i poszedłem ku chałupie. Przez tydzień pat­ rzałem na niego, jakby był przeźroczysty, a gdyby mnie nie był przeprosił, nie odezwałbym się do niego do końca życia. Otóż panowie najwyraźniej lubili słowo ceper, gdyż posługiwali się nim na co dzień; w ich języku oznaczało ono człowieka nieporadnego w górach, odpowiednik mieszczucha albo szczura lądowego. Jeśli któryś letnik pobłądził w lesie, otarł sobie piętę, jeździł na nartach jak szafa trzydrzwiowa albo nie wiedział, że nie mówi się „spodnie g ó r a l s k i e " , tylko „portki góralskie", towarzystwo nazywało go ceprem, a on się godził. Nam, bukowiańskim dzieciom, zjawisko to dawało niemało radości; to tak, jak gdyby wytworna cudzoziemka witała się słowami: jestem kawał cielęciny, sądząc, że mówi dzień dobry. Dorosłych górali także śmieszyło słowo ceper w tym in­ teligenckim znaczeniu. Jędrzej Skupień Florek powiedział: „jo panów ceprami nie przezywom, ale kie sie sami tak przezywaj o m , to j o sie i m nie prociwiem. Niek se ta majom, kie fcom." Wedle niezłomnego przekonania moich rówieśników pano­ wie dawno by wyzdychali, gdyby nie górale, którzy na nik robiom. Panowie są ludźmi, ale nie całkowicie. Przede wszyst­ kim dlatego, że nie pracują. Robota wiejska to praca; praca umysłowa nie jest pracą, bo jej sens nie jest oczywisty; robi sieją na siedząco, a siedzenie to przecie odpoczynek. Z czego jasno wynika, że panowie to darmozjady — nic nie robiom, a bierom wielgie dutki nie wiadomo za co, więc powinni te dutki zostawiać ludziom (w mowie bukowiańskiej wyraźnie rozróż­ niało się „ p a n ó w " i „ l u d z i " ) , tak jak las powinien dawać borówki i grzyby. W szóstej klasie chodziła z nami do szkoły przez miesiąc albo dwa panna Jędrzejowska, lekarzówna z Chrzanowa. Gdy ojciec ją zabierał, wręczył nauczycielce bukiet kwiatów, nam też pięknie podziękował i zostawił dwukilogramową torbę cukier­ ków. Podczas przerwy, gryząc cukierki, jednogłośnie uznaliśmy pana J. za głupca: po co dawał pani kwiaty, przecie pani nie krowa, to ich nie zeżre, gdyby jej dał dutków albo na spódnicę, �to coś by z tego miała. Kupowanie cukierków całej klasie to też wielka głupota, wyrzucanie pieniędzy. Pan J. zapewne był przekonany, że zostawił po sobie dobre wrażenie. Mylił się. W domu Babuni była wielka weranda, która mi się czasami śni. Tam się jadało kolacje, a potem dorośli rozmawiali. Szczególnie latem było ludno: rodzina Babuni, jacyś znajomi, wynajmujący pokoje u Orłowskich, Rusinów, Kuruców albo dalej we wsi. Każdy chodził po Tatrach, każdy bardzo chciał zobaczyć niedźwiedzia czy choćby świeżą kupę niedźwiedzia, komuś się to marzenie spełniło, opowiadał, dumny szalenie, a ja się straszliwie bałem. Jakiś pan, mieszkający w domu wczaso­ wym FWP „ W a t r a " opowiadał, że na jego turnus dostała skierowanie wiejska babina gdzieś z Mazowsza, która nie mogła sobie miejsca znaleźć: pierwszy raz w życiu była wolna od jakichkolwiek obowiązków i trudno jej się było z tym pogodzić. Nie mogła znieść, że podają jej obiad do stołu, chciała zmywać po sobie, zamiatać, wdzierała się do kuchni, denerwowało ją, że nic, ale to zupełnie nic nie robi. W i ę c j ą namówili, żeby sobie poczytała. „Watra" to był przedwojenny pensjonat z częściowo przedwojenną biblioteką; babina wzięła jakiś romans z wyż­ szych sfer, zajęła leżak obok pana, który nam o tym opowiadał, wsadziła na nos okulary i zaczęła sylabizować półgłosem, jakby odmawiała koronkę: ...jej nagie piersi, skąpane w księżycowej poświacie, rzekłbyś utoczone z włoskiego marmuru, lecz gorące niczym rozpalona lawa, wznosiły się i opadały, chwytając powietrze jak ryba wyrzucona na brzeg... No to — opowiadał ten pan — zdrzemnąłem się, a gdy się ocknąłem, słyszę: ...w tym momencie uczuła, że namiętne spojrzenia hrabiego palą jej duszę na popiół, a wszelki opór jest daremnym. No to znowu się zdrzemnąłem. Budzę się, bo słońce zaszło za chmurę, trochę się ochłodziło, i słyszę: ciałem Artura wstrząsnął dreszcz pożąda­ nia. Rozchylił swe zmysłowe, mięsiste wargi, które nabiegły czarnąposoką, i rozdął chrapy niczym koń pełnej krwi arabskiej na bezbrzeżnym stepie... Babina czytała to monotonnym głosem, a gdy doszła do momentu, w którym błyskawica swym trupim blaskiem rozświetliła na ułamek sekundy dwa nagie ciała, splecione w namiętnym uścisku na leśnej polanie pośród mchów i paproci, smagane ulewą, drżące z zimna i niewysłowionej rozkoszy, odłożyła książkę i straszliwie się rozszlochała. „To panowie to robią tak ładnie? Za m n ą chłopy się uganiały, dwóch mężów pochowałam, życie przeżyłam, a nie wiedziałam, że to można robić tak ładnie..." Płakała do wieczora, nie chciała jeść, dostała gorączki, zabrali j ą do Zakopanego do szpitala. Bo przecież trzeba pamiętać, że tamte lata, to również turystyka dla mas. Nikt jej nie opisał, a szkoda, bo jakże tu zrozumieć czasy dzisiejsze, jeśli człowiek nie zda sobie sprawy, jakim gigantycznym wysiłkiem ówcześni chłopi wchodzili do cywilizacji. Róża Drojecka, wspaniała gaduła, wiele jej za­ wdzięczam, w początkach Polski Ludowej pracowała w zako­ piańskim Funduszu W c z a s ó w Pracowniczych jako przewod­ niczka. Obsługiwała wiejskich ludzi, którzy nie mieli śmiałości wejść do przedziałów kolejowych, bo siedzenia były wy­ ściełane; zdarzyło się, że ktoś przez cały turnus bał się zabrudzić pościeli i spał na podłodze, kiedyś pół wycieczki spłakało się ze wzruszenia, że władza ludowa pomyślała o nich i przygotowała im na wycieczkę suchy prowiant. Na wieczorkach zapoznawczych kaowcy z d o m ó w wczasowych życzliwie wyjaśniali, na czym polega różnica między u m y w a l k ą a waserklozetem, nad Morskim Okiem aktywiści zbijali się w gromadkę, ileż tu nieużytków, jakie straszne dziedzictwo sanacji, ale Polska Ludowa już niedługo zrobi porządek z tą zacofaną kupą kamieni, przydadzą się na budowie socjalistycznych miast, a tutaj, nad Morskim Okiem, zakwitną sady. Wsiadali do kolejki na Gubałówkę nie wiedząc co ich czeka, a gdy wagonik ruszał, wrzeszczeli, próbowali wyskakiwać, mdleli ze strachu albo modlili się histerycznie; na Kasprowy decydowali się najodważ­ niejsi. Po drugiej stronie Gubałówki, w Cichem, pewnie żyją ludzie pamiętający rok 1957, kiedy to zobaczyli z bliska pierwszą w życiu młockarnię. Wiem od naocznego świadka, że cała wieś wyległa wtedy na drogę, każdy dzierżył wiadro, pokrywkę albo inny kawał blachy, walił w to z całej siły i darł się przeraźliwie; baby miauczały, a mężczyźni miotali wyzwiska w rodzaju: ty stary głupce, jakże bedzies młócieł tom kurwom! Gazda, który kupił młockarnię, przesuwał się wolno przez ten rozwścieczony tłum jak Mojżesz przez Morze Czerwone, z kamienną twarzą patrzał przed siebie, jakby był sam jeden na świecie. W środku Bukowiny, nieco powyżej Domu Ludowego, stała przy drodze szopa. Gdy chodziłem tamtędy do szkoły, obser­ wowałem, jak przedzielano j ą przez pół; w jednej połowie mieszkała krowa, a drugą gazdowie wynajęli na salon fryzjerstwa damskiego, czynny sezonowo. Wycięli okienko, żeby w salonie było widno, ściany obili listewkami, z przodu dobudowali ganeczek, z tyłu wygódkę. Nieco poniżej stała druga szopa, na niej zielony szyld z herbem bukowiańskiej Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska i napisem „Sklep Potrzeb Kulturalnych". W środku Maryśka. Otwierając drzwi potrącało się dzwonek, zawieszony na sprężynie ponad futryną. Maryśka podnosiła głowę. Coześ fcioł? Sprzedawała poradniki rolnicze, przybory szkolne, utwory naszych wielkich pisarzy jak Putrament, Kraszewski, Kruczkowski, Czeszko, Mickiewicz i inni, a niekiedy papier toaletowy. Kiedyś zamiast reszty wetknęła mi broszurkę J. Słowackiego Ojciec zadżumionych, wziąłem, bo nie miałem śmiałości wadzić się z Maryśką. To jest bardzo ładny i smutny kawałek, o Arabie, któremu cała rodzina wymarła, jedno po drugim, ogółem ośmioro. Szybko się czyta, więc gdy skończyłem, przeczytałem jeszcze raz, a wieczorem umiałem na pamięć. Próbowałem recytować kolegom, ale nie chcieli słuchać i zamiast mi dziękować, przezywali mnie „ociec cholerycny". Lubiłem czytać, ale nie byle co. W Domu Ludowym była biblioteka gromadzka; poprosiłem panią, żeby mi wybrała coś dobrego o problemach młodzieży, dała mi powieść postępowe­ go pisarza rosyjskiego F. Dostojewskiego pod tytułem Młodzik. Siedziałem sobie na miedzy i czytałem, pasąc krowę Orłows­ kich, dumny i świadom ciążącej na mnie odpowiedzialności. Jakiś letnik przechodził. Zagadnął mnie uprzejmie, jak mi się pasie, czy mnie krowa słuchai co czytam. Więc mu wyjaśniłem, że płóno mi się czyta, bo panowie przeszkadzają, a czytam Dostojewskiego, straszne nudy. — Nudzi cię Dostojewski? — rozpromienił się — to świetnie! — Jak to, świetnie? — Bo to znaczy, że jesteś normalny. — No pewnie że jestem normalny, to przecież oczywiste! — Och, to wcale nie jest takie oczywiste. Tak sobie powiedział i poszedł, a skutek taki, że do dziś dnia nie przeczytałem w całości ani jednej powieści Dostojewskiego i już tego nie uczynię, po co miałbym się przymuszać. Stasek twierdził, że są dwa rodzaje książek: Dawno i nieprawda oraz Zabili go i ucik. Obie kategorie są nic nie warte. Tak jest, bo tak powiedział jego tato. Od czasu do czasu do Sklepu Potrzeb Kulturalnych rzucali papier toaletowy. Maryśka klęła, bo w sklepie robiło się ciasno, rolki z dziwnym napisem S O L A L I tworzyły na ladzie piramidę pod samą powałę, wystarczyły dwa worki, żeby całe wnętrze Sklepu Potrzeb Kulturalnych było zatarasowane i klienci nie mieli gdzie stać, więc trzeba było te worki wynosić do sąsiada, sąsiad się krzywił. Wiele z tym było zawracania głowy, a utarg niewielki. Jeszcze pół biedy latem, bo wtedy papier wykupywali panowie, bardzo ich to radowało i dziwiło, że ot tak po prostu ten towar jest w sklepie i m o ż n a go kupić bez ograniczeń; cieszyli się na swój sposób, to znaczy byli dumni, że w Bukowinie taki prymityw, że papier toaletowy nie jest natychmiast rozchwyty­ wany, i dopiero oni, przedstawiciele wyższej cywilizacji, zrobią z tym porządek. Więc kupowali po kilkadziesiąt rolek, pakowali w paczki i nieśli na pocztę, naczelnik wzdychał i klął po węgiersku. Gorzej wiosną i jesienią, bo leżało to świństwo tygodniami, zawalało cały sklep. Czytałem niedawno w gaze­ cie, że Niemcy z byłej N R D wykupują po naszej stronie Odry zapasy papieru toaletowego, bo do takiego są przyzwyczajeni od lat: jest twardy, solidny, przypomina im dawne czasy, nie jak to miękkie dziadostwo, które tam teraz produkują. Między Sklepem Potrzeb Kulturalnych a Salonem Fryzjerstwa Damskiego, ale po drugiej stronie drogi, stoi karczma 71 �I I . 1. T a n i e z b ó j n i c k i , repr. z: S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z Na Przełączy, „Janosik". Józek Łojas, pierwszy sławny człowiek, którego dane m i było znać osobiście, a nawet się z nim trochę przyjaźnić, wsławił się w tym właśnie miejscu. Był to góralik jak z obrazka, z pierwszym zarostem na twarzy i wesołą dziecięcą buzią. Grałem z nim parę razy w piłkę. Józek, niewiele starszy ode mnie, dobry chłopak, przystojny, tylko głupi i wielki pechowiec, pił w „Janosiku" z panami, śpiewał i m po góralsku i słuchał komplementów, j a k i to jest gibki i śwarny, prawdziwy zbójnik, więc gdy sobie popił, a czemu miał nie popić skoro panowie stawiali, rzeczywistość wymieszała mu się ze zbójnickimi przyśpiewkami i chcąc pokazać, jaki jest śwarny (każdy miłośnik Podhala zna to słowo), wyleciał na drogę i ot tak dla śpasu uderzył przechodzącego wczasowicza. No i zabił nie­ chcący, taki pech. Dostał dożywocie, a jego nazwisko przez wiele lat było w Polsce synonimem bandziora. Nazwiska panów, którzy upili prymitywnego smarkacza i mieli rozrywkę, podjudzając go do janosikowych czynów (najpierw było jakieś rzucanie stołkami w karczmie i peTlisty damski śmiech), pozostały w cieniu. O Józku pisały wszystkie ówczesne gazety, a gdy bukowiańska gmina próbowała go bronić, zerwał się jazgot oburzenia; pamiętam rysunek w „ S z p i l k a c h " , przed­ stawiający karykaturalnych, wstrętnych górali, osłaniających mordercę, i podpis: Górala, czy ci nie żal? Skoro panowie tak grzecznie pytacie, odpowiadam: żal. Żal mi obu — i tego studenta z Krakowa nazwiskiem Marek Orman, który przyje­ chał do Bukowiny na parę dni, zatrzymał się u starego Pary i wyszedł na drogę tak okropnie punktualnie, że akurat zdążył na swoją śmierć, i żal m i Józka, bo też padł ofiarą tragicznego splotu przypadków, w którym wszystkie elementy bezbłędnie zagrały. A żeby było jeszcze obrzydliwiej, prawie równocześnie z procesem Józka odbywał się w Warszawie głośny proces poszlakowy profesora medycyny, oskarżonego o otrucie żony — podobno truł j ą powolutku, miesiącami, z wykorzystaniem wiedzy fachowej, podbierając służbowe proszki z Akademii Medycznej. Józkowi wsuli dożywocie, a tamtemu piętnaście lat. Zawirowało m i w rozumie, gdy o tym przeczytałem. Jeśli był winien — próbowałem przywołać na pomoc zdrowy rozsądek (w chwilach zwątpienia przywołuję zdrowy rozsądek i to na ogół pogarsza mój stan) — jeśli był winien, należał mu się wyrok śmierci; a jeśli nie udowodnili mu winy, powinni go zwolnić, myślałem. Gazety pisały, że po Bukowinie chodzi plotka, że panowie się obrażą o to morderstwo i przestaną przyjeżdżać na wczasy, ale nie ma się czego bać, przecież 72 1889 panowie bardzo kochają góry. — Pewnie, że nie ma się czego bać — myślałem — panowie nie tacy znowu wrażliwi, żeby się pozbawiać przyjemności z powodu jednego trupa. Zapomną. Śmieszą mnie słowa „ ś w a r n y " , „ h a r n a ś " , „ m o c a r n y " . W prozie Tetmajera występuje góral o przydomku Mocarny; czytelnik myśli, że chodzi tu o mocarza, herosa. Tymczasem przydomek „ m o c a r n y ' ' powstał jako złośliwość, coś w rodzaju „ g o ł o d u p i e c " , a oznacza gazdę, mieszkającego na terenie podmokłym, czyli nędzarza. „ H a r n a ś " występuje dzisiaj głów­ nie w nazwach restauracji, sklepów itp. W N o w y m Targu istnieje Spółdzielnia Inwalidów „ H a r n a ś ' ' ; gdy po raz pierwszy zobaczyłem ich szyld, wesoło m i się zrobiło — ale szybko mi przeszło, gdym sobie uświadomił, że ze mnie też taki inwalida harnaś. Nie przepadam za tańcem zbójnickim, również ze względów osobistych. Pierwszy raz widziałem go na scenie w bukowiańs­ k i m Domu L u d o w y m , w wykonaniu moich rówieśników, chłopców z szóstej i siódmej klasy. Podziwiałem ich, żarła mnie zazdrość i wstyd, że gdzie mi tam z moim warszawskim wiatrem do ich wspaniałego występu. Taniec zbójnicki to nie jest zajęcie dla warszawiaka, ani tym bardziej dla astmatyka. I co z tego, że ja też bardzo pragnąłem pięknie wyglądać, dziarsko wywijać ciupagą i śpiewać: Nie chodź na zbój Wojtek, Maciek, lepij robić w kombinacie! Chłopcy byli świetnie zgrani, wyćwiczeni, szczęśliwi. Pat­ rzałem i bulgotała we mnie parszywa, upokarzająca zawiść, wymieszana z zachwytem. A ż wreszcie nastąpiła scena finało­ wa: stanęli twarzą do widowni, lewa ręka na biodrze, prawa, wysoko uniesiona, dzierży ciupagę, a z młodzieńczych, zbójnic­ kich piersi wyrywa się okrzyk: — Praca! Pokój! Wracałem do domu naburmuszony. Babunia mnie pochwali­ ła, że ładnie wypadłem. Odpowiedziałem niezbyt uprzejmie. Ofuknęła mnie, że jestem nieznośny malkontent. Milczeliśmy. Chciało m i się płakać. Nieco później przeczytałem po raz pierwszy Na przełęczy Witkiewicza. Uderzyło mnie, że taniec zbójnicki w tej książce wygląda zupełnie inaczej od tego, który widziałem na własne oczy. Oto na skrawku łączki, pod lasem lub gdzie bądź przed szałasem lub schroniskiem, pozrzucali na kupę torby i cuchy, pozrzucali i kapelusze albo je przymocowali pod brodą zawad- �II. 2. Taniec zbójnicki, lata 1950-1960. Fot. Krystyna Gorazdawska łami, następnie wbijają wszystkie ciupagi w ziemię i zaczynają dokoła nich taniec. Każdy po kolei staje przed grajkiem, śpiewa parę zwrotek, płaci za muzykę i puszcza się drobnego. W końcu wszyscy już są w kole i wtedy rozpoczyna się jakieś szaleństwo, taniec opętany, wariacki, w którym na tle pewnego ogólnego tempa ruchów każdy, odpowiednio do swego temperamentu i zdolności tancerskich, improwizuje rozmaite ruchy i skoki. Ten łagodny blondyn, zgrabny i smukły, stula nogi, bierze się pod boki i wyprostowany rzuca sobą w powietrze, padając ukośnie na ziemię jak gwóźdź olbrzymi. Ten drab potężny o czerwonej, spoconej twarzy wyrzuca się w górę na sążeń, zgina nogi, uderza Z trzaskiem w locie dłoniami po piętach i spada z hukiem. Ów z nadzwyczajną elegancją i szykiem drepce w miejscu, po­ chylony, jak gdyby się zachwycał własnymi nogami. Tamten bije Z zaciekłością nogą w ziemię, jak gdyby chciał w niej dziurę wybić lub roztrzaskać własną piętę. Ów przypada całym ciałem do ziemi i wylatuje nagle w powietrze jak raca. Tamten przeciera obłąkane oczy, włosy mu się jeżą, wytrząsa rękoma nad głową zdaje się być opętanym, pijanym jakimś szałem, a jego nogi same, bez jego woli i wiedzy, trzęsą się na miejscu w jakichś zygzagowatych, błyskawicznych ruchach. Wszyscy wykrzykują, szamocą się, tupią, śmigają rękami i nogami i zdają się być zębami jednego koła, lecącego w najszybszym obrocie. Znowu muzyka wolnieje, ruchy stają się spokojniejsze, tańczący biorą ciupagi, sczepiająje ostrzami, trzymając wysoko, i tańczą wkoło z wolna, jakby dla odpoczynku. Lecz nagle grajek naciąga brwi wielkie nad oczyma ukrytymi pod wystającym jak okap zrębem czoła, ściska konwulsyjnie skrzypki i rżnie jeszcze wścieklejszym rytmem, a cała banda tancerzy zaczyna się z jeszcze większą gwałtownością ciskać i szaleć. Latają w powie­ trzu ręce, nogi, błyska stal ciupag, wszystko się miesza i mąci w jakiś chaos. Wyżej opisana scena rozegrała się w końcu lat osiem­ dziesiątych X I X wieku. Ilustracja w Na przełęczy, również autorstwa pana Witkiewicza, zgadza się z powyższym opisem: każdy zbójnik na obrazku tańczy po swojemu, improwizuje, wspólna jest tylko atmosfera szaleństwa. Tymczasem istotą tańca zbójnickiego, który znam z Bukowiny, a potem z innych estrad, jest ściśle przestrzegana jednoczesność ruchów, realizo­ wanie precyzyjnego planu; dobre wykonanie musi więc być poprzedzone ćwiczeniami pod okiem fachowca. Gdy człowiek ma lat dwanaście—czternaście, stara się ułożyć całą swoją ciężko zdobywaną wiedzę na temat otaczającej go rzeczywistości w j e d n ą sensowną tablicę Mendelejewa. Mija nieco czasu, człowiek się przekonuje, że zadanie to jest raczej niewykonalne, więc w ogóle przestaje myśleć. Ale j a wtedy miałem trzynaście lat. W e z w a ł e m na pomoc zdrowy rozsądek i myślałem mniej więcej w taki sposób: zbójnicki, jak go znam, wymaga sceny, widowni i długich wspólnych ćwiczeń. A prze­ cież trudno przyjąć, żeby tatrzańskie bandy rabunkowe sprzed stuleci pobierały w wolnych chwilach lekcje tańca. Pan Wit­ kiewicz ma rację: taniec zbójnicki w dawnych czasach był improwizacją, a nie śwarnym podskakiwaniem i przykucaniem wedle ściśle określonych reguł. A więc — rozumowałem — taniec zbójnicki w którymś momencie swej historii przeob­ raził się. Znamy nazwiska wielkich wynalazców, jak Newton, Popów albo Miczurin, lecz nie wiemy, jak się nazywał wynalaz­ ca nowoczesnego tańca zbójnickiego. A przecież taki ktoś musiał być. Pytanie tylko, jak się nazywał oraz kiedy i w jakich okolicznościach dokonał swego odkrycia. Mijały lata. Jako, że poza tańcem zbójnickim miałem jeszcze kilka innych ważnych problemów na głowie, wyjaśnienie tej sprawy się odwlekało. Lecz kwestia żyła, raz po raz dając o sobie znać. Kiedyś na przykład spotkałem bratnią duszę, etnografkę z Czech, która dzieliła się swym dramatem: od lat zbiera ludowe legendy z okolic Jiczina, ale wyniki jej pracy nikogo nie obchodzą, każdy tylko pyta o zbója Rumcajsa, który jest niejicziński, nieludowy, niemerytoryczny, obcy i okropnie bezczelny. Starsze pokolenie jiczińskiego ludu niebawem odej­ dzie, zaś obecna młodzież zmieni się w czcigodnych starców, którzy będą twierdzić z niezłomnym przekonaniem, że Rumcajs był w miejscowej tradycji od zawsze, bo pamiętają go z telewi­ zji, jego ubiór to pradawny tutejszy strój ludowy. No i co pan na to? — Niech pani o tym napisze artykuł — poradziłem — zostanie jako memento dla przyszłych pokoleń. — Ja, artykuł o Rumcajsie? — obraziła się. Zbójnik, jakiego znamy z góralskiego festiwalu, nosi na głowie czerwone wiaderko z grubej tektury, może z filcu albo innego materiału, obszyte żółtą lamówką. Jest ono niezbędne, aby można było odróżnić zbójnika od zwykłego górala, a to bardzo ważna rzecz, bo gdy osobnik przystrojony po zbójnicku zawoła: dawaj pieniądze! nie ma się czego obawiać, bo to tylko zbójnik; gorsza sprawa, gdy w ten sam sposób zagadnie cię osobnik bez zbójnickich rekwizytów. Człowiek dociekliwy z braku poważniejszych zmartwień być może zada sobie pytanie, dlaczego taka ogromna czerwona 73 �czapa znamionuje akurat zbójnika — bo przecież trudno sobie wyobrazić, aby w czymś podobnym można było wygodnie uciekać przez las, wpadać do komory albo wspinać się po baszcie. Odpowiedź jest raczej prosta: współcześni zbójnicy z Krupówek są atrakcyjni dla turystów z tej głównie przyczyny, że wyglądają identycznie jak zbójnicy na góralskich szklanych obrazkach. Lecz pytanie pozostaje — dlaczego' zbójnik na obrazku, czyli zbójnik-praktyk z przełomu osiemnastego i dzie­ więtnastego wieku, włożył taką dziwaczną czapę? To także nietrudne: węgierscy hajducy z południowej strony Tatr nosili futrzane czapy wojskowe, a zbójnicy polowali na nie jak na skalpy. Popularny ludowy obrazek, tak zwany janosikowy, przedstawia zbójników, radujących się ze zwycięstwa: skaczą przez ognisko, piją wino i strzelają na wiwat z pistolców. Ubrani są w węgierskie zdobyczne mundury. Nieznany artysta powięk­ szył im nakrycia głowy do ogromnych rozmiarów, bo chciał zilustrować ich życiowy sukces. To nie są czapki, lecz trofea. Historia sztuki dobrze zna takie intencjonalne powiększenia; można je zaobserwować między innymi w dawnej rzeźbie ludowej lub we współczesnej karykaturze. Dopóki więc zbój­ nicy tkwili na obrazku, byli zgodni z konwencją; ale gdy stary motyw został odwzorowany na tysiącach regionalnych pamią­ tek przez ludzi, którzy tego starego obrazka nie rozumieli, a obrazkowi zbójnicy ożyli i wyszli na Krupówki, chcąc nie chcąc musieli zabrać swe niewygodne czapy, gdyż inaczej nie zostaliby rozpoznani w tłumie. Od moich bukowiańskich czasów minęło wiele lat; szperam w starych papierzyskach z jakiegoś tam powodu, i nagle zauważam ze wzruszeniem, że moje dziecięce przewdywania były słuszne! Oto mam przed sobą czarne na białym, że taniec zbójnicki w jego nowoczesnej postaci został wynaleziony w 1910 roku przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika (to znaczy głównego instruktora) nowotarskiego gniazda Towarzy­ stwa Gimnastycznego „ S o k ó ł " . Owego roku przypadała pięćsetna rocznica Grunwaldu. Jak Galicja długa i szeroka, w miasteczkach odbywały się parady, festyny, manifestacje pod sztandarami z wyobrażeniem sokoła, wzbijającego się do lotu, który wszystkim kojarzył się z Orłem. Największą uroczystość, czyli Grunwaldzki Zlot „ S o k o ł a " , przewidziano w Krakowie; Polacy z trzech zaborów i z diaspory chcieli zamanifestować jedność i wolę walki o niepodległość. Ignacy Paderewski ufundował wielki pomnik, sokoli w zielo­ nych czamarach i amarantowych koszulach ćwiczyli paradny krok, cała Polska wstrzymała oddech ze wzruszenia. Druh Połomski zapragnął przygotować na tę okazję coś zupełnie ekstra. Nadał temu nazwę „Ćwiczenia toporkiem wraz z tańcem górali i góralek tatrzańskich". Były to popisy gimnastyczne lekko podmalowane na ludowo, z użyciem góralskich ciupag zamiast popularnych ówcześnie maczug, szarf i wywijadeł. Wynalazek Połomskiego polegał na ubarwieniu ćwiczeń gim­ nastycznych elementami folkloru podhalańskiego. Był więc zaprzeczeniem żywiołowości; zaplanowano go jak pokazy fechtunku, piramidki albo tzw. żywe obrazy. „Ćwiczenia toporkiem" zyskały wielkie uznanie, nawet druhowie sokoli ze Śląska postanowili pójść tym śladem i ułożyli taniec górniczy z kilofkami, który niestety się nie przyjął. Tymczasem zbójnicki wedle układu druha Połomskiego tak się spodobał, że górale przyjęli go za swój. W „Przewodniku Gimnastycznym » S o k ó ł « " , nr 10/1910 r. zachowała się notatka o tym, że po paru miesiącach od Zlotu Grunwaldzkiego druha Połomskiego przeniesiono z Nowego Targu. Urządzono wieczorek pożegnalny, na którym nowotar­ żanie — sokoli śpiewali: Uczył nas nacelnik bić się toporkami A teraz odjezdzo; co tez będzie z nami? Ani na wirsycku, ani na dolinie, Połomskiego imię nigdy nie zaginie. Lata mojego bukowiańskiego dzieciństwa, to również począ­ tki Muzeum Lenina w Poroninie. Do legendowych postaci zakopiańskich zaliczyć wypada nie tylko Sabałę, Chałubińs­ kiego, księdza Stolarczyka, starego Witkiewicza itd., ale rów­ 74 nież Eugeniusza Zrosta. Znałem go osobiście. Krążą o nim klechdy, które warto zanotować. Zjawił się pod Tatrami tuż po wojnie, w gorących czasach, gdy liczne bandy rabunkowe chodziły, jak to się powiadało, z kopytem po prośbie; jeszcze dzisiaj starsi ludzie potrafią wskazać piękne wille w regionalnym stylu, które stawiano kopytem, czyli zarabiano na ich b u d o w ę rewolwerem. Był aktywistą Z W M i PPR, mianowany dyrektorem Muzeum Lenina w organizacji. Stanowisko to wymagało odwagi i tę należy tow. Zrostowi bezwzględnie przyznać. Szukając lenin­ owskich śladów i kładąc podwaliny muzeum, ryzykował ży­ ciem. Jego kolegów z Z W M zamordowano, bo wybrali się na spacer po Gubałówce (w miejscu ich śmierci postawiono skromny obelisk; nie wiem, czy się zachował, czy też jakiś głupiec kazał go zburzyć). T o w . Zrost miał żelazne zdrowie, wolę działania, otwarte konto w banku i fotokopie dokumentów z pobytu Lenina na Podhalu, przysłane z Moskwy, które miały ułatwić poszukiwania. Lecz tow. Zrost nie mógł z nich skorzystać, albowiem języka rosyjskiego nie posiadał. W tamtych pionierskich czasach listy Lenina, pamiętniki Krupskiej itd. nie były jeszcze przetłuma­ czone na polski. Z całej fury fotokopii i służbowych książek mógł więc tow. Zrost przeczytać o własnych siłach jedynie reprodukcje adresów na kopertach: Sehr geehrter Herr Vladimir Uljanov, Poronin, Galizien. W y s n u ł z tego wniosek, że Lenin mieszkał w Poroninie; nie przyszło mu na myśl, że poroniańska poczta obsługiwała również sąsiednie wsie. Po jakimś czasie, gdy ktoś gramotny przeczytał, co było do przeczytania, bez trudu odnaleziono w Białym Dunajcu właściwą chałupę. Gaź­ dzina, Teresa Skupień, pamiętała swoich cudzoziemskich let­ ników sprzed lat. Zapytana, dlaczego siedziała cicho, tłumaczy­ ła się płaczliwie, że j u ż raz miała kłopoty z policją austriacką, a przecie ona niewinna; teraz znowu jej się czepiają, że ten pon, co u niej siedzioł, to podobno jakiś bolszewik. Więc dali jej spokój, nikt jej nie włóczył po leninowskich uroczystościach i nie nagabywał o wywiad. Zresztą wkrótce zmarła. Więc tow. Zrost szukał w Poroninie. A kto ma otwarte konto w banku i zapał rewolucyjny w sercu, ten znajdzie, czego szuka. Zwłaszcza, gdy sprzyjają mu dziejowe realia. W tamtych latach, zgodnie z samosprawdzającą się tezą tow. Stalina o zaostrzaniu się walki klasowej w miarę budowy socjalizmu, w każdej wsi typowano kułaka, by podjąć z n i m zwycięski bój. Kułakiem poroniańskim mianowano gazdę Guta, który rzeczywiście był stosunkowo zamożny: miał starą karczmę i pensjonat. Jeszcze tego samego wieczora gazda Gut wiedział, j a k ą rolę wyznaczyła mu władza ludowa. Postanowił uprzedzić atak; złożył wizytę tow. Zrostowi, by poinformować, że poszukiwany Lenin miesz­ kał u niego w domu zajezdnym. Gazda Gut został przemianowa­ ny z kułaka na bezpartyjnego towarzysza, jego karczmę wyku­ piono za ciężkie pieniądze, wykupiono też sąsiednie parcele, chałupy stojące na nich rozebrano; w ten sposób za przyczyną budowy muzeum odszedł z tego świata jedyny leninowski autentyk w Poroninie — stara poczta, do której pan Uljanow jeździł codziennie rowerem po gazety i listy. Budowa muzeum ruszyła w szalonym tempie. N o , i poszła lawina: wierszyki, artykuły, filmy, audycje, cała Polska wiedziała i wie po dziś dzień: Lenin w Poroninie, Lenin w Poroninie. A skoro się okazało, że Lenin mieszkał w Białym Dunajcu, nie w Poroninie — zrobiło się dziwnie. D o m w Białym Dunajcu był owszem zwiedzany, wymieniany w przewodnikach, nie działa mu się krzywda, ale jakoby go nie było; w świadomości społecznej do dziś funkcjonuje zbitka „Lenin w Poroninie", Biały Dunajec jest znacznie słabiej rozpropagowany. W ogóle Lenin w Poroninie to skarbnica dla artysty czy naukowca. Przyszłe pokolenia docenią ten wspaniały temat. Naturalnie dopiero wtedy, gdy my, kompetentni, przeniesiemy się za księżą oborę, a słowa, które teraz piszę, będą miały wartość dokumentu, gdyż zostały napisane przez naocznego świadka, którym nie byłem. W połowie lat sześćdziesiątych skończyłem studia i zamiesz­ kałem w Zakopanem. Byłem młodym naukowcem. Młody �naukowiec tym się głównie charakteryzuje, że ogromnie chciał­ by coś odkryć. Ja też chciałem coś odkryć. Problem polegał na tym, że wiedziałem jedynie to, o czym wiedzieli również inni, na ogół lepiej ode mnie, więc nie mogłem tego odkryć. Z kolei nie mogłem odkrywać tego, o czym nie wiedziałem, to chyba jasne. Paskudna sytuacja. Szukając gwałtownie, co by tu, cholera, odkryć, zwróciłem u w a g ę na Muzeum Lenina; zafas­ cynowało mnie zjawisko wielkiego zapotrzebowania na tubyl­ ców, którzy pamiętali wodza rewolucji i rozmawiali z nim. Potrzeby w tym względzie były tak ogromne, że przyjmowano entuzjastycznie każdy gest dobrej woli. W Muzeum Lenina widziałem notatki z badań terenowych, z których wynikało, że górale urodzeni w dziewiątym, dziesiątym, jedenastym roku prowadzili z Leninem w 1914 roku długie dysputy, które powtarzali słowo w słowo w roku pięćdziesiątym albo sześć­ dziesiątym którymś. Nie mam zamiaru z tego szydzić, nie posądzam autorów tych notatek o walenrodyzm czy o gorliwość idioty, a górali o mentalność dobrego wojaka Szwejka, gorzej: obie strony posądzam o autentyczną dobrą wolę, którą i ja noszę w sercu i jestem z tego dumny. Mamy tu chyba do czynienia z wyjątkowym przerostem dobrej woli. Jest to również ilustracja ciekawego zjawiska — oto gdy nasz zdrowy rozsądek i starogrecka logika stają nam na drodze w osiągnięciu upragnionego celu, jednym zdecydowanym ruchem odsuwamy je na bok. Czy to w końcu ważne, że człowiek urodzony w 1910 roku wiosną 1914 roku miał miał trzy albo cztery lata i nie był dojrzały intelektualnie do wymiany poglądów z Włodzimierzem I I jiczem? Czy to ważne wobec faktu, że mamy to, czego pragnęliśmy tak bardzo? W roku sześćdziesiątym siódmym kierowniczką Domu Le­ nina w Białym Dunajcu była pani Michałowska. Od czasu do czasu wpadała do nas do Muzeum Tatrzańskiego, przede wszystkim żeby się wygadać. Skarżyła się pani Sredniawie, która cierpliwie kiwała głową, że Lenin to wcale nie taki lukratywny temat jakby się komu wydawało, a ludzka bezczel­ ność przechodzi wszelkie granice; zamówili u niej w redakcji (nie dosłyszałem, w której) tekst rocznicowy, wydrukowali, a gdy się dopominała o pieniądze, odpisali, że Nadieżda Krupska uważała dzieła Lenina za własność całej ludzkości, więc nie przyjmowała za nie honorariów i pani Michałowska winna postąpić tak samo. Odwiedziłem j ą w Białym Dunajcu. Dom Lenina wydał mi się bardzo interesujący, przede wszystkim jako świadectwo stosunku polskich inteligentów do tradycji ludowej. Dla in­ teligentów wszystko co góralskie jest zarazem archaiczne, odwieczne. Ten pogląd obowiązywał jeszcze za moich czasów; wyposażenie Domu Lenina, od płotu aż do krzeseł i ryzowanych gablot, wykonane było w stylu cepeliowskim lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przez twórców ludowych, których znałem osobiście. M o ż n a przypuszczać, że autorzy ekspozycji chcieli odtworzyć nastrój z czasu pobytu Lenina, ale przy okazji udokumentowali fakt, że nie dostrzegają różnicy między górals­ ką chałupą sprzed pierwszej wojny światowej a sklepem Cepelii. To jakby nie widzieć różnicy między gotykiem a neogotykiem. Ekspozycja w Białym Dunajcu nie jest więc rekon­ strukcją wnętrza z czasów Lenina, lecz ilustracją naszego braku poczucia czasu i naszego stosunku do kultury ludowej. Nikomu nie przyszło do głowy, że od 1914 roku sztuka góralska przeszła znaczną ewolucję, dowodziłem. Pani Michałowska spojrzała na mnie z macierzyńskim ciepłem. Młody człowieku, czy napraw­ dę nie ma pan większych zmartwień? Odczepiła sznurek i weszła do p. o. sypialni państwa Uljanowych. Uklękła, zanurzyła rękę pod łóżko i wyciągnęła pękaty skoroszyt. Gdy jesienią 1956 roku Muzeum Lenina przechodziło socjalistyczną odnowę, mówiła, a tow. Zrosta, twórcę i dyrektora tej placówki, wywieziono za bramę na furzyku, czyli na taczkach, pożyczonych naprędce od sąsiada, który parę godzin wcześniej woził nimi gnój, urzędowe papiery zachowały się jak obyczaj nakazuje: wyfrunęły z segregatorów i walały się po pejzażu, więc pani Michałowska zgarnęła chyłkiem co się dało i wzięła sobie na pamiątkę. Czytałem cały wieczór, nietórych fragmentów nauczyłem się na pamięć, więc mogę teraz zacytować. Daty nie pamiętam: między pięćdziesiątym a pięćdziesiątym czwartym rokiem. Protokół z operatywki pracowników Muze­ um Lenina. Temat: postawa moralna tow. Żmudy. Zagaja tow. Zrost: Jak towarzysze wiecie, przy naszym muzeum istnieje biblioteka marksizmu-leninizmu. Karta tow. Zmudy jest czysta, tow. Ż m u d a nie korzysta z biblioteki. Widocznie uważa, że już zjadł wszystkie rozumy i nie potrzebuje się dokształcać. Natomiast nie jest żadną tajemnicą, że tow. Żmuda przyjmuje do siebie na noc kobiety. Nie jest to jedna kobieta, lecz kilka, tow. Ż m u d a postępuje wobec nich nieuczciwie, bo przecież nie ożeni się z nimi wszystkimi. Tow. Ż m u d a powinien kłaść mniejszy nacisk na kobiety, a większy na podnoszenie swej świadomości członka partii. Tow. Ż m u d a (arogancko): Co ja robię w nocy to moja sprawa prywatna. Tow. Zrost (łagodnie): sprawa prywatna, ale mieszkanie służbowe. Ale nie w tym rzecz. M y , pracownicy Muzeum Lenina, jesteśmy wzorem dla okolicznej ludności, stoimy na moralnym świeczniku. Co będzie, jeśli okoliczna ludność zacznie brać przykład z tow. Ż m u d y ? I kto będzie odpowiedzialny za ten stan rzeczy? Dalej zapomniałem; pamiętam tylko tyle, że dano tow. Żmudzie sześć miesięcy na uzupełnienie wiedzy z marksizmuleninizmu i powołano trzyosobową komisję, która miała to wyegzekwować. Inne pismo, z tego samego okresu: Do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu. Dzisiaj w na­ szym muzeum dokonano aktu wrogiej roboty. Nieznani sprawcy wpisali do księgi pamiątkowej, że wystawa jest nudna. Czytałem to na głos, śmiałem się, pani Michałowska też się śmiała i zapewniała, że te pisemka zostały uratowane przypad­ kowo i niczym nie różniły się od tych, które przepadły. Skoro pp. archeologowie na podstawie kilku glinianych skorup od­ twarzają pradawną kulturę razem z jej wierzeniami i systemem społecznym, to chyba na podstawie tych kilkudziesięciu pise­ mek można będzie po latach wyrobić sobie ogólniejszy pogląd na epokę, rozmarzyła się. Owszem, mówiłem, ale z tym zastrzeżeniem, że tezę archeologa m o ż e wzbogacić lub obalić jedynie inny archeolog, który podlega takim samym obciąże­ niom jak ten pierwszy, więc z rekonstrukcją bohaterskiej młodości tow. Żrosta m o g ą być niejakie kłopoty. W 1967 roku, gdy sprowadziłem się do Zakopanego, pełnił on funkcję sekretarza ideologicznego Komitetu Miejskiego PZPR. Opowiadano o nim złośliwości, za którymi czaił się strach. W 1970 r. został dyrektorem Muzeum Tatrzańskiego. Miano­ wanie akurat jego było straszliwym chamstwem, a mnie dodatkowo sprawiało dużą przykrość, gdyż w tej sytuacji nie było już dla mnie miejsca w muzeum i musiałem opuścić Podhale. Plotkowano w Zakopanem, że tow. Zrost został skierowany do muzeum, bo towarzysze mieli go serdecznie dość i dali mu kopa. Kultura, jak wiadomo, była wówczas prze­ chowalnią, lodówką względnie zesłaniem dla towarzyszy, którzy akurat popadli w niełaskę; kierowano ich do kultury bez obawy że naszkodzą, bo przecież robić w kulturze każdy dureń potrafi. Tow. Zrost dzielnie zniósł degradację i również w nowym miejscu starał się służyć partii, jak umiał najlepiej. Najpierw kazał usunąć z gabinetu góralskie obrazki na szkle, bo miały tematykę religijną. Potem kazał usunąć z ekspozycji rzeźbiony ul w postaci świętego A m b r o ż e g o i zastąpić go ulem w formie niedźwiedzia, z tego samego powodu. Jego pierwszą decyzją personalną na nowym stanowisku było przyjęcie mojego wymó­ wienia. Po latach przyjechałem do Bukowiny z przyjaciółmi. Myś­ lałem, że nikt mnie nie rozpozna. Siedzimy w karczmie na Klinie, zamawiamy pięć razy bigos, bufetowa mówi, że bigosy są ino śtyry. Zastanawiamy się co robić, aż tu bufetowa pochyla się nade mną i szepce: nie bier-ze tego, Jantuś, niek se panowie sami źrejom.' Nie przyznałem się, dlaczego zamawiam tylko chleb z masłem, chcieli się ze m n ą dzielić tym bigosem, martwili się że będę głodny, siedziała tam między nimi moja dziewczyna, patrzyłem jak je i było mi cudownie, jak to wspaniale być prawdziwym góralem, gdy się nim nie jest. Bufetowa, moja szkolna koleżanka, płukała kufle. 75 �