26 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92befa686bbf57b3cf89c1f8a78ed3fc.pdf f94cfcdc8a05f7ea203aebeb80f23176 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1267 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1169 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.5-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y N A U K M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXXI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK. • ŁODZ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K 1987 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z REDAKCJI-. IWONA KABZ1NSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA). JÓZEF BURSZTA. MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA. ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA. WANDA PAPROCKA. ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Ryszard Ulanecki Primed Copyright hy Zaklad Narodowy in Poland и г . Ossolińskich — Wydawnictwo. Wroclaw Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1987. Nakład: 900 egz. Objętość: ark. wyd. 23,40; ark. druk. 17,50; ark.A] - 24. Papier offset. Id. III, 80 g, 70x100. Oddano do składania 1986.07.25. Podpisano do druku 1986.12.29. Druk ukończono w lutym 1987. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1400/86. J - l l . Cena zł 350.- 19^ �Prof. dr W I T O L D DYNOWSKI 1903-1986 �SPIS T R E Ś C I Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Polskiej" 13 ARTYKUŁY Jerzy Sławomir Wasilewski — Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Część I : Zrozumieć tabu Streszczenie w j . angielskim Jolanta K o w a l s k a — Kulturowe kwalifikacje pozaruchowych elementów znaczących tańca Streszczenie w j . angielskim Germán V á z q u e z C h a m o r r o — Uwagi o aztecko-hiszpańskiej konfrontacji (1521) i mentalności indiańskiej Streszczenie w j . hiszpańskim Wojciech Michera — wprowadzenie do antropologii barw. Cześć I Streszczenie w j . angielskim Zbigniew L i b e r a — Semiotyka barw w polskiej kulturze ludowej i innych kulturach słowiańskich Streszczenie w j . angielskim Jerzy Suchocki — Co słońce robi nocą? Przyczynek do rozważań nad wizją świata w bałtyckich kulturach ludowych, na materiale dain łotewskich Streszczenie w j . angielskim Bibliografia prac Justyna Feliksa Gajslera 1848-1910 — орг. Jan R a d w a ń s k i . . . . 19 40 43 71 73 81 83 113 115 137 139 158 160 STUDIA I MATERIAŁY Wojciech Beben — Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z uprawą yam u u ludu Arapesz w Papui Nowej Gwinei Streszczenie w j . angielskim 177 210 KRONIKA Innowacje w zwyczajach żywieniowych. VI międzynarodowa konferencja poświecona etnologicznym badaniom nad pożywieniem, Karniowice pod Krakowem. 9-12 X 1985 r. — Zofia Szromba-Rysowa Konferencja etnograficzna o Śląsku — Barbara Ba-ielUh Dzień muzułmański w Pieniężnie — Sławomir Więcek, SVD VI International Molinological Symposium — Adam Szymański 213 215 217 222 �6 SPIS TREŚCI Rola kobiety w różnych kulturach. Panna młoda: kochana, kupiona, wymieniona i por­ wana — Irena Turnau Włókiennictwo indonezyjskie jako droga do bogów i przodków. Wystawa RautenstrauchJoest-Museum w Kolonii, 1984-1985 - Irena Turnau 228 229 ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Andrzej W o ź n i a k — O kaukaskich drogach Polaków Henryk Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wie­ deńskiej szkole etnologicznej, Warszawa 1984, Materiały i Studia Księży Werbistów. Nr 22, ss. 284 - Leszek Dzięgiel Mieczysław Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski. Rozprawy Uniwersytetu War­ szawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku, 1984, ss. 251, fot. czarno-białych 48, map 7, tabel 10, ryc. 50 — Adam Szymański Jadwiga Komorowska, Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście, PWN, War­ szawa 1984. ss. 590. fot. 37 - Maria Idżkowska Muriel Seville-Troike, The ethnography of communication. An Introduction Basil В lack well, Oxford 1982, Seria: Language in Society, nr 3, ss. 290 — Anna Kuczyňska-Skrzypek Ferdinand Anton. Altindianische Textilkunst aus Peru. List-Verlag, Miinchen 1984. ss. 236, fot. 289 w tym 109 barwnych, mapa 1, tab. - Magdalena Śniadecka-Kotarska Peter Kann, Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, „Archiv für Volkerkunde", vol. 36: 1983, ss. 68, fot. 32 — Magdalena Sniadecka-Kotarska Fei Hsiao Tung. Toward a people's anthropology (O antropologię ludową), Peking 1981, New World Press, ss. 121 - Sławoj Szynkiewk: V. L. Egorov, Istoričeskaja geografija Zolotoj Ordy v X I I I - X I V w., Moskwa 1985, Nauka. ss. 245 — Sławoj Szynkiewicz Mihály Hoppál (red.), Shamanism in Eurasia, Gottingen 1984, Edition Herodot, t. 2, ss. 475 in continuo, ilustr. — Slawvj Szynkiewicz Georg von Soest, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte, Lebensbedingungen, Eingliederungsversuche, Basel 1979 — Renata Hryń Etnološka gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini, Novi Sas 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, ss. 420 — Lech Mróz Pavla Štrukelj, Romi na Slovenskem, Ljubljana 1980, ss. 323, ilustr. — Adam Bartosz Michaił Krausnick, Die Ziegeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestem und Heute, Würzburg, Arena 1981, ss. 224, ilustr. - Ewa Martyniuk, Adam Bartosz Vetement et Sociétés 2. Actes du colloque national C.N.R.S. ..Vers une antrhropologie du vétement", Musée de l'Homme (9-11 mars 1983), redakcja Yves Delaporte, nr specjalny „Ethnographie", t. L X X X ; 1984, nr 92-94, Paris 1984, ss. 421, ryc. 75 Irena Turnau Margit Gari, Le vinaigre et le fiel. La vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillis et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamás Hofer, Plon — Corvina, Paris 1984, ss. 464, ryc. 65 - Irena Turnau Margarethe Dieffenbach, Hessischer Trachtenalltag. Tracht als Spiegel landlicher Lebensweisen 1925-1935. Herausgegeben von Wolfgang Schellmann, Siegfried Becker, Gaby Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann, Insel Verlag, Frankfurt n/Menem 1983, ss. 301 — Irena Turnau Aviva Muller-Lancet, Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, ss. 12, ryc. 66 (w tym 50 barwnych) — Irena Turnau . . . . Sabiha Tansug. Turkmen giyimi. Turkmen Costumes, Akbank'in Bir Kultur Hizmeti, b.m.w. 1985, ss. 64, ryc. 60 barwnych — Irena Turnau 231 236 238 242 244 249 252 253 256 260 264 267 271 273 274 277 278 278 279 �СОДЕРЖАНИЕ Витольд Е. Дыновски (23.08.1903-31.07.1986). Профессор этнографии Варшавского Университета. Основатель и главный редактор журнала „Etnografia Polska" 13 СТАТЬИ Ежи Славомир В а с и л е в с к и — Табу, магический запрет, нечисть. Часть I: Что такое табу Резюме на английском языке Иоланта К о в а л ь с к а — культурные квалификации внедвигательных элементов, обозначающих танец Резюме на английском языке Герман Васкес Х а м о р р о — Замечания, касающиеся ацтекскоиспанской конфрон­ тации 1521 и индейского образа мышления Резюме на испанском языке Войцех М и х е р а — Введение в антропологию цветов. Часть I. .Резюме на английском языке Збигнев Л и б е р а — Семиотика цветов в польской народной культуре и других славянских культурах Резюме на английском языке Ежи С у х о ц к и — Что делает солнце ночью? О размышлениях на тему понятия мира в балтийских народных культурах на материале латвийских дайн. . . Резюме на английском языке Библиография трудов Юстина Феликса Гайслера 1848-1910 — подготовил Ян Радваньски ИССЛЕДОВАНИЯ 19 40 43 71 73 81 83 113 115 137 139 158 160 И МАТЕРИАЛЫ Войцех Б е м б е н — Обычаи, обряды и верования, связанные с возделыванием ямса, народом Арапеш в Папуа Новой Гвинеи Резюме на английском языке 177 210 ХРОНИКА Нововведения в обычаях питания. V I международная конференция, посвященная этнологическим исследованиям по вопросу питания, Карнёвице близ Кракова, 9-12 X 1985 г. — Зофия Шромба-Рысова Этнографическая конференция, посвященная Силезии — Барбара Еазелих . . . Мусульманский день в Пененжне — Славомир Виенцек VI International Molinological Symposium — Адам Шиманьски 213 215 217 222 �8 Роль женщины в различных культурах. Невеста: возлюбленная, купленная, об­ менянная, пасхищенная — Ирена Турнау Индонезийское текстильное производство как путь, ведущий к богам и предкам. Выставка в Раутенштраух-Йост музее в Кёльне, 1984-1985 — Ирена Турнау . 228 229 РЕЦЕНЗИОННАЯ СТАТЬЯ. РЕЦЕНЗИИ И ОБСУЖДЕНИЯ Анджей В о з ь н я к — О кавказских путях поляков Henryk Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i jej krytyka w wiedeńskiej szkole etnologicznej (Вильгелм Шмидт и его теория первоначального монотеизма, ее критика в венской этнологической школе), Варшава 1984, Материалы и Труды Отцов Вербистов, № 22, стр. 284 — Лешек Дзенгель Mieczysław Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski, Rozprawy Uniwersytetu War­ szawskiego, Dział Wydawnictw filii UW w Białymstoku (Ветряки северо-восточной Польши, Трактаты Варшавского Университета, отдел публикаций филиала Варшавского Университета в Белостоке), 1984. стр. 251, черно-белых фот. 48. карт 7, табл. 10, илл. 50 — Адам Шимански Jadwiga Komorowska, Świąteczne zwyczaje domowe w wielkim mieście (Праздничные, домашние обычаи в большом городе), ПВН, Варшава 1984, стр. 590, фор. 37 — Мария Идзьковска Muriell Seville-Troike, The ethnography of communication (этнография коммуни­ кации), введение Басил Блаквелл, Оксфорд 1982, серия: Language in Society, № 3, стр. 290 — Анна Кучинъска-Скжипек Ferdinand Anton, Altindianische Textilkunst aus Peru (Ткачество индейцев древного Перу), Лист-Верлаг, Минхен 1984, стр. 236, фот. 189 (109 цветных), I катра, таб. — Магдалена Сниадецка-Котарска Peter Kann, Trachten Bolivianischer Hochlandindianen (Одежда индейцев Боливии), „Archiv für Vólkerkunde", vol. 36: 1983, str. 68, fot. 32 — Магдалена СниадецкаКотарска . . Fei Hsiao Tung, Toward a people's anthropology (за народную антропологию), Пекин 1981, New World Press, стр. 121 — Славой Шинкевич В. Л. Егоров, Историческая геограгия Золотой Орды в XIII-XIV вв., Москва 1985, Наука, стр. 245 — Славой Шинкевиц Mihály Hoppál (ред). Shamanism in Hungaria (Шаманизм в Венгрии), Готтинген 1984, Herodot, Т. 1-2, стр. 475, илл. — Славой Шинкевич Georg von Soest, Zigeuner zwischen Vbrfolgung und Integration. Geschichte, Lebensbedingungen, Eingliederungsversuche (Цыгани между преследованием а интегра­ цией. История, условия жизни, попытка интеграции, Басел 1979 — Ренага Грынь Etnološka gradja о Romima-Ciganima u Vojvodini (этнологические материалы о цыгани-рома в Войводине), Нови Сад 1979, Войводинский Музей в Новом Саду, стр. 420 — Лех Мруз Pavla Štrukejl, Romi na Slovenskem (Цыгани в Словении), Любляна 1980, стр. 323, илл. — Адам Бартош Michaił Krausnick, Die Zigeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestern und Heute (Цыгани здесь. Рома и синти между вчера и сегодня), Вирзбург 1981, Арена, стр. 224, илл. — Эва Мартынюк, Адам Бартош Vétement et Sociétés 2. Actes du colloque national С. N. R. S. „Verš une anthropologic du vétement", Musée de'l Homme 9-11 mars 1983, Yves Delaporte (ред.), особый номер журнала „Ethnographie", t. L X X X : № 92-94, Парис 1984, стр. 4 421, илл. 75 — Ирена Турнау 231 236 238 242 244 249 252 253 256 260 264 267 271 273 274 �9 Margit Gari, Le vinaigre et le fiel. L a vie ďune paysanne hongroise. Mémoires recueillis et presentes par Edith Fel avec la collaboration de Tamas Hofer, Ploc — Corvina. Парис 1984, стр. 464, илл. 65 — Ирена Турнау Margarethe Dieffenbach, Hessischer Trachtenalltag. Tracht als Spiegell landlicher Lebensweisen 1925-1935 (Повседневная одежда Гесии. Одежда как зеркало сель­ ского быта 1925-1935), Волфганг Шеллманн, Зыгфрыд Бекер, Габы Ментгес и Ингеборг Вебер-Келлерманн (ред.), Франкфурт на Мену 1983, стр. 301 — Ирена Турнау Aviva Muller-Lancet. Jewish Eihnographic Costume (Этнографическая одежда Евре­ ев), Massada Publishers, Israel Museums, Ерусалем 1985, стр, 12, илл. 66 (50 йвет.) — Ирена Турнау Sabilha Tansug, Turkmen giyimi. Turkmen Costumes (Туркменская одежда), Akbank'in Bir Kiiltiir Hizmeti, 1985, стр. 64, илл. 60 (цвет.) — Ирена Турнау. 277 278 278 279 �CONTENTS Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Professor of ethnology at University of War­ saw. Founder and editor of "Etnografia Polska" 13 ARTICLES Jerzy Sławomir W a s i l e w s k i — Taboo, magic prohibition, impurity. Part I : To understand taboo Summary in English Jolanta K o w a l s k a — The cultural qualifications of the non-movement meaning elements of the dance Summary in English German Vázquez C h a m o r r o — Some remarks on the Aztec-Spanish confrontation in 1521 and on the Indian mentality Summary in Spanish Wojciech M n i c h e r a — An introduction to the anthropology of colours. Part I . . Summary in English Zbigniew L i b e r a — The semiotic of colours in the Polish folk culture and other Slavonic cultures Summary in English Jerzy S u c h o c k i — What does the Sun do at night? A contribution to the studies on the image of the world in the folk culture of the Baits (the case of the Lettic dainas) Summary in English The bibliography of the works of Justyn Feliks Gejsler 1848-1910. Elaborated by Jan Radwański 19 40 43 71 73 81 83 113 115 137 139 158 160 STUDIES AND MATERIALS Wojciech B ę b e n — Customs, rites and beliefs in connection with the yam cultivation among the Arapesh People in Papua New Guinea Summary in English 177 210 CHRONICLE The innovations in alimentary habits. The Vlth International Symposium concerning ethnological studies in food. Karniowce near Cracow. Oct. 9-12, 1985 - Zofia Szromba-Rysowa The ethnographic conference on Silesia - Barbara Bazielich The Moslem day in Pieniężno - Sławomir Więcek, SVD 213 215 217 �CONTENTS VI International Molinological Symposium — Adam Szymański The role of the woman cross-culturally. The bride: beloved, purchased, exchanged and abducted — Irena Turnau The Indonesian textile trade-the way to gods and ancestors — Irena Turnau . . . . 11 222 228 229 BOOK R E V I E W S A N D PAPERS O N L I T E R A T U R E Andrzej W o ź n i a k — On the Caucasian routes of Poles Henryk Zimoń, The Wilhelm Schmidt's theory of primitive monoteism and its criticism in the Vienna school in ethnology, Warsaw 1984, Materials and Studies of the Divíme Word Missionaries (Materiały i Studia Księży Werbistów) Nr 22. 284 pages — Leszek Dzięgiel Mieczysław Pawlik, Wiatraki północno-wschodniej Polski (The windmills of the NorthEastern Poland). Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego, Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku 1984, 251 pp, 48 photos, 7 maps, 10 tables, 50 pictures Adam Szymański Jadwiga Komorowska, Domowe zwyczaje świąteczne w wielkim mieście, (Feasts and family rites in a big city), PWN, Warszawa 1984, 590 pp, 37 photos — Maria Idikowska Muriel Saville-Troike, The Ethnography of Communication, An Introduction, Basil Blackwell, Oxford 1982, Series: Language in Society. Nr. 3, 290 pages — Anna Kuczyńska-Skrzypek Ferdinand Anton. Altindianische Textilkunst aus Peru. Líst-Verlag. Miinchen 1984. 236 pages, 189 photos (incl. 109 colourful) 1 map. tab. — Magdalena Šniadecka-Kotarska Peter Kann, Trachten Bolivianischer Hochlandindianer, Archiv fur Volkerkunde, vol. 36: 1983, 68 pages, 32 phot. — Magdalena Šniadecka-Kotarska Fei Hsiao Tung, Toward a people's anthropology, Peking 1981, New World Press, 121 pages — Sławoj Szynkiewicz V. L . Jegorov, Istoričeskaja geografija Zolotoj Ordy v X I I I - X I V v. (The historical geography of the Golden Orde in XIII-XIV cent.), Moskva 1985, Nauka, 245 pages — Sławoj Szynkiewicz Mihály Hoppál (ed.), Shamanism in Eurasia, Gottingen 1984, Edition Herodot, vol. 1-2 475 pages, in continuo — Sławoj Szynkiewicz Georg von Soest, Zigeuner zwischen Verfolgung und Integration. Geschichte Lebensbedingungen, Eingliederungsversuche, Basel 1979 — Renata Hryń Etnološka gradja o Romima-Ciganima u Vojvodini (Ethnological studies on Roma Gypsies in Vojvodina), Novi Sad 1979, Vojvodjanski Muzej u Novom Sadu, 420 pages — Lech Mráz Pavla Štrukelj, Romi na Slovenskem (The Gypsies in Slovenia), Ljubljana 1980, 323 pages, tabl. — Adam Bartosz Michaił Krausnick, Die Zigeuner sind da. Roma und Sinti zwischen Gestern und Heute, Wurzburg, Arena 1981, 224 pages, tabl. — Ewa Martyniuk, Adam Bartosz . . . . Větement et Societes 2. Actes du colloque national C.N.R.S. ..Vers une anthropologie du vetement". Musée de l'Homme 9-11 mars 1983 ed. Yves Delaporte, Special issue "Ethnographie" vol. L X X X , 1984, nr 92-94, Paris 1984, 421 pages 75 tabl. Irena Turnau Margit Gari. Le vinaigra et le fiel. L a vie d'une paysanne hongroise. Memoires recueillis et presentes par Edith Fél avec la collaboration de Tamás Hofer, Plon Corvina, Paris 1984, 464 pages, 65 tabl. — Irena Turnau Margarethe Dieftenbach, Hessischer Trachtenalltag. Tracht als Spiegel landlicher Lebensweisen 1925-1935. Herausegegeben von Wolfgang Schelmann. Siegfried Becker, Gaby 231 236 238 242 244 249 252 253 256 260 264 267 271 273 274 277 �12 CONTENTS Mentges und Ingeborg Weber-Kellermann, Insel Verlag, Frankfurt am Main 1983, 301 pages — Irena Turnau Aviva Muller-Lancet, Jewish Ethnographic Costume, Massada Publishers, Israel Museum, Jerusalem 1985, 12 pages, 66 tabl. (incl. 50 colourful) — Irena Turnau . . . . Sabiha Tansug, Turkmen giymi. Turkmen Costumes, Akbank in Bir Kultur Hismeti. 1985, 64 pages, 60 tabl. - Irena Turnau 278 278 279 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6af1ed1a50406a394cbdfc023cc02565.pdf 0d2d26277ad67c4ef2dd3d53b895372d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:735 Title A name given to the resource Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.41-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 RYSZARD TOMICKI T R A D Y C J A I JEJ Z N A C Z E N I E W K U L T U R Z E C H Ł O P S K I E J W polskiej literaturze etnograficznej p o j ę c i e tradycja i pochodne od n i e ­ go p r z y m i o t n i k i u ż y w a n e s ą bardzo często, n a w e t p r z y d e f i n i o w a n i u i n ­ n y c h p o j ę ć (na p r z y k ł a d — k u l t u r a ludowa). W y n i k a to z r o l i , j a k ą o d ­ g r y w a ono w badaniach k u l t u r y bez w z g l ę d u na jej czasoprzestrzenne usytuowanie. Bardzo rzadko j e d n a k spotyka się w y r a ź n e o k r e ś l e n i e zna­ czenia, w j a k i m p o j ę c i e to jest stosowane, co powoduje, że nie posiada ono, ani definicje konstruowane p r z y jego pomocy, zbyt w i e l k i e j mocy wyjaśniającej. 1 Jak dotychczas j e d y n i e Jerzy S z a c k i d o k o n a ł p r z e g l ą d u bogatej p r o ­ b l e m a t y k i t r a d y c j i , ale praca jego — ś l e d z ą c a losy pojęcia z a r ó w n o w m y ­ śli naukowej, j a k i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j — z z a ł o ż e n i a nie pretenduje do zaproponowania d e f i n i c j i , a t y m bardziej do s f o r m u ł o w a n i a t e o r i i t r a d y c j i . B r a k takiej t e o r i i u t r u d n i a badanie nie t y l k o p r o b l e m ó w z w i ą ­ zanych z d a w n ą k u l t u r ą c h ł o p s k ą , lecz t a k ż e ś l e d z e n i e zmian z a c h o d z ą ­ cych w n i e j w X I X i X X wieku. Racje te z a d e c y d o w a ł y o poruszeniu p r o b l e m u t r a d y c j i , c h o c i a ż b y w bardzo w ą s k i m zakresie. A r t y k u ł niniejszy jest j e d y n i e p r ó b ą ustale­ nia pewnego sposobu rozumienia p o j ę c i a t r a d y c j a i scharakteryzowania znaczenia zjawisk n i m o k r e ś l a n y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j . P r z y p o m n i j ­ my, że b y ł a t o k u l t u r a społeczności, k t ó r e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w i e ­ k u c e c h o w a ł znaczny s t o p i e ń analfabetyzmu, co p o w o d o w a ł o nie t y l k o b r a k w ł a s n e j l i t e r a t u r y pisanej, ale r ó w n i e ż n i e m o ż n o ś ć b e z p o ś r e d n i e g o do niej d o s t ę p u . I n n y m i cechami w a ż n y m i z p u n k t u widzenia problema­ t y k i t r a d y c j i s ą : stosunkowo m a ł a r u c h l i w o ś ć pionowa oraz istnienie ś c i s ­ ł y c h w i ę z ó w s p o ł e c z n y c h w o b r ę b i e g r u p y lokalnej. W etnografii polskiej j e d y n i e Kazimierz D o b r o w o l s k i p o ś w i ę c i ł w i ę ­ cej miejsca t r a d y c j i jako osobnemu zagadnieniu. Jego prace z a w i e r a j ą t a k ż e wiele t r a f n y c h s p o s t r z e ż e ń , nie zawsze b e z p o ś r e d n i o w i ą z a n y c h przez autora z p r o b l e m a t y k ą t r a d y c j i , ale n i e w ą t p l i w i e w z w i ą z k u z n i ą 1 J. S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. �42 RYSZARD TOMICKI p o z o s t a j ą c y c h . Dlatego t e ż w i e l o k r o t n i e wspominane t u b ę d z i e nazwisko tego uczonego. O d jego definicji, j a k o j e d y n e j explicite sformułowanej w e w s p ó ł c z e s n e j e t n o g r a f i i polskiej, p r a g n i e m y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ­ żania. K . D o b r o w o l s k i o k r e ś l a t r a d y c j ę w s p o s ó b bardzo szeroki. Pisze m i a ­ n o w i c i e : „ P r z e z t r a d y c j ę r o z u m i e m y w zasadzie w s z e l k ą s p u ś c i z n ę , k t ó r ą u s t ę p u j ą c e generacje p r z e k a z u j ą pokoleniom w c h o d z ą c y m w ż y c i e " . Przekaz o d b y w a się b e z p o ś r e d n i o , c z y l i poprzez t r a n s m i s j ę u s t n ą i po­ kaz, co powoduje — w e d ł u g cytowanego autora — ograniczenie m o ż l i ­ w o ś c i przenoszenia k u l t u r y w czasie, a t a k ż e t r w a ł o ś c i i d o k ł a d n o ś c i prze­ kazu. O c z y w i s t y m w a r u n k i e m uznania t r e ś c i k u l t u r o w y c h za dziedzictwo jest i c h o b i e k t y w i z a c j a . 2 3 O k r e ś l a j ą c t r a d y c j ę j a k o całe dziedzictwo s p o ł e c z n e , stwarza się w r a ­ ż e n i e , j a k o b y całość ta przekazywana b y ł a i p r z y j m o w a n a przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i w j e d n a k o w y s p o s ó b . W y d a j e się, że definicja t a k a uprasz­ cza nieco obraz r z e c z y w i s t o ś c i i powoduje m a ł ą o p e r a t y w n o ś ć p o j ę c i a t r a d y c j a j a k o n a r z ę d z i a badawczego. Definicja K . Dobrowolskiego, oparta o t e o r i ę p o d ł o ż a historycznego, n i e zdaje r ó w n i e ż s p r a w y z r ó ż n i c y istnie­ j ą c e j m i ę d z y t r e ś c i a m i k u l t u r o w y m i p r z e k a z y w a n y m i m n i e j l u b bardziej ś w i a d o m i e a t r e ś c i a m i t r w a j ą c y m i bez w o l i c z ł o n k ó w społeczności, j a k t o m a miejsce w p r z y p a d k u w i e l u e l e m e n t ó w t a k zwanego p o d ł o ż a histo­ rycznego. R o z r ó ż n i e n i e t o p r z y j m u j e m y za p u n k t w y j ś c i a dla dalszych rozważań. PRZEKAZ Dziedzictwo s p o ł e c z n e przekazywane jest z pokolenia na pokolenie w t r o j a k i s p o s ó b . Po pierwsze — przez wpojenie w procesie w y c h o w a ­ nia (socjalizacji) j ę z y k a i o k r e ś l o n y c h dyspozycji psychicznych w ł a ś c i ­ w y c h dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k u j ą c y c h s t r u k t u r ę u m y s ł o w ą 4 5 2 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. (Próba zarysu na pod­ stawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z południowej Małopolski), [w:] t e n ż e, Studia nad życiem społecznym i kulturą. Wrocław-Warszawa-Kraków 1966, s. 35. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 81-82. Por. z cytowanym przez J . Szackiego podziałem dziedzictwa społecznego we­ dług J . Goody'ego i I . Watta, którzy wyróżniają: 1 — wyposażenie materialne i zasoby naturalne, 2 — standaryzowane sposoby działania przekazywane tylko częściowo słownie, 3 — światopogląd (Weltanschauung) przekazywany całkowicie ustnie; S z a c k i , op. cit., s. 105, przypis 23. Por. stanowisko Ossowskiego, który uważał kulturę za zespół „dyspozycji psy­ chicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i uza­ leżniony od całego systemu stosunków międzyludzkich"; S. O s s o w s k i , Z zaa 4 5 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 43 j e d n o s t k i oraz podstawowych w z o r ó w z a c h o w a ń p r z e j a w i a j ą c y c h s i ę na­ s t ę p n i e jako n a w y k i nie p o t r z e b u j ą c e uzasadnienia. Po drugie — przez przekazanie ś w i a d o m i e i celowo d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i pokazu ca­ ł e g o z e s p o ł u t r e ś c i k u l t u r o w y c h , t a k i c h j a k n o r m y i w z o r y d z i a ł a ń , spo­ soby gospodarowania, podania, m i t y , wierzenia i o b r z ę d y i t d . Po trzecie — n a s t ę p u j ą c e pokolenie przejmuje c a ł y b a g a ż m a t e r i a l n y w postaci n a r z ę ­ dzi, z a b u d o w a ń , p r z e d m i o t ó w u ż y t k u codziennego i t d . I n t e r e s o w a ć nas b ę d ą przede w s z y s t k i m d w a pierwsze sposoby prze­ k a z y w a n i a dziedzictwa, g d y ż w y p o s a ż e n i e materialne przejmowane b y w a zazwyczaj bez u d z i a ł u w o l i c z ł o n k ó w pokolenia w c h o d z ą c e g o w ż y c i e (często po prostu t r w a ) . Pierwszy i d r u g i s p o s ó b przekazu s ą w r z e c z y w i s t o ś c i nierozdzielne l u b t r u d n o rozdzielne, z t y m że w p o c z ą t k o w e j fazie ż y c i a j e d n o s t k i do­ m i n u j e przekaz t y p u pierwszego. Przekaz ten m a charakter p o z a ś w i a d o m y i w z w i ą z k u z t y m t r e ś c i b ę d ą c e jego przedmiotem n i e s ą dostrze­ gane przez c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i jako dziedzictwo. A b s t r a h u j e m y w t y m miejscu od r o l i ciągłości p e w n y c h e l e m e n t ó w neurofizjologicznych w m e ­ chanizmie dziedziczenia k u l t u r y ze w z g l ę d u na b r a k k o m p e t e n c j i w tej dziedzinie, c h o c i a ż n i e w ą t p l i w i e c z y n n i k i te p o s i a d a j ą d u ż e znaczenie w i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniu i w y m a g a j ą u w z g l ę d n i e n i a w znacz­ nie w i ę k s z y m stopniu. 1 Określona struktura umysłowa uwarunkowana społecznie i k u l t u ­ r o w o determinuje w j a k i m ś stopniu ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i i j e j osobo­ w o ś ć . N a bazie tej s t r u k t u r y przejmowane s ą t r e ś c i przekazywane d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej, komplementarne w z g l ę d e m niej i s t a n o w i ą c e j e d n o ­ c z e ś n i e j e j t r e ś ć . Modelowanie ś w i a d o m o ś c i poprzez przejmowanie dys­ pozycji psychicznych i systemu j ę z y k o w e g o d o k o n y w a ł o się w d a w n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w k r ę g u r o d z i n y i g r u p y lokalnej. Powodowa­ ł o to m i ę d z y i n n y m i powstawanie e f e k t ó w takich, j a k i e z a u w a ż y ł K a z i ­ m i e r z M o s z y ń s k i w trakcie b a d a ń nad d e m o n o l o g i ą l u d o w ą . P i s a ł o n : 6 Schemat, przeżywany odtwórczo, nieskończenie przeważa nad nowymi wątkami. Jest on zresztą zwykle tak przemożny, że przeżycia jednostek spośród ludu w ro- gadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. I I I , Warszawa 1967, s. 163. Definicję t ę u w a ż a m y za zbyt psychologizującą. Por. rozważania Anisimowa na temat procesu kształtowania się umysłowości; A. F . A n i s i m o w , Istoriczeskije osobiennosti pierwobytnogo myszlenija, Lenin­ grad 1971, s. 131. Uczeni radzieccy stoją na stanowisku rozróżnienia dwóch pod­ stawowych struktur: struktury myślenia iluzorycznego i struktury myślenia racjo­ nalnego. Podział ten ma na celu oddzielenie racjonalnego stosunku do rzeczywi­ stości (postrzeganie rzeczywistych faktów i relacji) od nieracjonalnego będącego funkcją religii. Wydaje się jednak, że nie można traktować tej dychotomii jako dyrektywy badawczej bez jej krytycznej analizy. 6 �44 RYSZARD TOMICKI dzaju iluzji, halucynacji itp. z miejsca wykoleja podporządkowując je sobie. Dość często możemy słyszeć po wsiach o rozlicznych indywidualnych przygodach w i e ś ­ niaków, polegających na spotkaniu się jakoby z demonem, widzeniu demona itp.; ale opowiadające nam o nich i święcie nieraz wierzące w nie jednostki, ulegając sugestii tradycji, oddają je najczęściej w formach odwiecznych, schematycznych, co najwyżej uzupełniając jakimiś nieistotnymi szczegółami" . 7 Z j a w i s k o opisane przez K . M o s z y ń s k i e g o nie jest w a r u n k o w a n e j e d y ­ nie dziedziczeniem o k r e ś l o n e j s t r u k t u r y u m y s ł o w e j , lecz t a k ż e s p e c y f i k ą przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej. T a część k u l t u r y postrzegana jest przez s p o ł e c z n o ś ć j a k o dziedzictwo. Istnieje ś w i a d o m o ś ć nie t y l k o przejmowania, ale r ó w n i e ż pochodzenia t r e ś c i od poprzednich p o k o l e ń . Jak j u ż w s p o m n i e l i ś m y , dziedziczenie s t r u k t u r y u m y s ł o w e j do­ konuje się w p e w n y m okresie ż y c i a r ó w n o c z e ś n i e ze ś w i a d o m y m p r z e j ­ m o w a n i e m t r e ś c i k u l t u r o w y c h ( d r o g ą przekazu ustnego). Dokonuje się to d z i ę k i t r a n s m i s j i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y w postaci m o d e l i m y ś l o w y c h o charakterze s y m b o l i c z n y m . O c z y w i ś c i e modele te nie s ą przekazywane j a k o o p o w i e ś c i o k u l t u r z e , lecz k s z t a ł t u j ą się w w y n i k u przyswajania przez j e d n o s t k i kolejnych, f a k t ó w k u l t u r o w y c h czy i c h mniejszych zespo­ ł ó w ( w i e r z e ń , p i e ś n i , p o d a ń ) w postaci s t r u k t u r a l n e j . U t r w a l a j ą c się na formalnej s t r u k t u r z e u m y s ł o w o ś c i , nabytej j u ż w c z e ś n i e j , k s z t a ł t u j ą osta­ tecznie ś w i a d o m o ś ć i p o w o d u j ą w p e w n y m momencie c y k l u ż y c i o w e g o z i n t e m a l i z o w a n i e zasad k u l t u r y i t y m s a m y m uczynienie z j e d n o s t k i p e ł ­ noprawnego c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i i nosiciela k u l t u r y . Modele podsyste­ m ó w k u l t u r y p r z e j ę t e przez n a s t ę p u j ą c e pokolenie s ą realizowane w o k r e ­ ś l o n y c h w a r u n k a c h egzystencjalnych i j e d n o c z e ś n i e przekazywane p o k o ­ leniu n a s t ę p n e m u . T e n t r y b dziedziczenia k u l t u r y p r z e j a w i a ł się w p r a k t y c e w operowa­ n i u „ p e w n y m i schematami". Z a p r z y k ł a d m o ż n a p o d a ć b u d o w n i c t w o , formy współdziałania, rzemiosło, obrzędy i t d . K . Dobrowolski słusznie z a u w a ż y ł , w jednej ze s w y c h prac, że u t r w a l o n e schematy, k t ó r e n a z y w a r ó w n i e ż w z o r a m i , „ s t a j ą się j a k b y f u n d a m e n t a m i k u l t u r y " . T o spostrze­ ż e n i e staje się j a ś n i e j s z e w k o n t e k ś c i e o m ó w i o n y c h s p o s o b ó w dziedzicze­ n i a k u l t u r y . W y d a j e się, że f a k t ten stanowi i s t o t n ą c e c h ę k u l t u r y spo­ łeczności c h ł o p s k i c h . 8 P r z y j ę c i e proponowanego sposobu rozumienia przekazu k u l t u r y w y ­ j a ś n i a t e ż k w e s t i ę o b i e k t y w i z a c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r a u w a ż a n a jest za w a r u n e k t r a k t o w a n i a f a k t u j a k o elementu danej k u l t u r y . Polega ona (obiektywizacja) na w ł ą c z e n i u f a k t u czy z e s p o ł u f a k t ó w w system (pod7 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa 1967, s. 600-601. K . D o b r o w o l s k i , Trzy studia z teorii kultury ludowej, [w:] tenże, Studia nad życiem społecznym i kulturą, s. 132. 8 �TRADYCJA I ZNACZENIE 45 system), k t ó r e g o m o d e l istnieje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j i podlega trans­ misji międzypokoleniowej. P o w y ż s z e ustalenia p o z w a l a j ą r ó w n i e ż na postawienie w nowym ś w i e t l e szeregu i n n y c h p r o b l e m ó w , j a k na p r z y k ł a d powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h , przenikanie obcych w p ł y w ó w i t p . W r ó c i m y do n i c h nieco p ó ź n i e j po ustaleniu p o d s t a w o w y c h cech p r z y n a l e ż n y c h des y g n a t o w i p o j ę c i a tradycja. S T O S U N E K G R U P Y SPOŁECZNEJ DO P R Z E K A Z Y W A N Y C H TREŚCI Postawy c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i wobec t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h z poko­ lenia na pokolenie nie s ą u z a l e ż n i o n e j e d y n i e od ś w i a d o m e g o b ą d ź n i e ­ ś w i a d o m e g o sposobu i c h przejmowania. W grupie t r e ś c i kulturowych t r a n s m i t o w a n y c h ustnie daje się w y d z i e l i ć część, k t ó r a nie b u d z i w o d ­ biorcach i nosicielach dziedzictwa reakcji emocjonalnego p r z y w i ą z a n i a . D o t a k i c h n a l e ż ą na p r z y k ł a d b a j k i , facecje, h u m o r e s k i itp., a w i ę c znacz­ na część tak zwanej l i t e r a t u r y ludowej. D r u g ą część stanowi grupa t r e ś ­ ci, do k t ó r y c h p r z y w i ą z a n i e s p o ł e c z n o ś c i jest tak d u ż e , że K . D o b r o w o l ­ ski u p a t r y w a ł w n i m i s t o t n ą p r z y c z y n ę o p o r ó w g r u p y lokalnej przeciw­ k o i c h u s u w a n i u . P r z y w i ą z a n i e emocjonalne do p e w n y c h t r e ś c i m o t y ­ w o w a n e jest n a j c z ę ś c i e j i c h d a w n y m pochodzeniem (starością). Jest to zjawisko t y p o w e nie t y l k o dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i c h ; c z ę s t o w t y c h przypadkach badacze m ó w i ą o t r a k t o w a n i u t r e ś c i k u l t u r o w y c h jako sa­ crum . 9 10 Pochodzenie z przeszłości jako c z y n n i k d e c y d u j ą c y o a f i r m a c j i o k r e ś ­ lonych t r e ś c i z a s ł u g u j e na b a c z n ą u w a g ę , c h o c i a ż b y ze w z g l ę d u na to, że n i e k t ó r z y badacze u w a ż a j ą je za w y s t a r c z a j ą c e w y t ł u m a c z e n i e p r z y ­ w i ą z a n i a s p o ł e c z n o ś c i do odziedziczonych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Przekonanie o s t a r o ś c i jest n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m c z y n n i k i e m k s z t a ł ­ t o w a n i a się postawy emocjonalnej w stosunku do pewnej g r u p y w y t w o ­ r ó w , ale nie j e d y n y m i co w a ż n i e j s z e dopiero w p o w i ą z a n i u z i n n y m i c z y n n i k a m i f a k t ten uzyskuje p e ł n e znaczenie. K . D o b r o w o l s k i o m a w i a ­ j ą c p r o b l e m t r w a n i a p e w n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y , p i s a ł : „ U z n a n i e auto­ r y t e t u [ w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h — p r z y p . R. Т.] b y ł o uznaniem o k r e ś l o ­ nego w y t w o r u pozbawione w zasadzie k r y t y c z n e j analizy, p o ł ą c z o n e na­ tomiast z s i l n ą w i a r ą w jego w a r t o ś ć , a n i e k i e d y w p r o s t z p r z e j a w a m i 9 K. Dobrowolski, Teoria podłoża historycznego, [w:] t e n ż e , Studia Z pogranicza historii i socjologii, Wrocław-Warszawa-Kraków 1967, s. 40. Na przykład B. M a l i n o w s k i (Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 414) pisze o uważaniu tradycji za „rzecz świętą"; por. też E . S h i l s , Tradition and Liberty: Antinomy and Interdependence, „Ethics", vol. X V I I I : 1958 nr 3, s. 155, podaję za: S z a c k i , op. cit., s. 154. 1 0 �46 RYSZARD TOMICKI u czci [...]" . N i e w d a j ą c się na razie w dyskusje nad s ł u s z n o ś c i ą s t w i e r ­ dzenia b r a k u k r y t y c z n e j analizy, z a u w a ż m y , że w g r ę w c h o d z i dodatko­ wo przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . K o l e j n y m c z y n n i k i e m , w p ł y w a j ą c y m w y r a ź n i e na istnienie przeko­ nania o t r w a ł o ś c i czy w r ę c z o d w i e c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h , b y ł auto­ r y t e t l u d z i starych, „ k t ó r z y p r z e c h o w u j ą t r o s k l i w i e dziedzictwo poprzed­ n i c h p o k o l e ń " '. Na z a l e ż n o ś ć t ę z w r ó c i ł u w a g ę K . D o b r o w o l s k i p i s z ą c : „ w n a j ś c i ś l e j s z y m z w i ą z k u z a u t o r y t e t e m u r z ą d z e ń k s z t a ł t o w a ł się autorytet l u d z i " . Samo ustalenie tej z a l e ż n o ś c i nie w y j a ś n i a istoty z w i ą z k u t y c h e l e m e n t ó w . Powstaje b o w i e m pytanie, na j a k i c h p o d ­ stawach u k s z t a ł t o w a ł się a u t o r y t e t l u d z i starych. O d p o w i e d ź nasuwa się w momencie, gdy u ś w i a d o m i m y sobie, że p o s t a w ą o b o w i ą z u j ą c ą wobec przeszłości i dziedziczonych t r e ś c i b y ł a w i a r a . Przekonanie o d a w n y m pochodzeniu i p r a w d z i w o ś c i w sytuacji b r a k u pisma i n a u k i m o g ł o i s t n i e ć w y ł ą c z n i e w oparciu o w i a r ę . W t y c h w a r u n k a c h ludzie starzy p e ł ­ n i l i nie t y l k o r o l ę przekazicieli dziedzictwa, ale r ó w n i e ż — a m o ż e prze­ de w s z y s t k i m — b y l i g w a r a n t a m i a u t e n t y c z n o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P o d ­ s t a w ą i c h a u t o r y t e t u b y ł fakt, że t y l k o o n i b y l i ś w i a d k a m i u ż y t k o w a n i a w z o r ó w w przeszłości i i c h s k u t e c z n o ś c i . T a k i m sposobem n a s t ę p o w a ł o Avzmocnienie a u t o r y t e t u w y t w o r ó w d z i ę k i przekonaniu o i c h d a w n o ś c i . K a ż d a b o w i e m akceptacja na zasadzie w i a r y m u s i p o s i a d a ć oparcie w autorytecie, k t ó r e g o ś w i a d e c t w o nie m u s i b y ć i najczęściej nie jest w e r y f i k o w a n e . Wydaje się, że w ł a ś n i e ta funkcja s p o ł e c z n a d e c y d o w a ł a o p o w a ż a n i u , j a k i m cieszyli się w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h ludzie starzy. Pozostaje jeszcze do o m ó w i e n i a przekonanie o w a r t o ś c i w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . W t y m celu do z b i o r u c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h naszym zdaniem o i s t n i e n i u przekonania o n i e z m i e n n o ś c i t r e ś c i n a l e ż y d o d a ć p o d ­ niesione j u ż przez K . Dobrowolskiego, niestety marginesowo, p r z e ś w i a d ­ czenie o sankcjach „ m i s t y c z n y c h " g r o ż ą c y c h za naruszenie u ś w i ę c o n y c h w z o r ó w d z i a ł a n i a . W s p o m n i a n y autor ogranicza te sankcje do e w e n t u ­ a l n y c h i n t e r w e n c j i d u c h ó w p r z o d k ó w , podczas gdy w r z e c z y w i s t o ś c i m a j ą one znacznie szerszy zakres. Często m o t y w o w a n i e z a c h o w a ń sankcjami „ n a d p r z y r o d z o n y m i " jest przez badaczy pomijane l u b o k r e ś l a n e j a k o „ i r r a ­ cjonalne p r z y w i ą z a n i e " i t p . P r z y t o c z m y k i l k a p r z y k ł a d ó w , b y w y k a z a ć b e z z a s a d n o ś ć takiego stanowiska. O g ó l n i e wiadomo, że n a j w i ę k s z ą t r o s k ą otaczane b y ł y wierzenia i o b r z ę d y magiczno-religijne, n a j c z ę ś c i e j z w i ą z a n e 12 1 3 u 1 5 11 D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. J . S. В у s t r o ń, Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 7. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 89. Por. interesujące studium К. P o m i a n a, Przeszłość jako przedmiot Historia i filozofia w myśli średniowiecza, Warszawa 1968. D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 157. 1 2 1 3 14 1 5 wiary. �47 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE z gospodarką, życiem rodzinnym itp. Takie w y t w o r y kulturowe, j a k for­ m u ł y magiczne, p i e ś n i o b r z ę d o w e i i m podobne t e k s t y sakralne t r a n s m i ­ towane b y ł y z w y r a ź n y m przekonaniem o n i e m o ż n o ś c i i c h z m i a n y (przy czym nie chodzi nawet o i c h z a s t ą p i e n i e i n n y m i , lecz o z m i a n y w tekście), n a w e t w ó w c z a s gdy uczestnicy o b r z ę d u n i e z n a l i i c h p e ł n e g o znaczenia czy f u n k c j i . P r z y c z y n ą takiej postawy b y ł o przekonanie, że zmiana t e k s t u s p o w o d o w a ł a b y b r a k zamierzonego efektu, a n a w e t sankcje sił n a d p r z y r o ­ dzonych . Nieraz u w a ż a s i ę podobny fakt za p r z e ż y t e k m y ś l e n i a magicz­ nego. W y d a j e się jednak, iż m o ż n a w s k a z a ć r ó w n i e ż i n n y , racjonalny aspekt omawianego zagadnienia. 1 6 Za p r z y k ł a d w e ź m y jeden z e l e m e n t ó w o b r z ę d o w o ś c i wiosennej ( w i e l ­ kanocnej), a m i a n o w i c i e zwyczaj „ p i s a n i a " j a j . Jeszcze w k o ń c u X I X w i e ­ k u zanotowano w p e w n y c h okolicach P o l s k i w y r a ź n ą i s e n s o w n ą m o t y ­ w a c j ę t r w a n i a tego zwyczaju. M a l o w a n i e jej b y ł o w a r u n k i e m t r w a n i a świata T a z pozoru nic nie z n a c z ą c a w y p o w i e d ź nabiera sensu w k o n ­ t e k ś c i e s y m b o l i k i j a j a b ę d ą c e g o w wierzeniach l u d o w y c h symbolem c i ą ­ g ł e g o o d r o d z e n i a . C a ł a o b r z ę d o w o ś ć wiosenna tego okresu ma na celu odrodzenie ż y c i a na w s z y s t k i c h p ł a s z c z y z n a c h r z e c z y w i s t o ś c i , po­ c z ą w s z y od antropologicznej a s k o ń c z y w s z y na kosmicznej. Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i p r z y p i s y w a ł c z ł o w i e k o w i w t a k i c h k r y z y s o w y c h momentach s z c z e g ó l n ą r o l ę . M i a ł on, w y k o n u j ą c szereg c z y n n o ś c i o charakterze s y m ­ bolicznym, s t a ć się t w ó r c ą nowego odcinka czasu. T a k i jest o g ó l n y sens wszelkich k o m p l e k s ó w o b r z ę d o w o ś c i p r z y p a d a j ą c y c h w p r z e ł o m o w y c h momentach c y k l u rocznego. K r e a c y j n a f u n k c j a c z ł o w i e k a p o l e g a ł a w i ę c w y ł ą c z n i e na p o w t a r z a n i u w z o r ó w d z i a ł a ń odziedziczonych po m i n i o n y c h pokoleniach. Z r o z u m i a ł a staje się troska o n i e z m i e n n o ś ć t r e ś c i k u l t u r o ­ w y c h m a j ą c y c h o l b r z y m i e znaczenie egzystencjalne. Samowola m o g ł a spo­ w o d o w a ć t y l k o n i e s z c z ę ś c i e — w p r z y p a d k u f o r m u ł i c z y n n o ś c i magicz­ n y c h na p r z y k ł a d ś m i e r ć pacjenta, w p r z y p a d k u zaniechania m a l o w a n i a jaj — koniec ś w i a t a . P r z y k ł a d y tego t y p u m o ż n a b y m n o ż y ć . W a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e ­ den. Chodzi n a m o k o l ę d y gospodarcze ( w o d r ó ż n i e n i u od k o l ę d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i c h czy p o w s t a ł y c h z inspiracji i na m o t y w a c h r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń ­ skiej), k t ó r e z a c h o w a ł y archaiczny charakter d z i ę k i temu, że p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje t e k s t ó w sakralnych . Ś p i e w a n e w czasie 1 8 1 S Por. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 91-92, oraz B y s t r o ń , op. s, 72. F . K r č e k , Pisanki w Galicji. Zestawienie materiału zebranego w r. 1897 staraniem Towarz. Ludoznawczego, „Lud", t. I V : 1898, s. 219. Co ciekawe, za drugi warunek trwania świata u w a ż a n e są kolędy („koladka"), o których piszemy niżej. Por. J . W i e r u s z - K o w a l s k i , Semantyczne i pozasemantyczne funkcje jązyka sakralnego, [w:] Studia z historii semiotyki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1971, s. 157-180. cit., 1 7 18 �48 RYSZARD TOMICKI „ Ś w i ą t G o d o w y c h " m i a ł y nie t y l k o r e p r e z e n t o w a ć pewną inną r z e c z y w i s t o ś ć , lecz t a k ż e k o n s t y t u o w a ć j ą . W p r z y p a d k u k o l ę d r z e c z y w i s t o ś c i ą t ą b y ł a m i t y c z n a k r a i n a bogactwa i szczęśliwości u s y ­ tuowana nieraz w ś r o d k u ś w i a t a . S t ą d t e ż w y s t ę p u j ą c e w n i c h m n i e j l u b bardziej w y r a ź n e opisy c e n t r u m ś w i a t a oraz u ż y w a n i e . f o r m y dokonanej i czasu t e r a ź n i e j s z e g o . O c z y w i ś c i e , podobnie j a k w p r z y p a d k u m a l o w a n i a j a j , k o l ę d y b y ł y t y l k o j e d n y m z w i e l u e l e m e n t ó w obrzędowości zimowej, będącej w ogól­ n o ś c i — j a k s i ę w y d a j e — s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą nowego c y k l u rocznego. Przekonanie o w a r t o ś c i t r e ś c i k u l t u r o w y c h tego t y p u w y n i k a ł o w i ę c prze­ de w s z y s t k i m z a k t u a l n e j ważności społecznej funkcji przez nie p e ł n i o n y c h . W y n i k a z tego, że z m i a n y z a c h o d z ą c e w X I X w i e k u i p r o w a d z ą c e nieuchronnie do dezorganizacji k u l t u r y c h ł o p s k i e j nie s p o w o d o w a ł y jeszcze z m i a n w sferze ś w i a d o m o ś c i . D z i ę k i t e m u d a w ­ ne w a r t o ś c i b y ł y nadal cenione i p e ł n i ł y swe funkcje. 1 9 A f i r m a c j a i emocjonalne p r z y w i ą z a n i e oparte na ś w i a d o m y m prze­ konaniu o efektywności dawnych w z o r ó w o d g r y w a ł y również dużą rolę w n i e c h ę c i do z m i a n m e t o d gospodarowania, u p r a w y r o l i i t p . , co z r e s z t ą b u d z i ł o n a j w i ę k s z e zdziwienie badaczy. J. S. B y s t r o ń p i s a ł n a marginesie r o z w a ż a ń o a u t o r y t e t a c h : „[...] l u d odrzuca c z ę s t o najbardziej rozumowo uzasadnione innowacje, a u p o r c z y w i e p o d t r z y m u j e stare p r a k t y k i , po p r o ­ stu t y l k o dlatego, że s ą stare" . Postawa ta nie w y n i k a ł a j e d n a k z i r r a ­ cjonalnego stosunku do' w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , b r a k u „ k r y t y c z n e j ana­ l i z y " czy — j a k c h c i a ł L . K r z y w i c k i — b r a k u racjonalnego uzasadnienia d z i a ł a ń . N i e m o ż n a t e ż w p e ł n i zgodzić s i ę ze stanowiskiem J. Szackiego, k t ó r y twierdzi: „ W niezróżnicowanych społecznościach przedpiśmiennych m o ż l i w a jest sytuacja, w k t ó r e j ludzie p r z e c i w s t a w i a j ą s i ę zmianie, k i e ­ r o w a n i j e d y n i e p o d ś w i a d o m y m czy p ó ł ś w i a d o m y m odczuciem, że n a r u ­ sza ona ustalony z dawna p o r z ą d e k ż y c i a " . P o w o ł y w a n i e s i ę na dawne pochodzenie w z o r ó w d z i a ł a ń zawiera b o w i e m implicite w y r a ż o n e t w i e r ­ dzenie o i c h s k u t e c z n o ś c i , gwarantowanej dodatkowo ś w i a d e c t w e m l u d z i starych . Rozumowanie takie jest, w b r e w pozorom, oparte na p r z e s ł a n ­ kach racjonalnych. 2 0 2 1 2 2 2 3 19 Por. stanowisko Blocha, który podkreślał konieczność podawania „racji trwa­ nia" tradycji, czego niestety nie czyni się zazwyczaj w przeciwieństwie do racji zmian; M. B l o c h , Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 57. Por. także: C. L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 344. B y s t r o ń , op. cit., s. 7. L . K r z y w i c k i , Studia socjologiczne, Warszawa 1951, s. 134. S z а с к i, op. cit., s. 167. Stanowisko takie jest wyrazem koncepcji wyjaśniającej trwanie pewnych treści kulturowych w kategoriach marksistowskich, będącej w jakimś stopniu alter20 21 2 2 23 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 49 O m a w i a j ą c p r o b l e m negatywnego stosunku do zmian, n i e m o ż n a po­ m i n ą ć i i n n y c h c z y n n i k ó w d e c y d u j ą c y c h o n i m , j a k na p r z y k ł a d obrona przed pogarszaniem się sytuacji ż y c i o w e j w p e w n y c h okresach historycz­ n y c h na skutek r ó ż n o r o d n y c h ingerencji z e w n ę t r z n y c h . Wydaje się j e d ­ nak, że sytuacje takie n i e m i a ł y w i ę k s z e g o znaczenia w i n t e r e s u j ą c e j nas kwestii. M o ż n a w t y m miejscu, k o r z y s t a j ą c z poprzednich u s t a l e ń , d o k o n a ć p r ó b y zdefiniowania p o j ę c i a tradycja. T r a d y c j ą danej g r u p y s p o ł e c z n e j jest ta część dziedzictwa przekazywanego d r o g ą t r a n s m i s j i ustnej i po­ kazu, k t ó r e j p r z e j m o w a n i u towarzyszy ś w i a d o m o ś ć pochodzenia jej z przeszłości, k t ó r a jest przez g r u p ę a f i r m o w a n a i s t a n o w i o b i e k t emo­ cjonalnego p r z y w i ą z a n i a w y r a ż a j ą c e g o się w przekonaniu o j e j w a r t o ś c i i n i e m o ż n o ś c i zmiany bez i s t o t n y c h konsekwencji n e g a t y w n y c h dla g r u ­ p y b ą d ź jednostek. T a k rozumiana t r a d y c j a pozwala na ostrzejsze n i ż dotychczas sprecy­ zowanie p o j ę c i a k u l t u r a t r a d y c y j n a i i n n y c h u ż y w a n y c h z b y t dowolnie. N a z w ą t r a d y c y j n a k u l t u r a c h ł o p s k a o k r e ś l a ł o b y się k u l t u r ę s p o ł e c z n o ś c i chłopskich, w k t ó r y c h tradycja była czynnikiem s t e r u j ą c y m w większo­ ści dziedzin ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w a i za t a k i b y ł a u w a ż a n a . D o k o n u j e m y o c z y w i ś c i e w t e n s p o s ó b skonstruowania pewnego modelu, ale nie jest on, naszym zdaniem, z b y t d a l e k i od r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j i s t n i e j ą c e j na w s i jeszcze w X I X w i e k u . U ż y w a j ą c t a k rozumianego p o j ę c i a „ t r a d y c y j ­ na k u l t u r a c h ł o p s k a " , m o ż n a w y e l i m i n o w a ć bardzo n i e p r e c y z y j n y t e r m i n „ k u l t u r a ludowa". P o w r ó ć m y jeszcze do p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h ze znaczeniem t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e z m i e n n o ś c i tradycji i powtarzaniu jedynie dawnych w z o r ó w i treści miało r ó w n i e ż swój sku­ t e k psychologiczny. N i e z m i e n n o ś ć r y t m u kosmicznego, niezmienność o b r z ę d ó w dorocznych, w y k o n y w a n i e w s z y s t k i c h c z y n n o ś c i w e d ł u g odzie­ dziczonych r e g u ł , p r a k t y k o w a n y c h przez wszystkie m i n i o n e pokolenia p o w o d o w a ł y odczucie c i ą g ł e g o o d t w a r z a n i a wzorów zaistniałych „ongiś". Przeszłość b y ł a — jak to określił Bronisław Malinowski — „ p s y ­ c h o l o g i c z n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą dnia dzisiejszego" . Z j a w i s k o t o zaobserwo­ wane j u ż d a w n o w s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Stefan Czarnowski p i s z ą c „ o b y c z a j jest w r o z u m i e n i u c h ł o p s k i m poza czasem" d o s t r z e g ł ten specyficzny t y p 2 4 2 5 natywą wobec koncepcji neurofizjologicznych, por.: J . K m i t a , Z metodologicz­ nych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa 1971, s. 159. M a l i n o w s k i , op. cit., s. 146. S . C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieło, t. I I , Warszawa 1956, s. 168. 2 4 2 5 4 — Etnograťia Polska, XVII'2 �50 R Y S Z A R D TOMICKI r e a k c j i na f a k t t r w a n i a w czasie, r e a k c j i m a j ą c e j na celu d e h i s t o r y z a c j ę c z a s u . S t a n i s ł a w Ossowski u w a ż a ł , że d ą ż e n i e do „ p r z e o b r a ż e n i a czasu w w i e c z n o ś ć p o z b a w i o n ą h i s t o r i i " , p r z e j a w i a j ą c e się zazwyczaj w p r a g ­ n i e n i u j e d n o s t a j n o ś c i przemian na w z ó r c y k l u kosmicznego, jest c e c h ą n a t u r y l u d z k i e j . W w i e l u s p o ł e c z n o ś c i a c h s t a ł a s i ę ona c e c h ą k u l t u r o w ą . W k u l t u r z e c h ł o p s k i e j uwidocznia się r ó w n i e ż w p o j m o w a n i u prze­ szłości jako w i z j i s y n c h r o n i c z n e j , skonstruowanej w e d ł u g zasad n i e w i e l e m a j ą c y c h w s p ó l n e g o z r z e c z y w i s t o ś c i ą . T r u i z m e m jest t w i e r ­ dzenie, że s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e d o s t r z e g a ł y t r w a n i e w czasie. Poszcze­ g ó l n e pokolenia r e j e s t r o w a ł y przebieg w y d a r z e ń w czasie historycz­ n y m — l i n e a r n y m . J e d n a k ż e chronologia z a c i e r a ł a się w ś w i a d o m o ś c i dość s z y b k o , u s t ę p u j ą c miejsca zobiektywizowanej, a w i ę c dziedziczo­ nej s p o ł e c z n i e w i z j i nie o k r e ś l o n e g o bliżej „ d a w n i e j " , gdzie m i e s z a ł y s i ę w y p a d k i rzeczywiste i urojone. J. S. B y s t r o ń , o k r e ś l a j ą c podania j a k o „ w e r s j e d o t y c z ą c e o k r e ś l o n y c h miejsc czy t e ż l u d z i " , p i s a ł dalej: „ W y ­ p a d k i te p o m y ś l a n e s ą jako faktycznie dokonane w przeszłości. Jest t o w i ę c j a k g d y b y wiedza historyczna l u d u " . W istocie, podania s ą zare­ j e s t r o w a n ą i z o b i e k t y w i z o w a n ą h i s t o r i ą społeczności, h i s t o r i ą l o k a l n ą i najczęściej ściśle o k r e ś l o n ą topograficznie. Jest t o historia zawarta w przestrzeni. Topografia sprzyja u t r z y m y w a n i u p a m i ę c i przez j e j o g n i ­ skowanie i u z m y s ł a w i a n i e w y d a r z e ń , b ę d ą c j e d n o c z e ś n i e dowodem zaistnienia p o d a n i o w y c h f a k t ó w . Wiedza historyczna przekazywana b y ­ ł a z pokolenia na pokolenie jako c z ę ś ć t r a d y c j i (z w y r a ź n y m p o d k r e ś l e ­ n i e m p r a w d z i w o ś c i o p i s y w a n y c h w y p a d k ó w ) . T a k w i ę c n i c z y m nie jest uzasadnione twierdzenie o b r a k u zainteresowania p r z e s z ł o ś c i ą w s p o ł e c z ­ n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , j a k t o — m i m o przytoczonych w c z e ś n i e j spostrze­ ż e ń — p i s a ł B y s t r o ń . W i e l u badaczy m ó w i ą c y c h o ahistoryzmie l u d ­ n o ś c i c h ł o p s k i e j w y p r o w a d z i ł a „ w pole" o w a specyficzna reakcja na t r w a n i e w czasie, j a k r ó w n i e ż swoisty s p o s ó b rejestracji w y d a r z e ń m i ­ n i o n y c h nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z w s p ó ł c z e s n y m dziejopisarstwem, ale w p e ł n i z r o z u m i a ł y w sytuacji b r a k u l i t e r a t u r y pisanej. Czas l i n e a r ­ n y — chronologiczny bieg w y p a d k ó w — nie b y ł dla społeczności c h ł o p ­ skich n a j w a ż n i e j s z y . P r z e s z ł o ś ć pojmowana jako m i t y c z n y n i e m a l s t a n 2e 2 7 28 2 9 3 0 3 1 2 0 Por.: C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 352. - O s s o w s k i , op. cit., s. 65. Por.: S. F 1 i z a k, Materiały etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, Prace i Materiały Etnograficzne, t. V I I , 1948/11949, s. 387. B y s t r o ń , op. cit., s. 93-94. O roli d o w o d ó w w społeczeństwach nie posiadających pisma patrz: L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, oraz M. E l i a de, Traktat o hi­ storii religii, Warszawa 1966, s. 423-424. B y s t r o ń , op. cit., s. 93. 7 2 8 2 9 130 31 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 51 p o p r z e d n i , o w o „ d a w n i e j " , b y ł a stanem w z o r c o w y m . W ż y c i u spo­ ł e c z n y m i gospodarczym o b o w i ą z y w a ł a koncepcja czasu cyklicznego ( c y k l roczny) skorelowanego z r y t m e m k o s m i c z n y m u j a w n i a n y m przez c y k l k s i ę ż y c o w y . K a ż d y c y k l czasu (rok) b y ł w zasadzie o d t w o r z e n i e m c y k l u w z o r c o w e g o z a i s t n i a ł e g o w z a m i e r z c h ł e j przeszłości. Ś c i ­ słe t r z y m a n i e się w z o r c o w y c h d z i a ł a ń g w a r a n t o w a ł o n a s t ą p i e n i e nowego c y k l u , a t y m s a m y m t r w a n i e ś w i a t a i czasu. Tak w i ę c zespół t r e ś c i k u l t u r o w y c h o k r e ś l o n y przez nas j a k o t r a d y ­ cja b y ł s y m b o l i c z n y m zapisem w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w i e l o w i e k o w e ­ go d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z n e g o . Stosunek s p o ł e c z e ń s t w a do t r a d y c j i u j a w n i a n a m j e d n o c z e ś n i e istotne cechy k u l t u r y c h ł o p s k i e j s t a n o w i ą c e integralne elementy systemu k u l t u r o w e g o i p o z o s t a j ą c e w w i d o c z n y c h z w i ą z k a c h z t a k i m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , j a k koncepcja czasu i sto­ sunek do t r w a n i a w czasie. P o w y ż s z e r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e b y ł y przede w s z y s t k i m odczuciom t o w a r z y s z ą c y m t r a d y c j i w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h . Przekonanie o n i e ­ z m i e n n o ś c i t r a d y c j i nie znaczy, że b y ł a ona r z e c z y w i ś c i e niezmienna. 3 2 STABILNOŚĆ I Z M I A N A S. Czarnowski p i s a ł swego czasu o tradycjonalizmie c h ł o p s k i m : ,,[...] nie na t y m o n polega, b y wszystko, co jest w k u l t u r z e ludowej, odzie­ dziczone z o s t a ł o od p r a w i e k ó w , ale na t y m , że wszystkie elementy tej k u l t u r y [...] p r e z e n t u j ą się w jednej p ł a s z c z y ź n i e jako to, co » z a w s z e b y ło«, jako to, »co s i ę zawsze r o b i ł o « , j a k o dobro przekazane, rzekomo o d ­ wieczne" . 3 3 R o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y przekonaniem nosicieli k u l t u r y o jej n i e z m i e n ­ n o ś c i a r z e c z y w i s t y m stopniem t r w a ł o ś c i ( b r a k u zmian) jest w a ż n y m p r o b l e m e m metodologicznym. J a k k o l w i e k oba te zjawiska p o w i n n y s t a ć się p r z e d m i o t e m b a d a ń , t o jednak uznanie stanowiska reprezentowanego przez S. Czarnowskiego często w y d a j e się z w a l n i a ć badaczy od zajmowa­ n i a się p r o b l e m e m rzeczywistej t r w a ł o ś c i p o d s y s t e m ó w k u l t u r y . B y ć m o ­ że z a w a ż y ł a na t y m reakcja na rozpowszechnione, z w ł a s z c z a w p o c z ą t k o ­ w e j fazie istnienia etnografii, przekonanie o „ p o g a ń s k o ś c i " kultury c h ł o p s k i e j . Reakcja ta u w i d o c z n i ł a się w b y s t r o n i o w s k i m m o d e l u k u l - ,32 Warto w tym miejscu przypomnieć s ł o w a Lenina, który pisał: „[...] praktyka ludzka, dzięki miliardom powtórzeń, utrwala się w świadomości ludzkiej w postaci figur logicznych. Figury owe mają trwałość przesądów, charakter aksjomatyczny w ł a ś n i e (i tylko) z racji tych miliardów powtórzeń", W. I. L e n i n, Zeszyty filo­ zoficzne, Warszawa 1956, s. 189. Por.: K m i t a , op. cit., s. 159. C z a r n o w s k i , op. cit., s. 168. a ! �52 RYSZARD TOMICKI t u r y ludowej, u k t ó r e g o podstaw l e ż y teza o c i ą g ł e j z m i e n n o ś c i elemen­ t ó w u k ł a d u . K ł a d z e n i e silnego nacisku na p r o b l e m a t y k ę zmian w y n i k a t e ż , j a k się wydaje, z arbitralnego stosowania w y j a ś n i e ń t y p u genetyczno-przyczynowego, o czym z a d e c y d o w a ł y w d u ż y m stopniu tradycje n a u ­ k o w e (ewolucjonizm i s z k o ł a k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n a ) oraz w u l g a r n e p o j ­ m o w a n i e metodologii marksistowskiej. W p r z y p a d k u e t n o g r a f i i j a k o n a u ­ k i o k u l t u r z e takie stawianie s p r a w y ogranicza niezmiernie zakres b a d a ń i p r o w a d z i do opacznego t r a k t o w a n i a etnografii jako n a u k i historycznej. Co w i ę c e j , nie odpowiada to r z e c z y w i s t y m tendencjom p a n u j ą c y m w tej nauce. M ó w i ą c b o w i e m o h i s t o r i i ( w k o n t e k ś c i e etnografii) n a l e ż y pa­ m i ę t a ć o r o z r ó ż n i e n i u h i s t o r i i — biegu w y p a d k ó w w czasie, oraz h i ­ storii — n a u k i o przeszłości. Etnografia, z a j m u j ą c się m i ę d z y i n n y m i k u l t u r a m i s p o ł e c z e ń s t w j u ż dziś nie i s t n i e j ą c y c h b ą d ź k u l t u r a m i o d u ­ ż y m stopniu s t a b i l n o ś c i , d ą ż y przede w s z y s t k i m do w y j a ś n i a n i a s t r u k t u ­ r y u k ł a d u k u l t u r o w e g o i jego funkcjonowania. N i e oznacza t o b y n a j ­ m n i e j rezygnacji z historycznego u j m o w a n i a zjawisk k u l t u r o w y c h . N a ­ l e ż y jednak p a m i ę t a ć , że n a u k a ta nie jest r ó w n o c z e ś n i e h i s t o r i ą k u l t u r y . T r w a n i e k u l t u r y w czasie nie zawsze p r o w a d z i do z m i a n systemu. B a ­ danie s t a b i l n o ś c i jest nie m n i e j i n t e r e s u j ą c e i konieczne n i ż zajmowanie się procesami przemian, lecz aby j ą w y j a ś n i ć n a l e ż y b a d a ć przede w s z y ­ s t k i m cechy s t r u k t u r a l n e u k ł a d u , a nie o d w o ł y w a ć się do c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h . F a k t istnienia tak z w a n y c h s t r u k t u r o d ł u g i m t r w a n i u , p o d ­ noszony w i e l o k r o t n i e przez h i s t o r y k ó w , nie zawsze b r a n y jest pod u w a ­ g ę przez samych e t n o g r a f ó w . U w a g i nasze nie z m i e r z a j ą do stwierdzenia, że k u l t u r a c h ł o p s k a b y ł a na przestrzeni w i e k ó w u k ł a d e m n i e z m i e n n y m . Nie ulega j e d n a k w ą t p l i ­ w o ś c i , że nie wszystkie podsystemy k u l t u r y w j e d n a k o w y m s t o p n i u p o d ­ l e g a ł y zmianom. Niestety, obecny stan b a d a ń nie pozwala na d o k ł a d n i e j ­ sze ustalenie zakresu i s t o t n y c h zmian, jakie n a s t ę p o w a ł y od k o ń c a ś r e d ­ niowiecza (chodzi o c z y w i ś c i e o z m i a n y systemu k u l t u r o w e g o a nie t y l k o zmiany u k ł a d ó w rolnych, t y p ó w w s i i t p . b ę d ą c y c h d o m e n ą h i s t o r i i go­ spodarczej). C z ę s t o w r ó ż n y c h publikacjach etnograficznych s p o t k a ć m o ż ­ na sugestie, że pewne elementy czy dziedziny k u l t u r y w y k a z u j ą d u ż ą z a c h o w a w c z o ś ć . Odnosi się to zazwyczaj do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o , k t ó r e — nawiasem m ó w i ą c — nie z o s t a ł y jeszcze dostatecznie nawet zbadane. Przedstawione w c z e ś n i e j p r z y k ł a d y , j a k i analiza w i e r z e ń i o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h ze ś m i e r c i ą dokonana przez a u t o r a w y d a j ą się p o t w i e r d z a ć te przypuszczenia. T r w a ł o ś ć w y m i e n i o ­ nych p o d s y s t e m ó w k u l t u r y znajdowałaby w y t ł u m a c z e n i e w ich olbrzy3 4 3 i ności R. T o m i с к i, Wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w tradycji społecz­ wiejskich, praca magisterska napisana w 1972 r. w Katedrze Etnografii UW. �53 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE m i m znaczeniu egzystencjalnym. W i a d o m o r ó w n i e ż , iż sfera ś w i a d o m o ­ ś c i o w a ulega znacznie w o l n i e j s z y m z m i a n o m n i ż sfera s p o ł e c z n o - g o s p o darcza. W s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w X I X w i e k u i s t n i a ł system r e l i g i j n y p o w s t a ł y w w y n i k u procesu s y n k r e t y z a c j i r e l i g i i c h r z e ś c i j a ń s k i e j . N a ­ s t ą p i ł a ona z a r ó w n o na skutek p r o c e s ó w o b i e k t y w n y c h , j a k r ó w n i e ż w znacznym s t o p n i u w w y n i k u ś w i a d o m y c h i n i e ś w i a d o m y c h d z i a ł a ń adaptacyjnych ze strony k l e r u oraz pewnej o d p o w i e d n i o ś c i systemu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o i „ p o g a ń s k i e g o " . Synkretyzacja s p r z y j a ł a p r z e t r w a n i u do w i e k u co n a j m n i e j X I X w i e l u archaicznych t r e ś c i k u l t u r o w y c h . M a ­ m y tego p r z y k ł a d y p o ś w i a d c z o n e ź r ó d ł a m i h i s t o r y c z n y m i , j a k n p . bez­ skutecznie w y k o r z e n i a n y o b r z ę d topienia M a r z a n n y . T r w a n i u archaicz­ n y c h t r e ś c i s p r z y j a ł o r ó w n i e ż istnienie i c h w stanie „ u t a j o n y m " d z i ę k i p r z e j ę c i u pewnego z e s p o ł u cech c h r z e ś c i j a ń s k i c h p o s i a d a j ą c y c h drugo­ r z ę d n e znaczenie dla s t r u k t u r y elementu k u l t u r o w e g o . C z ę s t o spotykane w czasie b a d a ń n a ł o ż e n i e s i ę na dany f a k t obcej jego istocie i n t e r p r e t a c j i jest t a k ż e c z y n n i k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m m u t r w a n i e i n i e p o w o d u j ą c y m zmiany s t r u k t u r y a n i autentycznego sensu w y t w o r u . D o s k o n a ł y m p r z y ­ k ł a d e m tego t y p u s y n k r e t y z a c j i jest zanotowana w X I X w i e k u i n t e r p r e ­ tacja zwyczaju m a l o w a n i a j a j . W e d ł u g ó w c z e s n e g o i n f o r m a t o r a m a l o w a ­ nie jaj o d b y w a ł o s i ę na t ę p a m i ą t k ę , że Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł t a k j a k k u r c z ę z j a j a . M a m y w t y m p r z y p a d k u do czynienia z n a ł o ż e n i e m się na siebie d w ó c h f a k t ó w o t y m s a m y m znaczeniu, p o n i e w a ż z a r ó w n o jajo, j a k i Chrystus s ą s y m b o l a m i wiecznego odrodzenia. 3 5 3 6 C h r z e ś c i j a ń s t w o p o s i a d a ł o jeszcze inne cechy u ł a t w i a j ą c e przetrwanie archaicznych s ł o w i a ń s k i c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h . B y ł a t o r e l i g i a u n i w e r s a listyczna, a w i ę c pozbawiona e l e m e n t ó w m o g ą c y c h z a s t ą p i ć dawne w i e ­ rzenia i o b r z ę d y z w i ą z a n e z g o s p o d a r k ą czy ż y c i e m s p o ł e c z n y m . D o ­ p r o w a d z i ł o t o m i ę d z y i n n y m i do r o z w o j u k u l t u ś w i ę t y c h , ale j e d n o c z e ś ­ nie s p r z y j a ł o t r w a n i u d a w n y c h t r e ś c i . K a m u f l a ż c h r z e ś c i j a ń s k i w i d o c z n y jest w y r a ź n i e w m i t a c h kosmogonicznyeh i k o s m o l o g i c z n y c h . 3 7 38 nia, Te l u ź n e s p o s t r z e ż e n i a w y m a g a j ą o c z y w i ś c i e kompleksowego bada­ k t ó r e m o ż e p r z y n i e ś ć nieoczekiwane r e z u l t a t y . R o z w a ż a j ą c m o ż l i - 3 5 Por.: J . S o b i e s к a, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy", „Etnografia Polska", t. V I I I : 1964, s. 215-250. F . K r č e k , op. cit., s. 218. Por. uwagi poczynione na ten temat przez S. P i e k a r c z y k a , O społeczeń­ stwie i religii w Skandynawii VII1-XI w., Warszawa 1963, s. 241, a także: B y ­ s t r o ń , op. cit, s. 11-12. Niestety nie doczekały się one dotychczas całościowej analizy. W literaturze polskiej zestawienia wierzeń i wiedzy o świecie dokonał K . M o s z y ń s k i w pracy Kultura budowa Słowian, tom I I , cz. 1. 3 6 3 7 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI w o ś c i t r w a n i a w stanie zasadniczo n i e z m i e n i o n y m t r e ś c i k u l t u r o w y c h , n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na w y n i k i b a d a ń polskich f o l k l o r y s t ó w uporczy­ w i e p o s z u k u j ą c y c h w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j z a p o ż y c z e ń i w p ł y w ó w . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że społeczności c h ł o p s k i e p r z e j m o w a ł y w y t w o r y k u l ­ t u r o w e od klas w y ż s z y c h , czemu d a ł w y r a z K . D o b r o w o l s k i f o r m u ł u j ą c t e o r i ę opadania w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Istota p r o b l e m u polega j e d n a k na c z y m i n n y m . Chodzi b o w i e m o ustalenie, jakiego t y p u w y t w o r y b y ł y przejmowane, a jakie nie i z j a k i c h przyczyn. Przedmiot z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t ó w stanowi s p e c y f i c z n ą s f e r ę k u l t u r y . W y t w o r y s k ł a d a j ą c e się na n i ą p e ł n i ł y w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j funkcje rekreacyjno-ludyczne. M i ­ mo tego, że b y ł y one przekazywane z pokolenia na pokolenie, nie stano­ w i ł y , w e d ł u g p r z y j ę t e j d e f i n i c j i t r a d y c j i , jej części. T ą d z i e d z i n ą k u l t u r y r z ą d z i przede w s z y s t k i m moda. S t ą d t e ż jej dość d u ż a z m i e n n o ś ć , c h o c i a ż i t u , w ą t k i p r z y j ę t e za p o ś r e d n i c t w e m d w o r u czy kościoła b y ł y prze­ k s z t a ł c a n e i dopasowywane do „ s t y l u k u l t u r y " . W y t w o r y p e ł n i ą c e funkcje rekreacyjno-ludyczne s t a n o w i ł y p e r y f e r y c z n ą s f e r ę k u l t u r y , n a j ­ bardziej p o d a t n ą na zmiany, k t ó r y c h s z y b k o ś ć z a l e ż a ł a przede w s z y s t k i m o d ilości i c h a r a k t e r u k o n t a k t ó w społeczności ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . Z tego w z g l ę d u z jej obserwacji nie m o ż n a w y s n u w a ć w n i o s k ó w odno­ s z ą c y c h się do całości k u l t u r y , b o w i e m j u ż na p r z y k ł a d p i e ś n i o b r z ę d o w e w y k a z u j ą z a d z i w i a j ą c ą t r w a ł o ś ć i n i e z m i e n n o ś ć . Podobnie rzecz m a się z k o l ę d a m i gospodarczymi, ż e b y p o z o s t a ć t y l k o p r z y p r z y k ł a d a c h z tzw. t w ó r c z o ś c i ustnej. 3 9 Kazimierz. Dobrowolski omawiając czynniki zmian kulturowych stwierdza, że i c h przejawem jest m i ę d z y i n n y m i powstawanie w a r i a n ­ t ó w t r e ś c i k u l t u r o w y c h . F a k t istnienia w a r i a n t ó w niekoniecznie jest ś w i a d e c t w e m z m i e n n o ś c i . Tworzenie się i c h jest z j a w i s k i e m w y n i k a j ą ­ c y m z samej specyfiki przekazu m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o , w trakcie k t ó ­ rego — j a k p o w i e d z i e l i ś m y — t r a n s m i s j i p o d l e g a j ą modele podsyste­ m ó w k u l t u r y . Modele, p r z e j ę t e przez w c h o d z ą c e w ż y c i e pokolenie, s ą realizowane i p r z y b i e r a j ą s w ą o s t a t e c z n ą p o s t a ć w o k r e ś l o n e j czasowo oraz przestrzennie sytuacji. Oczywiste jest tedy, że z a r ó w n o w skali d i a chronicznej, j a k i synchronicznej i s t n i e j ą i t w o r z ą się coraz t o nowe w a ­ r i a n t y t y c h samych t r e ś c i , p r z y c z y m nie m u s i u l e g a ć zmianie ani s t r u k ­ tura, ani sens w y t w o r u . P r z y k ł a d e m takiego zjawiska jest i s t n i e j ą c e po4 0 3 9 D o b r o w o l s k i , Trzy studia..., s. 132, a także: S. C z a r n o w s k i , Powsta­ nie i społeczna funkcja historii, [w:] Dzieła, t. V, Warszawa 1956, s. 102. Autorzy ci wyraźnie podkreślali, że przejmowaniu obcych treści kulturowych towarzyszyły zabiegi modelujące mające na celu dostosowanie wytworu do schematu danej kul­ tury. Nie znaczy to jednak, iż każdy w y t w ó r mógł na tej zasadzie przeniknąć do kultury chłopskiej. D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura..., s. 87-88. 4 0 �55 TRADYCJA I J E J ZNACZENIE wszechnie jeszcze w X I X w i e k u wierzenie w demony zwane w zależności od okolic Polski b o g i n k a m i , sibielami, p ł a c z k a m i , m a r u d a m i i t d . M i m o w y s t ę p o w a n i a i c h w opowiadaniach c h ł o p ó w w r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h „ ż y c i o w y c h " sytuacjach i m i m o r ó ż n y c h nazw, w s z ę d z i e p r z y p i s y w a n o i m o k r e ś l o n y z b i ó r cech w s p ó l n y c h d e c y d u j ą c y o i c h znaczeniu w syste­ mie w i e r z e ń religijno-magicznych. W s z ę d z i e t e ż relacje m i ę d z y t y m i de­ m o n a m i i t a k i m i elementami kosmosu, j a k woda, ziemia czy k s i ę ż y c b y ł y i d e n t y c z n e . Wszystkie w y o b r a ż e n i a i n d y w i d u a l n e ( w a r i a n t y ) oparte b y ł y na takiej samej s t r u k t u r z e podstawowej, zdeterminowane w zasad­ niczy s p o s ó b „ u w a r u n k o w a n i a m i k u l t u r y " . 41 4 2 C z ę s t o w podobnych sytuacjach twierdzenia o zmianie j a k i e j ś t r e ś c i w y n i k a j ą z f a k t u , że analiza dokonywana jest na poziomie s z c z e g ó ł ó w z e w n ę t r z n y c h a nie na poziomie s t r u k t u r y z n a c z ą c e j , co w w y p a d k u t r e ­ ści w c h o d z ą c y c h w zakres i n f o r m a c y j n e j sfery k u l t u r y jest niedo­ puszczalne . 4 3 Twierdzenie o m a ł e j z m i e n n o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j spotyka się nieraz z o d p o w i e d z i ą , że nie m o ż n a j e j t r a k t o w a ć tak, j a k k u l t u r y społeczności plemiennych. Istotnie, m i m o b r a k u pisma i b e z p o ś r e d n i e g o przekazu t r a ­ d y c j i , istnieje m i ę d z y n i m i zasadnicza r ó ż n i c a . S p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e o d momentu wyodrębnienia się w osobną w a r s t w ę społeczną posiadającą s w o i s t ą k u l t u r ę p o z o s t a w a ł y w b e z p o ś r e d n i e j bliskości i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i i c h k u l t u r y . Stan t a k i p o w o d o w a ł nie t y l k o m o ż l i w o ś ć o d ­ d z i a ł y w a n i a na społeczności c h ł o p s k i e , ale t a k ż e m o ż l i w o ś ć (chociażby potencjalną) wyboru między akceptacją własnej tradycji i przejęciem t r a d y c j i (bądź j e j części) g r u p y w y ż e j s t o j ą c e j w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . W m i n i o n y c h w i e k a c h o w i e l e w i ę k s z e znaczenie w zmianach k u l t u r y c h ł o p s k i e j m i a ł y d z i a ł a n i a z e w n ę t r z n e w y n i k a j ą c e z feudalnego stosun­ k u zależności i k o n c e n t r u j ą c e się w sferze ekonomicznej i m a t e r i a l n y m substracie k u l t u r y ( n a r z ę d z i a , s p r z ę t d o m o w y , s t r ó j , itp.) . N i e p o s i a d a ł y 4 4 4 1 Por.: T o m i c k i , op. cit, s. 72-117. Między innymi ta determinacja powodowała „oczywistość" społecznej sytuacji jednostki, o której piszą D. R i e s m a n , N. G l a z e r i R. D o n n é y , Samotny tłum, Warszawa 1971, s. 14. Por. uwagi Cezarii Baudouin de Courtenay o strukturze obrzędu weselnego, które można przenieść na inne elementy kultury. Pisze ona między innymi: „Nie wszystkie oczywiście elementy mają jednakowe znaczenie dla struktury dramatu weselnego, gdyż jedne z nich są nieodzowne jako ogniwa akcji, inne mają zna­ czenie raczej intermedialne, inne wreszcie — czysto dekoracyjne" (C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y E h r e n k r e u t z , Obrzędy weselne ludu polskiego jako forma dramatyczna, (Wilno 1927); I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Pol­ sce 1927, Sekcja VI, (odb.), s. 2 nlb. Wspomnieć tu trzeba mniej znane ingerencje w inne dziedziny kultury, patrz: J . G o l d b e r g , Restrykcje władz pruskich w końcu X V I I I w. wobec polskich obyczajów ludowych związanych z pomocą wzajemną, „Łódzkie Studia Etnogra4 2 4 3 4 4 �56 RYSZARD TOMICKI one jednak mocy m o g ą c e j s p o w o d o w a ć p r z e o b r a ż e n i a w c a ł y m systemie kulturowym i transformację układu. Teoretycznie rzecz b i o r ą c k i l k u w i e k o w a konfrontacja z k u l t u r a m i i n ­ n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h m o g ł a p r o w a d z i ć do p r ó b zarzucenia w ł a s n e j t r a d y c j i . T a k istotnie b y ł o , czego p r z y k ł a d e m awans c h ł o p ó w do w a r s t w w y ż s z y c h . J e d n a k ż e zmiana statusu s p o ł e c z n e g o w i ą z a ł a s i ę najczęściej z k o n i e c z n o ś c i ą opuszczenia rodzimego ś r o d o w i s k a . W t e n s p o s ó b jedno­ s t k i a s p i r u j ą c e do c z ł o n k o s t w a innej w a r s t w y nie m i a ł y b e z p o ś r e d n i e g o w p ł y w u na ż y c i e i t r a d y c j ę g r u p y lokalnej, z k t ó r e j s i ę w y w o d z i ł y . Akceptacja obcych w z o r ó w bez w y p e ł n i e n i a t y c h w a r u n k ó w b y ł a p r a k ­ tycznie n i e m o ż l i w a ze w z g l ę d u na d z i a ł a j ą c y w społeczności system r e g u l a c y j n o - k o n t r o l n y o p e r u j ą c y r o z l i c z n y m i sankcjami s p o ł e c z n y m i i nie d o p u s z c z a j ą c y do zachwiania homeostazy . O c z y w i ś c i e w p r z y p a d k u ak­ t ó w i n t e r w e n c j i administracyjnej system t e n m ó g ł d z i a ł a ć j e d y n i e po­ ś r e d n i o . P r z y k ł a d ó w dostarcza t u analizowany przez J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go proces w p r o w a d z a n i a s z k ó ł na w i e ś w X I X w i e k u . S p o ł e c z n o ś c i l o ­ kalne, nie m o g ą c p r z e c i w d z i a ł a ć t e m u f a k t o w i b e z p o ś r e d n i o , z a s t o s o w a ł y specyficzny zabieg obronny. Wiedza zdobyta przez m ł o d z i e ż b y ł a akcep­ towana j e d y n i e j a k o i n s t r u m e n t u ł a t w i a j ą c y ż y c i e poza w ł a s n ą g r u p ą . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o g ł a b y ć stosowana do k o r y g o w a n i a n o r m , w a r t o ś c i i w z o r ó w w tej grupie o b o w i ą z u j ą c y c h . 4 S 4 6 Wszystkie przytoczone p r z y k ł a d y , m a j ą c e na celu wskazanie c z y n n i ­ k ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h t r w a n i e p e w n y c h dziedzin k u l t u r y c h ł o p s k i e j w sta­ n i e n i e z m i e n i o n y m przez znaczny okres, nie p o z w a l a j ą ze w z g l ę d u na f r a g m e n t a r y c z n o ś ć i p r z y p a d k o w o ś ć doboru s f o r m u ł o w a ć k o n k r e t n y c h t w i e r d z e ń o g ó l n y c h . Z d a n i e m autora uzasadniona jest taka hipoteza w o d ­ niesieniu do systemu religijno-magicznego i ś w i a t o p o g l ą d o w e g o s t a n o w i ą ­ cych z n a c z n ą część t r a d y c j i i d e c y d u j ą c y c h (szczególnie w p r z y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u rozumianego jako u k ł a d o b e j m u j ą c y z b i ó r z d a ń opisowych, n o r m a t y w n y c h i w a r t o ś c i u j ą c y c h ) o jej sile sterowniczej. Uznanie t r a d y ­ c j i za podstawowy a u t o r y t e t w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j nie p r o w a d z i do za­ kwestionowania d z i a ł a n i a i r o l i i n n y c h a u t o r y t e t ó w , p o s i a d a j ą c y c h m n i e j ­ szy l u b w i ę k s z y zasięg. W h i s t o r i i społeczności c h ł o p s k i c h t r a d y c j a n i e ­ j e d n o k r o t n i e w s p ó ł i s t n i a ł a ż a u t o r y t e t a m i u z u p e ł n i a j ą c y m i j ą w realizacji ficzne", t. I V : 1962, ,s. 15-20; B. B a r a n o w s k i , Sprawy obyczajowe w sądow­ nictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII, bódź 1955. Por. na przykład prace M. W i e r u s z e w s k i e j , Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 63-72; t e n ż e : Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle badań wsi bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I : 1970, s. 45-55. J . С h a ł a s i ń s к i, Rewolucja młodości. Studia o awansie młodego pokole­ nia wsi i integracji narodu polskiego, Wanszawa 1969, s. 206. 4 5 4 6 �TRADYCJA I J E J ZNACZENIE 57 k u l t u r y danej g r u p y lokalnej w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h historycznych. Z ł o ż o n o ś ć systemu k u l t u r o w e g o d o p u s z c z a ł a funkcjonowanie w i e l u auto­ r y t e t ó w ; na p r z y k ł a d d u c h o w i e ń s t w o b y ł o i jest — w r ó ż n y m zapewne stopniu na r ó ż n y c h terenach i w r ó ż n y c h okresach — a u t o r y t e t e m w k w e ­ stiach zinstytucjonalizowanej k u l t u r y r e l i g i j n e j , ale nie b y ł o n i m w dzie­ dzinie d z i a ł a ń r e l i g i j n o - m a g i c z n y c h o charakterze r o l n i c z y m . Podobnie w y g l ą d a p r o b l e m d w o r u i t d . Wydaje się, że historia k u l t u r y społeczności c h ł o p s k i c h b y ł a c i ą g i e m z m i e n i a j ą c y c h się u k ł a d ó w a u t o r y t e t ó w o d n o s z ą ­ c y c h się do r ó ż n y c h dziedzin życia, ale z d o m i n u j ą c y m miejscem t r a d y c j i . U p r a s z c z a j ą c nieco s y t u a c j ę , okres przed u w ł a s z c z e n i e m m o ż n a u z n a ć za okres przewagi t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u o k r e ś l a j ą c e g o w i ę k s z o ś ć w z o ­ r ó w , n o r m i w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w s p o ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h , za­ k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że zakres p r z e d m i o t o w y t r a d y c j i m ó g ł u l e g a ć z m i a ­ nom. W i e k X I X przynosi s y t u a c j ę bardzo złożoną. U w ł a s z c z e n i e d o p r o w a ­ dza do r o z k w i t u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e z a c z y n a j ą d z i a ł a ć mechanizmy d e z o r g a n i z u j ą c e , k t ó r e w y n i k ł y z n o w y c h w a r u n k ó w ekonom i c z n o - s p o ł e c z n y c h . Posiadanie ziemi, poczucie s i ł y i o d r ę b n o ś c i wzmac­ niane z r e s z t ą o d k o ń c a stulecia przez r o z w ó j r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z ­ nych, t y l k o pozornie w p ł y n ę ł y p o z y t y w n i e na r o z k w i t k u l t u r y . Jest t o po­ c z ą t e k p r z y b i e r a j ą c e g o z czasem na sile procesu odchodzenia od t r a d y c j i j a k o w z o r u ż y c i a jednostkowego i s p o ł e c z n e g o . P o s t ę p u j ą c a zmiana sto­ s u n k u do t r a d y c j i z w i ą z a n a jest przyczynowo z r o z w o j e m ś w i a d o m o ś c i klasowej (przynajmniej na n i e k t ó r y c h terenach) oraz powstawaniem coraz g ę s t s z e j sieci szkół r ó ż n e g o t y p u , u m o ż l i w i e n i e m r u c h l i w o ś c i pionowej i t d . Z m i a n y te p r o w a d z i ł y nieuchronnie do z a w ę ż e n i a przedmiotowego zakresu t r a d y c j i . Odchodzenie od t r a d y c j i j a k o a u t o r y t e t u k u l t u r o w e g o p r z y b r a ł o znaczne r o z m i a r y j u ż w okresie p r z e d w o j e n n y m . Po r o k u 1945 dokonane z o s t a ł o oficjalne zanegowanie t r a d y c j i j a k o z b i o r u p r z e s ą d ó w i z a b o b o n ó w . M i a ł o to p o w a ż n y skutek w sytuacji praktycznego odizolo­ w a n i a w s i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i propagowania p e w n y c h w z o ­ r ó w życia, k t ó r y c h p r z y j ę c i e p o w o d o w a ł o szereg k o r z y ś c i . W z w i ą z k u z rozwojem p r z e m y s ł u i w z m o ż o n ą urbanizacją zawód rolnika stracił d a w n y p r e s t i ż s p o ł e c z n y . Wszystkie te c z y n n i k i s p o w o d o w a ł y , że stopnio­ w o a u t o r y t e t e m w i e j s k i m s t a w a ł y się j e d n o s t k i „ ś w i a t o w e " oraz pokolenie m ł o d s z e , w y k s z t a ł c o n e i z n a j ą c e w z o r y miejskie. O d e j ś c i e od t r a d y c j i w i e j ­ skiej s t a ł o się w a r u n k i e m realizacji p o ż ą d a n y c h w z o r ó w i o s i ą g n i ę c i a no­ w y c h w a r t o ś c i . Do dziś jeszcze m o ż n a s p o t k a ć w t r a k c i e b a d a ń ludzi, k t ó ­ r z y m i m o p r z e j ę c i a w z o r ó w ż y c i a quasi-miejskich i ś w i a d o m o ś c i istnienia a u t o r y t e t ó w pozawioskowych n o r m u j ą c y c h i c h życie, w dziedzinie w i e r z e ń religijno-magicznych nadal k o n t y n u u j ą w z o r y t r a d y c y j n e . S ą t o j u ż sto­ sunkowo nieliczne jednostki, ale istnienie i c h ś w i a d c z y o t y m , że tradycja w o k r e ś l o n y m przez nas sensie nie z a g i n ę ł a jeszcze ostatecznie. Jest k u l - �58 RYSZARD TOMICKI t y w o w a n a , ale zakres jej u l e g ł bardzo znacznemu z a w ę ż e n i u i obejmuje obecnie t y l k o te t r e ś c i , k t ó r e s ą znacznie m n i e j podatne na d z i a ł a n i a argumentacyjne i dla k t ó r y c h społeczności c h ł o p s k i e n i e o t r z y m a ł y k o n t r auto­ r y t e t u . Proces odchodzenia od t r a d y c j i prowadzi, j a k s i ę wydaje, do z u ­ p e ł n e g o zmienienia j e j znaczenia w k u l t u r z e . Stopniowe urbanizowanie społeczności c h ł o p s k i c h , zanik k u l t u r y t r a d y c y j n e j a j e d n o c z e ś n i e p r z e j ­ m o w a n i e jej n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w w zakres tak zwanej k u l t u r y narodo­ w e j p o w o d u j ą przyswajanie przez s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e k u l t u r y m i e j ­ skiej, umasowionej i w o l n e tworzenie się selektywnego m o d e l u t r a d y c j i w s p ó l n e g o dla całego narodu. T r a d y c j a taka s k ł a d a ć s i ę b ę d z i e przede w s z y s t k i m z f o l k l o r u muzycznego, tanecznego, sztuki ludowej i t p . K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a o t r a d y c j i trzeba s t w i e r d z i ć , że istnieje koniecz­ n o ś ć b a d a ń s z c z e g ó ł o w y c h nad j e j r ó ż n o r o d n ą p r o b l e m a t y k ą . Wydaje się, że p r z y n i e ś ć one m o g ą w i e l e i n t e r e s u j ą c y c h r e z u l t a t ó w p r z y c z y n i a j ą c y c h s i ę do zrozumienia funkcjonowania k u l t u r y z a r ó w n o w j e j z m i e n n o ś c i , j a k i niezmienności. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66504addc6bf86ffecff92e369b1c0f0.pdf 2b71f90bd0d0bf2af657fedd7e8b481c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:733 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1975 OSSOLIŃSKICH A K A D E M I I NAUK �R E D A K T O R : W I T O L D DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE K O M I T E T U : JÓZEF B U R S Z T A , MARIA F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z Adres Redakcji: Warszawa, Nowy Ś w i a t 69, kl. С Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K Redaktor Helena Limanowska-Noskowska Redaktor techniczny Danuta Iwankow Printed tn Poland ZaWad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1973. Nakład: 580 + 120 egz. Objętość: ark. wyd. 19,80, ark. druk. 16,38, ark. A l 22. Papier powiek, k l . V , 80 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 20 I V 1973. Podpisano do druku 3 X I 1973. Druk ukończono w listopadzie 1973. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 1142/73. N-15. Cena zł 55.— �SPIS T R E Ś C I Część I ARTYKUŁY Stanisław P i e k a r c z y k — Aksjologia antropologiczna i aksjologia formal­ na (wybór zagadnień) Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej . . 11 39 41 S T U D I A I MATERIAŁY Tadeusz Maciej C i o ł e k — Materiały do „Alchemii gestów" Część 59 II ARTYKUŁY Jacek O l ę d z k i —• Chün bajna Streszczenie w j . angielskim Jan S z e m i ń s k i — O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu Streszczenie w j . hiszpańskim Antoni M a c i e r e w i c z — Inkap Runam, czyli o tym, jak rządzono T a ­ wantinsuyu Streszczenie w j . hiszpańskim Ryszard T o m i c k i — Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze ludów Nahua w X V - X V Í w Leszek D z i ę g i e l — Rolnictwo chłopskie Afryki Wschodniej u progu nie­ podległości 81 144 147 177 179 211 213 225 KRONIKA I V seminarium naukowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych poświę­ cone przemianom małych miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego (Iława, 29-31 maja 1972 r.) — Małgorzata Orlewicz V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. — Krystyna Tuba ja 249 251 �6 SPIS TREŚCI RECENZJE N. N. Dikow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — Pietroglify. Piegtymielja, Moskwa 1971, ss. 128, ryc. 54+104 — Antoni Kuczyński . . . . R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewniaja kultura Koriakow, Nowosy­ birsk 1971, ss. 250, ryc. 49, tabl. 70 —• Antoni Kuczyński R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967, ss. 117 — Antoni Ku­ czyński Książki nadesłane — Ryszard Tomicki 255 256 258 261 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Станислав Пекарчик — Антропологическая аксиология и формальная аксиология (некоторые вопросы) Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Традиция и ее значение в крестьянской культуре 11 39 41 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадеуш Мацей Циолек — Материалы по „Алхимии жестов" 59 Часть II СТАТЬИ Яцек Олендзки — Хюн байна Резюме на английском языке Ян Шеминьски — О таинственном начале империи Тавантинсую Резюме на испанском языке Антони Мацеревич — Инкап Рунам, или о том, как правили Тавантинсую Резюме на испанском языке Рышард Т о м и ц к и — Искусство как „единственная действительность" в культуре на­ родов Нахуа в X V — X V I вв Лешек Дзенгель — Крестьянское сельское хозяйство Восточной Африки на пороге независимости 81 144 147 177 179 211 213 225 ХРОНИКА IV научный семинар Олыптинского центра научных исследований по преобразованиям малых городов олыптинского воеводства (Илава, 29 — 31 мая 1972 г.) — Малгожата Орлевич 249 VI Всепольский Фестиваль по фольклору в Плоцке, 1—2 июля 1972 г. — Крыстына Тубая 251 �8 SPIS TREŚCI РЕЦЕНЗИИ H. H . Диков, Наскальные загадки древней Чукотки — Петроглифы Пегтымелья, Москва 1971, с. 129, рис. 54+104 — Антоны Кучиньски Р. С. Василевский, Происхождение и древняя культура Коряков, Новосибирск 1971, с. 250, рис. 49, табл. 70 — Антоны Кучиньски Р. В. Козырева, Древний Сахалин, Ленинград 1967, с. 117 — Антони Кучиньски . . . . Книги присланные — Рышард Томицки 255 256 258 261 �T A B L E OF CONTENTS Part I PAPERS Stanisław P i e k a r c z y k — Anthropological and Formal Axiology; Selected Problems A Summary in English Ryszard T o m i c k i — Tradition and Its Meaning in Peasant Culture . . 11 39 41 STUDIES AND MATERIALS Tadeusz Maciej C i o ł e k — Materials to the "Alchemy of Gestures" . Part . . 59 II PAPERS Jacek O l ę d z k i — K h ü n Bayna A Summary in English Jan S z e m i ń s k i — On the Mysterious Beginnings of the Tavantinsuyu Empire A Summary in Spanish Antoni M a c i e r e w i c z — Inkap Runam, or on How Tavantinsuyu Was Ruled A Summary in Spanish Ryszard T o m i c k i — Art as "the Only Reality" in the Culture of the Nahua Tribes in the 15th and 16th Centuries Leszek D z i ę g i e l — Peasant Agriculture in East Africa on the Verge of Independence 81 144 147 177 179 211 213 225 THE CHRONICLE The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to transformations of small towns in the Olsztyn voivodship (Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz The Vlth Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972 — Krystyna Tubaj 249 251 �10 SPIS TREŚCI REVIEWS N. N. Dikov, Naskalnyie zagadki drewn'ey Chukotki — Petroglify, Pegtymelya. Moskva 1971, ¡128 pp., 54+1104 illustr. — Antoni Kuczyński . . . R. S. Vasilevskyi, Proiskhozhdenyie i drevnyaya kultura Koriakov. Novosybirsk 1971, 250 pp, 49 illustr., 70 tables — Antoni Kuczyński . . . . R. V. Kozyrieva, Drevnyi Sakhalin. Leningrad 1967, 117 pp — Antoni Ku­ czyński Books Received — Ryszard Tomicki 255 256 258 261 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97eb0827b5551f41aebde216df3ad1ee.pdf d44ad8ad2beb3442f40acb6f70b38c18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:732 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.193-273 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 REJONY UPRZEMYSŁAWIANE. PROBLEMATYKA I BADANIA. Praca zbio­ r o w a , W a r s z a w a 1971 Praca ta, w y d a n a w serii Problemy teriały z S y m p o z j u m z o r g a n i z o w a n e g o Rejonów Uprzemysławianych W r o k u 1969 p r z e z zawiera K o m i t e t i Zakład R e j o n ó w U p r z e m y s ł a w i a n y c h P A N . Jest o n a n i e w ą t p l i w i e p e w n y m podsumowaniem badań p r o w a d z o n y c h o d r o k u 1961 p r z e z tę instytucję. P o d s u m o w a n i e m lecz zawierającym wiadomości, w n i o s k i i wskazówki ma­ Badań skrótowym, z badań szczególnie i n t e r e s u ­ jących. P r z e d m i o t e m zainteresowań b a d a w c z y c h K o m i t e t u j e s t r e j o n u p r z e m y s ł a w i a ­ n y . M o ż n a go z d e f i n i o w a ć j a k o t a k i o b s z a r P o l s k i , który d o p e w n e g o c z a s u b y ł r e j o ­ n e m r o l n i c z y m , a po z l o k a l i z o w a n i u n a n i m w i e l k i e j i n w e s t y c j i przemysłowej stał się t e r e n e m g w a ł t o w n y c h p r z e m i a n w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia m i e j s c o w e j lud­ ności. B a d a n i a p r z e p r o w a d z a n e były, i są zresztą w d a l s z y m ciągu, w następujących r e j o n a c h : p ł o c k i m , p u ł a w s k i m , t a r n o b r z e s k i m , konińskim, l u b i ń s k o - g ł o g o w s k i m , c h a t o w s k i m i n a obszarze Jak pisze konkretnych zgodnej Dyzma kanału W i e p r z - K r z n a Gałaj przejawów w referacie procesu z rzeczywistością teorii wygłoszonym industrializacji i na sympozjum: w „Bez badań tworzyć społeczeństw r o z w o j u " . T a k w i ę c b a d a n i a , mają i użytkowy: wzbogacanie s ł a w i a n e g o i skuteczną p o m o c beł- porównawczym. u r b a n i z a c j i n i e można przeobrażania współczesnych postulować w ł a ś c i w y c h p r o g r a m ó w w o w e cele — p o z n a w c z y j a k o terenie a n i też d w a podsta­ teorii rozwoju rejonu uprzemy­ r o z w i j a n i u stosunków gospodarczych i społeczno- - k u l t u r o w y c h n a s z y b k o p r z e o b r a ż a j ą c y m się t e r e n i e . W mach swej pierwszej części p r a c a z a w i e r a uprzemysłowienia w społeczno-ekonomicznych i Antoniego Rajkiewicza Polsce w t r z y referaty: Stefana l a t a c h 1945-1975, D y z m y prowadzonych na wspomnianych Ignara o proble­ Gałaja o badaniach wybranych terenach o c z y n n i k u l u d z k i m w procesie uprzemysławiania. Referaty są w s t ę p e m d o d y s k u s j i . P r z e d s t a w i o n a została o n a w części d r u g i e j w f o r m i e z w i ę z ­ łych i treściwych a r t y k u ł ó w oraz k o m u n i k a t ó w . Dotyczą one bardzo różnorodnych z a g a d n i e ń : r o z m i a r ó w i e f e k t ó w i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , a w a n s u społecznego u p r z e m y s ł a w i a n y c h , społeczno-ekonomicznej zależności t y p u rejonów przemysł—miasto—wieś, zależności t y p u r o l n i c t w o — g o s p o d a r s t w o — r o l n i k , u k ł a d ó w p r z e s t r z e n n y c h w t y c h r e ­ j o n a c h oraz wreszcie u j e m n y c h skutków i n d u s t r i a l i z a c j i . Próbę d e f i n i c j i u r b a n i z a c j i p r z e d s t a w i a H . Paszkę w a r t y k u l e o procesach urba­ n i z a c j i w s i konińskiej. A u t o r t w i e r d z i , że d l a d o k o n a n i a się p r o c e s u u r b a n i z a c j i ze­ w n ę t r z n e j wystarczają w z a s a d z i e d w a w a r u n k i : 1) o d p o w i e d n i a ilość pieniędzy n a w s i , 2) świadomość d y s t a n s u e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e g o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą i chęć j e g o z n i w e l o w a n i a . Z a bezpośrednie s k u t k i u r b a n i z a c j i u w a ż a t u r z e z a t r u d n i e n i a ludności w i e j s k i e j . P o w s t a w a n i e przemiany w dużych o ś r o d k ó w p r z y c z y n i ł o się też d o w y ż s z e j o c e n y zajęć p o z a r o l n i c z y c h . Z w i ą z a n e j e s t z podejmowaniem p r a c y poza r o l n i c t w e m . W b a d a n y c h przez oczywiście autora wsiach konińskiego nastąpił p o d w p ł y w e m n o w e g o ośrodka p r z e m y s ł o w e g o w z r o s t 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 struk­ przemysłowych okręgu poziomu �194 RECENZJE dochodów, p o t r z e b ludności i w z w i ą z k u z t y m s t o p y ż y c i o w e j . Dokonały się miany w r o d z i n i e w i e j s k i e j ; nastąpił r o z p a d r o d z i n y t r z y p o k o l e n i o w e j , więzi rodzinnej i spadek a u t o r y t e t u rodziców, wskazują t a k ż e n a i s t o t n e p r z e m i a n y wsi, aczkolwiek zwłaszcza rolników. Wyniki świadomości i s t y l u życia ludności stan ich zaawansowania i tempo przemian prze­ rozluźnienie pozostają badań badanych w tyle za przemianami ekonomicznymi. B. Jałowiecki w s w y m zwięzłym a r t y k u l e o p r o b l e m i e a d a p t a c j i m i e j s k i e g o stylu życia w o s i e d l a c h m i e s z k a n i o w y c h r e j o n u u p r z e m y s ł a w i a n e g o uważa, że p r o c e s u r b a ­ n i z a c j i można t r a k t o w a ć d w o j a k o . A l b o j a k o w z r o s t o d s e t k a ludności m i e j s k i e j w ś r ó d ogółu ludności, a l b o j a k o p r o c e s społeczno-kulturowy, w w y n i k u k t ó r e g o mieszkańcy w s i i określonych o s i e d l i przyswajają sobie w z o r y zachowań i p o s t a w y charaktery­ s t y c z n e d l a ludności w i e j s k i e j m i a s t . W pracach K o m i t e t u wiele miejsca poświęcono wpływem industrializacji rolnictwo. K. Michna w ctwie rejonów płockiego i p u ł a w s k i e g o przemianom, (na p o d s t a w i e poza gospodarstwem agrarnej pod rolni­ 1965-1966) się p r a c y zarobko­ chłopskim n i e w p ł y w a n i e k o r z y s t n i e n a r o z w ó j p r o d u k c j i r o l n i c z e j . M o ż n a j e d n a k stwierdzić w y r a ź n e p o g a r s z a n i e tury ulega badań 1961-1962 i zauważa, że w p i e r w s z y m e t a p i e i n d u s t r i a l i z a c j i u p o w s z e c h n i e n i e wej jakim artykule o przemianach w (rozdrabnianie gospodarstw). To samo się n a t y c h o b s z a r a c h zjawisko daje się struk­ zaobserwo­ w a ć w r e j o n i e t a r n o b r z e s k i m , b a d a n y m p r z e z i n n y zespół n a u k o w c ó w . O z m i a n a c h c h a r a k t e r u p o m o c y sąsiedzkiej p o d w p ł y w e m i n d u s t r i a l i z a c j i i z m i a ­ n i e m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej n a s k u t e k i n t e r f e r e n c j i w z o r ó w m i e j s k i c h piszą J. Kucharska i M . Wieruszewska kulturowych w wiejskiej w sprawozdaniu o przejmowaniu nowych społeczności lokalnej rejonu bełchatowskiego. wzorów Wyrazem z m i a n m e c h a n i z m u k o n t r o l i społecznej są sprzeczności m i ę d z y d e k l a r o w a n y m i lami postępowania pochodzenia pozalokalnego (tolerancja, nieingerencja) mode­ a rzeczy­ w i s t y m i z a c h o w a n i a m i , n a których ciążą t r a d y c y j n e n a w y k i ( s i l n a k o n t r o l a n a d ż y ­ ciem wewnętrznym rodziny). Interesujący jest podłęczyckich. C e l e m też artykuł B. Kopczyńskiej—Jaworskiej o instytucjach wsi badań d w ó c h g r o m a d p o w i a t u łęczyckiego b y ł o u s t a l e n i e roli i n s t y t u c j i ora;; i c h a u t o r y t e t u w świadomości m i e s z k a ń c ó w w y b r a n y c h w s i . A u t o r k a ustaliła, że d o s t r z e g a n a jest właściwa f u n k c j a i specjalizacja instytucji. Największy stopień w a ż n o ś c i p r z y p i s y w a n o i n s t y t u c j o m e k o n o m i c z n y m , a w szczególności zanym z dostarczaniem środków tów, m n i e j n a t o m i a s t b y ł y p o s t r z e g a n e Badania przeprowadzane wania zwią­ produkcji dla rolnictwa i z odbieraniem p r o d u k ­ instytucje kulturalne. w m i a s t a c h n a d poszczególnymi s z c z e b l a m i procesów a d a p t a c j i i i n t e g r a c j i i m i g r a n t ó w w i e j s k i c h r e f e r u j e zaawanso­ F. J a k u b c z a k . T w i e r d z i o n , że szczebel wstępny s t a n o w i s t a b i l i z a c j a z a w o d o w o - ś r o d o w i s k o w a . warzyszy To­ j e j , a p o t e m m a stanowić dominującą fazę, a d a p t a c j a w ł a ś c i w a . J e j u w i e ń ­ c z e n i e m j e s t pełna i n t e g r a c j a i m i g r a n t a z c e c h a m i , w a r t o ś c i a m i i n o r m a m i ś r o d o w i ­ s k a , z k t ó r y m stykają się p r z y b y s z e . N i e sposób o m ó w i ć w s z y s t k i c h interesujących w n i o s k ó w , j a k i e mogą się nasunąć w związku z publikacją osiągnięć badań o p u b l i k o w a n a została już w badań w formie książkowej, j a k n p . analiza B . rejonach uprzemysławianych. Część Tryfan o m a w i a j ą c a pozycję k o b i e t y w i e j s k i e j n a p r z y k ł a d z i e r e j o n u płockiego. C z y w takim razie trzeba należało udostępnić w takiej formie podkreślić, b a r d z o różnorodne. W y d a j e ca t a b o w i e m materiały z d y s k u s j i ? Materiały, się j e d n a k , że i n i c j a t y w a b y ł a słuszna. służyć m o ż e za w s t ę p d o b a r d z i e j szczegółowych p e n e t r a c j i m ó w i zagadnień w n i e j p o r u s z a n y c h . P o z w a l a z o r i e n t o w a ć się w z a k r e s i e i problemów badań p r z e p r o w a d z a n y c h Pra­ proble­ tematów przez K o m i t e t . B a d a n i a etnograficzne i so- �195 RECENZJE c j o l o g i c z n e , s t a n o w i ą c e t y l k o część szerszego p r o g r a m u , m o ż n a określić w t y m w y ­ p a d k u j a k o r o d z a j a n t r o p o l o g i i s t o s o w a n e j . R o l ę n a u k społecznych należy w i d z i e ć w d r o b i a z g o w y m i w s z e c h s t r o n n y m u k a z a n i u rzeczywistości, w w y s u w a n i u p o s t u l a ­ t ó w z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h . Znajomość p r z e b i e g u p r o c e s ó w i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ n i z a c j i , choćby n a m a ł y c h o d c i n k a c h p r z e s t r z e n n y c h p o z w o l i ć m o ż e n a s k u t e c z n i e j ­ sze p l a n o w a n i e w w i e l u d z i e d z i n a c h , n a uniknięcie u j e m n y c h skutków p r o c e s ó w zachodzących w k a ż d y m w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Agnieszka JARMILA Š Ť A S T N Á , Změny W života tkalců na Náchodsku v procesu P r a h a 1970, ss. 169. industrializace, roku etnografii ve sposobu Baranowska 1970 ukazał się p i e r w s z y a folkloristiku numer nowej Ceskoslovenskej serii wydawniczej Akademie Věd w Pradze, Ústavu p r o Národopisná Knižnice. J a k o p i e r w s z a ukazała się p r a c a M a r t y Š r a m k o v e j , Českie dinná tematika. zawiera pracę v procesu lidové D r u g i n u m e r Národopisnej Knižnici, w y d a n y Jařmili Stástnej, Změny industrializace Problematyka (ze zřetelem ve sposobu к rodinnému života tkalců I V Ro­ balady, również w 1970 r o k u , na Náchodsku životu). z m i a n warunków gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h l u d ­ ności w i e j s k i e j w p r o c e s i e i n d u s t r i a l i z a c j i była n i e j e d n o k r o t n i e p o d e j m o w a n a cach etnografów czeskich. Główna u w a g a o k r ę g ó w górniczych, w m n i e j s z y m s t o p n i u n a b a d a n i u o k r ę g ó w , w których ły się i n n a r o d z a j e wych przemysłu. A u t o r k a , pragnąc uzupełnić tę lukę w p r a c a c h , podjęła studia na terenie dotąd przez w r e j o n i e Náchodsko p o ł o ż o n y m w północnej części T e m a t p r z e z nie, o p r a c o w a n y się f o r m p r o d u k c j i p r z e m y s ł o w e j dotyczy w w pra­ s k o n c e n t r o w a n a była j e d n a k n a b a d a n i u etnografów rozwija­ dotychczaso­ mało zbadanym Czech. b a r d z o c i e k a w e g o p r o b l e m u kształtowania o p a r c i u o istniejącą na t y m terenie tradycję t k a c k i e g o przemysłu d o m o w e g o . A u t o r k a śledzi poszczególne e t a p y r o z w o j u p r o d u k ­ c j i o d przemysłu d o m o w e g o p o p r z e z n i a przemysłu Analizując zwraca okrea przemysł nakładczy, m a n u f a k t u r o w y d o p o w s t a ­ fabrycznego. przyczyny rozwoju tego r o d z a j u dodatkowego u w a g ę n a szczególną sytuację gospodarczą b a d a n e g o o d osiemdziesiątych l a t X I X w . d o I w o j n y zatrudnienia autorka regionu. Praca tego t e r e n u , j a k i d l a w i e l k o ś c i o b s z a r ó w Czech okres przynoszącej społeczne i k u l t u r o w e w s i znaczne Nawiązując zmiany do s w o i c h nach, j a k i a wywołują gospodarcze, poprzednich prac procesy omawia ś w i a t o w e j . Jest t o z a r ó w n o d l a intensywnej industrializacji czeskiej. a u t o r k a k o n c e n t r u j e uwagę n a uprzemysłowienia w zmia­ życiu r o d z i n y . T e m a t e m szcze- g ó ł o w s z y c h badań w o p a r c i u o m a t e r i a ł y t e r e n o w e a r c h i w a l n e i pamiętnikarskie j e s t zagadnienia organizacji i z a n i k u t k a c k i e j wytwórczości mysłu f a b r y c z n e g o , dzenie domowej oraz rozwój prze­ s p r a w a pozycji i warunków życiowych tkaczy w i e j s k i c h , pocho­ i s t r u k t u r a społeczna r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , z m i a n y i c h w a r u n k ó w cia, życie r o d z i n n e t k a c z y i robotników Przyczyny rozwoju t k a c t w a lnianego a w j a k o zajęcia przynoszące d o d a t k o w y ży­ przemysłowych. późniejszym o k r e s i e b a w e ł n i a n e g o a niejednokrotnie podstawowy — dochód ludności Náchodská i o k o l i c — w i d z i a u t o r k a w szczególnie n i e k o r z y s t n y c h w a r u n k a c h g o s p o ­ darczych tego t e r e n u . N i s k i p o z i o m niekorzystnymi użytków oraz gospodarki warunkami glebowymi, rolnej spowodowany klimatycznymi, znacznym rozdrobnieniem gospodarstw. był zarówno procentem Pogłębiał t e n stan rzeczy n i s k i sił w y t w ó r c z y c h w y r a ż a j ą c y się w p r y m i t y w n y c h f o r m a c h s t o s o w a n y c h narzędzi niczych. nie­ poziom rol­ �196 RECENZJE W t y c h w a r u n k a c h samowyżywieniowe były jedynie gospodarstwa posiadające o d 4 d o 9 h a z i e m i , n a t o m i a s t pozostałe k a t e g o r i e g o s p o d a r s t w należących d o chałup­ n i k ó w posiadających d o 4 h a z i e m i o r a z „ d o m k a r u " mających d o około 0,5 h a b y ł y zmuszone do szukania dodatkowego dochodu. W d r u g i e j p o ł o w i e X I X w . istniejący s t a n r z e c z y uległ p o g o r s z e n i u w o b e c postę­ pującego r o z d r o b n i e n i a g o s p o d a r s t w . W y d a n i e u s t a w y w 1868 r . o p r a w i e go d z i e l e n i a z i e m i oraz k r y z y s g o s p o d a r c z y w do tego w XIX znacznym w . W okresie s t o p n i u . Ilustrują to podane Náchodsko największą swobodne­ 7 0 - t y c h l a t a c h X I X w . p r z y c z y n i ł się przez autorkę dane. grupę ludności stanowią s p o d a r s t w poniżej 4 h a . N a ogólną liczbę 3968 g o s p o d a r s t w W końcu właściciele go­ —• 3148 należało d o t e j grupy. Konieczność uzupełnienia b u d ż e t ó w d o m o w y c h skłaniała d o p o d e j m o w a n i a róż­ n y c h rodzajów p r a c y d o d a t k o w e j . Były t o zarówno prace sezonowe w większych go­ spodarstwach r o l n y c h , j a k i prace leśne o r a z przy budowie dróg i k o l e i . Z n i c z n y c h t e r e n ó w ludność chodziła d o p r a c y n a Śląsk P r u s k i . C z e r p a n o wielkie dochody pogra­ również n i e ­ z d o m o k r ą ż n e j sprzedaży w y k o n y w a n y c h n a t y m t e r e n i e przedmio­ t ó w d o m o w e g o użytku. N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d t y c h zajęć, p o d s t a w o w y m i powszechnym zatrudnieniem było t k a c t w o l n i a n e , a następnie b a w e ł n i a n e . W y r o b y w y k o n y w a n e z l n u s p r z e d a w a ­ na były z a r ó w n o n a r y n e k l o k a l n y , j a k i za p o ś r e d n i c t w e m h a n d l a r z y d o s t a r c z a n e n a dalsze r y n k i k r a j o w e , a n a w e t z a g r a n i c z n e . (następuje to na większą nakładczy organizowany skalę w Wraz z wejściem do p r o d u k c j i bawełny 30-40-tych l a t a c h X I X w.) W większości przez tych samych rozwija którzy w s w o i m ręku monopolizują t e r a z h a n d e l s u r o w c e m —• bawełną, w t e n sposób o d s i e b i e Autorka się system handlarzy-pośredników, uzależniając tkaczy-chałupników. charakteryzuje w a r u n k i p r a c y tkaczy, zwracając szczególną u w a g ę n a trudną sytuację d z i e c i , które pełniły o d najmłodszych l a t różne f u n k c j e pomocnicze, m, i n . p r z y p r z y g o t o w y w a n i u o s n o w y , a o d 12 d o 14 r o k u życia p r a c o w a ł y p r z y w a r ­ sztacie. Ponieważ uniemożliwiało okres najintensywniejszej t o często dzieciom pracy regularne przypadał uczęszczanie n a w e t d l a młodocianych t r w a ł o d świtu d o 10-11 g o d z i n y Poziom ich warunków bytowych sytuacji mieszkaniowej, tkaczy wyposażenia wiejskich analizuje wnętrza oraz na n i s k i standart życiowy tej g r u p y w zimowe, Dzień pracy wieczorem. autorka na pożywienia. autorkę, o p a r t e n a materiałach a r c h i w a l n y c h i t e r e n o w y c h , t k a c z y , wskazują n a miesiące d o szkoły. opisy podstawie Podane przez warunków życia stosunku do i n n y c h kate­ g o r i i ludności w i e j s k i e j . Z m i a n y W położeniu całego r e g i o n u następują d o p i e r o w r a z z r o z w o j e m nikacji kolejowej na t y m terenie O d tego m o m e n t u zaczyna bryki Rozwój przemysłu bardziej linia kolejowa otwarta w r o z w i j a ć się t e k s t y l n y p r z e m y s ł f a b r y c z n y . t k a c k i e i przędzalnicze domowego w (pierwsza w fa­ tekstylnego j a k k o l w i e k nie zlikwidował całkowicie tkactwa o d d a l o n y c h o d c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h częściach r e g i o n u , t o nowo P r a g n ą c uzyskać m a t e r i a ł y dotyczące p o c h o d z e n i a botników a u t o r k a korzystała z d a n y c h z a w a r t y c h w powstałych Analiza pochodzenia fabrykach. terytorialnego i socjalnego r o ­ m e t r y k a c h dzieci u r o d z o n y c h W N a c h o d s k u W l a t a c h 1890-1895, których r o d z i c e krutowało Powstają N a c h o d s k u i i n n y c h m i a s t a c h tego r e g i o n u . j e d n a k w i ę k s z o ś ć t k a c z y przeszła d o p r a c y w tek i ojców komu­ 1875 r o k u ) . robotniczych p r z y b y l i ze w s i . t e r y t o r i a l n e g o i s o c j a l n e g o 300 r o b o t n i k ó w i r o b o t n i c , m a ­ dzieci, pozwala się z p o w i a t u n a s t w i e r d z e n i e , ż e 30°/o z a t r u d n i o n y c h r o b o t n i k ó w r e ­ Náchodsko, 40°/o z p o w i a t ó w sąsiednich, pozostałe 2 p o w i a t ó w n i e z b y t odległych o d Náchodská. N a p o d s t a w i e t y c h m a t e r i a ł ó w 30%» ustaliła �197 RECENZJE też a u t o r k a , że p i e r w s z a generacja ności w i e j s k i e j , w ś r ó d której r o b o t n i k ó w pochodziła g ł ó w n i e z t e j g r u p y tkactwo d o m o w e b y ł o zajęciem lud­ podstawowym. D o p r a c y w f a b r y c e s z l i g ł ó w n i e l u d z i e młodzi, s y n o w i e i córki t k a c z y w i e j s k i c h , którzy już i p r z e d r o z w o j e m przemysłu f a b r y c z n e g o w rodzin, w r z a d k i c h p r z y p a d k a c h ludzie starsi. mniejszym stopniu ojcowie poszukiwali pracy poza Omówienie z m i a n warunków życiowych robotników poprzedzone jest, j a k W części p r a c y gospodarczych, dotyczącej jakie w podobnie o k r e s u wcześniejszego, analizą p o d s t a w o w y c h całym regionie nastąpiły pod wpływem wsią, zmian industrializacji. W p ł y w t e g o p r o c e s u n a r o l n i c t w o w i d z i a u t o r k a w : 1) z w i ę k s z e n i u i n w e s t y c j i w s p o d a r s t w i a dzięki n o w y m ź r ó d ł o m d o c h o d u ; 2) u t o w a r o w i e n i u g o s p o d a r s t w a s k i e g o (szczególnie w z a k r e s i e go- wiej­ w a r z y w n i c t w a i s a d o w n i c t w a ) ; 3) u t w o r z e n i u się r e ­ z e r w u a r u siły r o b o c z e j d l a p r a c y s e z o n o w e j w r o l n i c t w i e z c z ł o n k ó w r o d z i n r o b o t ­ n i c z y c h ; 4) p o w s t a n i u z n a c z n e j g r u p y d r o b n y c h właścicieli z i e m i , chłopów-robotni- ków. W zakresie z m i a n warunków sieniu, d o o k r e s u p o p r z e d n i e g o , sie mieszkania, stroju stwierdzenie pewnej i rodzin robotniczych, t a k j a k w odnie­ a u t o r k a a n a l i z u j e różnice, j a k i e nastąpiły w bytowych zakre­ pożywienia tkaczy. Przedstawiony materiał pozwala na p o p r a w y w a r u n k ó w b y t o w y c h r o b o t n i k ó w - t k a c z y . W y r a ż a ł o się to m . i n . W zwiększeniu p r z e s t r z e n i m i e s z k a l n e j w s k u t e k l i k w i d a c j i w a r s z t a t ó w t k a c ­ k i c h ; równocześnie dzięki z n a c z n e j nota zamieszkiwania na ca w p ł y n ę ł y e m i g r a c j i ludności ze w s i przestała istnieć w s p ó l ­ k i l k u r o d z i n . R ó w n i e ż w y p o s a ż e n i e mieszkań uległo zwłaszcza z a r o b k i pieniężne, u m o ż l i w i a j ą c e poprawie, pewne inwestycje, r y c h c h a r a k t e r kształtowały już w z o r y m i e j s k i e . P o d o b n a s y t u a c j a istniała w któ­ zakresie u b i o r u i pożywienia. O s t a t n i rozdział p r a c y a u t o r k a poświęca s z c z e g ó ł o w e m u o m ó w i e n i u życia r o d z i n y robotnika p r z e m y s ł o w e g o , z m i a n o m , j a k i e nastąpiły w s t o s u n k u d o s y t u a c j i , która istniała W r o d z i n a c h t k a c z y chałupników. N i e p o m i n ę ł a a u t o r k a r ó w n i e ż s p r a w z a n y c h z obrzędami i z w y c z a j a m i wyraźnie cych f a k t przełamywania się p o d w p ł y w e m rodzinnymi, w się f o r m zwią­ których zaznaczył się szczególnie t r a d y c y j n y c h n a rzecz n o w y c h kształtują­ o d m i e n n y c h stosunków społecznych. N a t ę ż e n i e t y c h zmian w poszczególnych k a t e g o r i a c h r o d z i n r o b o t n i c z y c h b y ł o j e d n a k —• j a k podkreśla a u ­ t o r k a —• różne i zależno o d s t o p n i a p o w i ą z a ń ludności r o b o t n i c z e j ze środowiskiem wiejskim. P r a c a s t a n o w i n i e w ą t p l i w i e w a ż n y p r z y c z y n e k z a r ó w n o d o badań w p ł y w ó w p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a kształtowanie się n o w e g o c h a r a k t e r u w s i c z e s k i e j , j a k r ó w ­ nie;: d a j e o b r a z s y t u a c j i i w a r u n k ó w życia ludności czerpiącej d o c h o d y deł u t r z y m a n i a . R o z w ó j f o r m p r o d u k c j i t o w a r o w e j , p r z e d s t a w i o n y niemal klasyczny przykład p r o d u k c j i , począwszy rozwoju stosunków od pierwszego etapu, w średnik w i ą ż ą c y p r o d u c e n t a z s z e r s z y m manufakturę mysłu w okresie przygotowany podstawowy Należy d o przemysłu f a b r y c z n e g o . do pracy element ludzki tej Jest charakterystyczne że m o ż l i w o ś c i dziedzinie działać h a n d l a r z - p o - r y n k i e m z b y t u , poprzez przemysł wczesnokapitalistycznym, m o m e n t decydujący kapitalistycznych w którym zaczyna z d w u źró­ w pracy, stanowi nakładczy, dla rozwoju surowcowe, a (w t y m p r z y p a d k u tkacze wiejscy) o l o k a l i z a c j i przemysłu n a d a n y m żałować, żo a u t o r k a s w o i m i b a d a n i a m i n i e objęła prze­ zwłaszcza stanowił terenie. okresu późniejszego, zwłaszcza o k r e s u p o I I w o j n i e ś w i a t o w e j . D a ł o b y t o o b r a z kształtowania się n o w y c h gospodarczych i społecznych stosunków w warunkach zmian ustrojowych, głównie w procesie socjalizacji w s i i socjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Z n a c z n y m ułatwieniem, d l a c z y t e l n i k a byłoby k a r t o g r a f i c z n e p r z e d s t a w i e n i e n i e - �198 RECENZJE których p r e z e n t o w a n y c h p r z e z autorkę d a n y c h , j a k p r z e s t r z e n n e r o z m i e s z c z e n i e mysłu w r e g i o n i e , s z l a k ó w k o m u n i k a c y j n y c h , k i e r u n k ó w m i g r a c j i i t p . prze­ N a l e ż y r ó w n i e ż ż a ł o w a ć , że t e c h n i k a o f f s e t o w a u t r u d n i a p r z e d s t a w i e n i e m a t e ­ riału i l u s t r a c y j n e g o n i e w ą t p l i w i e z g r o m a d z o n e g o p r z e z autorkę p r z y j e j p o s z u k i w a ­ niach archiwalnych i terenowych. Wanda S T A N S T E I N E R , The new Indian, s t o n e a n d L o n d o n 1968, s. 327 Współczesna literatura Paprocka Harper and R o w Publishers, N e w York, EVan- amerykanistyczna dostarcza niewiele m a t współczesnego r o z w o j u indiańskich społeczności w A m e r y c e informacji na te­ P ó ł n o c n e j . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m p o w i n n a w i ę c być przyjęta książka a m e r y k a ń s k i e g o s o c j o l o g a , na Steinera. A u t o r zajmuje dlatego też w a r t o szerzej p r z e d s t a w i ć zawartość jego pracy. Zakres zainteresowań S t e i n e r a s p r a w i a , że t y l k o d r o b n a część zagadnień dotyczących d z i s i e j s z y c h znajduje w zjawiska powstającej Na recenzowanej przy wokół W ciągu o s t a t n i c h d w ó c h dziesięcioleci i d e o l o g i i R e d P o w e r *. u w a g ę zasługuje m e t o d a zebrane Indian książce r o z w i n i ę c i e . A u t o r s k u p i a s w e r o z w a ż a n i a p r a c y przyjęta odrzuca on kontrolowane metody teriały Sta­ się p r o b l e m a m i m a ł o z n a n y m i c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u , użyciu socjologii tych metod przez Steinera. Świadomie bowiem i a n t r o p o l o g i i amerykańskiej, gdyż m a ­ pozbawione są, j e g o z d a n i e m , „elementu l u d z k i e g o " . K s i ą ż k ę swą oparł a u t o r n a r o z m o w a c h i n i e k o n t r o l o w a n y c h w y w i a d a c h z p r z y w ó d c a m i n o w e g o indiańskiego r u c h u . W ś r ó d d o k u m e n t ó w p i s a n y c h , z k t ó r y c h korzystał, w y m i e n i ć należy p r z e d e jak n a przykład „Navaho Times", wszystkim takie plemienne „Tundra Times", „ABC" gazety i (America czasopisma, Before Co­ l u m b u s " ) , „ I n d i a n V o i c e s " i t d . , a także t e k s t y p r z e m ó w i e ń w y g ł a s z a n y c h p r z e z p r z y ­ w ó d c ó w . S t e i n e r z a z n a c z a równocześnie, że książka j e g o została n a p i s a n a n a z a m ó ­ w i e n i e ze s t r o n y I n d i a n , którzy s a m i odczuwając niechęć d o p i s a n i a w języku a n ­ g i e l s k i m , pragną, a b y i c h myśli zostały „ u k a z a n e ś w i a t u " . W z w i ą z k u z t y m o m a w i a ­ na praca m a c h a r a k t e r raczej ideologiczny niż n a u k o w y , choć n a p i s a n a j e s t przez naukowca. Autor przedstawia Silne emocjonalne poglądy I n d i a n bez należnego naukowej analizie dystansu. z a a n g a ż o w a n i e w p r o b l e m y I n d i a n s p r a w i a , że k o m e n t a r z a u t o r a o g r a n i c z a się d o f o r m u ł o w a n i a a r g u m e n t ó w n a p o p a r c i e t e z i żądań I n d i a n . Z a t a r t a zostaje w s k u t e k tego całkowicie p r a w i e g r a n i c a między r e f e r o w a n y m i przez autora poglądami I n d i a n a j e g o w ł a s n y m i o p i n i a m i . M o i m z d a n i e m , w y d a t n i e obniża t o w a r ­ tość książki. R o b i ona c h w i l a m i wrażenie m a n i f e s t u ideologicznego ruchu indiań­ skiej młodzieży — m a n i f e s t u napisanego niestety n i e przez s a m y c h I n d i a n . Być może książki t a k i e j j e d n a k n i e m o ż n a b y ł o w ogóle napisać bez s i l n e g o emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a się i bez z d o b y c i a z a u f a n i a w ś r ó d indiańskich intelektualistów i p r z y ­ wódców p o l i t y c z n y c h . Materiały do swej pracy Steiner czerpał przede wszystkim г k o n t a k t ó w o s o b i s t y c h , d l a n a w i ą z a n i a których p e w i e n stopień w z a j e m n e g o zaufania b y ł niezbędny. D o p o g l ą d ó w p o l i t y c z n y c h i społecznych I n d i a n m ó g ł dotrzeć t y l k o j a k o i c h obrońca l u b w y r a z i c i e l . P r z e t ł u m a c z e n i e n a j ę z y k p o l s k i t e r m i n u „ R e d P o w e r " nastręcza w i e l e t r u d ­ ności a n a l o g i c z n y c h d o t y c h , które powstają p r z y tłumaczeniu pojęcia „ B l a c k P o w e r " . R e d P o w e r t o a l b o C z e r w o n a M o c , a l b o C z e r w o n a "Władza. T e tłumaczenia mają j e s z c z e w i ę c e j w a d niż tłumaczenia pojęcia „ B l a c k P o w e r " . P o s t a n o w i ł a m w i ę c w ogóle z r e z y g n o w a ć z tłumaczenia. P o r . Z. M . K o w a l e w s k i , Black Power, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a , w t . 13: 1969 z. 2. 1 �199 RECENZJE Z a j m u j ą c się z j a w i s k i e m r u c h u R e d P o w e r , S t e i n e r n i e p r ó b u j e podać j e g o ści­ słej d e f i n i c j i ; n a t o m i a s t w w y p o w i e d z i j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j s z y c h indiańskich p r z y ­ wódców, przewodniczącego N a r o d o w e g o K o n g r e s u I n d i a n Amerykańskich, V i n e l o r i i , R e d P o w e r j e s t określona j a k o dążenie ze s t r o n y I n d i a n d o z d o b y c i a n a d w ł a s n y m życiem. N i e j e s t t o określenie p r e c y z y j n e , choć w s k a z u j e De- władzy na t y p zja­ w i s k a . Ścisłą definicję n i e j e s t ł a t w o podać p o u w a ż n e j n a w e t l e k t u r z e książki; m o ­ żna j e d n a k w y m i e n i ć s f e r y , w których R e d P o w e r się p r z e j a w i a . J e d n y m z zasadniczych przejawów ostatnich dziesięcioleci po I I wojnie zjawiska Red P o w e r jest powstanie w światowej przez młodych I n d i a n z wykształceniem Najważniejsze licznych organizacji u n i w e r s y t e c k i m l u b co n a j m n i e j z t y c h n o w y c h indiańskich o r g a n i z a c j i t o N a r o d o w y ciągu kierowanych średnim. Kongres Indian A m e r y k a ń s k i c h ( N a t i o n a l C o n g r e s s o f A m e r i c a n I n d i a n s ) , założony w 1944 r o k u , N a ­ rodowa w Rada Indiańskiej 1960 r o k u , a także w i e l e jak Rada Wszystkich Młodzieży (National organizacji Youth Council) powstała łączących s p o k r e w n i o n e ze sobą plemiona, Pueblów ( A l i Pueblo historii indiańskich Indian Council) zaktywizowana w ostatnich latach. Jest t o z j a w i s k o w szuka jego genezy w po I I wojnie oddając społeczności najzupełniej nowe. Autor „ w i e l k i m m a r s z u d o szkół", który rozpoczął się w ś r ó d I n d i a n światowej zresztą w i e r n i e i ciągle się n a s i l a . T y t u ł intencje autora — iż w omawianej książki społeczeństwie sugeruje indiańskim — zaszły w ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci t a k p o w a ż n e z m i a n y , że można m ó w i ć o p o j a w i e n i u się „ n o w e g o I n d i a n i n a " . Z m i e n i ł a się społeczna s t r u k t u r a p o p u l a c j i I n d i a n , pojawiła się n o w a l i c z n a (na skalę p ó ł m i l i o n o w e j społeczności indiańskiej) g r u p a i n t e l i g e n c j i , p o j a w i ł y się n o w e f o r m y społecznego działania w ś r ó d I n d i a n o r a z n o w e g o t y p u w i s k a ideologiczne. niż i c h s t a r s i i niewykształceni w s p ó ł p l e m i e ń c y . D a w n e zacji zja­ M ł o d z i w y k s z t a ł c e n i I n d i a n i e mają i n n e p o t r z e b y i przemyślenia już i m n i e odpowiadają. Tworzą formy plemiennych organi­ więc własne stowarzyszenia, i uniwersyteckie, lokalne l u b ponadplemienne organizacje kluby szkolne polityczne. S t e i n e r z m i e r z a w s w e j książce d o o b a l e n i a m i t u o I n d i a n a c h j a k o r a s i e ginącej b i o l o g i c z n i e , społecznie i k u l t u r o w o . T e n pogląd, który głosili n a w e t l u d z i e c y się przyjaciółmi I n d i a n , trzeba, z d a n i e m Steinera, obecnie zrewidować. mienią­ Indianie b o w i e m n i e t y l k o n i e przestają być i czuć się I n d i a n a m i , n i e zapominają s w e g o p o ­ chodzenia, w i przynależności rasowej i plemiennej oraz kulturowej tradycji, o s t a t n i c h dziesięcioleciach c o r a z b a r d z i e j w z m a c n i a j ą w ł a s n ą świadomość kulturową, c z y l i — j a k t o określa S t e i n e r M ł o d z i e ż indiańska już z p e r s p e k t y w y — własną „indiańskość" lecz rasową (indianness). s w y c h n o w y c h k o n t a k t ó w ze społeczeństwem i kulturą białych A m e r y k a n ó w n a n o w o o d k r y w a d a w n ą indiańską kulturę i d o k o ­ n u j e j e j głębokiej a f i r m a c j i . N a s p o t k a n i a c h w k l u b a c h i s t o w a r z y s z e n i a c h młodzież indiańska u c z y się z a p o m n i a n y c h już indiańskich j ę z y k ó w , d a w n y c h pieśni i t a ń c ó w plemiennych. W t e n sposób w z m a c n i a własną świadomość r a s o w ą i plemienną. D l a I n d i a n u r o d z o n y c h i w y c h o w a n y c h w r e z e r w a t a c h z d o b y c i e wykształcenia b y ł o r ó w ­ noznaczne z przebyciem drogi „między dwoma światami" — światem k u l t u r y m i e n n e j i m i e j s k i e j k u l t u r y Białych. S t e i n e r p r z e d s t a w i a l o s y k i l k u indiańskich, j e d n a k r e p o r t a ż o w o - i d e o l o g i c z n y są p o w i e r z c h o w n e W i ograniczają ple­ intelektualistów c h a r a k t e r książki s p r a w i ł , że o p i s y się d o b a n a l n y c h i dość o g ó l n i k o w y c h ukształtowaniu się światopoglądu t y c h m ł o d y c h I n d i a n o d e g r a ł y w a ż n ą doświadczenia I I w o j n y ś w i a t o w e j . I n d i a n i e , którzy z p o b o r u l u b o c h o t n i c z o gnęli się d o a r m i i a m e r y k a ń s k i e j , zetknęli się b l i s k o ze ś w i a t e m te stwierdzeń. Białych. rolę zacią­ Jednak s t o s u n e k d o n i c h białych k o l e g ó w z k o s z a r n i e b y ł ż y c z l i w y . Poznając kulturę i i n ­ s t y t u c j e społeczne b i a ł e g o człowieka, p o z n a l i też j e g o w a d y — wyniosłość, chełpli- �200 RECENZJE wość, m a t e r i a l i z m i nieszczerość. Po zakończeniu działań wojennych powracający d o r e z e r w a t ó w I n d i a n i e n i e z n a j d o w a l i d l a s i e b i e zajęcia. K r y z y s e k o n o m i c z n y , po I I wojnie szczególnie światowej objął tradycyjne d o t k l i w y d l a t y c h młodych indiańskie Indian. społeczności Świadomość który rezerwatów, tożsamości z był kulturą i społecznością indiańską w z m o c n i ł a się u n i c h w t o k u złych doświadczeń w społe­ czeństwie amerykańskim. Steiner j e d n a k n i e rozwiązuje ważnego p r o b l e m u — czy t a wykształcona i r a d y k a l n a w poglądach m ł o d z i e ż indiańska j e s t k u l t u r o w o indiańska, czy też — j a k w p e w n y m m i e j s c u a u t o r pisze — n i e należy d o żadnej z k u l t u r , a n i indiańskiej, a n i a m e r y k a ń s k i e j , c z y w r e s z c i e j e s t o n a •— j a k m ó w i o n g d z i e i n d z i e j — k u l t u r o w o h y b r y d a l n a łącząc w s w y m z a c h o w a n i u i w świadomości e l e m e n t y no indiańskie, j a k i amerykańskie. W y d a j e bardziej zarów­ się, że t a o s t a t n i a i n t e r p r e t a c j a j e s t słuszna. T a k w i ę c C l i d e W a r r i o r , j e d e n z założycieli N a r o d o w e j naj­ Rady I n ­ diańskiej M ł o d z i e ż y , a b s o l w e n t a n t r o p o l o g i i n a u n i w e r s y t e c i e w C h i c a g o , m ó w i o s o ­ b i e , że j e s t „ A c a d e m i e A b o r i g i n " , n a t o m i a s t i n n i I n d i a n i e n a z y w a j ą lem (imię w i e l k i e g o wojennego wodza Siouxów z X I X w.) go S i t t i n g B u l - ze s t o p n i e m uniwersy­ teckim. T a indiańska m ł o d z i e ż w i s t o c i e b a r d z o n i e w i e l e indiańskich e l e m e n t ó w kultu­ r o w y c h zachowała w c o d z i e n n y m życiu, j a k w s k a z u j ą z e b r a n e p r z e z S t e i n e r a riały. W a r t o ś c i typowe l u b uważane przez samych I n d i a n za t y p o w e mate­ dla kultury indiańskiej są c e n t r a l n e d l a i d e o l o g i i R e d P o w e r . Ś w i a t o p o g l ą d t e n j e d n a k wytwo­ r z y ł się n i e j a k o p r o s t a k o n t y n u a c j a t r a d y c j i , l e c z j a k o r e z u l t a t k o n f r o n t a c j i k u l t u r y plemiennej z kulturą angloamerykańską; treści indiańskie pojawiają się w nim w t ó r n i e już j a k o w y n i k ś w i a d o m e j a k c e p t a c j i . G d y w u n i w e r s y t e c k i m k l u b i e i n d i a ń ­ s k i m m ł o d z i indiańscy s t u d e n c i tańczą w i e c z o r a m i d a w n e tańce w o j e n n e d o w e , t o n i e z n a c z y , że p r z e z t o s a m o stają się w k r a c z a j ą c y m i l u b obrzę­ n a ścieżkę wojenną w o j o w n i k a m i czasów w o d z a J o s e p h a , B l a c k H a w k a c z y T e c u m s e h a . T a n i e c t e n w i c h nowoczesnym życiu pełni zupełnie i n n e f u n k c j e — a k c e n t u j e i s y m b o l i z u j e jedynie i c h solidarność z p e w n ą grupą i tradycją t e j g r u p y . Afirmacja krytyką własnej t r a d y c j i z w i ą z a n a j e s t w społeczeństwa i kultury ideologii Red Power z białych A m e r y k a n ó w . kształconych I n d i a n S t e i n e r n a z y w a Światopogląd druzgocącą młodych j a k można w n i o s k o w a ć z n i e z b y t p r e c y z y j n y c h r o z w a ż a ń a u t o r a — świadomość turowej wy­ „ n o w o c z e s n y m t r y b a l i z m e m " . Składa się nań odrębności, chęć z a c h o w a n i a pewnych wartości tradycyjnego — kul­ plemiennego życia o r a z dążenie d o p o l i t y c z n e j jedności i e m a n c y p a c j i w s z y s t k i c h I n d i a n . Ideolo­ g i a t a o p e r u j e p r z e c i w s t a w i e n i e m : p l e m i e n n a k u l t u r a indiańska v e r s u s k u l t u r a bia­ łego człowieka. I n d i a n i e idealizują w ł a s n e społeczeństwo, j e g o historię i kulturę, a b y je przeciwstawić złej z gruntu historii, kulturze i społecznej s t r u k t u r z e Białych. A t a k u j ą p r z e d e w s z y s t k i m s y s t e m wartości Białych. S y s t e m p r a c y w f a b r y k a c h amerykańskich j e s t z d a n i e m I n d i a n n i e l u d z k i — o d ­ b i e r a sens życiu, które j e s t najwyższą wartością. I n d i a n i e przyznają wartość w i e l u t e c h n i c z n y m osiągnięciom c y w i l i z a c j i b i a ł e g o c z ł o w i e k a , lecz pragną z n i c h stać n i e odrzucając tworzyć gospodarstwa go właściciela t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów indiańskich. Próbują r o l n e l u b m a ł e zakłady p r z e m y s ł o w e , g d z i e m i e j s c e zajmuje plemię, a r y g o r y pracy — swobodna korzy­ więc prywatne­ twórczość. I n d i a n o m n i e podobają się też m i a s t a B i a ł y c h ; są ciasne, duszne, z i m n e i n i e l u d z k i e . I n d i a ń ­ s k i e s i l n e p o c z u c i e w i ę z i z przyrodą o r a z i n d y w i d u a l i z m I n d i a n i n a s p r a w i a , ż e ż y c i e w m i a s t a c h I n d i a n o m n i e o d p o w i a d a . I n d i a n i e n i e chcą d l a t e g o t ó w d o p o d m i e j s k i c h slumsów, o d życia p l e m i e n n e g o właśnie o f e r u j e nazywają przejść z rezerwa­ d o życia m i e j s k i e j b i e d o t y , a t o i m społeczeństwo a m e r y k a ń s k i e i B i u r o d o S p r a w „ c e m e n t o w ą p r e r i ą " ; czują się w n i m o b c o i n i e s w o j o . Indian. Miasto M i m o to w m i a - �201 RECENZJE Stach m i e s z k a o b e c n i e około 200 t y s . I n d i a n . C h i c a g o m a n a przykład całą indiańską dzielnicę mieszczącą się m i ę d z y Białych. I n d i a n i e są z m u s z e n i w mieście, g d y ż w rezerwatach, gettem Puertorikańczyków a luksusową dużym s t o p n i u d o m i e s z k a n i a w g d z i e chętnie b y p o z o s t a l i , dzielnicą znienawidzonym nie m a dla nich miejsc p r a c y . D l a t e g o też młodzi r e w o l u c y j n i p r z y w ó d c y indiańscy głoszą konieczność s t w o ­ r z e n i a w r a m a c h p l e m i e n n y c h o r g a n i z a c j i t a k i c h g o s p o d a r s t w , przedsiębiorstw, które dałyby z a t r u d n i e n i e I n d i a n o m w rezerwacie. O b i e k t e m a t a k ó w ze s t r o n y I n d i a n j e s t s y s t e m dobroczynności c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a społeczeństwa amerykańskiego. O d b i e r a o n „ l u d z k i e l e m e n t " c z ł o w i e k o w i . Dobroczynnością taką zajmują pomocy udzielanej się i n s t y t u c j e , a n i e p o p r o s t u l u d z i e . T e m u jest p r z e c i w s t a w i a n a d a w n a pomoc w z a j e m n a w r a m a c h p l e m i o n indiańskich, którą z a p e w n i a ł a s i e r o c i e , o s o b i e s t a r e j l u b c h o r e j u c z e s t n i c t w o w j a k i e j k o l w i e k r o ­ d z i n i e , która p o p r o s t u p r z y j m o w a ł a j ą d o s i e b i e . I n d i a n i e n i e identyfikują się z tradycją, m i t e m i historią społeczeństwa kańskiego. N i e patrzą z dumą n a historię S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h przeszłość. W i e l k i c h i p o w s z e c h n i e t y c z n y c h traktują z goryczą, że w y z w o l i ł murzyńskich w i e l k i e obszary i c h p l e m i e n n e j I n d i a n i e s u r o w o krytykują sowanie szanowanych często j a k o w ł a s n y c h w r o g ó w . amerykańskich Na przykład n i e w o l n i k ó w , lecz amery­ j a k o n a bohaterską przywódców o Lincolnie zarazem odebrał poli­ mówią Indianom ziemi. m a t e r i a l i z m Białych i p r z e c i w s t a w i a j ą życiem, p i ę k n e m i d r u g i m c z ł o w i e k i e m , c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y I n d i a n . B o g a c t w u m a t e r i a l n e m u Białych przeciwstawiają m u zaintere­ dla plemiennej bogactwo tradycji, k u l t u r y i r e l i g i i indiańskiej. Innym ważnym punktem krytyki białych A m e r y k a n ó w społeczeństwa amerykańskiego d o I n d i a n . Z a g r a b i l i o n i indiańskie z i e m i e , noskórych w s k r a j n e ubóstwo. Z g o d n i e jest stosunek zepchnęli czerwo- z p r z y t o c z o n y m i przez Steinera d a n y m i sta­ t y s t y c z n y m i , średni dochód r o d z i n y indiańskiej j e s t pięciokrotnie niższy o d średniego d o c h o d u r o d z i n y białej w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h . A m e r y k a ń s k ą administrację oskar­ żają o n i e p r z e c i w d z i a ł a n i e s k r a j n e j nędzy panującej w indiańskich r e z e r w a t a c h , z ł e ­ m u s t a n o w i h i g i e n y i w i e l k i e j śmiertelności w ś r ó d n i e m o w l ą t i dorosłych. B i a l i h i p o k r y t y c z n i e głoszą, ż e w a l c z ą o p o p r a w ę w a r u n k ó w I n d i a n , t y m c z a s e m a n i dochody I n d i a n n i e podnoszą się, a n i s t a n i c h zdrowotności n i e u l e g a p o p r a w i e . Indiańscy i d e o l o g o w i e R e d P o w e r w traktowania I n d i a n p r z e z Białych. W piają biurokrację u r z ę d ó w , w y z y s k historii obecnym ekonomiczny przykładów złego społeczeństwie a m e r y k a ń s k i m znajdują wiele potę­ i p a t e r n a l i z m , który b i a l i Amery­ k a n i e objawiają w s t o s u n k u do I n d i a n i i n n y c h ludów k o l o r o w y c h . W i d e o l o g i i r u c h u R e d P o w e r z a u w a ż a m y p e w n e w s p ó l n e c e c h y z ideologią B l a c k P o w e r , a m i a n o w i c i e oskarżenie białych A m e r y k a n ó w o k o l o n i a l i z m o r a z a k c e n t s i l ­ nej solidarności Azji, Afryki Indian z innymi l u d a m i k o l o r o w y m i n a całym świecie — l u d a m i i A m e r y k i Ł a c i ń s k i e j w a l c z ą c y m i o niepodległość l u b z m a g a j ą c y m i się z u c i s k i e m n e o k o l o n i a l i z m u i i m p e r i a l i z m u . Podobieństwo ruchów R e d i B l a c k P o w e r w y r a ż a się też w k r y t y c e społeczeństwa i k u l t u r y amerykańskiej . X I X - w i e c z n y 2 pa­ t e r n a l i z m ( p a t e r n a l i z m t o m n i e j drastycznie brzmiący s y n o n i m k o l o n i a l i z m u według ideologii młodych I n d i a n ) B y w a ł y też w e r s j e opieki ze strony opierał się n a t r a k t o w a n i u I n d i a n j a k d z i k i e p a t e r n a l i z m u uznające I n d i a n za d z i e c i potrzebujące Białych. K o l o n i a l i z m współczesny przejawia się w zwierzęta. ojcowskiej decydowaniu o l o s a c h I n d i a n bez i c h z g o d y , a n a w e t bez i c h w i e d z y . I n d i a n w i ą ż e z l u d a m i P e r u , W i e t n a m u c z y K e n i i t e n s a m t y p odczuć i przeżyć, g d y ż są t o l u d y p l e m i e n n e w 2 Por. K o w a l e w s k i , op. cit. prze- �202 RECENZJE c i w i e ń s t w i e d o społeczeństwa a m e r y k a ń s k i e g o i d o społeczeństwa B i a ł y c h w Wojna w Korei i Wietnamie wzbudza ogóle. głęboką k r y t y k ę i niechęć ze s t r o n y indiań­ s k i c h intelektualistów. I n d i a n i e p r z e w i d u j ą m o ż l i w o ś ć n a p r a w y społeczeństwa l u d z i Białych. Otóż ł e c z e ń s t w o białych A m e r y k a n ó w m u s i się w i e l e i c h s y s t e m wartości. R o l a nauczyć o d I n d i a n — m u s i spo­ przejąć b u r z y c i e l i o b e c n e g o porządku społecznego i b u d o w y n o ­ w e g o d l a t e g o p r z y p a d a I n d i a n o m , p o n i e w a ż o n i n a j w i ę c e j u c i e r p i e l i o d Białych. Z p l e ­ m i e n n e j k u l t u r y indiańskiej m o ż e się w przyszłości — j a k przypuszczają najbardziej r a d y k a l n i p r z y w ó d c y — w y ł o n i ć n o w y s y s t e m w a r t o ś c i społeczeństwa Białych. Jest t o m o ż l i w e t y l k o w ó w c z a s , g d y I n d i a n i e pozostaną I n d i a n a m i i uchronią o d u p a d k u w a r ­ tości społeczeństwa p l e m i e n n e g o . N a l e ż y w i ę c dążyć d o z a c h o w a n i a Indiańskiej kul­ tury. M i ę d z y I n d i a n a m i i b i a ł y m i A m e r y k a n a m i t o c z y się w a l k a , g ł ó w n i e n a płaszczyź­ nie k u l t u r o w e j . Ideologowie R e d P o w e r głoszą, że B i a l i zmierzają d o n i a " I n d i a n na przykład poprzez „ucywilizowa­ z n o s z e n i e r e z e r w a t ó w stanowiących ostoję indiań­ s k i e j k u l t u r y i r a s o w e j świadomości. Chcąc zachować własną tożsamość I n d i a n i e m u ­ szą t e m u p r z e c i w d z i a ł a ć . O b r o n a w ł a s n e j szczyzna odwiecznej „indiańskości" t o j e d n a k n i e j e d y n a pła­ w a l k i , j a k a się t o c z y m i ę d z y r a s a m i . J e j sens i c e l e n i e z m i e n i ł y się o d s t u l e c i , choć z m i a n i e uległy m e t o d y . Młodzi indiańscy przywódcy zachęcają mniej odważnych współplemieńców s w o b o d n e g o w y r a ż a n i a s w y c h myśli. T w i e r d z ą , że społeczności indiańskiej obecnie b e z k o m p r o m i s o w y c h l e a d e r ó w , k t ó r z y n i e będą p o d o b n i d o d a w n y c h w y c h wodzów wyznaczanych p l e m i o n o m p r z e z administrację S t a n ó w których p o g a r d l i w i e nazywają „Wujami Tomahawkami" (Oncle do potrzeba ugodo­ Zjednoczonych, Tomahawks — in­ diański o d p o w i e d n i k murzyńskiego W u j a T o m a ) . W r e z e r w a t a c h i s t o t n i e w z r a s t a n a ­ p i ę c i e w ciągu o s t a t n i c h l a t . I n d i a n i e o d m a w i a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i a się p r a w u f e d e ­ r a l n e m u l u b s t a n o w e m u , g d y g w a ł c i o n o d a w n e p l e m i e n n e zasady. D o m a g a j ą się też rzeczywistego umożliwienia i m k o r z y s t a n i a z uprawnień wynikających podpisywanych p r z e z poszczególne p l e m i o n a z w ł a d z a m i z traktatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h t r a k t a t ó w , które n i e straciły d o dziś ważności p r a w n e j . D o m a g a j ą się m i ę d z y — innymi z a g w a r a n t o w a n i a i m p r a w a do polowań, p o ł o w ó w i z b i e r a n i a d z i k i c h płodów n a t e ­ r e n a c h p l e m i e n n y c h . W a l k a o t e p r a w a stała się o s t a t n i o szczególnie w a ż n a rając w a l o r u s y m b o l u . S t e i n e r p o ś w i ę c a t e m u t e m a t o w i w i e l e nabie­ miejsca. S y m b o l e m w o j o w n i c z y c h nastrojów p r o t e s t u w ś r ó d I n d i a n C h e r o k e e z Oklahomy stało się n i e l e g a l n e p o l o w a n i e n a dziką z w i e r z y n ę . R o z p o c z ę ł a się t a a k c j a w r a z s p r a w ą J o h n a C h e w i e , który b y ł oskarżony o z a b i c i e j e l e n i a w P r z e d sądem C h e w i e o ś w i a d c z y ł , że j e s t C h e r o k e e s w y c h p r z o d k ó w bez z e z w o l e n i a wa domaga swych i ma prawo władz U S A . Podobnie polować n a ziemi' j a k Cherokee, plemię C h i p p e ­ się p r a w d o p o l o w a n i a n a d z i k i e p t a c t w o i z b i e r a n i a d z i k i e g o terenach plemiennych. Chcą, ze okresie o c h r o n n y m . j a k ich przodkowie, robić to bez ryżu n a mówienia „ O k a y " p r z e z w ł a d z e amerykańskie. I n d i a n i e z n a d r z e k i K o l u m b i i , których podsta­ w ą g o s p o d a r k i b y ł o d a w n i e j r y b o ł ó w s t w o , rozpoczęli n i e d a w n o akcję p r o t e s t a c y j n y c h p o ł o w ó w n a z y w a n ą p r z e z S t e i n e r a „ F i s h - I n s " . I n d i a n i e pragną sprzeciwić się d ą ż e ­ n i o m rządu, który i m odebrał p r a w o p o ł o w ó w dając j e p r z e d s i ę b i o r s t w o m r y b a c k i m białych A m e r y k a n ó w . Grupy indiańskich łodzi w y p ł y w a ł y n a r z e k ę i s i e c i p o z o s t a w a ł y t a m okupując całe ł o w i s k o , m i m o protestów p o l i c j i . zarzuciwszy Aresztowania i sądowe w y r o k i n i e przerwały t e j w a l k i . I n d i a n i e n a b r a l i o d w a g i i obecnie n i e oba­ wiają się w y r a ż a ć s w y c h długo u k r y w a n y c h myśli. A k c j e protestacyjnych i p o ł o w ó w spełniają różne f u n k c j e . Są, z d a n i e m S t e i n e r a , p r z e j a w e m polowań ucieczki I n d i a n o d d z i s i e j s z e g o świata z a c h o d n i e j c y w i l i z a c j i — ucieczką n i e w „ n i c o ś ć " ( n o t h i n g n e s s ) , �203 RECENZJE lecz w „indiańskość" trybalizmu (indianness). Te akcje i rodzącego protestacyjne się n a c j o n a l i z m u p l e m i e n n e g o , są też s y m b o l e m który przybiera nowego formę ar­ chaiczną. R a d y k a l n i indiańscy p r z y w ó d c y zaznaczają, że n a r a z i e działają g d y w y c z e r p i ą się środki l e g a l n e , n i e zawahają pokojowo, się p r z e d z a s t o s o w a n i e m N i e bez p o w o d u tę grupę m ł o d y c h p r z y w ó d c ó w n a z y w a się c z a s e m m i a n e m nych Muzułmanów; jednego z nich Finisa S m i t h a nazywa lecz przemocy. Czerwo­ się C z e r w o n y m Malcol­ m e m X , a innego, M e l a T h o m a — M a o Tse T h o m e m . Indianie Cherokee W y n i k a to z wysokiego są w z o r e m postępowania politycznego dla innych plemion. r o z w o j u społeczno-politycznego t e g o p l e m i e n i a , k t ó r e zostało o k r e ś l o n e jeszcze w X I X w . p r z e z Białych j a k o j e d e n z P i ę c i u C y w i l i z o w a n y c h rodów. Cherokee Mają traktują s i e b i e o n i koncepcję s t w o r z e n i a jako jeden z narodów w własnego autonomicznego Stanach Na­ Zjednoczonych. państwa składającego z m a ł y c h społeczności indiańskich o u s t r o j u r e p u b l i k i — p a ń s t w a żyjącego w się poko­ j o w y c h s t o s u n k a c h ze S t a n a m i Z j e d n o c z o n y m i , l e c z o d n i c h niezależnego. Ustrój spo­ ł e c z n y t e j r e p u b l i k i opierałby się n a w s p ó l n e j własności z i e m i , w ł a s n y m s z k o l n i c t w i e w języku Cherokee i przemyśle stanowiącym t y l k o dodatek do r o l n i c t w a i polo­ wania. Silne ambicje p o l i t y c z n e przejawiają r ó w n i e ż I r o k e z i , którzy w y s ł a l i nawet do F i d e l a C a s t r o delegację z prośbą o p o p a r c i e i c h w n i o s k u o przyjęcie Sześciu P l e m i o n I r o k e z k i c h do Organizacji Narodów Zjednoczonych. kładów b u d z i wątpliwości M i m o tych sugestywnych używanie przez Steinera pojęcia przy­ nacjonalizmu na okre­ ślenie o p i s a n y c h p o w y ż e j z j a w i s k i w o d n i e s i e n i u d o świadomości p l e m i e n n e j i dą­ żeń e m a n c y p a c y j n y c h bądź t o ogółu I n d i a n bez w z g l ę d u n a p l e m i e n n ą przynależność, bądź t o poszczególnych p l e m i o n . N i e p r e c y z u j e poszczególne p l e m i o n a , czy też Indian w o n , czy za n a r o d y ogóle. O ile w (nations) odniesieniu do uznaje plemion Cherokee i Irokezów używanie t e r m i n u „naród" i „świadomość n a r o d o w a " m a uzasadnienie, o tyle zjawisko solidarności panindiańskiej pewne n i e m o ż e być t a k i m ter­ m i n e m określane. S t a n o w i s k o m ł o d y c h indiańskich p r z y w ó d c ó w r u c h u R e d P o w e r j e s t pełne w e ­ w n ę t r z n y c h sprzeczności. K r y t y k u j ą c społeczeństwo białych A m e r y k a n ó w zdają sobie z a r a z e m sprawę, że muszą w n i m uczestniczyć, jeśli chcą osiągnąć p e w n e s w o j e cele. D l a t e g o też w y k s z t a ł c e n i p r z y w ó d c y r u c h u R e d P o w e r w a l c z ą o t o , a b y w s z y s c y I n ­ d i a n i e k o r z y s t a l i z przysługującego i m o d 1924 r o k u p r a w a głosu. ( W y j ą t e k Arizona i Nowy zainteresować stanowi M e k s y k , g d z i e p r a w o t o u z y s k a l i d o p i e r o w 1948 r o k u . ) N i e ł a t w o j e s t I n d i a n życiem p o l i t y c z n y m Stanów Zjednoczonych, ponieważ w in­ diańskiej społeczności głęboko j e s t z a k o r z e n i o n e p o c z u c i e bezsilności w s p r a w a c h p o ­ l i t y k i . I n d i a n i e muszą w i ę c zrozumieć, że g ł o s o w a n i e n a k a n d y d a t a indiańskiego l u b takiego, n a którego I n d i a n i e mogą liczyć w może mieć poważne znaczenie p r z e p r o w a d z a n i u własnych postulatów, d l a i c h przyszłych losów. A b y głosy I n d i a n m o g ł y się w p o l i t y c e liczyć, muszą o n i s t w o r z y ć w ł a s n e s t r o n n i c t w o — j e d n o m y ś l n i e głosować n a t y c h s a m y c h k a n d y d a t ó w . W t y m c e l u należy się zjednoczyć p o c z ą t k o w o n a g r u n ­ c i e p l e m i o n , następnie w r a m a c h poszczególnych stanów, a p o t e m w całych S t a n a c h Zjednoczonych. T a k i m i s ł o w a m i w y r a z i ł p o d s t a w y indiańskiej solidarności P a u l B e r - nal, jeden z przywódców Rady W s z y s t k i c h Pueblo: „Czy I n d i a n i n jest b r z y d k i , n i e ­ piśmienny i b i e d n y , c z y I n d i a n i n j e s t d o b r z e u b r a n y i w y k s z t a ł c o n y w c o l l e g e ' u , o n w a s z y m [ I n d i a n — E N ] p r z y j a c i e l e m . Biały c z ł o w i e k n i e j e s t w a s z y m jest przyjacielem. J e s t w a s z y m p r z y j a c i e l e m t y l k o w t e d y , g d y czegoś o d w a s chce. M y ś l a ł e m w i ę c o t y m , co I n d i a n i n m o ż e zrobić, ż e b y s i e b i e ocalić. T e r a z z d e c y d o w a ł e m : p l e m i o n a s k i e muszą się z j e d n o c z y ć " (s. 244). indiań­ �204 RECENZJE Działalność m ł o d z i e ż y indiańskiej d o p r o w a d z i ł a d o t e g o w r e z e r w a t a c h Navahów r że w l a t a c h 6 0 - t y c h b l i s k o 90°/o I n d i a n b r a ł o c z y n n y udział w w y b o r a c h , p o d c z a s g d y dawniej głosowało zaledwie 6°/o. W y n a j ę t y m i specjalnie samochodami dostarczano i n f o r m a c j e o w y b o r a c h , k a n d y d a t a c h i p o l i t y c z n y c h c e l a c h działania r o d z i n o m , k t ó r e oddaliły się w góry n a l e t n i e p a s t w i s k a . D o w s z y s t k i c h u p r a w n i o n y c h d o głosowania d o t a r l i indiańscy a g i t a t o r z y . Ruch jedności przybiera formy panamerykańskie. W r o k u 1963 została wśród I n d i a n rozesłana d e k l a r a c j a następującej treści: „ D o w o d z ó w i d u c h o w y c h p r z y w ó d ­ c ó w I n d i a n k o n t y n e n t ó w Północnej i P o ł u d n i o w e j A m e r y k i ! Jest t o dzień, g d y W i e l k i D u c h w z y w a w s z y s t k i c h l u d z i . Jest t o dzień, g d y w s z y s c y nasi wielcy wodzowie wy­ p o w i a d a j ą się. J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e d a w n e indiańskie p r o r o c t w a zostaną speł­ n i o n e . J e s t t o dzień, g d y w s z y s t k i e p l e m i o n a zjednoczą się i będą j e d n y m n a r o d e m . Jest t o dzień, g d y n o w y naród z o s t a n i e s t w o r z o n y p r z e z m o c W i e l k i e g o t o dzień w i e l k i e j s p r a w i e d l i w o ś c i " D u c h a . Jest (s. 46). Czasy o b e c n e I n d i a n i e uważają za okres szczególnie w a ż n y w życiu społeczności indiańskich; j e s t t o o k r e s , g d y t r z e b a w y k a z a ć aktywność, obecnej jeśli czerwonoskórzy mają p r z e t r w a ć w a l k i p o l i t y c z n e j m o g ą być ś w i t e m n o w e j może i w d z i e j a c h całej A m e r y k i . W nowej biologicznie epoki w i kulturowo. Efekty dziejach I n d i a n , a być nadchodzącej epoce n i k t z B i a ł y c h n i e n a z w i e już I n d i a n i n a o b r a ź l i w y m s ł o w e m „ I n j u n " l u b p o g a r d l i w y m „Wódz". P r z y w ó d c y R e d P o w e r dążą d o u z y s k a n i a a k c e p t a c j i s w e g o r u c h u p r z e z pokolenie k o n s e r w a t y w n y c h przywódców poparcie swej przyjrzeniu w a l k i przez lewicowe się n o w e j indiańskiej koła w ideologii hasła i oskarżenia k u l t u r y amerykańskiej chów l e w i c o w y c h indiańskich, a z d r u g i e j i studenckich w Stanach Zjednoczonych. stwierdzamy, USA. Steiner Przy w j e d n a k n i e zadaje ideologii lewicowej sobie białej ważnegomłodzieży szej i d e o l o g i i n a drugą. Jeśli m a m i e j s c e t e n d r u g i p r z y p a d e k — co w y d a j e prawdopodobne — to pojawia się p y t a n i e , n a j a k i c h niej d l a młodzieżowych r u ­ znalazły się w i d e o l o g i i R e d P o w e r niezależnie, c z y też są w y n i k i e m w p ł y w u dziej na bliższym że p o b r z m i e w a j ą charakterystyczne przecież p y t a n i a , c z y t e m ł o d z i e ż o w e e l e m e n t y starsze s t r o n y liczą płaszczyznach pierw­ się b a r ­ zachodzą społeczne i d o k t r y n a l n e k o n t a k t y m i ę d z y p r z e d s t a w i c i e l a m i l e w i c o w e g o r u c h u mło­ dzieży białej i r u c h u R e d P o w e r . K s i ą ż k a S t e i n e r a w p r o w a d z a c z y t e l n i k a w p r o b l e m y interesujące i n i e z n a n e , w y ­ m a g a j e d n a k dużego k r y t y c y z m u i d y s t a n s u . A u t o r w y b r a ł b o w i e m p o s t a w ę ideologa, a n i e badacza. Ewa LANGUAGE special reference v e r s i t y Press Pomimo Nowicka USE A N D S O C I A L C H A N G E . Problems of m u l t i l i g u a l i s m t o E a s t e r n A f r i c a , E d . W . H . W h i t l e y , L o n d o n 1971, O x f o r d with Uni­ że w t y t u l e w i d n i e j e zastrzeżenie, iż w p r a c y u w z g l ę d n i o n o szczególnie p r o b l e m a t y k ę A f r y k i W s c h o d n i e j , książka t a z a i n t e r e s u j e n i e w ą t p l i w i e każdego, k t o z a j m u j e się z j a w i s k a m i społeczno-kulturalnymi całego k o n t y n e n t u afrykańskiego. J ę ­ zyk odgrywa dziś przecież podstawową rolę w procesach przemian kulturowych i d z i e l e k o n s o l i d a c j i p o l i t y c z n e j k a ż d e g o państwa afrykańskiego. N i c d z i w n e g o t o , iż p l o n I X M i ę d z y n a r o d o w e g o S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o , w ce, g r u d n i u 1968 r . n a u n i w e r s y t e c i e w D a r es S a l a a m , z a w a r t y w o m a w i a n e j daje wgląd w cały zespół n a d e r a k t u a l n y c h spraw, ważnych prze­ j a k i e odbyło się książ­ dla zrozumienia �205 RECENZJE s k o m p l i k o w a n y c h p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h A f r y k i współczesnej, a poniekąd także i i n ­ n y c h obszarów T r z e c i e g o Świata. Language use and social zostało w y d a n e n a z l e c e n i e I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n change I n s t i t u t e i książkę o p a t r z y ł o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i e m ley oraz dyrektor instytutu, D a r y l l Forde. teoretyczne, r e d a k t o r całości, W . H . W h i t ­ pierwszej części m a m y prace ogólne, n a które złożyło się sześć r o z d z i a ł ó w . Dotyczą o n e s t o s u n k u j ę z y k ó w r o ­ d z i m y c h do języka pozostawionego w Świata W przez kolonizatorów spuściźnie n i e p o d l e g ł y m p a ń s t w o m europejskich, problemów wiązania Trzeciego określonego języka z określonego t y p e m wykształcenia i s t a t u s u społecznego, a t a k ż e r o z m a i t y c h z a g a d ­ nień p s y c h o l o g i i w i e l o j ę z y c z n y c h Z u w a g i na b r a k miejsca poruszanych społeczeństw. niepodobna omówić p r z e z a u t o r ó w części t e o r e t y c z n e j . s z c z e g ó ł o w o całokształtu Warto przecież j e d n a k spraw zasygnalizo­ w a ć p o t e n c j a l n e m u c z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u c i e k a w ą systematykę t y p ó w p o l i t y k i zykowej, uprawianej p r z e z r z ą d y państw T r z e c i e g o Świata, j a k ą p o d a j e Fishman z nowojorskiego przez siebie А , В państwowy Yeshiva Joshua U n i v e r s i t y . Kreśli o n t r z y t y p y p o l i t y k i , ję­ A. nazwane i C. T y p A r e p r e z e n t u j e k r a j e , które ś w i a d o m i e w y b r a ł y j a k o j ę z y k mowę Europejczyków, a więc praktycznie r z e c z biorąc angielszczyznę l u b francuszczyznę, b y uniknąć konieczności w y b o r u pośród r o d z i m e j m o z a i k i l i n g w i ­ stycznej i ominąć państw t y p u A niebezpieczeństwa antagonizmów n a ogół zresztą n i e z n a j d o w a l i w odrębnionej spośród i n n y c h g r u p y j ę z y k o w e j ugruntowane tradycje historycznej z y k a ogólnonarodowego. T y p В międzyszczepowych. Politycy s w o i c h k r a j a c h jakiejś s i l n i e w y ­ i k u l t u r o w e j , posiadającej dostatecznie przeszłości, desygnującej tę grupę n a zalążek j ę ­ z kolei reprezentuje r z y ł y s o b i e własny, r o d z i m y d i a l e k t t y p u lingua k r a j e , które a l b o s z y b k o stwo­ j a k t o nastąpiło w Indonezji czy n a F i l i p i n a c h , a l b o też d y s p o n o w a ł y rodzimą, przedkolonialną tradycją językową, franca, k u l t u r o w ą i polityczną. T a m z j ę z y k a k o l o n i z a t o r ó w r e z y g n u j e języka rodzimego, mającego szansę p r z y pewnej się s z y b k o n a rzecz ostrożności n a u z y s k a n i e popular­ ności w c a ł y m społeczeństwie, m i m o j e g o różnorodności e t n i c z n e j . T a n z a n i a opowiadające szczyzny się za językiem językiem hausa w suahili, Nigerii a l e także i zwolennicy czy francuskiego językiem w wolof m o g ą podpadać p o d tę w ł a ś n i e kategorię. W r e s z c i e t y p С t o p a ń s t w a p a r o m a r o d z i m y m i t r a d y c j a m i j ę z y k o w o - k u l t u r o w y m i , które w i Kenia zastąpienia obawie angiel­ Senegalu, dysponujące przed wojną d o m o w ą n i e m o g ą z d e c y d o w a ć się n a d a n i e p i e r w s z e ń s t w a k t ó r e m u k o l w i e k z w i e l ­ k i c h j ę z y k ó w r o d z i m y c h . T e muszą f a k t y c z n i e n a d a l w a d m i n i s t r a c j i używać języka d a w n y c h najeźdźców e u r o p e j s k i c h j a k o m o w y n a j b a r d z i e j n e u t r a l n e j . Autor na rozważań daje adaptacji rodzimych popierania wszechnie rodzimego n a m ponadto wgląd w języków języka w do nowoczesnej jego postaci całokształt trudności cywilizacji. Rysuje klasycznej, w jakiej polegających n a m dylemat n i e jest on po­ używany przez masy, lecz k u l t y w o w a n y przez wąskie e l i t y tubylcze, l u b decydowania się n a u d z i e l e n i e p o p a r c i a j ę z y k o w i p o t o c z n e m u , p e ł n e m u o b c y c h ciałości, l e c z ż y w e m u , co m a k a p i t a l n e z n a c z e n i e d l a a k c j i u p o w s z e c h n i a n i a Równie ciekawa i może n a w e t d l a t y c h , którzy interesują się nale­ oświaty. poszczególnymi r e g i o n a m i A f r y k i , o w i e l e b a r d z i e j w a r t o ś c i o w a j e s t d r u g a część książki. Z a w i e r a o n a b o w i e m w y n i k i szczegółowych badań e m p i r y c z n y c h , z a w a r t y c h w t r z y n a s t u k o l e j n y c h rozdziałach. I t a k w g r u p i e zagadnień poświęconej s k u t k o m określonej p o l i t y k i języ­ k o w e j , j a k ą p r o w a d z i l i k o l o n i z a t o r z y , a następnie rządy p a ń s t w niepodległych znaj­ dujemy problematykę językową w życiu w Tanzanii nowoczesnej k u l t u r y narodowej s u n k u t r a d y c y j n y c h społeczności skiego. współczesnej Ugandy, kwestię w o p a r c i u o j ę z y k suahili muzułmańskich A f r y k i Czarnej tworzenia i sprawę sto­ d o języka angiel­ �206 RECENZJE W g r u p i e zagadnień dotyczących p o l i t y k i o ś w i a t o w e j m a m y rozważania poświę­ c o n e s k u t k o m społecznym i j ę z y k o w y m określonego w y b o r u ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e ­ kazu, nierównomiernego przyswajania s o b i e treści oświatowych przez poszczególne g r u p y społeczne, e t n i c z n e , j ę z y k o w e , a także p r z y k ł a d y u ż y w a n i a określonych języ­ k ó w p r z e z e l i t a r n e s f e r y współczesnego K a m e r u n u . Skomplikowane go języka i poprzednio omawiają wzmiankowane rozdziały poświęcone zagadnienie językowi w tamtejszych audycjach radiowych, rozwojowi w j ę z y k u luganda modernizacji somalijskiemu, j ę z y k a wolof, i trudnej kwestii terminologii, omawianej obcym rodzime­ używanemu zapożyczeniom n a przykładzie E t i o p i i . N i e z a l e ż n i e o d s y t u a c j i j ę z y k o w o - k u l t u r o w e j , j a k a p a n u j e w ś r ó d rzesz afrykań­ s k i e g o chłopstwa, m i a s t a C z a r n e g o K o n t y n e n t u t w o r z ą n i e j e d n o k r o t n i e własne, s p e ­ c j a l n e środowisko, g o d n e dociekań odrębnych. I d l a t e g o właśnie m i e j s k i e m u w i s k u j ę z y k o w e m u p o ś w i ę c o n o rozdział n a t e m a t n o w e g o , r o z w i j a j ą c e g o mieścia A k r y , M a d i n a , a d a l e j wyboru języka w Kampala s t u d i u m Azjatów i wielojęzycznemu żyjących w Nairobi, miastu A f r y k i środo­ się przed­ problemowi Tropikalnej — Lu- bumbashi. Całość książki zamyka rozdział poświęcony rozważaniom i w i e l o k u l t u r o w y m i społecznościami A f r y k i d z i s i e j s z e j , nad wielojęzycznymi pióra z n a n e g o uczonego-afry- kanisty Aidana Southalla. Omawiana p u b l i k a c j a — będąca d z i e ł e m w i e l u autorów — s t a n o w i j e d n a k dość z w a r t ą całość i p o z w a l a na zapoznanie się z j ę z y k i e m b a d a n y m o d s t r o n y j e g o łecznej i k u l t u r o w e j r o l i , a n i e o d s t r o n y l e k s y k a l n e j i g r a m a t y c z n e j , które z r o z d z i a ł ó w sowań zawierają językoznawców. pochodzenia rozważania w Szereg problemów znacznym s t o p n i u dotyczące przedstawionych zostało spo­ m i m o iż n i e ­ zaintere­ przez uczonych afrykańskiego, co już s a m o w s o b i e s t a n o w i e l e m e n t b a r d z o interesują­ c y i w a r t o ś c i o w y . T a k n p . rozdział pióra A l e g o A . M a z r u i z M a k a r e r e University C o l l e g e w K a m p a l a n a t e m a t s t o s u n k u i s l a m u afrykańskiego d o a n g i e l s z c z y z n y rza o b i e k t y w i z m e m wy i spokojnym prowadzeniem dawał niejednokrotnie p o w o d y z a r ó w n o świata e u r o p e j s k i e g o , w y k ł a d u , m i m o iż ó w t e m a t do nacjonalistycznej co i a f r o - a r a b s k i e g o . egzaltacji Nadzwyczaj przedstawicielom ciekawie jest s o w a n a p r z e z a u t o r a r o l a b r y t y j s k i c h w ł a d z k o l o n i a l n y c h w e wcześniejszych oraz nie rola misjonarzy posiadające Konfrontacja nigdy chrześcijańskich, w y d o b y w a j ą c y c h własnej arabszczyzny l i t e r a t u r y pisanej z angielszczyzną, n a powierzchnię dialekty islamu z afrykańskie narzecza. nieufność i postawy sklasyfikować i opatrzyć j e d n o z n a c z n y m i niepodobna pierwotne, chrześcijańswem, które w u c z o n e g o afrykańskiego obronne to zjawiska, zbyt pospiesznie ocenami. P o d o b n i e j a k n i e można dokonywać z b y t pospiesznych ocen wydarzeń politycz­ n y c h zachodzących w T r z e c i m Ś w i e c i e , t a k i w o c e n a c h p o l i t y k i j ę z y k o w e j , n a dominację pejskiego w t e g o czy i n n e g o obserwatora narzecza w danym kraju, ostrożność ze w s z e c h m i a r w s k a z a n a . P a ń s t w a A f r y k i c z y A z j i państw n a r o d o w y c h X I X - w i e c z n e j powstały tworzeniu się Europy. Stąd o b s e r w o w a ć r o l ę j ę z y k a w z uwzględnieniem decyzji jest d l a euro­ o d m i e n n y c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h o d t y c h , j a k i e towarzyszyły musimy zary­ okresach i muzułmanów względem w p ł y w ó w m o d e r n i z a c y j n y c h oczach ude­ drażli­ t w o r z e n i u się n o w y c h odpowiedniej perspektywy narodów A f r y k i i historycznej, a l e też i Azji etno­ g r a f i c z n e j . T a k i e m u w ł a ś n i e s p o j r z e n i u sprzyjają p r a c e , w których o b c y n a m p r z e c i e ż świat s t a j e się n a m bliższy p o d w a r u n k i e m u ś w i a d o m i e n i a sobie k u l t u r o w e g o tansu. Leszek Dzięgiel dys­ �207 RECENZJE JOHN С. D E W I L D E , V o l . I : The Africa, Przytłaczająca i zawodami Experiences with Synthesis; V o l . I I : The większość mieszkańców Agricultural Case Development Czarnej in Tropical B a l t i m o r e , M a r y l a n d 1967 Studies, Afryki trudni się rolnictwem b l i s k o z n i m z w i ą z a n y m i . M i m o w y s i ł k ó w , j a k i e czynią r z ą d y młodych państw afrykańskich, b y u p r z e m y s ł o w i ć a d m i n i s t r o w a n e p r z e z s i e b i e k r a j e , n i e m a m y podstaw d o przypuszczeń, by owa z gruntu rolnicza struktura zawodowa społe­ czeństw afrykańskich uległa w ciągu najbliższych l a t r a d y k a l n y m z m i a n o m . O d r o l ­ nictwa zatem, od jego stopnia modernizacji i adaptacji d o narastających potrzeb ludności A f r y k i zależy i będzie zależało w najbliższych l a t a c h w i e l e . N i e p o p e ł n i m y chyba błędu ryzykując rokim kontekście twierdzenie, kulturowym i iż r o l n i c t w o n o w o c z e s n e , pojęte w społecznym stać się może kluczem bardzo do sze­ rozwoju i a w a n s u Czarnego K o n t y n e n t u . Niezależnie o d problemów technicznych, j a k i m m u s i sprostać r o l n i c t w o n a t e r e n a c h A f r y k i , c o r a z częściej przedmiotem studiów nauko­ w y c h s t a j e się s a m r o l n i k afrykański i zespół z j a w i s k społeczno-kulturowych, w j a ­ k i m żyje. D o ś w i a d c z e n i a b o w i e m nicznie przenoszone n a obcy zdawały egzamin o s t a t n i c h co n a j m n i e j 25 l a t wykazują, iż mecha­ postępowania, jakie n i e r a z n a w e t z n a k o m i c i e w środowisku l u d z k i m E u r o p y czy Ame­ r y k i Północnej, t u t a j k u l t u r o w o grunt A f r y k i modele zawodzą, niosąc r o z c z a r o w a n i e p r e k u r s o r o m postępu cywiliza­ c y j n e g o i w z b u d z a j ą c nieufność A f r y k a n i n a . W r o k u 1960 A d a m C u r i e pisał, iż „ s p o ­ ł e c z e ń s t w o m o ż e zaakceptować l u b odrzucić z m i a n ę społeczną i gospodarczą l u b m o ż e u l e c z n i s z c z e n i u p r z e z tę z m i a n ę s k u t k i e m w ł a ś c i w o ś c i , j a k i e drzemią w j e g o zwyczajowym, w s t r u k t u r z e pokrewieństwa, w sankcjach, obowiązkach i prawie powinno­ ściach, w p r a w a c h i s t a t u s i e społecznym, a także w p o s t a w a c h r o d z i c ó w w o b e c d z i e ­ ci. Ale jeżeli zrozumiemy czeństw r o z w o j u stosowanego narzucony te sprawy, wówczas d o s y t u a c j i życia. C i e r p i e n i a jako można będzie uniknąć niebezpie­ i z d o ł a m y s o b i e u ś w i a d o m i ć m o ż l i w o ś c i pełniejszego, b a r d z i e j teoretyczny plan przynosi pomyślności bez tylko taki rozwój, który powiązania go do­ został z realiami spo­ łecznymi" . 1 Dziś z a t e m coraz częściej przedmiotem badań t e r e n o w y c h w krajach trzeciego świata stają się s k u t k i z m i a n y k u l t u r o w e j , jaką przyniosły n a poszczególnych o b s z a ­ rach zamieszkującym j e t u b y l c o m nie t y l k o zwykłe, z europejską cywilizacją, l e c z także z a m i e r z o n a nasilające się s t a l e z góry, r e a l i z o w a n a t o r ó w , p o t e m zaś p r z e z rządy r o d z i m e , p o l i t y k a r o z w o j u i m o d e r n i z a c j i m y s ł o w y c h , p r ó b zakładania g o s p o d a r s t w od t r a d y c y j n y c h f o r m etnografów i usiłujących towarowej, n a rozległą skalę p e w n y c h roślin rolno-hodowlanych opartych na b y t o w a n i a zasadzie — socjologów koloniza­ społeczności chłopskich. E f e k t y s z e r o k i c h n i e r a z p l a n ó w o ż y w i e n i a r o l n i c z e j p r o d u k c j i p r o j e k t y w i e l k i c h nawodnień, w p r o w a d z a n i a kontakty przez dociec wszystko przyczyn to staje prze­ odmiennej się m a t e r i a ł e m d l a t a k niestety wciąż licznych niepowodzeń człowieka n a t y m p o l u . T a k i n i e w ą t p l i w i e p r z y ś w i e c a ł c e l r ó w n i e ż i e k i p i e b a d a w c z e j J o h n a C. d e W i l d e , złożonej z A m e r y k a n ó w i F r a n c u z ó w , ekonomistów, ekspertów o d r o l n i c t w a t r o p i k a l ­ nego i antropologów społecznych, posiadających w k r a j a c h t r o p i k a l n y c h . De W i l d e przez p e w i e n International Bank przeprowadzono for Reconstruction za sobą w i e l o l e t n i czas b y ł s z e f e m r a d y and Development, badania. Plon i c h przedstawiono staż badawczy ekonomicznej pod auspicjami w omawianej t u pracy którego zbiorowej, A . C u r i e , Tradition, Development and Planning, "Sociological Review", N e w Series, V o l . 8 : 1960, N o 2, D e c e m b e r , o także p o r . J o h n С. d e W i l d e e t a l . , Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, V o l . 1, The Synthesis, B a l t i m o r e 1967, s. 47, g d z i e ó w f r a g m e n t artykułu A . C u r i e j e s t z a c y t o w a n y . 1 �208 RECENZJE p r z y c z y m w a r t o dodać, iż J . C. de W i l d e j e s t p o n a d t o a u t o r e m i n n e j , w y d a n e j w r o ­ ku 1966 p r a c y n a p o d o b n y t e m a t , l e c z traktującej o innych krajach afrykańskich. P r z e d s t a w i a n e t u t a j d w u t o m o w e dzieło p o s i a d a dość t y p o w y d l a t e g o t y p u o p r a ­ c o w a ń a n g l o s a s k i c h układ, w którym pierwsza część z a w i e r a rodzaj syntetycznego, z w i ę z ł e g o p o d s u m o w a n i a w y n i k ó w badań, n a t o m i a s t w d r u g i e j p r z e d s t a w i o n o mentację tego p o d s u m o w a n i a , szczegółowy opis terenowych case studies. doku­ Ułatwia t o c z y t e l n i k o w i k o r z y s t a n i e z całości. E k i p a u c z o n y c h w y b r a ł a s o b i e za t e r e n badań t a k i e o b s z a r y A f r y k i t r o p i k a l n e j , które dostarczyłyby n a j w i ę k s z e j blemów. Najwięcej ciu rozmaitych punktach tego kraju, zamieszkałych e t n i c z n i e i k u l t u r o w o społeczności. W i w Ugandzie, a po j e d n y m w oraz w T a n z a n i i . Szczególną wielkich, różnorodności p r o ­ u w a g i p o ś w i ę c o n o K e n i i , zbierając o b s e r w a c j e organizowanych Mali przez przebadano terenowe różniące się d w a obszary, zwrócono nakładem znacznych na ekonomiczne środków i Słoniowej społeczne przedsięwzięć i n a w o d n i e n i o w y c h w T a n z a n i i i M a l i , a także n a e f e k t y w n o ś ć pię­ siebie podobnie j a k Górnej Wolcie, Czadzie i Wybrzeżu Kości uwagę w od skutki osadniczych (lub jej brak) pracy afrykańskiej służby r o l n e j , działającej pośród n a d e r t r a d y c y j n i e gospodarujących n a ­ d a l chłopów wyniki Czarnego K o n t y n e n t u . Niestety w badań p r z e p r o w a d z o n y c h na obszarach omawianej Ugandy, książce n i e znalazły lecz i t a k bogaty się materiał d o s t a r c z a interesujących szczegółów z życia współczesnego chłopstwa C z a r n e j Afryki. A u t o r z y b o w i e m p u n k t p o p u n k c i e starają się przedstawić sposób, w j a k i t r a d y c y j n a kultura afrykańska reaguje na inspiracje personelu agrotechnicznego, p r z e z n i e g o a k c j e , n a bodźce e k o n o m i c z n e , s t o s o w a n e rzenia nowej hierarchii ich dobro wypada dążeń i w a r t o ś c i w rozwijane umysłowości r o l n i c t w a A f r y k i t r o p i k a l n e j , n i e deprecjonują t r a d y c y j n e j , afrykańskiej kultury i z drugiej stwo­ chłopa afrykańskiego. zauważyć, iż n i e usiłują o n i n i k o g o obarczać w y ł ą c z n ą dzialnością za z a c o f a n i e nie na p r z e z rządy i n a p r ó b y strony widzą Na odpowie­ zbyt realne pochop­ trudności, p r z e d k t ó r y m i s t a j e n i e l i c z n a , k i e p s k o wyposażona służba r o l n a C z a r n e g o K o n t y n e n ­ t u . Uznając swoiste racje jednej i d r u g i e j s t r o n y a u t o r z y orientują społeczności chłopskie A f r y k i t r o p i k a l n e j są n i e j a k o s k a z a n e stylu życia, p o n i e w a ż zmusza je do tego wynikłe p r z e l u d n i e n i e , postępujące w y n i s z c z e n i e z rozwoju eksploatowanej się przecież, iż n a modernizację medycyny i swego higieny w p r y m i t y w n y sposób p r z y ­ r o d y i — przede w s z y s t k i m — w z r o s t a m b i c j i życiowych A f r y k a n i n a . A u t o r z y starają się zrozumieć n a j c h a r a k t e r y s t y c z n i e j s z e c e c h y afrykańskiego rol­ n i c t w a chłopskiego n a południe o d S a h a r y , w y n i k a j ą c e z t a k i c h chociażby f a k t ó w , j a k z n i k o m e możliwości, których d o s t a r c z a p r y m i t y w n e j g o s p o d a r c e t r o p i k a l n e środowi­ s k o n a t u r a l n e , p r z y p o z o r a c h b u j n e j obfitości, czy posiadająca s e t k i l a t t r a d y c j i ptacja plemion afrykańskich wiodąca do kostnienia w do takich polegającym na uporczywej uprawie wobec b r a k u pod względem najprostszych nawet roślin na fenomenie żywieniowych, handlowej narzędzi się lęku infrastruktury, przed swoje prastarej tradycji ludów p i e r w s z y m r z ę d z i e r o z w i ą z a n y , j e ż e l i chłop afrykański Autorzy wracają przedstawiając przyczyny do rzekomo niego zacofanie i technik rolniczych, a wreszcie T e n p r o b l e m , posiadający korzenie w istnieją­ rezygnacją dyskutują o d d z i e l e n i u u p r a w y roślin o d c h o w u z w i e r z ą t cywilizacyjnie. nierów- kulturowym, o tradycyjnym dla A f r y k i m u s i być w ada­ naturalnych, do u p r a w y s k r a w k a c h ziemi, p r z y a b s o l u t n y c h p u s t k o w i a c h . Zatrzymują z samowystarczalności warunków ciągu o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu osiąga k a t a s t r o ­ f a l n e w r ę c z r o z m i a r y n a najłatwiejszych opodal trudnych p e w n y c h s t e r e o t y p a c h postępowania. Śledzą d a l e j nomierność o s a d n i c t w a , k t ó r e w cych właśnie zresztą wyłącznie i w dalszych prestiżowego piszą domowych. afrykańskich, ma awansować partiach trzymania książki, olbrzymich s t a d b y d ł a w A f r y c e , dając u z a s a d n i e n i e t e g o z j a w i s k a także i e k o n o m i c z n e j natury. �209 RECENZJE W ogóle dużo m i e j s c a p o ś w i ę c o n o m o t y w a c j o m chłopa afrykańskiego, j e g o sobowi reagowania na oferowane spo­ m u p e r s p e k t y w y z m i a n y s t y l u życia. J e d e n z r o z ­ d z i a ł ó w s z c z e g ó ł o w o t r a k t u j e n p . o z a k o r z e n i o n e j w ś r ó d r o l n i k ó w afrykańskich ności d o tego, b y i c h g o s p o d a r s t w a tu powody owego zjawiska i n f r a s t r u k t u r z e gospodarczej były samowystarczalne tkwiące n i e t y l k o w żywnościowo. n a d a l nierozwiniętej dąż­ Widzimy dostatecznie C z a r n e j A f r y k i , b r a k u dróg, p u n k t ó w h a n d l o w y c h , m a ­ g a z y n ó w i o r g a n i z a c j i w y m i a n y t o w a r ó w , l e c z także w s w o i s t e j k u l t u r z e społeczności chłopskich. Autorzy afrykańskich rodzaje wskazują na specyficzny dualizm ekonomiczny r o d z i n poligamicznych, gdzie rozgraniczone tradycyjnych są ściśle n i e t y l k o pewne p r a c przynależnych m ę ż c z y z n o m i k o b i e t o m , a l e także i p o m i ę d z y płcie p o ­ d z i e l o n o udział w z y s k a c h , j a k i e o w e p r a c e przynoszą. D e W i l d e t w i e r d z i , iż k o b i e t a afrykańska zgodnie z obyczajem musi wyżywić swoje d z i e c i i męża, a z a t e m dba p r z e d e w s z y s t k i m o u p r a w i a n e p r z e z s i e b i e rośliny ż y w i e n i o w e , szczególnie, iż n a d ­ w y ż k i i c h m o ż e spieniężać n a t a r g u . N a t o m i a s t mężczyzna, d o n i e d a w n a w z a s a d z i e rolnictwem takich się n i e zajmujący, j a k bawełna czy teraz kawa, własne p o t r z e b y , z a k u p n o w e j l u k s u s o w y c h przedmiotów zaczyna źródło dostrzegać w dopływu gotówki, uprawach którą towarowych, może zużywać na żony, w y p r a w i a n i e u c z t d l a sąsiadów l u b n a b y w a n i e osobistego użytku. N a t y m t l e , z d a n i e m a u t o r ó w książki, m o ż e n a w e t dochodzić d o spięć m i ę d z y k o b i e t a m i a m ę ż c z y z n a m i w r o d z i n a c h a f r y ­ kańskich, czego d o w o d e m mają być p e w n e w y d a r z e n i a w N i g e r i i czy T a n z a n i i . K w e ­ s t i a t a w y m a g a ł a b y z a p e w n e szerszego o m ó w i e n i a i n i e j e s t t u t a j n a s z y m c e l e m w i j a n i e t e g o t e m a t u . Chodziło r a c z e j o p r z y k ł a d c i e k a w y c h p r o b l e m ó w jakie omawiana praca przedstawia. A syfikacji u p r a w y i pogodzenia j e s t i c h niemało. O t o n p . z a g a d n i e n i a jej z odwiecznym r y t m e m robót roz­ kulturowych, polowych inten­ rodziny chłopskiej, której sytuację d o d a t k o w o k o m p l i k u j e o d p ł y w m ł o d y c h m ę ż c z y z n d o p r a c sezonowych w przemyśle w y d o b y w c z y m . Albo sprawa wprowadzania nowoczesnych narzędzi i m a s z y n r o l n i c z y c h , które — s t o s o w a n e w y r y w k o w o •—• p o w o d u j ą n p . z j a ­ wisko zaorywania nie potrafi z b y t w i e l k i c h o b s z a r ó w pól, których następnie r o d z i n a n a czas oczyścić z pieniącego się c h w a s t u . P r z y się c i ą g n i k ó w •— i n n a sprawa czy w ł a ś c i w i e używanych czym i w fakt pełni chłopska pojawienia wykorzystywa­ n y c h — d o k o n u j e r e w o l u c j i w mentalności A f r y k a n i n a , k t ó r e m u u ż y w a n i e t y c h m a ­ szyn zaczyna imponować. Spośród w i e l u i n n y c h zagadnień, t a k i c h j a k r e a g o w a n i e taż r o l n y , u d z i e l a n i e m u k r e d y t u , dzielczości kowania wiejskiej, wymieńmy czy p r ó b y niezwykle interesujący z i e m i . T r a d y c y j n a własność z i e m i w cały p o d z i e l o n y A f r y k a n i n a na instruk­ wprowadzania Afryce, rozmaitego typu p r o b l e m własności polegająca spół­ i użyt­ n a t y m , iż areał j e s t m i ę d z y poszczególne r o d y , których c z ł o n k o w i e w s z y s c y są j e g o u ż y t k o w n i k a m i — p r z e ż y w a dziś k r y z y s . Z d r u g i e j s t r o n y t y p własności i n d y w i d u a l ­ n e j , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n y n p . d l a chłopstwa e u r o p e j s k i e g o , dopiero się wykształca. A u t o r z y dają l i c z n e p r z y k ł a d y różnych f o r m m o d e r n i z a c j i d a w n y c h s t r u k t u r agrar­ n y c h z K e n i i , Rodezji, M a l a w i , a także z K o n g a , Rwandy, Afryki Zachodniej. spółdzielniach i Piszą sukcesu t y c h Afryce o spółdzielni, które zdają chłopskich egzamin. Burundi próbują Dowodzą, iż oraz z uchwycić częstokroć m o d e r n i z a c j a u d a j e się t a m , g d z i e j e j p r e k u r s o r z y zdołali d o n i e j przyczyny w Czarnej przekonać t r a d y c y j n e , l o k a l n e w s p ó l n o t y r o d o w e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y próbują a u t o r z y s k l a ­ syfikować decydują pod względem społecznym tych .rolników się p r z e ł a m a ć opór k o n s e r w a t y w n e j afrykańskich, społeczności k i e d y n a w e t izolację w z g l ę d e m g r u p y , zawiść, p o m a w i a n i e o c z a r y i t p . 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 którzy pierwsi l o k a l n e j , ryzykując nie­ �210 RECENZJE Ogólnie rzecz Wilde'a przeczyta biorąc wydaje się, iż książkę wydaną p o d redakcją J . C. z z a i n t e r e s o w a n i e m każdy, k t o i n t e r e s u j e się p r o c e s e m de przemian g o s p o d a r c z y c h i k u l t u r o w y c h l u d ó w A f r y k i współczesnej. Leszek S Y L V I A LEITH-ROSS, African women. A study Dzięgiel New York, of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, ss. 366 Praca tu w S y l v i i L e i t h - R o s s , e f e k t j e j o s o b i s t y c h doświadczeń z k i l k u l e t n i e g o p o b y ­ Afryce, kobiet, stanowi bardzo ilustruje interesujące i c h ekonomiczną studium aktywność, a codziennego także życia przedstawia nigeryjskich społeczną i p o z y c j ę m a t e k , żon i w d ó w . Oryginalność książki w y p ł y w a z f a k t u , że w g „ p r a k t y c z n i e w s z y s t k i e i n f o r m a c j e u z y s k a n e są o d k o b i e t i że z w y c z a j e , liczności i w y d a r z e n i a o p i s a n e są z k o b i e c e g o informacje pochodziły prawa, oko­ p u n k t u widzenia". Dotychczas p r a w i e w y ł ą c z n i e o d m ę ż c z y z n , co sprzyjało p r a w d z i w e g o n i e j e d n o k r o t n i e obrazu badanego rolę autorki bowiem powstaniu nie­ społeczeństwa. A u t o r k a — n i e będąca z a w o d o w y m a n t r o p o l o g i e m — z r a c j i s p r a w o w a n y c h w d e ­ partamencie szkolnictwa Nigerii funkcji ze s p o ł e c z e ń s t w e m afrykańskim, d o b r z e miała możność j e j c h a r a k t e r y z u j e się dużą dozą s y m p a t i i d l a b a d a n e j Sylvia Leith-Ross korzystała bezpośredniego znała o p i s y w a n y z pomocy przez obcowania siebie k r a j , a praca zbiorowości. tłumaczek, a większość czasu w p r o w i n c j i O w e r r i , czego w y n i k i e m j e s t s z c z e g ó ł o w y o p i s c o d z i e n n e g o spędziła życia k o b i e t z obszaru Nneato i N g u r u . Przeprowadziła ona j e d n a k porównawcze b a d a n i a w stach O w e r r i i P o r t H a r c o u r t , gdzie z j a w i s k a przeobrażeń społecznych mia­ zachodziły w y r a ź n i e j i s z y b c i e j . I n f o r m a c j e pochodzą z końca l a t 3 0 - t y c h n a s z e g o s t u l e c i a , j e d ­ nakże s z e r e g o p i s y w a n y c h f a k t ó w — zwłaszcza jeżeli r o z p a t r u j e m y t r a d y c j e r o w e — n i e zatraciło d o t e j p o r y s w e j kultu­ aktualności. P r a c ę w y d a n o w 1965 r o k u . P i e r w s z ą przedstawioną społecznością j e s t zbiorowość N n e a t o zajmująca się p r a ­ w i e w y ł ą c z n i e r o l n i c t w e m . W s i e A k a b o , U b a h a i E z i a m a p o w i ą z a n e ze sobą pokrewieństwa, odizolowane b y ł y o d świata z e w n ę t r z n e g o i n i e m i a ł y p r a w i e s i e c i dróg, a komunikację w y ł ą c z n i e pieszą. P o d z i a ł p r a c y w o m a w i a n e j spójnią żadnej społeczności, a c z k o l w i e k w t e o r i i ścisły, różny b y ł w p r a k t y c e . W i e l e czynności stanowiących t a b u d l a k o b i e t ( n p . p r a c e b u d o w l a n e ) , już w wać. Wyraźniejszy o p i s y w a n y c h czasach n i e c o podział o b s e r w o w a ć m o ż n a b y ł o w mogły one w y k o n y ­ r o l n i c t w i e , gdzie męż­ czyźni z a j m o w a l i się t r a d y c y j n i e p r z y g o t o w a n i e m z i e m i p o d u p r a w ę , a u p r a w a należała d o k o b i e t . N a d w y ż k i w roślin ż y w i e n i o w y c h , g o s p o d a r s t w i e , m o g ł y być s p r z e d a w a n e , kobiet i ich dzieci . 1 nych towarów chętnych między Maty położonymi n a użytek obok malowane, to produkt jedynego siebie wspomnia­ także m a t y w y p l a t a n e z długich, wąskich liści, te, c z a s a m i roli zużytkowane się d u ż y m udziałem k o b i e t , które prócz w y ż e j sprzedawały nabywców. n i e zostały a dochód z n i c h p r z e z n a c z o n y Handel lokalny, prowadzony w s i a m i , charakteryzował które mające kobiecego rzemiosła s p o t y k a n e g o n a t y m obszarze. B a r d z o interesujące u w a g i dotyczące f u n k c j i k o b i e t w h a n d l u płodami r o l n y m i i artykułami ż y w n o ś c i o w y m i w muzułmańskiej o s a d z i e B a t a g a r a w a w północnej N i ­ g e r i i z n a j d u j e m y w p r a c y P o l l y H i l l , Hidden trade in Hausaland, „Man", vol. 4 : 1969 n r 3. 1 �211 RECENZJE Ciekawe autorka w informacje dalszej dotyczące poszczególnych części p r a c y . O m a w i a cyklów obrzędy życia k o b i e t przedstawia związane z n a r o d z i n a m i m a ł ż e ń s t w e m , w d o w i e ń s t w e m i t p . ; szczególnie interesujące w y d a j ą się być dziecka, zwyczaje z w i ą z a n e z założeniem r o d z i n y . T r u d n o j e s t ustalić, o d k t ó r e g o m o m e n t u u z n a j e d z i e w c z y n ę za zamężną — o d c h w i l i w s p ó l n e g o z a m i e s z k a n i a , żeństwa, s t w i e r d z e n i a brzemienności l u b u r o d z e n i a d z i e c k a , c z y też w r e s z c i e witego wypłacenia wałach. Dziecko o k u p u za żonę. Jest t o p r o c e s urodzone po zawarciu r o d z i c o m żony. N a w e t w całko­ o t r u d n y c h do u c h w y c e n i a i n t e r ­ umowy niezależnie o d f a k t u , c z y j e s t j e g o r z e c z y w i s t y m się skonsumowania mał­ małżeńskiej ojcem należy do mężczyzny i c z y d o k o n a n o całej opłaty w y p a d k u r o z p a d u małżeństwa, k i e d y k o b i e t a p o w r a c a do r o d z i n n e g o d o m u , n i e m a p r a w a zabrać ze sobą d z i e c i . 2 Należy podkreślić, że kobiety d o m u , męża i dzieci. Prócz I b o miały h a n d l u , który s w e własne, zapewniał niepodległe życie, i m ekonomiczną obok niezależność i k o n c e n t r o w a ł się g ł ó w n i e n a l o k a l n y m t a r g u , b ę d ą c y m w p e w n y m sensie c e n t r u m życia w i o s e k i szansą w y k a z a n i a m o ż l i w o ś c i k o b i e t „ i c h k l u b e m i i c h t e a t r e m , g a ­ zetą i pocztą", k o b i e t y m o g ł y spełniać w a ż n ą w społeczności funkcję dibia duchów, wróżbiarz, dziedziczna Trzeba lekarz). Z zasady przysługująca mężczyźnie, i w w y p a d k u b r a k u m ę s k i e g o p o t o m k a dibia D i b i a n i e były p r z e z z w y k ł y c h mężczyzn. W w żaden sposób w y ś w i ę c a n e i mogły była córkę. stopnia być wta­ poślubione N n e a t o s p o t y k a n o także k o b i e t y „ w y w o ł u j ą c e a t a j e m n i c y t e g o m i s t e r i u m żadna d z i e w c z y n a ta mógł wtajemniczyć zaznaczyć j e d n a k , że k o b i e t a n i e mogła osiągnąć n a j w y ż s z e g o jemniczenia. (mediator funkcja deszcz", n i e mogła powierzyć mężczyźnie, n i e była też d o n i e j d o p u s z c z a n a osoba z d a l s z e j l i n i i p o k r e w i e ń s t w a . Wpływy zewnętrzne samowystarczalna, śniejsze n a omawianą społeczność b y ł y z n i k o m e . oparta na tradycyjnych metodach prowadzenia europejskie sprzęty występowały stosunkowo rzadko. Gospodarka była prac, a nowocze­ Emigracja, zarówno s e z o n o w a , j a k i stała, w i ę k s z y c h g r u p ludności n i e była w ó w c z a s z n a n a . I n d y w i d u a l ­ nie mężczyźni s z u k a l i p r a c y w p o b l i s k i c h m i a s t a c h ( E n u g u , A b a , O n i t s h a , P o r t H a r c o u r t ) , lecz l i c z b a i c h n i e była d u ż a . Brakowało też możliwości 3 zarobkowania e u r o p e j s k i c h p l a n t a c j a c h . S z k o l n i c t w o n i e było rozwinięte, a u t o r k a w s p o m i n a nie o m i s y j n e j szkole p r o w a d z o n e j d l a d z i e w c z ą t pożądane b y ł y b y przez Metodystów. Według ogólnej o p i n i i k o b i e t , raczej spodarstwa domowego i wychowania gramu na jedy­ szkoły w y u c z a j ą c e dobrego prowadzenia d z i e c i , aniżeli uczące w e d ł u g n o r m a l n e g o go­ pro­ szkolnego. Drugą studiowaną przez autorkę społecznością jest rolniczo-handlowa ludność N g u r u . T e n n a j b a r d z i e j zagęszczony o b s z a r p r o w i n c j i O w e r r i (384 os. n a k m ) o b r a ­ 2 z o w a ł już i n n y s t a n k u l t u r y . P r z e l u d n i e n i e k r a j u p o w o d o w a ł o , że s t o s o w a n o prak­ t y c z n i e ciągłą u p r a w ę z i e m i , t y l k o n i e w i e l k i p r o c e n t leżał odłogiem. D r o g i b y ł y s t o ­ s u n k o w o liczne i dobrze utrzymane. Podobnie j a k w Nneato obserwujemy t u d w a r o ­ dzaje nym h a n d l u , p r z y c z y m ważniejszą okręgiem w i e j s k i m . (Olej r o l ę spełniała sprzedaż p r o d u k t ó w p o z a i ziarno palmy olejowej). Na miejscowych lokal­ jarmar- P o d o b n i e n i e c o s y t u a c j a kształtuje się w i n n y m n i g e r y j s k i m p l e m i e n i u — Y o r u b a . P o c e r e m o n i i zaślubin i d o k o n a n i u opłaty za żonę mężczyzna u z y s k u j e p r a w o d o p r a c y żony, wyłączności stosunków s e k s u a l n y c h i d z i e c i p r z e z nią n a r o d z o n y c h . W w y p a d k u r o z w o d u m o ż e zażądać o d k o b i e t y d a l s z e j o p i e k i n a d dziećmi, które p o ­ zostają j e g o własnością. P r a c a P. C. L l o y d a Agnatic and Cognatic Descent among the Yoruba, „ M a n " , v o l . 1 : 1966 n r 4. W r e z u l t a c i e p r z e l u d n i e n i a w późniejszym o k r e s i e ludność I b o m i g r o w a ł a d o p r z e m y s ł o w y c h o ś r o d k ó w m i e j s k i c h N i g e r i i . I t a k I b o s t a n o w i l i b l i s k o c z w a r t ą część ludności L a g o s . I n f o r m u j e o t y m p r a c a w y d a n a p r z e z G . M . C a r t e r National Unity and Regionalism in Eight African States, I t h a k a , N e w Y o r k 1966, s. 28. 2 3 �212 RECENZJE k a c h p o j a w i a ł y się już w ó w c z a s w y r o b y e u r o p e j s k i e , n a c z y n i a i narzędzia s p o t y k a n o także w i n d y w i d u a l n y c h z a g r o d a c h . Ludność o m a w i a n e g o t e r e n u t r u d n a była w n a ­ w i ą z a n i u k o n t a k t ó w , nieufność o k a z y w a ł y zwłaszcza k o b i e t y . B y ć może, iż przyczy­ niała się d o t e g o pamięć słynnego b u n t u w A b a (1929), który n i e w ą t p l i w i e pozosta­ w i ł t r w a ł e ślady w p s y c h i c e k o b i e t . W i e l e z n i c h pochodziło w ł a ś n i e z obszaru. Opisywane zwyczaje związane z z a w a r c i e m omawianego z w i ą z k u małżeńskiego podobne są d o o m a w i a n y c h p o p r z e d n i o , lecz moralność była w p e w n y m sensie b a r d z i e j wiązła l u b raczej o p i n i a p u b l i c z n a , która ją w y z n a c z a , nieco luźniejsza. roz­ Powstaje p r o b l e m , czy i w j a k i m s t o p n i u k o n t a k t ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , u m o ż l i w i o n y p o ­ przez ożywiony h a n d e l , w p ł y w a ł n a kształtowanie się p o s t a w i p o t r z e b miejscowej ludności. O d p o w i e d ź n i e j e s t łatwa. W z a s a d z i e stwierdzić należy, że z m i a n y takie zauważono wśród pokolenia. swoje jedynie młodszego Kobiety „uświadomienie" p r z e j a w i a ł y w n i e z a d o w o l e n i u z d o t y c h c z a s o w y c h w a r u n k ó w życia, l e c z odnosiło się t o t y l k o d o k w e s t i i m a t e r i a l n y c h , a n i e k o r e s p o n d o w a ł o ze w z r o s t e m p o t r z e b kultu­ rowych. Następnie p o z n a j e m y w m i a s t o O w e r r i , które s t a n o w i d o b r y p r z y k ł a d stadium przemian, bardziej zaawansowanej niż omawiane społeczności poprzednio, chociaż k o r z e n i a m i t k w i ą c e jeszcze m o c n o w przeszłości. M i a s t o , którego liczebność p r z e k r a ­ czała w o m a w i a n y c h czasach 2 t y s . mieszkańców, z a s i e d l o n e b y ł o p r z e z ludność rol­ niczą, zajmującą się u b o c z n i e h a n d l e m . Z interesującej n a s społeczności k o b i e t 97°/o 4 z a j m o w a ł o się r o l n i c t w e m i h a n d l e m , pozostała ilość posiadała w y ż s z y nieco status społeczny — c o m o g ł o łączyć się z w y ż s z y m p o z i o m e m w y k s z t a ł c e n i a . B y ł y t o żony 5 nauczycieli, ukończyły urzędników państwowych, szkołę. M i a s t o tworzyło zbiorowości I b o . P o d z i e l o n e czy wreszcie aglomerację miejscowe bardziej dziewczęta zwartą b y ł o n a pięć części, z a m i e s z k a n e niż przez które szereg innych wielkie rodziny (posiadające w s p ó l n e g o p r z o d k a ) . Ciekawe niami, spostrzeżenia dotyczą j a k zawarcie nego p o g r z e b u związku (stosowana w obrzędów związanych z t a k ważnymi małżeńskiego, n a r o d z i n y d z i e c k a , w y p a d k u śmierci osoby wydarze­ ceremonia znacznej — podwój­ była wyrazem szczególnego s z a c u n k u i u z n a n i a , j a k i m d a r z y l i ją p o t o m n i ; n a s t ę p o w a ł o t o n a ogół k i l k a l a t p o śmierci, a obrządek t e n dotyczyć m ó g ł także k o b i e t ) . Szerzej n i e c o z a j m u j e się p r a c a p r o b l e m e m małżeństwa, p o r ó w n u j ą c wciąż „zwyczajowe" ze spotykanym coraz częściej małżeństwem popularne chrześcijańskim. O b s e r w o w a ć t u m o ż n a p e w n ą sprzeczność m i ę d z y etyką chrześciańską a n i e m obowiązków i przywilejów przez afrykańskich poślubionej w e d ł u g reguł kościoła posiadają wierają również stwo zwyczajowe, małżeństwo zwyczajowe. chrześcijan, którzy pojmowa­ prócz żony n a ogół stałe k o n k u b i n y , bądź też z a ­ W i e l u Afrykańczyków preferuje małżeń­ które u m o ż l i w i a r o z w ó d w w y p a d k u b r a k u d z i e c i . A f r y k a n i e j e s t jeszcze p r z y g o t o w a n a do p r a k t y c z n i e nierozerwalnego Według m i e j s c o w y c h obyczajów małżeństwa k o b i e t a n i e o d p o w i e d n i o przez chrześcijańskiego. współmałżonka trak­ t o w a n a miała p r a w o opuścić g o i żądać p o m o c y l u b i n t e r w e n c j i s t a r s z y c h c z ł o n k ó w rodu . Powodem 6 nieporozumień małżeńskich b y w a ł o n a ogół niespełnianie w sposób L i c z b a m i e s z k a ń c ó w przekroczyła o b e c n i e 20 t y s . ( w g Oxford Regional Econo­ mic Atlas, Africa, O x f o r d 1965). B a r d z i e j w s p ó ł c z e s n e d a n e dotyczące m i a s t a i p r o ­ w i n c j i O w e r r i z n a j d u j e m y w p r a c y W . B . M o r g a n a , J . C. P u g h a, West Africa, Lon­ d o n 1969, s. 43, 44, 316, 322. C i e k a w y m z j a w i s k i e m o p i s a n y m p r z e z autorkę j e s t t z w . „ t r a i n i n g h o m e " , z a ­ ł o ż o n y w 1906 r . p r z e z T o w a r z y s t w o M i s y j n e . Szkoła t a p r z e z n a c z o n a w y ł ą c z n i e d l a dziewcząt, prócz umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a uczyła z a s a d d o b r e g o p r o w a d z e n i a g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o . B y ł a o n a w y s o k o c e n i o n a p r z e z m i e j s c o w ą ludność. P o d o b n y z w y c z a j i n g e r o w a n i a w s p r a w y r o d z i n y — w sensie p o z y t y w n y m — 4 5 6 �213 RECENZJE należyty w z a j e m n y c h powinności i o d m i e n n y p o g l ą d n a k w e s t i ę r o l i i p o z y c j i małżonka w r o d z i n i e . I t a k w y s t ę p o w a n i e t z w . „odpłatności m a ł ż e ń s k i e j " współ­ powoduje, iż k o b i e t a m o ż e być uważana za „ w ł a s n o ś ć " , j a k i t o w s z y s t k o , co o n a d o m a ł ż e ń s t w a w n o s i . Z d r u g i e j s t r o n y k o b i e t y sądzą, iż t o , co w n i o s ł y o n e w p o s a g u , p o z o s t a j e n a ­ d a l i c h własnością. W e d ł u g ogólnie s p o t y k a n e j m o w e g o w i n n y zajmować o p i n i i k o b i e t y prócz p r o w a d z e n i a gospodarstwa się także r o l n i c t w e m i h a n d l e m , przyczyniając do­ się w t e n sposób d o p o w i ę k s z e n i a d o c h o d ó w r o d z i n y . S a m e k o b i e t y , czynią t o zresztą chętnie, pragnąc p e w n e j Ostatnią z niezależności m a t e r i a l n e j . przedstawionych n a m społeczności jest czysto miejska zbiorowość w P o r t H a r c o u r t , s t o l i c y p r o w i n c j i O w e r r i , licząca w o m a w i a n y m o k r e s i e około 20 t y s . mieszkańców . Heterogeniczna ludność c h a r a k t e r y z o w a ł a 7 się już w ó w c z a s p r z e w a g ą liczebną mężczyzn, którzy n a p ł y w a l i t u z odległych t e r e n ó w w wyraźną poszukiwa­ n i u p r a c y . W i e l e k o b i e t m i e j s k i c h posiadało o b o k g r a n i c m i a s t a działki, n a których m o g ł y u p r a w i a ć p e w n e rośliny ż y w i e n i o w e , n a t o m i a s t większość k o b i e t mieszkających t u okresowo wyjeżdżała d o s w y c h r o d z i n n y c h miejscowości p r z y n a j m n i e j do r o k u d l a d o p i l n o w a n i a sadzenia d w a razy i z b i e r a n i a u p r a w i a n y c h płodów. Podział pracy był już w y r a ź n i e określony; k o b i e t y z a j m o w a ł y się s p r a w a m i d o m u , h a n d l e m i e w e n tulną pracą n a r o l i , p o d c z a s g d y m ę ż c z y ź n i t r a k t o w a n e było raczej j a k o przejściowe przyjmowali miejsce pracę z a r o b k o w ą . Miasto pobytu, ludzie przybywali t u dla z a r o b k u , n i e myśląc o o s i e d l e n i u się n a stałe. Jeśli b u d o w a l i d o m y , t o t y l k o d l a z a ­ bezpieczenia dochodów i powiększenia i c h poprzez w y n a j m o w a n i e ambicji budowane były w Każda z przybywających czy Onitsha; Port s t r o n a c h r o d z i n n y c h , n a oczach pokoi. „Domy i c h zazdrosnych krewnych. r o d z i n przenosiła w ł a s n e z w y c z a j e z O w e r r i , A b a , O k i g w i H a r c o u r t n i e istniał j a k o j e d n o s t k a k u l t u r o w a . B y ł o t o p r z e z które l u d z i e p r z e c h o d z i l i , niosąc s w ó j w ł a s n y , d u c h o w y oczywistą, że w e j ś c i e w nowe, odmienne sobą p e w n e n i e u c h r o n n e z m i a n y w środowisko w psychice wyrwanych W w y p a d k u k o b i e t m o g ł o t o m i e ć następstwa n e g a t y w n e , miejsce, b a g a ż " . Jest konsekwencji z rodzimego sprawą pociągało kręgu za osób. zwłaszcza jeśli r o z p a t r u j e ­ m y s p r a w y moralności. S y t u a c j a m a t e r i a l n a k o b i e t o m a w i a n e j społeczności n i e z a w ­ sze była d o b r a . P r z y k ł a d o b s e r w o w a n y c h w mieście k o b i e t czerpiących i n t r a t n e z y s k i z p r o s t y t u c j i nakłaniał i d z i e w c z ę t a I b o d o nierządu, p r z y c z y m p r o c e d e r wały, j a k w i e l e ten trakto­ i n n y c h z a w o d ó w . N a i c h u s p r a w i e d l i w i e n i e należy dodać, że m o ż l i ­ wości j a k i e g o k o l w i e k p r z y g o t o w a n i a szkoły, p r o w a d z o n e z a w o d o w e g o były d l a k o b i e t z n i k o m e . Istniejące n a ogół p r z e z t o w a r z y s t w a m i s y j n e , m i a ł y c h a r a k t e r ogólnokształ­ cący. C i e k a w o s t k ą j e s t działalność j e d n e j z n i e l i c z n y c h w o w y m czasie w N i g e r i i p r y ­ w a t n e j k o e d u k a c y j n e j szkoły w y ż s z e j , która kształciła 16 d z i e w c z ą t i o k o ł o 90 c h ł o p ­ ców. Szkoła owa stanowiła jednak wyjątek i n i e mogła rozwiązać omawianego problemu. Recenzowana p r a c a daje interesujący d z i e j postępowych, a w p e w n y m obraz jednego z najliczniejszych, sensie n a j b a r d z i e j prymitywnych plemion najbar­ nigeryj- skich. Jako grupa o ubogim stosunkowo dziedzictwie k u l t u r o w y m przy b r a k u zinsty­ tucjonalizowanej szybkiej religii Ibo wykazywali zdolność adaptacji do nowych w a r u n k ó w i ł a t w o u l e g a l i w e s t e r n i z a c j i . O d g r y w a l i o n i znaczną r o l ę w o k r e s i e kolo- o b s e r w u j e m y w ś r ó d p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e s p r a w y s p o r n e m o g ą b y ć n a życzenia z a i n t e r e s o w a n y c h s t r o n rozstrzygane przez p r z e d s t a w i c i e l i starszej generacji. P r o b l e m p o r u s z a p r a c a A . S o u t h a l l a [ r e d . ] , Social Change in Modern Africa, O x f o r d 1969, r o z d z . : „ F a m i l y l i f e a m o n g t h e Y o r u b a i n L a g o s , N i g e r i a " , s. 315. P o r t H a r c o u r t liczył w l a t a c h 6 0 - t y c h już 72 t y s . m i e s z k a ń c ó w , j e s t t o d r u g i со do wielkości p o r t N i g e r i i . D a n e z p r a c y L . R a t a j s k i e g o , Afryka, W a r s z a w a 1966. 7 �214 RECENZJE n i a l i z m u a n g i e l s k i e g o , a p o u z y s k a n i u p r z e z N i g e r i ę niepodległości, dzięki i n t e l i g e n c j i , s p r y t o w i i e n e r g i i objęli także w i e l e ważniejszych właśnie tej g r u p y p l e m i e n n e j w y d a j e się być szczególnie g o d n e u w a g i . s t a n o w i s k . Dlatego 8 też Anna E S T E R B O S E R U P , Woman's role in economic studium Partyka L o n d o n 1970, G e o r g e development, A l l e n a n d U n w i n L t d , ss. 283 W d o b i e m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r c z e j zachodzącej w większości współczesnych s p o ­ łeczności k r a j ó w procesach i n d u s t r i a l i z a c j i i łączącej się z t y m m i g r a c j i w i e ś — m i a s t o , zmieniają t z w . T r z e c i e g o Świata, w się p r a w a i funkcje kobiet, zmienia się także i c h a k t y w n o ś ć z a w o d o w a . W s z y s t k i e te zagadnienia w p r a c y E s t e r B o s e r u p , duńskiego n a u k o w c a w pełni u d o k u m e n t o w a n e s t u d i u m socjologiczno-ekonomiczne tycznie nie badanego aspektu ekonomicznego mianach zacofanych znajdują i konsultanta przy odzwierciedlenie ONZ, nigdy stanowiącej dotąd systema­ r o z w o j u , j a k i m jest r o l a kobiet w prze­ gospodarczo krajów. P u n k t e m wyjściowym rozważań Ester Boserup jest przedstawienie sytuacji w p r y ­ mitywnych społecznościach w i e j s k i c h , istniejących t a m systemów gospodarki działu p r a c y . W n a j p r o s t s z y m p o d z i a l e m ó w i ć m o ż e m y o m ę s k i m i żeńskim g o s p o d a r k i r o l n e j . O g ó l n i e p r z y j m u j e m y , iż p i e r w s z y j a c h A z j i , p o d c z a s g d y w A f r y c e par excellence s p o t y k a n y jest głównie w gospodarki kobiecej używany i stosowano występowały kra­ w y s t ę p u j e żeński s y s t e m p r a c y w n i c t w i e . Podział t a k i wyrastał z r o d z a j u prowadzonej Wzory i po­ systemie 1 głównie w w danym kraju regionach, g d z i e pług u p r a w ę przemienną, p r a c a w p o l u w y k o n y w a n a rol­ gospodarki. nie był była wyłącz­ n i e p r z e z k o b i e t y , p r z y c z y m udział m ę ż c z y z n ograniczał się g ł ó w n i e d o k a r c z u n k u . 2 Odmiennie watną przedstawia własność ziemi się s y t u a c j a w i stosunkowo k r a j a c h azjatyckich, gdzie z n a j d u j e m y liczną klasę b e z r o l n e j wiejskiej pry­ społeczności. Występuje t u możliwość k o r z y s t a n i a z p r a c y n a j e m n e j , a głównie s t o s o w a n y m narzę­ d z i e m j e s t pług. P o d z i a ł p r a c y w p ł y w a n a o d p o w i e d n i e kształtowanie się stosunków w e w n ą t r z s p o łecznych, a szczególnie s p o t y k a n y c h generalizację, m o ż e m y systemów małżeńskich. I t a k , stosując stwierdzić, iż istnieją d w a g ł ó w n e t y p y k o b i e t y w nościach w i e j s k i c h , w zależności o d o c e n i e n i a j e j r o l i j a k o p r a c o w n i k a . W pewną społecz­ regionach gospodarki wędrownej, gdzie praca w p o l u w y k o n y w a n a jest przede w s z y s t k i m przez k o b i e t y , mają o n e w i ę k s z ą osobistą wolność, a także p e w n ą ekonomiczną niezależność. W t a k i c h społeczeństwach w y s t ę p u j e szeroki zasięg p o l i g a m i i , p o n i e w a ż posiadanie k i l k u żon łączy się z m o ż l i w o ś c i ą u p r a w i a n i a w i ę k s z e j ilości z i e m i i s t w a r z a lepszą P r o b l e m t e n o m a w i a p r a c a K . E 11 i o 1 1 a, An African School, A record of Experience, C a m b r i d g e 1970, s. 205, a także c y t o w a n a już National Unity and Re­ gionalism in Eight African States, s. 28, 545. R o l ę k o b i e t w życiu społecznym i g o s p o d a r c z y m społeczności p i e r w o t n y c h o m a ­ w i a p r a c a D . P a u 1 m e, [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Berkeley and Los Angeles 1963. Zmianę t r a d y c y j n e j gospodarki w w y n i k u m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a : w p r o w a d z e ­ n i a pługa, o b s e r w u j e m y n a p r z y k ł a d z i e k e n i j s k i e g o p l e m i e n i a L u o , g d z i e k o b i e t y z a j ­ m o w a ł y się p r y m i t y w n y m r o l n i c t w e m , l e c z z c h w i l ą z a s t o s o w a n i a pługa u p r a w ą z i e m i zaczęli z a j m o w a ć się t a k ż e mężczyźni. P r o b l e m t e n p o r u s z a p r a c a A . W a 1 i g ó r s k i e g o , Społeczność afrykańska w procesie przemian 1890-1949 г., S t u d i u m w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e g o p l e m i e n i a L u o , W a r s z a w a 1969. 8 1 2 �215 RECENZJE p o z y c j ę społeczną. K o b i e t a j e s t t u c e n i o n a i d l a p o z y s k a n i a żony m ę ż c z y ź n i n o k r o t n i e składają w y s o k i e opłaty j e j r o d z i n i e . M a ł ż e ń s t w o p o l i g a m i c z n e niejed­ występuje w i ę c w A f r y c e n a południe o d S a h a r y , a t a k ż e w części o b s z a r ó w p o ł u d n i o w e j Azji, w s z ę d z i e t a m , g d z i e z n a j d u j e m y d o s t a t e k z i e m i nadający się d o w y k o r z y s t a n i a w d ł u g o o d ł o g o w y m s y s t e m i e . W s z ę d z i e , g d z i e s p o t y k a m y konieczność i n t e n s y w n e g o wyko­ r z y s t a n i a n i e w i e l k i e g o o b s z a r u z i e m i , s t o s u j e się gospodarkę p ł u g o w ą i k o b i e t a j e s t n i e w i e l e l u b w o g ó l e n i e a n g a ż o w a n a w pracę n a r o l i , j e s t o n a c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o ­ n a o d s w e g o m ę ż a l u b o j c a , a t y l k o z n i k o m a część m a ł ż e ń s t w j e s t p o l i g a m i c z n a . S y ­ tuacja taka dominuje w Niewybaczalnym r e g i o n a c h h i n d u s k i e j , chińskiej, a także a r a b s k i e j błędem Europejczyków c t w a o m a w i a n y c h krajów jest zapoznanie posiadających kultury. w p ł y w n a rozwój rolni­ l u b n i e u z n a w a n i e istniejących t r a d y c j i p o ­ działu p r a c y w społecznościach t u b y l c z y c h . Z d a r z a ł o się, iż w k r a j a c h , g d z i e g ł ó w n a rola gospodarcza nowoczesnych p r z y p a d a ł a k o b i e c i e , s t a w i a n o j e d n a k n a mężczyzn, których uczono m e t o d g o s p o d a r k i r o l n e j , p o d c z a s g d y k o b i e t y , będące g ł ó w n y m i u ż y t ­ k o w n i k a m i z i e m i , k o n t y n u o w a ł y użycie t r a d y c y j n y c h m e t o d u p r a w y . P r z y b y c i e E u ­ ropejczyków pogarszało pozycję kobiet, zachodnia administracja bowiem cedowała n i e j e d n o k r o t n i e p r a w a i własność k o b i e t n a i c h m ę ż ó w , c o d o p r o w a d z i ł o n a w e t do k r w a w y c h r o z r u c h ó w ( r e w o l t a w A b a , 1929 r.) . s I n n y p r o b l e m s t a n o w i s e z o n o w a p r a c a k o b i e t z p l e m i o n o n i s k i m s t a t u s i e społecznym w gospodarstwach bogatszych n a terenach, gdzie nie m a t r a d y c j i gospodarki cej. P r z y p a d k i t a k i e z n a j d u j e m y kobie­ w I n d i a c h , g d z i e o k o ł o 40°/o p r a c o w n i k ó w r o l n y c h s t a n o w i ą k o b i e t y pracujące n a j e m n i e . Interesujące j e s t p r z y t o c z o n e p r z e z autorkę rozróżnienie s p o t y k a n y c h w świecie typów zaangażowania k o b i e t w prace w r o d z i n n y m g o s p o d a r s t w i e : — k o b i e t a B l i s k i e g o W s c h o d u n i e pracująca (nie posiada także wolności osobistej), — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej k o b i e t a z a j m u j e się g ł ó w n i e g o s p o d a r s t w e m domo­ w y m w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u uczestnicząc w p r a c a c h r o l n i c z y c h , — w regionach południowo-wschodniej m a s p o r y udział w pracy w Azji gospodarstwie k o b i e t a jest aktywnym pracownikiem, rodzinnym, przyjmuje także p r a c e n a ­ jemne, — w r e s z c i e k o b i e t a afrykańska, która n i e j e s t u t r z y m y w a n a p r z e z męża, l e c z sama t r o s z c z y się o s i e b i e i rodzinę, przyjmując k a ż d y t y p zajęcia. O c z y w i ś c i e j a k każda g e n e r a l i z a c j a i ta przedstawia t y l k o ogólny s c h e m a t i n a poszczególnych t e r e n a c h m o g ą w y s t ę p o w a ć z n a c z n e o d c h y l e n i a . A f r y k a ń s k a 4 m a n p . s t o s u n k o w o m a ł y udział w p r o d u k c j i cash, crop, kobieta g ł ó w n i e d l a t e g o , że w p l a n t a ­ c j a c h z a t r u d n i a n i są mężczyźni, l e c z t a k ż e i d l a t e g o , że w e w ł a s n y m gospodarstwie są o n i r ó w n i e ż a k t y w n i p r z y u p r a w i e p ł o d ó w n a s p r z e d a ż . N a s u w a się p y t a n i e , j a k 5 wyglądać będzie s y t u a c j a k o b i e t w miarę modernizacji rolnictwa, powstaje także W y d a r z e n i a t e podkreślające n i e z w y k ł ą zdolność organizacyjną k o b i e t w w a l c e o i c h p r a w a o p i s u j e p r a c a S. L e i t h - R o s s , African Women, A study of the Ibo of Nigeria, W a s h i n g t o n 1965, s. 22-39. Interesujący j e s t c y t o w a n y p r z e z autorkę p r z y k ł a d n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a Y o r u b a , g d z i e k o b i e t y w y k o n y w a ł y t y l k o 7 % p r a c y n a r o l i . W y k a z y w a ł y się o n e n a t o ­ m i a s t a k t y w n y m udziałem w h a n d l u . Jednakże i t o n i e j e s t regułą. D u ż e f a r m y k a k a o posiadają k o b i e t y w p o ł u d ­ n i o w e j G h a n i e . Są o n e z w y k l e m n i e j s z e j e d n a k o d p r o w a d z o n y c h p r z e z m ę ż c z y z n , którzy korzystają z p r a c o w n i k ó w n a j e m n y c h ; p o n a d t o k o b i e t y z o b l i g o w a n e są z w y ­ k l e d o u p r a w y roślin ż y w i e n i o w y c h . P r o b l e m o m ó w i o n y w p r a c y z b i o r o w e j D . В i eb u y c k , [ r e d . ] , African Agrarian Systems, O x f o r d 1966, a także w p r a c y P. H i l l , Studies in Rural Capitalism in West Africa, C a m b r i d g e 1970. 3 4 5 �216 RECENZJE problem odpowiedniego ich przygotowania d o spełnianego z a w o d u , jeśli mają kon­ t y n u o w a ć s w ą pracę. N i e z a w s z e j e d n a k k o b i e t y pozostają n a w s i , c o r a z częściej s p o t y k a m y j e w w o d a c h m i e j s k i c h . R o l ę i pozycję k o b i e t w mieście p r z e d s t a w i a za­ Ester Boserup w I I części s w e j p r a c y . M i a s t a k r a j ó w r o z w i j a j ą c y c h się t o t w o r y s t o s u n k o w o m ł o d e , w y ­ rastające dookoła p o r t ó w , w z d ł u ż l i n i i k o l e j o w y c h l u b g ł ó w n y c h dróg, k t ó r y m i prze­ biegały s z l a k i h a n d l o w e . J a k o c e n t r a k o l o n i a l n e j a d m i n i s t r a c j i pełniły też o n e r o l ę h a n d l o w y c h i usługowych p l a c ó w e k n a t e r e n i e o s a d n i c t w a e u r o p e j s k i e g o . lekcji przy przyjmowaniu przez Europejczyków ludzi do pracy Zasady se­ odzwierciedlone są w y r a ź n i e p r z e z proporcję płci m i e s z k a ń c ó w m i a s t . S p o t y k a m y n i e j e d n o k r o t n i e m i a s t a t z w . „ m ę s k i e " , zwłaszcza w niektórych k r a j a c h A f r y k i . S k r a j n y m p r z y k ł a d e m t a k i e j p o l i t y k i są m i a s t a A f r y k i P o ł u d n i o w e j i R o d e z j i , a w i ę c okręgi przemysłu k o p a l n i a ­ nego. N i s k i e z a r o b k i afrykańskich p r a c o w n i k ó w n i e p o z w a l a ł y i m n a u t r z y m y w a n i e r o d z i n , które pozostawały n a w s i . P o d o b n a s y t u a c j a w y s t ę p u j e w k r a j a c h A z j i i 1ак n p . w I n d i a c h p r z e w a g a m ę ż c z y z n w niektórych m i a s t a c h sięga n a w e t 2 5 % . K o n t r a ­ s t e m są s k u p i s k a m i e j s k i e A m e r y k i Łacińskiej w których, w r e z u l t a c i e ciągłych p r o ­ cesów m i g r a c j i p r z e w a ż a j ą k o b i e t y , p o d c z a s g d y rta o b s z a r a c h rolniczych pozostają mężczyźni. Zastanawiając się n a d rolą k o b i e t w m i a s t a c h w y j ś ć m u s i m y z i c h wkładu r o z w o j u h a n d l u . T r a d y c j e udziału k o b i e t w t e j d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i różne są w maitych okręgach. Stanowią one połowę handlarzy w wielu krajach A f r y k i (Ghana l u b nawet większość w ś r ó d — 80%), N i g e r i a do roz­ tradycyjnych Wsch. — 50%) , natomiast 6 z a l e d w i e niecały j e d e n p r o c e n t z a j m u j e się h a n d l e m w większości k r a j ó w a r a b s k i c h , gdzie możliwość z a t r u d n i e n i a k o b i e t w h a n d l u i rzemiośle j e s t n i e d o przyjęcia, o n e mniejszością n a w e t w ś r ó d k l i e n t ó w , p o n i e w a ż z a k u p a m i j e d z e n i a , a n a w e t k o b i e c y c h zajmują się mężczyźni. W p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Azji znajdujemy g i o n y , g d z i e p r o c e n t o w y udział m ę ż c z y z n i k o b i e t w h a n d l u j e s t p r a w i e r ó w n y 50%i), j e d n a k ż e już n a o b s z a r a c h z a m i e s z k a n y c h p r z e z ludność p o c h o d z e n i a (Singapur, T a i w a n ) udział k o b i e t n i e p r z e k r a c z a przed­ głównym z a w o d e m k o b i e t , które s a m e zabiegają o u t r z y m a n i e s i e b i e i r o d z i n y , p o n i e w a ż siadają czesnym nie­ i n n e g o źródła d o c h o d u , z w a ż y w s z y f a k t , iż n i e p o ­ o n e n a ogół ż a d n e g o z a w o d u sektorze re­ (około chińskiego 15 p r o c e n t , p o d c z a s g d y w r e w o l u c y j n y c h C h i n a c h osiągał z a l e d w i e 7%). H a n d e l , prócz r o l n i c t w a j e s t w i e l e jest możliwości znalezienia są ubrań ani przygotowania h a n d l u z a t r u d n i a n i są j e d n a k z w y k l e do i n n e j pracy. W nowo­ mężczyźni, n a w e t n a o b s z a ­ r a c h , g d z i e k o b i e t y d o m i n o w a ł y w h a n d l u t r a d y c y j n y m . W skrócie s t w i e r d z i ć należy, że r o l a k o b i e t w n o w o c z e s n y m hinduskiej i chińskiej, h a n d l u w r o z w i j a j ą c y c h się k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , a także w atlantyckich krajach Ameryki Łacińskiej, gdzie m o c n y b y ł w p ł y w k u l t u r y hiszpańskiej, n i e j e s t duża, p o n i e w a ż i s t n i e j e t u g ł ę b o k o zakorzeniony k u l t u r o w y sprzeciw w o b e c udziału k o b i e t w handlu. Natomiast tam, g d z i e k o b i e t y spełniają t r a d y c y j n i e p o w a ż n i e j s z e f u n k c j e w t e j d z i e d z i n i e z n a j d u j e m y w i ę k s z ą ilość z a t r u d n i o n y c h w h a n d l u k o b i e t ( n p . w gospodarki, południowo-wschod­ n i e j A z j i ) , lecz b a r d z o często p r o c e n t i c h j e s t n i e w y s o k i p r z e z ogólnie n i s k i poziom wykształcenia, a t a k ż e tendencję d o d a w a n i a p r i o r y t e t u m ę ż c z y z n o m w r e k r u t a c j i d o wszelkich nowoczesnych Rola kobiet w zawodów. „męskich" miastach ogranicza się g ł ó w n i e d o u s ł u g . 7 Występuje R o l ę k o b i e t H a u s a w h a n d l u n a t e r e n i e północnej N i g e r i i p o r u s z a p r a c a H i l l , op. cit, s. 147. U d z i a ł k o b i e t w d o c h o d a c h r o d z i n y p o p r z e z h a n d e l artykułami ż y w n o ś c i o w y m i ( n p . p r z y g o t o w y w a n i e i s p r z e d a w a n i e p o r c j i j e d z e n i a g o t o w y c h d o spożycia) i p o 6 7 �217 RECENZJE t u społecznie s z k o d l i w e z j a w i s k o p r o s t y t u c j i , k t ó r e m u s p r z y j a s t o s u n k o w o mała ilość k o b i e t w o w y c h m i a s t a c h . W k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej duża część k o b i e t z a t r u d ­ n i o n a j e s t j a k o służba d o m o w a i azjatyckich sektorem (60°/o), p o d c z a s g d y w k r a j a c h a r a b s k i c h , afrykańskich t y m zajmują się mężczyźni. Zaznacza się j e d n a k wyraźnie t e n d e n c j a w z r o s t u s e k t o r u usług d o m o w y c h w r a z z e k o n o m i c z n y m r o z w o j e m k r a j u , p r z y c z y m z a w o d y t e stają się c o r a z w y ł ą c z n i e j miast p y t a n i e , dlaczego t a k mało k o b i e t z n a j d u j e m y i d l a c z e g o większość p r z e d s i ę b i o r c ó w p r e f e r u j e „żeńskie". N a s u w a danego się n a t o ­ wśród pracowników przemysłu mężczyzn, m i m o iż w i e l e z j ą c y c h się k r a j ó w s t o s u j e z a s a d y różnych płac d l a osób o d m i e n n y c h płci rozwija­ wykonują­ c y c h t e s a m e p r a c e . Otóż k o b i e t a k o r z y s t a z p e w n y c h p r z y w i l e j ó w , t a k i c h j a k o g r a ­ niczenia pracy w nocy czy p r a c y p o d ziemią w kopalnictwie, wreszcie przysługuje j e j określona ilość płatnych z w o l n i e ń z tytułu o p i e k i n a d dziećmi i u r l o p ó w rzyńskich — częstszych w k r a j a c h o n i s k i m s t o p n i u r o z w o j u . Jest rzeczą rystyczną, iż s a m e k o b i e t y preferują p r a c ę w s e k t o r z e macie­ charakte­ h a n d l u czy też c h a ł u p n i c t w o , co u m o ż l i w i a i m dowolność c z a s u p r a c y , a w i ę c w y w i ą z y w a n i e się p r z y p r a c y dowej także i z o b o w i ą z k ó w Przyczyn w znikomej stosunkowo roli zawo­ domowych. kobiet w nowoczesnym n i s k i m s t o p n i u wykształcenia p r z e m y ś l e szukać należy także dziewcząt. P r z y k ł a d o w o można iż w I n d i a c h i k r a j a c h a r a b s k i c h , g d z i e udział u c z n i ó w i u c z e n n i c w podać, grupie w i e k u 15-19 l a t m a się j a k 4 : 1 , już w g r u p i e 20-24 l a t kształtuje się w s t o s u n k u 1 0 : 1 . W p ł y ­ wa na to w pewnym stopniu niski wiek zakładania r o d z i n y . T r a d y c j e w kształceniu d z i e w c z ą t rzadkością są także w A f r y c e , g d z i e p r z e z długie l a t a szkoły m i s y j n e dziły i n n y p r o f i l n a u c z a n i a d l a dziewcząt, ucząc j e p r z e d e w s z y s t k i m p r a k t y c z n y c h . Obecnie 8 łudniowej A f r y k i w sposób użytkują prowa­ przedmiotów zaszły t u i s t o t n e z m i a n y i n p . w ś r ó d studentów B a n t u z P o ­ 1960 r o k u 40°/o s t a n o w i ł y dziewczęta. P o w s t a j e p y t a n i e , w swe wykształcenie k o b i e t y . Z rozważań Ester Boserup jaki w y n i k a , iż stanowią o n e z n i k o m y p r o c e n t p r a c o w n i k ó w a d m i n i s t r a c j i w y ż s z e g o s t o p n i a n i e t y l k o w k r a j a c h rozwijających się, l e c z także i w w y s o k o 1 2 % ) . W większości k r a j ó w z a c o f a n y c h zindustrializowanych (ZSRR g o s p o d a r c z o з/ l u b n a w e t w i ę c e j — pracujących 3 z a w o d o w o k o b i e t t o n a u c z y c i e l k i , p o n i e w a ż z a w ó d t e n w y k o n y w a ć mogą k o b i e t y t a k ­ że i t a m , g d z i e są o n e t r a d y c y j n i e o d i z o l o w a n e szość w pozostałych Afryce, t o pielęgniarki i służba j e d n a k zaznaczyć należy, iż w d i a c h , p i e l ę g n i a r s t w e m zajmują o d życia społecznego, n a t o m i a s t w i ę k ­ medyczna. pewnych Proporcje takie spotykamy społecznościach A z j i , n p . w I n ­ się t y l k o k o b i e t y z s e k t niższych. Z r o z w o j e m eko­ n o m i c z n y m w z r a s t a l i c z b a k o b i e t w y k o n u j ą c y c h p r a c e b i u r o w e . W niepodległych k r a ­ jach afrykańskich położonych n a południe o d S a h a r y szybki stopień afrykanizacji W połączeniu z b r a k i e m w y ż e j w y k s z t a ł c o n y c h osób o b u płci d a j e k o b i e t o m s k i m unikalną sposobność wejścia do zawodów poprzednio prawie afrykań­ zmonopolizowa­ n y c h p r z e z mężczyzn. Ostatnia w część pracy poświęcona o s t a t n i c h l a t a c h przybierających jest n a sile w procesom wiejsko-miejskiej słabo r o z w i n i ę t y c h j a c h , a także t o w a r z y s z ą c y c h t e m u z j a w i s k społecznych. N i e z a w s z e są o n e ne, bowiem obserwować można rozbicie rodzin wskutek migracji gospodarczo samotnego kra­ pozytyw­ przebywania ś r e d n i c t w o w h a n d l u r y b a m i w s p o m i n a też p r a c a J . S. L a F o n t a i n e , City Politics, A study of Leopoldville, 1962-1963, C a m b r i d g e 1970, s. 56. Opis takiego właśnie „training-home" d l a dziewcząt z n a j d u j e m y w pracy Leith-Ross, op. cit., s. 189 n . N a t o m i a s t interesujący p r o b l e m w p r o w a d z a n i a szkolenia z a w o d o w e g o k o b i e t w A f r y c e w s c h o d n i e j (krótkoterminowe k u r s y szkole­ n i a r o l n i c z e g o w K e n i i ) — z j a w i s k o ciągle jeszcze w A f r y c e n i e t y p o w e — w s p o m i n a p r a c a J . C. de W i l d e , Experiences with Agricultural Development in Tropical Af­ rica, v o l . 1, s. 190, B a l t i m o r e 1967. 8 �218 RECENZJE m ę ż c z y z n w m i a s t a c h , narastającą w t y c h w a r u n k a c h prostytucję, a co za t y m i d z i e b r a k s z a c u n k u w ogóle d l a k o b i e t m i e j s k i c h pracujących s a m o d z i e l n i e . Te problemy społeczne n i e m o g ą j e d n a k p o w s t r z y m a ć p r o c e s ó w m i g r a c j i , k t ó r e są e l e m e n t e m odłącznym ekonomicznego r o z w o j u każdego k r a j u . Z m i a n y w y w o ł a n e się d o zupełnie o d m i e n n e g o społeczność pierwotna środowiska są t y m w i ę k s z e , i m b a r d z i e j p r y m i t y w n a j e s t i procesy przystosowania zachodzą wówczas wolniej, p r o w a d z i ć n a w e t d o zupełnego w y a l i e n o w a n i a j e d n o s t k i . Z m i e n i a się cała rodziny, bowiem jej członkowie wykonują n i e t y l k o odmienną mogą egzystencja pracę, l e c z także zmieniają sposób życia. W y s t ę p u j e konieczność płacenia za k w a t e r y m i e j s k i e za m i e j s c e p o d n a m i o t ) , b r a k możliwości w y k o n y w a n i a s z e r e g u czynności dodatkowe źródło p o ż y w i e n i a , utrzymywanie ścisłych k o n t a k t ó w i t p . R a d y k a l n i e z m i e n i a się a k t y w n o ś ć k o b i e t , g d y cała r o d z i n a żyje w (nawet odgrywa­ j ą c y c h p o w a ż n ą r o l ę w życiu społeczności w i e j s k i e j , t a k i c h j a k p o l o w a n i e wiące nie­ przeniesieniem — stano­ rodzinnych mieście, p o ­ n i e w a ż większość czynności w y k o n y w a n y c h p r z e z n i e d l a p o d n i e s i e n i a s t a n d a r d u ż y ­ c i a całej r o d z i n y n i e m o ż l i w a j e s t d o w y k o n y w a n i a w d a r s t w o d o m o w e n i e j e s t już s a m o w y s t a r c z a l n e w a r u n k a c h miejskich. Gospo­ i s z e r e g dóbr t r z e b a zdobyć za p i e ­ niądze. W s k u t e k s i l n e g o obciążenia budżetu r o d z i n y k o b i e t y z m u s z o n e w a n i a pieniędzy drogą p r a c y z a r o b k o w e j . są d o zdoby­ R ó ż n e są m o ż l i w o ś c i a k l i m a t y z a c j i d o ż y ­ c i a w n o w y c h w a r u n k a c h k o b i e t pochodzących ze społeczności o o d m i e n n y c h t r a d y ­ c j a c h . Stąd w wować procesach możemy generalizuje modernizacji pewne wzory gospodarczej krajów aktywności zawodowej Trzeciego Świata k o b i e t , które Ester obser­ Boserup w t e n sposób: — w k r a j a c h k u l t u r y a r a b s k i e j , g d z i e w i e j s k i e k o b i e t y z a a n g a ż o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m i p r a w i e w y ł ą c z n i e w p r a c e d o m o w e obcując z ścisłym k r ę g i e m rodziny, t y l k o z n i k o m a i c h ilość (około 5°/o) j e s t a k t y w n a z a w o d o w o w m i e ś c i e ; — w k r a j a c h A m e r y k i Łacińskiej, w której p o d w p ł y w e m k u l t u r y n i e było t r a d y c y j n e g o oporu do samodzielnej pracy europejskiej k o b i e t poza r o d z i n n y m d a r s t w e m , a d z i e w c z ę t a w y s y ł a n o chętnie d o m i a s t , b y pracując w b o g a t y c h j a k o służące zarabiały n a w ł a s n e u t r z y m a n i e , z n a j d u j e m y stosunkowo gospo­ domach wysoki (25- 33°/o) udział k o b i e t w p r a c y z a w o d o w e j w m i e ś c i e ; — w południowo-wschodniej Azji, gdzie wysoka jest aktywność kobiet, które pracują w r o l n i c t w i e , z n a j d u j e t o o d p o w i e d n i k także i w dużym u d z i a l e k o b i e t w z a ­ wodach miejskich (30-40%i). Warto t u wspomnieć o Indonezji, gdzie 2 5 % kobiet m i e j s k i c h p r a c u j e z a w o d o w o . Jest t o z j a w i s k o , j a k i e g o n i e s p o t y k a m y w i n n y c h k r a ­ j a c h muzułmańskich ; 9 — k r a j e afrykańskie cechują się n a t o m i a s t w y s o k ą aktywnością kobiet w c a c h r o l n i c z y c h , a t a k ż e w w i e j s k i m h a n d l u n a m a ł ą skalę (zwłaszcza obszar Zachodniej). Wbrew liczba pracuje t e m u , czego zawodowo w można b y się spodziewać, mieście. P r z y c z y n ą stosunkowo mała i c h tego jest b r a k k w a l i f i k a c j i i kształcenia, co u t r u d n i a m o ż l i w o ś ć z n a l e z i e n i a pracy w nowoczesnym mysłu n a w e t I s t n i e j e t u także t r a d y c y j n a kobietom w Afryce Zachodniej. pra­ Afryki sektorze wy­ prze­ niechęć m ę ż c z y z n d o p r a c y i c h żon i córek p o d w ł a d z ą o b c e g o mężczyzny. P r o c e s y a d a p t a c j i do w życia w mieście t r u d n i e j s z e są w k r a j a c h , gdzie kobiety p r a c y n a r o l i , a m n i e j mają sposobności z n a l e z i e n i a skich, podczas g d y m i g r a c j a jest m n i e j s z y m problemem są b a r d z i e j zajęcia w aktywne warunkach miej­ t a m , gdzie przeniesione do m i a s t a k o b i e t y m o g ą k o m p e n s o w a ć s w ó j m a ł y udział w n a t u r z e d o d o c h o d ó w r o d z i n y w i ę k s z y m udziałem w z a r o b k a c h pieniężnych n a m i e j s k i c h b a z a r a c h c z y w sektorze C e n n e i n f o r m a c j e dotyczące aktywności z a w o d o w e j k o b i e t w k r a j a c h p o ł u d n i o ­ w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j A z j i z n a j d u j e m y w p r a c y G . M y r d a l a, A s í a n D r a ­ m a . An Inquiry into the Poverty of Nations, H a r m o n d s w o r t h 1968, s. 494, 1731 n . 9 �219 RECENZJE u s ł u g o w y m n o w o c z e s n e g o m i a s t a . Spełnia t o szczególną rolę w ków niewykwalifikowanych, zarobki kobiet bowiem różnią się o d p e n s j i i c h m ę ż ó w . Z a s a d n i c z e w rodzinach pracowni­ takich wypadkach niewiele różnice uposażenia o b s e r w u j e m y dopiero wśród pracowników w y k w a l i f i k o w a n y c h . Dalej a u t o r k a porusza p r o b l e m bezrobocia, a także n i e r a c j o n a l n e g o wykorzysta­ n i a zdolności p r o d u k c y j n e j m ł o d y c h l u d z i . S t a w i a o n a p o s t u l a t s t w a r z a n i a odpowied­ n i c h w a r u n k ó w p r a c y i zachęcania d o p o z o s t a w a n i a w r o l n i c t w i e , p o d c z a s g d y s z e r e g s t a n o w i s k w z a w o d a c h m i e j s k i c h m o ż e być z p o ż y t k i e m o b s a d z o n y c h kobiety. A więc i w t y c h krajach obserwujemy micznie zjawisko masowej już n i e b e z p i e c z n e przez miejskie społecznie i e k o n o ­ i n i e r a c j o n a l n e j z p u n k t u w i d z e n i a i n t e r e s u państwa m i ­ g r a c j i w i e ś — m i a s t o . A b y z r e a l i z o w a ć taką strategię r o z w o j u t r z e b a s t w o r z y ć k o ­ b i e t o m możliwości rierą j e s t o b e c n i e zatrudnienia w l e c z także b r a k w ł a ś c i w y c h przygotowaniem, nowoczesnym sektorze nie t y l k o tradycyjne odizolowanie kwalifikacji. Trzeba przemysłu, d o czego b a ­ k o b i e t w w i e l u społecznościach, więc zająć się o d p o w i e d n i m i c h a w i ę c r o z w i ą z a ć p r o b l e m s z k o l n i c t w a , zwłaszcza z a w o d o w e g o , co umożliwi zatrudnienie kobiet w z m o d e r n i z o w a n y m p r z e m y ś l e . W y r a ź n a jeszcze r ó ż ­ n i c a k w a l i f i k a c j i dziewcząt i chłopców z n a j d u j e s w o j e o d z w i e r c i e d l e n i e w s t o p n i u i c h a k t y w n o ś c i z a w o d o w e j w mieście. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , iż w a ż n y m c z y n n i k i e m j e s t t u n i e t y l k o f o r m a l n e przygotowanie do wykonywanego s u n k u d o p r a c y , która w y m a g a pejczyków zawodu, l e c z także w p o j e n i e regularności i u w a g i , obcej odpowiedniego mentalności. J e s t rzeczą oczywistą, że l u d z i e n a w y k l i d o ciężkiej n a r o l i r o k o w a ć m o g ą nadzieję szybszego z a a k c e p t o w a n i a sto­ ludziom innej od Euro­ pracy r e g u l a r n e g o zajęcia, a p o ­ n i e w a ż w A f r y c e w ł a ś n i e k o b i e t y pracują ciężej, spodziewać się należy, iż m o g ą być wydatniejsze w przemyśle, n a w e t m i m o braku zawodowego R o l a k o b i e t w społecznym i g o s p o d a r c z y m przygotowania. r o z w o j u krajów Trzeciego Świata p o ­ chłania d o t y c h c z a s z b y t m a ł o u w a g i b a d a c z y k u l t u r i społeczności k r a j ó w rozwijają­ c y c h się. P r z e r y s o w u j ą c r o l ę m ę ż c z y z n p o m i j a n o często w k ł a d k o b i e t w r o z w ó j n y c h społeczeństw. N a l e ż y podkreślić, iż o m ó w i e n i e i u z n a n i e z n a c z e n i a zbędne jest d l a u z y s k a n i a pełnego o b r a z u s t u d i o w a n y c h społeczności i f u n k c j o n o w a n i a i c h systemów gospodarczych. bada­ kobiet nie­ tradycyjnych P r a c a E s t e r B o s e r u p , która k o r z y s t a z szeregu d a n y c h e m i r y c z n y c h u z y s k a n y c h przez w i e l u badaczy, s t a n o w i cenny wkład d o e t n o g r a f i i i s o c j o l o g i i , będąc r z a d k i m d o k u m e n t e m podkreślającym z n a c z e n i e biet w ko­ e k o n o m i c z n y m i społecznym r o z w o j u społeczności dziś dążących d o a w a n s u cywilizacyjnego. Ten szeroki temat nie przebadany dotąd s z c z e g ó ł o w o w s k a l i ś w i a ­ t o w e j , jest s t o s u n k o w o mało z n a n y w polskiej l i t e r a t u r z e specjalistycznej. Już w i ę c choćby z t e g o p o w o d u w y d a j e się, iż p r a c a B o s e r u p zasługuje n a u w a g ę t a k p o l s k i e g o etnografa, j a k i socjologa. Anna AFRICA Slave Trade, REMEMBERED, Narratives praca zbiorowa p o d redakcją by West Africans from the Partyka Era of the P h i l i p a D. C u r t i n a , T h e U n i v e r s i t y of W i s c o n s i n Press, M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968, ss. 363. „Atlantycki h a n d e l n i e w o l n i k a m i stworzył jedną z największych międzykonty- n e n t a l n y c h m i g r a c j i w h i s t o r i i świata, p r z e w y ż s z o n ą j e d y n i e p r z e z e u r o p e j s k i zarobkowy ( d o U S A w X I X w . ) " » . „ O b e c n i e o k o ł o Vs osób afrykańskiego R o l ę h a n d l u n i e w o l n i k a m i w p r o c e s a c h m i g r a c j i , a także z a g a d n i e n i a s o w a n i a d o n o w e g o środowiska o m a w i a p r a c a J . A . J a c k s o n a , [ r e d . ] , S o c i o l o g i c a l S t u d i e s 2, C a m b r i d g e 1969. 1 exodus pochodzenia przysto­ Migration, �220 RECENZJE żyje p o z a t e r e n e m A f r y k i " , w a r t o w i ę c zająć się k o l e j a m i życia k i l k u z n i c h , k t ó ­ 2 rych w wspomnienia dochowały się szczęśliwie do naszych czasów. Przeprowadzane o s t a t n i c h 20 l a t a c h i n t e n s y w n e b a d a n i a h i s t o r i i A f r y k i w y k o r z y s t u j ą w y c h celów w s z e l k i e jest między innymi omawiana s t w o r z y ł y zbiór różny w rycznej. Niemniej ze z punktu widzenia dla nauko­ d o k u m e n t y s p i s a n e , a także o s o b i s t e n a r r a c j e , czego w y n i k i e m praca. Dalece różniące się okoliczności kompozycji f o r m i e p r e z e n t a c j i , jakości l i t e r a c k i e j i dokładności h i s t o ­ względu na Afrykanów fakt, iż przedstawia on s t a n o w i wartość n i e z w y k l e handel niewolnikami, cenną. K s i ą ż k a posiada obszerną n a u k o w ą p o d b u d o w ę opracowaną p r z e z P h i l i p a D . C u r t i n a (cz. I i I I I ) o r a z Ivora Wilksa (cz. I I ) , a s y l w e t k a k a ż d e g o z i n f o r m a t o r ó w przedstawiona jest przez n a u k o w c ó w dających p e w i e n h i s t o r y c z n y s z k i c o p i s y w a n y c h w y d a r z e ń . N i e u n i k n i o n e niejasności informacji autobiograficznych opatrzone są o d p o w i e d n i m komentarzem. Z n a j d u j e m y t u w i ę c oprócz w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o o m ó w i e n i a G . J . J o n e s a z u n i ­ w e r s y t e t u w C a m b r i d g e , M a r g a r e t P r i e s t l e y , posiadającej za sobą działalność z a w o d o ­ w ą n a t e r e n i e G h a n y , H . F . C. S m i t h a , D . M . L a s t a i G a m b o G u b i o z u n i w e r s y t e t u A h m a d u B e l l o , Р. С. L l o y d a z B i r m i n g h a m i w r e s z c i e J . F . A d e A j a y i z u n i w e r s y t e ­ t u w I b a d a n i e . P r a c a z a w i e r a s z e r e g i l u s t r a c j i i 16 m a p e k o p r a c o w a n y c h w k a r t o g r a ­ ficznym l a b o r a t o r i u m uniwersytetu Wisconsin. Antologia i omawia przytacza obszar sprawozdania Zachodniej tubylców Afryki zawarty żyjących między w XVIII Senegalem i a źródło h i s t o r y c z n e n a r r a c j e w i n n y być o c e n i o n e z p u n k t u w i d z e n i a XIX wieku Nigerią. Jako okoliczności i c h s p i s a n i a , g d y ż n i e j e d n o k r o t n i e są p r z y p o m n i e n i e m dzieciństwa o d t w a r z a n y m p o w i e ­ l u dziesiątkach l a t . N a l e ż y także z w r ó c i ć u w a g ę , że większość z n i c h p o d a n a W języku zachodnioeuropejskim Afrykanów, w a tylko dwie rodzimym zachodniej przez notatki języku. N a t o m i a s t Europejczyków informacyjne trzech korzystających pochodzą byłych od Afrykanów niewolników, którzy piszących przejęli k u l t u r y i osiągnęli w n o w y c h w a r u n k a c h niebagatelną pozycję przedstawiało swe w s p o m n i e n i a w języku została z informacji a n g i e l s k i m , przygotowując wzory społeczną je dla euro­ pejskiego odbiorcy, co decydować mogło o n i e zawsze o b i e k t y w n y m o c e n i a n i u faktów. Brak i m prostolinijności najbardziej i introspektywnej autobiografii — jaka byłaby dla nas interesująca. P r ó c z h i s t o r y c z n y c h w a l o r ó w z a w a r t y c h i n f o r m a c j i o m a w i a n y zbiór przedstawia inną w a r t o ś ć — u k a z u j e przeżycia i p o s t a w y n i e w o l n i k ó w , o d t w a r z a h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w żyjących w X V I I I i X I X w i e k u . Część p i e r ­ wsza pracy dotyczy galem szerokiego obszaru A f r y k i a doliną N i g r u , i o b e j m u j e wieku. W o m a w i a n y m okresie poprzedzającym istniało s t o s u n k o w o równe c a m i ; równowaga ta w Z a c h o d n i e j , zawartego między Sene­ częściowo zazębiające się d e k a d y połowy powstanie pseudonaukowego p a r t n e r s t w o między afrykańskimi poważnym stopniu zachwiana i XVIII rasizmu europejskimi została w kup­ X I X wieku, kiedy t o e u r o p e j s k a siła m i l i t a r n a d o m i n o w a ć poczęła n a afrykańskim w y b r z e ż u . W owym czasie p e w n a ilość A f r y k a n ó w p r z y b y ł a d o E u r o p y j a k o w o l n i l u d z i e , l e c z z n a k o m i ­ ta i c h większość Oceanem. Należy w opuściła jednak kraj, b y przez zaznaczyć, E u r o p i e , niż osiadłych w iż lata pędzić los niewolników było wówczas długie więcej wolnych t r o p i k a l n e j A f r y c e Europejczyków; za Afrykanów źródła i c h n a p ł y w u sklasyfikować m o ż e m y następująco: Africa Remembered..., s. 3. W a r t o w t y m m i e j s c u p r z y p o m n i e ć , że d o d n i a d z i s i e j s z e g o n a t e r e n i e G u j a n y żyją m u r z y ń s k i e społeczności w i e j s k i e d o złudzenia p r z y p o m i n a j ą c e p i e r w o t n ą kulturą o b r a z , j a k i w i d z i m y w głębi dżungli G w i n e i . Są t o p o t o m k o w i e u c i e k i n i e r ó w z p l a n t a c j i . T o c i e k a w e społeczno-kulturowe z j a w i s k o o p i s u j e p r a c a J . H u r a u l t , Africains de Guyane. La vie matérielle et Vart des Noirs Refugies de Guyane, P a r i s 1970. 2 �221 RECENZJE a) największa g r u p a p r z y b y ł a p o p r z e z I n d i e Z a c h o d n i e , pejskimi zwykle ze s w y m i euro­ właścicielami; b ) i n n i p r z y b y l i j a k o c z ł o n k o w i e załóg statków afrykańskich i w i e l u z n i c h p o ­ zostało, znajdując także g r u p y handlowej. Po rodzimych d r o g ę d o najniższej protegowanych okresie k l a s y z a c h o d n i e g o społeczeństwa; afrykańskich edukacji we kupców, d l a zdobycia Francji, Holandii czy napływały potrzebnej Anglii wiedzy wracali o n i do krajów; c) t r z e c i a — n a j m n i e j s z a g r u p a , t o A f r y k a n i e , którzy o d g r y w a l i r o l ę w s t o s u n k a c h m i ę d z y A f r y k ą a Europą. W dyplomatyczną X V i X V I w i e k u spotykano i c h na d w o r a c h E u r o p y p o ł u d n i o w e j , później p o j a w i a ć się zaczęli i n a północy. Pierwszą z p r z e d s t a w i o n y c h w zbiorze postaci jest A y u b a S u l e i m a n D i a l l o z B o n d u , z n a n y też j a k o J o b b e n S o l o m o n . B y ł o n s y n e m m u z u ł m a ń s k i e g o kapłana F u l b e ; uwięziony przez wrogów w czasie h a n d l o w e j w y s ł a n y został d o M a r y l a n d u . P r z y p a d k o w y t e m , który uznał w wyprawy do G a m b i i jako n i m nieprzeciętną indywidualność, p o z w o l i ł m u n a 3 cję w A n g l i i . P r z e d s t a w i o n y na angielskim dworze, w r o c i e do A f r y k i , wiązano z t y m b o w i e m niewolnik kontakt z Anglikiem Thomasem Bluet- emancypa­ uzyskał S u l e i m a n p o m o c w po­ nadzieję p o m y ś l n i e j s z e g o n a w i ą z a n i a sto­ sunków h a n d l o w y c h z j e g o r o d z i m y m k r a j e m . J a k potwierdzają t o i n f o r m a c j e Fran­ cisa swych Moora , Ayuba 4 był rzeczywiście ogólnie znany i szanowany wśród współplemieńców. S u l e i m a n , określany p r z e z współczesnych j a k o j e d n o s t k a n i e z w y k l e darzona wyśmienitą pamięcią, p r z e k a z a ł c i e k a w e informacje zdolna i ob­ dotyczące Senegambii z p o c z ą t k ó w X V I I I w i e k u . D z i e l i ł o n społeczność n a d w i e w y r a ź n e w a r s t w y , z k t ó ­ r y c h biedniejsza zajmowała się z d o b y w a n i e m sobami bardzo p r y m i t y w n y m i . „Lepszy" rodzaj Znajdujemy w t u opis z w y c z a j o w y c h pożywienia i przyrządzaniem go l u d z i poświęcał czas g ł ó w n i e obrzędów związanych z ważnymi życiu społeczności p l e m i e n n e j , t a k i c h j a k z a w a r c i e tradycje, urodzenie dziecka, praktyki inicjacji, wydarzeniami małżeństwa i związane z t y m ceremonie pogrzebowe, rozwody i t p . I n f o r m a c j e A y u b y S u l e j m a n a n i e odbiegają w z a s a d z i e o d ogólnych opisów j ó w mahometańskich. Skądinąd w i e m y , iż p o d k o n i e c X V I I I w i e k u ludność nego r e g i o n u n i e miała j e d n o l i t e j r e l i g i i , a w k r a c z a j ą c y znany obyczaj zakrywania przez obycza­ omawia­ i s l a m c e c h o w a ł się t u sze­ r e g i e m p o l i t e i s t y c z n y c h naleciałości. N i e znalazło t o j e d n a k o d z w i e r c i e d l e n i a w o z d a n i u Sulejmana; n i e m n i e j podaje spo­ nauce. w spra­ o n o szereg interesujących f a k t ó w , j a k n p . n i e ­ zamężne kobiety twarzy przed własnym mężem p r z e z o k r e s p i e r w s z y c h t r z e c h l a t p o ślubie. D r u g i m z p r z e d s t a w i o n y c h Afrykanów jest O l a u d a h E q u i a n o z nigeryjskiego mienia I b o . Cytowane 5 fragmenty wspomnień w y d r u k o w a n y c h w 1789 r. w ple­ Londy­ n i e j a k o a u t o b i o g r a f i a E q u i a n o są z b y t zbliżone d o s t a n d a r d u l i t e r a c k i e g o t e g o o k r e s u , T h o m a s B l u e t t spisał w s p o m n i e n i a S u l e i m a n a uzupełniając j e w ł a s n y m i o b s e r ­ w a c j a m i . P r z y t o c z o n e w o m a w i a n e j p r a c y f r a g m e n t y są w y j ą t k i e m w i ę k s z e j całości w y d a n e j w 1734 r. p t . Some Memoirs of the Life of Job, the Son of Solomon the High Priest of Boonda in Africa; Who mas a Slave about two Years in Maryland; and afterwards being brought to England, was set free, and sent to his native Land in the Year 1734. F. Moore, Travels into the Inland Parts of Africa, d z i e n n i k i w y d a n e w 1738 г. L u d z i e p l e m i e n i a I b o i I b i b i o b y l i szczególnie c e n i e n i j a k o p r a c o w n i c y p l a n ­ t a c j i I n d i i Z a c h o d n i c h . M i ę d z y r o k i e m 1680 a 1786 około 130 t y s . n i e w o l n i k ó w w y ­ wieziono z tego t e r e n u , a p o d koniec X V I I I w i e k u i m p o r t o w a n o z krajów A f r y k i do A m e r y k i o k o ł o 70 t y s . n i e w o l n i k ó w r o c z n i e . Z a g a d n i e n i a t e o m a w i a p r a c a W . B . M o r g a n a i J . G . P u g h ' a , West Africa, L o n d y n 1969 (rozdział 9), a także J . D . F a g e, A History of West Africa, An introductory survey, C a m b r i d g e 1969, g d z i e n a s t r o n a c h 83-88 z n a j d u j e m y d a n e l i c z b o w e dotyczące w y w o z u n i e w o l n i k ó w z r o z ­ b i c i e m n a poszczególne państwa ( X V I I I w . ) . 3 4 5 �222 RECENZJE b y r z e c z y w i ś c i e m o g ł y być s a m o d z i e l n y m j e g o dziełem. E q u i a n o utracił w o l n o ś ć j a k o k i l k u n a s t o l e t n i chłopiec, z k o l e j n y m i w ł a ś c i c i e l a m i p r z e b y w a ł n a B a r b a d o s , w ginii ( U S A ) i A n g l i i ; udało m u się w y k u p i ć z n i e w o l n i c t w a za p i e n i ą d z e Wir­ uzyskane z w ł a s n e g o d r o b n e g o h a n d l u p r o w a d z o n e g o n a s z k u n e r z e właściciela. P o w r ó c i ł wów­ czas Wiele d o A n g l i i , g d z i e stał się członkiem pracującej nższej klasy średniej. p o d r ó ż o w a ł , b y ł a k t y w n i e z w i ą z a n y z b r y t y j s k i m a n t y - n i e w o l n i c z y m r u c h e m społecz­ nym. Prawdopodobnie we wschodniej mych pochodził o n z północnego r e g i o n u I k a - I b o , o b e c n i e położonego części p r o w i n c j i B e n i n . N a r r a t o r kreśli o b r a z stron, opowiada o wierzeniach religijnych, daje pozycji i roli kobiety. Wiele z przytaczanych twierdzenie prawdzie, i w czasach co z a p e w n e należy przypisać P h i l i p Q u a q u e , żyjący w X V I I I w i e k u w C a p e Coast misyjnego, jako kapłan d l a uzupełnienia kościoła wykształcenia. anglikańskiego. z w i e l u punktów w i d z e n i a : religijnego, przykładem w z a j e m n e g o rodzi­ na temat i n i e zawsze f a k t o w i , że a u t o r w zbyt wieku powiedzieć. afrykańskiego Do rodzinnego Okoliczności wierne młodym (Złote W y b r z e ż e ) , n i g d y był n i e w o l n i k i e m , a do E u r o p y zawędrował j a k o podopieczny już z szczegóły przez E q u i a n o i n f o r m a c j i znajduje p o ­ o b e c n y c h , są o n e j e d n a k c h a o t y c z n e opuścił s w ó j k r a j r o d z i n n y , b y m ó g ł o n i m r z e c z y w i ś c i e w i e l e rzystwa społeczności ciekawe jego kraju życia me towa­ powrócił interesujące są społecznego i k u l t u r o w e g o . Jest o n t y p o w y m oddziaływania kultury europejskiej i afrykańskiej i b i a p r o c e s w e s t e r n i z a c j i przybierający n a s i l e w 2 p o ł o w i e X V I I I w i e k u . W e czesnej G h a n i e j e s t z n a n y j a k o j e d e n z p i e r w s z y c h m i s j o n a r z y r o d z i m e g o uosa­ współ­ pochodze­ n i a , a także j a k o j e d e n z p i o n i e r ó w r o z w o j u s z k o l n i c t w a . Ź r ó d ł e m p r z e k a z a n y c h p r z e z Q u a q u e i n f o r m a c j i są l i s t y p i s a n e w j ę z y k u a n g i e l s k i m : m i m o n i e w ą t p l i w y c h uchybień s t y l i s t y c z n y c h przedstawiają k a w i e obraz życia X V I I I - w i e c z n e j A f r y k i w i d z i a n y oczyma na pograniczu d w u k u l t u r . K i l k u l e t n i p o b y t w one realistycznie Afrykańczyka, A n g l i i , gdzie Quaque c e n i a kapłańskie, n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ą ł n a k u l t u r o w e w y a l i e n o w a n i e łeczności. D o d a t k o w y m , l e c z o n i e m a ł y m z n a c z e n i u i cie­ stojącego uzyskał ś w i ę ­ z rodzimej spo­ c z y n n i k i e m b y ł f a k t poślubienia A n g i e l k i , z którą p r z y b y ł n a afrykańskie w y b r z e ż e . Niezrealizowanym marzeniem Philipa Quaque pozostało zbudowanie Coast szkoły; p r z y c z y n i ł się o n j e d n a k d o e w o l u c j i s z k o l n i c t w a n a Z ł o t y m kształcąc grupę (nieliczną, n i g d y b o w i e m Program w Cape Wybrzeżu n i e przekroczyła l i c z b y 16) d z i e c i - m u l a t ó w . n a u c z a n i a o b e j m o w a ł religię, c z y t a n i e , p i s a n i e i a r y t m e t y k ę . J e g o u c z n i o ­ w i e i i c h p o t o m n i , szczególnie F a n t i (z k t ó r e g o t o p l e m i e n i a s a m Q. p o c h o d z i ł ) , b y l i wybitnymi j e d n o s t k a m i , tworząc zalążek wykształconej k l a s y urzędników, nauczy­ cieli i prawników. Z biegiem czasu m i ę d z y Q u a q u e a j e g o r o d z i m ą społecznością w y r a s t a ł a przepaść; współpracując z Europejczykami przestał b i e g l e w ł a d a ć jednak ojczystym języ­ k i e m , polegał n a usługach t ł u m a c z y ; k r y t y k o w a ł t a k ż e o s t r o p o l i t e i z m j a k o b a ł w o ­ chwalczą i fałszywą religię, a przyjmując zwyczaje europejskiego indywidualizmu uchylał się o d o b o w i ą z k ó w w s t o s u n k u d o r o d z i m e j g r u p y . Z d r u g i e j s t r o n y — zwła­ szcza p o d k o n i e c życia, B i a l i z a r z u c i l i m u z b y t ścisłe z w i ą z k i z A f r y k a n a m i . N i e można m u j e d n a k o d m ó w i ć zasług, j a k i e p o c z y n i ł n a afrykańskim w ś r ó d s o b i e współczesnych. J e g o l i s t y , prócz s p r a w przedstawiają ściśle r e l i g i j n y c h i wybrzeżu osobistych, s p o r e z a a n g a ż o w a n i e społeczne i troskę o k u l t u r o w y r o z w ó j pokolenia. D o w i a d u j e m y młodego się też z n i c h o s y t u a c j i społeczno-politycznej k r a j u , l i z a c j i p l e m i o n A s h a n t i i F a n t i i i c h k u l t u r o w y c h różnicach, które u s t a w i c z n i e rywa­ gro­ ziły p o w a ż n i e j s z y m i z a m i e s z k a m i . L i s t y t e w y d a j ą sę być szczególnie interesujące n i e t y l e j a k o m a t e r i a ł f a k t o g r a f i c z n y , lecz d l a u k a z a n i a w ł a s n e j s y l w e t k i a u t o r a , o b r a z u ­ jącej w sposób d r a s t y c z n y p r o c e s a l i e n a c j i k u l t u r o w e j w y b i t n e j j e d n o s t k i t e g o o k r e s u . �223 RECENZJE Druga część terenów b i e g u pracy zawiera materiały r z e k i N i g e r , a szczególnie dotyczące mało znanych o w i a n e g o tajemnicą t o r z y u r o d z e n i p o d k o n i e c X V I I I w i e k u opisują w y d a r z e n i a współczesnym Timbuktu. pierwszego Informa­ trzydziesto­ l e c i a w i e k u X I X , dając p e w n e ź r ó d ł o d l a h i s t o r i i t e g o r e g i o n u , a c z k o l w i e k n i e są informacje obszerne. N a r r a c j a S a l i h a B i l a l i j e s t interesująca p r z e z s p o j r z e n i e , j a k i e r z u c a n a społecz­ ność k r ó l e s t w a M a s s i n a imamatu. Z (różniącej się j ę z y k o w o k o l o n i i F u l b e ) j e g o krótkich w s p o m n i e ń w n i e w o l i w Ameryce) czerpiemy kultach sukcesywnie ortodoksyjnego (przekazanych przed utworzeniem po czterdziestoletnim pobycie i n f o r m a c j e o współplemieńcach i p o l i t e i s t y c z n y c h cieszący się opinią m a h o m e t a n i n a , o p t y m i s t y c z n i e k a ż e n a m w i e r z y ć , iż w o w y m wypieranych przez m a h o m e t a n i z m . B i l a l i , czasie kapłani u c z y l i w s z y s t k i e d z i e c i j e g o k r a j u pisać i czytać p o a r a b s k u . Z n a j d u j e m y t u także i uwagi Songhai dotyczące współżyły gospodarki Massiny, z nomadycznymi gdzie pasterzami rolnicze ludy bydła — Fulbe, Bambara Fulbe, rybakami Bozo, k u p c a m i S o n i n k e i D y u l a o r a z kosmopolityczną grupą ulamá, d l a której n a u k a b y ł a drogą życia. P r ó c z t e g o d a j e o p i s m i a s t a T i m b u k t u , z k t ó r y m w s p ó ł m i e s z k a ń c y Bilali utrzymywali kontakty handlowe. Z s a m e g o T i m b u k t u pochodził A b ü B a k r A l Siddíq, k t ó r e g o r o d z i n a należąca d o j e d n e j z g r u p S h u r f a z a c h o d n i e g o S u d a n u zgłaszała pretensję p o c h o d z e n i a k a . Kształcony jaśnianiu Warto o d młodych l a t w K o r a n u " zdobył o n podczas w s p o m n i e ć , iż d a l s z a centrum nauczania powszechnie J e n n e gdzie był „instruowany w jego t a k daleko licznych edukacja n a południu podróży odbywała pewną się w na granicy do Proro­ czytaniu i ob­ wiedzę handlową. Bouna, istnienie Ashanti n i e jest tego bowiem znane. Bardziej może zajmujące od w s p o m n i e ń l a t młodości w A f r y c e poświęconych sprawom osobistym i rodzinnym są w i a d o m o ś c i u z y s k a n e o d A b ü B a k r a w l i s t a c h w y s y ł a n y c h z J a m a j k i . Są o n e w a ż n e , p o n i e w a ż n i e w i e l e w i e m y o afrykańskiej spo­ łeczności muzułmańskiej żyjącej w N o w y m Ś w i e c i e , w r e z u l t a c i e h a n d l u n i e w o l n i k a ­ m i . W a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a p r z e n i k a n i e i n f o r m a c j i dotyczących w y d a r z e ń społecz­ n o - p o l i t y c z n y c h A f r y k i tego okresu. Między muzułmanami n a J a m a j c e i afrykańskim wybrzeżu istniał n i e w ą t p l i w i e jakiś r o d z a j k o m u n i k a c j i pozwalający na przekazy­ w a n i e w i a d o m o ś c i o zachodzących w y d a r z e n i a c h , l e c z źródła i kanały i c h p r z e n i k a n i a n i e są dokładnie Jedynym nazwiskiem zbadane. nie-Afrykaninem Wargee, urodzony przedstawionym z końcem X V I I I w omawianej wieku w pracy jest człowiek K i s l i a r , późniejszej pro­ w i n c j i Astrachań n a d M o r z e m K a s p i j s k i m . B y ł o n T a t a r e m , n a j p r a w d o p o d o b n i e j m u ­ zułmaninem, u w i ę z i o n y m i s p r z e d a n y m d o n i e w o l i p o d c z a s w o j n y (1787-1792). U d a ł o m u się j e d n a k odzyskać wolność ziemnego poprzez Saharę do T i m b u k t u , i wyruszył a następnie Z a t o k i turecko-rosyjskiej znad Morza Gwinejskiej. Śród­ W Cape Coast W a r g e e skontaktował się z A n g l i k a m i ; n i e znając i c h j ę z y k a udzielał i n f o r m a ­ c j i w n a r z e c z u H a u s a (którego s a m nauczył się w p ó ź n y m w i e k u ) , co następnie prze­ kładano n a F a n t i i t o d o p i e r o przetłumaczono n a a n g i e l s k i . Biorąc p o d u w a g ę nie­ ścisłości, które powstały n i e w ą t p l i w i e p r z y p o d w ó j n y m tłumaczeniu, m u s i m y przyznać, iż i n f o r m a c j e bardziej uzyskane jednak o d t e g o w ł a ś n i e c z ł o w i e k a są o b s z e r n i e j s z e i interesujące. P r ó c z o p i s u b u d o w n i c t w a w poznawanych naj­ miastach, i c h śro­ d o w i s k a g e o g r a f i c z n e g o , z n a j d u j e m y t u relację o w y g l ą d z i e T i m b u k t u , d o m ó w , w n ę t r z m i e s z k a l n y c h , o r a z n a t e m a t życia c o d z i e n n e g o m i e s z k a ń c ó w . Trzecia obecnej część Nigerii niedoli i w zbioru przedstawia i żyjących większości w czterech narratorów X I X w i e k u . Wszyscy dzięki a n t y n i e w o l n i c z e j pochodzących oni zakosztowali k a m p a n i i angielskiej z terenu niewolniczej wkrótce odzy- �224 RECENZJE s k a l i w o l n o ś ć i rozpoczęli w S i e r r a L e o n e n o w e , o d m i e n n e życie, w z a c h o d n i m p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m o s a d n i c t w i e . W s p o m n i e n i a i c h łączą r e f l e k s j e o s o b i s t e j z o p i s e m ogólnych w y d a r z e ń i unaoczniają natury n a m los tysięcy i n n y c h l u d z i z t e j ge­ neracji. Omawiany t e r e n charakteryzował rywalizującego nicami e t n i c z n y m i , lecz swój w p ł y w . 6 się o d X I V w i e k u s i l n y m w p ł y w e m i s l a m u , z p o l i t e i s t y c z n y m i k u l t a m i . Rozmaitość r e l i g i i z w i ą z a n a była z z Tubylcza czasu stare wierzenia traciły coraz ludność p o k o n a n a została p r z e z p r z y b y s z ó w w k a r b y scentralizowanej w a r s t w ę , której biegiem politycznej kontroli sprawowanej potomkowie dotąd zajmują róż­ wyraźniej Fulbe i ujęta p r z e z tę arystokratyczną dominującą społeczną wykształconym chłopcem pozycję w pół­ nocnej Nigerii. Ali Eisami Gazirmabe z B o r n u był muzułmańskim, g d y w w i e k u 12 l a t został n i e w o l n i k i e m . W y w o ż o n y s t a t k i e m p o z a O c e a n został w r a z ze s w y m i w s p ó ł t o w a r z y s z a m i w y z w o l o n y r a Leone. T a m nowo w y z w o l e n i przez Brytyjczyków i przewieziony rzyńskich o s a d n i k ó w z A m e r y k i , wcześniej o s w o b o d z o n y c h w a l i wsie nictwo specjalnie (urzędnik w do Sier­ n i e w o l n i c y „przydzielani" b y l i do gospodarstw m u ­ towarzyszy, i zamieszki­ t y m c e l u z a ł o ż o n e . K a ż d a w i e ś miała e u r o p e j s k i e kierow­ 7 administracyjny, nauczyciel czy też misjonarz). W o k r e s i e n o w i o s a d n i c y s u b s y d i o w a n i b y l i p r z e z rząd, l e c z o c z e k i w a n o początkowym od nich samo­ dzielności t a k dalece, j a k b y l i d o t e g o z d o l n i . A l i E i s a m i zamieszkał w w i o s c e Bath- u r s t . M n i e j z d o l n y l u b m n i e j chętny w p r z e c i w i e ń s t w i e d o w i e l u w s p ó ł k r a j o w c ó w n i e a k c e p t o w a ł s z y b k o k u l t u r y z a c h o d n i e j . Stał się t y l k o z n a z w y chrześcijaninem i d o końca życia n i e posiadł umiejętności p i s a n i a w j ę z y k u a n g i e l s k i m . Z i n f o r m a c j i j e g o korzystać możemy dzięki n i e m i e c k i e m u lingwiście S. W . K o e l l e , który rozmawiał z przeszło 6 0 - l e t n i m już A l i E i s a m i w p o ł o w i e X I X w i e k u . J e g o m e t o d a badawcza opierała się n a f o n e t y c z n y m z a p i s y w a n i u j ę z y k a K a n u r i ; w t e n sposób p o w s t a ł około 800-stronicowy m a n u s k r y p t zawierający opowiadania, bajki i fragmenty historii a także o s o b i s t e n a r r a c j e , j a k p r z e d s t a w i o n a n a m p r z e z A l i E i s a m i . W a r t o ś ć owego s p r a w o z d a n i a p o l e g a n i e t y l e n a c i e k a w e j i n f o r m a c j i dotyczącej h i s t o r y c z n y c h w y d a ­ rzeń, i l e n a t y m , iż j e s t t o r z a d k i d o k u m e n t ukazujący oddziaływanie gwałtownych z m i a n społecznych n a życie człowieka. Z e w s p o m n i e ń E i s a m i w y ł a n i a się o b r a z r o d z i n y i r o d z i m e j społeczności, p o z n a j e m y która zdziesiątkowała k r a j , w o j n y stało p r z e z wojowników I l o r i n ) , wreszcie Fulbe nękające ją klęski ż y w i o ł o w e r e l i g i j n e l a t 1808-1818, w miasto Bornu, rewolta których z n i s z c z o n e Oyó i jego (epidemia, utworzenie zo­ emiratu osobiste przeżycia n a r r a t o r a . O s i f e k u n d e z p l e m i e n i a I j e b u spędził j a k o n i e w o l n i k p r a w i e 20 l a t w B r a z y l i i . Wraz ze swym właścicielem z M a r i e A r m a n d Pascal r z y s t w a Etnologicznego przebywał następnie we Francji, d'Avezac-Macaya, viceprzewodniczacym i członkiem t o w a r z y s t w g e o g r a f i c z n y c h gdzie zetknął paryskiego i zrzeszeń się Towa­ zaintere­ s o w a n y c h A f r y k ą i W s c h o d e m . D ' A v e z a c w s w y m o p r a c o w a n i u p r z e d s t a w i ł historię Osifekunde i j e g o r o d z i n y , a także dał pełny e t n o g r a f i c z n y reportaż dotyczący m i e n i u I j e b u . Z a w i e r a o n szereg n i e z n a n y c h dotąd E u r o p e j c z y k o m ple­ informacji. Ry­ sem c h a r a k t e r y s t y c z n y m pracy d'Avezaca z Osifekunde jest o g r o m uzyskanych etnoZ j a w i s k o u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j n a r z u c a n e j z r ó ż n i c o w a n y m społecznościom C z a r ­ n e j A f r y k i p r z e z i s l a m , szczególnie w A f r y c e Z a c h o d n i e j , p r z e d s t a w i o n e zostało w pracach J . S p e n c e r T r i m i n g h a m a : A History of Islam in West Africa, O x f o r d 1970, i The Influence of Islam upon Africa, Longmans, L o n d o n 1968. W r o k u 1822 k o l o n i a t a liczyła 15 t y s . l u d z i , p r z y c z y m s a m o F r e e t o w n z a ­ m i e s z k i w a ł o 5643 osoby. D a n e l i c z b o w e dotyczące p o w r o t u n i e w o l n i k ó w d o k r a j ó w A f r y k i z n a j d u j e m y w p r a c y West Africa, r o z d z . „Changes i n p o p u l a t i o n " (s. 429 — p a t r z p r z y p i s 5). 6 7 �225 RECENZJE graficznych szczegółów, będący unikatem w prezentowanym zbiorze. Żadne p r z e d n i o o m a w i a n y c h sprawozdań n i e miało t a k o d p o w i e d n i e g o naukowego towania. 1841 r . Paryskie zorientowaną Towarzystwo Etnograficzne listę d e z y d e r a t ó w a d'Avezac j a k o pierwszy w formie opracowało w kwestionariusza zastosował t e n z e s t a w d o badań z po­ przygo­ „zawodowo terenowych", pytań, co p r a w d a n i e w terenie, lecz p r z y u z y s k i w a n i u o d O s i f e k u n d e i n f o r m a c j i . Jednakże O s i f e k u n d e j a k o i n f o r m a ­ t o r budzić m o ż e p e w n e był dostatecznie życia s w e j zastrzeżenia. M a j ą c dwanaście l a t w dorosły, b y przedstawiać prawidłowo chwili utraty imponderabilia wolności codziennego społeczności, l e c z z pewnością n i e b y ł p o l i t y c z n i e ś w i a d o m y m członkiem t e j g r u p y l o k a l n e j . B y ł w i ę c n i e z b y t m i a r o d a j n y m źródłem, zresztą r o z m o w y w a ł y się w tzw. ,,pidgin Portuguese", Opracowanie ponieważ Osifekunde d ' A v e z a c a j e s t krótką monografią, są w i a d o m o ś c i a m i z n a u k o w y c h źródeł. Kraj nosi o m a w i a n e opracowanie — rozpoczyna informacje i ludzie odby­ za słabo znał f r a n c u s k i . Osifekunde — Ijebu taki uzupełniane bowiem tytuł się w s t ę p e m w y m i e n i a j ą c y m źródła i n f o r ­ m a c j i i z a w i e r a następujących p o s o b i e sześć c e l o w o u p o r z ą d k o w a n y c h części. O m a ­ w i a topografię, środowisko p r z y r o d n i c z e kraju, ludność i j e j c e c h y a także charakterystykę moralną i psychiczną, c y k l życia i o b y c z a j e . obszerny o p i s k u l t u r y m a t e r i a l n e j , rzemiosła i h a n d l u , pisze t u a l n y m k r a j u , o m a w i a wymagający specjalnej w i a d o m o ś c i dotyczące r e l i g i i i m i e j s c o w y c h nii. Ostatnia względem część opracowania u s t r o j o w y m był omawia rodzajem dawczą i wykonawczą, wreszcie antropologiczne, Dalej następuje t a k ż e o życiu i n t e l e k ­ uwagi kalendarz. Dalej znajdujemy kultów oraz związanych z t y m ceremo­ organizację umiarkowanej polityczną kraju, który m o n a r c h i i , z władzą pod ustawo­ działające w t e j społeczności p r a w o ( c y w i l n e i k a r ­ ne) o r a z strukturę w o j s k o w ą . Przedostatnim informatorem omawianego zbioru jest Samuel Ajayi Crowther z n i g e r y j s k i e g o p l e m i e n i a O y o •— n i e z m o r d o w a n y podróżnik i u c z o n y , który zakładał kościoły (był b i s k u p e m a n g l i k a ń s k i m ) , posiadał n i e m a ł e zasługi l i n g w i s t y c z n e (przed­ stawił j ę z y k y o r u b a w f o r m i e p i s a n e j ) i p r z y c z y n i ł się d o r o z w o j u s z k o l n i c t w a a f r y ­ kańskiego. P r e z e n t o w a n y i zawiera obserwacje w pracy tekst jest o r y g i n a l n y m m a n u s k r y p t e m C r o w t h e r a w y d a r z e ń upadającego państwa O y o z l a t 2 0 - t y c h X I X w i e k u , o których w s p o m i n a ł już A l i E i s a m i . Z n a j d u j e m y d z y p l e m i e n n y c h , które ogarnęły k r a j i przyczyniły t u obraz tragicznych w o j e n się d o j e g o u p a d k u . mię- Poznajemy los u w i ę z i o n y c h w w y n i k u w a l k l u d z i , których najbliżsi zginęli, a cały świat w i ą ż ą ­ cych społeczność t r a d y c j i został zniszczony. Antologia kończy się wspomnieniami J o s e p h a W r i g h t a , które także p r z e t r w a ł y d o n a s z y c h czasów w f o r m i e m a n u s k r y p t u , w o l n e o d k o r e k t e u r o p e j s k i c h przyjaciół. W r i g h t należał do plemienia Egba Alake, jednej z trzech głównych podgrup E g b a . B y ł y t o l u d y zamieszkujące t e r e n y leśne, położone n a północ o d z i e m i I j e b u . M i a s t a t e g o k r a j u t o niezależne m a ł e c e n t r a , których mieszkańcy p r a c o w a l i w rze­ miośle, z a j m o w a l i lata Egba i stosowali uprawę przenośną. K r y z y s o w e p r z y p a d ł y n a początek X I X w i e k u i b y ł y w y n i k i e m w o j e n 1825). W y d a r z e n i a w się p o l o w a n i a m i t e g o o k r e s u znajdują odzwierciedlenie w O w u (z l a t 1818- opracowaniu Wrighta, k t ó r y m prócz i n f o r m a c j i opisujących samą w o j n ę i j e g o w ł a s n y l o s j a k o n i e w o l ­ nika znajdujemy Ojciec pewne ciekawe dane dotyczące r e l i g i i i o b y c z a j ó w ludności Egba. n a r r a t o r a spełniał funkcję członka R a d y , która o d g r y w a ł a w społeczności l o ­ k a l n e j r o l ę sądu, r a d y m i a s t a , a n a w e t k o l e g i u m w y b o r c z e g o , l i g i j n y m będąc z r z e s z e n i e m o r a z służyła c e l o m r e ­ k u l t u bóstwa O r o . Zastanawiając się n a d w a r t o ś c i ą informacyjną p r a c y Africa Remembered należy stwierdzić, że w t y c h a u t o b i o g r a f i c z n y c h w s p o m n i e n i a c h p r z e w i j a się szereg w z m i a ­ n e k dotyczących w y d a r z e ń społeczno-politycznych A f r y k i 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 X V I I I i X I X w i e k u . Jest �226 RECENZJE j e d n a k sprawą oczywistą, iż żaden z i n f o r m a t o r ó w n i e rozumiał całości zachodzących w y d a r z e ń , l e c z p r z e d s t a w i a ł j e p o p r z e z p r y z m a t o s o b i s t y c h przeżyć. Praca dorzuca pewne f a k t y do historii A f r y k i Zachodniej, lecz główna j e j w a r ­ tość p o l e g a n a t y m , iż n a p r z y k ł a d z i e k i l k u w s p o m n i e ń o b s e r w u j e m y uczucia i p o ­ s t a w y w i e l u i n n y c h n i e w o l n i k ó w , których przeżycia n i e zostały z a n o t o w a n e . Pozna­ j e m y h a n d e l żywym t o w a r e m w i d z i a n y oczyma samych niewolników . 8 Anna SAMUEL MARTI, Alt-Amerika. Musik der S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n . B a n d 2 : Musik Indianer in Partyka prakolumbischer Zeit. L e i p z i g 1970, ss. 194, des Altertums, f o t . 160. S a m u e l M a r t i — m u z y k o l o g i a m e r y k a n i s t a — jest j e d n y m z n a j w y b i t n i e j s z y c h znawców m u z y k i I n d i a n Meksyku. W kilkadziesiąt artykułów i książek indiańskich instrumentów ciągu przeszło 20 l a t p r a c y n a u k o w e j na t e n temat. Posiada muzycznych, a ponadto jest kustoszem logicznych Museo Nacional w Mexico City. Dotychczas napisał znaczną k o l e k c j ę zbiorów zainteresowania własną muzyko­ jego s k u p i a ­ ły się w y ł ą c z n i e n a m u z y c e I n d i a n A m e r y k i Ś r o d k o w e j . O s t a t n i a książka S. M a r t i — — Alt-Amerika 1 obejmuje swym zasięgiem całą A m e r y k ę przedkolumbijską i p r z e z t o j e s t p e w n y m w y j ą t k i e m w j e g o d o r o b k u n a u ­ k o w y m . W e w s t ę p i e M a r t i d a j e krótki z a r y s p r o b l e m ó w , p r z e d k t ó r y m i stoją cze m u z y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j . A n a l i z u j e ficzne kolejno (freski, kodeksy, r y s u n k i na naczyniach) źródła archeologiczne, bada­ ikonogra­ o r a z k r o n i k i z czasów p o d b o j u . Z a ­ m i e s z c z a r ó w n i e ż z konieczności krótką charakterystykę w a ż n i e j s z y c h k u l t u r archeo­ l o g i c z n y c h r o z w i j a j ą c y c h się w A m e r y c e p r z e d k o l u m b i j s k i e j . Zasadniczą treść książki stanowią obszerne opisy zdjęć instrumentów muzycz­ n y c h . P o d w z g l ę d e m i l u s t r a c y j n y m książka t a s t o i n a w y s o k i m p o z i o m i e , dając p r a ­ w i e k o m p l e t n y przegląd instrumentów m u z y c z n y c h u ż y w a n y c h p r z e z I n d i a n . P e w n ą ciekawostką są zdjęcia r e n t g e n o w s k i e w y k o n a n e d l a k i l k u Pozwalają instrumentów. o n e n a u j a w n i e n i e w e w n ę t r z n e j b u d o w y i n s t r u m e n t u bez j e g o n i a . N i e k t ó r e z t y c h zdjęć dały w y ś m i e n i t e wyniki pozwalając, jak w uszkodze­ przypadku p r z e d k l a s y c z n e g o f i g u r a l n e g o g w i z d k a z M e k s y k u , s p r a w d z i ć j e g o swoistą w e w n ę t r z n ą b u d o w ę . R ó w n i e zaskakujące r e z u l t a t y u z y s k u j e się p r z y zastosowaniu zdjęć rent­ g e n o w s k i c h d o badań p r z e d k o l u m b i j s k i c h naczyń g w i z d a j ą c y c h . S t w i e r d z o n o , że b u ­ dowa wewnętrzna tychczas w Peru problem (data C 1 4 t y c h naczyń j e s t i c h genezy — prawie n i e został 375 p.n.e.) i w identyczna wyjaśniony. Monte Albán w w całej Najstarsze Meksyku Ameryce. okazy J a k do­ znaleziono (datowanie C 1 4 na 500 p.n.e.). J a k k o l w i e k z założenia książka o b e j m u j e całą A m e r y k ę , t o w rzeczywistości p o ­ n a d p o ł o w ę objętości z a j m u j e M e k s y k i A m e r y k a Ś r o d k o w a . N a pozostałych s t r o n a c h Społeczne s k u t k i n i e w o l n i c t w a jeszcze o b e c n i e o b s e r w o w a ć m o ż n a w A f r y c e , g d z i e p r z y c z y n i a się o n o d o p r z e d z i a ł ó w k l a s o w y c h •— s. 44 i 45 p r a c y C. M e i 11 a s s o u X , Urbanization of an African Community. Voluntary Association in Bama­ ko, W a s h i n g t o n 1968, a także D . P a u l m e [ r e d . ] , Women of Tropical Africa, Cali­ f o r n i a 1963, s. 137. J e s t t o już d r u g a książka z s e r i i M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n dotycząca A m e r y ­ k i . P i e r w s z ą była w y d a n a w 1967 r. P. C o l l a e r , Amerika. Eskimo und indianische Bevólkerung, B a n d 1 : Musikethnologie, Leipzig. 8 1 �227 RECENZJE mieści się A m e r y k a Północna z a p e w n e z zainteresowań i Południowa. Uprzywilejowanie Meksyku wynika autora, nie usprawiedliwia to jednak bardzo p o t r a k t o w a n i a pozostałego o b s z a r u A m e r y k i . B o g a t y pobieżnego materiał a r c h e o l o g i c z n y , zwła­ szcza z P e r u , został w y k o r z y s t a n y w m i n i m a l n y m s t o p n i u i o p i s y i n s t r u m e n t ó w m u ­ z y c z n y c h właściwie n i e wykraczają p o z a klasyczną publikację Izikowitza . 2 T a k i e d o b r a n i e materiału jest p o w a ż n y m b r a k i e m , gdyż n i e daje pełnego o b r a z u m u z y k i przedkolumbijskiej. Nie umniejsza to jednak walorów informacyjnych i po­ znawczych t e j książki, którą t r u d n o j e d n a k uznać za osiągnięcie w d o r o b k u n a u k o ­ w y m Samuela Marti. Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski P O L E S J E ( L i n g w i s t i k a , a r c h e o l o g i a , t o p o n i m i k a ) , M o s k w a 1968, s. 3 0 1 , n i b . 1, m a p k i , w y k r e s y . P r a c a z b i o r o w a p o d redakcją W . W . M a r t y n o w a i N . I . Tołstoja. Radziecka A k a d e m i a N a u k w M o s k w i e , I n s t y t u t Słowianoznawstwa I n s t y t u t Słowianoznawstwa Radzieckiej A k a d e m i i N a u k podjął w t y w ę z e s p o ł o w e g o o p r a c o w a n i a słownika d i a l e k t ó w P o l e s i a . W częto p i e r w s z e rozpo­ zespołowe b a d a n i a n a terenie Polesia. K i e r o w n i c t w o e k s p e d y c j i N . I . Tołstoj. W e w s p ó ł p r a c y w z i ę l i także udział j ę z y k o z n a w c y rza i Mozyrza. W 5 ekspedycji, o k r e s i e o d 1962 d o 1965 r . j ę z y k o z n a w c y prowadząc badania w 1968 r . e k s p e d y c j a w i a n e niżej Polesie. z Mińska, radzieccy przeszło 40 p u n k t a c h w Białoruskiej S R R . P l a n badań b y ł b a r d z o W 1962 r . i n i c j a ­ t y m też r o k u objął Żytomie­ zorganizowali okręgu Brześć i Homel bogaty. t a w y d a ł a Leksykę Polesia 1 i w t y m samym roku N a t o m z ł o ż y ł o się 12 a r t y k u ł ó w z z a k r e s u a r c h e o l o g i i , i j ę z y k o z n a w s t w a . M i m o iż n a ł a m a c h p r a c y w y p o w i a d a j ą oma­ historii się g ł ó w n i e l i n g w i ś c i , t o operują o n i o l b r z y m i m m a t e r i a ł e m e t n o g r a f i c z n y m , który j e s t i m p o m o c n y w wielu wypadkach. Polesie o b e j m u j e obszerne t e r y t o r i u m (117 t y s . k m ) , r ó w n e 2 czesnej Bułgarii, i d o dziś j e s t m a ł o z b a d a n e pod względem obszarowi językowym. f i c z n i e g r a n i c e P o l e s i a określić można następująco: n a w s c h o d z i e zamyka je z y n a i D n i e p r , o d południa p ł a s k o w y ż wołyńsko-podolski, zachodnią granicę średni B u g , a n a północy l i n i a B r z e ś ć - K o b r y ń - S ł u c k . T e r e n y narodowości białoruskiej K. Moszyński , podobnie 2 cały się k u temu i ukraińskiej. O d Polesia K. Pietkiewicz . 3 obszarowi jako swą pracę ludność naukową wielu uczonych praojczyźnie Bere- wytycza te zamieszkuje zaczynał Zainteresowania domniemanej współ­ Geogra­ 4 zwra­ Indoeuropejczyków, a także S ł o w i a n . W 1927 r . białoruska e k s p e d y c j a n a u k o w a przeprowadziła b a d a n i a etnograficzne n a M o z y r s z c z y ź n i e ( w ś r o d k o w y m z a k o l u P r y p e c i ) . W czasie w o j n y p r z e p a d ł y 5 materiały i n n y c h p r z e d w o j e n n y c h e k s p e d y c j i — H o m e l s k i e j Pińskiej i B a r a n o w i c k i e j cenne (1935), B o b r u j s k i e j (1938), (1940). K . G. I z i k o w i t z , Musical and other Sound-Instruments of the South-Ameri­ can Indians, G o t e b o r g 1935. Leksika Polesja (Materiały dla dialektnogo słowarja), M o s k w a 1968. Rec. A . B e d n a r c z u k , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 293-296. К . M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, W a r s z a w a 1928. K. P i e t k i e w i c z , Polesie Rzeczyckie, K r a k ó w 1929. K . B u g a , M . V a s m e r , К . Jażdżewski, V . K i p a r s k y , J . Rostafiński, H . Ułaszyn i inni. M . J. L e b i e d i e w , Ziliszcze i chziajstwńennyje postrojki biełoruskoj SSR, M i ń s k 1929. 2 1 2 3 4 5 �228 RECENZJE A k t u a l n i e u c z e n i r a d z i e c c y pracują n a d h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y m a t l a s e m B i a ­ łorusi, n i n i e j s z e zaś p u b l i k a c j e p o w s t a ł y z badań p o r ó w n a w c z y c h Przegląd p u b l i k a c j i r e n k i , Polesie i jego rozpoczniemy miejsce od archeologicznych w procesie etnogenezy n a d słownikiem. wywodów Słowian materiałów (s. 18-46). archeologicznych W archeologicznym aspekcie Polesia d o n i e d a w n a było słabo z n a n e i k r y ł o n i e ­ mało tajników i zagadek. N i e d o s t a t e k materiałów archeologicznych u c z o n y m powód bardzo J. W. Kucha- w świetle d o przypuszczeń, że błotniste d o r z e c z a P r y p e c i słabo z a s i e d l o n e w p r a w i e k a c h . Polemizując dawał niektórym n i e były l u b były z najwybitniejszymi znawcami z a g a d n i e n i a i n d o e u r o p e j s k i e g o i prasłowiańskiego K u c h a r e n k o w y w o d z i s w ó j w ł a s n y , o r y g i n a l n y pogląd. C h a r a k t e r y z u j e o n następujące p o s o b i e k o l e j n o f a l e o s a d n i c z e n a P o l e s i u . Z n a m i e n n e j e s t , że k u l t u r a P o l e s i a wieków naszej e r y n i e kształtowała o d p o c z ą t k ó w n e o l i t u aż d o p i e r w s z y c h się j e d n o l i c i e . Z a s a d n i c z a linia podziału prze­ biegała p o ł u d n i k o w o rozbijając P o l e s i e n a część zachodnią i wschodnią, a opierała się n a l i n i i r z e k : Jasiołda, H o r y ń , P r y p e ć . L i n i ę t e g o podziału stwierdzają dialektolodzy d o dziś. G r a n i c a t a długo była linią B a ł t ó w i Słowian, dopóki c i o s t a t n i w całości n i e zasiedlili Polesia. Z końcem I t y s . p.n.e. stało się o n o słowiańskie etnicznie, lecz niezupełnie j e d n o l i t e p o d w z g l ę d e m j ę z y k o w y m . Powróćmy do faktów archeologicznych. Dla epoki kamiennej brak na z n a l e z i s k aż d o e p o k i brązu i w c z e s n e g o żelaza. Stąd sądzili a r c h e o l o d z y , było bardzo słabo z a s i e d l o n e aż d o p i e r w s z y c h osadnictwu w a r u n k i fizjograficzne, wydajność g l e b y . siedlili Polesie w wieków naszej Polesiu że P o l e s i e ery. N i e sprzyjały k l i m a t , błota i r o z l e w i s k a , częste w y l e w y i niska U t w i e r d z a ł o t o u c z o n y c h w p r z e k o n a n i u , że d o p i e r o S ł o w i a n i e z a ­ rezultacie ekspansji k u l t u r y łużyckiej hipotezę o długich p r z e r w a c h w z a s i e d l e n i u P o l e s i a . z zachodu. A u t o r odrzuca W a r u n k i naturalne, konstatuje a u t o r , n i e b y ł y t u złe, a w niektórych m i e j s c a c h n a w e t z n a c z n i e l e p s z e n i ż g d z i e i n ­ dziej. Najdawniejsze leolitu natomiast d o k u m e n t y z archeologii Polesia istnieje mało przekazów. odnoszą się d o m e z o l i t u , z p a ­ Mezolityczne osadnictwo Polesia roz­ p r z e s t r z e n i a się n a p r z y b r z e ż n y c h p i a s z c z y s t y c h w y d m a c h r z e k i j e z i o r . W e d ł u g geo­ l o g ó w l u d z i e c i zniknęli w o k r e s i e b o r e a l n y m (8-7 t y s . l a t p.n.e.). W z w i ą z k u j e d n a k z o c i e p l a n i e m się k l i m a t u p o l e s k i e d i u n y zaczynają się p o k r y w a ć leśną N a tychże d i u n a c h a r c h e o l o d z y świderską i tardenuaską. roślinnością. znajdują narzędzia k r z e m i e n n e , łącząc j e z k u l t u r a m i Mezolityczne stanowiska Polesia z pokrewnymi i m sta­ n o w i s k a m i sąsiedniej Białorusi i L i t w y mają z w i ą z e k z t z w . p ó ź n y m p a l e o l i t e m p o l ­ skiego Mazowsza. Zasiedlenie Polesia w mezolicie (ekspansja k u l t u r y c e r a m i k i grzebykowej, r z u c o n e n a obszarze całego P o l e s i a . przedłużało się t a k ż e w neolicie I V - I I t y s . p.n.e.); o d k r y t o s t a n o w i s k a Z typologicznego punktu widzenia k u l t u r y z t e r e n ó w P o l e s i a , Białorusi i w s c h o d n i c h w y b r z e ż y B a ł t y k u łączą się w ną całość k u l t u r y j a m o w o - g r z e b y k o w e j lesistego pasma E u r o p y i A z j i , uważanej prafińską. N a początku e p o k i brązu n a t e r y t o r i u m P o l e s i a pojawia roz­ o d m i a n y tej jed­ za się k u l t u r a p o ­ m o r s k a z n a d d o l n e j W i s ł y j a k o j e j p e w n a o d m i a n a . K u l t u r y t e n a P o l e s i u łączy się ze S ł o w i a n a m i . N a południu zaś, n a g r a n i c y z W o ł y n i e m , r o z w i j a się b l i s k a k u l t u r z e łużyckiej kultura — kultura miłogradzka, wysocka. We a na samym wschodniej części P o l e s i a północno-wschodnim natomiast rozwija krańcu P o l e s i a , się pokrewna j e j k u l t u r a c e r a m i k i s z t r y c h o w a n e j . K u l t u r y t e łączy się z B a ł t a m i . D l a z a c h o d n i e j części P o l e s i a n i e m a ł e z n a c z e n i e miała w ę d r ó w k a p l e m i o n gocko- - g e p i d z k i c h w I I - I V w . n.e. Z V i p o ł o w y V I w . b r a k j a k i c h k o l w i e k ś w i a d e c t w z a ­ siedlenia Polesia, tylko w północno-wschodniej ślady B a ł t ó w w p o s t a c i m o g i ł k u r h a n o w y c h . jego części zauważa się wyraźnie �RECENZJE 229 W p o ł o w i e V I w . n a południe o d Jasiołdy i P r y p e c i zaczynają się p o j a w i a ć nie­ l i c z n e ślady słowiańskie w p o s t a c i k u l t u r y „ t y p u p r a s k i e g o " . K u l t u r a t a c h a r a k t e r y ­ z u j e się niedużymi o b w a r o w a n y m i g r o d z i s k a m i ( c e n t r a p l e m i e n n e i r e l i g i j n e ) i k u r ­ h a n o w y m i g r o b a m i , n i e k i e d y w zespołach 2-8 k u r h a n ó w . K u l t u r a „ t y p u posuwająca i się wschodnią od południowego część P o l e s i a wschodu, pod względem zaczyna etnicznym. W kształtuje się p l e m i ę D u l ę b ó w , w e w s c h o d n i e j S ł o w i a n i e n i e przekraczają jeszcze l i n i i powoli praskiego", unifikować zachodniej zaś p l e m i ę D r e w l a n . W Prypeć-Jasiołda, poza zachodnią części którą Polesia VI-VIII w. przemieszkują p l e m i o n a Bałtów. W V I I I - X w . w e w s c h o d n i c h r e j o n a c h Polesia o g ó l n y o b r a z k u l t u r y z m i e n i a się, l e c z n i e t a k d y n a m i c z n i e , j a k n a z a c h o d z i e . W końcu X w . c i e k a w y m z j a w i s k i e m j e s t g r ó d T u r ó w , leżący n a s z l a k u h a n d l o w y m z n a d B a ł t y k u n a Ruś K i j o w s k ą . N a s z l a k u tym, idącym wzdłuż Prypeci, znaleziono duży skład drachm samanidzkich. Tymże s z l a k i e m szedł n a J a d ź w i n g ó w W ł o d z i m i e r z , a później Jarosław n a M a z o w s z e . G r ó d T u r ó w b y ł stolicą o d d z i e l n e g o księstwa i w a ż n y m c e n t r u m r e l i g i j n y m , w s p o m n i a n y m w l a t o p i s a c h pocz. X I w . W y k o p a l i s k a w T u r o w i e w y k r y ł y r e s z t k i ś w i ą t y n i z X I I w . p o b u d o w a n e j z k a m i e n i a , u w a ż a n e j za n a j s t a r s z y z a b y t e k chrześcijaństwa n a P o l e s i u . S p o t y k a się t u t a k ż e w i e l e p r z e d m i o t ó w i m p o r t o w e g o pochodzenia wschodniego: b i ­ z a n t y j s k i e g o , s y r y j s k i e g o i średnioazjatyckiego z X I - X I I w . L a t o p i s y z X I w . w y m i e ­ niają także i n n e g r o d y później — Polesia, a niedługo w Pińsku n a p o t k a n o w i e l e j a k Brześć Zareczesk, Mozyrz i (Berest'), Nebel. Pińsk, W Turyjsk, miejscu Czartoryjsk, dawnego grodziska n a w a r s t w i e ń k u l t u r o w y c h o d X I w . poczynając, w t y m m a j o l i k o w e płytki i ułamki g l i n i a n y c h naczyń ze s t a r o r u s k i m i n a p i s a m i . U l i c e g r o d u wykładane były świątyni oraz d r e w n i a n y m i b i e r w i o n a m i . Tamże groby skrzyniowe wokół niej. odkryto N a terenie szczątki dawnego dwunawowej grodu znaleziono w i e l e p r z e d m i o t ó w z m e t a l u , z kości i d r e w n a . W g r o b a c h z a c h o w a ł y się r e s z t k i t k a ­ n i n , m i ę d z y i n n y m i także w s c h o d n i e g o pochodzenia. W czasach t y c h P o l e s i e łączyło się z t e r e n a m i p o l s k i m i s z l a k i e m r z e c z n y m P r y p e ć - B u g o r a z z W o ł y n i e m i Podolem s z l a k i e m słucko-wołyńskim. P o t e j ogólnej e t n o g e n e t y c z n e j części w p r o w a d z a j ą c e j następują r o z p r a w y szcze­ g ó ł o w e , a w i ę c d w a artykuły o c h a r a k t e r z e d i a l e k t o l o g i c z n y m , ściśle s p e c j a l i s t y c z n y m i materiałowym: M . N. Lekomcewoj lektów w (s. 47-66), o r a z poleskich gwarach ukraińskich i S. M . T o ł s t o j , Fonologiczny T. W. Nazarewa, prawobrzeżnego Polesia Niektóre komentarz do osobliwości (s. 67-100). N a bliższą zaś u w a g ę e t n o g r a f a zasługuje r o z p r a w a W . A . N i k o n o w a , Dwie osadnicze w toponimii micznych nazw Polesia miejscowych (s. 193-205). A u t o r z w r a c a białoruskiego -inci (-ince). (-iče), f o r m a n t e m j e s t -iči, typów -oviti Polesia występują l u b -ovci (-oviče) fale patronidwie (-ovce), L i n i a rozgraniczenia przyrostków w n a z w a c h p a t r o n i m i c z n y c h przebiega półkoliście L w ó w — R ó w n e - Ż y t o m i e r z — K i j ó w . dwu u w a g ę , że w ś r ó d i ukraińskiego g r u p y n a z w u t w o r z o n y c h p r z e z f o r m a n t -ići dia­ wokalizmu nazw -oviči, Na północ a n a południe o d n i e j -ovci, od tej l i n i i powszechnym Ten stan rozmieszczenia -inci. p a t r o n i m i c z n y c h nasuwa przypuszczenie o odmienności słowiań­ s k i e g o o s a d n i c t w a t y c h d w u areałów. A u t o r łączy p i e r w s z ą grupę z n a r o d e m b i a ł o ­ r u s k i m , a drugą z ukraińskim. Z j a w i s k o t o łączy B i a ł o r u s i n ó w z p r z y l e g ł y m i n a m i p o l s k i m i , p r z y r o s t e k zaś -ovci, najskimi. Rozbicie patronimii -inci na dwie zbliża U k r a i ń c ó w grupy, stwierdza tere­ ze S ł o w i a n a m i n a d d u - a u t o r , nastąpiło wcześniej niż w X V w . T . A . M a r u s e n k o zestawił Materiały latywów do słownika (s. 206-255). Badając z a g a d n i e n i e ukraińskich geograficznych ape- nazw geograficznych pochodzenia ukraiń­ s k i e g o n a t e r e n i e U k r a i n y i Białorusi a u t o r oparł się n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , której �230 RECENZJE i n d e k s sporządził n a początku artykułu. O b e j m u j e o n a 56 p o z y c j i bibliograficznych, a w t y m t a k ż e w y k o r z y s t u j e literaturę a u t o r ó w p o l s k i c h . N a s t ę p n i e d a j e k a z miejscowości, w których p r z e p r o w a d z o n o badania ankietowe. autor w y ­ Obejmowały one 20 o k r ę g ó w U k r a i n y i Białorusi, n a j w i ę c e j zaś badań d o k o n a n o w okręgu K i r o w g r a d . Autor zestawia gwarowe odmiany nazw n a określenie całej, m o ż l i w i e j a k najdo­ kładniej z e b r a n e j t o p o n i m i i , a w i ę c n a z w y gór, w z n i e s i e ń górskich, z b o c z y i przełęczy górskich, r z e k , j e z i o r , b a g i e n i mokradeł, w y b r z e ż y r z e k , j e z i o r , n a z w y potoków, łę­ g ó w , d o l i n , l a s ó w i pól, n a z w y g ł a z ó w , k a m i e n i , j a r ó w , p i e c z a r , z a g a j n i k ó w i zarośli. W w y n i k u z a p i s y w a n i a t y c h n a z w p o w s t a ł s p o r y słowniczek z a w i e r a j ą c y p o n a d 1000 nazw topograficznych uszeregowanych alfabetycznie. L . T . W y g o n n a j a p r z e d s t a w i ł a pracę Z systematyki na Polesiu Semantycznie użytków rolnych hory. t e r m i n y t e oznaczają p o l a u p r a w n e i nieużytki. W ś r ó d „ p ó l " w y r ó ż n i a się z k o l e i staropólice (od d a w n a u p r a w i a n y kawałek ziemi) u p r a w i a n y kawałek ziemi). Nieużytki położona j e s t w ś r ó d l a s u , n a z y w a pribier nazewnictwa (s. 118-125). Z i e m i a w e d ł u g u p r a w n a P o l e s i u d z i e l i się n a poíja i (przylegająca n a z y w a się niwą, miarów nazywa się ją protiereb, d o l a s u ) . Staropolica się borem l u b lanem. (od n i e d a w n a Jeśli nowina wybranka, lesie, n a t o m i a s t s t a r o p o l i c a dużych r o z ­ Poza w y m i e n i o n y m i wyżej n a całym (kawałek zaoranej z i e m i ) , żleb Polesiu (kawałek z i e m i zaoranej i zduchowina (to s a m o ) o r a z gospodarce Polesia słownika zajmowało poleskich naczelne (s. 162-174). rybaków miejsce. N a oznaczenie o d ­ m i a n i g a t u n k ó w r y b z a n o t o w a n o o k o ł o ©0 t e r m i n ó w . Zasób t e n n i e w y c z e r p u j e cze l e k s y k i , j a k a k r y j e się w gwarach. Według znawców w wodach jesz­ Polesia żyje o k . 40 g a t u n k ó w r y b . N a o z n a c z e n i e narzędzi r y b a c k i c h i i c h części s k ł a d o w y c h brał a u t o r o k . 50 w y r a z ó w . N a r z ę d z i a t e m o ż n a podzielić n a t r z y z a s a d n i c z e k o l c o w a t e i h a c z y k o w a t e , w i ę c i e r z e i s i e c i o r a z narzędzia W. L. Wierenin i A. A. K r i w i c k i j rzy je­ zapust ziemi). A . A . K r i w i c k i j p r z e d s t a w i ł artykuł Ze Rybołówstwo w i nowiny l u b pasza. niedużych r o z m i a r ó w , położona w (nieduży leśny k a w a ł e k z i e m i ) (nieobrobiony kawałek się zloh jeśli leży k o ł o l a s u — a położona n i e w lesie rezeczką, z n a n e są l e k s e m y zahon sienią), polanka zaś n a z y w a ze­ grupy: uderzeniowe. p r z e d s t a w i l i Leksykę horodzieńskich garnca­ (s. 175-192). A u t o r z y charakteryzują ośrodek g a r n c a r s k i H o r o d n a , położony 40 k m n a p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d Pińska. O s i a d l i t u t a j o d p o k o l e ń g a r n c a r z e zaopatrywali w s i e i m i a s t e c z k a w s w o j e w y r o b y w p r o m i e n i u d o 200 k m . I c h k o n k u r e n t a m i b y l i d o p i e r o g a r n c a r z e ze w s i K r i w i c a w r e j . d u b r o w s k i m n a U k r a i n i e , a także garncarze ze w s i S i n i a w k a w r e j . K l e c k i m n i e d a l e k o o d B a r a n o w i c z i g a r n c a r z e z P r u ż a n k o ł o Brześcia. P r z e d w o j n ą 10-tego k a ż d e g o miesiąca o d b y w a ł y się w H o r o d n e j Ośrodek t e n p r o d u k o w a ł także cegły. H o r o d n a o t o c z o n a jarmarki. zewsząd l a s a m i i m a ł o m a u p r a w n y c h pól, toteż ludność trudniła się p o w s z e c h n i e bagnami obróbką g l i n y , a l a ­ t e m z b i e r a n i e m p ł o d ó w leśnych. W o k r e s i e p r z e d w o j e n n y m , a także p o w o j n i e , m ę ż ­ czyźni w y j e ż d ż a l i i n a roboty sezonowe w głąb R o s j i , n a U k r a i n ę , a t a k ż e n a S y b i r d o K a z a c h s t a n u . Dzięki t y m w y j a z d o m w z r ó s ł ogólny p o z i o m e k o n o m i c z n o - k u l t u - r a l n y okolicy i miasteczka. W o s t a t n i c h 15 l a t a c h g a r n c a r s t w o w Horodnej n a s k u t e k k o n k u r e n c j i w y r o b ó w f a b r y c z n y c h . P o o m ó w i e n i u ośrodka w upada garncarskiego H o r o d n e j a u t o r z y badają s ł o w n i c t w o z w i ą z a n e z k o l e j n y m i e t a p a m i obróbki g l i n y i f o r m o w a n i a naczyń, a w i ę c s ł o w n i c t w o dotyczące r o d z a j ó w g l i n y , p r o c e s u j e j w y ­ r a b i a n i a , f o r m o w a n i a naczyń, suszenia, w y p a l a n i a i g l a z u r o w a n i a o r a z p r z e g l ą d r o ­ d z a j ó w i g a t u n k ó w naczyń. N a końcu p r a c y a u t o r z y jeszcze r a z zestawiają n i e t e r m i n o l o g i ę z w i ą z a n ą z g a r n c a r s t w e m : z a p i s a l i p o n a d 100 s ł ó w s a d n i c z y c h ) , n i e licząc w y r a z ó w p o c h o d n y c h . alfabetycz­ (terminów za­ �231 RECENZJE W. A. Moskowicz lorów z a m i e s z c z a artykuł p t . Z poleskiej na porównawczym kolorów: czerwony, tle terminologii oznaczania (s. 126-161). A u t o r w y z n a c z a słowiańskim ko­ 7 głównych żółty, z i e l o n y , s i n y , biały, c z a r n y i s z a r y . K a ż d y z n i c h m a t r z y m o d y f i k a c j e — j a s n y , średniojasny i c i e m n y . O g ó l n o s ł o w i a ń s k i m l e k s e m a m i są n a z w y n a o z n a c z e n i e białego, c z a r n e g o , żółtego i z i e l o n e g o . N a j b a r d z i e j zaś zróżnicowane n a z w y w y s t ę p u j ą n a określenie k o l o r u szarego, n i e b i e s k i e g o , p o p i e l a t e g o , i ich odmian. Ciekawym z jego zagadnieniem maścią. I m i o n a k r ó w , w o ł ó w -bałkańskie, j a k n p . n a z w y pistra, jest i bala, owiec mają plava, Polesia Nadprypeckiego na przykładzie często n a z w i ą z a n i a związku karpacko- rużana. A . S. Sokołowskaja przedstawiła r o z p r a w ę Próba tów czerwonego t e r m i n o l o g i a i m i o n bydła w nazw charakterystyki odzieży bliskości i obuwia dialek­ (s. 101-117). A u ­ t o r k a w y k a z u j e metodą statystyczną ilość p o d o b i e ń s t w i różnic zachodzących w s ł o w ­ n i c t w i e odzieży i o b u w i a P o l e s i a środkowego. B a d a n i a s w o j e koncentruje na obsza­ r z e ś r o d k o w e g o d o r z e c z a P r y p e c i , n a g r a n i c y Białorusi i U k r a i n y . D o c h o d z i o n a d o w n i o s k u , że s f e r a najbliższych zbieżności w n a z e w n i c t w i e o b u w i a i odzieży się w z a c h o d n i e j części b a d a n e g o żin. Z a c h o d n i e d i a l e k t y P o l e s i a o b s z a r u między miejscowościami Nadprypeckiego, znajduje Oriechowo-Odri- stwierdza a u t o r k a , wykazują nato­ m i a s t największe z r ó ż n i c o w a n i e w e w n ę t r z n e o r a z odrębną specyfikę w s t o s u n k u d o pozostałych d i a l e k t ó w Polesia. Przegląd artykułów z a m y k a rozprawa o charakterze historyczno-literackim po­ święcona T a t a r o m l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i m A . K . A n t o n o w i c z a , ruskich tekstów XV-XIX w. pisanych Krótki przegląd biało­ (s. 256-299). T e k s t y białoruskie p i ­ po arabsku s a n e a l f a b e t e m a r a b s k i m są z w i ą z a n e z T a t a r a m i o s i e d l o n y m i n a L i t w i e i Białorusi w XIV-XV w . , ż y j ą c y m i w niektórych o k o l i c a c h d o dziś. T a t a r z y o s i a d l i t u t a j z c z a ­ s e m z a t r a c i l i s w ó j j ę z y k i zaczęli posługiwać się j ę z y k i e m białoruskim l u b p o l s k i m . Z a czasów p a n o w a n i a Z y g m u n t a A u g u s t a , o c z y m pisze nieznany autor tatarskiego p o c h o d z e n i a w X V I I I w . , ogólna m a s a ludności t a t a r s k i e j n a L i t w i e i Białorusi była niepiśmienna i n i e rozumiała a n i l i t u r g i c z n e g o j ę z y k a a r a b s k i e g o , a n i też s w e g o j ę ­ z y k a . W t y m czasie posługują się o n i p o w s z e c h n i e j ę z y k i e m białoruskim i n a w e t i c h l i t e r a t u r a r e l i g i j n a p i s a n a j e s t w t y m j ę z y k u ( b r z m i e n i e białoruskie, a p i s o w n i a a r a b ­ ska). A u t o r analizuje teksty tatarskie z X V - X I X w . Są t o t e k s t y r e l i g i j n e i świeckie. K s i ę g i r e l i g i j n e z a w i e r a j ą dziesięcioro p r z y k a z a ń bożych, m o d l i t w y , o p i s y obrzędu p o ­ grzebowego, legendy częściej legendy o życiu i śmierci rycerskie. Legendy Mahometa. Świeckie t e k s t y zawierają i baśnie T a t a r ó w litewskich, stwierdza naj­ autor, s p i s a n e zostały w b r z m i e n i u białoruskim n i e później niż w X V I - X V I I w . , a w niejszych wiekach kilkujęzyczne, są o n e t y l k o p r z e p i s y w a n e . np. arabsko-tureckie oraz r u s k i tekstów s p i s a n y c h a l f a b e t e m Niekiedy t e k s t y t e mają polsko-białoruskie. Język póź­ brzmienie polski i biało­ a r a b s k i m b l i s k i j e s t ówcześnie u ż y w a n y m gwa­ r o m . Z n a l a z ł y w n i c h o d b i c i e osobliwości d i a l e k t ó w białoruskich. Ambitne aspektów założenia kultury uczonych Polesia — radzieckich urzeczywistniły — się kompleksowego w pełni — w badania pracy różnych zbiorowej Polesie. Alicja G. A . S I E R G I E J E W A , Arczyńcy, Bednarczuk M o s k w a 1967, s. 190. K a u k a z ze s w y m i o b r z e ż a m i s t a n o w i k o l e b k ę i siedzibę w y j ą t k o w o dużej l i c z b y m a ł y c h n a r o d ó w i narodowości. N a j w i ę c e j , b o o k o ł o 25, s k u p i a się i c h w niespełna p ó ł t o r a m i l i o n o w y m D a g e s t a n i e . W t y m z b i o r o w i s k u różnojęzycznych u g r u p o w a ń e t ­ n i c z n y c h , a l e w y z n a j ą c y c h p r z e z k i l k a s t u l e c i jedną religię — i s l a m , p r a w i e n a j - �232 RECENZJE mniejszą l i c z e b n i e , samodzielną społeczność stanowią A r c z y ń c y . P r z e ś l e d z e n i e tej społeczności życia oraz j e j współczesnego gospodarczego i warunków bytu, położenia, ze szczególnym dostarcza niezmiernie charakterystycznego o b r a z u p r z e m i a n społeczno-kulturowych, k t ó r y m ulegają m a ł e społeczności w Związku R a d z i e c k i m , państwie realizującym wielostronnego rozwoju Książka ustrój socjalistyczny etniczne w warunkach gospodarczego. Sergiejewej s t a n o w i pierwszą s t o r i i , współczesnemu b y t o w i , g o s p o d a r c e samodzielną oraz publikację poświęconą h i ­ k u l t u r z e tego maleńkiego, n a r o d u . O p a r t a j e s t n a materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h p r z e z pedycję badawczą w losów uwzględnieniem górskiego etnograficzną l a t a c h 1959-1963, d a n y c h a r c h i w a l n y c h i u r z ę d o w y c h eks­ oraz p u b l i k a c j a c h p o ś w i ę c o n y c h l u d o m K a u k a z u i D a g e s t a n u , z których n i e l i c z n e na dotyczą A r c z y ń c ó w . P i e r w s z e p u b l i k o w a n e w i a d o m o ś c i o t y m l u d z i e pochodzą d o p i e r o z 1 p o ­ łowy X I X w. Na pocz. XX w . zainteresował się n i m w y b i t n y b a d a c z Kaukazu, A . M . D i r r , który napisał j e d y n ą dotąd pracę o j ę z y k u arczyńskim, a n i e c o a n t r o p o l o g F. Świderski Następnie d o p i e r o w ekspedycji dostarczył w a ż n y c h 1945 r . d o t a r l i dagestańskiej ZSRR. Podobna do A r c z i zorganizowanej ekspedycja danych etnograficznych o n o w i badacze, przez Instytut przeprowadziła obszerniejsze później Arczyńcach. działający w ramach Etnografii Akademii Nauk badania w Arczi w latach 1959-1963. Siedzibą A r c z y ń c ó w jest od wieków bezleśna d o l i n a r z e k i Chatař m a ł y c h d o p ł y w ó w , obfitująca w p a s t w i s k a sprzyjające i paru h o d o w l i bydła i owiec. d l a i c h leżą n a wysokości 1800-2100 m . n . p . m . ; g ł ó w n e , noszące n a z w ę A r c z i o r a z 7 m n i e j s z y c h chutorów odległych o d A r c z i o 1-5 k m . N a t e j m a ł e j jej Osie­ (Arsza) przestrzeni m i e s z k a n i e c o p o n a d 700 osób, p r a w i e w y ł ą c z n i e A r c z y ń c ó w (1960 г . ) . L i c z e b n o ś ć A r ­ czyńców poza o b r ę b e m i c h małej ojczyzny oblicza się n a o k o ł o 200 osób, a łączna i c h l i c z b a sięga n a j w y ż e j 900 osób. S t a n o w i ą o n i p r a w d o p o d o b n i e n a ś w i e c i e narodowość n a t y m s z c z e b l u r o z w o j u . Sąsiadami A r c z y ń c ó w są liczebniejsze o d n i c h , choć r ó w n i e ż A w a r c y , na wschodzie b a r d z o małe n a r o d y ; n a północnym Łakcy, a poza więc najmniejszą znacznie zachodzie g r z b i e t e m K a u k a z u R u t u l c y , należący d o l e z - gińskiej g r u p y n a r o d ó w D a g e s t a n u . Jeszcze d o n i e d a w n a łączyły A r c z i z sąsiednimi t e r e n a m i t y l k o d r o g i nadające się d o j u c z n e g o t r a n s p o r t u i d o p i e r o w 1960 r. dostępna d l a samochodów d r o g a połączyła o s i e d l a A r c z y ń c ó w z c e n t r u m i c h r e j o n u , C u r i b e m ( o d l . 31 k m ) . Arczyńcy posiadają własny język należący do g r u p y języków kaukaskich, nie z r o z u m i a ł y d l a ż a d n e g o z i c h sąsiadów. W e w ł a s n y m j ę z y k u n a z y w a j ą s z i s z t t i b ) , a swą siedzibę n a z y w a j ą A r s z a . W e d ł u g p r z e k a z y w a n e j się o n i A r - wśród n i c h tradycji są o n i częścią l i c z n e g o niegdyś n a r o d u , a p r z o d k o w i e i c h m i e l i p r z y w ę d r o w a ć z I r a n u . Współczesna n a u k a r a d z i e c k a uważa jednak Arczyńców za e l e m e n t rdzenny, k a s k i , o c z y m świadczy pokrewieństwo i c h języka z językami lezgińskimi w s t a n i e , a także d a n e e t n o g r a f i c z n e i a n t r o p o l o g i c z n e . M o ż l i w e że p r z y w ę d r o w a l i o n i niegdyś d o s w e j o b e c n e j s i e d z i b y z p o ł u d n i o w e j s t r o n y K a u k a z u . W e d ł u g zachowanej t r a d y c j i p r z o d k o w i e A r c z y ń c ó w w y z n a w a l i niegdyś chrześcijaństwo, a później dopie­ r o p r z y j ę l i i s l a m , p o d o b n i e j a k i c h sąsiedzi. Stało się t o p r a w d o p o d o b n i e w średniowiecza. W kau­ Dage­ okresie 1959 r. o d k r y t o w A r c z i grób, p r a w d o p o d o b n i e średniowieczny, n a k t ó r e g o p ł y c i e z n a j d o w a ł o się w y o b r a ż e n i e k r z y ż a i z n a k s o l a r n y . Pierwszą wanu z Szir- ( A z e r b e j d ż a n ) , a następne d a n e , z X V I I i X V I I I w . , m ó w i ą o płaceniu wzmiankę o Arczyńcach podaje późnośredniowieczna kronika przez m i e s z k a ń c ó w o s i e d l a A r c z i d a n i n y w p o s t a c i o w i e c i zboża d l a w ł a d c ó w k a z i k u m u c h s k i c h . D o l a t sześćdziesątych X I X w . należeli A r c z y ń c y d o z w i ą z k u a w a r c k i c h w s p ó l ­ n o t w i e j s k i c h leżących w d o l i n i e r z e k i Chatař i płacili w s p o m n i a n e w y ż e j daniny. �233 RECENZJE Rosjanie d o t a r l i d o A r c z i w r o k u 1843 w czasie w o j n y z p r z y w ó d c ą D a g e s t a n u S z a - milem. W życiu społecznym A r c z y ń c ó w dużą r o l ę o d g r y w a ł a wspólnota g r o m a d z k a , która w ł a d a ł a zwłaszcza p a s t w i s k a m i i ź r ó d ł a m i w o d y . Z i e m i a o r n a , łąki kośne o r a z rzęta g o s p o d a r s k i e w zwie­ stanowiły własność p r y w a t n ą poszczególnych r o d z i n . D o m i n o w a ł a X I X w . więź t e r y t o r i a l n a z przeżytkami 20 r o d ó w (tuchumów), więzi rodowej. Istniało w ó w c z a s około d o p o ł o w y X X w . ilość i c h w z r o s ł a d o o k o ł o 50. N i e k t ó r e z n i c h z a c h o w y w a ł y swą tradycję p r z e z w i e l e pokoleń. Zgromadzenie wiejskie (dżamaat), złożone d a w n i e j z ogółu m ę ż c z y z n , a p o r o k u 1868 t y l k o z g ł ó w r o d z i n , w y b i e r a ł o s w e g o s t a r s z e g o (begauła), i 7-9 s ę d z i ó w (kartów). (czauszów) czyli duchownego Zgromadzenie 2-4 j e g o p o m o c n i k ó w oceniało także kandydaturę sędziego w s i . R o z s t r z y g a ł o o n o w s z y s t k i e kadiego, ważne sprawy społecz­ ności arczyńskiej, m . i n . c o r o c z n e g o podziału p a s t w i s k , n a p r a w y m o s t ó w i dróg, r o z ­ poczęcia i p r z e b i e g u p r a c p o l o w y c h , t e r m i n u w y p ę d u bydła n a p a s t w i s k a i t p . N a j ­ ważniejszy stawowa głos j e d n a k m i e l i cieszący się a u t o r y t e t e m l u d z i e s t a r s i i b o g a t s i . zasada społecznego w ł a d a n i a ziemią b y ł a r ó w n o ś c i o w a : działki p a s t w i s k p r z y d z i e l a n e b y ł y drogą l o s o w a n i a poszczególnym r o d z i n o m leżnie o d w i e l k o ś c i t y c h r o d z i n i s t a n u i c h p o s i a d a n i a . W Pod­ równowartościowe nieza­ okresie k a p i t a l i s t y c z n y m p o j a w i ł o się w y r a ź n i e j s z e z r ó ż n i c o w a n i e w s t a n i e p o s i a d a n i a różnych r o d z i n a r c z y ń s k i c h , j e d n a k n a z n a c z n i e mniejszą skalę, niż w i n n y c h k r a i n a c h D a g e s t a n u . P o j a w i ł y się różne f o r m y d z i e r ż a w i e n i a z i e m i . W ł a ś c i c i e l e w i ę k s z y c h s t a d d z i e r ż a w i l i (za zgodą dżamaatu) p a s t w i s k a n a t e r e n i e A r c z i , a także n a t e r e n a c h łachckich i a w a r c k i c h . Z p o c z ą t k i e m X X w . s y t u a c j a w i e l u r o d z i n arczyńskich była t r u d n a , d l a t e g o mężczyzn emigrowało w celach z a r o b k o w y c h sporo do Azerbejdżanu, p o d o b n i e j a k i póź­ niej, po rewolucji. Od 1926 r . zaczęto w p r o w a d z a ć w Przeciw czynny A r c z i r e f o r m y , podjęte w tzw. reformie ziemno-wodnej wystąpili opór. D o p r o w a d z i ł o t o d o w y s i e d l e n i a całym Dagestanie. b o g a t s i A r c z y ń c y , stawiając części z n i c h . Spadło w nawet t y m czasie z n a c z n i e p o g ł o w i e bydła i o w i e c . W l a t a c h 3 0 - t y c h z m i e n i o n y został z a s a d n i c z o gospodarki pasterskiej Arczyńców. Dotychczas system t r z y m a l i o n i zimą s w e o w c e i b y d ł o w pobliżu chutorów l u b w s t a j n i a c h . K o ł c h o z arczyński, założony w 1935 г., otrzymał t e r a z p a s t w i s k a d l a w y p a s u z i m o w e g o n a odległych n i z i n a c h , część zaś l e t n i c h p a ­ s t w i s k arczyńskich przeszła w u ż y t k o w a n i e A w a r c ó w . A r c z y ń c y m u s i e l i w i ę c przejść d o n i e p r a k t y k o w a n e j p r z e z n i c h dotąd f o r m y t r a n s h u m a n c j i w paster­ gospodarce s k i e j , a r ó w n o c z e ś n i e d o stałego o s i e d l e n i a się n a c h u t o r a c h . O d 1939 r . kołchoz objął całość p a s t w i s k , część z i e m i u p r a w n e j i większość z w i e r z ą t należących d o A r c z y ń c ó w . Reforma administracyjna ogromnie zróżnicowanego narodowościowo Dagestanu, d o k o n a n a w 1929г., p r z y d z i e l i ł a A r c z i d o r e j o n u czarodyńskiego, który objął g ł ó w n i e ludność awarcką. W s p r a w a c h u r z ę d o w y c h zaczął o b o w i ą z y w a ć j ę z y k a w a r c k i j e d e n z ośmiu p o d s t a w o w y c h j ę z y k ó w D a g e s t a n u . R e j o n słabiej z a l u d n i o n y c h i wyposażonych steczkiem łączyła siedzibę w tego r e j o n u dobra cywilizacyjne. 40-kilometrowa droga Z najbliższym juczna. g ł ó w n i e p a s t e r s k a , była w z n a c z n y m s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n a . W użytku p i e r w s z ą drogę k o ł o w ą o r a z połączenie t e l e f o n i c z n e . chał d o A r c z i p i e r w s z y jako czarodyński należał d o n a j ­ mia­ Gospodarka, 1934 r . o d d a n o d o W 26 l a t później zaje­ samochód, a p o następnych 4 l a t a c h o t w a r t o t u pocztę. W gospodarce Arczyńców główne miejsce zajmowała zawsze h o d o w l a o p a r t a n a o b s z e r n y c h i d o b r y c h p a s t w i s k a c h górskich. W e d ł u g s p i s u z 1917 r . (i zaniżonych z a ­ p e w n e d a n y c h ) 223 g o s p o d a r s t w a posiadały 4927 o w i e c i kóz, 568 s z t u k bydła, 59 k o n i i 25 osłów. P r z e d k o l e k t y w i z a c j ą , a w i ę c w l a t a c h d w u d z i e s t y c h , m i e l i A r c z y ń c y posiadać, w e d ł u g i c h w ł a s n y c h o p o w i a d a ń , d o 30 t y s . o w i e c znajdujących się p r z e - �234 RECENZJE w a ż n i e w rękach b o g a t s z y c h gospodarzy. P r z y niektórych b o g a t y c h h o d o w c a c h p i a ł o się k i l k u l u b k i l k u n a s t u b i e d n i e j s z y c h dla organizowania A r c z y ń c y w y k a z y w a l i duże d o ś w i a d c z e n i e w g o s p o d a r c e względnie racjonalnie. Towarzyszyły j e j bogate wspólnego hodowlanej zwyczaje sku­ wypasu. i p r o w a d z i l i ją i obrzędy pasterskie, któ­ r e później, o d l a t t r z y d z i e s t y c h , zostały z a n i e c h a n e , z a p e w n e m . i n . w s k u t e k z a k a z ó w . Uroczyste wypędzenie o w i e c n a l e t n i e p a s t w i s k a urządzono p o r a z o s t a t n i w latach trzydziestych. R o l n i c t w o , znane Arczyńcom o d d a w n a , miało d l a n i c h zawsze uboczne znacze­ n i e , a j e g o p ł o d y w y s t a r c z a ł y t y l k o n a 6-7 miesięcy. Z i e m i u p r a w n e j b y ł o c e n i o n o ją w y s o k o . Z a działkę o p o w i e r z c h n i o k . 30 m 2 niewiele, płacono 4 o w c e i 2 b a r a n y . N i e l i c z n i A r c z y ń c y t r z y m a l i pszczoły w u l a c h słomiano-glinianych. P o l o w a n o na tury i d z i k i e b a r a n y górskie. Obecnie arczyński kołchoz p o s i a d a p o n a d 7100 h a l e t n i c h p a s t w i s k i wygonów, 4740 h a p a s t w i s k z i m o w y c h , 43 h a z i e m i o r n e j w s p ó l n e j i 70 h a w działkach grodowych. Posiada też p r o s t s z e m a s z y n y nadające się d o p r a c y w przyza­ górach ( n p . k o ­ s i a r k i ) o r a z , o d k i l k u l a t , 7 c i ę ż a r o w y c h samochodów. P o n a d 80°/o d o c h o d u uzyskuje kołchoz z h o d o w l i o w i e c , których p o s i a d a k i l k a tysięcy s z t u k p ó ł - c i e n k o - r u n n e j , d a g e stańskiej r a s y ; zastąpiły one hodowane dawniej w Arczi w i ę k s z ą część r o k u arczyńskie o w c e i i c h p a s t e r z e W północno-wschodniej owce gruborunne. Przez przebywają daleko poza Arczi, części D a g e s t a n u , g d z i e m o g ą paść się p r z e z całą zimę. D o 1958 r . z u ż y w a n o n a przepęd o w i e c w jedną t y l k o stronę aż półtora miesiąca, obecnie d o 15 d n i , p o n i e w a ż w i ę k s z ą część d r o g i s t a d a p r z e b y w a j ą p o c i ą g i e m . Rzemiosła i p r z e m y s ł d o m o w y odgrywały d a w n i e j b a r d z o ważną rolę u A r c z y ń ­ c ó w , p r o w a d z ą c y c h g ł ó w n i e gospodarkę naturalną. W y r a b i a n o g r u b e s u k n a n a odzież, grube tkaniny w rodzaju derek oraz proste, w i e l o b a r w n e , pasiaste kilimy, swoiste d l a A r c z y ń c ó w . R o b i o n o w i e r z c h n i e o k r y c i a i c z a p k i męskie ze skór o w c z y c h . Pomimo n i e d o s t a t k u d r e w n a ( k u p o w a n o j e u A w a r c ó w ) s z t u k a jego a r t y s t y c z n e j obróbki sta­ ła u A r c z y ń c ó w o d d a w n a b a r d z o w y s o k o i ładne, d r e w n i a n e w y r o b y b y ł y i drogie. Ornament zgeometryzowany arczyński motyw charakteryzuje się dużą solarny, różne m o t y w y geometryczne, krzyża. B y l i t u także s z e w c y , k a m i e n i a r z e i p o b i e l a c z e zamówienie. Obecnie lat znaczenie rzemiosła j e s t w archaicznością. cenione Częsty zdarza się jest motyw naczyń, którzy p r a c o w a l i n a Arczi mniejsze, ale nadal ważne. Podstawowy r y n e k w y m i a n y h a n d l o w e j d l a A r c z y ń c ó w z n a j d o w a ł się d o początku 30-tych X X w. w miejscowości K u m u c h , dokąd p r z y b y w a l i mieszkańcy (pra­ w i e t y l k o m ę ż c z y ź n i ) z całego n i e m a l górskiego D a g e s t a n u . A r c z y ń c y s p r z e d a w a l i t a m o w c e , w e ł n ę , masło, b r y n d z ę zapałki, t k a n i n y , drobni kupcy awarccy za z a r o b k i e m i skóry, a k u p o w a l i p o t r z e b n e żelazo, broń, n a c z y n i a . O d czasu d o czasu i m zboże, sól, naftę, przybywali Arczi do i łakccy. O d X I X w . niektórzy m ę ż c z y ź n i u d a w a l i się zimą do Azerbejdżanu. S t o s u n k o w o l i c z n e k o n t a k t y z sąsiadami p o z n a w a n i u i c h języków. O d l a t trzydziestych weszli Arczyńcy w sprzyjały najbliższe stycz­ ności z A w a r c a m i , a n o w e styczności n a w i ą z a l i n a t y c h t e r e n a c h , g d z i e zimą wypa­ sają o w c e . K u l t u r a m a t e r i a l n a A r c z y ń c ó w oznaczała się z d a w n a s z e r e g i e m s w o i s t y c h c e c h , a l e dominują w niej elementy wspólne różnym l u d o m Dagestanu. p r z e z w i ę k s z ą część r o k u n a c h u t o r a c h , a l a t e m w rym i górskim l u d o m D a g e s t a n u , w i ą z a ł o się z r o c z n y m r o l n i c z y c h . Członkowie jednego r o d u mieszkali w t y l k o mała, d o l n a część g ł ó w n e g o o s i e d l a Zamieszkiwanie głównym osiedlu, znane c y k l e m zajęć t y m samym jest zamieszkana g d y ż pozostałe r o d z i n y mieszkają s t a l e w 7 c h u t o r a c h . W d y n k ó w n i e zaszły dotąd b a r d z i e j i s t o t n e z m i a n y . W przez niektó­ hodowlanych chutorze. Obecnie około 50 r o d z i n , zasobie i c h a r a k t e r z e b u ­ Arczi stawiano dawniej domy �235 RECENZJE p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , n a t o m i a s t n a c h u t o r a c h 1 - i 2-piętrowe. W d o l n e j i c h części trzymano bydło, w najwyższym środkowej owce (w złą p o g o d ę l u b c h o r e ) , piętrze. O d schyłku X I X w . zaczęli b o g a t s i mieszkano wznosić domy zaś n a z krytymi b a l k o n a m i . N o w e d o m y , g ł ó w n i e p i ę t r o w e , j a k d a w n i e j o płaskich d a c h a c h , mają p o 2-3 i z b y n a piętrze, a n a p a r t e r z e pomieszczenie d l a zwierząt. W z n o s i się j e z t r a ­ d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w : k a m i e n i a , d r z e w a i g l i n y . B u d u j e r o d z i n a z pomocą k r e w n y c h i sąsiadów. A ż d o początku X X w . d o t r w a ł y o t w a r t e p a l e n i s k a , zastąpione później k o m i n k a m i , i d o d a t k o w o ż e l a z n y m i p i e c y k a m i . Z a opał służy s u s z o n y n a w ó z b y d l ę c y i c h r u s t . Z pocz. X X w . p o j a w i a ć się zaczęło szkło w o k n a c h . Z m i a n i e uległa f u n k c j a t z w . i z b y p a r a d n e j , która zaczęła służyć c e l o m m i e s z k a l n y m . O b e c n i e w arczyńskich d o m a c h s k r o m n e m e b l e t y p u pojawiają się miejskiego. O d z i e ż A r c z y ń c ó w w y r ó ż n i a ł a się n i e k t ó r y m i szczegółami o d odzieży i c h sąsiadów, szczególnie w u b i o r z e k o b i e c y m . Z w r a c a w n i e j u w a g ę świąteczna n a r z u t k a n o s z o n a przez kobiety, z w a n a czuchaj, przypominająca i charakterystyczny dla Arczynek naszą góralską cuchę. B a r d z o ubiór g ł o w y stanowiła czuchta. b i a n y był s r e b r e m i l i c z n y m i m o n e t a m i , podobnie Arczynki zachowują swój tradycyjny dłużej d o m i a s t . N i e k t ó r e e l e m e n t y wają stosowane zaszły w i ę k s z e j a k w całym Dagestanie. ubiór, a zmieniają dawnej na odzieży, n a co dzień już z a n i e c h a n e , by­ a charakterystyczne jest rozpowszechnienie r e w o l u c j i elementów nawiązujących do u b i o r u w o j s k o w e g o , skowym Z kroju, Obecnie go t y l k o wyjeżdżając p r z y szczególnych o k a z j a c h , n p . n a z n a k żałoby. W m ę s k i m zmiany, rubaszek, szerokich skórzanych pasów. k i e r p c ó w . A r c z y ń c y dbają o s c h l u d n y w y g l ą d . O b e c n i e najstarszych. ubiorze się o d czasów j a k bluz, spodni o w o j ­ Przyjęły e l e m e n t ó w t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ł y się b u r k i o w c z e , p a p a c h y noszą bród a n i w ą s ó w , z w y j ą t k i e m dawny Strój k o b i e t o z d a ­ się też płaszcze. i b u t y podobne Odzież dziewcząt, p o d o b n i e o d z i e ż k o b i e t , j e s t b a r d z i e j t r a d y c y j n a o d odzieży chłopięcej. N i e k t ó r e e l e m e n t y r u dziewcząt, zwłaszcza zaś czuchta, są n e g a t y w n i e do m ę ż c z y ź n i n i e golą g ł ó w , n i e oceniane jak ubio­ przez nauczycieli, dla­ t e g o zaczynają zanikać. P o ż y w i e n i e A r c z y ń c ó w składało się g ł ó w n i e z p r o d u k t ó w mącznych i m l e c z n y c h , m i ę s o j a d a l i g ł ó w n i e w święta i częściej zimą. O b e c n i e u r o z m a i c o n e , m . i n . p r z e z niektóre o w o c e i w a r z y w a , pożywienie t o jest cukier, ale nadal bardziej tradycyjne. N i e m a s p e c j a l n y c h p o t r a w o b r z ę d o w y c h . Z a c h o w a ł o się w i e l e t r a d y c y j n y c h naczyń, d r e w n i a n y c h i g l i n i a n y c h , u ż y w a n y c h o b o k naczyń metalowych. Z m i a n y w życiu r o d z i n n y m A r c z y ń c ó w u w a ż a a u t o r k a za m n i e j w p o r ó w n a n i u ze z m i a n a m i w i c h k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i d u c h o w e j zaawansowane na skutek t r w a ­ n i a d a w n y c h o b y c z a j ó w i r e l i g i i mahometańskiej. Z m i a n o m n a l e p s z e uległo p o ł o ż e ­ nie kobiety, niektóre zasady wychowywania dzieci, s t o s u n k i między a t a k ż e niektóre n o r m y regulujące życie małżeńskie. Osłabły w i ę z i Rodziny Arczyńców cechuje n i s k a liczebność, n i e t y p o w a dla pokoleniami, rodowe. mahometańskiego D a g e s t a n u . W e d ł u g d a n y c h z 1960 r . n a j w i ę c e j b y ł o w A r c z i r o d z i n 2 - o s o b o w y c h następnie 3 - o s o b o w y c h (62), które r a z e m n i e licząc 57 osób s a m o t n y c h stanowiły p r a w i e (zaliczonych 66°/o ogółu r o d z i n p r z e z autorkę d o ogólnej p o d n i e s i o n e j w t e n sposób d o 247). W 38 r o d z i n a c h 2-, 3-, i 4 - o s o b o w y c h liczby (63), (190), rodzin, głowami i c h b y ł y k o b i e t y . K o b i e t y s t a n o w i ł y też znaczną większość (86°/o) w ś r ó d s a m o t n y c h ; b y ł y t o p r z e w a ż n i e w d o w y . K i l k a n a ś c i e r o d z i n składało się z 3 pokoleń. Postępuje t e n d e n ­ c j a d o s z y b k i e g o u s a m o d z i e l n i a n i a się m ł o d y c h małżeństw. P r z y porównaniu t y c h liczb z d a n y m i z r o k u 1917 u d e r z a bardzo duży liczebności r o d z i n w ciągu t y c h 43 l a t o r a z ogólny s p a d e k l i c z b y m i e s z k a ń c ó w spadek Arczi o b l i s k o 2 2 % . L i c z b a osób s a m o t n y c h w z r o s ł a 7 - k r o t n i e , ilość zaś r o d z i n z k o b i e t a m i w charakterze głów zwiększyła się aż 13 r a z y . W 1917 r . n a j w i ę c e j było rodzin �236 RECENZJE 4-osobowych — 64, t j . 34,5°/o, r o d z i n zaś o d 5 d o 8 osób — 68, t j . 2,5 r a z a w i ę c e j niż w 1960 r . R o d z i n y 3 - p o k o l e n i o w e stanowiły 13,6°/o w o b e c 6,6 /о w 1960 r . O g ó l n a l i c z b a я r o d z i n (bez osób s a m o t n y c h j a k o s a m o d z i e l n y c h nie licząc k i l k u n a s t u rodzin napływowych, jednostek) głównie spadła o 23, t j . o 10,8iVo, Awarców. W 1960 r . wypada w A r c z i 2,7 osób n a 1 d o m w o b e c 4,0 przeciętnie w D a g e s t a n i e , p o d c z a s g d y w 1886 r . b y ł o i c h 3,9 w o b e c 4,6 w Dagestanie. N a spadek l i c z b y ludności w p ł y n ą ł p r z e d e w s z y s t k i m f a k t , że w i e l u A r c z y ń c ó w musiało opuścić swoją t o c z o n e d a n e wskazują zapewne ojczyznę. Przy­ n a osłabienie arczyńskiej społeczności i duże z m i a n y w organizacji r o d z i n n e j . Jego p r z y c z y n a tkwiła m . i n . w zasadniczej reorganizacji jej życia g o s p o d a r c z e g o , a częściowo w i ą z a ł a się z t r u d n y m o k r e s e m w o j e n n y m . N i e k t ó r e z m i a ­ n y są n i e u c h r o n n y m w y n i k i e m osłabienia d a w n y c h n o r m życia r o d z i n n e g o , wających i z i s l a m u . Społeczność arczyńska w y k a z u j e siłę atrakcyjną, s k o r o niektórzy e m i g r a n c i w r a c a j ą jednak wypły­ n a d a l dużą żywotność po latach do swego ojczystego k r a i k u . W y c h o d ź s t w o j e s t o b e c n i e małe, w i ą ż e się g ł ó w n i e z nauką części m ł o d z i e ż y w szkołach średnich, a n a w e t wyższych. Z a c h o w u j e s t a r s z y c h i doświadczonych, zwłaszcza m ę ż c z y z n . W t r w a duża solidarność i zasada w z a j e m n e j Przy zawieraniu małżeństw się n a d a l duży a u t o r y t e t l u d z i r o d z i n a c h i między krewnymi pomocy. kierowali się A r c z y ń c y zwłaszcza d o l a t 3 0 - t y c h . Dziś z a s a d a t a n i e c o zawsze osłabła i w zasadą endogamii, kołchozie A r c z i j e s t 10 o b c y c h k o b i e t — żon A r c z y ń c ó w , i 3 o b c y c h m ę ż c z y z n żonatych z A r c z y n k a m i . Z a ­ warto dotąd t y l k o 2 małżeństwa z przedstawicielami narodów niemuzułmańskich. Częste są n a d a l m a ł ż e ń s t w a m i ę d z y b l i s k i m i k r e w n y m i ( k u z y n a m i ) rodzie. Regułą było d a w n i e j bardzo wczesne zawieranie i w t y m samym małżeństw, żeniono już 12-, 1 4 - l e t n i e d z i e c i , u w a ż a n e j e d n a k za dorosłe. P o d ł o ż e t e g o z w y c z a j u było głównie e k o ­ n o m i c z n e : każda n o w a r o d z i n a miała p r a w o d o nadziału z i e m i . D z i e w c z y n a musiała wnieść s p o r e w i a n o . Z a s a d y l e w i r a t u i s o r o r a t u s t o s o w a n o u A r c z y ń c ó w r z a d k o . D e ­ cydująca którzy dawniej pobierają wola rodziców się z reguły ustąpiła wkrótce swobodnemu p o osiągnięciu raczej wyborowi pełnoletności. młodych, Utrzymał swą w a ż n ą rolę z w y c z a j s w a t ó w i zaręczyn. Dość dokładnie o p i s a n y p r z e z autorkę obrzęd w e s e l n y w i ą ż e się n a d a l z reguły z religijną ceremonią zaślubin. W e s e l e t r w a ł o daw­ n i e j d o t y g o d n i a , o b e c n i e 2-3 d n i , z a w s z e bez m u z y k i i tańców. R o z w o d y n i e należały i n i e należą w Arczi d o rzadkości. I n i c j a t o r e m p r a w n y m r o z w o d u m o ż e być t y l k o m ą ż w e d ł u g zasad mahometańskich (szíriatti) i z a s a d a t a jeszcze n a d a l się u t r z y m u ­ j e . R o d z i c e , t a k m a t k a , j a k i ojciec, d z i e c i , które w y c h o w u j e się w wykazywali z a w s z e dużo t r o s k i i u c z u c i a d l a duchu poszanowania i posłuszeństwa d l a s t a r s z y c h i w c z e s n e g o w d r a ż a n i a d o p r a c y . P r z y u r o d z e n i u się d z i e c k a i pielęgnacji c i a u t r z y m u j e się jeszcze większość d a w n y c h , trądycyjnych Najmniej zmian można się dopatrzeć w obrzędach niemowlę­ zabiegów. pogrzebowych Arczyńców. Dokonują się o n e w e d ł u g zasad muzułmańskich, a l e z e l e m e n t a m i w i e r z e ń i z w y c z a ­ j ó w jeszcze przedmuzułmańskich. O p ł a k i w a n i e z m a r ł e g o p r z e z k o b i e t y n i e j e s t już n a ogół t a k d e m o n s t r a c y j n e , j a k dawniej, ale t r w a bez zmian zachowywanie żałoby p r z e z w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w społeczności w ciągu 5-6 d n i , p r z e z w s z y s t k i c h zaś k r e w ­ n y c h 40 d n i , m a n i f e s t o w a n e m . i n . przez noszenie starej n a zewnątrz. Niektóre odzieży wdowy ciemnego k o l o r u , a także f u t r z a n y c h s z u b włosem zachowują p r z e z szereg l a t . R o d z i n a urządza n a j m n i e j 3 - k r o t n i e w s p o m i n k i z m a r ł e g o żałobę połączone ze stypą. S t a r c y urządzają p o d o b n e p r z y j ę c i a - o b r z ę d y n a w e t za s w e g o życia. W życiu rodzinno-społecznym A r c z y ń c ó w z a c h o w a ł o się jeszcze s p o r o n y c h zasad, p r z e s t r z e g a n y c h w i e k u . Przyczyniają przez l u d z i starych, a nawet liczne kobiety w się o n e d o u t r z y m a n i a k o b i e t i d z i e w c z ą t w społeczno-towarzyskiego, a także d o o b a r c z a n i a izolacji i c h nadmierną pracą. W tradycyj­ średnim o d życia rodzinach �237 RECENZJE przestrzega się n a ogół r e l i g i j n y c h świąt i p o s t ó w p o m i m o d ł u g o t r w a ł e g o już ł y w a n i a a g i t a c j i a n t y r e l i g i j n e j , zwłaszcza ze s t r o n y szkoły. D a w n i e j oddzia­ meczety (było i c h w A r c z i 4 i 2 w c h u t o r a c h ) s t a n o w i ł y g ł ó w n e ośrodki życia społecznego mężczyzn. Arczyńcy w zetknęli się z n a u c z a n i e m w szkole świeckiej dopiero po rewolucji, 1930 r . Istniała t u z d a w n a , j a k w większości w s i dagestańskich, maleńka szkółka przy meczecie z a r a b s k i m językiem nauczania. W umiało czytać i pisać. K i l k u A r c z y ń c ó w 1926 r . t y l k o o k o ł o 30 m ę ż c z y z n osiągnęło niegdyś, w X V I I I i X I X w . sto­ s u n k o w o dużą w i e d z ę , a j e d e n z n i c h z n a n y b y ł s z e r o k o w D a g e s t a n i e . Jego w n u k , ż y j ą c y n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , znał d o b r z e k i l k a j ę z y k ó w k a u k a s k i c h o r a z a r a b s k i i r o s y j s k i i pomagał w b a d a n i a c h r o s y j s k i e m u językoznawcy D i r r o w i . W w A r c z i n i e umiał p o r o s y j s k u . W 1926 r . n i k t 1930 r . u r u c h o m i o n o w A r c z i szkołę z a w a r c k i m j ę z y k i e m n a u c z a n i a , g d z i e 12 c h ł o p c ó w zaczęło się uczyć c z y t a n i a i rachunków. W p a ­ rę l a t później czytania szkołę, w objęto n a u c z a n i e m i p i s a n i a (po a w a r c k u ) wszystkie której o d k l a s y t r z e c i e j nauką jęz. a w a r c k i e g o . dzieci. Równolegle w ś r ó d dorosłych O b e c n i e prowadzi Szkoła o d g r y w a się naukę w prowadzono posiada Arczi naukę 8-klasową jęz. r o s y j s k i m z uboczną dużą rolę w p r o p a g o w a n i u s t y c z n y c h zasad życia, w u p o w s z e c h n i a n i u j ę z y k a r o s y j s k i e g o nowych, i t p . Sporo socjali­ arczyńskich c h ł o p c ó w osiągnęło w y k s z t a ł c e n i e średnie, a n a w e t w y ż s z e . P r z e d k i l k u l a t y zaczęły naukę w średnich szkołach medycznych i pedagogicznych pierwsze 4 dziewczęta z Arczi. Poważny problem w wiedniego rozwoju oświaty w ś r ó d A r c z y ń c ó w języka. W ł a s n y i c h język, z n a n y stanowił w y b ó r dący t y l k o j ę z y k i e m m ó w i o n y m , n i e n a d a w a ł się d o n a u k i s z k o l n e j . więc język a w a r c k i , bardziej wowy Spośród 546 p r z e b a d a n y c h syjski Wprowadzono r o z w i n i ę t y , o d 1965 r . zaś j ę z y k r o s y j s k i j a k o o d 3 k l a s y . Społeczność odpo­ właściwie s a m y m t y l k o Arczyńcom, bę­ arczyńska jest w wysokim osób 8 8 % znało j ę z y k a w a r c k i stopniu podsta­ wielojęzyczna. (95% mężczyzn), 3 6 % r o ­ ( n a j w i ę c e j m ł o d y c h i m ę ż c z y z n ) , 2 7 , 8 % j ę z y k łachcki ( p r z e w a ż n i e s t a r s i ) . N i e ­ którzy znają też i n n e j ę z y k i dagestańskie, a także azerbejdżański (33) i a r a b s k i (7). D z i e c i w s z k o l e m ó w i ą m i ę d z y sobą t y l k o p o arczyńsku. T a k ż e w r o d z i n a c h miesza­ n y c h c o d z i e n n y m j ę z y k i e m j e s t arczyński. Zdumiewające m o ż e się w y d a ć , że p r z y swej endogamii i posiadaniu własnego j ę z y k a n i e w y t w o r z y l i A r c z y ń c y s w e g o o d r ę b n e g o f o l k l o r u . Ś p i e w a j ą pieśni w języ­ k a c h s w y c h sąsiadów, a w a r c k i e i łachckie, a także azerbejdżańskie i r o s y j s k i e , tańczą lezginkę. P o d o b n y b r a k w ł a s n e g o f o l k l o r u w y s t ę p u j e w ś r ó d niektórych i n n y c h , m a ­ łych n a r o d ó w k a u k a s k i c h . A u t o r k a n i e w s p o m n i a ł a niestety o istnieniu lub braku arczyńskich opowieści, l e g e n d , przysłów, a także m e l o d i i , choć w s p o m i n a o odległych, tradycyjnych przekazach. Bardzo niewiele też napisała o życiu t o w a r z y s k i m i są­ siedzkim. Z m i a n y , j a k i e się dokonują w s f e r z e j ę z y k a o r a z różnych d z i e d z i n kultury Ar­ czyńców, są z g o d n e z o g ó l n y m n u r t e m p r z e m i a n , j a k i m o b e c n i e podlegają m a ł e n a ­ r o d y D a g e s t a n u i w ogóle Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . D o k o n u j e się zbliżenie Arczyńców d o sąsiedniego, w i ę k s z e g o n a r o d u , j a k i m są d l a n i c h A w a r c y , o r a z z e s p a l a n i e dzięki j ę z y k o w i r o s y j s k i e m u w j e d e n naród dagestański. Z d a n i e m a u t o r k i , zdają s o b i e c o r a z bardziej s p r a w ę z przynależności n i e t y l k o d o s w e j małej e t n i c z n e j , a l e i d o n a r o d u dagestańskiego. W s p i s i e p o w s z e c h n y m się i c h Arczyńcy grupy z 1959 r . A r c z y ń c y określili się o f i c j a l n i e j a k o A w a r c y , a l e m o ż l i w e j e s t , że w przyszłości określą się o n i j a k o Dagestańczycy. Przedstawiony p r z e z G . A . S e r g i e j e w ą o b r a z losów i życia A r c z y ń c ó w że u t r z y m y w a l i się o n i aż d o l a t 2 0 - t y c h n a s z e g o w i e k u w n a r o d ó w i o d z m i a n dokonujących się w izolacji wskazuje, o d sąsiednich świecie, n a k t ó r e g o dość b l i s k i c h peryfe- �238 RECENZJE r i a c h przyszło i m żyć. R e p r e z e n t o w a l i przy t y m stosunkowo wysoki poziom rozwoju g o s p o d a r c z e g o , p r o w a d z ą c r o z w i n i ę t ą h o d o w l ę o w i e c i bydła o r a z s k r o m n e r o l n i c t w o , na miarę wysokogórskich możliwości. P o z i o m i c h całej k u l t u r y do drugiej połowy X I X w . n i e odbiegał i s t o t n i e o d p o z i o m u życia i k u l t u r y n a s z y c h górali, k t ó r z y p r z e ­ cież należeli d o n a r o d u z n a c z n i e b a r d z i e j r o z w i n i ę t e g o niż sąsiedzi A r c z y ń c ó w . Z a ­ leżni o d s w y c h s i l n i e j s z y c h sąsiadów n i e p o d l e g a l i przecież A r c z y ń c y bezpośrednio u c i s k o w i f e u d a l n e m u , b y l i społecznością l u d z i w o l n y c h , rządzących się s w o i m i p r a ­ wami, choć opartymi o nakazy wspólnej Wpływy gospodarki drobnotowarowej i s t o t n i e n a ż y c i e arczyńskiej wielu narodom religii mahometańskiej. o r a z w y c h o d ź s t w o za z a r o b k a m i n i e w p ł y n ę ł y społeczności. D o p i e r o r a d y k a l n e przekształcenie n i z a c j i arczyńskiej g o s p o d a r k i p r z e z założenie kołchozu, w p r o w a d z e n i e s z k o l n i c t w a , a także objęcie m ę ż c z y z n o b o w i ą z k i e m p o w s z e c h n e j orga­ powszechnego służby wojskowej zetknęło A r c z y ń c ó w bezpośrednio ze ś w i a t e m zupełnie i n n y m niż i c h w ł a s n y ogra­ n i c z o n y d o p o d o b n y c h i m sąsiadów. K o n f r o n t a c j a t a , t r w a j ą c a już b l i s k o 50 l a t , n i e d o p r o w a d z i ł a d o załamania się arczyńskiego o b y c z a j u się d o r a d z i e c k i e g o i s t y l u życia. Przystosowanie s y s t e m u gospodarczego i powszechnego s y s t e m u oświaty n i e n a ­ ruszyło j e d n a k i s t o t n i e p o d s t a w i n o r m określających w e w n ę t r z n e ż y c i e Zanikły n a j b a r d z i e j n i e r a c j o n a l n e zasady, uprzedzenia Arczyńców. i przesądy, m . i n . d o t y c z ą c e s y t u a c j i k o b i e t . A r c z y ń c y p o z o s t a l i sobą, z a c h o w a l i s w ó j s t y l życia i język, uczą się n a w e t o s i a d l i u n i c h p r z e d s t a w i c i e l e którego i n n y c h narodów. Z o p i s u a u t o r k i wy­ łania się społeczność z w a r t a , s o l i d a r n a , p r z y w i ą z a n a d o s w e g o s y s t e m u wartości a l e przyjmująca już i rozumiejąca k o r z y s t n e d l a n i e j z d o b y c z e c y w i l i z a c y j n e i u s t r o j o w e . Społeczność t a znalazła już s w e m i e j s c e w w i e l k i m społeczeństwie r a d z i e c k i m . M o ż ­ n a sądzić, że w a r u n k i e k o l o g i c z n e , w których n a d a l żyją A r c z y ń c y , o r a z i c h o b e c n y t y p g o s p o d a r k i , który s t a n o w i w g r u n c i e r z e c z y kontynuację i c h d a w n e j gospodarki, będą sprzyjać u t r z y m y w a n i u się j ę z y k o w e j i k u l t u r o w e j odrębności A r c z y ń c ó w j e s z ­ cze p r z e z długi czas. M a ł e społeczności e t n i c z n e mają t e r a z w Z w i ą z k u duże szanse n a u t r z y m a n i e s w e j kulturę całego społeczeństwa radzieckiego. Edward LEW ABRAMOWICZ od matierinskogo roda Radzieckim s p e c y f i k i i odrębności k u l t u r o w e j , która w z b o g a c a FAJNBERG, к sosiedskoj Obszczestwiennyj obszczinie, stroj eskimosow Pietraszek i aleutow, M o s k w a 1964, ss. 257, r y c . 24, m a p 4. P r o b l e m a t y k a u s t r o j u społecznego E s k i m o s ó w o r a z b l i s k i c h i m k u l t u r o w o A l e u ­ tow o d l a t absorbuje uwagę w i e l u badaczy. O m a w i a n a praca s t a n o w i r e z u l t a t w i e ­ l o l e t n i c h studiów a u t o r a n a d t y m z a g a d n i e n i e m i j e s t najnowszą pozycją z t e g o z a k r e s u w b i b l i o g r a f i i r a d z i e c k i e j . D o b r a znajomość l i t e r a t u r y t e m a t u ułatwiła L . A . F a j n b e r g o w i bibliograficzną dokumentację t e k s t u , p r z y c z y m n i e j a k o d o d a t k o w y m , 1 L . A . F a j n b e r g , К woprosu o rodowom stroje u eskimosow, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1955 ( r e c e n z j a А . К o j d e с к a, „ L u d " , t . 4 4 : 1959); t e n ż e , К woprosu o rodowom stroje Aleutow, „ K r a t k i e S o o b s z c z e n i j a Instituía E t n o g r a f i i " , t. 2 3 : 1955; t e n ż e , Sowriemiennoje położenie eskimosow (1940-1960) i problema ich buduszczego w trudach etnografów SSZA i Kanady, [ w : ] Sowriemiennaja amierykanskaja etnografija, M o s k w a 1963; t e n ż e , Wkład amierykanskich Eskimosow w oswojeni je Arktiki, [ w : ] Kultura indie jcew wkład koriennogo nasielenija Amieriki w mirowoju kulturu, p o d r e d . A . W . J e f i m o w a i I . A . Z o ł o t a r i e w s k i e j , M o s k w a 1963 ( r e c e n z j a : W . D y n o w s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 8: 1964, s. 363-369). 1 �239 RECENZJE zewnętrznym d o w o d e m potwierdzającym w y k o r z y s t a n i e olbrzymiej ilości m a t e r i a ł ó w j e s t w y k a z b i b l i o g r a f i i z a w i e r a j ą c y 334 p o z y c j e obejmujące p r a c e z X I X i X X s t u l e ­ cia. Książka z a w i e r a wiele i n f o r m a c j i o k o n t a k t a c h Eskimosów z Europejczykami, i c h h i s t o r i i e t n i c z n e j , k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , społecznej i d u c h o w e j , w a ż n y c h n i e t y l k o d l a e t n o g r a f a , l e c z także d l a a r c h e o l o g a i historyka kultury. K r ó t k i „ W s t ę p " (s. 3-8) r o z p o c z y n a się charakterystyką dotychczasowych poglą­ d ó w n a t e m a t u s t r o j u r o d o w e g o Eskimosów. P o d k r e ś l o n o w n i m , iż k w e s t i ą budzącą szereg kontrowersji jest zagadnienie eskimoskiego rodu matriarchalnego. t e o r i i t z w . k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , W . S c h m i d t o r a z F. G r a e b n e r do tych grup etnicznych, d l a których typowa była wielka zaliczają Twórcy Eskimosów rodzina patriarchalna. M i m o t o przyznają j e d n a k , że k u l t u r a e s k i m o s k a p r z e p o j o n a jest szeregiem tów n i e wyjaśniają. cechujących szeregu ustrój opracowań m a t r i a r c h a l n y , których poświęconych pochodzenia kulturze eskimoskiej, K. elemen­ Autor B i r k e t - S m i t h sądzi, społeczności t e j obce ongiś b y ł o pojęcie r o d u , a p o d o b n y p o g l ą d r e p r e z e n t o w a n y także w problemu pracach kanadyjskiego J . Madernera etnografa dowodzącego, że D. Jennesa i austriackiego podstawową jednostką że jest badacza tego społeczną była u Eskimosów r o d z i n a . D o d r u g i e j g r u p y u c z o n y c h , odrzucających p o w y ż s z e p o g l ą d y i stojących n a s t a ­ n o w i s k u występowania u Eskimosów rosyjski Azji badacz uznający, ludów że jeszcze p o d k o n i e c j e d n a k z grona t y c h badaczy na podstawie zachowanych r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , należą: W . północno-wschodniej, W. X I X s t u l e c i a istniały Bogoraz tutaj oraz rody n i e zrekonstruował eskimoskiego Thalbitzer, E. W . Nelson totemiczne. Nikt rodu matriarchalnego w ś r ó d t e j społeczności l i c z n y c h p r z e ż y t k ó w k u l t u r o w y c h . T r u d t e n podjął a u t o r r e c e n z o w a n e j p r a c y składającej się — n i e licząc w s t ę p u i z a ­ kończenia — z sześciu r o z d z i a ł ó w . P i e r w s z y z n i c h , z a t y t u ł o w a n y „ I z e t n i c z e s k o j eskimosskogo naroda" (s. 9-34), z a w i e r a glądów n a t e m a t etnogenezy i praojczyzny poteza o m i g r a c y j n y m pochodzeniu leńskich myśliwych o mongolskiej zachodniej praojczyźnie — — K. Rasmussen 2 go o d p o t o m k ó w m a d i H. Bandi , 3 H . C o l l i n s , c h a r a k t e r y s t y k a poglądów hipoteza reprezentowa­ 4 n y c h p r z e z t z w . autochtonistów stojących n a g r u n c i e p ó ł n o c n o - w s c h o d n i o tzn. beringomorskiej praojczyzny po­ Eskimosów. Znalazła się w i ę c w n i m h i ­ tego n a r o d u wywodząca Europy istorii omówienie w s z y s t k i c h dotychczasowych azjatyckiej, Eskimosów — J . G i d d i n g s , M . L e w i n , oraz 5 6 uzna­ w a n e p r z e z a u t o r a s t a n o w i s k o , j a k o b y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i a A l a s k a była praojczyzną k u l t u r y eskimoskiej, o czym i inni zwolennicy t e g o poglądu. W d a l s z y c h p a r t i a c h rozdziału o p r a c o w a n e g o n a p o d s t a w i e pisali Ch. Czard , K. B i r k e t - S m i t h nielicznych jeszcze źródeł a r c h e o l o g i c z n y c h 7 zajmuje się a u t o r p r o b l e m e m 8 rozwoju kultury eski­ m o s k i e j o r a z j e j k o n t a k t a m i z kulturą sąsiednich p o p u l a c j i . K . R a s m u s s e n , Eskimos and stone age peoples, [ w : ] Proc. of the 5th Pacific Congr. Canada 1933, v . I V , T o r o n t o 1934, s. 2767-2772. H . B a n d i , Die Frage eines Zusammenhanges zwischen dem Magdalenien und der Eskimokultur, „Jahrbuch d e r S c h w e i z e r i s c h e n G e s e l l s c h a f t für Urgeschichte", Z u r i c h 1950, s. 75-92. H. C o l l i n s , Radiocarbon dating in the Arctic, „American A n t i q u i t y " , v o l . 13: 1953, n r 3, s. 199; t e n ż e , A r c t i c A r e a , M e x i c o 1954. J . G i d d i n g s , The archaeology of Bering strait, „Current Antropology", v o l . 1 : 1960 n r 2, s. 130. M . L e w i n , Etníczeskaja antropológica i problemy etnogeneza narodów Dalnego Wostoka, M o s k w a 1958, s. 212-218, 238-248. С h . C z a r d , The western roots of Eskimo culture, „Actas del X X X I I I C o n ­ gres I n t e r , de A m e r i c a n " , v o l . 1 1 : 1959; t e n ż e , Proischożdienie chozjajstwa morskich ochotników siewiernoj czasti Tichogo Okieana, „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1935. K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1959. 2 Science 3 4 5 6 7 8 �RECENZJE Zasygnalizowane powyżej etnograficzne r o z w a ż a n i a zamykają p r o b l e m a t y k ę roz­ działu I o r a z poprzedzają o m ó w i e n i e k o n t a k t ó w Eskimosów z p r z y b y s z a m i z odległej E u r o p y , k t ó r y m p o ś w i ę c o n y j e s t rozdział I I z a t y t u ł o w a n y „ I z i s t o r i i k o n t a k t ó w Eski­ m o s o w z E w r o p e j c a m i — X I naczało X X w . " (s. 35-86). R o z d z i a ł t e n przyciąga c z y ­ telnika mało z n a n y m i f a k t a m i z zakresu omawianych w n i m zagadnień. Faktem t a k i m j e s t n p . s t w i e r d z e n i e , iż w początkach d r u g i e g o tysiąclecia n a s z e j e r y o s i e d l i l i się n a w y b r z e ż a c h G r e n l a n d i i p r z y b y s z e wijające Z w i ę z ł o ś ć ujęcia z a w a r t e j czowych z o d l e g ł e j I s l a n d i i , którzy założyli t a m r o z ­ się p r z e z następne s t u l e c i a d w i e k o l o n i e — E s t e r b j u g d e n i w rozdziale p r o b l e m a t y k i rozwiązana Westerbjugden. została drogą rze­ i b a r d z o s k o n d e n s o w a n y c h opisów, a p o n a d t o z r e z y g n o w a n o w n i m z p r e ­ z e n t a c j i t r a s podróży poszczególnych żeglarzy, w y p r a w i ekspedycji, które w i o n o n a m a p a c h włączonych do t e k s t u . Wiadomości o o d k r y c i a c h przedsta­ geograficznych 9 d o k o n a n y c h n a o b s z a r a c h z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z E s k i m o s ó w połączono w rozdziale z informacją o w p ł y w i e t y c h odkryć n a kulturę eskimoską, która p r z e z s t u l e c i a stała na n i s k i m stopniu rozwoju. Jeśli i d z i e o kulturę materialną, t o pobieżnie p r z e d s t a w i o n o zatytułowanym „Kratkij mosow" oczerk (s. 87-110). R o z d z i a ł rasselenija, chozjajstwa rozpoczyna ją w rozdziale I I I i materialnoj kultury się charakterystyką rozsiedlenia Eski­ Aleutow, k t ó r z y w l i c z b i e 4000 t y s . osób mieszkają n a w y s p a c h a l e u c k i c h należących d o S t a ­ nów Zjednoczonych wchodzących Cieśniny w A m e r y k i Północnej skład Beringa, przy północno-zachodniej ZSRR. czym o r a z 400 osób n a W y s p a c h Eskimosi natomiast 60-ciotysięczna rozsiedleni populacja Komandorskich są p o o b u s t r o n a c h zamieszkuje na obszarach A m e r y k i o r a z G r e n l a n d i i , a o k o ł o 1100 osób r o z s i e d l o n y c h n a północno-wschodnich rubieżach P ó ł w y s p u Opis gospodarki eskimoskiej rozpoczyna jest Czukockiego. się charakterystyką p o l o w a n i a n a s s a k i morskie, łowiectwa lądowego i rybołówstwa. W d a l s z y c h p a r t i a c h książki p o ś w i ę c o n y c h t r a d y c y j n e j k u l t u r z e m a t e r i a l n e j o m ó ­ w i o n e zostały: b u d o w n i c t w o , odzież, p o ż y w i e n i e i s z t u k a . W s z y s t k o w f o r m i e bardzo skrótowej, z zaznaczeniem n a j i s t o t n i e j s z y c h s p r a w z tego zakresu. Dużo m a t e r i a ł u p o z n a w c z e g o d l a r o z p a t r y w a n e j rozdział I V „ P r o i z w o d s t w i e n n y e o t n o s z e n i j a i formy w książce p r o b l e m a t y k i w n o s i sobstwiennosti w eskimoskom o b s z c z e s t w i e " (s. 111-141). T u t a j r o z p a t r u j e a u t o r w p ł y w w a r u n k ó w k l i m a t y c z n y c h n a charakter osadnictwa eskimoskiego, formy gospodarki kolektywnej i indywidualnej, o m a w i a j a r m a r k i , n i e w o l n i c t w o o r a z potlatch działu z n a j d u j e się m a t e r i a ł d o w o d o w y i j e g o ewolucję. W w i e l u p a r t i a c h r o z ­ n a t o , że k u l t u r a Eskimosów r z a d k o s p o t y k a n y p r z y k ł a d d o s t o s o w a n i a się c z ł o w i e k a d o w a r u n k ó w reprezentuje występujących w s t r e f i e a r k t y c z n e j . W a ż n ą r o l ę w kształtowaniu k o n s o l i d a c j i społecznej właściwej E s k i m o s o m odegrały w p e w n y m s t o p n i u w a r u n k i k l i m a t y c z n e . W t y m s u r o w y m śro­ d o w i s k u a r k t y c z n y m t w o r z y ł y się p r z e z w i e k i n o r m y postępowania społecznego n a ­ c e c h o w a n e d a l e k o i d ą c y m a l t r u i z m e m . G o s p o d a r k a e s k i m o s k a polegała n a w s p ó l n o c i e posiadającej określone n o r m y z w y c z a j o w e , które n i e u w s z y s t k i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h były jednakowe. wszystkie Z a własność osobistą uważano jeszcze pod koniec p r a w i e sprzęty d o m o w e i g o s p o d a r c z e g o użytku — harpuny, kajaki, n a r t y i t p . Własność osobista znaczona była XIX stulecia sanie, k a r p i e , odzież, tamgami , 10 podobnie T y t u ł y m a p : 1. K a r t a e k s p e d i c i j końca X V I naczała X V I I I w . w r e j o n r a s s i e l e n i j a E s k i m o s o w ; 2 . K a r t a e k s p e d i c i j 1763-1867 g g . ; 3. K a r t a o t k r i t i j końca X I X naczała X X w . ; 4. K a r t a o s w o i e n i j a S i e w i e r a w 40-e g o d y X X w . T a m g i — z n a k i własnościowe z w a n e w naszej l i t e r a t u r z e p o d nazwą g m e r k ó w . O s t a t n i o ukazała się książka poświęcona t a m g o m l u d ó w S y b e r i i . J . B . S i m c z e n к o, Tamgi narodów Sibiři XVII wieka, M o s k w a 1965. 9 1 0 �241 RECENZJE jak u i n n y c h ludów strefy arktycznej oraz mieszkających poza j e j zasięgiem. Za własność osobistą u w a ż a n o także u większości E s k i m o s ó w p e w n e o d c i n k i r z e k , w k t ó ­ r y c h u p r a w i a n o r y b o ł ó w s t w o . P o d k r e ś l i ć t u t a j należy, że — z d a n i e m D . J e n n e s s a — t e r e n y m y ś l i w s k i e i r y b a c k i e s t a n o w i ł y własność poszczególnych g r u p l o k a l n y c h . P o ­ glądowi t e m u przeczy o p i n i a K . B i r k e t - S m i t h a , uważającego dla całej społeczności eskimoskiej. Oczywiście w różnych tereny te za okresach wspólne historycznych, a także w różnych społecznościach l o k a l n y c h s p r a w y t e w y g l ą d a ł y o d m i e n n i e . i c h p r z e d s t a w i ł a u t o r n a k a r t k a c h książki, opierając się n a b o g a t y m Obraz materiale za­ c z e r p n i ę t y m z s z e r e g u p u b l i k a c j i . W y n i k a z n i c h , że z a s a d y w s p ó l n e j własności u l e ­ gały p r z e z w i e k i w i e l u m o d y f i k a c j o m , od centrów np. w cywilizacyjnych, w i e l u rejonach według ustalonych stare stąd też w normy rejonach społeczne zdobycz z polowań u p r a w i a n y c h w norm. Myśliwy otrzymywał oddalonych zachowały zazwyczaj się najbardziej najdłużej. Tak dzielona była pojedynkę stosunkowo małą część s w o j e j z d o b y c z y , resztę n a t o m i a s t d z i e l o n o m i ę d z y pozostałych m y ś l i w y c h o r a z c z ł o n ­ k ó w o s a d y n i e biorących udziału w p o l o w a n i u z p o w o d u gospodarczych. choroby l u b p i l n y c h prac N i e są t o o c z y w i ś c i e w s z y s t k i e f a k t y z z a k r e s u t e j p r o b l e m a t y k i , k t ó ­ r e u w z g l ę d n i o n o w tekście p r a c y . P o d k r e ś l i ć j e d n a k należy, że z treści j e j w y n i k a , iż s t o s u n k i własności w społeczeństwie e s k i m o s k i m z a c h o w a ł y c h a r a k t e r r o d o w y do początków X X stulecia. Ciekawy zespół zagadnień p r z e d s t a w i a t e g o traktującej L . A . F a j n b e r g w części rozdziału c z w a r ­ o jarmarkach i niewolnictwie. Miejsca targowe znajdowały się z a ­ z w y c z a j n a p o g r a n i c z u d w ó c h różnych g r u p e s k i m o s k i c h , a h a n d e l o d b y w a ł się drogą w y m i a n y . M i a r ą wartości b y ł y skóry w y d e r l u b b o b r ó w . U niektórych g r u p l o k a l n y c h jarmarki nabrały z c z a s e m f o r m świąt, p o d c z a s których o d b y w a ł y dzaju ceremonie obrzędowe z towarzyszeniem się r ó ż n e g o r o ­ tańców. P o n a d t o E s k i m o s i z w y b r z e ż y Ameryki Północnej u t r z y m y w a l i k o n t a k t y h a n d l o w e z p l e m i o n a m i indiańskimi t e g o obszaru, a z często też ze swymi współplemieńcami północno-wschodniego cypla Azji. Jednym ongiś potlatch z ciekawszych 1 1 przejawów życia społecznego E s k i m o s ó w i A l e u t o w był n a w i ą z u j ą c y p e w n y m i e l e m e n t a m i d o ceremoniału p o t l a c z o w e g o w ł a ­ ś c i w e g o I n d i a n o m P ó ł n o c n o - Z a c h o d n i e g o W y b r z e ż a A m e r y k i P ó ł n o c n e j , których sie­ d z i b y ciągnęły się w ą s k i m p a s m e m Ya- przybrzeżnym na obszarach m i ę d z y zatoką k u t a t n a p o ł u d n i o w e j A l a s c e a ujściem r z e k i K o l u m b i i . E s k i m o s i A l a s k i pierwszą zdobycz młodego myśliwego l u b pierwszą zdobycz w nowym w i e c k i m j a k n a j w i ę k s z e j ilości l u d z i . P o d o b n i e c z y n i l i i c h p o b r a t y m c y rozdawali sezonie ło­ z olbrzymich o b s z a r ó w A m e r y k i P ó ł n o c n e j i G r e n l a n d i i . P o n a d t o p r a k t y k o w a n o szereg i n n y c h f o r m p o t l a c z o w y c h , które t o w a r z y s z y ł y c e r e m o n i o m z w i ą z a n y m ze śmiercią, n a s t a n i e m cie­ płej p o r y r o k u , n i e r a z u r o d z i n o m i i n n y m . P o d c z a s t y c h o f i c j a l n y c h uroczystości o b ­ darowywano przybyszów darami, z których najcenniejsze otrzymywali najbogatsi goście z i n n y c h g r u p p l e m i e n n y c h . Anonsując p o w y ż s z ą p r o b l e m a t y k ę składającą n a uroczystości p o t l a c z o w e w a r t o zaznaczyć, że r e c e n z o w a n a książka z a w i e r a innych ciekawych Najistotniejszy się szereg u w a g , które w z b o g a c a j ą dotychczasową w i e d z ę z t e g o z a k r e s u . m a t e r i a ł dotyczący p r o b l e m a t y k i r o z p a t r y w a n e j r a rozdział piąty z a t y t u ł o w a n y „ R o d o - p l e m i e n n a j a o r g a n i z a c i j a w książce z a w i e ­ Eskimosow i Aleutow i j e j r a z ł o ż e n i e " (s. 142-213), w k t ó r y m p o d d a n o a n a l i z i e strukturę p l e m i e n n o - r o d o w ą poświęcając siedzkiej sporo miejsca i i n n y m przejawom przeżytkom ustroju rodowego, instytucji wspólnoty są­ życia społecznego. N a t e m a t t e g o obrzędu w k u l t u r z e I n d i a n pisała w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e K . M a ł k o w s k a , w a r t y k u l e p t . Potlach. Jego rola w kulturze Indian północno-za­ chodniego wybrzeża Kanady, „Etnografia P o l s k a " , t . 10: 1966, s. 339-375. 1 1 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVII/1 �242 RECENZJE Pisząc o p o d z i a l e ogólną informację z posiadała nich s u f i k s u -miut. plemiennym w na temat nazwę tę p r o b l e m a t y k ę w p r o w a d z a nazewnictwa pochodzącą poszczególnych od zamieszkiwanego Z c h w i l ą p r z e s i e d l e n i a się w L. A. Fajnberg g r u p Eskimosów. terytorium z Każda dodatkiem i n n y r e j o n następowała z m i a n a nazwy. Skład g r u p y n i e b y ł n i g d y stały z p o w o d u ciągłego p r z e s i e d l a n i a się poszczególnych rodzin. Ponadto dzielili siebie według cytowanej niezależnie w od nazw książce i n f o r m a c j i L . A . Z a g o s k i n a osiedli i rejonów także e t n o n i m y pochodzenia p r z y d o m k o w e g o k t ó r e zmusiły słabszych sąsiadów XX stulecia zachowane oraz p e w n e urobionego od nazw do zmiany przezwiska rodowe zamieszkania". „tubylcy gdyż spotykano grup plemiennych, Jeszcze w l u b plemienne, elementy k u l t u r o w e , j a k n p . obyczaj poprzedniego rozsiedlenia, początkach wspólnota t e r y t o r i a l n a zemsty r o d o w e j , były pozostałością podziału n a o d d z i e l n e g r u p y p l e m i e n n e , które d o X V I I I s t u l e c i a s t a n o ­ w i ł y z w a r t e zespoły społeczno-organizacyjne. Ś w i a d c z y o t y m m . i n . z w y c z a j wysyła­ n i a p o s ł a ń c ó w d o zaprzyjaźnionych g r u p p l e m i e n n y c h z prośbą o w z i ę c i e p r z e z n i c h udziału w w y p r a w a c h w o j e n n y c h l u b z a p r a s z a n i e żymu, d o p r a c y p r z y s t a w i a n i u t z w . ka- t j . d o m u d l a mężczyzn. D o m y te, k t ó r e należało łączyć z m a t r i a r c h a t e m , s t a ­ nowiły miejsce powały Wewnątrz chłopc3 gromadzenia one wśród spano, każymu się m ę ż c z y z n w c h w i l a c h w o l n y c h o d p o l o w a ń . W y s t ę ­ Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona organizowano do połowy narady, pracowano. p o ukończeniu 5 l a t o t r z y m y w a l i p r a w o z a j m o w a n i a r Na XIX wyspie miejsca stulecia. Nuniwak w d o m u dla mężczyzn. T u t a j s ę d z i w i s t a r c y p r z e k a z y w a l i i m t r a d y c j e p l e m i e n n e , z a p o z n a w a l i zwyczajami i obyczajami do zajmowanego krewieństwa grupy. Wewnątrz o b o w i ą z y w a ł ścisły r y g o r w m i e j s c a . M i e s z k a ń c y każymu rozmieszczali i s t a n o w i s k a społecznego. K o b i e t y ze odniesieniu się w e d ł u g s t o p n i a p o ­ zobowiązane b y ł y dostarczać poży­ w i e n i a m ę ż c z y z n o m z g r o m a d z o n y m w t a k i m d o m u , a p r z e z dłuższy o k r e s m o g ł y p r z e ­ b y w a ć w j e g o w n ę t r z u t y l k o p o d c z a s d n i świątecznych. Dla problematyki rozpatrywanej przez L. A . Fajnberga istotne jest zachowanie u E s k i m o s ó w A l a s k i i n s t y t u c j i seniorów, która s t a n o w i d a l e k i e r e m i n i s c e n c j e tury rodowej. P r a k t y k o w a n y t u jest do dzisiaj zwyczaj struk­ posiedzeń starców, p o d c z a s których z a ł a t w i a się w a ż n i e j s z e s p r a w y . W ś r ó d E s k i m o s ó w L a b r a d o r u d e c y z j e , j a k i e zapadną na takim istnienie wśród s p o t k a n i u , mają c h a r a k t e r obowiązujący. po l i n i i a przedmioty wspólne wyspy były nosili na c o d z i e n n e g o użytku i broń o z d a b i a n o z w i e r z ą t . Często n a grobach mieszkańcy totemowej są w e d ł u g na w ś r ó d których w y m i e n i a o n w i l k a , sokoła, w r o n ę — w s z y s t k i e d z i e d z i c z o n e grupy rodowej dowodem totemy, Członkowie organizacji Ponadto E. W . N e l s o n a męskiej. Eskimosów sobie części danego zwierzęcia, stylizowanymi postaciami tych umieszczano wyobrażenia totemów, a według M . L a n t i s a , Nuniwak czcili nie tylko dla rodziny, „zwierzęta-pomocników", ale d l a w s z y s t k i c h zwane które inogo, spokrewnionych ze sobą osób. N a z a c h o d n i c h o b s z a r a c h A l a s k i s p o w i n o w a c e n i ze sobą c z ł o n k o w i e j e d n e j py z a j m o w a l i wspólne koczowisko. Mieszkaniec przeciwstawiany w zwany j e s t g r e n l a n d z k i e u-jo-ruk „dziecko s i o s t r y " . O d p o w i e d n i k i e m gru­ a-um-ta, był c z ł o w i e k o w i „ m o j e g o k l a n u " , k t ó r e g o u w a ż a n o za u-jo-huk, tłumaczeniu d o s ł o w n y m z n a c z y u-jo-huk obcego k o c z o w i s k a , co alaskańskiego u ż y w a n e n a określenie r o d u , n a czele którego stał p r a w d o p o d o b n i e w u j ze s t r o n y m a t k i . W W i obrębie wszystkich grup eskimoskich występowała poliandria i poligamia. k u l t u r z e i c h z a c h o w a ł y się jeszcze d o p o c z ą t k ó w X I X s t u l e c i a szczątki l e w i r a t u s o r o r a t u . W n o s i ć z t e g o można, że n a e t a p i e o r g a n i z a c j i r o d o w e j poligamia i po­ l i a n d r i a r e a l i z o w a ł y się w f o r m i e ożenku m ę ż c z y z n y z grupą sióstr, k o b i e t y n a t o m i a s t w f o r m i e m a ł ż e ń s t w a z grupą b r a c i męża. M ł o d s i b r a c i a z o b o w i ą z a n i b y l i się o żony s t a r s z y c h , p o d c z a s g d y p r z e b y w a l i o n i dłuższy czas p o z a troszczyć domem. Grupy �243 RECENZJE ludności e s k i m o s k i e j lecia uznawały z wybrzeży Oceanu Spokojnego prawo żonatych jeszcze w początkach X X b r a c i d o sióstr, j a k też p r a w o grupy stu­ kuzynek g r u p y k u z y n ó w . Są t o z a p e w n e o d l e g ł e t r a d y c j e w y w o d z ą c e się ze z w y c z a j ó w , do jakie o b o w i ą z y w a ł y w p r a w i e r o d o w y m . Z a n a l i z y źródeł w i a d o m o także, że u w s z y s t k i c h E s k i m o s ó w p r a k t y k o w a n a była d a w n i e j w y m i a n a żon. Z w y c z a j ten powszechny w ś r ó d t z w . „ t o w a r z y s z y pieśni", t j . stałych p a r t n e r ó w , którzy p o d c z a s świąt tych samych rodzaju bębnów i w z a j e m n i e pytania zadawane w u d z i e l a l i sobie śpiewem o d p o w i e d z i t r a k c i e obrzędowych był używali n a różnego uroczystości. M ę ż c z y ź n i ci mieli określone o b o w i ą z k i w o b e c s i e b i e , w skład których w c h o d z i ł a r ó w n i e ż w y m i a n a żon. Jeśli w trakcie w y m i a n y żon p r z y c h o d z i ł o n a świat d z i e c k o , o b a j mężowie uważali się w r ó w n y m s t o p n i u za j e g o o j c ó w . D z i e c k o mieszkało z a z w y c z a j w d o m u j e d n e g o z nich, powszechnie ojcowie Prawdziwa progu j e d n a k u w a ż a n o j e za d z i e d z i c a określali się m i a n e m „ p r z y r o d n i c h obu. W t y m przypadku otchłań niesłychanie t r u d n y c h d o r o z w i k ł a n i a k w e s t i i o t w i e r a się n a szczegółowej odpowiednich analizy ustroju rodowego. źródeł z t e g o z a k r e s u Wynika do wszystkich to zarówno g r u p ludności z faktu Równie ważnym powodem j e s t duże z r ó ż n i c o w a n i e w j e m y w ś r ó d r o z s i e d l o n y c h n a różnych o b s z a r a c h materiału ź r ó d ł o w e g o d o c h o d z i t y m zakresie, pochodzą. jakie rejestru­ g r u p e s k i m o s k i c h . W świetle a n a l i ­ L. A. Fajnberg w s z y s t k i c h Eskimosów występowała braku eskimoskiej, j a k też r ó ż n e g o przedziału c z a s o w e g o , z k t ó r e g o istniejące s k r o m n e m a t e r i a ł y zy obaj kuzynów". d o o g ó l n e g o w n i o s k u , że ongiś w i e l k a r o d z i n a składająca wśród się z r o d z i c ó w i d z i e c i , z k t ó r y m i m i e s z k a l i dorośli s y n o w i e ze s w o i m i ż o n a m i l u b córki z m ę ż a m i o r a z i c h d z i e c i . Często także d o t e j r o d z i n y w c h o d z i l i b r a c i a i s i o s t r y w r a z z dziećmi. Z r o d o w y m u s t r o j e m łączy się rozróżnianie p r z e z E s k i m o s ó w o j c o w s k i e j i macierzy­ stej l i n i i r o d o w e j , a także b r a t a i s i o s t r y . Podobne nagromadzenie się w tej partii cenione Jest szeregu faktów z dziedziny były wśród tej g r u p y etnicznej to według wśród A l e u t o w k u l t u r y społecznej książki, która t r a k t u j e o A l e u t a c h . W y n i k a M . O. K o s w i e n a na wychowanie znajduje szczególnie m a ł ż e ń s t w a z córką w u j a ze s t r o n y najbardziej reprezentatywny rodu matriarchalnego. Ponadto nie dziewczynek z n i c h , że w zwyczaju dowód było tutaj p o d opiekę b a b k i ze s t r o n y m a t k i , matki. na istnienie przekazywa­ chłopcy nato­ m i a s t p r z e b y w a l i p o d opieką b r a t a s w e j m a t k i . Ż y w o t n a była jeszcze w X V I I I leciu zasada a w u n k u l a t u , t j . zespołu zwyczajów oraz wpływów, stu­ wynikających ze s p e c y f i c z n y c h w i ę z ó w p o k r e w i e ń s t w a łączących w u j ó w ze s w y m i siostrzeńcami. M a ł ­ żeństwa b y ł y g r u p o w e , a m ę ż c z y z n a m ó g ł m i e ć parę żon. Ż o n y t e mieszkały jednak r a z e m . Młodsi b r a c i a męża m i e l i p r a w o d o j e g o żon, p o d o b n i e j a k żonaty mężczyzna posiadał p r a w o d o sióstr s w o j e j żony. W s u m i e s t r u k t u r a społeczna A l e u t o w w c h w i ­ l i zetknięcia się z nią b a d a c z y i podróżników pochodzenia reg cech r o d u m a t r i a r c h a l n e g o , chociaż czyć t u t a j już w cały zespół d o w o d ó w , j a k i e z g r o m a d z o n o książce. S t w i e r d z i ć j e d n a k należy, że z a w a r t o potwierdzających triarchalnej w europejskiego szczątkowej na ten temat w w n i e j wystarczający rozwój przyto­ recenzowanej katalog przekształcenie się u o b u g r u p e t n i c z n y c h r o d o w e j ród p a t r i a r c h a l n y , k t ó r e g o d a l s z y nosiła sze­ formie. Trudno faktów struktury ma- zahamowany został przez r o z p a d u s t r o j u r o d o w e g o w ogóle. N i e mniejszą z zakresu w pracy kultury u w a g ę aniżeli s p r a w o m duchowej, zagadnieniem wała b o w i e m które stoją społecznym p o ś w i ę c i ł a u t o r w logicznym rodu matriarchalnego. W związku wierzeniach z zagadnieniom rozpatrywanym Eskimosów występo­ duża ilość różnych bóstw r o d z a j u żeńskiego. B ó s t w e m n a c z e l n y m w ł a d c z y n i m o r z a Sedna, n a określenie której w y s t ę p o w a ł y jeszcze i n n e n a z w y była w ro­ d z a j u : „ m a t k a m o r z a " , „ona t a m w d o l e " , „stara k o b i e t a " . W y o b r a ż a n o j ą s o b i e j a k o �244 RECENZJE starą k o b i e t ę mieszkającą w głębinach m o r s k i c h , która o p i e k o w a ł a się światem zwierząt. O n a „decydowała" o połowach r y b i ssaków podwodnym morskich. Mężem S e d n y w e d ł u g s t a r y c h l e g e n d b y ł p i e s l u b mężczyzna, k t ó r e g o r o l a w j e j „ k r ó l e s t w i e " była b a r d z o s k r o m n a . O n a b o w i e m d e c y d o w a ł a o w s z y s t k i m . W g r u p i e b ó s t w s k i c h o d p o w i e d n i k i e m S e d n y była „ g o s p o d y n i l a s ó w " c z c z o n a wybrzeży Oceanu Spokojnego l u b „matka ności e s k i m o s k i e j rozsiedlonej w Zatoce Karibu", której ziem­ przez Eskimosów kult Hudsona. Ponadto znad istniał w ś r ó d bóstwami lud­ rodzaju żeń­ s k i e g o była P i n g a — d u c h z i e m i , i C h i l a —• d u c h p o w i e t r z a . Istniały także u E s k i ­ mosów k o b i e t y szamanki, a w swych ojcach. Z wnosić niektórych r e j o n a c h funkcję zaprezentowanych w pracy należy, że w okresie m a t r i a r c h a t u , podobnie t u materiałów katalog żeńskich oraz bóstw tę d z i e d z i c z y ł y one po i n n y c h znajdujących eskimoskich j a k z m a t r i a r c h a t u wywodzić powstał należy się jeszcze przeświad­ c z e n i e Eskimosów, że pochodzą o n i o d jakiejś m i t y c z n e j k o b i e t y . O b r a z t w o r z e n i a się n o w y c h w z o r c ó w k u l t u r o w y c h o r a z przeobrażeń w k u l t u r z e e s k i m o s k i e j , j a k i e zaistniały w X X s t u l e c i u , p r z e d s t a w i o n y j e s t w szóstym książki zatytułowanym otnoszenija gines „Kapitalisticzeskoje u zarubieżnych e s k i m o s o w " oswojenie Siewiera i (s. 214-243). P r o b l e m a t y k a ta stanowi mar­ zagadnień, które są g ł ó w n y m t r z o n e m t r e ś c i o w y m książki. O m a w i a ją dość pobieżnie rysując o b r a z m e c h a n i z m u o d d z i a ł y w a n i a k o l o n i z a c y j n e g o . w p ł y w e m nastąpił u p a d e k t r a d y c y j n y c h n o r m z w y c z a j o w y c h , stemy wartości. Dokonał się w społeczności eskimoskiej rozdziale obszczestwiennyje autor Pod jego z r o d z i ł y się n o w e proces sy­ „detrybalizacji". W a k t u a l n e j s y t u a c j i w obrębie k u l t u r y e s k i m o s k i e j A m e r y k i P ó ł n o c n e j , G r e n l a n d i i i A l a s k i o b s e r w u j e się i n t e n s y w n e t e m p o przeobrażeń, które z k a t a l o g u p i e r w o t n y c h wierzeń i obyczajów r u g u j e szereg j e g o e l e m e n t ó w składowych. Jest t o p r o c e s nie­ u n i k n i o n y w każdej społeczności, która z e t k n i e się z w y ż s z ą cywilizacją. M o d e l kul­ tury m a t e r i a l n e j Eskimosów, u f o r m o w a n y matycznych, zachowa jednak pewne w niezmiernie trudnych warunkach k l i ­ cechy swej dawności. D o d z i s i a j b o w i e m każda z w y p r a w n a u k o w y c h pracujących n a A l a s c e czy G r e n l a n d i i k o r z y s t a z doświadczeń o d w i e c z n y c h j e j mieszkańców, a t r a d y c y j n y t u t a j zaprzęg p s i j e s t n i e d o zastąpienia. Przez długie jeszcze l a t a p e w n e elementy z katalogu kultury będą o s o b l i w y s k a n s e n n a t y c h o b s z a r a c h , „ k t ó r y m i w s z y s c y Całość o m ó w i o n e j Eskimosów tworzyć wzgardzili". w książce p r o b l e m a t y k i u s t r o j u społecznego A l e u t ó w i m o s ó w z a m y k a „ Z a k o ń c z e n i e " (s. 244-245), w k t ó r y m c z y t a m y Eski­ że: 1. P r a o j c z y z n ę E s k i m o s ó w t w o r z ą p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e t e r y t o r i a A l a s k i . 2. Z a n i m nastąpił podział ludności południowo-zachodnich terenów Alaski na d w i e g r u p y e t n i c z n e •— A l e u t ó w i E s k i m o s ó w — ustrój społeczny t e j p o p u l a c j i c h a ­ r a k t e r y z o w a ł się w y s t ę p o w a n i e m r o d u m a t r i a r c h a l n e g o . 3. W ś r ó d A l e u t ó w , n a k r ó t k o p r z e d z e t k n i ę c i e m się z R o s j a n a m i , nastąpił przekształcania się r o d u m a t r i a r c h a l n e g o w patriarchalny. W rezultacie proces kolonizacji nastąpiło z a h a m o w a n i e r o z w o j u s t r u k t u r y p a t r i a r c h a l n e j i p o w o l n y r o z p a d w s p ó l n o t y rodowej. 4. U E s k i m o s ó w s t r e f y b e r i n g o m o r s k i e j w początkach X I X s t u l e c i a , a m o ż e n i e c o wcześniej, zakończył się proces przekształcania rodu matriarchalnego w patriar­ chalny. 5. T r u d n e w a r u n k i k l i m a t y c z n e n a t e r e n i e północnej K a n a d y i G r e n l a n d i i u n i e ­ możliwiały zdobywanie pożywienia d l a dużych z e s p o ł ó w osadniczych, stąd też w y ­ stępujące n a t y m t e r e n i e s i e d l i s k a E s k i m o s k i e b y ł y s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . Rozloko­ w a n i e poszczególnych r o d ó w w w i e l k i e j odległości o d s i e b i e w p ł y w a ł o n a osłabienie w i ę z i r o d z i n n e j , stąd często r o d y dzieliły się n a m n i e j s z e być p o w o d e m p o w o l n e g o g r u p y . W a r u n k i te miały r o z p a d u o r g a n i z a c j i r o d o w e j . Z a n a l i z y źródeł b o w i e m w y - �245 RECENZJE n i k a , że w m i a n ; p o s u w a n i a się n a w s c h ó d zanikają w kulturze eskimoskiej cechy m a t r i a r c h a t u , przeżytki m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d k r e w n y c h , t o t e m i z m i matrilokalność. 6. R o z p a d r o d u m a t r i a r c h a l n e g o nastąpił p o d w p ł y w e m k o n t a k t ó w z ludami. W miejsce świadczonej sobie w z a j e m n i e pomocy sąsiednimi wewnątrzrodowej nastąpił r o z w ó j p o m o c y sąsiedzkiej. J e j z n a c z e n i e w t r u d n y c h w a r u n k a c h b y t o w a n i a j e s t b o ­ w i e m znamienne, społeczności 7. W stąd też d e t e r m i n o w a ł a ona wszelkie przekształcenia s t r u k t u r o w e eskimoskiej. wieku X X Aleuci i E s k i m o s i wciągnięci zostali w orbitę oddziaływania u s t r o j u k a p i t a l i s t y c z n e g o , który z d e t e r m i n o w a ł s z y b s z y z a n i k s t a r y c h n o r m s t r u k t u r y społecznej. P r a c a L . A . F a j n b e r g a w n o s i w i e l e c e n n e g o materiału d o pogłębienia naszej w i e ­ d z y o r o z p a t r y w a n y m w n i e j z a g a d n i e n i u , a także s z e r e g o r y g i n a l n y c h i n t e r p r e t a c j i dotyczących przejawów t y l k o pobieżnym życia społecznego E s k i m o s ó w omówieniem problemów i Aleutów. rozpatrywanych w Recenzja książce ta jest charakteryzu­ jącej się s z e r o k i m w a c h l a r z e m zagadnień z w i ą z a n y c h z t y m t e m a t e m . Antoni LUDMIŁA WASILEWNA Moskwa-Leningrad Coraz częściej CHOMICZ, Nieńcy, Kuczyński istoriko-etnograficzeskie oczerki, 1966, ss. 326, r y c . 3 1 , t a b l . X I I I , m a p a 1 ukazują się ostatnio monografie etnograficzne p o m e t n i c z n y m Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o *, o p r a c o w y w a n e grafii A k a d e m i i N a u k ZSRR. K i e r o w n i c t w o poświęcone gru­ z inicjatywy Instytutu Etno­ I n s t y t u t u s t a r a się p r z y b l i ż y ć czytelni­ k o m kulturę t y c h l u d ó w , której o b r a z z d r u g i e j p o ł o w y X I X s t u l e c i a można jeszcze odtworzyć n a podstawie t r a d y c j i , l i t e r a t u r y , materiałów a r c h i w a l n y c h i eksponatów muzealnych. R e c e n z o w a n a p r a c a powstała p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e madzonych wśród Nieńców p o d c z a s badań prowadzonych przez 1949, 1953, 1958, 1962 i 1964. N i e z a l e ż n i e o d t e g o w y k o r z y s t a n o raturę, a także z b i o r y Etnograficznego Muzeum Antropologii i Etnografii A N materiałów autorkę w w zgro­ latach n i e j bogatą ZSRR oraz lite­ Muzeum Narodów ZSRR. D o t y c h c z a s ukazały s i ę : W . G . Ł а г к i n , Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sieriediny XIV w. do naszich dniej, M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń ­ s k i , „Etnografia P o l s k a " , t . 1 2 : 1968, s. 562-566); I . S. W d o w i n , Oczerki istorii i etnografii Czukczej, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ L u d " , t. 5 1 : 1968, s. 332-335); R. F . T a r o i e w a , Matierialnaja kultura Kariel (Karielskaja ASSR). Etnograf iczeskij oczerk, M o s k w a - L e n i n g r a d 1965; A . S m o l j a k , U l c z i c h o zjajstwo kultura i byt w proszłom i nastojaszczom, M o s k w a 1966; E . A . A l e k s i e e n k o , Kiety istoriko-etnograficzeskie oczerki, L e n i n g r a d 1967; W . K . G a r d a n ó w , Obszczestwiennyj stroj adygskich narodów, M o s k w a 1967; В. А . К o ł o i e w , Osietiny (Istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), M o s k w a 1967; G . A . S i e r g i e w a, Arczincy, M o s k w a 1967; Cz. M . T a k s a m i , Niwchi (Sowriemiennoje chozjajstwo kultura i byt), L e n i n g r a d 1967 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 300-305); Tatary sriedniego Powtólża i Priuralja, praca zbiorowa p o d r e d . N . I . W o r o b i e w a i G . M . C h i s a m u t d n i k o w a , M o s k w a 1967; L . Р. P o t a p o w , Etniczeskij sostaw i proischożdienie Altajciew. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, L e n i n g r a d 1969; G . M . W a s i l e w i c z , Ewienki. Istoriko-etnograficzeskie oczerki (XVIII-naczalo XX w.), L e n i n g r a d 1969; B . O. D o ł g i c h , Oczerki po etniczeskoj istorii Neńcew i Eńcew, M o s k w a 1970; Obszczestwiennyj stroj u narodów siewiernoj Sibiři XVII-naczalo XX w., r e d . I . S. G u r w i c z i B . O. Dołgich, M o s k w a 1970; E. M . Z a ł к u n d , Obszczestwiennyj stroj Bur jat w XVUI-pierwoj polowinie XIX w,. M o s k w a 1970. 1 �246 RECENZJE Nieńcy — l u d znany w literaturze polskiej obecnie n a rozległych obszarach p o d nazwą Samojedów , mieszkają 2 t u n d r y i l a s o - t u n d r y , rozciągających się o d b i a ł o - m o r s k i c h w y b r z e ż y p ó ł w y s p u K a n i n , aż p o s k r a j p ó ł w y s p u T a j m y r i ujście C h a t a n g i . Według s p i s u z 1959 r . liczebność i c h wynosiła 23 t y s . osób, k t ó r y c h gospodarka c h a r a k t e r y z o w a ł a się h o d o w l ą r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w e m i r y b o ł ó w s t w e m . K s i ą ż k a składa się — n i e licząc w s t ę p u i zakończenia — z d w ó c h części, z k t ó ­ r y c h p i e r w s z a , z a t y t u ł o w a n a Chozjajstwo, skoj Socjalisticzeskoj nienieckiej w dowla niki okresie kultura i byt nieńcew Oktjabr- rządów caratu. Omówiono w niej takie zagadnienia, kultury jak ho­ r e n i f e r ó w , m y ś l i s t w o m o r s k i e i l ą d o w e , r y b o ł ó w s t w o , narzędzia p r a c y , w y t w ó r c z e , t r a n s p o r t i komunikację, odzież, b u d o w n i c t w o , p o ż y w i e n i e , społeczny, s z t u k a l u d o w a , l i t e r a t u r a i r e l i g i a . K a ż d y pod wieloma zu do Wielikoj (s. 42-223), poświęcona j e s t c h a r a k t e r y s t y c e Rewoljucji, z tematów r o z p a t r u j e a u t o r k a a s p e k t a m i ; s t a r a się p r z e d e w s z y s t k i m o p r z e d s t a w i e n i e omawianego zagadnienia, szuka związków tech­ ustrój i przyczyn pełnego o b r a ­ przeobrażeń k u l t u r o w y c h o r a z śledzi z m i a n y w a r u n k ó w b y t o w a n i a N i e ń c ó w p o w s t a ł e n a s k u t e k e k s p a n s j i kul­ t u r y r o s y j s k i c h osadników. D r u g a część p r a c y , z a t y t u ł o w a n a Razwitje w sowietskoj period chozjajstwa, (s. 224-318), poświęcona jest kultury procesowi i byta nieńcew kształtowania się k o ­ l e k t y w n e j g o s p o d a r k i o r a z przeobrażeniom, j a k i e dokonały się w k u l t u r z e m a t e r i a l ­ n e j , społecznej i d u c h o w e j p o z w y c i ę s t w i e r e w o l u c j i s o c j a l i s t y c z n e j w Rosji. Przechodząc d o szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w p r a c y , mnieć należy, że w e badań n a d kulturą „Wstępie" Nieńców. (s. 3-14) p r z e d s t a w i o n y Autorka w z m i a n k a o Nieńcach pochodzi podaje tutaj z k r o n i k i Nestora wspo­ został d o t y c h c z a s o w y między innymi, że stan pierwsza — koniec X I stulecia, d r u g a n a ­ t o m i a s t z a w a r t a jest w s p r a w o z d a n i u z podróży J a n a z P i a n o C a r p i n i e g o — m n i c h a włoskiego, w poselstwie Wrocławiu Benedykt k t ó r e g o brał udział z a k o n n i k k l a s z t o r u franciszkanów Polak. Zdumiewający j e s t j e d n a k f a k t , że w we t y m stosunkowo s z c z e g ó ł o w y m z e s t a w i e n i u z a w i e r a j ą c y m r o s y j s k i e i i n n e źródła m ó w i ą c e o Nieńcach pominęła Syberię, XVIII a u t o r k a materiał L. Sienickiego , 4 kartograficzny , 3 który stulecia do dalekiego jako jeniec a także relację rosyjski dotarł polskiego w zesłańca pierwszej J a k u c k a n a d Leną. P o o m ó w i e n i u m a t e r i a ł ó w na połowie źródło­ w y c h p r z e d s t a w i o n o w p r a c y pobieżną charakterystykę szczegółowszych p r a c i a r t y ­ k u ł ó w poświęconych N i e ń c o m . T a k ż e i t u t a j pominęła a u t o r k a s k r o m n y wprawdzie, ale interesujący w k ł a d P o l a k ó w w p o z n a n i e k u l t u r y t e g o l u d u . N i e w y k o r z y s t a ł a o n a między i n n y m i materiałów z a w a r t y c h w o p r a c o w a n i u B. R e i c h m a n a , 5 stanowiących N a z w a S a m o j e d z i , S a m o j e d j e s t o d b i c i e m panujących jeszcze w X I X s t u l e c i u o p i n i i , że N i e ń c y w w y p a d k u głodu z j a d a l i się w z a j e m n i e . P o g l ą d t e n j e s t f a ł s z y w y , gdyż k a n i b a l i z m obcy był całkowicie t e j g r u p i e etnicznej. E t n o n i m Samojed wywo­ d z i się o d j ę z y k o w e g o t e r m i n u — s a m o d y j s k a g r u p a j ę z y k o w a , w c h o d z ą c e j w skład r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h . Z u w a g i n a t o , że n a z w a S a m o j e d z i była d w u z n a c z n a i i n t e r p r e t o w a n a fałszywie, p o R e w o l u c j i Październikowej n a d a n o o f i c j a l n i e t e j n a ­ r o d o w o ś c i j e j własną n a z w ę N i e ń c y , w y w o d z ą c ą się o d w y r a z u „ n e n e c " — „ c z ł o ­ w i e k " , „nenecja" — „ludzie". A t ł a s gieograficzeskich otkritij w Sibiři i siewierozapadnoj Amerikie XVIIXVIII w., p o d r e d . A . W . J e f i m o w a , M o s k w a 1964 ( r e c e n z j a : A . K u c z y ń s k i , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 1 3 : 1969 z. 1, s. 305-309). L . S i e n i c k i , Dokument osobliwego miłosierdzia boskiego..., W i l n o 1754. O c e ­ n a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h z a w a r t y c h n a k a r t a c h Dokumentu d o k o n a n a została w a r t y k u l e : A . K u c z y ń s k i , Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia P o l s k a " , t . 1 4 : 1970 z. 1, s. 75-102. B . R e i c h m a n , Samojedzi. Studium etnologiczne, „ W s z e c h ś w i a t " , n r 13, 20-21, 28, 31-32, 34, 36-38 z 1882 r o k u . 2 8 4 5 �247 RECENZJE rezultat odbytej zaledwie p r z e z n i e g o podróży n a S y b e r i ę w dotycząca M a r i i dziła b a d a n i a t e r e n o w e końcu X I X s t u l e c i a . W z m i a n k a A n t o n i n y C z a p l i c k i e j , która w e l a t a c h 1914-1915 n a Syberii jako uczestniczka w y p r a w y uniwersytety filadelfijski i oxfordzki, nie satysfakcjonuje prowa­ finansowanej badacza wkładu przez Polaków w p o z n a n i e k u l t u r y l u d ó w mieszkających n a w s c h ó d o d U r a l u . Kończąc rozważania wstępne prezentuje riały a r c h i w a l n e , z b i o r y m u z e a l n e oraz badań t e r e n o w y c h . W części t e j p o d a j e stykę j ę z y k a n i e n i e c k i e g o autorka wykorzystane przebieg i wyniki w pracy prowadzonych także i n f o r m a c j e d e m o g r a f i c z n e , oraz wyjaśnia mate­ przez nią charaktery­ kwestie związane z e t n o n i m e m „Samojed", etnogenezą N i e ń c ó w i i c h praojczyzną. S a m a a u t o r k a o p o w i a d a się p o s t r o n i e b a d a ­ czy w y w o d z ą c y c h t e n l u d z rozległych p r z e s t r z e n i G ó r Sajańskich, skąd n a wane obecnie obszary Najciekawsza przywędrować o n miał w dla etnografa jest pierwszym wspomniana już tysiącleciu poprzednio leżących n a wschód o d U r a l u . P o d a n e t u w i a d o m o ś c i są s t r e s z c z e n i e m dzieje osadnictwa rosyjskiego obszarów licznej p r o b l e m a t y k i przesunięty w S y b e r i i , k t ó r e g o początki d a t o w a n e część prezentuje krótka h i s t o r i a p o z n a n i a p r z e z R o s j ę t u r y p r z e d m i o t u , a g ł ó w n y ciężar p r z e d s t a w i o n e j ery. pierwsza p r a c y . A u t o r k a wydzieliła w n i e j k i l k a g r u p t e m a t y c z n y c h , które k o l e j n o i analizuje. Przegląd t e n rozpoczyna zajmo­ naszej litera­ jest na są n a k o ń c o w e l a t a X V s t u l e c i a . W część tę w p l e c i o n e zostały i n f o r m a c j e o ciężkim położeniu N i e ń ­ c ó w w epoce r z ą d ó w c a r a t u . D o w i a d u j e m y się z n i c h , że s a m o w o l a skich, wysokie epidemiczne podatki, handel alkoholem i urzędników car­ zawleczone przez kolonistów choroby i i n n e zakaźne d o p r o w a d z i ł y l u d t e n do s k r a j n e j d e p o p u l a c j i . Dopiero s y t u a c j a p o l i t y c z n o - e k o n o m i c z n a , która w y t w o r z y ł a się p o z w y c i ę s t w i e W i e l k i e j wolucji Październikowej, stworzyła Nieńcom dogodne warunki fizycznego i Re­ gospo­ darczego r o z w o j u . Dosyć s z e r o k o ców polegającą przedstawiła L . W . C h o m i c z na hodowli Poświęcony tej problematyce reniferów, przedrewolucyjną ekstensywnym rozdział I I r o z p o c z y n a i Nień­ rybołówstwie. się o m ó w i e n i e m h o d o w l i f e r ó w , która o d d r u g i e j p o ł o w y X V I I I d o p o c z ą t k ó w X X s t u l e c i a się następującymi gospodarkę myślistwie reni­ charakteryzowała cechami: 1. Dużą rozpiętością w w i e l k o ś c i s t a d , w a h a j ą c ą się w g r a n i c a c h o d 10-20 s z t u k d o 2000-3000 s z t u k . Średnia w i e l k o ś ć s t a d a w y n o s i ł a 200-300 s z t u k . 2. U ż y w a n i e m p s ó w p r z y w y p a s i e s t a d . 3. W p r z ę g a n i e m r e n i f e r ó w przężonych w 4. N i e d o j e n i e m (z wyjątkiem Autorka d o sań. O k r ą ż a n i e m s t a d p r z y użyciu r e n i f e r ó w za­ sanie. samek Nieńców podaje renów oraz leśnych b r a k i e m zamkniętych rozsiedlonych szczegółowo przebieg na pomieszczeń południowym wypasu, znakowanie d l a stad wschodzie). stad, kastrowanie o r a z ubój z w i e r z ą t . D a j e r ó w n i e ż o p i s akcesoriów p a s t e r s k i c h , n p . a r k a n u d o c h w y ­ t a n i a r e n i f e r ó w , kreśli sposób spędzania r o z p r o s z o n e g o ności łączących się z w y p a s e m nienieccy hodowcy reniferów jętność d o k o n y w a n i a s z e r e g u spowodowanej częstymi s t a d a i szereg i n n y c h i hodowlą. Z części t e j d o w i a d u j e m y p o s i a d a l i duży zasób w i e d z y weterynaryjnej i umie­ z a b i e g ó w l e c z n i c z y c h , co p r z y dużej śmiertelności epizootiami miało poważny wpływ czyn­ się także, że na utrzymanie stad zdro­ wotności z w i e r z ą t . M a r i a A n t o n i n a C z a p l i c k a (1886-1921) p r o w a d z ą c b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e n a t e ­ r e n i e S y b e r i i interesowała się p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i e m w s p ó l n o t y k u l t u r o ­ w e j l u d ó w turańskich, a p o n a d t o z a j m o w a ł a się etnografią N i e ń c ó w i E w e n k ó w . P r a c e w t e j d z i e d z i n i e przyniosły j e j u z n a n i e n a u k i ś w i a t o w e j i nagrodę M u r i c h sona przyznaną p r z e z R o y a l G e o g r a p h i c a l S o c i e t y w r o k u 1920. 6 �248 RECENZJE Niemałą rolę w dla zdobycia wych gospodarce Nieńców odgrywało łowiectwo u p r a w i a n e n i e t y l k o pożywienia, n a odzież, h a n d e l lecz przede w s z y s t k i m w celu pozyskania i podatki. Autorka wymienia skór g a t u n k i zwierząt, futerko­ n a które najczęściej p o l o w a n o , p o d a j e krótką charakterystykę narzędzi i sposobów ł o w i e c k i c h . Przegląd t e n rozpoczyna strzały, p o l o w a n o podczas opisem polowania z renem-wabiem , przepraw przez przeprawach wodnych zwierzęta w momencie rzeki. był l e k k i na renifery, n a które zastawiano g ł ó w n i e j e d n a k z a pomocą o b ł a w y i 7 Podstawową bronią używaną oszczep o w ą s k i m , c i e n k i m wychodzenia z rzeki przy samo­ zabijania polowaniu na ostrzu. Zabijano n a brzeg. Uzupełnieniem tych nim łowów b y ł y s t o s o w a n e n a szeroką skalę t z w . z a g r o d y ł o w i e c k i e , d o których zapędzano r e n i ­ fery. P r z y wąskich w y j ś c i a c h z t y c h zagród s t a l i m y ś l i w i i strzałami z ł u k ó w l u b o s z c z e p a m i z a b i j a l i przechodzące p r z e z n i e z w i e r z ę t a . Oprócz polowania pieśce, l i s y , na renifery, niedźwiedzie, sobole, które było wilki, podstawowym, polowano rosomaki gronostaje. wydry, i z n a c z e n i e posiadało r ó w n i e ż ł o w i e c t w o p t a k ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m bijano w Katalog nienieckich l ą d o w y m n i e był b a r d z o narzędzi i gęsi, k t ó r e z a ­ urządzeń łowieckich używanych w myślistwie zależności o d g a t u n k u z w i e r z ą t i w i ę k s z y c h , p o s ł u g i w a n o się także ł a m i i s a m o t r z a s k a m i , które p o d o b n i e lądo­ Nieńców. zróżnicowany. W r ó ż n e g o r o d z a j u paści — m n i e j s z y c h na Poważne dużych ilościach. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że ł o w i e c t w o z w i e r z ą t w y c h s t a n o w i ł o w a ż n ą gałąź g o s p o d a r k i wem także używano samostrza­ j a k broń p a l n a upowszechniły się p o d w p ł y ­ k o l o n i z a c j i r o s y j s k i e j . L u k był j e d n a k g ł ó w n ą bronią m y ś l i w s k ą N i e ń c ó w , k t ó ­ r z y z n a l i r ó ż n o r o d n e g r o t y d o strzał: o r o z w i d l o n y m wykonane Wzdłuż Tajmyr, białomorskich wybrzeży od półwyspu g d z i e w a r u n k i n a t u r a l n e są n i e c o gospodarka rozsiedlonej było łowiectwo ssaków rybackich oraz od aż po skraj półwyspu wewnątrzkontynentalnych, t a m ludności musiała przyjąć i n n e f o r m y . R o z w i n i ę t e morskich — fok, wielorybów t a k ż e p r z e z ludność rozsiedloną w narzędzi Kanin, odmienne łych delfinów. Dużą r o l ę n a t y c h o b s z a r a c h wiane o s t r z u , trójgraniaste o r a z tępe, z d r z e w a , r o g u , kości l u b żelaza. łowieckich grenlandzkich, morsów, tutaj bia­ odgrywało również rybołówstwo, u p r a ­ sąsiedztwie r z e k i j e z i o r . używanych przy polowaniu Z ważniejszych n a ssaki morskie w y m i e n i o n o w p r a c y h a r p u n y , n i e w o d y , w i e r s z e i w ę d k i . Istniały t u r ó w n i e ż s p o s o b y m a s o w e g o p o ł o w u r y b za pomocą różnego r o d z a j u j a z ó w i k o c ó w . W rozdziale I I I części p i e r w s z e j przedstawiła a u t o r k a narzędzia p r a c y o r a z t e c h ­ n i k i w y t w ó r c z e , podkreślając, że gros Nieńcy s a m i z d r e w n a , rowany wykonywali rozwój tej wytwórczości wzo­ b y ł n a k u l t u r z e p r z y b y s z ó w — o s a d n i k ó w r o s y j s k i c h . O d z i e ż s z y t o ze skór używając i g i e ł z kości i r e n i f e r o w y c h czyniach p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku kości l u b skór, a późniejszy za pomocą ogniowym, rozgrzanych jelit jako nici, gotowano w drewnianych na­ k a m i e n i , p o s ł u g i w a n o się p r y m i t y w n y m t a r z a g o s p o d a r c z e g o łączono p r z y użyciu r z e m i e n i l u b d r e w n i a n y c h k o ł k ó w metalowych świdrem a w i e l e części składowych przenośnych szałasów, sań, siodeł i t p . i n w e n ­ zamiast gwoździ. P o l o w a n i e z r e n e m - w a b i e m bvło stosowane powszechnie wśród w i e l u ludów S y b e r i i . P i e r w s z y ze sposobów t a k i e g o p o l o w a n i a p o l e g a ł n a t y m , że m y ś l i w y p o ­ siadając s p e c j a l n i e t r e s o w a n e g o r e n i f e r a puszczał go p r z e d sobą n a długim s z n u ­ rze. K r y j ą c się za n i m i kierując j e g o r u c h a m i z a pomocą s z n u r a , m y ś l i w y p o d ­ k r a d a ł się d o s t a d a d z i k i c h r e n i f e r ó w n a odległość strzału. D r u g i sposób polegał n a t y m , że s p e c j a l n i e t r e s o w a n e m u r e n i f e r o w i u w i ą z y w a n o d o r o g ó w r z e m i e n n e p ę t l e i p u s z c z a n o g o d o s t a d a d z i k i c h r e n ó w , które przepędzając g o ze s w e g o g r o n a r o z ­ p o c z y n a ł y z n i m w a l k ę . W ó w c z a s d z i k i r e n i f e r w p l ą t y w a ł się w r z e m i e n n e p ę t l e r o g ó w s w e g o p r z e c i w n i k a i stawał się ł a t w ą zdobyczą m y ś l i w e g o . 7 �249 RECENZJE Obraz kultury m a t e r i a l n e j byłby n i e k o m p l e t n y , g d y b y p o r t i komunikację. T e m a t y k ę tę r o z p o c z y n a rakteryzując uprzęży jego oraz zaprzęgu u a Nieńców, (do 15 k m n a g o d z i n ę ) , w i e k Nieńców następnie szereg i n n y c h i n f o r m a c j i z 10 l a t ) , układ u genezę reniferów zaprzęg w w zaprzęgu psy, którym pominięto w a u t o r k a o d zaprzęgu w podaje tego zakresu szczegółowy — szybkość zwierząt używanych i t p . Oprócz posługują n i m trans­ renifery w się w y ł ą c z n i e renifery pewne sań, reniferowego d o zaprzęgu zaprzęgu cha­ opis (od 3 d o występuje grupy lokalne zajmujące się m y ś l i s t w e m m o r s k i m l u b l ą d o w y m . S z c z e g ó ł o w ą charakterystykę zaprzęgu poprzedziła a u t o r k a informacją z z a k r e s u j e g o g e n e z y opowiadając stronie go tych autorów, którzy wywodzą z kręgu kultury Chantów i tego się p o Mansów. Z a p r z ę g t e n c h a r a k t e r y z u j e się w a c h l a r z o w y m ułożeniem p s ó w o r a z szleją w kształ­ cie obroży, s a n i e p o d o b n e są d o sań u ż y w a n y c h w i c h r o z m i a r y są m n i e j s z e . P r z y j e ź d z i e n a b l i s k i e odległości w p r z ę g a n o d o sań 6-8 zaprzęgu r e n i f e r o w y m , jedynie psów, p r z y d a l s z y c h 10-12. Z a p r z ę g złożony z 6 psów m o ż e uciągnąć ciężar d o 250 k g . Z leży i n n y c h zagadnień p r z e d s t a w i o n y c h w t r a n s p o r t i komunikację g r u p , które r o z s i e d l o n e wodną t e j części p r a c y odgrywającą znaczną jeszcze n a ­ u tych lokalnych sąsiedztwie r z e k . Znane b y ł y N i e ń c o m d w a r o d z a j e łodzi — dłubane czółna i w i ę k s z e o d n i c h łódki z desek. Te ostatnie były n a wybrzeżach m o r s k i c h i w wymienić rolę upowszechniły z m i e r n i e ważną rolę w się p o d w p ł y w e m odgrywały u Nieńców skóry p o k r y t e j narty. Powszechnie używano sierścią. S p o r a d y c z n i e łoledzi, p o s ł u g i w a n o się n a r t a m i o s z e r o k i e j sumie rosyjskiej. Ponadto, nie­ i n w e n t a r z u urządzeń służących d o c e l ó w k o m u n i k a c y j n y c h kawałkiem rą. W kolonizacji form o biegach podklejonych n a t o m i a s t , zwłaszcza podczas go­ płaszczyźnie b i e g o w e j n i e p o k r y t e j s k ó ­ t r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a dostosowane były w sposób znakomity m i e j s c o w y c h warunków k l i m a t y c z n y c h . Częściowo przetrwały one do c h w i l i a n a r t y o b i e g a c h p o k r y t y c h skórą jeszcze współcześnie konkurują do obecnej, z wszelkimi no­ w y m i formami. K o l e j n ą pozycją tematyczną p i e r w s z e j części książki s t a n o w i o m ó w i e n i e b u d o w n i ­ ctwa nienieckiego liście żerdzi charakteryzującego w s p a r t y c h u góry się szałasem u t w o r z o n y m z u s t a w i o n y c h k o - o drewnianą obręcz dwujnogu strukcję o p o r o w ą szałasu p o k r y t e g o płatami skóry r e n i f e r o w e j stanowiącego (w zimie) jętnie s p r e p a r o w a n y m i i powiązanymi kawałkami k o r y b r z o z o w e j (w lecie). ku były wnętrza przygotowane znajdowało miejsca się o g n i s k o , wokół do spania. W górnej d y m n y . Szałas t a k i stanowił z a z w y c z a j W p e w n y m kontekście r z e c z o w y m tyczącym zabezpieczenia zróżnicowana odzież wykonywano z zamszu względem k r o j u Ponadto się p r z e d części pokrycia pomieszczenie znajdował dla jednej reniferowego, dwoma Pośrod­ odpowiednio się otwór rodziny. z p r z e d s t a w i o n y m powyżej zagadnieniem surowymi warunkami klimatycznymi n i e n i e c k a , dzieląca między t y m i którego u s y t u o w a n e kon­ lub umie­ się n a letnią zimową oraz natomiast rodzajami odzieży zimową. ze skór do­ pozostaje Odzież letnią futrzanych. Pod n i e b y ł o i s t o t n y c h różnic. z a r ó w n o zimą, j a k i l a t e m składała się o n a u m ę ż c z y z n z f u t r z a n e g o f a n d r a z k a p t u r e m , skórzanych s p o d n i i b u t ó w , a n i e r a z c z a p k i . K o b i e t y r a ł y się zimą w długie f u t r z a n e płaszcze d w o j a k i e g o r o d z a j u . P i e r w s z y ska­ zaś u b i e ­ z n i c h wcięty b y ł w t a l i i , a z a m i a s t kołnierza posiadał futrzaną l a m ó w k ę , d r u g i n a t o m i a s t t w o r z y ł luźny płaszcz o n i s k o w s z y t y c h przyszywano rękawach. W n a stałe r ę k a w i c e . P r z e p a s y w a n o obu rodzajach j e skórzanymi płaszczy d o rękawów p a s a m i , których za­ pięcie t w o r z y ł a n i e r a z m e t a l o w a k l a m r a . J e d e n jeszcze i s t o t n y b a r d z o szczegół różnił pierwszy rodzaj okrycia o d drugiego. Chodzi m i a n o w i c i e o liczne zdobienia, p o k r y t y b y ł płaszcz o k r o j u w c i ę t y m w n a płaszcz k a w a ł k i k o l o r o w e g o t a l i i . N a z d o b i e n i a t e składały się którymi naszyte s u k n a , z a m s z u l u b k a w a ł k i f u t r a . Dół płaszcza o b - �250 RECENZJE szyty był wokół d w o m a futrzanymi pasami oddzielonymi kolorową wstawką zam­ szu l u b sukna. Na k a r t a c h książki z n a j d u j e odzieży. K r e ś l i a u t o r k a w y g l ą d się p o n a d t o w i e l e odzieży i n n y c h szczegółów dzaje k r o j u , o m a w i a formę czapek, rejestruje najmniejsze d z y odzieżą letnią a z i m o w ą . W rodzaje więcej nieraz daje jest bardzo odzieży p r z e d s t a w i o n o s u n k o w y c h , zwłaszcza jeśli i d z i e o k r ó j . W rysunek schematyczny różnice zachodzące s u m i e dział t e n o p r a c o w a n y w o , s z k o d a t y l k o , że n i e w s z y s t k i e dotyczących dziecięcej, c h a r a k t e r y z u j e poszczególne r o ­ na tablicach r y ­ t y m wypadku bowiem aniżeli z a g m a t w a n y mię­ szczegóło­ najskromniejszy szczegółowy opis. N a zakończenie w a r t o jeszcze dodać, że z c h w i l ą u p o w s z e c h n i e n i a w ś r ó d N i e ń c ó w s u k n a sprzedawanego przez kupców r o s y j s k i c h o d początków X I X stulecia, bardzo odzież l e t n i a s z y t a była z t e g o materiału, a o b e c n i e o b o k t r a d y c y j n e j f o r m y w y s t ę p u j e z n o r m a l i z o w a n a odzież p o c h o d z e n i a Ostatnim zagadnieniem autorka dokładnie szereg s p r a w p o ż y w i e n i a , informując fabrycznego. z zakresu k u l t u r y materialnej o m a w i a n y m w części książki j e s t p o ż y w i e n i e . P o d o b n i e jak w łączących często ubiorów poprzednich się z tą problematyką. n a s a m y m wstępie o jego podziale n a d t o c h a r a k t e r y z u j e szereg p o t r a w , p r z e d s t a w i a pierwszej p a r t i a c h przedstawiła Kreśli rodzaje n a mięsne i r y b n e . sposób i c h przyrządzania, Po­ opisuje sprzęt k u c h e n n y o r a z n a p o j e i n a r k o t y k i . W s u m i e całość p r o b l e m a t y k i p r z e d s t a w i o ­ nej w dziale faktów zajmującym się kulturą materialną z a w i e r a kulturowych typowych zarówno formy tradycyjne, dla inwentarza j a k również w z o r ó w będący r e z u l t a t e m o s a d n i c t w a Problematykę k u l t u r y społecznej wyraźny nienieckiego. mechanizm obraz Autorka katalogu przedstawiła upowszechniania się nowych rosyjskiego. rozpoczyna r o d o w e j , odnośnie d o której p i e r w s z e a u t o r k a od omówienia organizacji w i a d o m o ś c i pochodzą ze źródeł z końca XVII i p o c z ą t k ó w X V I I I s t u l e c i a . Już w ó w c z a s s t r u k t u r a r o d o w a N i e ń c ó w z n a j d o w a ł a się w do stanie początkowego rozpadu, niemniej jednak na podstawie zachowanych początków X X s t u l e c i a w i e l u p r z e ż y t k ó w m o ż n a ustalić p o d s t a w o w e zgromadzonych materiałów się egzogamią, małżeństwem źródłowych w y n i k a , że ród nieniecki patrylokalnym, posiadaniem j e j cechy. rodowych łowisk rybac­ k i c h i r e w i r ó w ł o w i e c k i c h o r a z s z e r o k o r o z w i n i ę t ą pomocą w e w n ą t r z r o d u . n i e prowadząc rozważania n a t e m a t o r g a n i z a c j i r o d o w e j Następ­ a u t o r k a z a t r z y m u j e się n a d k w e s t i ą w o j e n , w y k o r z y s t u j ą c p r z y t y m materiały f o l k l o r y s t y c z n e , a w d a l s z e j rozpatruje padania rozsiedlenie poszczególnych się n i e n i e c k i e j Jeszcze d o czasu społeczności Rewolucji rodów rodowej Październikowej oraz Ze charakteryzował podaje zakończył ich nazwy. się stosunkowo d a w n i tzw. naczelnicy części Proces roz­ niedawno. rodów pełnili s w e f u n k c j e , będąc b a r d z o często n a usługach a d m i n i s t r a c j i c a r s k i e j . N a c z e l n i k miał w i ę c za z a d a n i e dbanie o t e r m i n o w e wpłaty p o d a t k u t z w . jasaku, a taki ponadto s p r a w o w a ł funkcję s ę d z i e g o ł a g o d z ą c e g o s p o r y i w a ś n i e w e w n ą t r z r o d o w e . W sumie j e d n a k j e g o p i e r w o t n y z a k r e s w ł a d z y został z n a c z n i e u s z c z u p l o n y p o p r z e z w t a r g n i ę ­ cie d o społeczności n i e n i e c k i e j s z e r e g u n o w y c h z j a w i s k społecznych i j a k i e niosła za sobą k o l o n i z a c j a rosyjska rozwijająca gospodarczych, się n a S y b e r i i . Z j a w i s k a s p o w o d o w a ł y szereg s o c j a l n y c h i e k o n o m i c z n y c h r e f o r m , k t ó r e w l e n i u rozpoczęto r e a l i z o w a ć z korzyścią d l a N i e ń c ó w p o sformułowaniu zasad n o w s k i e j p o l i t y k i narodowościowej w Związku Pozostawiając n a u b o c z u kwestię s t r u k t u r y z d a n i a c h zasygnalizować te szczególnym n a s i ­ leni­ Radzieckim. r o d u nienieckiego p r o b l e m a t y k ę łączącą się z z a w i e r a n i e m wypada w małżeństw paru i ży­ c i e m r o d z i n n y m . S p r a w y t e znalazły b a r d z o w i e l e m i e j s c a w o m a w i a n e j p r a c y . K r e ­ śli w i ę c a u t o r k a zagadnienie zapłaty za żonę, r e g u l o w a n e j z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h , a b a r d z o często — zwłaszcza w reniferami i skórami okresie późniejszym — także �251 RECENZJE rublami, suknem i w y r o b a m i z metalu. Ponadto posagu, ubiorze w e s e l n y m skiego. W i e l e miejsca wzmiankuje o lewiracie, swataniu, i obrzędach t o w a r z y s z ą c y c h z a w i e r a n i u z w i ą z k u poświęca także c h a r a k t e r y s t y c e życia r o d z i n n e g o i małżeń­ wychowa­ n i u d z i e c i . Są t o n a j g ł ó w n i e j s z e k w e s t i e z a w a r t e w t e j części p r a c y , k t ó r y c h t a c j a b a r d z i e j szczegółowa zajęłaby z b y t w i e l e Rozpatrywanie dowej problematyki kultury duchowej i folkloru. W cych w nienieckiej skoncentrowała twórczości, a n a a n a l i z i e m o t y w ó w z d o b n i c z y c h sztuce rzeźbę figuralną w ctwo rozpoczęła a u t o r k a o d s z t u k i l u ­ o d n i e s i e n i u do tego pierwszego zagadnienia głównie n i e n a procesie ludowej, drzewie, która odzieży. Jeśli i d z i e o r z e ź b ę w a najczęściej w y k o n y w a n o obejmowała: inkrustację w drzewie drzewie, antropomorficzne prezen­ miejsca. rzeźbę w kości się występują­ i drzewie, za pomocą o ł o w i u o r a z zdobni­ t o posiadała o n a c h a r a k t e r k u l t o w y , i zoomorficzne f i g u r k i różnych dobrych i złych duchów. Dosyć b o g a t e b y ł o u N i e ń c ó w z d o b n i c t w o odzieży — zwłaszcza ż e ń ­ skiej. Poszczególne rodzaje o r n a m e n t u posiadały określone n a z w y zająca", „sobol bez g ł o w y " , „ r o g i r e n i f e r a " , „ g a ł ą z k a b r z o z y " , „ślady niedźwiedzia", „czerwone rogi" i inne. Pod w rodzaju: „uszy „sobol o j e d n y m o k u " , techniki wykonania o r n a m e n t y t e b y ł y m o z a i k ą złożoną z r ó ż n o k o l o r o w y c h p a s k ó w skóry — najczęściej c z e r w o n y c h , z i e l o n y c h i żółtych — o r a z f a r b o w a n e j Odnośnie d o f o l k l o r u A . W . C h o m i c z czasów o b e c n y c h z a c h o w a ł o się w i e l e względem sierści. stwierdza, że w ś r ó d N i e ń c ó w elementów tego r o d z a j u bardzo powszechne w i c h l i t e r a t u r z e l u d o w e j były d w a rodzaje haterach i pieśni o smutku. Zazwyczaj bohaterami pieśni jeszcze d o twórczości. Dawniej pieśni: pieśni o b o ­ pierwszego rodzaju p a s t e r z e r e n i f e r ó w i m y ś l i w i toczący w a l k ę o b e z p i e c z e ń s t w o s t a d a , k o b i e t i o je prawa. W eposach tych przedstawieni są o n i j a k o mściciele za k r z y w d ę i n n y c h współplemieńców, j a k o d z i e l n i k a w a l e r o w i e j a k o obrońcy p r a w do w do ziemi rzadkości, a znają swych poszukujący żony w odległych s t r o n a c h , ojców. Tego j e t y l k o sędziwi są swo­ starcy rodzaju eposy należą mieszkający w osadach już dzisiaj położonych głębi t a j g i . Częściej n a t o m i a s t spotkać się można jeszcze o b e c n i e z b a j k a m i , z a ­ gadkami i l i r y c z n y m i pieśniami improwizowanymi kreślić też należy, że chociaż chętnie p r z y j m u j ą w n e j c y w i l i z a c j i , t o j e d n a k z dużą troską pielęgnują zując z p o k o l e n i a na pokolenie zależności dzisiaj od sytuacji. swą literaturę ludową, poszczególne j e j r o d z a j e . przeka­ N i e zawsze j e d n a k się t o w pełni, s t w a r z a t o j e d n a k d o g o d n e w a r u n k i d o z a r e j e s t r o w a n i a udaje tych utworów p r z e z f o l k l o r y s t ó w , co j e s t r ó w n o z n a c z n e z i c h p r z e t r w a n i e m . N a p o d s t a w i e właśnie zapisów f o l k l o r y s t y c z n y c h o p r a c o w u j e Pod­ Nieńcy zdobycze współczes­ się d l a szkół n i e n i e c k i c h i takich zespołów pieśni i tańca szereg u t w o r ó w . Rozważania z zakresu k u l t u r y prezentując zagadnienie k l i w i e opracowane duchowej zamyka animizmu, szamanizm kompendium wiedzy a u t o r k a omówieniem wierzeń i obrzędy p o g r z e b o w e . Jest t o bada­ n i a c h w ł a s n y c h l e c z n a b o g a t e j l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , w której w y k o r z y s t a n o mate­ wych wiekach żone (od X V I I - X X oparte wni­ nie tylko na riały z różnych okresów h i s t o r y c z n y c h z tego zakresu w i e k u ) . Właśnie w t e g o przedziału c z a s o w e g o p i e r w o t n e w i e r z e n i a wpływami prawosławia, które w latach późniejszych t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w z b o g a t e g o ongiś k a t a l o g u k u l t u r y Druga w sowietskij radzieckiego część książki pieriod nosi tytuł Razwitie władztwa wśród Nieńców epizodów z tego zakresu. Poświęcony i koopieratiwnoje w tej problematyce s t r o i t i e l s t w o " (s. 224-233) i rozdział czeskoje s t r o i t i e l s t w o u nieńcew posle o b r a z o w a n i a kultury niej wydobywając b y ł y jeszcze wyeliminowało nieska­ szereg duchowej. chozjajstwa, (s. 224-318). P r z e d s t a w i o n o początko­ kwestię na i światło rozdział I byta nieńcew kształtowania dzienne się szereg p t . „Sowietskoje I I zatytułowany „Socjalisti- nacjonalnych okrugow" (s. 2 3 4 - �252 RECENZJE 250) stanowią tę część p r a c y , która d l a e t n o g r a f a n i e p r z e d s t a w i a w i ę k s z e g o z n a c z e ­ nia. Rozdziały te t o j a k o b y wstęp do dalszej giej części p r a c y . P r z e d s t a w i o n o dzieckiej na obszarach w p r o b l e m a t y k i zaprezentowanej n i c h kształtowanie się n o w e j rozsiedlenia Nieńców, powstawanie w dru­ administracji r a ­ kolektywnych d a r s t w h o d o w l i r e n i f e r ó w , spółdzielni m y ś l i w s k i c h i r y b a c k i c h . W s z y s t k o gospo­ to wpły­ nęło w z n a c z n y m s t o p n i u n a z m i a n ę t r a d y c y j n e g o m o d e l u g o s p o d a r k i i k u l t u r y nieckiej. Przede w s z y s t k i m n i e m a l wszyscy wypasem s t a d zajmują drewnianymi chatami się o b e c n i e zrębowymi, szamańskie, a l e c z e n i e m zajmują Nieńcy pasterze. przeszli Tradycyjne zaniknęły się l e k a r z e prawie odwieczne miejscowych z ambulatoriów. P o n a d t o z d r o w o t n ą niosą N i e ń c o m w ę d r o w n e g r u p y s a n i t a r n e , podróżujące zostały praktyki — rzadkich dużą pomoc wzdłuż rzek n a m o t o r o w y c h łodziach l u b docierające w głąb t a j g i za pomocą ś m i g ł o w c ó w . O kich tych sprawach znajdujemy macje w rozdziale dokładne —• często n a w e t I I I zatytułowanym „ N o w o i e w stwa. Otrasli chozjajstwa, pojawiwszesja Podobnie się w i e l e spowodowanych R e w o l u c j i Październikowej. Dotyczy wierania związków aż za b a r d z o wszyst­ — tradicjonnych otrasljach infor­ chozjaj- z a g o d y s o w i e t s k o j w ł a s t i " (s. 251-278). j a k w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , również i w zmienności nie­ życia, zastąpione czumy zupełnie pracujący w w p r a w d z i e — szpitalach i personel medyczny n a osiadły t r y b nowymi życiu społecznym w a r u n k a m i życia, obserwuje jakie zaszły po t o zwłaszcza stosunków r o d z i n n y c h i f o r m z a ­ małżeńskich. Szczególnie t e o s t a t n i e uległy t a k w i e l k i m mody­ f i k a c j o m , że o b e c n i e b a r d z o t r u d n o j e s t o b s e r w o w a ć t r a d y c j o n a l i z m w t y m z a k r e s i e . Tylko gdzieś w Autorce normy głębi t a j g i żyją recenzowanej książki życia r o d z i n n e g o , jeszcze s t a r e e l e m e n t y udało się w latach kulturowe z tej dziedziny. 1953-1962 spotkać e g z o g a m i c z n e s t a r y obrzęd s w a t a n i a i p o r w a n i a p a n n y m ł o d e j . Z dnia n a dzień j e d n a k , j a k w y n i k a z treści książki, z w y c z a j e t e i obrzędy zanikają coraz intensywniej. Składa tylko mimochodem zaprezentowane rozwojowi Kończąc się n a t o szereg p r z y c z y n natury końcowych socjologicznej, p a r t i a c h książki, które poświęconych kultury. podkreślić należy, dzy o k u l t u r z e n i e n i e c k i e j w i zostały w drugiej połowy że książka przedziale w i e k u X X . Ponadto reprezentuje czasowym jest solidne sięgającym o n a jeszcze jedną kompendium wie­ końca X V I I stulecia monografią etnogra­ ficzną poświęconą l u d o m S y b e r i i , których c o r a z w i ę c e j u k a z u j e się w Związku Ra­ d z i e c k i m . Słuszna w i ę c j e s t i n i c j a t y w a w y d a w a n i a t e g o t y p u opracowań, które u k a ­ zując w s p ó ł c z e s n e o b l i c z e k u l t u r o w e g r u p e t n i c z n y c h S y b e r i i , prezentują t a k ż e dawne r y s y , opierając jego się n a interesujących materiałach a r c h i w a l n y c h , t r u d n o n i e ­ r a z dostępnych d l a z a g r a n i c z n y c h b a d a c z y zajmujących się etnografią Syberii. r o d z a j u p u b l i k a c j e są b o w i e m , z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m m a t e r i a ł o w y m , j a k i Tego meto­ d o l o g i c z n y m , c e n n y m w k ł a d e m d o p o z n a n i a k u l t u r s y b e r y j s k i c h i należałoby w y r a z i ć życzenie, a b y r y c h ł o ukazały się dalsze. Antoni R Y S Z A R D K U K I E R , Kaszubi bytomscy. n i a 1968, ss. 4 6 1 , i l u s t r . 161, 2 m a p y Zarys monografii Kuczyński etnograficznej *, Gdy­ B y t o w o — miasto w kaszubskiej tradycji ludowej stawiane na trzecim miejscu, p o Gdańsku i Słupsku. U r o c z y k r a j o b r a z t e g o p o w i a t u , p e ł n e g o t a j e m n i c z y c h jezior, gór i lasów, z w i ą z a n y c h odbija z nimi baśni i l e g e n d , krasnoludków i smętków, * Nadesłane d o R e d a k c j i „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " u w a g i m g r a L e o n a M ł y ń s k i e g o dotyczące w y d a n e j p r z e d k i l k u l a t y p r a c y d r u k u j e m y — p o p e w n y c h skrótach — j a k o głos h i s t o r y k a t e r e n u K a s z u b ó w b y t o w s k i c h , pochodzącego z t e g o t e r e n u , a w i ę c �253 RECENZJE się r z e w n y m sentymentem we wcale bogatej l i t e r a t u r z e zajmującej się t y m r e j o ­ nem \ Wzmianki szowskiego o Kaszubach Lustracji bytowskich znajdujemy województwa pomorskiego z r. 1765 . I n w e n t a r z e s t a r o s t w a b y t o w s k i e g o z już w wydanej przez 1565, p o d o b n i e r. w S. H o ­ lustracji i lęborskiego z X V I I i X V I I I w . w y ­ 2 d a n e p r z e z G . L a b u d ę przedstawiają n a m kulturę materialną b y t o w i a n . K a s z u b s k i m Długoszem j e s t późniejszy Ogier pisze w swym o d niego Dzienniku o d w a w i e k i Tomasz Kantzow. podróży do z pierwszej Polski 0 d u m n e j postawie l u d u tego r e j o n u . W i e k X I X przynosi pierwsze styczne tego p o w i a t u . R o s j a n i n A l e k s a n d e r głównie Słowińców, sąsiadów k r e w n y c h rejonów. P r a o j c e m nowa, powstaniec w swych é jich z Wiosny dając Karol XVII swymi obraz badaniami obu tych po­ działacz kaszubską. n a skalę europejską, Prace jego Kilkę słów posługujący wó się Kaszebach i i n n e dały i m p u l s j e g o następcom d o d a l s z e g o p i s a r s t w a . E t n o g r a f i c z n i e przedstawia Kaszubszczyzna rejonów. Badania części. I tak Izydora jedną całość, z i publikacje na temat Gułgowskiego Von małymi całości einem odchyleniami można poszczególnych t u odnieść unbekannten Volk d o każdej in kaszubskiej. Kaszubi, prac . s kultura Dodać t u t r z e b a ludowa i język w o w e źródło — „ Z r z e s z K a s z e b s k a " , j a k n p . j e g o Zarys oraz wiele, w i e l e jeszcze c z a s o p i s m a , jak dawny doro­ etnografii i n n y c h bardzo „Gryf" jej Deutschland n i e o d n o s i się t y l k o d o j e g o W d z y d z , n i e d a l e k i c h zresztą o d B y t o w a . B o g a t y b e k s t a n o w i d o dziś kopalnię d l a następnych b a d a c z y , nych w. badania specjali­ l i t e r a t u r y kaszubskiej i kaszubologii jest F l o r i a n CeyLudów, publikacjach mową zemi Hilferding obejmuje b y t o w i a n , p e r analogiam Francuz połowy i — cen­ podsta­ także prasę t e g o r e j o n u z j e j d o d a t k a m i regio­ nalnymi. Dużo n o w e g o materiału na ten temat wniosły publikacje ostatniego 25-lecia. W a r t o ś ć n a u k o w a n i e z a w s z e i d z i e w p a r z e z i c h ilością. Najobszerniejszym i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n y m dziełem o p o w i e c i e bytowskim 1 sąsiednich j e g o p a r a f i a c h j e s t o m a w i a n a książka R. K u k i e r a . P r a c a o b e j m u j e 5 c z ę ­ ści: środowisko g e o g r a f i c z n e i r o z w ó j historyczny, k u l t u r a materialna, kultura łeczna, k u l t u r a d u c h o w a , współczesne p r z e m i a n y . Całość p o d z i e l o n a spo­ j e s t n a 74 r o z ­ działy i podrozdziały, z których każdy s t a n o w i o s o b n y p r o b l e m . T o t e ż w i e l k i e u z n a ­ n i e należy się a u t o r o w i , że zebrał się d o w y k o n a n i a t a k o g r o m n e j pracy. Uzupeł- z w i ą z a n e g o z n i m e m o c j o n a l n i e . U w a g i t e dotyczą p r z e d e w s z y s t k i m d o b o r u i a n a ­ l i z y źródeł c y t o w a n y c h d l a o d t w o r z e n i a przeszłości t e g o t e r e n u . W p r o w a d z a j ą też p e w n e uściślenia w dokumentację współczesnej ( i ginącej w o s t a t n i c h dziesięciole­ c i a c h ) k u l t u r y w s i t y c h terenów, zebraną w p r a c y określonej p r z e z r e c e n z e n t a j a k o „najobszerniejsze i n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e dzieło o p o w . b y t o w s k i m i sąsiednich jego p a r a f i a c h " . S ą d z i m y , że u w a g i i uzupełnienia r e c e n z e n t a m o g ą być p r z y d a t n e z a r ó w n o d l a c z y t e l n i k ó w p r a c y , j a k i j e j a u t o r a . D r u k u j e m y j e j a k o w y r a z naszej w s p ó l n e j t r o s k i 0 rzetelność i w ł a ś c i w y odbiór p r a c e t n o g r a f i c z n y c h . Das blaue L a n d c h e n (modry k r a i k ) m a w i a l i w B e r l i n i e o ziemi b y t o w s k i e j 1 lęborskiej. A G A D W a r s z a w a , A S . K . dział X L V I n r 36 b , p . 134. Szczególnie dużą wartość p o s i a d a o p a r t a n a a r c h i w a c h Geschichte der Lande Lauenburg und Buetow, R. С r a m e r a, K r ó l e w i e c 1858; G . В r o n i s с h , H . T e i c h m u e l l e r , W . O h 1 e, Der Kreis Buetou.\ Ein Heimatbuch, S z c z e c i n 1939; V . S t o j e n t i n , Aus Pommerns Herzogstagen; W . K e l l e r Volkssagen aus Stadt und Kreis Buetow in Pommern, B y t o m 1920; A . J . P a r c z e w s k i , Szczątki kaszubskie w proivincjí pomorskiej. Szkic historyczno-etnograficzny, P o z n a ń 1896; J . K a r n o w s k i , Ścinanie kani, i i n n e ; A . M a j k o w s k i , Remus; śpiewy kaszubskiego t r u b a d u r a L . H e y k e g o , w i e l u , w i e l u i n n y c h , których p r a c e , c z a s e m t y l k o p r z y c z y n k o w e , z a w i e ­ rają n i e m a ł o materiału e t n o g r a f i c z n e g o . 1 2 3 �254: RECENZJE niają książkę o b s z e r n y , n i e s t e t y n i e k o m p l e t n y i d e k s r z e c z o w y , w y k a z n a z w i s k i n a z w geograficznych, ilustracje, mapy. M e t o d ę p r a c y o b r a ł a u t o r historyczną (s. 13), w b a d a n i a c h s w y c h sięga w ubiegłe s t u l e c i a , aż w średniowiecze, z a d a n i e s w o j e w i d z i m . i n . „[...] w p o g l ą d ó w niektórych h i s t o r y k ó w w Materiał do swej w y c h informatorów Pominięte Das Grosse k w e s t i i pochodzenia p r a c y czerpał z l i t e r a t u r y naukowej wstecz uściśleniu ludności t e j z i e m i " oraz z opowiadań (s. 56). anonimo­ miejscowych. zostały Zinsbuch źródła Des archiwalne: Deutschen z akt Zakonu Ritterordens Krzyżackiego, wydanej 1414-1438, chociażby już d r u k i e m , a r c h i w a w ł o c ł a w s k i e j i chełmińskiej kapituły b i s k u p i e j , a r c h i w a p a r a f i a l n e , t a k b o ­ gate w detale, prowadzona sądowe, a d m i n i s t r a c y j n e i t p . Pominięta została statystyka p o p a r a f i a c h n a zarządzenia b i s k u p a chełmińskiego w r o k r o c z n i e o d n a w i a n a . Dzięki s w e m u „dusz", 1838 r . i szczegółowemu układowi z a w i e r a odtąd ona bogaty gromadzone przez, materiał e t n o g r a f i c z n y . P o m i n i ę t o a k t a s z k o l n e . Podstawą autora w źródłową latach Ważnym źródłem pracy 1961-1965, w są z b i o r y zostają materiały oparciu obiektów o etnograficzne, zestaw kwestionariusza etnograficznych, znajdujące etnograficznego. się w muzeach p o m o r s k i c h i w N R D . P o k a ź n ą k o l e k c j ę t y c h o b i e k t ó w zebrał a u t o r s a m i p r z e k a z a ł je Wydziałowi Kultury PRN w F. L o r e n t z u , w y z y s k a n o Bytowie. Wykorzystana materiały kartograficzne została także spuścizna i dokumentacje po zabytków. N i e został p o d a n y z e s t a w k w e s t i o n a r i u s z a a n i respondentów. Jak w y n i k a z treści książki, a u t o r często korzystał z i n f o r m a c j i mieszkańców w s i , które badał. N a końcu, w części „ Ź r ó d ł a , m a t e r i a ł y i l i t e r a t u r a " , należało podać wykaz i m i e n n y informatorów, i c h miejsca zamieszkania, ich wiek, ewentualnie za­ wód. Mała przestrzeń badanego obszaru, wielka ilość źródeł, na której się oparł a u t o r , o r a z i c h różnorodny c h a r a k t e r — w s z y s t k o t o m o g ł o być z a p o w i e d z i ą , ze o t r z y ­ m a m y dzieło d o b r z e u d o k u m e n t o w a n e i s o l i d n i e o p r a c o w a n e , o dużej w a d z e n a u k o ­ w e j . T a k j e d n a k nie jest. Już n a p i e r w s z e j s t r o n i e Wstępu istnienie Księstwa Pomorskiego Podobnie w piątym akapicie słowo z h i s t o r i i E u r o p y , stawiając w n a ss. 168, 216. N a s t r o n i e d r u g i e j z j a w i a j ą „nadal" wykreśla jego miejsce się ś r e d n i o w i e c z n e Prusy. związkowe państwa n i e m i e c k i e , n a t r z e c i e j e r e g u j e a u t o r n o w ą parafię, mirachowską, której n i e m a i może n i g d y n i e było, powiększa gowidlińską o wieś B o r e k , k o s z t e m skiej. W Tam t e n sposób p r z e i n a c z o n a też n i e m a „ e n k l a w y " została h i s t o r i a p o w s t a n i a p a r a f i i w sulęczyń- t y m rejonie. kaszubskiej Borek, bo w i o s k a t a jest n i e więcej i nie m n i e j k a s z u b s k a , j a k otaczające ją ze w s z e c h s t r o n czysto k a s z u b s k i e w s i e sąsiednie. Tak można b y cytować przez 360 s t r o n t e k s t u . N i e s t a r c z y t u na to miejsca, t r z e b a się ograniczyć d o w y r y w k ó w . Inwestycje bytowskiej wiatów irygacyjne mają wpływ dokonywane w na poziom (s. 31). Z a m o ż n i e j s z a celu odwodnienia (s. 30) „ G l e b y n a z i e m i p r o d u k c j i roślinnej", inaczej s z l a c h t a spadła gleby innych po­ d o rzędu w o l n y c h c h ł o p ó w , a prawo l e n n e pociągało za sobą utratę majątku, t w i e r d z i a u t o r (s. 36) i odsyłaczem powo­ łuje się n a G. L a b u d ę . W s z y s t k o adresem to nieprawda i pod wskazanym przez odsyłacz G. L a b u d a t e g o n i e p o w i e d z i a ł i p o w i e d z i e ć n i g d y n i e m ó g ł , w p r o s t c i w n i e , z a z n a c z a w y r a ź n i e , że p r a w o w y m a r c i u lenne prze­ pociągało za sobą utratę majątku osób u p r a w n i o n y c h d o d z i e d z i c z e n i a , a możniejszej szlachcie p o maluje wspaniałą p e r s p e k t y w ę . Opacznie 1918 przedstawione (s. 45). W b r e w zostały r o l e działaczy twierdzeniom Kukiera polskich na t y m terenie w n i e miała kolegiata kamieńska roku nigdy �255 RECENZJE j u r y s d y k c j i n a d p r o b o s z c z a m i p o w . b y t o w s k i e g o , t y m m n i e j w 1821г., g d y ż w 1810 r . została p r z e z k r ó l a p r u s k i e g o s k a s o w a n a dzielnej egzystencji gospodarczej", (s. 63). Istniały o s a d y ale samodzielnie „niezdolne do m i m o t o żyły i żyją samo­ do dziś (s. 105). T r ó j p o l ó w k i n i e z a r z u c o n o t a m , g d z i e s t o s o w a n o c z t e r o p o l ó w k ę (s. 106). Już w średniowieczu u p r a w i a n o t u żyto, t a k a u t o r , a n a s i a r c h e o l o d z y t u t a j aż półtora tysiąca l a t w c z e ś n i e j (s. 104). P o o k o p o w y c h p o l e stwierdzili zaorano je i pozo­ s t a w i o n o n a r o k o d ł o g i e m [sic] (s. 107). T u c h o m i e b i e r z e s w ą n a z w ę o d T u c h o m s k i c h , Rekowo od Rekowskich bytowscy nikiem" n i e używali itd., inni przed [sic], a w y d a n a przeciwnego naukowcy I wojną twierdzą światową odwrotnie nawozów (s. 54). „ K a s z u b i chemicznych, poza d r u k i e m niemiecka statystyka kolejowa (s. 109). F. L o r e n t z w swym Zarysie etnografii p i s z e : „ P ł o d o z m i a n b y ł następujący: z i e m n i a k i , c z t e r y razy podaje obor­ coś w r ę c z n a s. 15 kaszubskiej z rzędu ż y t o i t a t a r k a " n a o w e czasy n o r m a l n a g o s p o d a r k a . R. K u k i e r : „obsadzano r o l e c z t e r y r a z y z rzędu z i e m n i a k a m i , a następnie w y s i e w a n o żyto n a p r z e m i a n z bukwitą" brukwi p o u p o w s z e c h n i e n i u u p r a w y z i e m n i a k ó w , a S. upowszechnia Hoszowski w swojej autor dopiero Lustracji województwa już przeszło d w a w i e k i w c z e ś n i e j . N a d t o , (s. 109). U p r a w ę stwierdza uprawę pomorskiego j a k b y chciał a u t o r zaliczać brukwi brukiew do roślin m o t y l k o w y c h (s. 116). Skasowanie „wywarły d a n i n bydlęcych i w p r o w a d z e n i e znaczny wpływ n a hodowlę zwierząt jaśnił j e d n a k a u t o r , c z e m u oczynszowania, i skasowanie przeprowadzone X I X (s. 122). W a g ę t u c z o n e j w c z y n s z ó w z b o ż o w y c h i pieniężnych w XVIII d a n i n y bydlęcej i X I X wieku". Nie i wprowadzenie w i e k u X I I , zadziałały d o p i e r o w gęsi p o d a j e w wy­ zamian wiekach a u t o r n a 8-10 k g (s. 162), j e d n a k XVIII stada t u c z o n y c h t a k gęsi pędzi się 50-100 k m aż d o Słupska i K o s z a l i n a , g d y w i a d o m o , że t a k a gęś p o 100 m m a r s z u już j e s t t r u p e m (s. 122). „ W w i e l u w s i a c h n a czas z i m y ograniczano bardzo stan pogłowia zwierzęcego do p o n a d trzeciej w t e n sposób g o s p o d a r z (s. 123). K r o w o m R e k o w a po trzech latach doszedłby części". Postępując do stanu zero swego bydła n a u l t i m o 1907 r. zdjęto d r e w n i a n e k l o c k i , g d y p o z a t y m wiszą o n e n a k a r k a c h n i e s f o r n y c h k r ó w n a d a l n a c a ł y m ś w i e c i e (s. 126). Początki pszczelnictwa sięgają r a z średniowiecza, r a z z a r a n i a działalności wieczej. „ C i e k a w y w t y m w z g l ę d z i e j e s t z n a n y [sic] X V I I I - w i e c z n y wydany w czasach przechowywano Bogusława X" —• który umarł w czło­ polowania 1523 r . (s. 145). M l e k a p r z y p i e c u , a l e w m o ż l i w i e najchłodniejszym 4 zakaz nie m i e j s c u (s. 155). Z a - W X I X w . k u c h n i a g b u r s k a n i e miała p a l e n i s k a . Z n a j d o w a ł o się o n o w e w n ę ­ ce, o której K u k i e r pisze j a k o p r z e c h o w a l n i m l e k a , t o j e s t w m i e s z k a l n e j i z b i e . T a m się g o t o w a ł o s t r a w ę d l a l u d z i i i n w e n t a r z a . P o p i ó ł w y b i e r a n o o d s t r o n y k u c h n i . G ł ę ­ bokość w n ę k i w y n o s i ł a o k . 80 c m , szerokość o k . 1 m (podaję z p a m i ę c i ) . D w i e „ f e j e r k i " t r z e c i a w ścianie, g d z i e p a l o n o , b y f a b r y k o w a ć d y m d l a w ę d z a r n i n a p i e r ­ w s z y m piętrze. P a l e n i s k o g ł ó w n e połączone b y ł o z p i e c e m k a f l o w y m , który w t e n sposób b y ł z a w s z e l e k k o ciepły i n a ł a w c e p r z y n i m ogrzać się m o g ł y i osuszyć zziębnięte d z i e c i a k i . Z i m ą opalało się t e n p i e c z j e g o w ł a s n e g o p a l e n i s k a , p o d ławką. M i ę d z y p i e c e m a m u r e m w n ę k i - k o m i n a b y ł z a w s z e ciepły „ m u r e k " o szerokości m n i e j w i ę c e j s t o p y , u l u b i o n e m i e j s c e k o t a , suszono też n a n i m z m o k n i ę t e s k a r p e t y , rękawice i t p . G d y narastał w c z w a r t y m k w a r t a l e X I X w . d o b r o b y t , przystąpiono m . i n . d o g e n e r a l n e g o upiększania mieszkań. P a l e n i s k o p r z e n i e s i o n o d o k u c h n i , w n ę k ę a l b o z a m u r o w a n o , a l b o pozostawiając ją u ż y t k o w a n o d o i n n y c h c e l ó w gospodarczych. N i g d y n i e mogła o n a stać się p r z e c h o w a l n i ą m l e k a , była b o w i e m o g r z e w a n a p r z e z p a l e n i s k o z k u c h n i i z pieca. D l a p r o d u k o w a n y c h m a s o w o tuczników b u d o w a n o osobną kuchnię w c h l e w n i . D r u g i k o m i n , p o przeciwległej s t r o n i e k o r y t a r z a prowadzącego z sieni do k u c h n i , połączony był z p i e c e m w i e l k i e j i z b y p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i . N a d a c h u sterczały więc d w a k o m i n y . Wszystko budowano bardzo funkcjonalnie. 4 �258 RECENZJE K O N R A D W Y P Y C H , W cieniu fe. Siadami Jana Stanisława Wroclaw Kubarego, 1969, s. 180, r y c . 86, m a p 7 Popularyzacja dotychczasowego k u l t u r pozaeuropejskich dorobku etnografii stanowi w i e l k i margines w n e j . U k a z a ł o się w p r a w d z i e polskiej w zakresie naszej l i t e r a t u r z e badań specjalistycz­ d o t e j p o r y nieco p r a c poświęconych podróżom Polaków p o lądach i m o r z a c h świata, w s u m i e j e d n a k p r o b l e m a t y k a t a czeka n a d a l n a p i ó r o h i s t o r y k a e t n o g r a f i i . Najpełniej j a k do tej pory sprawy t e o m ó w i o n e zostały w o d ­ n i e s i e n i u d o S y b e r i i . S y b e r i a j e d n a k s t a n o w i o d d z i e l n y rozdział w p o l s k i e j n a u c e t u łaczej, g d y ż w i e l u n a s z y c h rodaków rozpoczynając walkę z c a r a t e m zesłanych stało za U r a l . W i e l u j e d n a k b y ł o t a k i c h , którzy d o b r o w o l n i e w i c h l e b a , w w y n i k u s p l o t u h i s t o r y c z n y c h w y d a r z e ń l u b z różnych p o b u d e k opuściło nadwiślańską ziemię, a b y z d a l a o d o j c z y z n y zo­ poszukiwaniu pracy osobistych prowadzić ożywioną działal­ ność naukową. Jedną z t a k i c h p o s t a c i j e s t J a n S. K u b a r y , który z „ p r z y c z y n o s o b i s t y c h " ruszył w świat i p r z e z s z e r e g l a t w ę d r o w a ł p o w y s p a c h „w cieniu f e " . Wiele w 1 n i e wyjaśnionych Pacyfiku spędzając życiu t e g o b o h a t e r a b y ł o sprzeczności i d o c h w i l i tajemnic, m i m o że a u t o r książki o n i m z g r o m a d z i ł obecnej interesujący materiał z t e g o z a k r e s u . P r o w a d z ą c s t u d i a p o r ó w n a w c z e n a d d o r o b k i e m J . S. K u b a r e g o wy­ życie naukowym g ł ó w n ą u w a g ę s k u p i a a u t o r n a zmiennościach, j a k i e zaszły o d c z a ­ sów, k i e d y r o d a k nasz r o z w i j a ł działalność d l a d o b r a l u d ó w p i e r w o t n y c h nych na wyspach Pacyfiku. Zainteresowania rozsiedlo­ t e s p o w o d o w a ł y , że n i e mając m o ż l i w o ­ ści u d a n i a się d o M i k r o n e z j i n a w i ą z a ł K . W y p y c h k o n t a k t y z u c z o n y m i , którzy p r o ­ w a d z i l i l u b obecnie prowadzą J. S. K u b a r e g o . podobnie Część j a k informacje badania uzyskanych tą n a obszarach drogą objętych materiałów z muzeów etnologicznych w ongiś eksploracjami wykorzystano w książce, Lipsku, Berlinie i Hamburgu. P o n a d t o u w z g l ę d n i o n o w n i e j także m a t e r i a ł y a r c h i w a l n e znajdujące się w archiwum Polskiego Towarzystwa kuły r o z s y p a n e Ludoznawczego w e Wrocławiu w w i e l u czasopismach, Mikronezji. Wszystko oraz zbiorach liczne a także p r a c e traktujące o p o l s k i m arty­ badaczu t o w sposób i s t o t n y w z b o g a c a naszą w i e d z ę o w k ł a d z i e Pola­ k ó w w b a d a n i a k u l t u r i l u d ó w świata. N i e licząc wstępu i zakończenia, r e c e n z o w a n a książka składa się z 9 r o z d z i a ł ó w , których treść p r o w a d z i n a s p r z e z c i e n i e i b l a s k i życia j e j b o h a t e r a . A b y ł o i c h w i e l e . Zwłaszcza c i e n i e j e g o życiorysu przysłaniają w j a k i e posiada o n w zakresie wkładu do wiedzy mórz południowych. D o b r z e wstępie przedstawił zasługi, się stało, że a u t o r m o n o g r a f i i o J . S. K u b a r y m już bez k o m e n t a r z a ściuje s a m c z y t e l n i k . A dużym s t o p n i u rzeczywiste o l u d a c h mieszkających n a w y s p a c h znajdujemy jego sylwetkę. N i e c h więc czyny jego we warto­ t u t a j w i a d o m o ś c i o t y m , że w życiu t e g o c z ł o ­ w i e k a była w a l k a w oddziałach p a r t y z a n c k i c h i u c z e s t n i c t w o w p o w s t a n i u s t y c z n i o ­ w y m , b y ł y także i hańbiące c z y n y , p e w n e zapomnieć „ z d r a j c y " która po raz pierwszy w ó w c z a s znajdując n o s t a l g i a i w y t ę ż o n a p r a c a , która p o z w a l a ł a z a ­ chociaż n a c h w i l ę o w i e l k i e j wystąpiła po upadku powstania się n a e m i g r a c j i w skazie w jego życiorysie, To właśnie Dreźnie, zgłosił się s i e d e m n a s t o l e t n i Kubary do poselstwa carskiej Rosji i w z a m i a n za pozwolenie styczniowego. na powrót do rodzinnej War­ s z a w y z d e k l a r o w a ł się zostać t a j n y m a g e n t e m p o l i c j i c a r s k i e j d o s p r a w p o l i t y c z n y c h , dostając d o w y p e ł n i e n i a c o r a z t o n o w e z a d a n i a . P o rozpoczęciu studiów n a Wydziale F e — p i e n i ą d z e z w y s p y J a p w kształcie k a m i e n n y c h kół, z o t w o r e m w środku. P r z e z J . S. K u b a r e g o pieniądze t e n a z y w a n e b y ł y „ P a l a n " , późniejsi n a t o m i a s t b a ­ dacze j a k i współcześni określają j e n a z w ą „ f e " l u b „ f a " . 1 �259 RECENZJE Medycznym Warszawskiej Szkoły Głównej pracuje nadal d l a p o l i c j i , aż wreszcie d e c y d u j e się n a ucieczkę z k r a j u w m a r c u 1868 г., p r z e r y w a j ą c hańbiącą działalność. T y l e faktów o w r o g i e j działalności J . K u b a r e g o z g r o m a d z i ł a u t o r książki, stawiając j e p o d r o z w a g ę c z y t e l n i k ó w , n i c z e g o n i e sugerując w t y m w z g l ę d z i e . Dalsze losy J . S. K u b a r e g o przed udaniem się n a w y s p y łączą się z pracą z a r o b k o w ą w Berlinie, potem w rywczo w jednak Londynie. Związany z posiadaczem d o m u handlowego i k u p c e m , zajmującym najdłużej z Hamburgiem „Jan C e z a r G o d e f f r o y się d o s t a r c z a n i e m mórz południowych Altonie pod Hamburgiem, a do­ eksponatów nawiązał i Syn", bogatym etnograficznych kontakt bankierem i przyrodni­ c z y c h m u z e u m e u r o p e j s k i m . Znajomość t a rozpoczęła działalność n a s z e g o r o d a k a n a p o l u e t n o g r a f i i , który 1 m a j a 1869 r . w y r u s z y ł n a pokładzie „ W a n d r a h m " , d o a r c h i ­ p e l a g u S a m o a , rozpoczynając tą podróżą 3 0 - l e t n i o k r e s w ę d r ó w e k . T r u d n o t u t a j cjonować przebieg t y c h w ę d r ó w e k , z w i e l u źródeł d o w i a d u j e m y szlaki przez prowadziły wyspy Samoa, Hawajskie, Tonga, M a r s h a l l a , G i l b e r t a , A d m i r a l i c j i , Karolińskich i Cooka. Nowej I r l a n d i i , badał w y b r z e ż a Nowej Gwinei, rela­ się j e d n a k , ż e i c h Fidżi, archipelag wysp P r z e b y w a ł także K u b a r y n a „ z a b ł ą d z i ł " d o J a p o n i i i dotarł do w i e l u i n n y c h r e j o n ó w naszego g l o b u . P o n a d t o n a półmetku s w y c h e g z o t y c z n y c h p o d ­ róży dotarł do Polski, gdzie n a I I Zjeździe Lekarzy i Przyrodników we Lwowie (21 V I I 1875) w y g ł o s i ł „ S p r a w o z d a n i e ze z d o b y c z y n a u k o w y c h , osiągniętych p o d c z a s kilkuletnich podróży do A u s t r a l i i " . Potem b u r g a , g d z i e podpisał n o w y szlak jego poprowadził dalej k o n t r a k t z firmą Godeffroya szył n a S a m o a . Z e z m i e n n y m i w do Ham­ l u t y m 1876 r . w y r u ­ szczęściem p r o w a d z i ł s w o j e e k s p l o r a c j e etnograficzne. I m b a r d z i e j otaczał g o s z a c u n e k t u b y l c ó w , t y m częściej o d w r a c a l i się o d n i e g o r e p r e ­ zentanci k o l o n i a l i z m u europejskiego, z krajowcami". etnograficznymi Niełatwo którzy m u było w i gromadzeniem nie mogli m u w y b a c z y ć „bratania takich warunkach kolekcji zajmować etnograficznych. O się się badaniami i l e n i e załamał się w ó w c z a s n a d u c h u , t o t y l k o dzięki w i e l k i e m u przeświadczeniu, że p r a c a j e g o w z b o ­ gaca w sposób i s t o t n y naukę aspektów książce życia ukazuje tubylców. bogactwo w a ż n y m i szczegółami warstwa materiałów, n a u k i . O n t o był p i e r w s z y m puaskich. Cenna europejską Właśnie etnograficzna które dzięki Europejczykiem, jest również jego r o z p r a w a w której napisał, że „ R o z p r a w y serwacji autorytety ujęciu podobnych aus Volks- zajmują w pewnym — A. Kramer, s e n s i e książkę lecz także wartościującą którą und Menschenkunde, w etnologicznej literaturze w y ­ za b a d a c z a m i , pra­ którzy u z n a w a n i A. Bastian i inni. Dzięki jak i są takiemu n i e t y l k o popularyzującą je zarówno n a p o l u etnografii, badania geografii, językoznawstwa i o r n i t o l o g i i . C z y n i t o a u t o r w w i e l u p a r t i a c h książki, w której p r z y j ą ł poszczególnych dla d e t a l i , podczas s t a r a n n y c h i długotrwałych o b ­ a także prezentującą j e g o d o k o n a n i a w z a k r e s i e stawienia ocalono poświęcona r e l i g i i P a l a u c z y k ó w , opinii zacytowanych na polu etnologii otrzymaliśmy Kubarego, J . S. K u b a r e m u wielu omawianej n a n i w i e szczególnie o w o c n e j d l a t e g o r o d z a j u s t u d i ó w " . W i e l e j e s t w cy K . W y p y c h a za Kubarego dzięki o p a n o w a n i u w który dostarczył o p i s ó w pieniędzy p a - A . B a s t i a n w ł ą c z y ł d o s w e j p u b l i k a c j i p t . Allerlei jątkowe miejsce, dotyczącymi zawarta e t a p ó w tułaczego s z l a k u zasadę c h r o n o l o g i c z n e g o badań naszego przed­ rodaka. W i e l e j e s t w t e j interesującej książce s m u t n y c h s t r o n , k t ó r e z a w i e r a j ą informa­ cje o t y m , j a k t o w r o g o ś ć l u d z i była n i e r a z barierą d o osiągnięcia jeszcze w i ę k s z y c h wyników eksploracji naukowych prowadzonych p r z e z J . S. K u b a r e g o . gość t a targała n i e r a z wewnętrznym życiem badacza. Zwłaszcza były c i ą g ł y m p a s m e m utrapień i n i e p o w o d z e ń , które z ł a m a ł y 9 p a ź d z i e r n i k a 1896 r . z n a l e z i o n o go m a r t w e g o swego syna B e r t r a m a na w y s p i e Ponape. Ponadto ostatnie wro­ jego l a t a go ostatecznie. w miejscu, gdzie pochował p r z e d Dnia laty �260 RECENZJE K o ń c z ą c podkreślić należy, że książka K . W y p y c h a w b u d z i szereg refleksji, n i e j w a r t o ś c i o w e g o materiału, n i e b r a k też j e d n a k one p r z e d e w s z y s t k i m d o w a r s z a w s k i e g o wiele s m u t n y c h k a r t . Odnoszą o k r e s u życia J . S. K u b a r e g o , przysłaniać będą c i e n i e m j e g o zasługi n a u k o w e . S m u t n e są l o s y które człowieka n i e m o ­ g ą c e g o sprostać p r z e c i w i e ń s t w o m , j a k i e stanęły n a p r z e s z k o d z i e d o d a l s z y c h i opracowania zgromadzonych się zawsze badań materiałów. I w r e s z c i e o s t a t n i a u w a g a — książka t a j e s t d o b r y m p r z y k ł a d e m ładnie w y d a n e j p r a c y , a l i c z n y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y o ż y w i a j e j treść. Antoni SPICHLERZE -Bierkowicach, A. Tybura, Folder OPOLSZCZYZNY, PSP Kraków F. K r e s m e r , nakładem 1967. T e k s t y : Muzeum W s i Opolskiej E. G i l . F o t o g r a f i e : archiwum. Opracowanie Kuczyński graficzne: w Opolu- S. B r o n i c z , E. G i l , Z . Jasińska, s. n l b . 24 „ S p i c h l e r z e O p o l s z c z y z n y " j e s t dobrą ilustracją starań, j a k i e o d początku i s t n i e n i a M u z e u m W s i O p o l s k i e j w k ł a d a w popularyzację s w e j działalności i z a p e w ­ nienia s o b i e należytej r a n g i w grupie muzeów wstających w P o l s c e . O f i c j a l n e g o skansenowskich, coraz o t w a r c i a t e j placówki d o k o n a n o w liczniej po­ 1970 r o k u , d a ­ jąc t y m s a m y m w y r a z p a m i ę c i i hołdu d l a O p o l a n , k t ó r z y p r z e z w i e k i , m i m o woli, zachowali polskie obyczaje i tradycje. Obecnie tutaj s t a r e m ł y n y i s p i c h r z e , stodoły i w i a t r a k i , kościółki i z a j a z d y o r a z całe z a g r o d y skie. Z ogólnej liczby 70 t e g o r o d z a j u zrekonstruowanych budowli inwentaryzacji zbiorów, g d y ż z a t r u d n i o n y t u zespół p r a c o w n i k ó w rolę p o p u l a r y z a c j i , t a k b a r d z o należy, że z d o b y t e wielone, w t y m zakresie a w ś r ó d następnych zagadnieniom z zakresu Występująca umiejętnościach istotnej w na jej terenie pracy doświadczenie zostanie folderów kultury terenowej znajdą się i także Sądzić zatem jeszcze w i e l o k r o t n i e p o ­ poświęcone duchowej drewniana architektura wiejska technicznych wiejskich budowniczych się gromadzenia docenia etnografa. egzemplarze m a t e r i a l n e j , społecznej chłop­ eksponuje spośród n i c h 19, a t r u d zajęć c o d z i e n n y c h n i e i d z i e j e d y n i e w k i e r u n k u i nie­ zdołano już z g r o m a d z i ć innym Opolszczyzny. ś w i a d c z y o dużych i w y s o k i m kunszcie polskiej ciesiołki, którą u p r a w i a ł y t u t a j r o d z i n y Młyńskich, Cieślów, M i k s ó w , K a b a t ó w , S n o p ­ ków, Koniecznych, Kokotów wymienione w folderze. Pisząc o tym zagadnieniu podkreślono t a k ż e i s t o t n y p r o b l e m świadczący, że b a d a c z e n i e m i e c c y o nym wysoki n a s t a w i e n i u s t a r a l i się p o d w a ż y ć oczywisty fakt, j a k i m był szowinistycz­ poziom p o l s k i e j ciesiołki n a t y m t e r e n i e Śląska, a w z n o s z e n i e d r e w n i a n y c h k o ś c i o ł ó w przy­ pisywali przez oni kolonistom autora, gdyż przez ten znamienny niemieckim. Sprawa długie l a t a w ł a d z t w a t a słusznie niemieckiego szczegół z z a k r e s u k u l t u r y materialnej ności p o l s k i e j , który w p r a c a c h w i e l u s z o w i n i s t y c z n i e została na ziemi wydobyta śląskiej zatarł się osiadłej t u o d w i e k ó w lud­ n a s t a w i o n y c h etnografów nie­ w y m i e n i ć należy ogólne sfor­ mieckich celowo pomijano. Z i n n y c h zagadnień z a p r e z e n t o w a n y c h w folderze mułowania n a t e m a t k o n s t r u k c j i występujących n a Opolszczyźnie zabytków d r e w n i a ­ n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , w której d o m i n o w a ł a t z w . „ z r ę b ó w k a " z w i ą z a n i e m n a obłap, jaskółczy o g o n się t u t a j nych i nakładkę. W konstrukcja ryglowa, gliną l u b cegłą. a ludność m i e j s c o w a p o ł o w i e w i e k u X I X zaczęła składająca J e j znajomość belek upowszechniać się z d r e w n i a n y c h k r a t o w n i c , w y p e ł n i o ­ n a t e n t e r e n przynieśli koloniści niemieccy, odnosiła się d o n i e j niechętnie, n a z y w a j ą c b u d y n k i w z n o s z o n e w t e j technice „fryderycjońskimi l e p i o n k a m i " . �261 RECENZJE Pisząc o m a t e r i a l e i t e c h n i c e w y k o n a n i a dotyczących t e g o r o d z a j u a r c h i t e k t u r y t r u d n o j e s t zgodzić się z j e d n y m szczegółem p o d a n y m p r z e z a u t o r a . C h o d z i w i c i e o materiał d o k r y c i a d a c h u , gdyż s t w i e r d z e n i e s ł o m ą " n i e j e s t ścisłe. W c z y c e za m a t e r i a ł wielu bowiem do p o k r y c i a dachów dachy roli, ale u w a g a nie tyle słoma, c o t r z c i n a , zwana t u obiektów a r c h i t e k t u r y d r e w n i a ­ p o k r y t e p i e r w o t n i e trzciną, słomą. F a k t t e n p o m i n i ę t y w miano­ przeważnie r e j o n a c h p o w . Racibórz, P r u d n i k i G ł u b ­ służyła p r z e z ludność „ p a ł k ą " . W i ę k s z o ś ć z istniejących n e j posiadała „dachy p o s z y w a n o którą dopiero później zastąpiono tekście f o l d e r u n i e u m n i e j s z a j e g o p o p u l a r y z a t o r s k i e j t a p o w i n n a być w przyszłości u w z g l ę d n i o n a w ewentualnej nowej jego edycji. Najwięcej miejsca poświęcono w części t e k s t o w e j folderu spichlerzom, kreśląc i c h d a w n ą funkcję, która w i ą z a ł a się z tradycyjną kulturą l u d o w ą osiadłej t u l u d ­ ności p o l s k i e j . D o w i a d u j e m y terenie Opolszczyzny, rakterystyczny element części w o j e w ó d z t w a spichrze polepione się o dużej różnorodności s p i c h r z y występujących na k t ó r e w w i e l u j e j r e j o n a c h t w o r z y ł y jeszcze d o n i e d a w n a c h a ­ zagrody. opolskiego Zwłaszcza w południowej i rozsiadły południowo-wschodniej się gęsto, z b u d o w a n e gliną. I c h z r ę b o w a k o n s t r u k c j a n a d a j e z sosnowych belek i m cech m a s y w n y c h b u ­ d o w l i , które b a r d z o często podkreślone zostają p r z e z ciężkie d r z w i o k u t e blachą i ż e ­ laznymi sztabami. K o ń c z ą c , należy jeszcze dotknąć układu g r a f i c z n e g o żym w y c z u c i e m p r o b l e m a t y k i . Szkoda folderu, opracowanego j e d n a k , że z a w a r t y w n i m materiał c y j n y n i e został n a j l e p i e j d o b r a n y p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m i Istnieje b o w i e m wania, czy choćby Rozumice, w terenie wiele spichrze w i n n y c h obiektów o bardzo występujące we wsiach: p o w . Racibórz, w z g l ę d n i e Głubczyce. Jeszcze j e d n a zasadnicza parę s p i c h r z y uwaga reprezentacyjnym. dobrym Krzanowice, stanie Borucin, P o d s u m o w u j ą c s t w i e r d z i ć t r z e b a , że f o l d e r t e n r o z s z e r z a etnografów i architektów, a b y zajęli n a terenie się t y m z a g a d n i e n i e m p o w o ł a n e d o życia M u z e u m W s i O p o l s k i e j i jest nieco publikacji. zakres naszej sygnałem d l a dokładniej, gółowego opracowania. Byłoby b o w i e m bardzo szkoda, g d y b y t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej O p o l s z c z y z n y , gdyż z g r u p u j e n a s w y m o b s z a r z e t y l k o część t y c h obiektów, r e s z t a n a t o m i a s t p o w i n n a doczekać się należnego i m b a r d z i e j n i o w o - w s c h o d n i c h rejonów legł zniszczony tego poszczególnych znacznie Opolszczyzny pow. opracowaniach t y p ó w s p i c h r z y , jeśli już n i e w s z y s t k i c h , t o t y c h , które e k s p o n u j e się w o s p i c h r z a c h występujących zacho­ Bolesław, ze w s i P i l s z c z , w n a przyszłość. W r o d z a j u p o w i n n a z n a j d o w a ć się m a p a przedstawiająca r o z m i e s z c z e n i e wiedzy zdu­ ilustra­ ten znamienny szcze­ akcent a zwłaszcza j e j p o ł u d n i o w y c h i p o ł u d ­ z ę b e m czasu n i e d o c z e k a w s z y się pełnej inwentaryzacji architektonicznej. Antoni Kuczyński M U Z E U M W S I O P O L S K I E J , t e k s t E. K u r e k . F o t o g r a f i e : M . K u r e k , F. ser. O p r a c o w a n i e g r a f i c z n e : K . F. B u n s c h , K r a k ó w 1969, s. n l b . 12 Skromny w katalog poświęcony omówieniu działalności O p o l u - B i e r k o w i c a c h u k a z u j e c z y t e l n i k o w i dzieje Muzeum Wsi Krem- Opolskiej t e j placówki oraz cele i zamie­ r z e n i a . W krótkich słowach nakreślono m o t y w y , j a k i m i k i e r o w a n o się p o w o ł u j ą c życia o p o l s k i p a r k e t n o g r a f i c z n y oraz zaprezentowano dotychczasowy do trud, którego r e z u l t a t e m j e s t i n w e n t a r y z a c j a przeszło 700 o b i e k t ó w a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j rozpro­ s z o n y c h p o całej z i e m i o p o l s k i e j . W i c h składzie są b u d y n k i m i e s z k a l n e gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Część z n i c h p r z e n i e s i o n a została n a t e r e n s k a n s e n u , r e s z t a pozosta- �262 RECENZJE je w t e r e n i e czekając n a r o z b i ó r k ę p r z e z muzealną grupę cieśli. P r a c e t e n i e s t a ­ nowią b y n a j m n i e j j e d y n e j ry ludowej. Obok niej f o r m y działalności m u z e a l n e j prowadzi izb mieszkalnych, gromadzi graficzne się b a d a n i a dotyczące się dokumentację fotograficzną, zawierające socjologiczno-etnograficzny wych. Ponadto na odcinku ochrony terenowe zgromadzono wiele opis kultu­ w y s t r o j u wnętrz opracowuje karty określonych f a k t ó w etno­ kulturo­ z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , sprzętu i narzędzi rol­ n i c z y c h . Są w i ę c z a b e z p i e c z o n e w m u z e u m u n i k a l n e u l e k ł o d o w e , d r e w n i a n e k a p l i c z ­ k i przydrożne, d z w o n y g r o m a d z k i e , świątki, l a m p y i t p . Z katalogu dowiadujemy się p o n a d t o torskiej n a tematy etnograficzne o działalności oświatowej u m w y g ł a s z a j ą w i ę c p o g a d a n k i — g ł ó w n i e d l a ludności w i e j s k i e j t u r y l u d o w e j , organizują i popularyza­ z w i ą z a n e ze Śląskiem O p o l s k i m . P r a c o w n i c y małe w y s t a w y muze­ — z zakresu kul­ o ś w i a t o w e , p r z e z n a c z o n e g ł ó w n i e d l a szkół i świetlic w i e j s k i c h . K o ń c z ą c o m a w i a n i e p r o b l e m a t y k i z a w a r t e j w i n f o r m a t o r z e podkreślić t r z e b a , jesienią w dy 1970 r o k u odbyło się długo oczekiwane O p o l u - B i e r k o w i c a c h , placówki powołanej w Narodowej. feratów, Oczywiście, j a k p r z y a p o zakończeniu S e s j i ziemi opolskiej. rych t y l k o część Obecnie Pokazano więc znajdzie takich Naukowej Muzeum Wsi odbyła w wygłoszono się interesująca zabytki i m miejsce bywa, parku wycieczka z Kamieńca, p o w . Olesno, pow. Kluczbork, karczmę z po któ­ spotykamy z 1798 r o k u , s p i c h l e r z k o p u l a s t y z G ł o ­ g ó w k a , p o w . P r u d n i k , s p i c h l e r z d w o r s k i z G r u d y n i , p o w . K o ź l e , olejarnię z Nowej, z etnograficznym. m u z e u m p o s i a d a szereg interesujących obiektów, w ś r ó d których dom mieszkalny Ra­ szereg r e ­ architektury ludowej, opolskim że Opolskiej 1961 r o k u decyzją W o j e w ó d z k i e j okazjach uczestnikom należne otwarcie Karmonek, p o w . Olesno, oraz wiele Bogacicy innych. W g r u p i e z r e k o n s t r u o w a n y c h z a b y t k ó w znajdują się s p i c h r z e d w o r s k i e z X V I I I stu­ l e c i a , pochodzące ze Sławięcic i G r u d y n i p o w . K o ź l e , a także d w a s p i c h r z e gospo­ darcze z X I X w i e k u . O d b u d o w a n o Reszta również XVIII-wieczną zagrodę oleską. c z e k a n a rekonstrukcję, a całość e k s p o z y c j i m a być g o t o w a w 1980 r o k u . się z g r o m a d z e n i e około 80 o b i e k t ó w b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o , Przewiduje gospodarczego i sa­ k r a l n e g o , które r o z m i e s z c z o n e zostaną n a p l a n i e g e o g r a f i c z n e g o układu O p o l s z c z y z n y . W planie jest zorganizowanie o d p o w i e d n i c h r a m p i p o m o s t ó w w i d o k o w y c h , z których m o ż n a b ę d z i e oglądać całość s k a n s e n u . P o n a d t o p l a n u j e się b o w i e m s p r o w a d z e n i e oryginalnej zadbano także o aspekt t u r y s t y c z n y ^ k a r c z m y ze w s i P r z e w ó z , w p o w . k o ­ z i e l s k i m , w której u b r a n y w r e g i o n a l n e s t r o j e p e r s o n e l b ę d z i e p o d a w a ł p o t r a w y s k i e . I s t n i e j e w p l a n i e r o z b u d o w y s k a n s e n u i w i e l e i n n y c h interesujących które czekają n a realizację. D o t y c h c z a s o w e organizatorskim i w zespół m ł o d y c h niej ambitny p a r k etnograficzny naukowo-badawczym stał się w z o r e m doświadczenia t e j p l a c ó w k i w pozwalają etnografów dołoży przypuszczać, wszelkich że ślą­ propozycji, zakresie zgromadzony starań, a b y opolski d o naśladowania. Antoni Kuczyński W I A T R A K I I M Ł Y N Y W O D N E O P O L S Z C Z Y Z N Y , nakładem M u z e u m W s i O p o l ­ s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , K r a k ó w 1969. T e k s t i r y s u n k i : M a c i e j K u r e k . F o t o ­ g r a f i e : a r c h i w u m , M . K u r e k , F. K r e m s e r . O p r a c o w a n i e graficzne: Z. Jasińska s. n l b . 24 W y d a n i e tego f o l d e r u rozszerza problematykę p o p u l a r y z a c j i e t n o g r a f i i . T e m a t y k a będąca p r z e d m i o t e m o p r a c o w a n i a j e s t t y m b a r d z i e j i s t o t n a , że w c h w i l i o b e c n e j jesteśmy ś w i a d k a m i z a m i e r a n i a j e d n e g o ze s t a r s z y c h p r z e m y s ł ó w l u d o w y c h , który ongiś b o g a t o r e p r e z e n t o w a n y był n a t e r e n i e z i e m i o p o l s k i e j . J e g o t w ó r c a m i b y ł y �263 RECENZJE r o d z i n y m a j s t r ó w śląskich, których n a z w i s k a spotkać można w s t a r y c h d o k u m e n t a c h , często też n a s a m y c h o b i e k t a c h , g d z i e u t r w a l o n e zostały n a długie l a t a w y c i ę t e d ł u ­ t e m wznoszących j e cieśli. Z d o k u m e n t ó w t y c h d o w i a d u j e m y n a r z y i właścicieli w i a t r a k ó w , które w dzimej w t y m zakresie. Także się o n a z w i s k a c h j a s n y sposób d o w o d z ą nazewnictwo poszczególnych długiej mły­ tradycji r o ­ elementów konstruk­ c y j n y c h m ł y n ó w i w i a t r a k ó w j e s t w p r z e w a ż a j ą c e j części p o l s k i e . R ó w n i e z w i ę ź l e przekazał a u t o r o b r a z ściowego t y c h obiektów, podając, dawniej n a Opolszczyźnie, w współczesnego że n a j w i ę k s z e pow. Strzelce stanu technicznego skupiska wiatraków i Opole. i ilo­ występowały Skrótowo p o t r a k t o w a n o także prezentację poszczególnych r o d z a j ó w w i a t r a k ó w , j a k i e b y ł y n a t y m t e r e n i e . O m ó w i o ­ no więc t z w . „koźlaki", „palfraki" je cechy konstrukcyjne. Podobny i holendry", podając najistotniejsze zespół zagadnień o m ó w i ł a u t o r w różnicujące odniesieniu m ł y n ó w w o d n y c h . Jest t u w i ę c m o w a o i c h k o n s t r u k c j i i z a s a d z i e działania. n i e c o u w a g p o ś w i ę c o n o społecznej r a n d z e m ł y n a r z y , którzy w środowisku do Ponadto wiejskim należeli d o g r u p y n a j b a r d z i e j z a m o ż n y c h i u p r z y w i l e j o w a n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Odnośnie d o m ł y n ó w w o d n y c h a u t o r p o d a j e , że należą o n e d o n a j s t a r s z y c h u r z ą ­ dzeń, które w Wschodu starożytności dzięki Rzymianom przeniesione d o E u r o p y . Z t e r e n u Śląska n i e p o s i a d a m y się m ł y n ó w ; jedyna skromna wzmianka z tego zakresu X I I - X I V charakteryzują się n a t y m o b s z a r z e r o z w o j e m wijająca wzrost się w latach późniejszych młynów i wiatraków. W uprawa roli zostały z Bliskiego wielu informacji o pojawieniu pochodzi z 1149 r. W i e k i młynarstwa wodnego, a roz­ wpłynęła dodatnio na ilościowy d r u g i e j p o ł o w i e X V I I I w . Śląsk O p o l s k i l i c z y ł 809 m ł y n ó w w o d n y c h i 85 w i a t r a k ó w . Uzupełniając wydaje zasygnalizowany zaledwie przez się, że z korzyścią d l a t e m a t y k i z a w a r t e j nie jego czytelników o p i e r w s z y c h ziem polskich. Wiadomo w i a t r u , posiada w przekazach autora ten problem w folderze byłoby historyczny, poinformowa­ traktujących o w i a t r a k a c h n a t e r e n i e b o w i e m s p e c j a l i s t o m , że w i a t r a k , c z y l i m ł y n napędzany siłą P o l s c e około 700-letnią historię. P i e r w s z e w z m i a n k i odnotowują i s t n i e n i e t e g o r o d z a j u urządzeń d o m i e l e n i a zboża w początkach I V s t u l e c i a n a K u ­ jawach typ i w Wielkopolsce. W okresie konstrukcyjny wiatraka — t y m pojawia t z w . „koźlak". się n a t y c h z i e m i a c h Najogólniej najstarszy charakteryzował się o n t y m , że zdolność o b r a c a n i a się posiadała cała bryła b u d y n k u . T a zasada k o n s t r u k ­ cyjna ułatwiała młynarzowi wiewu wiatru. W ziem usytuowanie polskich n a okres od X V holenderskiego, o b i e k t u j e g o skrzydłami w kierunku się u n a s w i a t r a k typu t z w . „ h o l e n d e r " , k t ó r e g o cechą szczególną była r u c h o m a n a s a d a do X V I I I stulecia, p o j a w i a bry­ ły, „ c z a p a " . N a t e r e n i e O p o l s z c z y z n y t e n r o d z a j wiatraków występował w n y m n a s i l e n i u w k o ń c o w y c h l a t a c h X V I I I i X I X s t u l e c i u . J e g o ściany z k a m i e n i a l u b cegły n a p o d s t a w i e ni t y p — w i a t r a k rolkowy, zwany k i e m " —• s t a n o w i połączenie c e c h bardzo starą sztukę budowy, szczegól­ wykonywano koła, z l e k k i m z w ę ż e n i e m ścian k u górze. O s t a t ­ „ p a l t r o k i e m " , n a Śląsku O p o l s k i m „koźlaka" i „holendra". N a terenie z a c h o w a ł y się d o n a s z y c h d n i w s z y s t k i e t r z y r o d z a j e raz po­ o k r e s i e r o z w o j u t e j gałęzi m ł y n a r s t w a , p r z y p a d a j ą c e g o n a t e r e n i e świadczącą zaś „palfra- Opolszczyzny w i a t r a k ó w , reprezentujące n i e ­ o wysokim kunszcie śląskich cieśli. W s u m i e j e d n a k r o k za r o k i e m u b y w a t y c h o b i e k t ó w reprezentujących t a k c h a r a k t e ­ rystyczne dla opolskiego pejzażu liczby wiatraków spowodowany W roku 1954 m ł y n a r s t w o przemysłu f a b r y c z n e g o . sługujących kalnych drewniane. skreślono z l i s t y rzemiosł i n a zmianę rzemieślniczym. P o n a d t o trudności w T e n gwałtowny dużym s t o p n i u w z g l ę d a m i Status t e n wpłynął warsztatom spowodowały budownictwo został w przekwalifikowano stawek dodatkowe nabyciu drewna, spadek ekonomicznymi. do t z w . podatkowych przy­ zarządzenia w ł a d z l o ­ potrzebnego do r e m o n t u mły- �264 RECENZJE nów i wiatraków. Wszystko obiektów występujących t o s p r a w i ł o , że w c h w i l i o b e c n e j n a Opolszczyźnie n i e jest żaden z t e g o r o d z a j u czynny, a większość znajduje się w r u i n i e . K o ń c z ą c podkreślić t r z e b a , że w m i e j s c e rycznych, w a u t o r postawił p r z e d folderze sobą problematyki. M a m y i młyny z t e r e n u Opolszczyzny. t y c h o b i e k t ó w ukazującymi w terenie. W y d a j e więc w p r a c y zagadnień h i s t o ­ ilustracyjnego n i m szereg zdjęć przeglądu omawianej ukazujących wiatraki Zdjęcia t e uzupełniono s c h e m a t y c z n y m i p r z e k r o j a m i dość przystępnej f o r m i e z a s a d y j e d n a k , że o m a w i a n e o p r a c o w a n i e obiektów w pominiętych w zadanie i c h działania. Szkoda n i e z a w i e r a m a p y ukazującej r o z m i e s z c z e n i e się także, że c e l o w y m z a d a n i e m tych b y ł o b y n a przyszłość p o d a n i e p e ł n e g o w y k a z u miejscowości, w których o b i e k t y t e z a c h o w a ł y się d o c h w i l i obecnej. P u b l i k a c j a t a przeznaczona wszystkim jest b o w i e m n i e d l a specjalistów, l e c z d l a n i e p r o f e s j o n a l n y c h miłośników k u l t u r y przede ludowej. Wielu z nich rzystałoby z a p e w n e z t a k i e g o w y k a z u miejscowości i organizując p l a n s w y c h stycznych wycieczek sko­ tury­ dotarłoby d o t y c h o b i e k t ó w . Przypuszczać należy, że i o n i d o ­ ł ą c z y l i b y się d o l i s t y osób starających się o n a d a n i e t y m o b i e k t o m w t ó r n e j funkcji. Część z n i c h p r z e n i e s i o n a z o s t a n i e d o skansenów. T e zaś, k t ó r e pozostaną w terenie, m o g ą pełnić r o l ę o b i e k t ó w t u r y s t y c z n y c h , i z b m u z e a l n y c h l u b jakąś inną. P o m y s ł ó w w t e j s p r a w i e j e s t przecież w i e l e , p o n a d t o istnieją w z o r c e z a g r a n i c z n e Holandii i Szwecji, z których także w a r t o skorzystać. B y ł o b y rzyścią d l a turystów, e t n o g r a f i i , a p r z e d e we wszystkim dla samych A n i s i m o w gioznawcza, A r k a d i u s z , Wierzenia ludów z ko­ obiektów. Antoni KSIĄŻKI Francji, to na pewno Kuczyński NADESŁANE północy, K i W , Warszawa 1971, S e r i a R e l i ­ s. 327. K s i ą ż k a j e s t w y b o r e m z t r z e c h różnych p r a c A n i s i m o w a ; w p o l s k i m p r z e k ł a d z i e f r a g m e n t y t e są z a t y t u ł o w a n e : Bajka nocy, Religia Ewenków. i mit, Wyobrażenia kosmologiczne Już s a m w y b ó r j e s t dość p r o b l e m a t y c z n y ludów i wydaje z a m i a s t t e g o należało w całości przetłumaczyć j e d n ą z p r a c — n p . Religia N a j w i ę k s z ą zaletą p r e z e n t o w a n e j pochodzący z wypraw zresztą w Bogoraza, sporej książki j e s t z a w a r t y w n i e j m a t e r i a ł części z wcześniejszych Szternberga i t d . Najbardziej publikacji, interesujący pół­ się, że Ewenków. etnograficzny, takich wydaje jak się relacje rozdział 0 r e l i g i i E w e n k ó w , n a j b a r d z i e j zaś p r o b l e m a t y c z n y i p r z y p a d k o w y rozdział p t . 1 mit, n i e c i e k a w y , n i e j a s n y , z a d z i w i a j ą c y płytkością i s c h e m a t y z m e m Bajka wnioskowania. D o książki d o d a n y j e s t w y k a z p r a c A n i s i m o w a , b r a k zaś s p i s u treści; t r u d n o b o w i e m za t a k o w y u w a ż a ć p o d a n i e tytułu i s t r o n poszczególnych t r z e c h części, bez zamie­ szczenia jednocześnie s p i s u r o z d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w i c h skład. L. B a r t n i c k i Andrzej i M a n t e l - N i e ć k o W r o c ł a w 1971, ss. 589, f o t . , m a p y . J o a n n a , Historia Etiopii, M. Ossolineum, P i e r w s z e w ś w i e c i e t a k dokładne o m ó w i e n i e h i s t o r i i E t i o p i i , będące w y n i k i e m u d a n e j współpracy h i s t o r y k a i orientalisty-językoznawcy. O b e j m u j e okres o d l e g e n ­ d a r n y c h n i e m a l p o c z ą t k ó w E t i o p i i i założenia państwa a k s u m s k i e g o — p o dzień d z i - �265 RECENZJE siejszy. Praca k o n c e n t r u j e się z a s a d n i c z o w s z a k ż e zostały u w z g l ę d n i o n e d z i e j e nicowanie językowe i etniczne n a dziejach politycznych kraju, społeczne, h i s t o r i a k u l t u r y , państwa, warunkujące szeroko j a k również niejednokrotnie zróż­ ważniejsze momenty historii Etiopii. M . A. B a r t n i c k i A n d r z e j , Konflikty kolonialne Wiedza 1869-1939, Powszechna, K. Warsza­ w a 1971, ss. 411, r y c . 27, m a p 6. Chronologiczno-problemowe m a t u poprzez dowej ujęcie r z a d k o p o r u s z a n e g o w t a k pełnej f o r m i e t e ­ u k a z a n i e u w a r u n k o w a ń społeczno-gospodarczych p o l i t y k i tego okresu, zwraca uwagę na k i e r u n k i procesu międzynaro­ historycznego krajów A f r y k i i A m e r y k i Łacińskiej. A n a l i z a k u l t u r y ludów k o l o n i a l n y c h z a w a r t a w Azji, książce tłumaczy i c h d a l s z y r o z w ó j k u l t u r o w y — w r a m a c h k o l o n i i , a p r z e z t o p r o c e s turacji, a także potrzebę s t o s o w a n i a t z w . applied p r z e z metropolię, zwłaszcza Wielką akul- Brytanię, anthropology. M. A. B r a u d e l Praca Fernand, Historia Czytelnik, Warszawa i trwanie, j e s t z b i o r e m w y b r a n y c h tekstów z różnych K. 1971, s. 356. dzieł j e d n e g o z najgłośniej­ s z y c h f r a n c u s k i c h historyków, będącego jednocześnie członkiem z a g r a n i c z n y m PAN o r a z d o k t o r e m h o n o r i s causa U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . prze­ Książka p r e z e n t u j e gląd myśli i z a r a z e m przeobrażeń, j a k i e zaszły u s a m e g o B r a u d e l a w ciągu 17 l a t — w o k r e s i e o d i n a u g u r a c y j n e g o w y k ł a d u w C o l l e g e de F r a n c e z 1950 r o k u , p t . „ O d n o w a h i s t o r i i " , aż d o z a m y k a j ą c e g o w y b ó r w y k ł a d u w y g ł o s z o n e g o w na Uniwersytecie Warszawskim należy tłumaczyć bardziej zwartej zestaw wybranych artykułów, n i e stanowią całości. O s n o w ę książki, i z a r a z e m wią trzy rozprawy: kwietniu 1967 r o k u , — „Historia i b a d a n i e teraźniejszości". T y m c h y b a one b o w i e m jakiejś j e j część najcenniejszą, stano­ „ H i s t o r i a i n a u k i społeczne: długie t r w a n i e " , „ H i s t o r i a i socjo­ l o g i a " o r a z „ P r o b l e m y h i s t o r i i c y w i l i z a c j i " . P o n a d t o w p r a c y znajdują się jeszcze d w i e mniejsze r o z p r a w k i oraz zbiór sześciu a r t y k u ł ó w będących p o l e m i k ą bądź prezen­ tacją p r a c i n n y c h a u t o r ó w ; n a j w i ę c e j u w a g i B r a u d e l p o ś w i ę c i ł t u t a j p o s t a c i G e o r g e sa G u r w i t c h a . D o t e j części — w y b o r u t y c h sześciu a r t y k u ł ó w — można m i e ć naj­ w i ę k s z e zastrzeżenia. Dotyczą o n e b o w i e m p r a c w dużej części c z y t e l n i k o w i p o l s k i e ­ mu n i e z n a n y c h , z a t e m poza tłumaczenia i z a m i e s z c z e n i a poznaniem s a m y c h przemyśleń B r a u d e l a , r e z u l t a t i c h w z b i o r z e j e s t c h y b a n i e w i e l k i ; t y m b a r d z i e j że t r u d n o m i e ć w m i a r ę o b i e k t y w n y pogląd n a p o d s t a w i e tylko jednostronnej r e l a c j i , a bez znajomości oryginału t y c h p r a c . W a r t o j e d n a k ż e zapoznać się z p r e z e n t o w a n ą t u t a j książką — Historia i trwanie, w ł a ś n i e d l a o w y c h t r z e c h g ł ó w n y c h rozdziałów. T y m b a r d z i e j że szereg p o r u s z o n y c h zagadnień j e s t b a r d z o bliskich nie tylko przedmiotowi etnografii, ale t y m wątpli­ w o ś c i o m i m e t o d o l o g i c z n y m p r o b l e m o m , które w czasach o s t a t n i c h etnografię nurtu­ j ą — z a k r e s o w i p r z e d m i o t u , r e l a c j o m e t n o g r a f i i d o i n n y c h n a u k , głębokości prowa­ d z o n y c h analiz i t d . — wynikających z p r z e m i a n , j a k i e w okresie p o w o j e n n y m nały się w naukach humanistycznych. A u t o r rozpoczyna ności p r z e m i a n w h i s t o r i i i w pić, a b y o b e c n y ogóle w od uzasadnienia h u m a n i s t y c e , p r z e m i a n , k t ó r e muszą k r y z y s rozładować: „Nauki o człowieku przeżywają ogólny doko­ koniecz­ nastą­ kryzys: �266 RECENZJE uginają nowej się p o d ciężarem w ł a s n e g o wiedzy [...] pozostają h u m a n i z m u , który postępu, chociażby już jeszcze w e w ł a d a n i u z a c o f a n e j n i e m o ż e już służyć i m za w ł a ś c i w ą z racji nagromadzenia i podstępnej ramę", „Nasza koncepcji epoka z b y t b o g a t a w k a t a s t r o f y , r e w o l u c j e , zaskakujące sceny, n i e s p o d z i a n k i [...] s y m b o l e społeczne l u b p r a w i e w s z y s t k i e — byliśmy W wczoraj dalszej bez w i ę k s z e j części a w ś r ó d n i c h i t a k i e , za które d y s k u s j i umrzeć — Braudel zastanawia pozbawione zostały się, j a k i e są m o ż l i w o ś c i jest wszystkie gotowi treści". wyjścia z tego i m p a s u i j a k i e środki h i s t o r i a p o w i n n a przedsięwziąć, a b y stać się nauką n o w o c z e s ­ ną, a w k a ż d y m r a z i e nadążającą z a z m i a n a m i zachodzącymi n a świecie. J a k o j e ­ d e n ze ś r o d k ó w — i t o dosyć w a ż n y — w i o d ą c y d o t e g o c e l u , a u t o r p r o p o n u j e w p r o ­ w a d z e n i e pojęcia czasu długiego i p r o w a d z e n i a a n a l i z h i s t o r y c z n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , sięgających d a l e k o w głąb i rozpatrujących n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o kowania (przeciwwaga c z a s u krótkiego, p r z e w a ż a j ą c e g o d o t y c h c z a s w uwarun­ badaniach h i ­ s t o r y c z n y c h ) . J a k o w z o r y n a u k g o d n y c h naśladowania w nadążaniu za p r z e m i a n a m i i w w y p r a c o w y w a n i u n o w y c h m e t o d a u t o r p o d a j e socjologię i etnologię, p r z e d s t a w i a też p r o p o z y c j e n a t u r y szerszej, dotyczące w o g ó l e n a u k h u m a n i s t y c z n y c h : „ p r a g n ą ł ­ b y m , a b y n a u k i społeczne przestały, n a r a z i e , t a k w i e l e jemnych granicach, o t y m , czym jest i c z y m dyskutować o s w y c h wza­ n i e j e s t n a u k a społeczna, c z y m jest i c z y m n i e j e s t s t r u k t u r a [...] N i e c h b y s p r ó b o w a ł y r a c z e j , j e ż e l i t o m o ż l i w e , nakreślić poprzez nasze b a d a n i a w s p ó l n e linie, które b a d a n i o m , a także t e m a t y , które p o z w o l i ł y b y szych wysiłków badawczych. Osobiście nadałyby kierunek naszym wspólnym n a m osiągnąć p i e r w s z ą zbieżność n a ­ za l i n i e takie uważałbym: matematyzację, redukcję d o p r z e s t r z e n i , długie t r w a n i e [...]". L. C o n r a d Praca Jack, Człowiek, omawia rasa, zagadnienia kultura, P W N , Warszawa antropologii fizycznej M. 1971, ss. 368, r y c . i f o t . i kulturowej, wykorzystując materiał k u l t u r o w y l u d ó w całego świata. O p r a c o w a n i e s t a r a się dowieść r z e c z y w e t ­ n o l o g i i d o w i e d z i o n e , że n i e m a r a s a n i k u l t u r w y ż s z y c h czy niższych, że r o z w ó j kul­ t u r o w y całej ludzkości, j a k i poszczególnych społeczności, u w a r u n k o w a n y j e s t wie­ loma w najrozmaitszymi czynnikami. Warto sposób u p o r z ą d k o w a n y b o g a c t w o materiału dotychczasowe wszakże poglądy podkreślić, że książka Zdzisław PWN, Warszawa zawiera faktograficznego. ML. C z a r n e c k i podaje na t e n temat, wreszcie J . , Filozoficzny rodowód marksistowskiej A. K. teorii religii, 1971, s. 352. W r o z w a ż a n i a c h n a d religią m o ż n a a l b o zastanawiać się n a d j e j istotą, z p o z y c j i osoby w i e r z ą c e j , a l b o też r o z p a t r y w a ć r e l i g i ę w k a t e g o r i i t a k i c h s a m y c h z j a w i s k łecznych, j a k n p . i n s t y t u c j a W prezentowanej r o d z i n y . A u t o r oczywiście stoi n a tej d r u g i e j spo­ pozycji. p r a c y p r z e d s t a w i o n e są w p r a w d z i e n i e w s z y s t k i e — z r o b i e n i e t a ­ k i e g o z e s t a w i e n i a b y ł o b y pracą i o g r o m n i e u c i ą ż l i w ą i c h y b a n i e z b y t c e l o w ą — za t o w a ż n i e j s z e t e o r i e z w i ą z a n e z r o z w a ż a n i a m i n a d z j a w i s k i e m r e l i g i i , ale prowadzo­ n y m i z p o z y c j i n i e i d e a l i s t y c z n y c h , n a u k o w y c h . A u t o r o w i n i e i d z i e o t o , b y dociekać, które z t y c h t e o r i i i w j a k i m zakresie wywarły w p ł y w n a kształtowanie poglądów M a r k s a czy E n g e l s a odnośnie d o i s t o t y r e l i g i i , a l e o p r z e d s t a w i e n i e n i e j a k o g e n e z y marksistowskiej teorii religii, ukazanie religioznawczo-filozoficznych podstaw, w o p a r c i u o które m o g ł y powstać przemyślenia M a r k s a e z y E n g e l s a . A b y m o g ł y zo- �267 RECENZJE stać s t w o r z o n e dzieła stanowiące tę podstawę, musiały zaistnieć o d p o w i e d n i e ki, odpowiednie układy e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w e . T a k i m i m o m e n t a m i warun­ przełomowymi b y ł y п р . : w A n g l i i t w o r z e n i e się społeczeństwa k a p i t a l i s t y c z n e g o , a w e F r a n c j i prze­ miany Czarneckiego okres O d r o d z e n i a z a j m u j e b a r d z o dużo m i e j s c a . P r a c a składa się z d w ó c h części: w pierw­ związane z Wielką Rewolucją; stąd i w rozważaniach szej o m ó w i o n e zostały p r z e d m a r k s i s t o w s k i e , n o w o ż y t n e t e o r i e , a w m a r k s i s t o w s k i e j t e o r i i r e l i g i i . Część p i e r w s z a podzielona święcony o m ó w i e n i u t e o r i i r e l i g i i a n g i e l s k i e g o Tomasz Hobbes, drugiej początki j e s t n a t r z y d z i a ł y : 1) p o ­ Oświecenia — Herbert z Cherbury, D a w i d H u m e ; 2) o m ó w i e n i e t e o r i i r e l i g i i w e F r a n c j i p r z e d lucją burżuazyjną — i d e o w e źródła t e o r i i r e l i g i i O ś w i e c e n i a f r a n c u s k i e g o , próby historycznego pojmowania r e l i g i i ; 3) teorie m i e c k i e j — f i l o z o f i a r e l i g i i Oświecenia niemieckiego, religii klasycznej Fichte, Hegel, rewo­ pierwsze filozofii nie­ młodoheglowska k r y t y k a r e l i g i i , F e u e r b a c h . Część d r u g a poświęcona j e s t o m ó w i e n i u p o g l ą d ó w i s t o ­ sunku i do religii Marksa i Engelsa oraz krytycznej interpretacji religii, jej istoty roli. L. M. C z e r n o w a G., Art о/ tropical Africa, p o d r e d . naukową D . Olderoggego, S o v e t s k i j Chudożnik, M o s k w a , ss. 30, i l u s t r a c j i 1 9 1 . P r a c a w y d a n a w języku a n g i e l s k i m i r o s y j s k i m p r e z e n t u j e krótkie k o m p e n d i u m sztuk A f r y k i „Czarnej" n a podstawie zbiorów radzieckich. U w a g ę z w r a c a opis s z t u k i (i z b i o r ó w dzieł p l a s t y c z n y c h ) z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , d o n i e d a w n a c a ł k o w i c i e p o ­ m i j a n e j części k o n t y n e n t u w r o z w a ż a n i a c h n a t e m a t afrykańskiej s z t u k i p l e m i e n n e j . A l b u m p r z y n o s i , oprócz s t e r e o t y p o w e g o już s p o j r z e n i a n a sztukę B e n i n u , A f r y k i Z a ­ c h o d n i e j i K o n g o , r o z w a ż a n i a n a t e m a t m a ł o jeszcze z n a n e j s z t u k i p o ł u d n i o w e g o terytorium kontynentu. M . A. H r b e k I . i P e t r á č e k К., Mahomet, P W N , Warszawa K. 1971, ss. 294, f o t . 14. P r a c a d w u c z e s k i c h orientalistów p r z e d s t a w i a postać t w ó r c y I s l a m u n a t l e p a ­ nujących ówcześnie stosunków społecznych w ś w i e c i e a r a b s k i m . K s i ą ż k a n i e o g r a ­ n i c z a się j e d y n i e d o o p i s a n i a życia M a h o m e t a , l e c z operując s z e r s z y m k o n t e k s t e m h i s t o r y c z n y m p r z e d s t a w i a w a r u n k i , d l a których I s l a m został t a k s z e r o k o p r z y j ę t y ; o m a w i a też dalszą j e g o ekspansję j u ż p o śmierci t w ó r c y t e j r e l i g i i , w r e s z c i e różne j e j odłamy. C e n n a j e s t część zawierająca w y b ó r o b s z e r n y c h f r a g m e n t ó w z K o r a n u o r a z przytaczająca sądy o M a h o m e c i e i I s l a m i e — o d k r y t y c z n y c h o p r a c o w a ń p i e r w ­ s z y c h f i l o z o f ó w chrześcijańskich, aż p o o s t a t n i e p r a c e n a u k o w c ó w całego świata, często k o n t r o w e r s y j n e . M. A. F a j n b e r g nadskaja L . A . , Oczerki Arktika, Niewiele dociera więc w a r t o etniczeskoj Labrador, zwrócić Grenlandija), n a nasz uwagę omówienia n a j d a w n i e j s z y c h istorii zarubieżnowo r y n e k p r a c traktujących n a pozycję siewiera w y d . „Nauka", M o s k w a tutaj K. (.Alaska, Ka- 1971, s. 279. o E s k i m o s a c h , t y m większą sygnalizowaną. Autor rozpoczyna d z i e j ó w amerykańskich Eskimosów, z a j m u j e od się historią �268 RECENZJE zainteresowań Grenlandii nimi, przez zaczynając Normanów) od najwcześniejszych poprzez podróże prób różnych kolonizacyjnych badaczy, (np. działalność misji i t d . S p o r o u w a g i p o ś w i ę c a g e n e z i e poszczególnych g r u p Eskimosów, p o k a z a n i u dróg i c h m i g r a c j i , a także p r z e m i a n o m , j a k i e zaszły w i c h życiu w o s t a t n i c h dziesiątkach lat — autor zastanawia się n a d rolą sońskiej, działalności m i s j o n a r z y , dował przemysł wielorybniczy, i r e p e r k u s j a m i działalności nad zmianami, jakie w ekonomicznymi Kompanii Hud- życiu E s k i m o s ó w następstwami spowo­ wprowadzenia broni p a l n e j , d z i e j a m i E s k i m o s ó w w czasie o s t a t n i e j w o j n y i k o n s e k w e n c j a m i , j a k i e miała o n a d l a i c h życia. P r a c a Alaski, Kanadyjskiej podzielona j e s t n a działy o m a w i a j ą c e A r k t y k i , Labradoru, Zachodniej kolejno Eskimosów Grenlandii, Wschodniej Gren­ l a n d i i i Eskimosów p o l a r n y c h . L. M a c i e j z Miechowa, Opis Sarmacji Azjatyckiej M. wstęp H . B a ­ i Europejskiej; r y c z , z jęz. łacińskiego p r z e ł o ż y ł T . B i e ń k o w s k i , p o s ł o w i e W . V o i s e , O s s o l i n e u m , cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk Ten renesansowy traktat, wydany w 1517 г., s t a n o w i p i e r w s z ą polską naukową, stawiając a u t o r a w r z ę d z i e c z o ł o w y c h u c z o n y c h p o l s k i e g o zarazem pierwszym w Wro­ 1972, ss. 100. ogóle z b i o r e m rzetelnych książkę Odrodzenia. informacji o Europie Jest wschodniej (a ściślej o t e r y t o r i u m , k t ó r e d z i s i a j t a k określamy, a k t ó r e w ó w c z a s d z i e l o n e było n a S a r m a c j ę A z j a t y c k ą i Europejską). A u t o r , u c z o n y jeszcze ś r e d n i o w i e c z n e g o stylu, prezentuje summę w i e d z y geograficznej, historycznej, etnograficznej o obu Sarma- c j a c h i zamieszkujących j e l u d a c h : Słowianach, T a t a r a c h , T u r k a c h i i n n y c h . D o s t a r ­ cza s p o r e j ilości s z c z e g ó ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h o różnej wartości ź r ó d ł o w e j , dotyczących k u l t u r y materialnej, obyczaju, organizacji społecznej i p a ń s t w o w e j na m i a n o pierwszego polskiego etnografa?). w zarysie d z i e j e poszczególnych l u d ó w . J e g o d o c i e k a n i a złudnych podobieństwach etymologii, koncepcje historiozoficzne, (może zasługuje P r z e d e w s z y s t k i m usiłuje zrekonstruować są n a i w n e ; etnogenetyczne, dają n p . interpretujące p r z e b i e g jednak wgląd oparte w i rolę najazdów na ówczesne mongolskich czy dotyczące e t n o g e n e z y S ł o w i a n ( M i e c h o w i t a d o w o d z i g e n e z y a u t o c h t o n i c z n e j , p r z y ­ płacając t o w e w n ę t r z n y m i sprzecznościami). O p i s , przyjęty w entuzjastycznie w Europie doby w i e l k i c h odkryć Polsce utrwalił sprzeczne z i n t e n c j a m i a u t o r a p r z e k o n a n i e geograficznych, o sarmackim rodowo­ dzie Polaków. J . S. W. K o n d r a t ó w Aleksander, Zaginione cywilizacje, PIW, Warszawa 1971, ss. 238, zdjęć b a r w n y c h i czarno-białych 56, i l u s t r a c j i w tekście 9. Praca wprowadza w dziedzinę h i s t o r i i c y w i l i z a c j i starożytnych, starając się d o ­ ciec p o c z ą t k ó w c y w i l i z a c j i n a s z e g o g l o b u . A u t o r j e s t w s z a k ż e z w o l e n n i k i e m policen­ t r y z m u k u l t u r o w e g o , uważając, że c y w i l i z a c j e p o w s t a w a ł y r ó w n o l e g l e i zupełnie n i e ­ zależnie o d siebie, podobieństwa zaś m i ę d z y n i m i w y n i k a j ą ze w s p ó l n e g o w s z y s t k i m ludom prawa rozwoju społecznego. T e z ę tę t r a k t u j e a u t o r t a k s k r a j n i e , że f a k t y przeczące j e j s t a r a się naginać d o s w o i c h p o g l ą d ó w . I n t e r p r e t a c j a j e s t p r z e t o j e d n o s t r o n n a , acz s a m e f a k t y p r z e d s t a w i o n e nawet materiałów są w i e r n i e , p o z w a l a j ą więc c z y t e l n i k o w i n a w ł a s n ą i c h i n t e r p r e t a c j ę ; u d e r z a też i c h b o g a c t w o z e b r a n e w książce. M. A. K. �269 RECENZJE M a c h n o w i с z M . J . , Pierwobytnaja mifołogija w y d . „Nauka", L e n i n ­ i fiłosofija, g r a d 1971, s. 240. A u t o r p o ś w i ę c i ł pracę t y m m i t y c z n y m i l e g e n d a r n y m p o c z ą t k o m w i e d z y z n a n i a , które n i e zostały w y j a ś n i o n e d o c h w i l i o b e c n e j , i n a d a l intrygują i po­ uczonych. R ó ż n i p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k ó w i o r i e n t a c j i w n a u c e n i e j e d n a k o w e , a często w r ę c z p r z e c i w s t a w n e prezentują z d a n i e n a t e m a t r e l a c j i m i t u d o n a u k i , myślenia mitycz­ n e g o d o m y ś l e n i a l o g i c z n e g o i f i l o z o f i i e t c ; w y s t a r c z y t u t a j przytoczyć t a k i e n a z w i ­ s k a , j a k C. J u n g , E . C a s s i r e r , M . E l i a d e , S. T o k a r i e w , A . A n i s i m o w , L . L é v y - B r u h l , С. L é v i - S t r a u s s , b y u ś w i a d o m i ć mity sobie ową wielość p o s t a w są r o z p a t r y w a n e . C i e k a w a p r a c a M a c h n o w i c z a naukowych, n a p i s a n a j e s t jednocześnie w i płaszczyzn, n a prezentując sposób interesujący. j e s t n a d w i e części: I . U p r o g u f i l o z o f i i i I I . T a j e m n i c e jakich dużą ilość Książka danych podzielona teokosmogonii. W poszczególnych części i s t n i e j e d a l s z y p o d z i a ł n a rozdziały. W obrębie części p i e r w s z e j autor z a s t a n a w i a się, c z y istniała p i e r w o t n a f i l o z o f i a , n a d t y m , co t o są m i t y , j a k i e są i c h f o r m y i c o poszczególni a u t o r z y sądzą o m i t a c h i m i t o l o g i i . Z a s t a n a w i a się n a d s t o ­ sunkiem magia — filozofia i w d a l s z y c h rozdziałach p r e z e n t u j e stan wiedzy pier­ w o t n e j — w i e d z ę kosmiczną, sztukę. W części d r u g i e j a u t o r a n a l i z u j e w i e r z e n i a i m i ­ t y z w i ą z a n e z p o w s t a n i e m ś w i a t a ; w poszczególnych rozdziałach r o z w a ż a różne i d e e znajdujące o d b i c i e w m i t a c h , j a k t o s t w o r z e n i e świata p r z e z m a ł ż e ń s t w o n i e b a i z i e ­ m i , z o g n i a , p r z e z cudotwórczą działalność d e m i u r g ó w — zwierzęta, p t a k i i ludzi. Jeśli c h o d z i o sposób w n i o s k o w a n i a i p o s t a w ę naukową, p r a c a t a w y d a j e się z n a c z n i e ciekawsza niż p r e z e n t o w a n a w y ż e j i tłumaczona n a p o l s k i książka A n i s i m o w a . L. de M a r t i n o Ernesto, Ziemia K i W , Warszawa zgryzoty, M. 1971, s. 405, S e r i a Religioznawcza. Praca t a jest — religijnego j a k napisał t o s a m a u t o r — południowych Włoch, dokładniej zaś przyczynkiem części zwanej do h i s t o r i i Apulią określanego m i a n e m t a r a n t y z m u . D e M a r t i n o , j e d e n z n a j c i e k a w s z y c h i życia zjawiska religioznaw­ c ó w włoskich, p r z e d s t a w i a książkę będącą p r z y k ł a d e m d o b r e j n a u k o w e j p r a c y , o p a r ­ t e j n a r z e t e l n y c h materiałach, g ł ę b o k o i s z e r o k o sięgającej a n a l i z i e i wielopłaszczy­ z n o w y c h b a d a n i a c h . Z a g a d n i e n i e t a r a n t y z m u stanowiło f r a g m e n t szeroko zakrojonego p l a n u b a d a w c z e g o dotyczącego w i e r z e ń l u d ó w b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o , i t o z a ­ r ó w n o z j e g o północnego, j a k i p o ł u d n i o w e g o w y b r z e ż a . D e M a r t i n o zaczął o d badań t a r a n t y z m u relacją, z których j e s t w ł a ś n i e Ziemia zwoliła a u t o r o w i zrealizować -społeczno-religijne zasięgiem mie swym trwał do powstał zamysłu. prawdopodobnie obejmował przełomu całości wiele XVII i warstw XVIII w i n i e s t e t y śmierć n i e p o ­ zgryzoty; Tarantyzm okresie grup wieku. jako zjawisko wczesnego społecznych, Od tego psycho- średniowiecza, w takiej okresu c o r a z szybszy z a n i k t a r a n t y z m u , o g r a n i c z e n i e go t y l k o d o określonych — for­ datuje się najniższych i najuboższych — w a r s t w społeczności w i e j s k i e j A p u l i i , t a k że w r o k u 1959 — kiedy p r o w a d z o n e b y ł y b a d a n i a — o b e j m o w a ł b a r d z o n i e w i e l k i krąg l u d z i . Z e z j a w i s k i e m tarantyzmu związana j e s t nierozłącznie k t ó r e g o ukąszenie l e c z o n e j e s t m u z y k ą i późniejszych zjawisko symbolika jadowitego i barwami. O ile w t o w i ą z a ł o się p r a w d o p o d o b n i e z l a t r o d e k t y z m e m (stan c h o r o b o w y w y w o ł a n y dyzmem w pająka czasach — tarantuli, średniowiecza większości przypadków ukąszeniem t a r a n t u l i ) l u b z a r a c h n i - (następstwa ukąszenia p r z e z s k o r p i o n a ) , o t y l e w czasach nowszych wy­ starczał s a m s y m b o l pająka, t a k że z a b u r z e n i a p s y c h i c z n e , o d d a w a n i e się w i e l o d n i o - �270 RECENZJE wym tańcom, p i e l g r z y m k i do cudownego n i e c z n i e b y ł y następstwem f a k t y c z n e g o odegrał K o ś c i ó ł k a t o l i c k i tystycznych wianie i zabiegów się w z uroczystościami (ciekawą cechą l e t n i m „ukąszenia", k u czci krajów, w y m i e s z a n i a przy kaplicy które Šw. Pawła nieko­ u p a d k u t a r a n t y z m u sporą r o l ę p o p r z e z połączenie przypadających leczniczych okresie źródła ukąszenia. W na okres t a r a n t y z m u jest trzeba leczyć św. P a w ł a . N a s t ą p i ł o z j a w i s k o letni taran- coroczne tańcem) znane z odna­ kultem z wielu innych się w ą t k ó w przedchrześcijańskich i l u d o w y c h z chrześcijański­ m i . W t y m w y p a d k u s y m b o l t a r a n t u l i połączył się ze św. P a w ł e m stanowiąc w w i ­ z j a c h w i e l u tarantystów jedną postać św. P a w ł a - t a r a n t u l i . D e M a r t i n o sięga w s w o i c h rozważaniach d o materiałów h i s t o r y c z n y c h g r e c k i c h i i n n y c h , c z y n i p o r ó w n a n i a d o n a w i e d z a j ą c y c h średniowieczną Europę e p i d e m i i tańca, związanych padków, w z postacią protokóły tanecznych z św. W i t a , z a m i e s z c z a kolejnych zabiegach w obserwacji dokładne o p i s y dokonywanych d o m a c h tarantystów, poszczególnych podczas obserwacji z kaplicy Sw. P o n a d t o , p o n i e w a ż w e k s p e d y c j i d o A p u l i i — oprócz r e l i g i o z n a w c y rownika wyprawy, uczestniczyli psycholog, przy­ uczestniczenia lekarz-psychiatra, t r o p o l o g społeczny i t z w . o p i e k u n społeczny, książka z a w i e r a Pawła. de M a r t i n o , k i e ­ etno-muzykolog, n a końcu an­ dodatkowe rozdziały •—• r a p o r t y p r z e d s t a w i c i e l i pozostałych specjalności. Z a m i e s z c z o n e są t e s t y psychologiczne, powania według badawczego. których Ziemia prowadzono zgryzoty jest g a n i z a c j i , p r z y k ł a d e m doskonałej p r a c y , w badania, omówione przykładem dobrego zasady postę­ warsztatu i w y n i k u której p o w s t a ł o n a u k o w e or­ dzieło dotyczące o g r o m n i e interesującego, choć już z a m i e r a j ą c e g o z j a w i s k a — t a r a n t y z m u . L. Metge Joan, Praca M a o r y s i z Nowej PiW, Warszawa Zelandii, t a , której autorką j e s t n o w o z e l a n d z k a badaczka M. 1971, s. 249 + ilustr. z Uniwersytetu w Wel­ l i n g t o n , j e s t r o d z a j e m współczesnej m o n o g r a f i i , o p a r t e j n a s z e r o k i m w a c h l a r z u m a ­ teriałów terenowych, danych statystycznych i literatury. h i s t o r i i Maorysów, u k a z a n i a i c h s t r u k t u r y micznych, systemów małżeństwa, społecznej dziedziczenia, Praca rozpoczyna się i organizacji, podstaw religii etc. Następnie od ekono­ ukazane są w a ż n i e j s z e f a k t y i p r z e m i a n y w o k r e s i e 1800-1961 r . K o l e j n e rozdziały są o m ó w i e n i e m poszczególnych aspektów i d z i e d z i n współczesnego życia i k u l t u r y M a o r y s ó w — za­ czynając co­ od p y t a n i a : „ K t o jest Maorysem?", dziennego, poprzez omówienie podstaw życia p r o b l e m z i e m i i j e j użytkowania, m a ł ż e ń s t w o , rodzinę, szkołę, stowarzy­ s z e n i a aż p o o m ó w i e n i e p o l i t y k i rządu i w n i o s k i dotyczące przyszłości, a u t o r c e b o ­ wiem chodziło o t o , a b y ukazać o b l i c z e narodu maoryjskiego, i k i e r u n k i dalszego r o z w o j u . S y g n a l i z o w a n a stracjami domów, z a r ó w n o z przeszłości — postaci sławnych zdjęcia Maoryjczyków a także j e g o szanse praca posiada wkładkę z c i e k a w y m i rzeźb, w z o r ó w — jak i tatuażu, w i d o k i współczesnymi. Warto w s p o m n i e ć o interesującym w s t ę p i e d o t e j p r a c y , k t ó r e g o a u t o r e m j e s t ilu­ wiosek, ponadto Aleksander Posern-Zieliński. L. N o w i c k a E w a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, PWN, M. War­ s z a w a 1972, s. 287. Jest t o p i e r w s z a c h y b a w P o l s c e większa p r a c a ( n i e licząc a r t y k u ł ó w ) n a o p i s o w i i a n a l i z i e religijno-społecznych poświęco­ ruchów, następstwa k o l o n i a l n y c h p o d b o - �271 RECENZJE j ó w i wyniszczającej k u l t u r y t u b y l c z e p e n e t r a c j i białego człowieka. R u c h y tego t y ­ pu, zwane w literaturze natywistycznymi, millenarystycznymi, mesjanistycznymi etc, zaobserwować można — z różnym n a s i l e n i e m i w różnym okresie — w całym p o ­ z a e u r o p e j s k i m świecie. Jednakże n a j b a r d z i e j r o z w i n ę ł y się o n e n a t e r e n i e A m e r y k i , Polinezji i Melanezji oraz (od X I X - i X X - w i e c z n y c h Afryki, przedstawiając dosyć dużą różnorodność r e l i g i i p r o t e s t u aż p o r u c h y o c h a r a k t e r z e form politycznym, w o l n o ś c i o w y m , c h a r a k t e r y s t y c z n e zwłaszcza d l a t e r e n u A f r y k i ) . T e interesujące z j a w i s k a będące w y n i k i e m z d e r z e n i a k u l t u r t u b y l c z y c h z kulturą białego człowieka i p r z e j a w e m f e r m e n t u , j a k i zaczyna po p e w n y m c z y c h społecznościach narastać, f e r m e n t u , k t ó r e g o c e l e m c i w w a g i d l a o b c e j k u l t u r y , pozostają najczęściej czasie w jest w y t w o r z e n i e poza z a i n t e r e s o w a n i a m i tubyl­ sił prze­ etnologów, socjologów czy r e l i g i o z n a w c ó w w P o l s c e . Z t y m w i ę k s z ą należy przyjąć atencją p r a ­ cę podjętą p r z e z s o c j o l o g a E. N o w i c k ą . Prezentowana t u t a j książka s t a n o w i f r a g m e n t p r a c y d o k t o r s k i e j . B u n t i u c i e c z k a rozpoczynają się o d rozdziału, w k t ó r y m a u t o r k a c z y n i p e w n e uściślenia t e r m i n o l o ­ giczne, określa, co r o z u m i e p r z e z r u c h społeczny, i następnie p r z e d s t a w i a k r y t e r i a , w e d ł u g których n a j e d n e j stron świata. D o p i e r o płaszczyźnie p o r ó w n y w a ć b ę d z i e różne r u c h y z po uczynieniu tych koniecznych p r e z e n t a c j a w y b r a n y c h ruchów. K o l e j n e zabiegów różnych następuje bliższa c z t e r y rozdziały p o ś w i ę c o n e są dokładnemu o m ó w i e n i u c z t e r e c h r u c h ó w ; d w ó c h północnoamerykańskich — Tańca D u c h ó w i p e j o t y z m u , oraz dwóch oceanicznych — melanezyjskiego r u c h u P a l i a u ' a . K s i ą ż k a zakończona „kultu c a r g o " i polinezyjskiego jest rozdziałem poświęconym t y p o l o g i i ruchów millenarystycznych. L. Rasy i narody. Sowwiemiennyje etniczeskije i rasowyje M. Jeżewodnik, t. 1, problemy. w y d . „ N a u k a " , M o s k w a 1971, s. 303. Rasy i narody wydane przez Instytut Etnografii i m . N. N. Mikłucho-Makłaja p o ś w i ę c o n e są a n a l i z i e współczesnych procesów e t n i c z n y c h zachodzących za granicą (W k r a j a c h p o z a Z S R R ) , p r o b l e m o m e t n i c z n y m , a n t r o p o l o g i i i w a l c e p r z e c i w w e m u i r a s o w e m u u c i s k o w i . O m a w i a n y t o m składa się z pięciu części, w zatytuowanej 0 „Zagadnienia charakterystyce tywizm terminu i rasizm. Część antropologii fizycznej, teorii" znajdują „etnos" i J . P. A w i e r k i j e w e j druga — „Nauka się d w a a r t y k u ł y : narodo­ pierwszej J . W. Bromleja — Neoewolucjonizm, o r a s a c h " , poświęcona jest — rela­ w zasadzie część t r z e c i a — „ P r z e c i w r a s i z m o w i i u c i s k o w i n a r o d o w e m u " , to d w a artykuły o c h a r a k t e r z e raczej polityczno-ideologicznym; część c z w a r t a no­ sząca tytuł „ P r o c e s y e t n i c z n e w e w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e " , s t a n o w i zespół sześciu, n a j ­ b a r d z i e j c h y b a z całego t o m u interesujących a r t y k u ł ó w ; część piąta — 1 materiały", zawiera zbiór dokumentów dotyczących rasizmu i „Dokumenty dyskryminacyjnej p o l i t y k i Białych n a t e r e n i e A f r y k i . L. Religie wczoraj Praca i dziś (praca zbiorowa), I s k r y , W a r s z a w a j e s t krótką i popularną historią r e l i g i i ukazanie religii jako zjawisk nym, w uzależnieniu 1971, ss. 523, r y s . , f o t . świata, choć j e j założeniem historycznych, niekoniecznie w od warunków, w jakich M. żyją układzie wyznające je jest chronologicz­ społeczeństwa. �272 RECENZJE Przedstawia o n a analizę n a j w a ż n i e j s z y c h religii, t a k wymarłych, r e k o n s t r u o w a n y c h j e d y n i e p r z y b i u r k u uczonego, j a k i żywych — o d wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , po w i e l ­ kie i zorganizowane systemy religijne. M . A. R o s e n - P r z e w o r s k a J a n i n a , Religie K i W , Warszawa Celtów, K. 1971, ss. 293, r y c . 83. P i e r w s z a próba s y n t e t y c z n e g o ujęcia religii celtyckich. Temat zasadniczy uzu­ pełniony j e s t o p i s e m m i g r a c j i C e l t ó w , i c h w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i n a l u d y ó w c z e s ­ n e j E u r o p y i zapożyczeniami, j a k i e z k o l e i c z e r p a l i C e l t o w i e . U k a z a n a j e s t s t r u k t u r a społeczna l u d ó w c e l t y c k i c h t e g o o k r e s u , z u w z g l ę d n i e n i e m r o l i również kapłanów- - d r u i d ó w w całości życia t y c h l u d ó w . M. A. S k u r p s k i H i e r o n i m , O sztuce ludowej Warmii K. P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1971, i Mazur, ss. 157, z r y c . Zbiór prac S k u r p s k i e g o dotyczący k u l t u r y ludowej W a r m i i i M a z u r , ze szcze­ gólnym uwzględnieniem k a f l a r s t w a m a z u r s k i e g o i warmińskiej rzeźby l u d o w e j . w i e l k a m o n o g r a f i a porządkująca d o t y c h c z a s o w e Nie­ b a d a n i a i przekazująca s k r u p u l a t n e , wręcz i n w e n t a r y z a t o r s k i e opisy znalezisk k u l t u r y l u d o w e j tego regionu. M. A. T o k a r c z y k A n d r z e j , Trzydzieści Jest t o k o l e j n a p o z y c j a niu wyznań, K i W , Warszawa 1971, s. 366. z t z w . małej s e r i i r e l i g i o z n a w c z e j , n i e r z y m s k o k a t o l i c k i c h wyznań istniejących w K. poświęcona Polsce. Ponieważ w omówie­ sumie jest i c h o k o ł o t r z y d z i e s t u , stąd i tytuł. P o s z c z e g ó l n e rozdziały książki b y ł y k o l e j n o p u ­ blikowane w bydgoskim d w u t y g o d n i k u „Fakty p r e z e n t o w a n ą t u t a j książkę. Trzydzieści stopniu wypełniająca przy sporej lukę, j a k a w polskiej i Myśli", zebranie ich razem t o książka interesująca i w wyznań literaturze religioznawczej s t o s u n k o w o ilości p r a c i p u b l i k a c j i istnieje z zakresu religioznawstwa l u b p r a w i e zupełny j e s t b r a k i n f o r m a c j i o l i c z n y c h w dało pewnym — zupełny P o l s c e kościołach czy odła­ m a c h n i e z w i ą z a n y c h z religią rzymskokatolicką. D l a t e g o książka m a szansę n a s z y b ­ kie stosunkowo wyczerpanie są z b y t g ł ę b o k i e i r a c z e j cystycznych. M i m o n a k ł a d u ; t y m w i ę k s z e , że p r o w a d z o n e kwalifikują tych pozytywów Trzydzieści książka z a w i e r a t ó w c z y n i e z b y t szczęśliwych r o z w i ą z a ń , zaczynając rozważania n i e do g a t u n k u prac wyznań szereg z a g a d k o w y c h publi­ momen­ o d poważnych wątpliwości, j a ­ k i e nasuwają się już p r z y z a s t a n a w i a n i u się n a d s a m y m d o b o r e m m a t e r i a ł ó w i ukła­ dem. Obok takich ewangelickie, na równych religii, j a k p r a w o s ł a w i e , kościoły oprócz omówienia prawach traktuje W i l k a (Stolica Boża B a r a n k o w a ) Mormonów, polskokatolickie, mariawickie, Adwentystów, t a k specyficzne zjawisko, — ujmując ją w Metodystów j a k wspólnotę itd., autor Bernarda d o d a t k u w sposób d z i e n n i k a r s k o - - e f e k c i a r s k i , bez p r ó b y zgłębienia z j a w i s k a . Z u p e ł n y m już j e d n a k nieporozumieniem w y d a j ą się c z t e r y o s t a t n i e r o z d z i a ł y ; w j e d n y m , p o d t y t u ł e m „ U p o l s k i c h b u d d y s t ó w " znajdujemy z e s t a w krótkich i n f o r m a c j i o h i s t o r i i i z a s a d a c h b u d d y z m u oraz opo- �273 RECENZJE wieść o p . W . M i s i e w i c z u , dział kolejny wiadomości „Z mieszkańcu R a d o m i a , pogranicza historycznych, religii opowieści i magii" studiującym poświęcony o cygańskich teksty palijskie; jest Cyganom przysięgach, roz­ — garści skalaniach, fałszy­ w y c h i płytkich r o z w a ż a n i a c h n a d religią cygańską. R o z d z i a ł k o l e j n y dotyczy tych, którzy p o d o k i e m M a l i n y M i c h a l s k i e j ć w i c z ą c hatha-jogę i sztukę r e l a k s u stają wyznawcami sze) (chyba hinduskiego p o d ś w i a d o m y m i , a l e dokładnie n i e w i a d o m o , etyczno-religijnego systemu „joga". się bo autor nie p i ­ I w r e s z c i e rozdział o s t a t n i — godne zamknięcie t y c h powyżej w y m i e n i o n y c h — poświęcony t e o z o f o m i o k u l t y s t o m o r a z działalności H e l e n y B ł a w a t s k i e j . M o ż n a jeszcze dodać, że a u t o r n i e przesadnie głębokich a n a l i z poszczególnych z j a w i s k , i c h p r z y c z y n ro wierzeń, historii obrazu omawianych brak jednak pogłębienia wiadomości r e l i g i i i kościołów. Trzydzieści wyznań prowadzi i f o r m y ; daje na temat t o książka interesująca, s z k o d a t y l k o , że t a k płytka. L. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , XVIT/1 spo­ współczesnego M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9b9ac445f6d25aa34fedd3e025362cc.pdf ceff1663b00218dbad67257219d80ab0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:731 Title A name given to the resource Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.171-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI SPOSTRZEŻENIA N A T E M A T K U L T U R Y L U D O W E J D A N I I Niniejszy artykuł nie m a na celu przekazania pełnego obrazu k u l t u r y l u d o w e j D a n i i . Należałoby w t y m celu przeprowadzić pogłębione badania t e ­ renowe, potrzebna jest też dokładna znajomość l i t e r a t u r y . Natomiast p o ­ niższe spostrzeżenia opierają się na obserwacjach poczynionych w terenie i p o d s t a w o w y c h pozycjach z l i t e r a t u r y . Ponadto pewnej ilości materiałów dostarczyły duńskie muzealne kolekcje etnograficzne. Oczywiście, t a k i e ujęcie nie wyczerpuje całości zagadnienia. Zasygna­ lizowane są j e d y n i e te elementy duńskiej k u l t u r y l u d o w e j , które są b a r ­ dziej t y p o w e , charakterystyczne, czy wreszcie takie, które uderzają swo­ ją specyfiką. Zwrócenie szczególnej u w a g i na niektóre zagadnienia w y n i ­ k a stąd, iż w a r t o m o i m zdaniem, spojrzeć na kulturę ludową D a n i i po­ równawczo, zestawiając ją z elementami polskiej k u l t u r y l u d o w e j , w a r t o zwrócić uwagę t a k na podobieństwa, j a k i na różnice. Należy p r z y t y m pamiętać, że mówiąc o duńskiej k u l t u r z e l u d o w e j można mieć na myśli j e d y n i e to, co spotyka się w muzeach i skansenach (przynajmniej jeśli chodzi o j e j aspekt m a t e r i a l n y ) . Szybkie b o w i e m uprzemysłowienie k r a j u , r e f o r m y agrarne i oświatowe doprowadziły do u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j k r a j u , a t r a d y c y j n a k u l t u r a w s i jest już pojęciem h i s t o r y c z n y m . Drobne wyjątki, ograniczone do n i e w i e l k i c h , i z o l o w a n y c h obszarów i p e w n y c h elementów k u l t u r y społecznej, n i e zmieniają tego obrazu. Z drugiej strony społeczeństwo duńskie określa się często m i a n e m społeczeństwa chłopskiego, co oznacza, że p r z y nielicznej w a r s t w i e szla­ checkiej k u l t u r a l u d o w a n i e t y l k o brała, lecz i dawała, a j e j ślady można odnaleźć w k u l t u r z e całego k r a j u i wszystkich w a r s t w społecznych. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA KULTURY LUDOWEJ DANII K u l t u r a l u d o w a D a n i i jest r e z u l t a t e m położenia geograficznego tego k r a j u — pomostu między k o n t y n e n t e m europejskim a Półwyspem S k a n ­ d y n a w s k i m . W a r u n k i topograficzne D a n i i nie stwarzają przeszkód d l a k o m u n i k a c j i wewnętrznej. K r a j jest płaski, pozbawiony w y s o k i c h w z n i e - �172 MAREK ARPAD KOWALSKI sień i dużych rzek. Natomiast wszędzie n i e m a l obecne jest morze, które czyni dogodną łączność między p r o w i n c j a m i i w y s p a m i duńskimi. D a n i a jest też k r a j e m j e d n o l i t y m narodowościowo. W p r a w d z i e do 1660 r. w skład królestwa wchodziły Skania, H a l l a n d i Blekinge, obecne p r o w i n ­ cje południowoszwedzkie, a do 1814 r. N o r w e g i a była połączona unią per­ sonalną z Danią, t o j e d n a k podobieństwa w k u l t u r z e ludowej państw s k a n d y n a w s k i c h są w y n i k i e m raczej dawniejszych i c h dziejów, sięgają­ cych okresu Wikingów. Należy wspomnieć jeszcze o Niemcach zamiesz­ kujących południowe pogranicze k r a j u , u nasady Półwyspu J u t l a n d z k i e ­ go, oraz o potomkach osadników holenderskich sprowadzonych w 1520 r. na wyspę Amager, leżącą pod b o k i e m Kopenhagi. W obu t y c h przypadkach m a m y j e d n a k do czynienia z g r u p a m i n i e w i e l k i m i , nie e k s p a n s y w n y m i k u l t u r o w o , które t y l k o lokalnie mogły wywierać swój wpływ na duńskie sąsiedztwo. Różnice w k u l t u r z e regionów D a n i i zależne są przeto w głównej m i e ­ rze od warunków geograficznych. T a k na przykład mieszkańcy małych w y s p i wybrzeży, obyci z żeglugą, b y l i zarówno r o l n i k a m i , j a k i r y b a k a ­ m i czy m a r y n a r z a m i . Młodzi chłopcy często zaciągali się n a s t a t k i . Po porzuceniu zawodu m a r y n a r z a w r a c a l i do r o d z i n n y c h gospodarstw, ale i w t e d y n i e z r y w a l i k o n t a k t u z morzem. T r u d n i l i się rybołówstwem, zaś kolejność zajęć wyznaczały p o r y r o k u : po sezonie pracy n a r o l i , następo­ wał sezon połowów. Niezależnie od tego kwitł chłopski h a n d e l przybrzeż­ n y (peasant t r a d i n g ) . W y r o b y rzemieślnicze i płody rolne, przewożone łodziami i k u t r a m i , kursowały między sąsiednimi wybrzeżami i w y s p a m i . Ten charakter nosił też handel z Norwegią, Szwecją i W y s p a m i F r y z y j ­ s k i m i . Przedsiębrano i dalsze w y p r a w y — do H o l a n d i i , A n g l i i i na pół­ nocny A t l a n t y k , w pogoni za w i e l o r y b a m i . Powszechność żeglugi p r z y ­ brzeżnej tłumaczy się t y m , że morze było bardziej dogodnym t r a k t e m niż d r o g i u t r z y m a n e w złym stanie; tłumaczy się też b r a k i e m dużych, spławnych rzek, j a k wreszcie koniecznością u t r z y m y w a n i a łączności mię­ dzy dziesiątkami duńskich wysp. 1 R o l n i c t w o było dominującym zajęciem n a półwyspie J u t l a n d z k i m i n a dużych w y s p a c h (jak n p . Zelandia, Fionia, L o l l a n d , Falster, Langel a n d i inne). T a m jednak, gdzie gleby były jałowe, ustępowało ważniej­ szemu wówczas gospodarczo i wyspecjalizowanemu rzemiosłu. Ogólnie rzecz biorąc t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a D a n i i była zasadni­ czo j e d n o l i t a , z n i e w i e l k i m i t y l k o odmiennościami r e g i o n a l n y m i . Pod t y m względem, w porównaniu z Danią, Polska p r z y p o m i n a istną mozaikę. Za zróżnicowaniem r e g i o n a l n y m mogłoby przemawiać w p r a w d z i e rozbicie 1 W g określenia duńskich autorów. P. M i c h e l s e n , peaseant culture, C o p e n h a g e n 1955. H. R a s m u s s e n , Danish �KULTURA LUDOWA DANII 17.3 t e r y t o r i u m D a n i i n a w i e l e wysp, ale też istniała między n i m i doskonale rozwinięta łączność. Uderzającą cechą duńskiej k u l t u r y l u d o w e j jest j e j związek z morzem, w stopniu porównywalnym ze znanych n a m przykła­ dów j e d y n i e z Kaszubami. Dzięki t e m u k u l t u r a l u d o w a D a n i i miała cha­ r a k t e r o t w a r t y . W p ł y w y zewnętrzne i n o w i n k i k u l t u r o w e docierały n i e t y l k o za pośrednictwem w a r s t w wyższych i od g r u p sąsiednich, ale były adaptowane bezpośrednio przez poszczególne regiony w obręb t r a d y c y j ­ n y c h wartości k u l t u r o w y c h . T r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a przez długi czas miała oparcie w systemie k o m u n w i e j s k i c h , które zanikły dopiero po przejściu n a gospodarkę f a r ­ merską, a więc w X I X w . A ż do tego stulecia osadnictwo miało charakter z w a r t y , wieś była s k u p i s k i e m zagród, mieszkańcy żyli w b l i s k i m sąsiedzt­ w i e . Był to więc t y p osadnictwa ciągle jeszcze dominujący w Polsce. Je­ d y n i e na B o r n h o l m i e i w części J u t l a n d i i istniało osadnictwo rozproszone, gdzie każda f a r m a stała osobno, z dala od i n n y c h , n a należącym do niej gruncie. We wsiach istniały f o r m y samorządu wewnętrznego, decydującego o t a k i c h sprawach, j a k prowadzenie wspólnych prac r o l n y c h , wypasanie zwierząt w e wspólnym stadzie, wzajemna pomoc sąsiedzka, organizowa­ nie uroczystości w i o s k o w y c h . Samorząd dyktował też w z o r y postępowa­ nia i obyczajowości w obrębie w s i . Uwagę zwraca istnienie specyficznie duńskich organizacji — w i e j s k i c h b r a c t w — w k o m p o n o w a n y c h w system samorządowy. Były to m i a n o w i c i e b r a c t w a gospodarzy, które zajmowały się s p r a w a m i ekonomicznymi. Skupiając starszych i zamożnych gospoda­ r z y one t o właśnie stanowiły organizację samorządową. Niezależnie od n i c h istniały b r a c t w a młodzieżowe: męskie i dziewczęce. Aranżowały one wspólne dla całej społeczności uroczystości, obrzędy i ceremonie. O d g r y ­ wały istotną rolę p r z y organizacji dożynek, zapustów, tłustego c z w a r t k u , nocy świętojańskiej, wreszcie p r z y t a k i c h wydarzeniach, j a k małżeństwo. Natomiast po z a w a r c i u małżeństwa i objęciu własnego gospodarstwa, chło­ piec stawał się członkiem b r a c t w a gospodarzy, dziewczyna również z r y ­ wała z młodzieżowym b r a c t w e m żeńskim i zajmowała się domem oraz gospodarstwem. D a w n i e j w każdej w s i znajdował się g r o m a d z k i d o m n a ­ leżący do bractwa, w którym g r o m a d z i l i się członkowie. Odbywały się t a m wieczornice, uroczystości, zabawy. Później, w r a z z maleniem znaczenia b r a c t w , p o d o b n y m celom służył w y n a j m o w a n y od właściciela największy zazwyczaj w e w s i dom, w którym jeden pokój przeznaczano na tańce. W lecie gromadzono się też w stodole albo po p r o s t u na podwórzu, pod gołym niebem. Pieniądze i żywność na poczęstunek zbierano urządzając korowód od zagrody do zagrody. Samorząd w i e j s k i stał się n i e e f e k t y w n y , g d y większość chłopów z w o l ­ n y c h gospodarzy stała się dzierżawcami i p o d d a n y m i K o r o n y , Kościoła �174 MAREK ARPAD KOWALSKI i p r y w a t n y c h posiadaczy ziemskich. Widać t u pewne różnice między r e ­ gionami. Bardziej uciążliwe f o r m y poddaństwa istniały na Z e l a n d i i , F a l ster i L o l l a n d , natomiast n a B o r n h o l m i e p r a w i e n i e było w i e l k i c h posia­ dłości szlacheckich. Wyspa była królewszczyzną, dominowały na niej d u ­ że gospodarstwa chłopskie t y p u farmerskiego. System dzierżawy feudalnej przywiązywał chłopów do ziemi, a po w i e l k i m kryzysie r o l n y m w 1730 r. został rozciągnięty na cały k r a j . Ża­ den chłop w w i e k u od 4 do 40 l a t nie mógł opuścić swojego miejsca u r o ­ dzenia. Zmniejszało t o chłonność k u l t u r y l u d o w e j , zawężało k o n t a k t y ze światem zewnętrznym. W miejsce dawniej rozwiniętego h a n d l u chłopskie­ go oraz specjalizacji w p r o d u k c j i r o l n e j i rzemieślniczej pojawiła się sa­ mowystarczalność gospodarcza, uzależniająca w rezultacie wieś od miast i szlachty. Jednakże feudalizm duński n i e był t a k uciążliwy, j a k w Polsce i i n n y c h k r a j a c h Europy, gdzie szlachta „posiadała" s w o i c h chłopów, spra­ wując n a d n i m i pełnię władzy. Co więcej, poddaństwo feudalne trwało w D a n i i krótko. Już w końcu X V I I I w . podjęto pierwsze r e f o r m y z m i e ­ rzające do uwłaszczenia chłopów. W 1787 г., chłopi o t r z y m a l i wszystkie p r a w a obywatelskie, a w r o k później zniesiono system feudalnej dzierża­ w y . W i e k X I X przyniósł dalsze r e f o r m y . 2 BUDOWNICTWO W t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w i e duńskim d o m i n u j e t z w . p r u s k i m u r , czy też według innego, a też niezbyt precyzyjnego określenia duńskie­ go — k o n s t r u k c j a półdrewniana. Szkielet stanowiła istotnie k o n s t r u k c j a drewniana, wolną przestrzeń natomiast w y l e p i a n o słomą zmieszaną z g l i ­ ną. Później j a k o materiału budowlanego zaczęto używać cegły (pocz. X I X w.), a jednocześnie pojawiła się k o n s t r u k c j a sumikowo-łątkowa. O i l e ta ostatnia występowała sporadycznie na bardziej zalesionych wyspach, to pierwsza, gdzie słoma i g l i n a zostały zastąpione cegłą, pojawiła się w południowo-zachodniej D a n i i i rozprzestrzeniła się n a cały k r a j . Widać w t y m wyraźnie wpływy niemieckie, podobnie zresztą j a k i w Polsce. Szybkie przyjęcie się w całej D a n i i pruskiego m u r u , który wyparł t z w . konstrukcję półdrewniana, było spowodowane w dużej mierze ubóstwem lasów, co zmuszało do sięgnięcia po inne materiały budowlane niż d r e w n o . D a c h y zasadniczo były dwuspadowe, j e d y n i e l o k a l n i e w północnej J u t l a n d i i naczółkowe, k r y t e słomą, trzciną i wrzosem, a n a wybrzeżu także trawą morską. Z a b u d o w a n i a tworzyły zamknięty czworokąt. Składały się z d w u l u b 2 op. Ogólny zarys cit. duńskiej k u l t u r y ludowej dają M i c h e l s e n i Rasmussen, �KULTURA LUDOWA 175 DANII większej ilości budynków — uzależnione to było od ilości zwierząt w go­ spodarstwie i , oczywiście, zamożności właścicieli. D o m mieszkalny, na ogół j e d n o t r a k t o w y , a od końca X V I I I w . — powszechniejszy, d w u t r a k t o w y , stał b o k i e m do u l i c y . Naprzeciw niego — w d r u g i m końcu podwó­ rza — u s y t u o w a n a była stajnia. W południowej J u t l a n d i i bardzo często stajnia znajdowała się p o d j e d n y m dachem z domem mieszkalnym, a czwo­ r o b o k zagrody tworzyły pozostałe b u d y n k i . Często powiększano chałupy przez d o b u d o w y w a n i e z o b u stron przybudówek o różnym przeznacze­ n i u — m i e s z k a l n y m i gospodarczym. D a w n i e j razem ze stajnią b u d o w a n o oborę, oba pomieszczenia znajdowały się pod j e d n y m dachem. Gospodar­ stwo od strony d r o g i zamknięte było stodołą. Później, g d y w południowo-zachodniej J u t l a n d i i hodowla bydła stała się i s t o t n y m zajęciem, obory poczęto sytuować naprzeciw d o m u mieszkalnego, na miejscu stajni, te zaś przesunęły się na miejsce obór. W t e d y również karmę dla bydła poczęto umieszczać w oborze, poprzednio b o w i e m przepędzano zwierzęta do sto­ doły l u b stajni d l a dania i m paszy. Podłoga w oborach w y b r u k o w a n a b y ­ ła p o l n y m i k a m i e n i a m i , w południowo-zachodniej J u t l a n d i i zaś wyłożona cegłami. Nawóz ze stajni i obory gromadzono w dole k o m p o s t o w y m u m i e ­ szczonym w pobliżu stajni l u b stodoły. P r z y stajni umieszczano spichrz na paszę — czasem było i c h k i l k a , w zależności od rodzaju paszy. J e d y ­ nie owce nie miały swojego stałego pomieszczenia — t r z y m a n o j e w staj­ n i l u b w oborze, m i m o że h o d o w l a t y c h zwierząt była bardzo rozwinięta. Stodoła dzieliła się na d w i e części — w jednej z n i c h umieszczano przewiane już ziarno, w drugiej słomę i siano. Podłoga była g l i n i a n a albo stanowiło ją po prostu klepisko. Z i a r n o z reguły umieszczano w części, która miała podłogę glinianą. W t y c h regionach k r a j u , w których dawał się odczuć b r a k g l i n y , budowano podłogę drewnianą. Chałupa mieszkalna składała się zasadniczo z trzech pomieszczeń: r e ­ prezentacyjnej i nie używanej na codzień białej izby (overstue), z izby czarnej, ośrodka życia, która była zarazem kuchnią {stue) i z k o m o r y , której przeznaczenie zmieniało się zależnie o d a k t u a l n y c h potrzeb. D o ­ piero z upowszechnieniem się k o m i n a w X V I I I w., życie w chałupie r o z ­ przestrzeniło się na wszystkie pomieszczenia . 3 Pod oknem, w czarnej izbie znajdował się długi stół. N a j e d n y m jego końcu, pod ścianą, siadał gospodarz, służba i dzieci naprzeciwko okna, n a d r u g i m końcu stołu — żona gospodarza, w pobliżu k u c h n i . W tej izbie też stało duże łoże z zasłonami, d l a gospodarzy. Dziewczęta ze służby spa­ ły w komorze, chłopcy w stajni. Reprezentacyjna izba, overstue, używana była t y l k o odświętnie. Wzdłuż ścian stały s k r z y n i e i szafy wypełnione n i e 3 O b u d o w n i c t w i e i a r c h i t e k t u r z e w k u l t u r z e l u d o w e j D a n i i pisze M . N . z o w a, Kriestjanskoje narodów zarubieżnoj żiliszcze Ewropy, zapadnoj i jużnoj M o s k w a 1967. Skandinawij, [ w : ] Kultura Moroi byt �176 MAREK ARPAD KOWALSKI używaną na codzień zastawą i u b r a n i a m i . W overstue znajdowało się też łóżko d l a osoby ewentualnie chorej. Łóżka były spotykane n a w e t w najuboższych domach. Miały one róż­ ne f o r m y . N a J u t l a n d i i tworzyły właściwie zamykaną n a d r z w i alkowę, czasem nawet podwójną, przedzieloną szafą •—• j e d n a strona przeznaczona była d l a gospodarzy, d r u g a d l a dzieci l u b służby. Mniejsze dzieci spały w s k r z y n i zawieszanej n a d łożem rodziców. N a wyspach natomiast czę­ stsze były łóżka w b u d o w a n e w ścianę, l u b w o l n o stojące, czterokolumnowe, z zasłoną . Wolno stojące pojedyncze łóżka pojawiły się na w s i do­ piero w X I X w . 4 W k u c h n i pod o k n e m stała ława, pod którą umieszczano najpotrzeb­ niejsze, podręczne narzędzia; t a m też umieszczano kurę l u b gęś w y s i a d u ­ jącą j a j k a . Zajęcie miejsca na ławie było d y k t o w a n e obyczajem — n a j ­ bliżej gospodarza siadał człowiek najstarszy, dalej młodsi, wreszcie k o ­ b i e t y i dzieci. ROLNICTWO Z a b u d o w a n i a mieszkalne i gospodarcze zgrupowane w e w s i stały na z i e m i należącej do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli. Natomiast obszary u p r a w ­ ne stanowiły wspólną własność całej społeczności w i e j s k i e j , wspólnie też były u p r a w i a n e . Z i e m i a t a okalała wieś szerokim pasem i dzieliła się n a t r z y pola, odpowiednio do u p r a w i a n y c h na n i c h rodzajów zbóż. Jedną część przeznaczano pod jęczmień, drugą pod żyto, trzecia ugorowała d a ­ nego r o k u . Była t o więc trójpolówka. Każde z pól dzieliło się z k o l e i na znaczną ilość zagonów, w y d z i e l o n y c h pomiędzy poszczególnych chłopów według zasady, że każdy r o l n i k miał do u p r a w y tę samą ilość z i e m i t e j samej klasy. Zagony miały więc różne r o z m i a r y i tworzyły istną szachow­ nicę. Każdy miał nieco dobrej i złej ziemi, a pola do niego należące roz­ proszone były nawet i w s t u kawałkach. T e n system zmuszał wieś do wspólnej pracy. Z e b r a n i gospodarze z całej w s i p o d e j m o w a l i decyzję, k i e d y należy rozpocząć żniwa, a k i e d y orkę, od czyjego zagonu rozpocząć pracę. P r z y orce posługiwano się początkowo radłem. Narzędzie to na Ze­ l a n d i i było w użyciu jeszcze w X I X w . Później pojawiła się odkładnica, wreszcie pług koleśny, ciężki, do którego zaprzęgano d w a do sześciu k o n i . Brona, podobnie j a k i pług, była d r e w n i a n a . A l e gdy odkładnicę w y k o ­ nywał z żelaza w i o s k o w y k o w a l , to kolce b r o n y były również drewniane. O d czasu do czasu odnawiano je, a tę prostą pracę mógł wykonać każdy gospodarz. Z i a r n o siano ręką, za zasobnik służył słomiany kosz z d r e w W g k l a s y f i k a c j i podanej s z a w a 1969. 4 p r z e z Słownik terminologiczny sztuk pięknych, War­ �KULTURA LUDOWA 177 DANII n i a n y m dnem. Przy żniwach posługiwano się kosą, dawniej natomiast — sierpem. N a n i e w i e l k i c h pólkach, na w y s p i e Fano jeszcze do X X w . uży­ w a n o t y l k o sierpa. Po zżęciu zboża p r a c o w a l i wszyscy, wiążąc j e w snopy i układając w stogi. Młocka odbywała się zimą. N a g l i n i a n y m k l e p i s k u stodoły układano snopy w d w u rzędach, kłosami do siebie i młócono cepami, w których b i j a k był p r z y t w i e r d z o n y do rękojeści wiązadłem ze skóry świni l u b w ę ­ gorza, zależnie od części k r a j u . (Jeszcze jeden zatem dowód na wszech­ stronne w y k o r z y s t y w a n i e darów morza w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . ) Po w i a ­ n i u , które odbywało się metodą rzucania ziarna pod w i a t r , część ziarna przeznaczano n a przyszłoroczne zasiewy, część sprzedawano, część zatrzy­ m y w a n o na własny użytek. Młyny, zwłaszcza wodne, nie były w gospodarstwach rzadkością, ale zazwyczaj jeden większy młyn obsługiwał całą okolicę, t y m bardziej że chłopi m u s i e l i odstawiać ziarno do wskazanego i m przez pana młyna, szczególnie w t e d y , g d y pojawiły się w i a t r a k i . Wyparły one młyny wodne o d o m o w y m charakterze i zmonopolizowały przemiał ziarna. W i e k X I X przyniósł zasadnicze r e f o r m y agrarne. Z l i k w i d o w a n a zo­ stała k o m u n a l n a własność ziemska. Wspólne pola rozparcelowano pomię­ dzy i n d y w i d u a l n y c h gospodarzy, scalając zarazem należące do n i c h g r u n ­ t y . Zniknęło pojęcie t r a d y c y j n e j w s i , każde gospodarstwo zlokalizowane zostało na należących do niego polach, przekształcając się w farmę. N a miejsce trójpolówki w p r o w a d z o n o płodozmian, pojawiły się udoskonalone narzędzia. Dało t o podstawę do powstania gospodarki f a r m e r s k i e j , w któ­ rej d o m i n u j e specjalizacja rolna, zależnie o d warunków glebowych i k l i ­ m a t y c z n y c h regionów, nastawiona zresztą w w i e l k i e j mierze na eksport. Zmieniło się położenie chłopów. Dzierżawcy stali się właścicielami ziemi, którą u p r a w i a l i . Powstała też n o w a w a r s t w a społeczna — l u d z i n i e po­ siadających z i e m i i wynajmujących do pracy własną siłę roboczą. W y ­ w o d z i l i się o n i z d a w n y c h małorolnych gospodarzy i chałupników. Poło­ żenie i c h , przypominające w a r u n k i b y t u polskich chałupników, szybko zmieniło się. W a r s t w a t a stała się wkrótce r o b o t n i k a m i r o l n y m i . s HODOWLA Zwierzęciem używanym do pracy był koń. Jedynie w p r z y p a d k u cięż­ szych prac używano wołów, które obecnie jako zwierzęta pociągowe już zaniknęły, podobnie zresztą j a k k o n i e — w ostatnich t r z y d z i e s t u latach. Rzadko natomiast używano k o n i p o d w i e r z c h . Wyjątek s t a n o w i B o r n h o l m . N a dziedzińcach tamtejszych kościołów zachowały się zaczepy, słu5 syning Michelsen, Rasmussen, med Arbejdskraft, op. cit. K o b e n h a v n 1915. 12 — E t n o g r a f í a P o l s k a , X V I I / 1 P o r . też C. S o n n e , Landbrugets For- �178 MAREK ARPAD KOWALSKI żące do uwiązywania k o n i na czas mszy. J a k już b o w i e m powiedziano, B o r n h o l m był królewszczyzną, gdzie szlachta nie miała swoich włości. N a t o m i a s t m i e j s c o w i chłopi p r o w a d z i l i intensywną gospodarkę f a r m e r ­ ską, która w y d a t n i e przyczyniała się do i c h wzbogacenia. Dzięki t e m u i c h t r y b życia był naśladownictwem po części obyczajów w a r s t w w y ż ­ szych — stąd często w tekście podkreślane odrębności k u l t u r y regio­ nalnej tej w y s p y . Największe znaczenie gospodarcze w h o d o w l i miało bydło. E k s t e n s y w ­ ną hodowlę bydła, z przeznaczeniem n a eksport, prowadzono o d d a w n a , zwłaszcza w specjalizującej się w t y m południowej D a n i i . Istniały szlaki, którymi z J u t l a n d i i przepędzano całe stada. Była to h o d o w l a z przezna­ czeniem t a k n a mięso, j a k i na mleko. Niemałe znaczenie miała hodowla t r z o d y c h l e w n e j ; powszechna była w D a n i i h o d o w l a owiec, której główny p r o d u k t stanowiła wełna. W każ­ d y m gospodarstwie znajdowały się w a r s z t a t y t k a c k i e . H o d o w l a owiec kwitła w okręgu Tonder na J u t l a n d i i , a nadwyżki wełny sprzedawano w pozostałych regionach k r a j u , a nawet za granicą. K o z y były zwierzęciem rzadko s p o t y k a n y m , natomiast rozwinięta na bardzo szeroką skalę była hodowla d r o b i u : k u r , kaczek, gęsi, uważana za zajęcie w y b i t n i e kobiece. Sprzedawano drób do H o l a n d i i i N a d r e n i i , a ce­ lował w jego h o d o w l i okręg Ribe w południowo-zachodniej J u t l a n d i i . Bydło, owce i świnie wypasano n a wspólnych, w i o s k o w y c h p a s t w i ­ skach położonych n a zewnątrz pól u p r a w n y c h i odgrodzonych od n i c h pło­ t a m i . I n w e n t a r z z całej w i o s k i tworzył stado powierzane w i o s k o w e m u pastuchowi, któremu dodawano do pomocy dwóch l u b t r z e c h chłopców. Pastuch zaopatrzony był w k i j z nałożonymi nań żelaznymi pierścienia­ m i , którym, grzechocząc, zwoływał zwierzęta, i w bat do k i e r o w a n i a sta­ d e m ; towarzyszył m u pies. Rano sygnałem r o g u dawał znać mieszkańcom w i o s k i , iż poczyna gromadzić stado. Z p a s t w i s k powracał wieczorem, s y ­ gnalizując r o g i e m swój powrót. Zwierzęta miały n a szyjach zawiązane d r e w n i a n e kołatki l u b metalowe dzwoneczki, dające znać, g d y któreś o d ­ dalało się od stada. W t e n sposób pastuch mógł łatwo kontrolować oddane m u pod opiekę zwierzęta. Wszystkie sztuki znaczono c h a r a k t e r y s t y c z n y m i nacięciami na uszach l u b w y p a l a n y m i z n a k a m i — s y m b o l a m i przynależności do określonego właściciela, dzięki czemu każdy mógł łatwo odnaleźć w stadzie należące do niego zwierzęta. Były też — oprócz i n d y w i d u a l n y c h — z n a k i określa­ jące przynależność do w s i . W zimie i n w e n t a r z t r z y m a n o cały dzień wewnątrz przeznaczonych do tego budynków, l a t e m zwierzęta znajdowały się p o d dachem t y l k o n a noc. W zimie p r o b l e m e m była pasza, m i m o iż w s k u t e k sprzedaży części b y ­ dła i świń oraz przeznaczenia niektórych sztuk na mięso ilość zwierząt �KULTURA LUDOWA DANII 179 w gospodarstwie zimą zmniejszała się. K a r m i o n o zwierzęta z b i e r a n y m i wcześniej liśćmi jesionu (pasza powszechna n a B o r n h o l m i e ) , wrzosem, sia­ n e m i słomą pozostałą z młócki, żołędźmi. Pojono je, zależnie od p o r y r o k u , w p o l u l u b p r z y s t u d n i n a podwórzu. M i m o wcześniejszych starań o zabezpieczenie p o k a r m u , często brakowało nawet t r a w y . Większość b o ­ w i e m obecnych łąk stanowiły bagna. Zmniejszała się przeto w zimie m l e ­ czność krów, a często zdarzało się, że niejedna sztuka padała z głodu. R e f o r m y rolne objęły i hodowlę. I t u z l i k w i d o w a n o wspólne p a s t w i ­ ska, rozpoczęto zakrojoną n a szeroką skalę meliorację gruntów. P o p r a ­ wiło t o znacznie w a r u n k i paszowe, a h o d o w l a stała się jedną z eksporto­ w y c h specjalizacji D a n i i . RYBOŁÓWSTWO Chłopi duńscy, zwłaszcza mieszkańcy wybrzeży, łączyli często zajęcia rolnicze z rybołówstwem. Rodzaj pracy wyznaczały p o r y r o k u . Małorolni gospodarze i chałupnicy l a t e m uzupełniali swoje dochody połowami w ę ­ gorzy i i n n y c h r y b . Było to rybołówstwo na małą skalę, rzeczne albo przybrzeżne — używano ościeni i n i e w i e l k i c h , p r o s t y c h sieci. Często rybołówstwo stawało się zasadniczym zajęciem. Wówczas d o ­ glądanie gospodarstwa było obowiązkiem żony i dzieci. Pomagały też one p r z y połowach, wyciągając sieci n a brzeg. Tego rodzaju gospodarka r y b n a rozwinęła się w zachodniej J u t l a n d i i , gdzie piaszczyste gleby i karłowate gospodarstwa nie mogły w pełni zaspokoić potrzeb tamtejszych mieszkań­ ców. Tam, gdzie rybołówstwo stanowiło zajęcie równorzędne z r o l n i c t w e m , w okresie połowów r y b a c y w r a z z p o m o c n i k a m i opuszczali wieś i w z n o s i l i p r y m i t y w n e , sezonowe chaty w pobliżu łowisk. Szczególnie powszechne były jesienne połowy na śledzie i węgorze, gdy te ostatnie spływały z wód wewnętrznych do morza. Potencjalne k o n f l i k t y regulowane były p r a w e m do brzegu, którego określone o d c i n k i należały do położonych n a d morzem l u b r z e k a m i w s i . Rybacy z jednej w s i t w o r z y l i spółki połowowe, oparte n a zasadach spół­ dzielczych, w pełni porównywalne z kaszubskimi maszoperiami. N i e w y ­ klucza się zresztą, że organizacja maszoperii przywędrowała n a Pomorze właśnie z D a n i i . 6 N a t e m a t m a s z o p e r i i piszą m . i n . Z . В a t o r o w i с z, Zespołowe rybolówistwc n a polskim wybrzeżu, P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , t . V I I I - I X , Ł ó d ź - L u b l i n 1951: J . K u c h a r s k a , Gospodarcze i społeczne podstawy maszoperii kaszubskich, tamże' F. L o r e n t z , A . F i s c h e r , T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi — kultura ludowe i iązyk, T o r u ń 1934. P o r . też W . B l a n k ę , Die Seefischerei Nordwest-Europas, Ham­ b u r g 1956. 0 �180 MAREK ARPAD KOWALSKI Węgorze łowiono w jazach, plecionych z prętów i drewna, zastawia­ n y c h n a rzekach. Do połowu śledzi używano sieci s t a w i a n y c h — stosowa­ no je szczególnie w fiordach, a zwłaszcza w bardzo r y b n y m L i m f j o r d w północnej J u t l a n d i i . W w o d a c h wewnętrznych i fiordach łowiono j e ­ sienią śledzie sieciami ciągnionymi. N a wybrzeżu natomiast r y b a c y nocą wypływali w morze, zagarniając ławice w e włókę l u b sieć t z w . k u r t y ­ nową . N a płyciznach południowo-zachodniej D a n i i używano nadal zresz­ tą stosowanej metody pod nazwą vadehavet, wykorzystując odpływy m o ­ rza. N a brzegu w y k o p y w a n o głęboki dół, odgrodzony od s t r o n y morza plecionką z gałęzi. W czasie odpływu morza r y b y pozostawały w dole i należało j e t y l k o wyjąć. 7 Industrializacja k r a j u i specjalizacja zajęć sprawiły, iż zniknęła w a r ­ s t w a rolników-rybaków. Rybołówstwo mogło przejść z fazy połowów przybrzeżnych na szersze wody, uniezależniając się od k r u c h y c h łódek w y s t a w i o n y c h na fale i p o d m u c h y w i a t r u . Umożliwiło to duńskim r y b a ­ k o m ekspansje nie t y l k o n a łowiska bałtyckie, ale również na Morze Pół­ nocne i A t l a n t y k . Jednocześnie w i e l u chałupników żyjących t y l k o z poło­ w ó w n a małą skalę stało się pełnomorskimi r y b a k a m i . Swoistą formę połowów stanowiły polowania n a f o k i i w i e l o r y b y . Te pierwsze dosyć często pojawiały się d a w n i e j n a Bałtyku. Do połowu f o k używano właściwie p r y m i t y w n y c h metod, t a k i c h j a k pułapki w f o r m i e s t a w i a n y c h sieci, w które wplątywały się f o k i , l u b żelazne h a k i w b i j a n e w piasek w miejscach, gdzie gromadziły się zwierzęta. Wędrując do w o ­ dy, nadziewały się one na h a k i . Tłuczono też po p r o s t u f o k i pałkami. Tę metodę pamiętają jeszcze starsi r y b a c y z wysepek położonych w cieśninie Kattegat. F o k i dostarczały w i e l u produktów potrzebnych w gospodar­ stwie. Z tłuszczu w y t a p i a n o oliwę do lamp, do konserwowania płaszczy i długich, sięgających za k o l a n a r y b a c k i c h butów, ze skóry szyto zimowe płaszcze, w y k o n y w a n o wreszcie najróżniejsze drobiazgi, j a k n p . taba­ kierki. Zdarzały się przybrzeżne polowania na w i e l o r y b y , z rzadka i na d e l ­ f i n y . I c h tłuszcz w y t a p i a n o na olej, mięso jedzono. Połów dzielony był zgodnie z t r a d y c y j n y m i zasadami, które każdemu r y b a k o w i określały jego część, nadto pewną część oddawano miejscowe­ m u posesjonatowi oraz duszpasterzowi. RZEMIOSŁO Dzisiejsza specjalizacja zajęć, g d y każda f a r m a zaopatruje się w p o ­ trzebne j e j p r z e d m i o t y w mieście, t y p o w a jest d l a epoki przemysłowej. N i m j e d n a k do tego doszło, gospodarstwa miały charakter samowystar' Michelsen, Rasmussen, o p . cit. �KULTURA LUDOWA 181 DANII czalny, a chłop i jego rodzina b y l i nie t y l k o r o l n i k a m i i r y b a k a m i , lecz także rzemieślnikami. Dotyczy to zwłaszcza p r o s t y c h narzędzi i sprzętów, które każdy potrafił wykonać na własny użytek. Proste sprzęty d r e w n i a ­ ne w y k o n y w a n o zwykłym nożem, ze słomy pleciono zasobniki na ziarno i mąkę, k o b i e t y tkały wełnę. Istniała wszakże pewna specjalizacja, p r z y t r u d n i e j s z y c h bądź m n i e j p o p u l a r n y c h w y r o b a c h , j e d n a k i ona zamykała się zasadniczo w obrębie wąskiej stosunkowo społeczności l o k a l n e j . Stopnie specjalizacji były różne. W regionach, gdzie ziemia była jało­ w a — rozwijało się rzemiosło. Podobne zjawisko występowało w latach głodu, k r y z y s u . Rzemiosło stanowiło wówczas dodatkowe, a nierzadko Rye. 1. M o d e l o w a n i e kolanach. n a c z y n i a n a desce t r z y m a n e j n a Przedstawiona t u czarna ceramika chodniej Jutlandii byla w y t w o r e m z kobiecym za­ �182 MAREK ARPAD KOWALSKI wręcz niebagatelne źródło dochodu. D l a w i e l u uboższych chłopów, nie mogących wyżyć z ziemi, rzemiosło stawało się p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Człowiek t a k i stawał się często specjalistą c e n i o n y m w e w s i , a n a w e t w szerszej okolicy. Często rzemieślnik ów zupełnie tracił k o n t a k t z ziemią i całkowicie poświęcał się swojej profesji. Z j a w i s k o to nieobce było i w Polsce; podobnie j a k w D a n i i , rodzaj zajęć wyznaczony był przez bogactwo i n d y w i d u a l n e g o człowieka i w a r u n k i przyrodnicze regionu. Z d r u g i e j s t r o n y n i e zawsze można przeprowadzić wyraźny podział między wyspecjalizowaną produkcją rzemieślniczą, a tą przeznaczoną na użytek domowy. T a k n a przykład k o w a l był n i e m a l w i o s k o w y m urzędni­ k i e m , pracującym za regularną opłatą — nie od sztuki, lecz, b y t a k rzec, pozostawał p r a c o w n i k i e m e t a t o w y m . Niezależnie od tego pełnił funkcje, lekarza i weterynarza. Chociaż każdy chłop z pomocą r o d z i n y i sąsiadów potrafił wznieść chałupę, t o j e d n a k cieśle i stolarze b y l i zatrudniani, j a k o eksperci do w y k o n y w a n i a bardziej specjalistycznych prac, j a k n p . łącze­ nie belek, oraz spełniali funkcję technicznych doradców całości b u d o w y . G a r n c a r s t w o było zajęciem bardzo rozwiniętym. Słynęła czarna ce­ r a m i k a z J u t l a n d i i , p r z y czym w a r t o zwrócić uwagę, że zajęcie t o należa­ ło do kobiet, tajemnice p r o d u k c j i przechodziły z m a t k i na córkę. Czarna ceramika — o d p o w i e d n i k naszych siwaków — rozwinęła się początkowo w zachodniej J u t l a n d i i , później rozpowszechniła się na całym Półwyspie. Mężczyzna pomagał t y l k o w w y p a l a n i u naczyń, natomiast całość p r o ­ d u k c j i pozostawała w rękach kobiecych. Koło garncarskie, m i m o iż znane w D a n i i od X I I w., nie było używane przez w i e j s k i c h rzemieślników. Uży­ w a l i go j e d y n i e zawodowi, cechowi garncarze miejscy. C i sporadycznie t y l k o t r u d n i l i się czarną ceramiką, przeważnie b o w i e m w y p a l a l i naczynia na czerwono i p o k r y w a l i glazurą. T a k więc wiejscy garncarze m o d e l o w a l i glinę na desce t r z y m a n e j n a kolanach. Czarny k o l o r naczyń o t r z y m y w a n o dzięki w y p a l a n i u i c h w szczelnie zamkniętym piecu, do którego nie dochodził tlen, a dzięki t e m u n i e następowało u t l e n i a n i e zawierających żelazo składników g l i n y . Dopiero od początku X I X w . w y r o b y fabryczne, k r a j o w e i zagraniczne (angielskie k a m i o n k i , a później naczynia metalowe) zaczęły wypierać w y ­ r o b y wiejskiego, tradycyjnego garncarstwa. D r e w n o było surowcem rzemieślniczym stosowanym w każdym gospo­ darstwie. W y k o n y w a n o z niego narzędzia drobne i części większych. A l e i t u , j a k w p r z y p a d k u garncarstwa, istniały lokalne ośrodki rzemieślni­ cze. T a k więc d r e w n i a n e chodaki, łyżki, naczynia i koła do wozów p r o ­ d u k o w a n o w e wschodniej J u t l a n d i i , n a g r a n i c y z j e j środkową, bezleśną częścią. W o z y natomiast w lesistych rejonach okręgu Silkeborg w zachod­ niej J u t l a n d i i . P r o d u k t y te rozprowadzano z k o l e i po całym k r a j u . N i e zawsze jeden rodzaj rzemiosła mógł zapewnić u t r z y m a n i e , łączono �KULTURA LUDOWA DANII 183 więc w j e d n y m ręku rozmaite specjalizacje, pozostając zasadniczo p r z y t y m s a m y m surowcu. T a k więc kołodziej mógł być zarazem cieślą, cieśla zajmował się też w y p a l a n i e m cegieł czy m a l a r s t w e m . Interesujące n a t o ­ miast, że specjalistą od k r y c i a dachu słomą nie mógł być n i k t i n n y , t y l k o fachowiec zajmujący się tą właśnie dziedziną. O ile b o w i e m każdy chłop sam potrafił naprawić dach w razie potrzeby, to do w y k o n a n i a nowego dachu sprowadzano już dekarza. Rzemiosło łączyło się w D a n i i ze sztuką, która wyrażała się w ozdob­ n y m meblarstwie, w zdobieniu ornamentem r y t y m przedmiotów użytku R y c . 2. B o g a t o o r n a m e n t o w a n e krzesło z 1795 r. p o ­ chodzące z północnej Z e l a n d i i — w y r ó b w i e j s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w z tego r e g i o n u D a n i i �184 MAREK ARPAD KOWALSKI codziennego, t a k i c h j a k łyżki, maglownice i t d . M e b l a r s t w o zasadniczo b y ­ ło do siebie zbliżone stylowo w całej D a n i i , różniło się n i e w i e l k i m i t y l k o o d m i a n a m i l o k a l n y m i . Prawdopodobnie dlatego, iż za wzór służyły t u meble mieszczańskie i dworskie, które bardziej albo m n i e j zręcznie k o ­ piowano. S t y l m e b l i l u d o w y c h był przeto uzależniony do zręczności sto­ larza i od upodobań estetycznych miejscowego szlachcica. Bogatą o r n a ­ mentykę i rzeźbienie m e b l i przyniósł zasadniczo renesans. T a k więc płytę stołu często p o k r y w a n o płasko rzeźbionym ornamentem, starannie mode­ l o w a n o nogi, t a k stołu, j a k i i n n y c h sprzętów — krzeseł, łóżek, szaf. M a ­ lowanie m e b l i przyszło późno, w r a z z przyjęciem się k o m i n a na w s i , g d y d y m snujący się po izbie nie zasłaniał w i d o k u a n i nie niszczył p o w i e r z c h ­ n i d r e w n i a n y c h sprzętów. I znów, t a k j a k w w i e l u i n n y c h dziedzinach k u l ­ t u r y l u d o w e j , t a k i w meblarstwie, nowoczesne sprzęty pojawiły się p o ­ czątkowo w południowej części k r a j u , skąd dopiero rozprzestrzeniły się na resztę D a n i i . P l e c i o n k a r s t w e m z a j m o w a l i się ludzie starsi, niezdolni już do efek­ t y w n e j pracy w r o l n i c t w i e czy w y s p e c j a l i z o w a n y m rzemiośle. W y r a b i a n o kosze z łoziny, kosze n a ziarno i mąkę pleciono ze słomy. Splatano z niej długi warkocz i przeciągano przez specjalne pierścienie, d l a lepszego skrę­ cenia. Następnie spiralnie, poczynając o d dna, pleciono kosz. Konstrukcję, dla wzmocnienia przeplatano łoziną. Z rozszczepionych gałęzi krzewów owocowych w y k o n y w a n o l i n y i sznury. T k a c t w o należało do ważniejszych zajęć. Wełnę i l e n t k a n o p r a k t y c z ­ nie w każdym domu. Służba, nie posiadająca własnych owiec, często o t r z y ­ mywała część zapłaty w f o r m i e surowej wełny czy już utkanego płótna. Nadwyżki p r o d u k c y j n e sukna sprzedawano w miastach, na targach. Sta­ nowiło ono wreszcie część w i a n a wychodzącej za mąż dziewczyny. T k a ­ c t w e m zajmowały się kobiety. N i e j e d n o k r o t n i e gromadziły się one w j e d ­ nej izbie razem przędąc — była to jednocześnie okazja do zabawy i do spotkania towarzyskiego. Chociaż t k a c t w o było zasadniczo d o m o w y m za­ jęciem, to z biegiem czasu przekształciło się w wyspecjalizowane rzemio­ sło t y p u zawodowego. W miarę r o z w o j u p r o d u k c j i t k a c k i e j p o j a w i l i się wiejscy k r a w c y . Od początku X I X w . k r a w i e c t w o , zaraz po t k a c t w i e , sta­ ło się najpowszechniejszym zawodem w w i e j s k i m rzemiośle profesjonal­ n y m . Można w tej dziedzinie wyodrębnić pewne lokalne ośrodki. K o r o n ­ k a r s t w o rozwinęło się w południowo-zachodniej D a n i i , wokół miasta Т 0 П der; mieszkańcy okręgu H a m m e r u m w środkowej J u t l a n d i i specjalizowali się w pończosznictwie. Pozostałe gałęzie t k a c t w a i k r a w i e c t w a były p o ­ pularne w całym k r a j u . Zawodowe rzemiosło nie było j e d n a k n a w s i duńskiej zbyt liczne. Wła­ dze b o w i e m długi czas utrzymywały m o n o p o l miast n a w y r o b y rzemie­ ślnicze. Poza m i a s t a m i m o g l i pracować kowale, cieśle, stolarze, bednarze, �KULTURA LUDOWA DANII 185 ceglarze, garncarze, kołodzieje, murarze, kuśnierze, tkacze, k r a w c y i szew­ cy. Pozostałe zawody były zarezerwowane d l a członków cechów m i e j s k i c h . P r a w a te upadły w X I X w., g d y z l i k w i d o w a n o w miastach system cecho­ w y . Przyczyniło się t o n a krótko do znacznego ożywienia rzemiosła na w s i , ale dalsze z m i a n y zachodzące w D a n i i przekształciły wkrótce r z e m i o ­ sło w przemysł. STRÓJ Stroje ludowe w D a n i i , to stroje z X I X w . One to odróżniały spekta­ k u l a r n i e wieś od miasta i różnicowały w sposób widoczny, acz właściwie powierzchowny, poszczególne regiony k r a j u . Niewiele zachowało się prze­ kazów z czasów dawniejszych, nic n i e w i a d o m o w l i t e r a t u r z e duńskiej 0 początkach s t r o j u l u d o w e g o . Wiadomo t y l k o , że rozwinął się w X V I I I w . Farbować zaś poczęto stroje w X I X w., j e d y n i e r y b a c z k i z północno-wschodniej Z e l a n d i i i z Fane pozostały p r z y czarnych. Przypuszcza się, że zasadniczo duńskie stroje ludowe pochodzą od. ubiorów mieszczańskich i szlacheckich okresu renesansu i b a r o k u . Istotnie, charakter całości i wygląd szczegółów zdaje się potwierdzać to p r z y p u ­ szczenie. Strój kobiecy składał się z czepka (kornetu), chusty na szyję, serdaka bez rękawów, ze s t a n i k i e m ściśle dopasowanym do ciała. Pod serdakiem noszono bluzkę robioną na drutach, z rękawami. N a długą spódnicę zakła­ dano na co dzień f a r t u c h w y k o n a n y z pospolitego, lichego raczej m a t e ­ riału. Strój męski składał się z robionego na d r u t a c h czepka, długiego do k o l a n k a f t a n a z szerokimi rękawami. Często noszono zamiast k a f t a n a krótką kurtkę, a pod nią kamizelkę bez rękawów, wreszcie koszulę. Spo­ dnie noszono krótkie, do k o l a n , na nogach długie skarpety. O b u w i e co­ dzienne jednakowe było dla mężczyzn i kobiet — drewniane chodaki, ale p r z y dobrej pogodzie i od święta zakładano skórzane b u t y ze s r e b r n y m i sprzączkami. 8 Pochodzenie s t r o j u ludowego od u b i o r u w a r s t w wyższych jest, według duńskich autorów, p o t w i e r d z e n i e m t e o r i i , że k u l t u r a l u d o w a powoduje „pogarszanie się dóbr k u l t u r o w y c h , jest naśladownictwem k u l t u r y klas w y ż s z y c h " . Stroje przechodziły do k u l t u r y ludowej drogą obserwacji 1 naśladownictwa. Różnice regionalne wyrażające się w n i c h polegają m . i n . na t y m , że na niektórych obszarach p r z y j m o w a n o pewne wzory, n a i n ­ n y c h — nie. Decydowały t u całkowicie s u b i e k t y w n e względy. Najbliższe 9 8 Tamże. 9 Tamże. �186 MAREK Rye. 3. Strój XIX w . Dostrzec męski ARPAD KOWALSKI wieśniaka z Zelandii, można r ó w n i e ż f r a g m e n t powego d l a czarnej izby, tzw. z połowy wnętrza t y ­ stue miasto z t a r g i e m stawało się dla chłopów atrakcją kulturalną i w z o r ­ cem — tworzyły się przeto lokalne t y p y strojów. Większe przy t y m zróżnicowanie można dostrzec w u b i o r a c h kobie­ cych, k o b i e t y b o w i e m były bardziej odizolowane od świata zewnętrznego niż mężczyźni. O ile w u b i o r a c h męskich można dostrzec tendencję do pewnej u n i f i k a c j i pod wpływem w z a j e m n y c h kontaktów i szybszego p r z y j m o w a n i a n o w i n e k , o t y l e k o b i e t y stanowiły element bardziej trądy- �KULTURA LUDOWA DANII 187 c y j n y , k o n s e r w a t y w n y . W y r o b y m a n u f a k t u r o w e długo nie mogły trafić na wieś, a to dzięki rozwiniętemu t k a c t w u d o m o w e m u i n a t u r a l n e m u k o n ­ s e r w a t y z m o w i chłopskiej k u l t u r y . Ów k o n s e r w a t y z m rządził l u d z k i m za­ chowaniem się i postępowaniem w określonych sytuacjach. Dotyczyło to także strojów noszonych zgodnie z tradycją i przeznaczonych na k o n k r e t ­ ne okazje, a przechodzących z m a t k i na córkę. W w i e l u momentach przytoczony t u wywód może być zakwestionowa­ ny, n i e podejmuję j e d n a k z n i m p o l e m i k i , staram się b o w i e m przekazać w t y m względzie j e d y n i e poglądy duńskich badaczy. Godzi się jeszcze zauważyć, że istniały stroje codzienne i stroje świą­ teczne, przeznaczone n a specjalne okazje, T a k n p . uzupełnieniem s t r o j u niedzielnego była b a r w n a chusta zakładana przez k o b i e t y n a szyję, w rę­ k u zaś trzymały niewielką chusteczkę, w którą owijały śpiewnik udając się do kościoła. Dopełnieniem były małe srebrne kadzielniczki, z którymi udawano się do świątyni. Dziewczęta niezamężne nie przybierały n i c z y m głowy, dopiero ślub, który zmieniał i c h status społeczny, powodował pewne z m ia ny w ubiorze. Zakładano m i a n o w i c i e pannie młodej czepek, z którym j a k o kobieta za­ mężna nie rozstawała się już do śmierci. Obyczaj oczepin, podobnie j a k w Polsce, był j e d n y m z k u l m i n a c y j n y c h punktów wesela i odgrywał i s t o t ­ ną rolę w obrzędowości w s i duńskiej. Wyróżniał się strój rybaków i m a r y n a r z y . Rybacy t w o r z y l i pod pew­ n y m i względami odrębną społeczność, łatwo rozpoznawalną po o d m i e n ­ n y m s t r o j u . Żeglarze nosili więc długie spodnie, podczas g d y zasadniczym elementem męskiego s t r o j u ludowego były spodnie sięgające do k o l a n . N a k r y c i e m głowy były k a p t u r y podobne do m a r y n a r s k i c h . Jednocześnie w regionach położonych na wybrzeżach te elementy s t r o j u zawodowego łączyły się ze s t r o j e m l u d o w y m , który w ogólnych zarysach był znany w całej D a n i i . Strój t e n zaniknął w X I X w., początkowo wśród mężczyzn, później wśród kobiet. T y l k o na bardziej izolowanych, małych wyspach n i e k i e d y starsze k o b i e t y używają jeszcze fragmentów d a w n y c h strojów ludowych. OBYCZAJE I OBRZĘDY Obrzędy w obrębie k u l t u r y t r a d y c y j n e j pełniły doniosłą integracyjną funkcję — łączyły społeczność, przypominały o wspólnych interesach. W y ­ różnić można d w a rodzaje obrzędów: doroczne, uzależnione od kalenda­ rza, a duński r o k obrzędowy był n i e m n i e j bogaty niż polski oraz obrzędy związane ze szczególnymi w y d a r z e n i a m i ludzkiego życia. Pierwsze były wspólne dla całej w s i ; obchodzone przez całą społeczność łączyły wszyst- �188 MAREK ARPAD KOWALSKI k i c h mieszkańców. D r u g i e miały charakter r o d z i n n y , czasem z uczestni­ c t w e m najbliższej g r u p y sąsiadów. Obrzędy doroczne w znacznej mierze wiązały się z kalendarzem k o ­ ścielnym. Były t o święta o rodowodzie czysto chrześcijańskim, j a k i takie, które wywodziły się z okresu przedchrześcijańskiego, a zostały adaptowa­ ne przez Kościół, który w t e n sposób utrwalał swoje wpływy. Najważniejsze w r o k u obrzędowym było Boże Narodzenie. P r z y g o t o ­ w a n i a zaczynały się już jesienią, g d y b i t o zwierzynę i szykowano mięso na to święto. Warzono też specjalne p i w o dosładzane m i o d e m i c u k r e m z jęczmienia. Krótko przed Bożym Narodzeniem pieczono jasny chleb żyt­ n i oraz ciasta w f o r m i e zwierząt, które przechowywano do wiosny, k i e d y to przed pierwszą orką r o l n i k i koń zjadali je. Ten zabieg magiczny miał zapewnić obfite plony. K u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m świąt była w i g i l i a ob­ chodzona szczególnie uroczyście. Kolacja składała się z kaszy i r y b , n i m j e d n a k przystąpiono do wieczerzy, gospodarz zjadał j a k o pierwszy t r z y łyżki kaszy. Pierwszą, b y w nadchodzącym r o k u obrodziło żyto, drugą — za owies, trzecią — za jęczmień. Świętom towarzyszył szereg obrzędów i zabiegów magicznych, n p . w y c z y t y w a n o z n a k i wróżące przyszłość. T a k więc w ogrodzie o k r y w a n o słomą drzewa owocowe i potrząsano n i m i , b y dźwigały dużo owoców w przyszłym r o k u . N a stole w i g i l i j n y m stały d w i e świece — przed gospodarzem i jego żoną. Czyja świeca pierwsza się w y ­ paliła, t e n miał pierwszy umrzeć. W y s y p y w a n o też nieco jedzenia szczu­ r o m i myszom, bo gdzie jest i c h dużo, t a m jest obfitość jedzenia. I t e n zabieg miał przynieść bogactwo. Ponadto w kącie izby odsypywano nieco kaszy i chleba d l a goblinów — d o m o w y c h duchów r o d z i n n y c h . Obecność goblinów miała zapewnić szczęście i powodzenie gospodarstwu i d o m o w i . Wierzono też, że prezenty świąteczne przynoszą trolle, d u c h y opiekuńcze człowieka. Zarówno gobliny, j a k i iroZZe są elementem f o l k l o r u s k a n d y ­ nawskiego z czasów przedchrześcijańskich. Po w i g i l i i , w ciągu d w u d n i Bożego Narodzenia odbywały się zabawy młodzieżowe ze śpiewami, tańcami i pochodami masek. Uroczystości t r w a ­ ły do Nowego R o k u , który bywał w i t a n y hałaśliwie, strzelaniną, b i c i e m o d r z w i g l i n i a n y c h garnków, t a k że często zdarzało się, iż gospodarz z n a j ­ dował następnego dnia swój wóz na dachu albo konstatował, że k o m i n jest zatkany gliną l u b smołą. Istniał też zwyczaj „Dwunastej N o c y " , licząc od w i g i l i i . Dzień t e n przypadał na 6 stycznia. Cały okres dzielący jedno święto od drugiego był porą wróżb. T a k więc codziennie, poczynając od w i g i l i i , gospodarz zazna­ c z a ! w i z b i e n a sosrębie rodzaj pogody w d a n y m d n i u , co miało wróżyć, j a k a będzie pogoda w ciągu następnych d w u n a s t u miesięcy. N a Z e l a n d i i istniał zwyczaj, że g d y wszyscy jeszcze siedzieli p r z y kolacji, gospodarz wdrapywał się na dach i wykrzykiwał donośnym głosem i m i o n a trzech �KULTURA LUDOWA 189 DANII mędrców: Kacper — M e l c h i o r — Baltazar. T a k daleko, j a k słychać było jego głos, miało być zażegnane niebezpieczeństwo pożaru w ciągu całego roku. „Dwunastej N o c y " t z w . ludzie z gwiazd chodzili po w s i . Było to za­ zwyczaj trzech młodycE chłopców p r z y b r a n y c h w białe szaty i stożkowate kapelusze zwieńczone k o r o n a m i — s y m b o l i z o w a l i trzech króli niosąc na drągu papierową gwiazdę, w e wnętrzu której paliła się świeca. Zaglądali oni do każdego gospodarstwa śpiewając o trzech królach w Betlejem i o Herodzie, a występ kończyli życzeniami szczęścia i bogactwa d l a d o m u . Gospodarze wywdzięczali się i m poczęstunkiem, jadłem i pieniędzmi. Czę­ sto ubodzy chłopi p i e l g r z y m o w a l i w t e n sposób po okolicy, zbierając jał­ mużnę. Zwyczaj ten, j a k się wydaje, p r z y p o m i n a nieco nasze chodzenie z szopką. Następny dzień po „Dwunastej N o c y " był poświęcony duńskiemu świę­ t e m u , księciu K n u d o w i . Obrządek t e n t a k silnie przyjął się w D a n i i , że istnieje nawet powiedzenie mówiące, że „Święty K n u d w y r z u c a Boże Narodzenie". Tłusty Czwartek był okazją do zabawy przed długim okresem postu. Obchodzenie tego d n i a miało w D a n i i bardzo żywe tradycje. Dekorowano i z b y brzeziną, młodzież sporządzała sobie m a s k i . Korowód t a k i krążył po całej w s i ze śpiewem i tańcami. Dzień kończył się obrzędem „bicia k o t a w baryłce". Chodzono m i a n o w i c i e z niewielką beczką, okładając ją k i j a ­ m i . Zwyczaj ten, którego genezę t r u d n o wytłumaczyć, jest reminiscencją d a w n y c h rytuałów m a g i i płodności i bogactwa. Ze w s i przeniósł się szyb­ ko do miast, gdzie był obchodzony równie żywiołowo i powszechnie, j a k n a w s i . Obecnie p o d t r z y m y w a n y jest t y l k o wśród młodzieży szkolnej, z i n ­ n y c h zaś d a w n y c h elementów tłustego c z w a r t k u zachowała się t y l k o t r a ­ dycja w y p i e k u pączków i faworków. Wielkanoc jest natomiast pozbawiona otoczki jakiejś bardziej rozbudo­ wanej obrzędowości. Ceremonie zanikły o d 1536 г., g d y D a n i a zerwała z katolicyzmem, przechodząc n a l u t e r a n i z m . Utrzymał się j e d y n i e zwyczaj święcenia w kościele jadła: ziarna, j a j e k i kiełbasy. W a r t o przy t y m za­ uważyć, że podobnie j a k w Polsce, istniał w D a n i i obyczaj m a l o w a n i a j a ­ jek. Sposobów było wiele — były więc kraszanki, pisanki, i t d . 1 0 Dzień 1 maja był uroczystością p o w i t a n i a nadchodzącego lata. Rozpa­ lano na wzgórzach ogniska i tańczono wokół nich. Członkowie młodzie­ żowego bractwa, każdy z zieloną gałęzią w ręku, t w o r z y l i korowód o d w i e ­ dzający gospodarstwo po gospodarstwie. Zatrzymując się przed każdymi d r z w i a m i , odśpiewywano piosenkę witającą lato i życzącą gospodarzom szczęścia i d o b r o b y t u , na zakończenie zaś zdobiono d r z w i p r z y n i e s i o n y m i 1 0 K . U l d a 11, Les oeufs für Volkskunde, de paques t . L I V , B a s e l 1958. au Danemark, [ w : ] Schweitzerisches Archiv �190 MAREK ARPAD KOWALSKI z i e l o n y m i gałęziami. N a głównym placu w i o s k o w y m sadzono m a j o w e drzewko zdobione gałęźmi i k w i a t a m i . Mężczyźni zaś d e k o r o w a l i konie w y k o n a n y m i przez k o b i e t y wieńcami, urządzając galopady od w s i do w s i . Szczególne znaczenie magiczne miała noc świętojańska. Przed zacho­ dem słońca ściągano gałęzie n a polach i t a m układano w stogi. Chodziło 0 to, b y zboże rosło t a k wysokie, j a k w y s o k i był stóg. Wieczorem rozpala­ no ogniska, p r z y których gromadziła się cała n i e m a l społeczność w i o s k i . Ogień odpędzał od w s i złe duchy, a d y m przynosił płodność t y m polom, nad które dotarł. Przeto ogniska rozpalano w k i l k u p u n k t a c h w s i , b y każ­ d y mógł mieć zapewnione bogactwo. Ogniska zresztą pojawiały się p r z y w i e l u obrzędach i okazjach. T a k więc w południowo-wschodniej D a n i i i na wyspie R01T10 rozpalano o g n i ­ ska na świętego P i o t r a (22 I I ) — przed w y r u s z e n i e m rybaków na morze. Również Zielone Świątki n i e obywały się bez ognisk. Wracając do nocy świętojańskiej — po zachodzie słońca zbierano zioła, wierzono, że właściwości lecznicze gromadzą się w n i c h w szczególnie dużym natężeniu właśnie w tę noc. Z k o l e i wieczorem rosa leczyła oczy, a noc wzmagała siłę magiczną iwiętych źródeł, czczonych jeszcze w p o ­ gańskich czasach. Jeszcze w początkach obecnego stulecia ludzie groma­ d z i l i się wokół świętych źródeł, p i l i z n i c h wodę, o b m y w a l i się nią. Wreszcie zwyczaje żniwne. Starano się, b y żniwa n a w s z y s t k i c h polach ukończyć jednocześnie. C i b o w i e m , którzy opóźniali się, r y z y k o w a l i , że zostaną okrzyknięci „żniwnymi p a r o b k a m i " — wyśmiewanymi za l e n i ­ stwo, opieszałość w pracy bądź niezręczność. W t a k i c h przypadkach spo­ rządzano sporą kukłę trzymającą w ręku żartobliwe l u b pełne d r w i n p i ­ smo, w którym wyliczone były p r z y w a r y opóźnionych w żniwach r o l n i ­ ków. Kukłę tę ustawiano na p o l u niefortunnego gospodarza. Po ukończe­ n i u zasadniczych żniw pozostawiano w p o l u k i l k a nieściętych łodyg, m a ­ jących zapewnić w przyszłym r o k u w i e l k i urodzaj. O s t a t n i snop zebrany z pola był specjalnie w i e l k i i ciężki. Czasem nawet wkładano w e ń do środ­ k a kamień, zapewniając sobie to, iż następne zbiory będą t a k w i e l k i e 1 ciężkie, j a k ów snop. N a t y m j e d n a k nie kończyły się magiczne rytuały żniwne. Snop ten, specjalnie p r z y b r a n y i dekorowany, ładowano na ostat­ n i zjeżdżający z pola wóz, b a r w n i e p r z y b r a n y i u m a j o n y . Snop był zna­ k i e m dla całej w s i , iż żniwa są zakończone. Żona gospodarza, po wjeź­ dzie ostatniego w o z u z pola ze zbiorami, w sposób uroczysty zamykała bramę obejścia. N a podwórzu g r o m a d z i l i się wszyscy mieszkańcy — go­ spodarze, dzieci, służba, spędzano też cały i n w e n t a r z . Symbolizowało to nagromadzenie bogactw w domu, które wystarczą dla każdego. Istniało też wierzenie, że dziewczyna, która wiązała ostatni snopek, w ciągu r o k u w y j d z i e za mąż. Sezon żniw zamykał się „żniwami d o m o w y m i " — w y s t a ­ wną ucztą, w której uczestniczyli wszyscy mieszkańcy w s i . �KULTURA LUDOWA DANII 191 Obrzędy rodzinne wiązały się z poszczególnymi fazami życia czło­ wieka. Chrzest stawał się jednocześnie włączeniem do społeczności. Nadawano przeto dzieciom i m i o n a dziadków l u b k r e w n y c h , b y zapewnić nieustanną więź rodzinną. Wierzono też, że wybór odpowiedniego i m i e n i a zapewnia określoną przyszłość. Po ceremonii kościelnej, w chałupie ochrzczonego dziecka odbywał się festyn, n a który spraszano k r e w n y c h i najbliższych sąsiadów. Zaproszenie odbywało się poprzez przekazywanie wyróżnionym ozdobnej, ornamentowanej laski. T e n rodzaj „listów" znany był i n a w s i polskiej. Następną fazą było przejście od dzieciństwa do młodości. Dziecko s t a ­ wało się od tej p o r y członkiem młodzieżowego bractwa, otrzymując zbiór p r a w i obowiązków. W i d o m y m znakiem tego przejścia była k o n f i r m a c j a . Obyczaj t e n n i e niósł ze sobą większych uroczystości, ale o d tej p o r y młodzi ludzie zakładali już strój dorosłych. Największym w y d a r z e n i e m był ślub. Młodzi o t r z y m y w a l i własne g o ­ spodarstwo, przestając być odtąd k o m p a n a m i w młodzieżowych b r a c t w a c h . Do czasu zawarcia małżeństwa dziewczyna nosiła długie włosy. W przed­ dzień ślubu ścinano j e j warkocz i zakładano czepek mężatki. Szaty w e s e l ­ ne były nader strojne, a panna młoda zakładała na głowę specjalny k o r ­ net w kształcie k o r o n y , w y k o n a n y z c y n y l u b nawet posrebrzany. Często taką koronę wypożyczano z kościoła od żony pastora, do której obowiąz­ ków należało też strojenie p a n n y młodej. Ostatnia wreszcie ceremonia życiowa wiązała się ze śmiercią człowie­ ka. Uwagę zwracają t u niektóre specyficzne zwyczaje — t a k więc, gdy zmarła kobieta brzemienna, wkładano j e j do g r o b u nożyczki, igły, n i c i i u b r a n k o dziecięce — rzeczy potrzebne dziecku, b y zmarła nie musiała wracać i prosić o nie. Trumnę, wyprowadzając ją do kościoła, wynoszono przez okno l u b specjalne d r z w i , b y śmierć nie wróciła do domu. M i m o b o w i e m f a t a l i s t y cznego oczekiwania na nią, społeczność w i e j s k a jako zbiorowość broniła się przed śmiercią. * Obecnie większość obrzędów, obyczajów i p r a k t y k magicznych już nie istnieje. Te które zachowały się, przetrwały w zmienionej f o r m i e i pozba­ w i o n e zostały swojego pierwotnego znaczenia, sprowadzając się zasadni­ czo do f u n k c j i zabawowych. Co więcej, adaptowane przez miasto, nie są już elementem k u l t u r y l u d o w e j , a stały się składnikiem k u l t u r y narodo­ w e j . Najbardziej t r a d y c y j n y charakter m a Boże Narodzenie, które s t w o ­ rzyło sobie solidną tradycję, koncentrującą się wokół udekorowanej i i l u ­ m i n o w a n e j jodły, wokół której tańczono i p r z y której wręczano sobie p r e - �192 MAREK ARPAD KOWALSKI zenty. Nota bene zwyczaj takiego obchodzenia Bożego Narodzenia p r z y ­ szedł do D a n i i z Niemiec, początkowo do miast i rozprzestrzenił się na w s i , a w końcu X I X w . w całym k r a j u . WIES DUŃSKA DZISIAJ Dzisiejsza wieś duńska p r z y p o m i n a raczej krajobraz przemysłowy. D o ­ minują t u zdecydowanie gospodarstwa farmerskie. Za b u d ow a nia r o z p r o ­ szone stoją n a skomasowanych g r u n t a c h . Obszar f a r m w a h a się od 20 do 100 hektarów j a k o najbardziej opłacalnych. Specjalizacja r o l n a bądź h o ­ d o w l a n a wyznaczana jest w a r u n k a m i g l e b o w y m i i k l i m a t y c z n y m i poszcze­ gólnych regionów. T a k więc w y s p y południowe Falster, L o l l a n d i m n i e j ­ sze, specjalizują się w u p r a w i e buraków c u k r o w y c h , F i o n i a i Zelandia — to obszary u p r a w y pszenicy, J u t l a n d i a i pozostałe w y s p y — to inne ga­ t u n k i zbóż i z i e m n i a k i . Podobnie rzecz się m a z gospodarką hodowlaną. Istnieje rejonizacja w h o d o w l i bydła, t r z o d y chlewnej, owiec. Każda f a r ­ m a posiada możliwość pełnego korzystania z maszyn r o l n i c z y c h , są k o n ­ sultanci r o l n i , doradzający f a r m e r o w i odpowiednie działania, zapewniona jest możliwość dostarczania sztucznych nawozów w potrzebnej ilości i p o ­ trzebnego rodzaju. Ponadto wieś duńska, p r a k t y c z n i e rzecz biorąc, w ca­ łości jest uspółdzielczona. P r z y czym i t u istnieje ścisła specjalizacja. Są więc spółdzielnie mleczarskie, hodowlane, mięsne, drobiarskie, spółdziel­ nie maszynowe, spółdzielnie zajmujące się dostawą pasz i nawozów. Odpowiednio, w regionach wybrzeża istnieją spółdzielnie rybackie, w y ­ posażone w nowoczesny sprzęt i k u t r y , działające na t y c h samych zasa­ dach, co spółdzielnie rolne i hodowlane. Industrializacja w s i duńskiej doprowadziła w s z y b k i m czasie do za­ n i k u t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , której j e d y n i e pewne elementy prze­ trwały w pamięci starszego pokolenia, bądź zachowały się p r z y życiu, w szczątkowej wszakże f o r m i e . Wieś została z u n i f i k o w a n a , co było ułat­ w i o n e małymi różnicami w k u l t u r z e poszczególnych regionów. Ważniej­ sze j e d n a k to, że obecnie k u l t u r a w s i nie różni się od k u l t u r y miast. W y ­ tworzyła się w s t o p n i u chyba rzadko gdziekolwiek s p o t y k a n y m k u l t u r a ogólnonarodowa, obejmująca cały k r a j i identyczna n i e m a l w każdym regionie. Siady t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j odnaleźć można właściwie t y l k o w muzeach. I t u w a r t o zwrócić uwagę na f a k t , że t a t r a d y c j a jest nader ż y w o eksponowana i p r z y p o m i n a n a społeczeństwu. Świadczyć o t y m m o ­ gą chociażby p r o g r a m y szkolne, obejmujące nauczanie o k u l t u r z e l u d o w e j oraz częste w y c i e c z k i do muzeów i skansenów. K u l t u r a l u d o w a w D a n i i jest b o w i e m t r a k t o w a n a jako pełnoprawna część k u l t u r y ogólnonarodowej. P r z y p o m i n a o dziejach k r a j u i o podłożu, z którego wyrosło współczesne społeczeństwo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2cdb37a45625f0385d4efdcd8c8118b.pdf 3efe0ceb0d9364ba76c5c8ae7f42693e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:730 Title A name given to the resource Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A. Tokariewa / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.141-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A v. . • ,;- R - T Y .• A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI II K - U -Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 . ROZWÓJ I M O R F O L O G I A R E L I G I I SPOŁECZEŃSTWA RODOWO-PLEMIENNEGO. - K O N T R O W E R S Y J N E Z A Ł O Ż E N I A T E O R I I S. A . T O K A R I E W A P r o b l e m a t y k a genezy, r o z w o j u i e w o l u c j i wczesnych, t j . najstarszych, f p r m r e l i g i i u a k t u a l n i a .się co p e w i e n czas z nową siłą. Ta manifestacja znaczenia i ważności, umożliwia j e j k o l e j n y powrót do kręgu k o n t r o w e r ­ s y j n y c h polemik, zakreślonych g r a n i c a m i zainteresowań antropologów i socjologów,-psychologów i'religioznawców. Zagadnienia te, tworząc f a k ­ tycznie trzon- p r a w i e każdej historycznie l u b ewolucyjnie zorientowanej t e o r i i religii,.stały się osią, wokół której narósł p r a w d z i w y gąszcz hipotez i sprzecznych poglądów, w e r b a l n y c h schematów i e f e k t o w n y c h porównań. Każda ze szkół badawczych wnosiła swój o b i e k t y w n y wkład w pogłębia­ n i e znajomości tej p r o b l e m a t y k i ; każda z n i c h równocześnie zaciemniała r o z p a t r y w a n y przez siebie przedmiot, ukazując go przez p r y z m a t s w y c h własnych, t e o r e t y c z n y c h założeń oraz z w y k l e apriorycznie zdogmatyzow a n y c h koncepcji. H i s t o r i a kształtowania;się poglądów na sprawę p i e r w o c i n r e l i g i i i j e j f o r m najwcześniejszych stała się w rezultacie odbiciem ideologicznych i teoretycznych sporów, prowadzonych n a wyższej płaszczyźnie abstrakcji, t j . n a poziomie rozważań k u l t u r o l o g i c z n y c h i filozoficzno-antroplogiczn y c h . Sytuacja tego rodzaju zmusza-więc do p o w r o t u do materiałów źró­ dłowych, ale już wstępna i c h analiza skłania także do koniecznego, k r y ­ tycznego przeglądu dotychczasowych ustaleń teoretycznych. N i e m a b o ­ w i e m innego sposobu n a to, b y ustrzec się przed „odkryciami" dawno już „odkrytymi" i błędami poprzednich pokoleń. Tą właśnie drogą dotrzeć można do sformułowań i konstatacji wartościowych, o r y g i n a l n y c h a więc nadających się do dalszego rozwinięcia. Procedura w e r y f i k a c j i pozwala z k o l e i odrzucić wszystkie te opinie, które w p r z e k o n a n i u badacza w y n i ­ kają ze s p e k u l a t y w n y c h dociekań, są spuścizną fałszywego r o z u m o w a n i a ; nie; stanowią zatem i n t e r s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i . Łatwość tego t y p u postępowania jest niestety t y l k o pozorna. �142 ALEKSANDER P0SERN-ZIEL1ŃSK1 Najpoważniejszym b o w i e m problemem w p r z y p a d k u podejmowania t e ­ m a t u oscylującego między ubogą bazą empiryczną a szerokim p o l e m spek u l a t y w n y c h dociekań jest k w e s t i a ustalenia właściwych mierników w e r y ­ f i k a c j i . Chodzi t u z w y k l e o wybór takiego zespołu kryteriów, p r z y które­ go pomocy można b y z powodzeniem skonstruować swego rodzaju sito, umożliwiające przesianie teoretycznych osiągnięć m i n i o n y c h okresów, i w efekcie wyodrębnienie cennych ustaleń a odrzucenie m i s t y f i k a c j i . Przekonanie o i s t n i e n i u całkowicie doskonałego i n s t r u m e n t a r i u m w e r y f i ­ k a c j i jest j e d n a k złudzeniem. Należałoby przedtem uporać się z co n a j ­ m n i e j d w i e m a przeszkodami broniącymi dostępu do „krainy pewników i prawd absolutnych". Jedną z n i c h jest w z m i a n k o w a n y już s u b i e k t y w i z m przekonania bada­ cza, wynikający z jego p r o w e n i e n c j i metodologicznej i d y s c y p l i n a r n e j . Drugą s t a n o w i zbyt duży margines d l a swobodnych, n i c z y m n i e skrępo­ w a n y c h dociekań, porządkujących w określone konfiguracje szczupły m a ­ teriał e m p i r y c z n y . W t e n sposób ograniczeni, ustosunkowując się w k o n ­ sekwencji do zastanej spuścizny teoretycznej, p r z e j m u j e m y bezwiednie obok poglądów słusznych, stanowiących p r a w d y względne, i takie, które nie posiadają swego głębszego uzasadnienia. N a t a k i e j właśnie rzec moż­ na „niezbornej" płaszczyźnie wznosi się z w y k l e nową konstrukcję faktów uporządkowanych w g przyjętych założeń metodologicznych, która w efek­ cie odzwierciedli końcowy p r o d u k t naszych n a u k o w y c h dociekań, t j . teo­ rię o określonym zasięgu. Świadomość tego procesu poznania naukowego umożliwia właściwe zajęcie odpowiedniej postawy wobec analizowanych i poddawanych k r y ­ tyce koncepcji, dając równocześnie okazję do stwierdzenia stopnia o r y g i ­ nalności k o n k r e t n e j hipotezy. Z drugiej s t r o n y pozwala widzieć każdą n o ­ wą koncepcję j a k o kolejne, mocniejsze l u b słabsze ogniwo w łańcuchu t e o r i i zmierzających do w y k r y c i a o b i e k t y w n e j i s t o t y badanego przedmio­ t u , w naszym p r z y p a d k u — p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . Refleksja taka jest t y m bardziej pożyteczna wówczas, k i e d y nowatorska interpretacja a u t o­ ra prezentowana jest n a planie totalnej opozycji w stosunku do d o t y c h ­ czasowych ustaleń. Postawa t a k a wzbudza z w y k l e nieufność i skłania r a ­ czej do tego t y p u k r y t y k i , która b y umożliwiła określenie właściwego miejsca k r y t y k o w a n e j t e o r i i w d z i e j o w y m r o z w o j u n a u k i i dałaby ocenę j e j o d k r y w c z y c h treści. MISTYFIKACJA ANALOGII ETNOGRAFICZNYCH S p e k u l a t y w n y charakter dociekań historycznych i e w o l u c y j n y c h n a d genezą i fazami r o z w o j u wczesnych f o r m r e l i g i i w y n i k a przede w s z y s t k i m z c h a r a k t e r u bazy źródłowej jaką dysponują religioznawcy. Nikły stopień �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 143 RELIGH właściwie z i n t e r p r e t o w a n y c h zabytków materialnej spuścizny epok p r a h i ­ storycznych, świadczących o i r r a c j o n a l n y c h przekonaniach ówczesnych społeczeństw, jest podstawową barierą uniemożliwiającą rekonstrukcję i zrozumienie r e l i g i j n y c h wyobrażeń l u d z i p a l e o l i t u czy n e o l i t u . W p r a w d z i e ilość w y k r y w a n y c h obiektów i zabytków przypuszczalnie wiążących się z wierzeniami, k u l t e m czy obrzędowością systematycznie rośnie, jednakże t e n k w a n t y t a t y w n y c z y n n i k nie m a zasadniczo większe­ go wpływu na to, b y w gruncie rzeczy nadal szczupłe materialne pozosta­ łości najdawniejszych k u l t u r odsłoniły przed n a m i swą właściwą treść. Ukazują się n a m t y l k o pewne mgliste kształty, pozbawione s w y c h u l o t ­ n y c h treści, tworzących niegdyś w r a z ze z m i s t y f i k o w a n y m obrazem świa­ ta formę p i e r w o t n e j świadomości społecznej. Dociekania na temat s t r u k ­ t u r y , r o l i i znaczenia tej świadomości wieść zatem muszą od analizy do­ stępnego współcześnie materialnego wyposażenia tychże k u l t u r , k u s t u ­ d i o m nad z r e k o n s t r u o w a n y m poziomem sił wytwórczych. Ustalone f a k t y i prawidłowości umożliwiają dopiero wnioskowanie o stopniu r o z w o j u spo­ łecznego i charakterze stosunków społecznych, determinujących przecież w ostatniej instancji funkcje p i e r w o t n y c h wierzeń. Droga zatem od n a u ­ k o w o opracowanego z a b y t k u archeologicznego do jego i n t e r p r e t a c j i r e l i ­ gioznawczej jest w p r a w d z i e możliwa, ale nastręcza badaczowi niemało trudności, przynosząc w rezultacie n i e z b y t efektowne w n i o s k i o dość ogól­ n i k o w y m charakterze. Natomiast próby uszczegółowienia i skonkretyzo­ w a n i a analizy stwarzają ogromne niebezpieczeństwo popadnięcia w sidła spekulacji, wynikających z wnioskowań o p a r t y c h na a r b i t r a l n i e w y b r a ­ n y c h analogiach i skłonnościach człowieka współczesnego do „obdarzania" poczynań l u d z i p i e r w o t n y c h naszymi m o t y w a c j a m i p s y c h o l o g i c z n y m i . Przede w s z y s t k i m zwrócono się k u analogiom etnograficznym, t r a k t u ­ jąc j e j a k o przesłanki, umożliwiające w n i o s k o w a n i e ex post o etapach spo­ łecznego r o z w o j u i następstwach f o r m p i e r w o t n y c h wierzeń . Od e w o l u cjonistycznych prób wyłącznego posługiwania się materiałem etnograficz­ n y m w r e k o n s t r u k c j i etapów pierwotnego społeczeństwa, aż do n a w y k u sięgania t y l k o w p e w n y c h przypadkach do tychże analogii — wiodła d a ­ leka droga, którą przez dziesięciolecia k r o c z y l i przedstawiciele szeregu szkół i kierunków religioznawczych, archeologicznych, etnograficznych i antropologicznych. B r a k miejsca nie pozwala i c h t u t a j wymienić. S t w i e r 1 2 Z e szczególnie dużą mocą z j a w i s k o t o u j a w n i ł o się w z w i ą z k u z interpretacją o b i e k t ó w s z t u k i społeczeństw p a l e o l i t y c z n y c h ; p o r . p r z e g l ą d niektórych k o n c e p c j i u E. N o w i c k i e j , Społeczny aspekt sztuki ludów prehistorycznych, „Studia S o c j o l o g i c z n o - P o l i t y c z n e " , t . 1 8 : 1965, s. 97-113. 1 Z nowszych prac n a t e n temat por. I . S e l l n o w , disierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage B e r l i n 1961. 2 Grundprinzipien ethnographischen einer PerioMaterials, �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELTŇSKI dzić j e d y n i e wypada, że stosunek t y c h badaczy do t z w . k u l t u r p r y m i t y w ­ n y c h określał równocześnie w sposób jednoznaczny ewentualną p r z y d a t ­ ność stosowania analogii l u b też bezzasadność tej metody w próbach r e ­ k o n s t r u k c j i d a w n y c h dziejów l u d z k i e j k u l t u r y . Ujmując to zagadnienie w sposób generalny wydaje się, że n a ogół przeważyło stanowisko negujące stawianie na jednej płaszczyźnie społe­ czeństw „prehistorycznych" i współczesnych ludów „opóźnionych w roz­ w o j u " . Te ostatnie, choć pod względem poziomu sił wytwórczych stoją na p o d o b n y m etapie społeczno-ekonomicznego r o z w o j u , co l u d y dawno wymarłe, różnią się wszakże od społeczeństw paleo- czy neolitycznych prze­ biegiem swej h i s t o r i i . M i m o że nie została ona u t r w a l o n a z n a k a m i pisma, to j e d n a k odcisnęła swe piętno na k u l t u r o w y m kodzie każdej etnicznej grupy. Przyjęcie tego rodzaju stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j deprecjacji wszelkiego ewolucyjno-historycznego podejścia i negacji zasadności w n i o ­ skowań w oparciu o dane etnograficzne. Jest t y l k o w y r a z e m sceptycyzmu, w stosunku do przedwczesnych uogólnień. Należy sobie b o w i e m zdać spra­ w ę z tego, iż chcąc posunąć naprzód badania n a d źródłami p i e r w o t n y c h r e l i g i i należy uprzednio wypracować odpowiednie metody stosowania ana­ l o g i i etnograficznych. Dotychczas k w e s t i a t a nie znalazła zadowalającego rozwiązania, w szczególności w odniesieniu do i n t e r p r e t a c j i zjawisk ze sfery społecznej i ideologicznej . Z metodologicznego p u n k t u w i d z e n i a bezzasadne są b o w i e m poczynania polegające n a d ob ie ra niu sobie potrzeb­ n y c h d a n y c h z nieskończenie obfitego w o r k a etnograficznych faktów, j e ­ d y n i e na zasadach p r z y p a d k u , s u b i e k t y w n e j dowolności oraz chęci zna­ lezienia p o z y t y w n y c h potwierdzeń n a apriorycznie sformułowane tezy. Prowadzi to, j a k już podkreślałem, do s k r z y w i e n i a obrazu badanych zja­ wisk, których interpretacja oparta jest na f a k t a c h nie podlegających w e ­ ryfikacji. 3 3 wiło We współczesnej się zagadnienie Podobieństwo i Azji, polskiej literaturze etnograficznej stosowania elementów kultu metody „analogii"; niedźwiedzia u ludów tylko marginesowo por. np. B. północnych „Etnografia P o l s k a " , t . 9 : 1965; t e n ż e , Zagadnienie gicznej Australii, na podstawie materiałów etnograficznych. obszarów analizie obrządków ludności kultury t e n ż e , Obrządek pogrzebowych; łużyckiej w Polsce, pogrzebowy k ó w 1969, cz. I . W y r a z e m archeolo­ społeczno-kultowe Malinowski w swych pracach poświęconych pogrzebowy „Przegląd Archeologiczny", ludności kultury pomorskiej, szczególnego s c e p t y c y z m u w y p o w i a d a n i a się n a t e m a t y r e l i g i o z n a w c z e ludności ludów archeologii p o r . T . M a l i n o w s k i , Obrządek kultury t. 14: 1962, s. 5-135; Wrocław-Warszawa-Kra- tegoż a u t o r a , c o d o m o ż l i w o ś c i w oparciu o analogie etnograficzne, m o ­ że być j e g o p o l e m i k a z n i e m i e c k i m b a d a c z e m pogrzebowego Ameryki rekonstrukcji „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 334-335. N a g r u n c i e p o l s k i e j p r o b l e m t e n podjął o s t a t n i o m . i n . Т . obrządku Układy poja­ K o h u t n i c k i , R. G r e n z e m , p o r . t e n ż e , W łużyckiej P o s n a n l e n s e s " , t . 2 0 : 1969 ( w y d . 1970), s. 317. w Polsce, „Fontes spraioie Archeologia �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 145 RELIGII W w i e l u przypadkach analogie etnograficzne ukazują wyłącznie w i e ­ l o ś ć a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań badanego p r o b l e m u i jego złożoność. Wśród nich, być może, znajduje się także w a r i a n t właściwy. Odpowiedź j e d n a k na p y t a n i e — „który"? — g d y b y można j e j było udzielić, stałaby się k l u c z e m do zakamarków p i e r w o c i n k u l t u r y . N a razie jednak ostatecz­ n y wybór i n t e r p r e t a c j i oprzeć należy na analizie materiałów, tworzących t r z o n źródłowy p r z e d m i o t u dociekań, a więc na f a k t a c h archeologicznych. W p r z e c i w n y m w y p a d k u grozi n a m — j a k pisze A . L e r o i - G o u r h a n •— to, iż będziemy n p . spoglądać „na w i z e r u n k i paleolityczne o k i e m typowego człowieka Zachodu, patrzącego przez szkła lekko p r z y d y m i o n e w A u s t r a ­ l i i " , który to k o n t y n e n t jest nadal d l a w i e l u badaczy n i e w y c z e r p a n y m r e z e r w u a r e m k u l t u r o w y c h elementów „wyjaśniających" najstarsze etapy r o z w o j u wierzeń . 4 5 Dlatego wydaje się, iż sprawą kluczową jest w y p r a c o w a n i e — odpo­ w i e d n i e j d l a celów religioznawstwa ogólnego i porównawczej h i s t o r i i r e ­ l i g i i — metodologii i m e t o d y k i w y k o r z y s t y w a n i a materiału etnograficz­ nego, a przede w s z y s t k i m t z w . analogii. Bez tego t r u d n o będzie b o w i e m n a d a l zajmować się w sposób n o w a t o r s k i i autentycznie płodny p r o b l e ­ m e m istoty r e l i g i i , j e j różnorodnych f o r m społecznej manifestacji w o k r e ­ sie początków l u d z k i e j k u l t u r y i społeczeństwa rodowo-plemiennego. Oceniając stopień zaawansowania badań religioznawczych n a d trzema p o d s t a w o w y m i fazami r o z w o j u r e l i g i i : j e j n a r o d z i n a m i i wczesnym eta­ pem kształtowania się, okresem pełnego r o z k w i t u , a w końcu u p a d k u , roz­ padu na r u d y m e n t a r n e części i powolnego i c h zaniku, rzucają się od r a z u w oczy znaczne dysproporcje w n a u k o w y m poznaniu t y c h k o l e j n y c h sta­ diów. Jeśli dział ostatni n i e należy do rozwiniętych — to głównie dlatego, że specjalizacja t a dopiero niedawno zyskała sobie większe zainteresowa­ nie . Ponadto procesy, które bada, t a k ie j a k : laicyzacja, i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y , rozpad społecznych podstaw r e l i g i i i t p . , zachodzą współcześnie na naszych oczach i wymagają z tej r a c j i zastosowania t r u d n y c h acz p r e ­ c y z y j n y c h i subtelnych metod z arsenału socjologii i psychologii społecz­ nej. Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja w zakresie studiów n a d p i e r w o c i n a m i religijnego k u l t u i jego dalszymi przekształceniami w r a ­ mach społeczeństw określanych m i a n e m „prymitywnych". T u t a j o g r o m 6 4 A. L e r o i - G o u r h a n , Religie prehistoryczne, Warszawa 1966, s. 1 2 1 . K w e s t i ę tę w sposób interesujący c h a r a k t e r y z u j e A . L a m i n g , Skarby w gro­ cie Lascaux, W a r s z a w a 1968, s. 143-156; w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e a r c h e o l o g i c z n e j pracą będącą p o części realizacją t a k i e g o założenia j e s t W . A n t o n i e w i c z , Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, W a r s z a w a 1957, cz. I . 5 T . M a r g u l , O etapach wygasania R. 1 4 : 1970 n r 2(76), s. 107-114. 6 1С — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 religii, „Euhemer. P r z e g l ą d Religioznawczy", �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI na ilość p u b l i k a c j i przytłacza każdego badacza nie t y l k o s o l i d n y m baga­ żem faktów etnograficznych, ale i s p o r y m zasobem najrozmaitszych t e o r i i , koncepcji, schematów, d e f i n i c j i i t p . Ten właśnie czynnik, a m i a n o w i c i e obfitość, n i e k i e d y nawzajem się wykluczających stwierdzeń teoretycznych, jest prawdopodobnie w p e w ­ n y c h przypadkach nawet hamulcem dalszego postępu w badaniach s y n ­ tetyzujących. Jakże często b o w i e m odciąga o n od empirycznego m a t e r i a ­ łu, wtłaczając nasz umysł w gąszcz rozważań „abstrakcyjnych", operują­ cych f a k t e m społecznym ( r e l i g i j n y m ) z dość dużą, nieskrępowaną d o w o l ­ nością. W y z w o l e n i e się spod przemożnego wpływu tego rodzaju spekulat y w n y c h ustaleń n i e jest rzeczą prostą, a gołosłowne deklaracje s y t u a c j i tej uzdrowić nie mogą. W konsekwencji t a k i stan rzeczy stwarza pewne opory i ograniczenia dla dalszej swobody poszukiwań, w o l n e j od sztucz­ n y c h schematów i przedwczesnych, k o t u r n o w y c h uogólnień. Pomyślne przezwyciężenie t y c h trudności umożliwia j e d n a k zawsze, zgodnie z p o ­ s t u l o w a n y m nomologicznym charakterem religioznawstwa, dostęp do generalizacji, a poprzez nie dojście do antropologicznych ogólności wyższe­ go rzędu. RUDYMENTY EWOLUCJONIZMU Zasygnalizowane wyżej w y b r a n e p r o b l e m y i kwestie do i n t e r d y s c y ­ p l i n a r n e j d y s k u s j i wynikają m . i n . z l e k t u r y szeregu prac r e l i g i o z n a w ­ czych, które w okresie p o w o j e n n y m ukazały się na naszym r y n k u w y ­ d a w n i c z y m . Społeczne i polityczne funkcje, j a k i e przyjęło n a siebie p o l ­ skie środowisko religioznawcze, stworzyły potrzebę r o z w o j u działalności oświatowo-propagandowej, a w ślad za t y m i w a r u n k i do j e j r e a l i z a c j i . W ramach tej pożytecznej a k c j i ukazało się szereg prac p o p u l a r n o n a u k o ­ w y c h , traktujących w sposób przystępny choć nie zawsze w pełni zgodny z a k t u a l n y m stanem badań, o r e l i g i a c h p i e r w o t n y c h . N a niepokojąco n i ­ ski poziom niektórych polskich opracowań, dotyczących r e l i g i i społe­ czeństw „zapóźnionych w r o z w o j u " , t a k i c h j a k autochtoniczni mieszkań­ cy A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , zwracałem już uwagę p r z y i n n y c h 7 8 7 P o r . M . N . [ o w а с z у к ] , Religioznawstwo ligioznawstwa polskie, „Euhemer. marksistowskiego, Przegląd [ w : ] Mala encyklopedia R e l i g i o z n a w c z y " , R. re­ 14-, 1970 n r 3-4(77-78), s. 190-196; t a m r ó w n i e ż d a l s z a b i b l i o g r a f i a n a t e n t e m a t . 8 P r z y k ł a d o w o w s k a z a ć m o ż n a : S. К u m a t , Niech 1963; S. B r a t k o w s k i , Bogowie Religia, Warszawa 1964; S. K o w a l s k i , t e n ż e , W poszukiwaniu Siadami 1965. pierwotnych naszej początków wierzeń, planety, Spór wierzeń Warszawa o religię religijnych, bogowie, Warszawa 1966; H . Swienko, się staną Warszawa pierwotną, Warszawa 1983; E. P o t k o w s k i , Warszawa 1961; L. Mity, 1966; Pełka, Warszawa �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 147 RELIGII o k a z j a c h . Niedomogi te na szczęście równoważą oryginalne studia k l a ­ syków światowego religioznawstwa, z którymi czytelnik p o l s k i zapoznać się może głównie dzięki przekładom, p u b l i k o w a n y m w zasłużonej serii „ R " w y d a w n i c t w a Książka i Wiedza. 9 Tą drogą n i e t r u d n o dotrzeć do k o n t r o w e r s y j n y c h ustaleń, w y s u w a n y c h przez przedstawicieli fenomenologizmu na gruncie religioznawczym i teo­ retyków sacrum oraz klasyków psychoanalizy ; bardziej znane stały się także koncepcje „morfologii świętości" ; wzrosła również możliwość oceny prób łączenia croceańskiego h i s t o r y z m u z p o s t u l a t a m i szkoły feno­ menologicznej . Niniejsze rozważania nie są j e d n a k poświęcone poglądom reprezentan­ tów t y c h kierunków, choć część zamieszczonych t u u w a g odnieść można także i do n i c h . Jednakże odpowiednie k r y t y c z n e przeglądy, omówienia i recenzje znajdzie c z y t e l n i k z łatwością na łamach fachowych organów r e l i g i o z n a w c z y c h . Natomiast p r z e d m i o t e m k r y t y c z n y c h dociekań i r e ­ f l e k s j i uczyniłem t u religioznawcze koncepcje S. A . Tokariewa, wyłożone przez niego przede w s z y s t k i m w pracy Pierwotne formy religii i ich roz­ wój . P u b l i k a c j a t a koncentrując się właśnie na problematyce zasygna­ lizowanej na wstępie zawiera również wszystkie te zalety i w a d y , o j a ­ k i c h pisałem już uprzednio. 10 11 12 13 u 15 Drugą podstawową pracą religioznawczą tegoż autora, stanowiącą w y ­ kładnię jego teoretycznych przemyśleń, jest w y d a n y po raz pierwszy w 1964 r. zarys dziejów r e l i g i i zatytułowany Religia w historii ludów świata . S t a n o w i cna obszerny, systematyczny przegląd k o n k r e t n o - h i 16 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 9 red. t e n ż e , (Rec.) Zarys szerzone 1 0 1 1 logia dziejów i poprawione Praca zbiorowa Warszawa Elementy Z. F r e u d , Człowiek, irracjonalne Wybór religia, kultura, Warszawa pism, M . E 1 i a d e, Traktat R. P e t t a z z o n i , 1 4 I n f o r m a c j i t y c h szukać należy p r z e d e o historii religii, Wszechwiedza syków" p u b l i k o w a n y c h w 1 3 Warszawa świata, formy Religija Nowe, bóstwa roz­ i ich stosunek do Psycho­ W a r s z a w a 1967. w s z y s t k i m w e wstępach d o p r a c s e r i i „ R " , a także w dziale „kla­ religioznawców na Religioznawczego „Euhemer. Przegląd Reli­ Sylwetki wydawanym przez Zespół P A N . P o r . także T . M a r g u 1, Sto W a r s z a w a 1964. S. A . T о к a r i e w , Pierwotne ' Tenże, pod W a r s z a w a 1966. I n s t y t u t u Filozofii i Socjologii o religiach komitetu..., 1967; C. G . J u n g , o r a z w półroczniku „Studia R e l i g i o z n a w c z e " o r y g . w y d . Rannie ir w pojęciu bogów, łamach o r g a n u P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Religioznawstwa zbiorowa 1970. 1 3 lat nauki pod red. Praca t . 1 2 : 1968, s. 537-540; 1968, „ L u d " , t . 5 3 : 1969, s. 361-366. 1 2 gioznawczy" religii. W a r s z a w a 1968. racjonalnych, a religia. dziejów 1964, „Etnografia P o l s k a " , religii. wydanie, R. O t t o , Świętość. elementów' (Rec.) Zarys Warszawa Z. Poniatowskiego, religii w istorii formy religii narodów i ich rozwój, Warszawa 1969, t y t . M o s k w a 1934. i ich razwitie, mira, n i o n e , r o z s z e r z o n e i p o p r a w i o n e : M o s k w a 1965. Moskwa 1964; w y d . d r u g i e zmie­ �148 POSERN-ZIELrÑSKE ALEKSANDER storycznych r e l i g i i , począwszy od okresu p a l e o l i t u a skończywszy na d o ­ bie współczesnej. S y l w e t k i naukowej samego autora nie m a potrzeby t u szerzej przed­ stawiać, gdyż r y s biograficzny został o p u b l i k o w a n y w p o l s k i m przekładzie jego pracy . Wystarczy nadmienić, iż postać tę, nieodłącznie związaną z historią ostatnich 50 l a t radzieckiej etnografii i religioznawstwa, należy już dziś zaliczyć do grona klasyków i współtwórców radzieckiej „historii r e l i g i i i a t e i z m u " . Obecnie b o w i e m coraz śmielej i a k t y w n i e j daje znać 0 sobie młode pokolenie naukowców, które, przejmując w p r a w d z i e doro­ bek s w y c h mistrzów, twórczo i nowatorsko stara się go rozwijać, poddając również surowej n i e k i e d y k r y t y c e prace poprzedniej g e n e r a c j i . A zatem w a r t o t u podkreślić, iż poglądy S. A. T o k a r i e w a na genezę 1 rozwój „wczesnych" f o r m r e l i g i i , pomijając t u pewne p r y n c y p i a w y ­ nikające z założeń metodologicznych, nie są reprezentatywne dla całego radzieckiego środowiska religioznawczego. Stanowią one wyłącznie prze­ j a w w i e l o l e t n i c h zainteresowań tego doświadczonego k o m p a r a t y s t y , h i ­ storyka religii i kultury. 17 18 19 2 0 T o k a r i e w wprowadzając czytelnika w n u r t s k o m p l i k o w a n y c h proble­ mów związanych z r e l i g i a m i społeczeństw, które reprezentują stosunko­ w o n i s k i poziom r o z w o j u środków p r o d u k c j i , szereguje o b f i t y materiał e m p i r y c z n y w g wyodrębnionego przez siebie klucza. K l u c z ten, nazwany „morfologiczną klasyfikacją r e l i g i i " , stanowi zasadę, w g której dokonać można nowego podziału materiału religioznawczo-etnograficznego, nie H . S w i e n к o, Siergiej 1 7 [w:] T o k a r i e w , wicz К Tokariew. A. Pierwotne 70-letiju Tokariew: formy so dnja Genetyczno-historyczne ujęcie s. 7 - 1 6 ; a r t . r e d . , Siergiej religii..., „Sowietskaja rożdenija, religii, Aleksandro­ Etnografia", 1969 n r 6, s. 145-146. 1 8 Określenie t o w n a u c e r a d z i e c k i e j jęciu r e l i g i o z n a w s t w a oraz o zagadnienie dyscypliny poszerzonemu ateografii. odpowiada m n i e j więcej t r a d y c y j n e m u p o ­ o problematykę h i s t o r i i k r y t y k i r e l i g i i i a t e i z m u Praktycznym m o ż e być m . i n . z e s t a w haseł w wyrazem Kratkij zakresu zainteresowań nauczno-ateisticzeskij tej slowar, M o s k w a 1969. M P o r . zbiór a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y : 50 lat 1967. Materiały z konferencji z okazji religioznawstwa 50 r o c z n i c y Wielkiej radzieckiego „Euhemer. P r z e g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , R. 1 1 : 1967 n r Październikowej, 2» W y d a w c a i tłumacz polskiej edycji pracy Tokariewa, Tokariew w wielokrotnie w i e l u artykułach, a także w o m a w i a n e j t u książce bezzasadność „religie i nieprzydatność terminu Rewolucji 6(61). Pierwotne dopuścili się n i e z g o d n e g o z i n t e n c j a m i a u t o r a przekładu tytułu religii..., formy publikacji. (s. 25), podkreślał pierwotne" o d p o w i a d a ł b y w y ł ą c z n i e w i e r z e n i o m ludności e p o k i k a m i e n n e j . D l a t e g o też nował świadomie w t o miejsce formy i n n e określenie: „ r e l i g i e p l e m i e n n e " r e l i g i i " . N i e j e s t t o zresztą błąd j e d y n y 1917- Socjalistycznej tego r o d z a j u ; — który zapropo­ oraz „wczesne na kartach polskiego w y d a n i a s p o t y k a m y r ó w n i e ż „bohatera k u l t u r y " , z a m i a s t b o h a t e r a k u l t u r o w e g o , o r a z „szamaństwo", zamiast szamanizmu. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 149 RELIGII tracąc z pola w i d z e n i a c z y n n i k a historycznego, ewolucyjnego i genetycz­ nego. K o n s t r u k c j a tego systemu taksonomicznego zbudowana jest w opar­ c i u o t r z y podstawowe kategorie, a m i a n o w i c i e : pojęcie f o r m y r e l i g i i , elementu r e l i g i i i etapu r o z w o j u r e l i g i i . W a r t o t u nieco dokładniej zapo­ znać się z oceną, charakterystyką i miejscem t y c h sposobów osądu i p o ­ strzegania zjawisk r e l i g i j n y c h . Religioznawcy radzieccy, prowadząc badania n a d dziejami wierzeń, zmuszeni b y l i wprowadzić nową periodyzację r e l i g i i zgodną z zasadami m a t e r i a l i z m u historycznego. Chodziło o to, b y w t a k wyznaczonych r a ­ mach skoncentrować się na najbardziej i s t o t n y c h problemach, j a k spo­ łeczny aspekt i źródła r e l i g i i oraz j e j związek z bazą ekonomiczną, o k r e ­ ślającą kształt społeczno-ustrojowy danej f o r m a c j i . W pierwszej fazie t y c h badań dominowały zdecydowanie wpływy periodyzacji e w o l u c j o n i stycznej, którą przyswojono sobie przede w s z y s t k i m za pośrednictwem pracy F. Engelsa opartej na słynnym dziele L. H . M o r g a n a . Okres t e n w dziejach religioznawstwa radzieckiego określa się nawet z tej r a c j i t r a f n y m m i a n e m „materialistycznej w e r s j i e w o l u c j o n i z m u " . Były to porewolucyjne lata 20-30-te X X w., a więc właśnie te, w których T o k a r i e w stawiał swe pierwsze k r o k i n a u k o w e n a gruncie e t n o g r a f i i i r e l i g i o ­ znawstwa. 2 1 22 Szukając teoretycznych podstaw pod budowane na nowo radzieckie religioznawstwo sięgano głównie do prac naukowców i teoretyków z o k r e ­ su D r u g i e j Międzynarodówki, będących także wyraźnie pod wpływem ewolucjonistycznego k i e r u n k u , j a k i wówczas panował w a n t r o p o l o g i i e u ­ ropejskiej . To spotkanie m a t e r i a l i z m u historycznego z ewolucjonizmem „miało aspekty p o z y t y w n e — przyczyniło się do r o z w o j u zainteresowań porównawczą historią r e l i g i i i w konsekwencji do r o z w o j u r e l i g i o z n a w ­ stwa marksistowskiego, [ale] i negatywne — doprowadziło b o w i e m do »ewolucjonizacji« marksistowskiej t e o r i i i h i s t o r i i r e l i g i i " , przeciwko której obecnie zwraca się przede w s z y s t k i m ostrze krytyków. 23 24 2 1 C h o d z i o c z y w i ś c i e o dzieło F. E n g e l s a , watnej i państwa. W związku z badaniami Pochodzenie Lewisa H. rodziny, Morgana, własności pry­ Warszawa 1948, n a p i s a n e w c h a r a k t e r z e k o m e n t a r z a d o p r a c y L . H . M o r g a n a , Społeczeństwo wotne, czyli M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa 2 1 kolei ludzkiego postępu od dzikości przez barbarzyństwo Religioznawstwo marksistowskiego, 2 4 do marksistowskie, [ w : ] Mała Zresztą w p ł y w e w o l u c j o n i z m u w i d o c z n y Dooktjabrskij M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa pieriod, b y ł także w y r a ź n i e już w etnografii russkoj M o s k w a 1966, s. 357-358. Ewolucjonizm marksistowskiego, encyklopedia s. 188. r o s y j s k i e j począwszy o d l a t 7 0 - t y c h X I X w . P o r . S. A . T о к a r i e w , Istoria etnografii. pier­ W a r s z a w a 1887. cywilizacji, 2 2 badania s. 62. w religioznawstwie, [ w : ] Mała encyklopedia �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Spuściznę tego przezwyciężanego okresu „ewolucjonizacji" widać w y ­ raźnie w pracach T o k a r i e w a . Częste operowanie pojęciami zaczerpnięty­ m i ze schematów e w o l u c y j n y c h i dopasowywanie do k o l e j n y c h „stopni dzikości i barbarzyństwa" poszczególnych f o r m r e l i g i i doprowadza n a w e t n i e k i e d y do sprzeczności między deklaratywną historyczną postawą b a ­ dawczą a r z e c z y w i s t y m ahistoryzmem m e t o d y ewolucyjno-porównawczej. Oczywiście nie twierdzę a n i przez chwilę, iżby T o k a r i e w miał być ewolucjonistą czy kryptoewolucjonistą. Jego poglądy niewiele mają wspólne­ go z XIX-wieczną historiozofią ewolucjonistyczną, nie uwzględniającą d i a l e k t y k i w t e o r i i r o z w o j u społecznego i nie dostrzegającą wyraziście społecznych uwarunkowań zjawisk r e l i g i j n y c h . Są one t y l k o w p e w n y c h swych fragmentach r u d y m e n t e m tego okresu r o z w o j u radzieckiego r e l i ­ gioznawstwa, które — zafascynowane możliwością dalszego twórcze­ go przetwarzania myśli ewolucjonistycznej — utraciło swą dynamikę i da­ ło się zepchnąć n a manowce schematyzmu. PERIODYZACJA I WZGLĘDNA AUTONOMIA RELIGII Periodyzacja dziejów r e l i g i i nie doczekała się — j a k dotychczas — gruntownego opracowania. M i m o l i c z n y c h studiów w t y m względzie p r o ­ b l e m wciąż jest a k t u a l n y i w y m a g a dalszych rzetelnych badań. Zasada r e d u k c j o n i z m u , sprowadzająca w ostatecznej instancji i s t o t ę każdej r e ­ l i g i i do sfery życia społecznego, którego jest t y l k o z m i s t y f i k o w a n y m o d ­ biciem, zwróciła uwagę religioznawców na konieczność adaptacji przyję­ t y c h już przez historyków ustaleń. Zapożyczono zatem od n i c h cezury roz­ graniczające epoki historyczne w akceptowanych m a k r o p e r i o d y z a c y j n y c h schematach uwzględniających przede w s z y s t k i m c z y n n i k społeczno-ekonomiczny, klasowy . W t e n sposób periodyzacja r e l i g i i została sprowa­ dzona w gruncie rzeczy do systemu periodyzacji h i s t o r i i społecznej, za­ miast być t y l k o j e j specyficznym w a r i a n t e m i uszczegółowieniem. W r e ­ zultacie względna korelacja między d z i e j o w y m i etapami r e l i g i i a społeczn o - e k o n o m i c z n y m i f o r m a c j a m i zastąpiona została sztywną koherencją . 25 26 Zbliżony p u n k t w i d z e n i a zastosowany został p r a k t y c z n i e m . i n . w p r a ­ cy T o k a r i e w a o r e l i g i i w h i s t o r i i ludów świata, w charakterze k o n s t y t u - 2 3 O p e r i o d y z a c j i d z i e j ó w p i e r w o t n e g o społeczeństwa w e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j p o r . J. L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, bódź 1956, s. 301-336. 2 i P o r . n p . A . F. A n i s i m o w , Etapy -Leningrad 1967, w razwitija piermobytnoj której a u t o r c h a r a k t e r y z u j e k o l e j n o Moskwa- religii, religię o k r e s u formowania się ludzkości, r e l i g i ę społeczeństwa w c z e s n o r o d o w e g o , e p o k i r o z w o j u r o d u macierzy­ stego, społeczeństwa p a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o , o m a w i a j ą c n a końcu w i e r z e n i a dla ustroju wojennej demokracji. typowe �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 151 RELIGII t y w n e g o elementu układu j e j treści . Przyjęty t a m podział posiada cha­ r a k t e r b i n a r n y i zarazem dychotomiczny. D w a przystające względem sie­ bie okresy społecznej k r e a c j i sacrum rozdzielają opozycyjne względem n i c h fazy areligijnego społeczeństwa przeszłości i przyszłości. 27 Okres pierwszy to religie społeczeństwa przedklasowego i epoki p r z e j ­ ściowej, wiodącej k u społeczeństwu klasowemu, d l a której c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m z j a w i s k i e m staje się rozpad t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r społecznych, związanych z u s t r o j e m r o d o w y m . Do tego pierwotnego etapu r o z w o j u wierzeń r e l i g i j n y c h w p r o w a d z a nas t z w . epoka p r z e d r e l i g i j n a , h i p o t e ­ tyczna k o n s t r u k c j a myślowa, k r y t y k o w a n a niejednokrotnie za swój roz­ b r a t z empirią i r e a l i a m i h i s t o r y c z n y m i . Natomiast podokresem z a m y k a ­ jącym t e n rozdział dziejów r e l i g i i jest t z w . era kultów p l e m i e n n y c h . 28 D r u g i okres r o z w o j u r e l i g i i odpowiada p o j a w i e n i u się n o w y c h stosun­ ków społecznych i jest nierozłącznie związany z formacją społeczeństwa podzielonego na antagonistyczne klasy. W ramach tego okresu wyróżnia się z w y k l e t r z y stadia. S t a d i u m początkowe obejmuje etap n a r o d z i n i roz­ w o j u t z w . r e l i g i i narodowo-państwowych, stanowiących ideologiczną n a d ­ budowę kształtujących się systemów etniczno-politycznych, a równocze­ śnie nie wykraczających jeszcze poza r a m y tego systemu. Jego k o n t y n u a ­ cję t w o r z y s t a d i u m r e l i g i i u n i w e r s a l i s t y c z n y c h o programie d o k t r y n a l n y m możliwym do akceptacji bez względu na przynależność narodową, pań­ stwową i rasową. Krótko mówiąc, chodzi t u o t z w . religie światowe. N a ­ stępstwem tego apogeum myśli irracjonalnej jest s t a d i u m schyłkowe, zwiastujące nową postreligijną fazę dziejów ludzkości. W aspekcie t o t a l ­ n y m jest to więc również hipotetyczna w i z j a futurologiczna. Spełni się ona poprzez całkowity rozkład społeczeństwa klasowego, co łączyć się bę­ dzie z u p a d k i e m społecznych źródeł k u l t u i z a n i k i e m stymulatorów r e l i ­ gijności. W konsekwencji więc s t o p n i o w y rozpad r e l i g i i i j e j m a t e r i a l ­ n y c h podstaw stanie się bezpośrednią przyczyną j e j ostatecznego u n i c e ­ stwienia, co jest nieodłącznym losem każdego zjawiska społecznego . 29 Zaprezentowana wyżej periodyzacja stanowi, rzecz oczywista, t y l k o p e w i e n r a m o w y schemat. Jest o n j a k b y kośćcem p o z b a w i o n y m t k a n k i . Dopiero zapełniając wolną przestrzeń n o w y m i f a k t a m i o p a r t y m i na g r u n ­ t o w n e j analizie empirycznego materiału religioznawczego, uda się z l i k w i ­ dować oczywiste uproszczenia, wynikające ze z b y t ogólnikowej, a więc i mało przydatnej, periodyzacji. Pozwoli to także na dokładniejsze o k r e ­ ślenie stopnia uzależnienia z m i a n w formach, treściach i f u n k c j a c h świa­ domości „religijnej" od r o z w o j u społeczeństwa. Tokariew, Rieligija w istorii Por. n p . W . F. Z y b k o w i e c , Por. J . A . L e w a d a , Społeczna narodów mira, Dorieligioznaja natura religii, s. 3-8. epocha, M o s k w a 1959. Warszawa 1968, s. 203-232. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI W a r t o więc zwrócić uwagę na d w a aspekty t y c h korelatów. Jeśli p r z y j m i e m y , iż p o d s t a w o w y m źródłem r e l i g i i , c z y n n i k i e m religiotwórczym i religiopetryfikującym jest c z y n n i k społeczny, w y p a d a się zasta­ nowić, w j a k i sposób t e n element funkcjonował w okresie społeczeństwa przedklasowego oraz j a k i miał on wpływ w następnej fazie r o z w o j u . W ramach społecznych źródeł r e l i g i i wyróżnia się przeważnie d w i e p o d ­ stawowe relacje. Pierwszą stanowi określony poziomem sił wytwórczych stosunek człowieka do otaczającej go p r z y r o d y ; drugą — postawa jednost­ k i względem społeczeństwa, w którym żyje i poprzez które, artykułując swą ludzką naturę, daje w y r a z swej religijności. Otóż zwykło się zakładać, iż pierwszy czynnik, n a z w i j m y go t u u m o w ­ nie n a t u r у s t y c z n y m — wyrażający słabość i zależność człowieka od zniewalającej go potęgi p r z y r o d y — posiadał dominujące znaczenie w przedklasowym okresie r o z w o j u r e l i g i i społeczeństwa r o d o w o - p l e m i e n nego. Nierówna w a l k a o b y t i nicość własnych sił w stosunku do otacza­ jącego środowiska przekształcała je w świadomości społecznej w t r a n s ­ cendentny i opozycyjny względem człowieka i społeczeństwa żywioł, n a którego a m b i w a l e n t n y charakter — raz p r z y c h y l n y , a raz w r o g i l u d z k i e ­ m u działaniu — można wywrzeć pożądany wpływ drogą specjalnych za­ biegów i p r a k t y k . 3 0 Jednakże, w myśl ustaleń „starszej generacji" radzieckich religioznaw­ ców, t e n aspekt n a t u r y s t y c z n y poczyna stopniowo tracić swe znaczenie w miarę r o z w o j u sił wytwórczych i f o r m o w a n i a się społeczeństwa k l a ­ sowego. N a czoło natomiast w y s u w a się c z y n n i k zależności od a k t u a l n y c h stosunków społeczno-ekonomicznych, w ramach których alienacja ekono­ miczna t w o r z y podstawę dla alienacji r e l i g i j n e j . Religia staje się wówczas z jednej s t r o n y narzędziem u c i s k u klasowego, pełniąc petryfikujące f u n k ­ cje względem ideologii ustroju, z drugiej zaś — wplątuje człowieka w z m i s t y f i k o w a n y świat irracjonalnego d e t e r m i n i z m u . 31 Te słuszne generalia nie wyczerpują j e d n a k bogactwa problemów i ca­ łej złożoności fenomenu r e l i g i i . Stanowiąc b o w i e m t y l k o historyczny w y ­ k w i t l u d z k i e j świadomości, jest on z j a w i s k i e m społeczno-kulturowym, w p r a w d z i e r e d u k o w a l n y m do f o r m m i s t y f i k a c j i treści pozareligijnych, ale zachowującym jednak względną samodzielność . A u t o n o m i a ta wyraża 32 3 a A d a p t o w a ł e m t u t e r m i n oznaczający teoretyczną tendencję polegającą n a s z u ­ k a n i u źródeł w i e r z e ń w ubóstwieniu p r z e z c z ł o w i e k a sił i t w o r ó w p r z y r o d y : i ożywionej, ziemskiej religii we francuskim 3 1 Oświeceniu, Natury rieligii, teoria probliemy pro- M o s k w a 1967, s. 9-122. Podobne stanowisko reprezentuje r a d z i e c k i badacz kształtowania mości A . S p i r k i n , który p r z e c i w s t a w i ł się j e d n o s t r o n n y m u p r o s z c z e n i o m riewa martwej styczna „Studia R e l i g i o z n a w c z e " , t . 2 : 1970 n r 3, s. 30. T о к a r i e w , op. ciť., s. 26-28; A . D . S u с h o w , Filosofskie ischożdenija 3:! i kosmicznej. Por. np. M . S k r z y p e k , o b r a k u „niezależnej historii r e l i g i i " . Stwierdził on mianowicie się ś w i a d o ­ tezy Toka- także, „że �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 153 RELIGII się przede w s z y s t k i m w t y m , iż religia, stając się sama względnie izolo­ w a n y m systemem, t w o r z y jeden z bloków składających się na szerszą strukturę k u l t u r y . W j e j ramach p r z y j m u j e ona charakter zmiennej, rea­ gującej na wszelkie zachodzące innowacje. W sobie t y l k o właściwy spo­ sób wpływa także a k t y w n i e na „równorzędne" b l o k i czy elementy, a więc i na całokształt s t r u k t u r y , określającej t y p stosunków społecznych i cha­ r a k t e r systemu k u l t u r o w e g o . 33 Tego rodzaju t r a k t o w a n i e r e l i g i i n i e zyskało sobie jeszcze szerszego p r a w a obywatelstwa. W y m a g a ono b o w i e m ogromnej ostrożności, w y n i ­ kającej z niebezpieczeństwa dwojakiego rodzaju. Z jednej s t r o n y chodzi głównie o uniknięcie w u l g a r y z a c j i zagadnienia związanego z w y k l e z ne­ gacją względnej a u t o n o m i i sfery r e l i g i j n e j . W konsekwencji grozi t o płyt­ k i m d e t e r m i n i z m e m ekonomiczno-geograficznym i praktycznie uniemożli­ w i a interpretację zjawisk r e l i g i j n y c h w kategoriach religioznawczych. Z drugiej zaś — prowadzić może do zagubienia k o n t e k s t u społecznego, do absolutyzacji względnej a u t o n o m i i , a więc w rezultacie do wniosków a n ­ t y redukcjonistycznych, sprzecznych zresztą z holistyczną dyrektywą a n ­ tropologiczną, traktującą kulturę jako zintegrowaną f u n k c j o n a l n o - s t r u k turalną całość wzorów zachowań i wytworów człowieka historycznie u w a ­ runkowanego. Pojmując zatem religię jako względnie autonomiczny system m u s i m y stwierdzić, iż t e n właśnie c z y n n i k zakłóca porządek periodyzacji, nie p o ­ zwalając wyraziście i jednoznacznie wyodrębnić i s t o t n y c h cech r e l i g i i społeczeństwa klasowego od atrybutów wierzeń okresu przedklasowego. Będzie więc można mówić w t y m względzie raczej o p e w n y c h tendencjach dominujących, aniżeli o aksjomatach. W p i e r w s z y m rzędzie należałoby ustalić, jaką rolę w społeczeństwie r o d o w o - p l e m i e n n y m należy przypisać aspektowi naturystycznemu, oraz w j a k i e j mierze decydujący był c z y n n i k sensu stricto społeczny, t j . w y n i ­ kający nie t y l e z uzależnienia człowieka od p r z y r o d y , ile z jego miejsca w sieci uwikłań w ramach s t r u k t u r y społecznego systemu. Dalsze w y s u ­ wanie na p l a n pierwszy aspektu naturystycznego związanego w sensie o b i e k t y w n y m z n i s k i m poziomem ówczesnej technologii, a w znaczeniu s u b i e k t y w n y m z l u d z k i m i n i e p o k o j a m i i obawami o własną egzystencję, p r a w d ą j e s t r ó w n i e ż t o , że g d y już w i e r z e n i a rają o n e p e w n e j r e l i g i j n e powstały [ t o w ó w c z a s ] w z g l ę d n e j s a m o d z i e l n o ś c i " ; A . S p i r k i n , Pochodzenie W a r s z a w a 1966, s. 304. C e l n y m p r z y k ł a d e m o b r a z u j ą c y m f u n k c j o n o w a n i e n e j s a m o d z i e l n o ś c i " m o ż e być a l e g o r i a użyta p r z e z M . B l o c h a nabie­ świadomości, tej „względ­ w celu ilustracji zja­ w i s k a społecznego u w a r u n k o w a n i a r e l i g i i : „ D ą b w y r a s t a z żołędzia. A l e żołędź sta­ j e się i p o z o s t a j e d ę b e m t y l k o w t e d y , g d y n a p o t k a sprzyjające w e ; t e zaś n i e należą d o e m b r i o l o g i i " . M . B l o c h , dzie historyka, 3 1 Pochwała warunki historii, środowisko­ czyli o zawo­ W a r s z a w a 1962, s. 57. C. L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 408-410. �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI jest w świetle ustaleń T o k a r i e w a nie do przyjęcia. Badacz t e n b o w i e m w y p r o w a d z a najważniejsze, wyodrębnione przez siebe wczesne f o r m y r e ­ l i g i i , n p . z idei pokrewieństwa społeczności l u d z k i e j ze światem n a t u r y , stanowiącej fantastyczne odzwierciedlenie świadomości organizacji rodo­ w e j . Dalej zaś sięga do t a k i c h społecznych źródeł r e l i g i i , j a k element wrogości międzyplemiennej, zasada podziału pracy w g płci i klas w i e k u , i n s t y n k t społecznego przywiązania, idea solidarności rodowej, znaczenie a u t o r y t e t u starszyzny plemiennej i t d . Słowem T o k a r i e w zdetronizował koncepcję wyznaczającą aspektowi n a t u r y s t y c z n e m u decydującą rolę w f o r m o w a n i u się wierzeń w okresie r o z w o j u społeczeństwa „pierwotne­ go". N i e sprecyzował j e d n a k ostatecznie r o l i , jaką przypisać należy t e m u bezwzględnie ważnemu c z y n n i k o w i dopełniającemu. P r o b l e m t e n k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej na płaszczyźnie społe­ czeństw klasowych. U w y p u k l a n i e ideologicznej r o l i r e l i g i i — jako syste­ m u całkowicie funkcjonalnego względem aktualnego układu w a r s t w i klas — jest również uproszczeniem. Samo społeczeństwo klasowe ze swej i s t o t y nie jest jednorodne. Społeczna heterogeniczność tego społe­ czeństwa, oparta na antagonistycznych interesach i zróżnicowanych t y ­ pach stosunków własności do środków p r o d u k c j i , determinuje heteroge­ niczność r e l i g i i jego członków. Dlatego też t r u d n o mówić o jednej m o n o ­ litycznej r e l i g i i określonego społeczeństwa klasowego, chyba że m a się na myśli wyłącznie t e n system r e l i g i j n y , który, sankcjonowany przez k l a ­ sę panującą, t w o r z y n u r t ortodoksyjny. Takie stanowisko n i e wydaje się j e d n a k słuszne. M u s i m y także dostrzec specyfikę r e l i g i i t y c h w a r s t w i klas, które znalazły się na dole stra t y f ikacyjnej d r a b i n y społecznej. M a m t u na myśli głównie warstwę chłopską i miejsko-plebejską. W t y m środowisku zdogmatyzowana r e l i g i a oficjalna stanowi przecież t y l k o formalną otoczkę, pod którą w rzeczywistości kryją się często o d ­ mienne treści, tworzące mutacje n u r t u ortodoksyjnego. W tej ludowej w e r s j i r e l i g i i , obciążonej lokalną spuścizną kulturową, zaznacza się rów­ nież dość silnie element zależności człowieka od sił p r z y r o d y , co stanowi „uboczny p r o d u k t " zaangażowania się przedstawicieli tej klasy w proces p r o d u k c j i , t j . eksploatacji naturalnego środowiska. To współwystępowanie aspektu n a t u r у stycznego z aspektem sensu stricto społecznym różni w m o i m p r z e k o n a n i u w sposób decydujący systemy religijne f u n k c j o n u ­ jące wśród l u d u , szczególnie wiejskiego, od t y c h , które obowiązują n a szczytach h i e r a r c h i i władzy. T a m b o w i e m religia nie t y l k o pełniła f u n k c j e ideologicznej n a d b u d o w y władzę tę sakralizującą, lecz także ulegała ezo­ terycznemu m i s t y c y z m o w i doprowadzającemu nierzadko do n a r o d z i n spek u l a t y w n e j f i l o z o f i i kosmologicznej. Proces w y m i a n y treści między t y m i d w o m a n u r t a m i jest stale w i ­ doczny. W jego r a m a c h zachodzi także często proces t r a n s f o r m a c j i spo- �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 155 RELIGII łecznych treści r e l i g i i systemu oficjalnego. Przetworzone w obrębie w a r s t w uciśnionych czynią z siły wrogiej masom, ideologię i m przychylną i niejednokrotnie wymierzoną s w y m ostrzem przeciwko klasom posiada­ jącym. Przykładem mogą być t u masowe r u c h y heretyckie, których uczestni­ cy u z b r o j e n i w ideologię rewolucyjnego mesjanizmu t w o r z y l i siłę zdolną wstrząsnąć o g r o m n y m i połaciami średniowiecznej E u r o p y . Uwzględnia­ jąc zatem t e n „rewolucyjny" aspekt t r u d n o zgodzić się z tezą Tokariewa, głoszącą, iż religia jest wyłącznie z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m , antypostęp o w y m , stanowiąc główną siłę reakcyjną . Tego rodzaju generalizacja aksjologiczna, pozbawiona bliższych konotacji czasowo-przestrzennych, właściwych badaniom h i s t o r y c z n y m , jest obecnie nie do przyjęcia . 34 35 36 Traktując b o w i e m religię jako k o n k r e t n e zjawisko ze sfery życia spo­ łecznego i psychologicznego m u s i m y uznać je w ramach diachronicznych ograniczeń za i n t e g r a l n y i f u n k c j o n a l n y element k u l t u r o w e g o otoczenia. Natomiast uważając t a k pojętą religię za c z y n n i k „reakcyjny", bezwied­ nie s y t u u j e m y się na pozycjach ahistoryzmu, wchodząc w k o n f l i k t z a n t r o ­ pologiczną wizją jedności świata l u d z k i c h tworów. N i e chciałbym b y posą­ dzono m n i e t u o rzekome głoszenie p r o g r a m u , wynikającego z absoluty­ zowania aspektu aksjologicznego r e l i g i i , czy też o solidaryzowanie się z hasłami egzystencjalizmu religioznawczego, gdyż poglądy moje dalekie są od akceptacji tego rodzaju stanowiska. Podkreślam t y l k o bezzasadność łączenia tej wartościującej oceny „reakcyjności" z t a k i m i choćby wczes­ n y m i postaciami wierzeń, j a k n p . t o t e m i z m czy k u l t przodków. Religia nie jest złączona i m m a n e n t n i e z ludzką naturą i j e j systemem wartości, ale równocześnie jest historycznie związana z człowiekiem jako wytwór jego świadomości i k u l t u r y . Religia, funkcjonująca w ramach konkretnego systemu k u l t u r o w e g o określonej f o r m a c j i społeczno-ekonomicznej, podlega oczywiście przeobrażeniom s t y m u l o w a n y m przez zmia­ n y zachodzące w sferze p r o d u k c j i , t j . w zakresie materialnej działalności człowieka. Równocześnie działa jednak niejako autonomicznie, stając się raz bodźcem czy katalizatorem przemian k u l t u r o w y c h , i n n y m znów r a ­ zem spełniając z p u n k t u widzenia kryteriów postępu społecznego rolę hamulca. A zatem funkcjonalna rola r e l i g i i w j e d n y m okresie r o z w o j u społeczeństwa ustępuje cesze dysfunkcjonalności na i n n y m etapie jego ewolucji. 3 1 Por. Messianismus wegungen, N. С o h n , Das im Mittelalter Ringen und um sein das tausendjiihrige Fortleben in den Reich. modernen Revolutionárer totalitdren Be- a nauka, War­ B e r l i n - M i i n c h e n 1961. 3 5 Tokariew, 3 6 Zbliżone s t a n o w i s k o reprezentuje s z a w a 1963, s. 38-40. Pierwotne formy religii..., s. 70. Z. P o n i a t o w s k i , Religia �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Niedostrzeganie tego ambiwalentnego c h a r a k t e r u r e l i g i i oraz h i s t o ­ rycznego u w a r u n k o w a n i a „reakcyjności" ideologii r e l i g i j n e j grozi w k o n ­ sekwencji utratą o b i e k t y w i z m u . Wiąże się to przeważnie z niedocenianiem t y c h w s z y s t k i c h społecznych i k u l t u r o w y c h zrywów, u podłoża których, obok bezwzględnie i s t o t n y c h czynników n a t u r y społeczno-ekonomicznej, znajdowały się także elementy religijnego i r r a c j o n a l i z m u . 37 FORMY I ELEMENTY RELIGII Zasadniczym p u n k t e m wyjścia teoretycznych rozważań S. A . T o k a ­ r i e w a jest pojęcie f o r m y r e l i g i i . Kategoria ta zarówno w ogólnych ustaleniach autora, j a k i w poszczególnych egzemplifikacjach nie została wystarczająco jasno sperecyzowana, t a k pod względem odniesienia do konkretnego układu historyczno-kulturowego, j a k i w stosunku do i n n y c h k o n s t y t u t y w n y c h części składowych r e l i g i i . Zamierzeniem T o k a r i e w a była chęć d e f i n i t y w n e g o zerwania z n a ­ g m i n n i e stosowanym dotąd w religioznawstwie b r a k i e m precyzji w k o n ­ s t r u o w a n i u systemów k l a s y f i k a c y j n y c h , które z reguły nie uwzględniały i s t o t n y c h różnic między k a t e g o r i a m i ogólnymi a z j a w i s k a m i i n d y w i d u a l ­ n y m i . Błąd t e n polegał na zestawieniu t a k d i a m e t r a l n i e różnych zespołów zjawisk, j a k systemy filozoficzne i w i e r z e n i a poszczególnych ludów z f o r ­ m a m i i t y p a m i r e l i g i i . Tego rodzaju postępowanie wynikało z apriorycz­ nie z w y k l e przyjmowanego założenia o konieczności k l a s y f i k a c j i faktów r e l i g i j n y c h w oparciu o treść wierzeń. W rezultacie zjawiska szczególne, jednostkowe zajmowały w t y m systemie podobne miejsce, co z j a w i s k a uniwersalne, pozbawione specyficzności i występujące w p r a w i e każdej r e l i g i i bez względu na j e j przestrzenno-historyczną lokalizację. Świadomość nieskuteczności takiego postępowania stanowi niejako podstawę tokariewowskiego rozróżniania między f o r m ą i e l e m e n ­ t e m r e l i g i i . W t y m znaczeniu badania różnorodnych f o r m r e l i g i i stano­ wią zasadniczą dziedzinę zainteresowań h i s t o r y k a r e l i g i i , w przeciwień­ stwie do p r e f e r o w a n y c h przez szkołę fenomenologiczną studiów nad ele­ m e n t a m i r e l i g i i , p o z b a w i o n y m i przez swój absolutyzm k o m p a r a t y s t y c z n y spojrzenia historycznego. Historyczna f o r m a r e l i g i i jest d l a T o k a r i e w a pewną autonomiczną strukturą, funkcjonującą w ramach konkretnego społeczeństwa, ale t y p o ­ wą d l a określonej f o r m a c j i społecznego r o z w o j u . P o d s t a w o w y m i składni8 7 P r z e d e w s z y s t k i m c h o d z i t u o należytą ocenę z w i ą z k ó w zachodzących religią a t r a d y c j o n a l i z m e m siłą ukazują n a m swoją określanych oraz religią naturę w a rewolucją. O b a t e a s p e k t y r u c h a c h społeczno-politycznych ze między szczególną trzeciego świata, także m i a n e m m e s j a n i z m u , m i l l e n a r y z m u czy p r o f e t y z m u . P o r . W . Mühlmann, Messianismes revolutionnaíres du tiers monde, P a r i s 1968. E. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 157 k a m i t a k i e j autonomicznej s t r u k t u r y są przede w s z y s t k i m : 1) społeczna strona tej części wierzeń, ukazująca się spod z m i s t y f i k o w a n e j , i r r a c j o n a l ­ nej otoczki, stanowiąca równocześnie c z y n n i k sankcji r e l i g i j n e j i s a k r a l i ­ zacji p e w n y c h s t r o n życia zbiorowego; 2) charakterystyczny kompleks wierzeń oderwany od i n n y c h równorzędnych kompleksów, związanych już z odrębnymi społecznymi aspektami rzeczywistości; 3) zespół związa­ n y c h z t y m kompleksem czynności obrzędowych i k u l t o w y c h ; 4) określo­ na orientacja umysłowa . W i n n y m miejscu zagadnienie to przedstawio­ ne zostało znacznie lakoniczniej . Do głównych kryteriów wyodrębnia­ n i a f o r m y r e l i g i i w g tego sformułowania należą: 1) wspólny charakter t y c h wierzeń, pod czym najprawdopodobniej k r y j e się aspekt pewnej j e d ­ norodności wyróżnianego k o m p l e k s u zarówno pod względem treści, j a k i f o r m y ; 2) wspólne źródło, będące t y m c z y n n i k i e m genetyczno-społeczn y m , w którym tkwią realne podstawy wykształcenia się t a k i e j a n i e i n ­ nej f o r m y r e l i g i i , wynikające z warunków społecznych oraz z w z a j e m n y c h stosunków między człowiekiem a przyrodą. 38 39 Próba zdefiniowania k a t e g o r i i f o r m y przez negację jest u T o k a r i e w a również zrozumiała, a wypracowane w t e n sposób ustalenie może być akceptowane. Głosi ono b o w i e m , iż formą r e l i g i i nie są wszystkie te ele­ m e n t y danej klasy zjawisk, które występują powszechnie w znanych n a m religiach, przybierając dodatkowo w „różnych w a r u n k a c h całkowicie o d ­ m i e n n y charakter i sens" . Stwierdzenie to precyzuje w p r a w d z i e z g r u b ­ sza, czym f o r m a r e l i g i i nie jest, pozostawia n a m j e d n a k nadal duży m a r ­ gines dowolności na spekulacje wokół istotnych, k o n s t y t u t y w n y c h cech tejże f o r m y , o czym przekonać się można czytając uważnie pracę T o k a ­ riewa. 40 Poddając k o n f r o n t a c j i teoretyczne założenia z i c h praktyczną realiza­ cją zmuszeni jesteśmy zadać sobie d w a kluczowe p y t a n i a : czym w isto­ cie rzeczy jest f o r m a r e l i g i i i j a k i jest stosunek f o r m y r e l i g i i do ele­ m e n t u r e l i g i i . W k w e s t i i pierwszej niezbędne jest ustalenie — i to w spo­ sób bardziej rygorystyczny, aniżeli czyni to T o k a r i e w — r e l a c j i i odpo­ wiadających i m zakresów między formą r e l i g i i a t y p e m r e l i g i i , konkretną historyczną religią oraz pewną wiodącą tendencją, t y l k o z grubsza o k r e ­ ślającą kształt danego systemu religijnego. Nieprecyzyjne słownictwo, w którym pojęcia ważne d l a zrozumienia kryteriów wyodrębniania f o r m (takie j a k religia, k u l t , wierzenia, obrzędy) używane są raz synonimicznie, a raz w s t y l u semantycznie różnicującym, zaciemnia jeszcze bardziej teoretyczną warstwę rozważań. Generalnie 3 8 39 40 T o k a r i e w , op. cit., s. 42. Ibidem, s. 1 1 1 . Ibidem, s. 278. �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI rzecz biorąc w y d a j e się, że w niektórych w y p a d k a c h autor nie dostrzegł istotnej różnicy między f o r m ą r e l i g i i , rozumianą jako pewien zespół czy kompleks wierzeń o wspólnym źródle i charakterze wewnątrz go organizującym, a specyficzną formą zewnętrznej m a n i f e s t a c j i k o n ­ k r e t n y c h , h i s t o r y c z n y c h postaci r e l i g i i . Respektując t a k i właśnie p u n k t w i d z e n i a można b y do pierwszej k a t e g o r i i zaklasyfikować n p . k u l t p r z o d ­ ków, wodzów czy bóstw plemiennych, zaliczając do drugiej różnorodne „kulty grzebalne", p r a k t y k i znachorskie, czarownictwo i t z w . obrzędy erotyczne. W t y m r o z u m i e n i u n p . czarownictwo l u b znachorstwo nie stanowiło­ b y odrębnej, autonomicznej f o r m y r e l i g i i , lecz byłoby w y r a z e m p e w n y c h p r a k t y k i sposobów zachowań, wynikających z w i a r y w skuteczność rea­ lizacji „doktrynalnych" założeń określonego k o m p l e k s u wierzeń. Podo­ bnej i n t e r p r e t a c j i poddać można t z w . k u l t y erotyczne. N a w e t sam T o k a ­ r i e w , j a k się wydaje, nie jest w pełni przekonany o słuszności łączenia w jedną formę t a k różnorodnych pod względem k u l t u r o w y m i historycz­ n y m z j a w i s k . Decydujące okazały się j e d n a k k r y t e r i a k l a s y f i k a c j i , w myśl których spełnione zostały d w a podstawowe w a r u n k i konieczne do uznania kultów erotycznych za formę r e l i g i i . Łączy te w i e r z e n i a po p i e r ­ wsze — i c h wspólny charakter, wynikający ze znaczenia przypisywanego m a g i i erotycznej, oraz po drugie — i c h wspólne źródło, tkwiące w i r r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i nad życiem płciowym człowieka. Tego rodzaju schema­ tyczne, a zarazem bardzo dowolne rozumowanie w k w e s t i i k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i powoduje niepostrzeżenie oddalanie się od za­ łożonych w y t y c z n y c h p r z y równoczesnym zbliżaniu się do poddawanych k r y t y c e wzorów analizy fenomenologicznej. Stosując b o w i e m t e n sam t o k w y w o d u z powodzeniem uznać można za f o r m y r e l i g i i t a k ie zjawiska, j a k n p . k u l t słońca, księżyca l u b i n n y c h ciał a s t r a l n y c h i t e l l u r у cznych. Wszystkie te wierzenia również spełniają podstawowe w a r u n k i k w a l i f i ­ kujące je do r a n g i f o r m y r e l i g i i . Wyrastają one przecież ze wspólnej bazy, jaką jest z m i s t y f i k o w a n y stosunek człowieka do p r z y r o d y , ucieleśniają­ cej nadnaturalne, transcendentalne b y t y . Posiadają także wspólną j e d n o ­ czącą je cechę, a m i a n o w i c i e określony t y p r e f l e k s j i m i t y c z n e j , preferują­ cej wybór tego samego — w różnych religiach — o b i e k t u k u l t u i ześrodk o w a n i u wokół niego całego zespołu n o r m i obrzędów. 41 Stwierdzić zatem można, iż zestaw kryteriów proponowanych przez T o k a r i e w a nie zdaje w praktyce w pełni egzaminu, raz sprawdzając się w p o z y t y w n y m sensie, t o znów prowadząc nieoczekiwanie na manowce metody k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e j . N a marginesie w a r t o zauważyć, że w a r ­ tość k r y t e r i u m wspólnego pochodzenia została znacznie przeceniona. T o 4 1 Ibidem, s. 140. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 159 RELIGII k a r i e w b o w i e m nie uwzględnia w swej i n t e r p r e t a c j i możliwości dyspersywnego r o z w o j u , prowadzącego do wykształcenia się różnych f o r m r e l i g i i na p o d o b n y m podłożu, l u b niezależnego skrystalizowania się f o r m zbież­ n y c h w w a r u n k a c h całkowicie niejednorodnych. C z y n n i k t e n p o w i n i e n być uwzględniony w przyszłych badaniach teoretycznych. Następną sprawą, nad którą w a r t o się zastanowić, jest k w e s t i a sto­ s u n k u f o r m y r e l i g i i do elementu r e l i g i i . Według T o k a r i e w a f o r m a może stać się elementem w w y n i k u swego historycznego r o z w o j u i oddziaływań procesów k o n t a m i n a c j i oraz s y n k r e t y z a c j i wierzeń, i w tej postaci f u n k ­ cjonować w charakterze przeżytku. Natomiast proces o d w r o t n y , polega­ jący n a przejściu elementu do stanu f o r m y jest niemożliwy . W tej i n ­ t e r p r e t a c j i t k w i istota rozróżnienia o b u t y c h k a t e g o r i i . Konsekwencją tego r o z u m o w a n i a jest n p . t r a k t o w a n i e m a g i i , a n i m i z m u czy fetyszyzmu j a k o u n i w e r s a l n y c h zjawisk łączących się swobodnie z różnorodnymi w i e ­ rzeniami, począwszy od prostych, „wczesnych" f o r m r e l i g i i , t a k i c h j a k n p . szamanizm czy nagualizm, a kończąc na złożonych religiach n a r o d o w y c h i światowych. 42 Zastosowanie tego podziału wydaje się na pierwszy r z u t oka dość proste i skuteczne, ale już wstępna analiza k l a s y f i k a c j i materiału e m p i ­ rycznego wskazuje, iż w praktyce badawczej oddzielenie f o r m y od ele­ m e n t u nie zawsze staje się możliwe. W niektórych b o w i e m przypadkach zaciera się realna różnica między elementem a formą. Niejeden kompleks wierzeń oznaczony t y m o s t a t n i m określeniem, j a k n p . czarownictwo l u b znachorstwo, współwy stepu je w w i e l u k o n k r e t n y c h systemach r e l i g i j n y c h . Przez sam f a k t uczestnictwa w bardziej złożonej s t r u k t u r z e „forma" ta niekoniecznie n a b y w a p r a w a przeżytku, za to staje się trwałym e l e ­ m e n t e m wierzeń określonego systemu religijnego. Wyodrębnianie różnorakich f o r m r e l i g i i z gąszczu materiału e m p i ­ rycznego, j a k i m dysponuje etnografia religioznawcza, stwarza zawsze po­ ważne niebezpieczeństwo, polegające na t y m , że p r z y słusznym łączeniu p e w n y c h faktów w heurystycznie uzasadnione z b i o r y dokonuje się rów­ nocześnie czynności wręcz o d w r o t n e j , rozdzielając w sposób sztuczny zja­ w i s k a w gruncie rzeczy jednorodne. Stąd też w analizowanych przez T o ­ k a r i e w a f o r m a c h znajdujemy takie, które są n i m i istotnie, obok i n n y c h , które poddane w e r y f i k a c j i ukazują sztuczność jednoczącej je k o n s t r u k c j i . Do t y c h ostatnich zdają się należeć k u l t y łowieckie, k u l t y wczesnoplemienne, czyli inicjacyjne, czarownictwo, znachorstwo, tajne związki i ob­ rzędy erotyczne. Okazuje się także, iż w dużej mierze apriorycznie wyodrębnione f o r m y na j e d n y c h terenach przybierają nawet pewną postać „klasyczną", n a i n 42 Ibidem, s. 45. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI n y c h zaś występują t y l k o w okruchach przeżytków, jako dziedzictwo prze­ szłości . „Klasyczne postacie" poszczególnych f o r m to nic innego j a k pewne wyidealizowane wzorce, abstrakcyjne k o n s t r u k t y , złożone z odpo­ w i e d n i o dobranych i z i n t e r p r e t o w a n y c h faktów jednostkowych, służące p o m i a r o w i prawidłowości zbieżnego l u b podobnego zjawiska na i n n y c h obszarach. Poszukując zatem idealnie nieskażonej późniejszymi nalecia­ łościami „klasycznej postaci" k o n k r e t n e j f o r m y r e l i g i i , niejako automa­ tycznie zmuszeni jesteśmy do w y r o k o w a n i a o uniwersalności zjawiska t o t e m i z m u czy szamanizmu, które niegdyś powszechne, zachowały się j e ­ dynie najlepiej n a „klasycznych" terenach i c h występowania. I dalej, pewne w y k r y w a n e s y m p t o m y czy przesłanki pozornie l u b fragmentarycz­ n i e zbieżne z „klasycznymi" w z o r a m i f o r m i n t e r p r e t u j e m y z w y k l e w k a ­ tegoriach k u l t u r a u s t r a l i j s k i c h (totemizm) czy syberyjskich (szamanizm). Materiały z t y c h dwóch obszarów dominują zresztą zdecydowanie w całej pracy Tokariewa. Ogranicza to zasadność wyodrębniania t a k i e j czy innej f o r m y r e l i g i i głównie do t y c h właśnie regionów k u l t u r o w y c h i pozbawia te f o r m y znamion uniwersalności. 43 W p r a w d z i e o powszechności t o t e m i z m u świadczyć mają występujące w w i e l u k u l t u r a c h m i t y o zoomorficznych herosach k u l t u r o w y c h , demo­ nach i bóstwach, a także pewne f o r m y przeżytkowe w religiach p o l i t e i s t y c z n y c h , przesłanki te j e d n a k miast utwierdzać nas o słuszności tej tezy wzbudzają w jeszcze większej mierze sceptycyzm. Przykładem choć­ b y t o k a r i e w o w s k a interpretacja szczególnego miejsca k o l i b r a i upierzone­ go węża w symbolice r e l i g i j n e j Azteków i Majów, sprowadzająca t o zja­ w i s k o do rudymentarnego t o t e m i z m u . Wnioskowanie tego rodzaju po­ siada charakter s p e k u l a t y w n y , ze względu b o w i e m na m r o k pokrywający dzieje p r e k o l u m b i j s k i e j A m e r y k i ustalenia te nie mogą zostać poddane w e r y f i k a c j i . Można mieć również zastrzeżenia co do poprawności zasto­ sowanej t u „metody a n a l o g i i " . 44 4 5 Przytaczam t e n przykład po to, b y wskazać, iż tego rodzaju r e k o n ­ s t r u k c j a r e t r o s p e k t y w n a , polegająca na przechodzeniu od w y r w a n y c h z k o n t e k s t u cząstek do h i p o t e t y c z n y c h f o r m , p r o w a d z i na manowce. F o r ­ ma r e l i g i i n i e jest „bytem" s a m y m w sobie, j e d n o r o d n y m . Składa się ona, j a k ukazał t o Tokariew, z najrozmaitszych cech, t a k i c h j a k treść, kształt, s y m b o l i k a i t r a d y c y j n a orientacja umysłowa. O j e j istocie świadczy prze­ de w s z y s t k i m społeczna rola f o r m y , j e j funkcje, jakie pełni, zaspokajając 4 3 4 4 I b i d e m , s. 199. Omawiając problem totemizmu Tokariew c e p c j e C. L é v i - S t r a u s s a Warszawa jona, świadomie p o m i j a m i l c z e n i e m w y ł o ż o n ą p r z e z tegoż a u t o r a w p r a c a c h : Myśl 1969; t e n ż e , Totemizm, Warszawa 1968, stwierdzając, s p r a w a w y m a g a j ą c a odrębnego p o t r a k t o w a n i a . P o r . T o k a r i e w , 45 Ibidem, s. 75, 78, 330. kon­ nieoswoiż jest op. c t t . , s. 355. to �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 161 RELIGII w sposób i l u z o r y c z n y pewne potrzeby ludzkie. F o r m a taka jest więc zbio­ r e m najrozmaitszych składników wspólnych także i i n n y m f o r m o m r e l i ­ g i i . Ulegając r o z p a d o w i w w y n i k u swego niedopasowania do społecznych warunków egzystencji i w y p i e r a n a przez i n n y t y p wierzeń t r a c i ona swój niezależny b y t . Niektóre j e j części składowe zostają wówczas włączone do n o w y c h zespołów, a t y l k o nieliczne p i e r w i a s t k i zachowując piętno macierzystej f o r m y zasługują n a miano przeżytków. D a w n a s t r u k t u r a zo­ staje zastąpiona przez nową. Przetworzone i dopasowane do nowego sy­ stemu świadectwa dawnej f o r m y przybierają teraz o d m i e n n y charakter, niwelujący często ostatnie ślady i c h p r a w d z i w e j genealogii. Z tej właśnie r a c j i wznoszenie k o n s t r u k c j i wokół jakiegoś „przeżytkowego" elementu na podstawie wątpliwej wartości retrospekcji może, ale b y n a j m n i e j n i e m u s i , prowadzić w k i e r u n k u tej właściwej, j e d y n e j , ściśle określonej f o r ­ m y r e l i g i i . Liczba a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań jest b o w i e m n a pewno znaczna. Pamiętając o t y m ograniczeniu można n p . wykryć u podstaw indiańskiej s y m b o l i k i (posługującej się wężem i k o l i b r e m ) t a k ie f o r m y r e ­ ligijne, j a k nagualizm, k u l t y łowieckie czy n a w e t k u l t przodków. I n t e r ­ pretacja t a k a nie w y k l u c z a jednak i o d m i e n n y c h rozwiązań, których prze­ cież można szukać poza sferą mezoamerykańskich r e l i g i i „pierwotnych" . 46 INSTRUMENTY KLASYFIKACJI Kategoria f o r m y r e l i g i i wyłaniająca się z „klasycznych postaci" a u ­ s t r a l i j s k i c h i syberyjskich wierzeń oraz z przeżytkowych refleksów d a w ­ n y c h epok, znajdowanych w złożonych systemach p o l i - i monoteistycz­ nych, s t a n o w i u T o k a r i e w a podstawę k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i ­ g i i . K l a s y f i k a c j a ta, a właściwie t y p o l o g i a , zawiera 15 p o d s t a w o w y c h f o r m r e l i g i i uszeregowanych w t e n sposób, b y kolejność i c h p o j a w i a n i a się zsynchronizowana była z grubsza z okresami periodyzacji p i e r w o t ­ nego, przedklasowego społeczeństwa. T o k a r i e w zdaje sobie j e d n a k spra­ wę, iż t a odpowiedniość nie jest prosta i bezpośrednia. W najogólniejszym aspekcie dotyczy ona b o w i e m t y l k o okresu n a r o d z i n określonej f o r m y , nie obejmując natomiast s w y m zasięgiem całego przebiegu j e j ontogenezy. 47 Jednakże w niektórych miejscach autor popada w sprzeczność zawar­ tą między interpretacją społecznych źródeł r e l i g i i a u n i w e r s a l n y m i k o r e - 4 6 L é v i - S t r a u s s , Antropologia 4 5 T y p o l o g i a t y m b o w i e m różni się o d k l a s y f i k a c j i , iż systematyzując i w y r ó ż n i a ­ strukturalna, s. 58. jąc w obrębie określonego z b i o r u poszczególne t y p y , n i e m u s i być u k ł a d e m a n i r o z ­ ł ą c z n y m a n i też w y c z e r p u j ą c y m . nienia humanistyki, Warszawa 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a . X V I I / 1 Por. np. T. P a w ł o w s k i , 1969, s. 46-48. Metodologiczne zagad­ �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI l a t a m i , wiążącymi formację społeczną z formą r e l i g i i . Jeśli b o w i e m n p . nagualizm w y w o d z i się rzeczywiście z procesów i n d y w i d u a l i z a c j i w i e ­ rzeń, wyodrębniania się małej rodziny, rozpadu r o d u i r o z w o j u i n d y w i ­ d u a l n y c h f o r m p r a c y , to dlaczego — należy zadać sobie p y t a n i e — występował on najsilniej w p l e m i e n n y c h społecznościach indiańskich A m e ­ r y k i Północnej, i to właśnie w t y c h grupach etnicznych, które przez „kla­ s y c z n y c h " ewolucjonistów t r a k t o w a n e były jako t y p o w e przykłady spo­ łeczeństw rodowych. I dalej — dlaczego nagualizm nie objawił się z j e ­ szcze bardziej zdwojoną mocą t a m , gdzie istniały k u t e m u znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i społeczne, t j . t a m , gdzie f o r m y i n d y w i d u a l i z a c j i wierzeń i rozwój i n d y w i d u a l n y c h f o r m pracy były znacznie bardziej w y ­ kształcone niż n a P r e r i a c h i Równinach. Odpowiedź na te p y t a n i a t k w i , j a k się zdaje, przede w s z y s t k i m w k u l t u r o w e j specyfice tego regionu, w jego społecznej h i s t o r i i i w etosie żyjących t a m grup. A zatem, czy i s t o ­ t n i e posiadamy wystarczające podstawy do t r a k t o w a n i a n a g u a l i z m u j a k o uniwersalnej f o r m y r e l i g i i , spełniającej swe społeczne funkcje w okresie rozpadu u s t r o j u rodowo-plemiennego? A może należy uznać, że w n i o s k i tego rodzaju są przedwczesne. N i e upoważniają one b o w i e m do niczego innego ponad stwierdzenie, że nagualizm s t a n o w i charakterystyczny d l a r e l i g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej kompleks wierzeń. 4 8 Podobne niekonsekwencje s p o t y k a m y i w i n n y c h k o n t e k s t a c h . T o ­ k a r i e w , prezentując n p . t z w . k u l t bóstwa plemiennego, łączy oczywiście tę formę r e l i g i i z u s t r o j e m p l e m i e n n y m , a w zasadzie z jego schyłkową fazą. Okazuje się jednak, że Czarna A f r y k a , choć w okresie s w y c h p i e r w ­ szych kontaktów z Europą posiadała n i e z w y k l e silnie rozwinięty ustrój plemienny, zawierający przesłanki rodzącego się „feudalizmu murzyń­ skiego", n i e była jednak objęta k u l t e m tego rodzaju bóstwa. W p r a w d z i e autor stara się wyjaśnić tę sprzeczność sugestitą, iż k u l t boga plemienne­ go związany był i m m a n e n t n i e z l u d a m i z d o b y w c z y m i i w o j o w n i c z y m i . A r g u m e n t tego rodzaju nie jest jednak przekonujący. Osłabia on b o w i e m zasadność t r a k t o w a n i a fazy występowania k u l t u boga plemiennego j a k o uniwersalnego okresu przejściowego w r o z w o j u wierzeń, łączącego epokę społeczeństwa przedklasowego z epoką społeczeństwa klasowego oraz p r o ­ wadzącego do wykształcenia się p o l i t e i z m u i monoteizmu. 49 50 4 8 Tokariew, 4 0 Totemizm dzikości" (Ibidem, łowiecki op. cit., s. 282. j a k o „ z j a w i s k o złożone"' p o j a w i ł się n a „ ś r e d n i m i w y ż s z y m s t o p n i u s. 216), n a t o m i a s t „najbardziej (s. 215) ukształtował wspólnoty p i e r w o t n e j " 50 Ibidem, s. 329. dopiero (s. 217). J a k z a t e m i n t e r p r e t a c j i , t o , że „ z j a w i s k o ne"? się w prymitywna forma religii" — „warunkach zaczątkowego wyjaśnić w r a m a c h złożone" poprzedzało f o r m y kult rozkładu „ewolucjonistycznej" „najbardziej prymityw­ �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 163 RELIGII T o k a r i e w wyłącznie marginesowo potraktował p r o b l e m współwystęp o w a n i a „wczesnych" f o r m r e l i g i i , r e a l n y c h stosunków zachodzących mię­ dzy n i m i oraz kwestię zasad łączenia się t y c h f o r m w k o n k r e t n e systemy, zespoły czy zbiory wierzeń. Sprawą nieodzowną jest j e d n a k wyjaśnienie, w j a k i sposób i na j a k i e j drodze dochodzi do funkcjonalnej koegzystencji f o r m pochodzących z najwcześniejszego etapu r o z w o j u wierzeń — t a k i c h j a k n p . k u l t y grzebalne i erotyczne — z t y m i , które stanowią świade­ ctwo rozpadu wspólnoty rodowej i plemiennej ( k u l t boga plemiennego, k u l t y agrarne). Poszczególne f o r m y nie tworzą przecież izolowanych ca­ łości, lecz zespalają się w k o m p l e k s y wierzeń k o n k r e t n y c h i historycz­ n y c h i t y l k o w tej postaci poddawane były e m p i r y c z n e m u oglądowi. Z w y ­ k l e t a k b y w a , że i m wyższy stopień r o z w o j u społeczeństwa i r e l i g i i , t y m bardziej złożony okazuje się system wierzeń, w którym f o r m y i elementy, przeżytki i nowo powstałe treści przenikając i uzupełniając się nawzajem tworzą charakterystyczne dla określonej epoki i regionu konfiguracje. Dopiero i c h kompleksowa analiza umożliwia wydobycie w s z y s t k i c h i s t o t ­ n y c h cech i k o n s t y t u t y w n y c h treści danej r e l i g i i . Wówczas to stają się przydatne kategorie f o r m y ; przede w s z y s t k i m w t r a k c i e systematyzacji materiału, sprowadzanego w celach h e u r y s t y c z n y c h do jednostek niższe­ go rzędu, a także w dalszych dociekaniach t y p u ewolucyjno-historycznego. Wyodrębnione w t y p o l o g i i T o k a r i e w a f o r m y p i e r w o t n y c h wierzeń n i e wyczerpują pełnego bogactwa duchowego życia naszych przodków. Jedne z t y m f o r m posiadają znaczenie uniwersalne, drugie są w zasadzie skład­ n i k a m i p r a w i e każdej r e l i g i i , a jeszcze inne stanowią hipostazę p e w n y c h specyficznych, l o k a l n y c h cech r e l i g i i „pierwotnych". W sumie t r u d n o więc mówić o równoważności logicznej poszczególnych f o r m , których usytuowanie na niejednolitej płaszczyźnie uogólnienia tłumaczyć można b r a k i e m ścisłych i r y g o r y s t y c z n y c h kryteriów wyróżniania modeli „wczes­ n y c h " wierzeń. T o k a r i e w przystępując do k l a s y f i k a c j i „pierwotnych" f o r m r e l i g i i usta­ lił pięciopunktowy p r o g r a m d y r e k t y w . Wśród n i c h znajdujemy słuszny wymóg historyczności k l a s y f i k a c j i , która uwzględniać w i n n a dynamikę zmieniających się f o r m oraz postulat r e d u k c j o n i z m u w r a z z zasadą t r a k ­ t o w a n i a każdej r e l i g i i j a k o zjawiska społecznego . D w a jednakże następ­ ne p u n k t y wzbudzać muszą nasze zastrzeżenia, zarówno co do samego i c h sformułowania, j a k i zasadności przenoszenia t y c h wskazań na g r u n t p r a k ­ tyki. 51 Cóż b o w i e m oznacza enigmatyczne zalecenie, iż klasyfikacja „winna być dokonana na podstawie i s t o t n y c h cech r e l i g i i " . Wyjaśnienie 5 2 51 Ibidem, s. 38-39. 52 Ibidem, s. 38. �164 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI tej kluczowej k w e s t i i jest b o w i e m niezadowalające i , co gorsza, nawet mylące. Odpowiedź sugeruje b o w i e m , iż „podstawowymi cechami k l a s y ­ f i k a c y j n y m i w i n n y być te, które są bardziej widoczne i łatwiej dostępne o b i e k t y w n e j o b s e r w a c j i i analizie" . Pomijając dyskusyjne zagadnienie „obiektywnej obserwacji" na g r u n ­ cie n a u k społecznych o słabo wykształconych i n s t r u m e n t a c h badawczych, zauważyć należy, iż poprzez stosowanie powyższych d y r e k t y w łatwo moż­ na popaść w niezamierzony schematyzm. W y n i k a on przede w s z y s t k i m ze z b y t dużej dowolności i n t e r p r e t a c y j n e j , s u b i e k t y w i z m u i zasady a r b i t r a l ­ nego, a raczej i n s t y n k t o w n e g o określania h i e r a r c h i i „istotnych" i „mniej i s t o t n y c h " cech. 53 Oczywiście tego rodzaju p r o g r a m postępowania taksonomicznego może nas także doprowadzić w p e w n y c h przypadkach do p o z y t y w n y c h r e z u l t a ­ tów. A l e zadajmy sobie p y t a n i e : czy zawsze to, co pozornie oczywiste i bardziej „widoczne" oraz „łatwiej dostępne", t j . poddające się bezpo­ średniemu oglądowi, t w o r z y f a k t y c z n y rdzeń jakiegoś zjawiska, stanowiąc o jego istocie? Czyżby „widoczność" i „dostępność" nie były u w a r u n k o ­ wane metodologiczną proweniencją i określoną predyspozycją badacza, jego wnikliwością i pasją naukową, a więc w sumie jego subiektywną postawą względem p r z e d m i o t u dociekań? Historyczne u w a r u n k o w a n i a t y c h przymiotów, będących w rzeczywistości w y r a z e m stosunków łączą­ cych p o d m i o t z p r z e d m i o t e m badań, nie ulegają wątpliwości. Inaczej nie mogłoby być m o w y o reinterpretacjach starych, pozornie już wyeksploa­ t o w a n y c h źródeł, a operacji tej dokonuje przecież każde nowe pokolenie specjalistów. T a k więc „widoczność" i „dostępność" obserwacji nie jest t y l k o sprawą s u b i e k t y w n e j p r e d y l e k c j i badacza. Są one również funkcją poziomu r o z w o j u instrumentów poznania naukowego oraz stopnia u m i e ­ jętności i c h właściwego w y k o r z y s t a n i a . I m doskonalsza jest t a aparatura, t y m łatwiej można się wedrzeć w głąb opornego t w o r z y w a . I wówczas, zerwawszy z jego p o z o r n y m i p r z y m i o t a m i postrzeganymi niejako na ze­ wnątrz, dotrzeć można na innej już płaszczyźnie do cech być może b a r ­ dziej istotnych, niemniej do niedawna s k r y t y c h pod warstwą aktualnie zdewaluowanych znamion bezpośrednio „widocznych" i łatwo „dostęp­ nych". Zaprezentowane przez T o k a r i e w a „wczesne" f o r m y r e l i g i i wyodręb­ nione zostały, w myśl koncepcji autora, na podstawie cech łatwo postrzegalnych. Oczywiście znamiona te są w każdym p r z y p a d k u odmienne; n i e zawsze też tworzą one faktyczną oś, wokół której mają koncentrować się wierzenia zasługujące na miano autonomicznej f o r m y r e l i g i i . Cechy te dzielą niejako wyróżnione f o r m y r e l i g i i na d w a podstawowe zespoły. 53 Ibidem. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 165 Pierwszy obejmuje te f o r m y , które, uwypuklając aspekt k u l t o w o - i n stytucjonalny, przypisują decydujące znaczenie społecznej stronie f u n k ­ cjonowania organizatorów życia religijnego, t j . osobników obdarzonych często właściwościami c h a r y z m a t y c z n y m i . Pojawienie się więc na arenie dziejów znachorów, czarowników, szamanów, wodzów i t a j n y c h stowa­ rzyszeń z i c h przywódcami było — w myśl k l a s y f i k a c j i T o k a r i e w a — nieodłącznie związane n i e t y l k o z k o n k r e t n y m etapem społecznego roz­ w o j u , ale także ze ściśle określoną formą r e l i g i i i fazą r o z w o j u k u l t u , przyporządkowaną każdej z t y c h r o d o w o - p l e m i e n n y c h i n s t y t u c j i . D r u g i zespół t y c h f o r m w r a z z odpowiadającym m u z b i o r e m cech k o n ­ s t y t u t y w n y c h związany jest z potrzebą zapewnienia o p i e k i sił n a d p r z y ­ rodzonych i sankcji r e l i g i j n e j l u d z k i e j egzystencji w j e j działalności go­ spodarczej i p r o k r e a t y w n e j . K u l t y erotyczne, obrzędy i n i c j a c j i i k u l t y grzebalne odpowiadają zasadniczo najważniejszym m o m e n t o m ludzkiego życia osobniczego i społecznego. Stanowią one właściwie nie t y l e a u t o n o ­ miczną formę r e l i g i i , co pewne uniwersalne t y p y obrzędów, określane p o d o b n y m i założeniami mistyczno-magicznymi, wywodzącymi się z róż­ n o r o d n y c h systemów r e l i g i j n y c h . Środki magiczne i w i a r a w i c h realną skuteczność znalazły się także u podłoża t y c h kultów, których zadaniem jest zapewnienie powodzenia poczynaniom myśliwego i r o l n i k a , całego r o d u i k o n k r e t n e j j e d n o s t k i . Cel, j a k i e m u służyły te i r r a c j o n a l n e p r a k ­ t y k i związane z materialną stroną życia plemienia i r o d u , stał się w y z n a ­ c z n i k i e m zarówno pod względem genetycznym, j a k i m o r f o l o g i c z n y m , o d ­ dzielającym poszczególne f o r m y o d siebie: k u l t y łowieckie od kultów agrarnych, a k u l t y przodków od n a g u a l i z m u i czci oddawanej o p i e k u n o m macierzysto-rodowym. W y p a d a nadmienić t u także, iż T o k a r i e w starał się n i e j e d n o k r o t n i e zaprezentować własną sugestię n a temat genetycznych powiązań j e d n y c h f o r m r e l i g i i z d r u g i m i . Jednakże ów wątek zainteresowań p r z e w i j a się przez pracę T o k a r i e w a bardzo nieregularnie. Można b y sądzić, iż k i e r o ­ wała n i m obawa przed zarzutem k o n s t r u o w a n i a jeszcze jednej f i k c y j n e j d r a b i n y genealogicznej p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . F a k t t e n świadczy j e d ­ nak o chęci ukazania nie t y l k o społecznych źródeł oraz uwarunkowań poszczególnych f o r m , ale i i c h w z a j e m n y c h h i s t o r y c z n y c h związków ideo­ w y c h i treściowych. S 4 I t a k n p . k u l t ł o w i e c k i łączy T o k a r i e w z t o t e m i z m e m ; k u l t p r z o d k ó w p a t r i a r c h a l n o - r o d o w y c h w y w o d z i z t o t e m i z m u , k u l t u grzebalnego i k u l t u opiekunów m a cierzysto-rodowych; „archetypów" nagualizmu szuka w i n d y w i d u a l n y m totemizmie i w c z e s n o p l e m i e n n y c h k u l t a c h i n i c j a c j i , a źródeł k u l t u w o d z ó w d o p a t r u j e się w t a j ­ n y c h związkach — z a r o d k o w e j f o r m i e władzy państwowej. 5 4 �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKE ROLA EMOCJI I INSTYNKTÓW Szczegółowe rozważania autora dotyczące poszczególnych egzemplifik a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i są bardzo interesujące; n i e sposób i c h j e d n a k t u pokrótce omówić. Szereg z a w a r t y c h t a m sformułowań dostar­ cza niejednej r e f l e k s j i i i n s p i r a c j i do dalszych studiów. Inne bardziej k o n t r o w e r s y j n e stwierdzenia zmuszają do k r y t y c z n e j p o l e m i k i , a t y m s a m y m również spełniają swój cel nadrzędny, stanowiąc niejako zaczyn pobudzający do wysiłku intelektualnego zarówno zwolenników j a k i opo­ zycjonistów koncepcji Tokariewa. Wśród k o l e j n y c h c h a r a k t e r y s t y k „wczesnych" f o r m r e l i g i i n a uwagę ze s t r o n y archeologów i etnografów zasługuje f r a g m e n t poświęcony t z w . k u l t o m grzebalnym. Z a w i e r a on b o w i e m n i e z w y k l e interesujący schemat dyferencjacji f o r m pochówków w y p r o w a d z o n y c h ze źródeł pozareligijnych, a m i a n o w i c i e z i n s t y n k t u przywiązania do zmarłego oraz p r z y r o ­ dzonego i n s t y n k t u schludności . Jeśli przyjąć, iż te pozareligijne bodźce legły u podstaw p i e r w o t n e j obrzędowości pochówkowej, to j e d n a k t r u d ­ no t y m c z y n n i k o m przypisywać decydującą rolę w następnych fazach roz­ w o j u l u d z k i e j świadomości. N i e można oczywiście negować psychicznej wartości i n s t y n k t o w n y c h uczuć. Należy j e d n a k pamiętać, iż zamiast obja­ wiać się n a drodze całkowicie spontanicznej, manifestują one z w y k l e swą obecność poprzez k u l t u r o w e wzorce; ubrane są w płaszcz r e l i g i j n y c h i d e i ; łączą się z wiarą w możliwość dalszej egzystencji po biologicznej śmierci. 55 Wydaje się, że T o k a r i e w u j m u j e to zagadnienie wyłącznie j e d n o s t r o n ­ nie, doszukując się wszędzie czystych emocji „nie u w a r u n k o w a n y c h przez żadne określone idee" . Stworzona tą drogą swoista teoria emocjonalne­ go kształtowania się k u l t u absolutyzuje w sposób oczywisty t y l k o j e ­ den z aspektów o wiele bardziej złożonego p r o b l e m u . P r z e j a w y nagro­ madzonych emocji u t r w a l o n e zostały przez tradycję — j a k sądzi Toka­ r i e w — ale i t r a d y c j a ta, poprzez świadomość j e d n o s t k i zaangażowanej a k t y w n i e w obrzęd, oddziaływała z biegiem czasu na sferę emocjonalną. Rezultatem tego procesu, przytłaczającego nawet często nasze n a t u r a l n e zachowania i stany psychiczne, było wykształcenie się w określonych spo5e 5 7 55 Ibidem, s. 155. 56 Ibidem, s. 160. Z n a m i e n n y m f a k t e m j e s t r ó w n i e ż t o , że T o k a r i e w n i e wyjaśnia d l a c z e g o u A u s t r a l i j c z y k ó w w y s t ę p u j e o g r o m n e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m p o c h ó w k ó w , choć w samych obrzędach p o g r z e b o w y c h zauważyć się d a j e „najwyraźniej" szczególnie s i l n y ładunek z a c h o w a ń i n s t y n k t o w n y c h s. 156. 5 : N a t e m a t r o l i e m o c j i w f o r m o w a n i u się i r o z w o j u p i e r w o t n y c h w i e r z e ń w y ­ powiadał Duchownaja się r ó w n i e ż żizń szeroko pierwobytnogo inny religioznawca obszczestwa, radziecki A. Moskwa-Leningrad F. A n i s i m o w, 1966, s. 101-124. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 167 RELIGII łecznościach i k u l t u r a c h i m t y l k o właściwych wzorów okazywania s w y c h uczuciowych przeżyć. N i e można więc o b s e r w o w a n y c h objawów l u d z k i e j rozpaczy po stracie kogoś bliskiego, t a k i c h j a k płacz, smutek, k r z y k , śpiew, ekstaza, samookaleczenia i t p . , z b y t pochopnie interpretować w k a ­ tegoriach wyłącznie n a t u r a l n y c h emocji, gdyż w szeregu wypadków rów­ nież i one określone są naszym k u l t u r o w y m kodem. Konsekwencją ahistorycznej w gruncie rzeczy t e o r i i emocjonalnego kształtowania się k u l t u grzebalnego jest uznanie współczesnych świeckich obrzędów pogrzebowych oraz laickiego k u l t u w y b i t n y c h postaci za w y ­ raz „szacunku dla zmarłego" i n a w r o t u do p i e r w o c i n tej f o r m y r e l i g i i . W myśl tej koncepcji nie można natomiast t y c h rytuałów uważać za r e l i k t zjawisk r e l i g i j n y c h . Źródeł współczesnej p r a k t y k i grzebalnej •— pisze T o ­ k a r i e w — n i e sposób zatem szukać w r e l i g i j n e j ideologii, gdyż w rzeczy­ wistości tkwią one w społecznej naturze człowieka . Sprowadzając zaprezentowaną wyżej tezę do stwierdzenia, iż zwycza­ je pogrzebowe, dając pewne estetyczne r a m y l a i c k i e m u rytuałowi, zaspo­ kajają emocjonalne przeżycia i nawiązują do niektórych społecznych i n ­ stynktów, t r u d n o nie dostrzec również i historycznego aspektu kształto­ w a n i a się tej f o r m y uczuć i zachowań. Oczywiście, nie można uważać obrzędu świeckiego za przeżytek zjawisk r e l i g i j n y c h . Poddany b o w i e m desakralizacji f u n k c j o n u j e o n nadal, zaspokajając w pełni w swej nowej postaci potrzeby społeczne i emocjonalne. Tą drogą świecki obrzęd staje się c z y n n i k i e m i n t e g r a c j i społecznej, elementem przekazu doświadczenia społecznego oraz afirmacją a r e l i g i j n y c h treści h u m a n i s t y c z n y c h . S8 Czyżby j e d n a k akceptacja t y c h ustaleń zmuszała nas do i g n o r o w a n i a realnego związku historycznego i morfologicznego rytuału ze sfery „prof a n u m " z jego s a k r a l n y m p r o t o t y p e m ? Obie t e f o r m y poza więzami n a t u ­ r y genetycznej łączą także stosunki k o n k u r e n c j i , wynikające z f a k t u i c h współwystępowania n a jednej płaszczyźnie rzeczywistości społeczno-kult u r o w e j . Pomijanie w i e l o w i e k o w e j t r a d y c j i , z której bezpośrednio w y w o ­ dzą się obrzędy świeckie, n a rzecz u w y p u k l a n i a r o l i instynktów, czyli praźródeł l u b prabodźców rodem z „epoki p r z e d r e l i g i j n e j " , zdaje się być także dużym uproszczeniem. Laicyzacja obrzędowości jest procesem n a ­ t u r a l n y m i chyba n i e m a większej potrzeby uzasadniania celowości k u l ­ t y w o w a n i a t y c h świeckich f o r m , wyłącznie w kategoriach psychologicz­ nych, p o z a k u l t u r o w y c h . Sam f a k t desakralizacji rytuału i m p l i k u j e historyczny związek obrzę­ dów świeckich i r e l i g i j n y c h , które łączy także wspólna f u n k c j a zaspoka­ j a n i a podobnych potrzeb emocjonalnych. Natomiast o istotnej różnicy między t y m i f o r m a m i rytuałów decydują przecież idee i treści, z j a k i m i 5 8 T o k a r i e w , op. cit., s. 189-190. �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI są one związane, oraz i c h f u n k c j e społeczne. Tymczasem f o r m y obrzędów, i c h scenariusze, a n a w e t s y m b o l i k a w o b u t y c h kompleksach, choć pozor­ nie zróżnicowana, wykazują znaczny stopień podobieństwa morfologicz­ nego. Kończąc te obszerne refleksje powstałe w trakcie studiów n a d teo­ rią „pierwotnej r e l i g i i " w y p a d a zauważyć, iż zastosowana t u f o r m a k r y ­ t y czno-polemiczna jest w y r a z e m znaczenia, j a k i e autor niniejszych roz­ ważań przywiązuje do koncepcji S. A . Tokariewa. Szeroka dyskusja n a d w s z y s t k i m i j e j elementami p r z y c z y n i się przecież do znacznego uściśle­ n i a i w e r y f i k a c j i poszczególnych sądów. Świadczyć będzie także o i n s p i ­ rującej r o l i o r y g i n a l n y c h rozwiązań teoretycznych T o k a r i e w a . Wzbogacenie się radzieckiego religioznawstwa o d w a w i e l k i e k o m p a ratystyczne dzieła, z których pierwsze Religia w historii ludów świata posiada charakter przeglądu k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h m o n o g r a f i i poszcze­ gólnych r e l i g i i , a drugie Pierwotne formy religii i ich rozwój ześrodkowane jest na problemach taksonomicznych i ewolucyjno-genetycznych, stworzyło realne podstawy pod dalsze, coraz bardziej interesujące bada­ nia, zarówno n a d p i e r w o c i n a m i r e l i g i i i pełnią j e j r o z w o j u , j a k i n a d okresem schyłkowym wierzeń, t j . i c h aspektem tanatologicznym. W y p a d a sobie j e d n a k życzyć, a są już k u t e m u wystarczające prze­ słanki widoczne w pracach badaczy młodego pokolenia, b y radzieccy r e l i ­ gioznawcy i etnografowie nie k i e r o w a l i się zasadą, iż ogólne założenia t e o r i i r e l i g i i „przesądzają już samo p y t a n i e i odbierają badaniom e m p i ­ r y c z n y m charakter poszukiwawczy n a rzecz i l u s t r a c y j n e g o " . Oczywiście „rozwiązanie nie m u s i być przez to niewłaściwe, t y l k o sposób jego p r o p o ­ nowania, o w a n u t a apodyktyczności i normatywności p o w i n n a ustąpić sformułowaniom roboczohipotetycznym" . S9 Aleksander Posern-Zieliński DEVELOPMENT A N D MORPHOLOGY OF RELIGION OF C L A N - T R I B A L SOCIETIES. C O N T R O V E R S I A L A S S U M P T I O N S O F S. A . T O K A R E V ' S T H E O R Y S u m m a r y The a u t h o r begins h i s polemics w i t h c r i t i c a l r e m a r k s o n t h e v a l i d i t y of „ethnographical analogies" wards hasty i n studies o n „primitive" religions. W e s h o u l d be sceptical t o ­ generalizations a n d speculative s t o r e o f t h e r e l e v a n t f a c t s is i n f i n i t e l y 5 0 T . M a r g u 1, Porównawcza Przegląd Religioznawczy", historia t r a p p i n g s of such a n approach. rich and our contemporary religii w Związku R. 1 1 : 1967 n r 6(61), s. 25. The anthropocentric Radzieckim, „Euhemer. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A tendency allows to ascribe psychological for any 169 RELIGII motivations to the endeavours a r b i t r a r y analogies. What such analogies of primitive men actually reveal, the m u l t i t u d e of a l t e r n a t i v e solutions, b a r r i n g t h e w a y t o the proper S. A . Tokariev's theory of the „early" forms of r e l i g i o n has is only one. been based e t h n o g r a p h i c a l m a t e r i a l s , m a i n l y A u s t r a l i a n a n d S y b e r i a n . T h i s f a c t h a s set a on limit u p o n t h e u n i v e r s a l v a l i d i t y of h i s p r o p o s i t i o n s c o n c e r n i n g p e r i o d i s a t i o n a n d m o r p h o ­ logy of r e l i g i o n . Besides, Tokariev's t h e o r y bears the b u r d e n of t h e schematic p r o a c h , b e i n g t h e i n h e r i t a g e of t h e „ e v o l u t i o n i s t " p e r i o d i n M a r x i s t h i s t o r y of gion, by n o w rejected. I n s t e a d of b e i n g a d e t a i l e d d e v e l o p m e n t h i s t o r y , t h e a p p l i e d s c h e m e of As a result, the relative ing of t h e p e r i o d i s a t i o n s y s t e m of t h e s o c i a l r e l i g i o u s h i s t o r y has been correlation religion a n d the large socio-economic between ap­ reli­ between the reduced phases of to that the system. development t h e t w o . H o w e v e r , r e l i g i o n can indeed be r e d u c e d t o m y t h o l o g i e s extra-religious contents, of p a t t e r n s has been replaced b y a s t i f f coherence b u t i t constitutes an autonomous, embody­ relatively isolated s y s t e m , i n t e g r a t e d as s u c h w i t h t h e o t h e r p a r t s o f c u l t u r e . Labelling r e l i g i o n as t o t a l l y „ r e a c t i o n a r y " a l s o F o r r e l i g i o n m a y be r e a c t i o n a r y or not, d e p e n d i n g leads us t o ahistoric g i o n o r o n i t s f u n c t i o n s i n t h e d e f i n i t e phases of i t s d e v e l o p m e n t social positions. o n t h e h i s t o r i c a l r o l e of a systems. Discussing t h e concepts of an „element" and a „form" p o i n t s t o t h e e s s e n t i a l s h o r t c o m i n g s of t h e m o r p h o l o g i c a l of religion the classification of a n d t y p e of a r e l i g i o n , a c o n c r e t e vailing i n a system a f o r m of are b y no means religion conceived always as an w i t h a c o m m o n o r i g i n a n d c h a r a c t e r , a n d f o r m as a s p e c i f i c t i o n of r e l i g i o u s f o r m s as p r o p o s e d seeking vable" for by Tokariev "significant" properties phenomena. For of drawn. a g g r e g a t e of beliefs m a n i f e s t a t i o n of reveals the fallacy religions i t is a w e l l k n o w n f a c t i n "visible" that what pre­ precisely c r e t e r e l i g i o n s , is also b l u r r e d . A n a n a l y s i s of t h e b a s i c d i r e c t i v e s of t h e of element historical religion, and the general tendency of religious beliefs, distinction between author religions b y T o k a r i e v . T h e d e n o t a t i o n s a n d t h e i r i n t e r r e l a t i o n s of s u c h t e r m s as f o r m , The reli­ w i t h i n the definite of t h e and "easily is d i r e c t l y con­ classifica­ method obser­ observable, n e e d n o t b e t h e a l w a y s a c t u a l c o r e of w h a t is s t u d i e d . T h i s is t h e s o u r c e of several s i m p l i f i c a t i o n s a n d i n c o m p a t i b l e c o n c l u s i o n s i n i n t e r p r e t a t i o n s of e m p i r i c a l m a t e r i a l s . I n t h e f i n a l p a r t of t h e p a p e r t h e a u t h o r discusses g r o w t h of the b u r i a l cult a n d its c o n t e m p o r a r y of t h e l a y b u r i a l c e l e b r a t i o n s the emotional theory of implications related to an the analysis and their relation w i t h the historical religion rituals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dba46b318209a17cf59b19be20e98ef.pdf 030bef3dea5be9c3d79713069075ffeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:850 Title A name given to the resource O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.109-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ O INTERPRETACJI SYSTEMÓW TYPU POKREWIEŃSTWA CROW-OMAHA P o k r e w i e ń s t w o n i e n a l e ż y d o t e m a t ó w często w y s t ę p u j ą c y c h w lek­ t u r z e polskiego etnografa profesjonalisty a n i studenta. Dlatego też p r z e d ­ kładany t u u w a d z e specjalistyczny, c z y t e l n i k a t e k s t , j a k k o l w i e k w y d a ć się m o ż e zawiera wicie stosunkowo w jącym między systemem bowiem intencji a u t o r a wartość dobitną p r e z e n t a c j ę t e z y struktażowy wprost ogólniejszą, o s i l n y m związku przykład które bywają wspomnianej miano­ występu­ p o k r e w i e ń s t w a i o r g a n i z a c j ą społeczną. t a k i c h systemów pokrewieństwa, wąsko Dotyczy u w a ż a n e za i n ­ zależności, a jednocześnie wywołują pewne kontrowersje interpretacyjne. N a l e ż y p r z y t y m pamiętać, ż e j e s t t o j e d e n z l i c z n i e j nych w reprezentowa­ świecie t y p ó w t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa. W p r a w d z i e się o p i n i ę , i ż n i e i s t n i e j e o n w ogóle, l e c z n a s z y m zdaniem spotyka dodaje to t y l k o atrakcyjności t e m a t o w i . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą t a k i e j o p i n i i m o ż e być f a k t , że wyodrębnienie t y p ó w C r o w d o c k a nastąpiło n a n i e c o s z t u c z n e j n i c h zastosowano i Omaha w klasyfikacji M u r - zasadzie, p o n i e w a ż w y j ą t k o w o wobec k r y t e r i a n i e s p ó j n e z p r z y j ę t ą zasadą k l a s y f i k a c j i . G d y ­ b y n i e t e n zabieg, s y s t e m y Crow-Omaha z n a l a z ł y b y się w t y p a c h opiso­ w y m i i r o k e s k i m *. terminologicznych pokre­ wieństwa. Istnieją w z a s a d z i e d w i e t a k i e k l a s y f i k a c j e w k i l k u w a r i a n t a c h . Przypomnijmy Pierw­ 1 sza przyjęła t u pokrótce klasyfikacje z a zasadę układ terminów w systemów generacji wstępnej (dla rodziców i i c h rodzeństwa). T a k i c h a r a k t e r miała p r o p o z y c j a M o r g a n a . O b e c n i e niej ny stosuje — się klasyfikację brak zróżnicowania (z wyjątkiem gana; stwem, wiada 2) typ Lowiego, która terminologicznego jest czwórdzielna: jednakże — występuje rodzeństwo 1) typ generacyj­ między r o d z i c a m i i i c h rodzeństwem zróżnicowania w e d ł u g płci), o d p o w i a d a t y p o w i liniowy ego najpowszech- malajskiemu u Mor­ zróżnicowanie między r o d z i c a m i a i c h rodzeń­ obojga rodziców stanowi kategorię wspólną; odpo­ t y p o w i a r y j s k i e m u ( o p i s o w e m u ) u M o r g a n a , z w a n y także a n g i e l s k i m ; 3) typ bijurkacyjno-łączny linię ojcowską — w odróżnieniu od dwu od m a c i e r z y s t e j , l e c z n i e w y d z i e l a poprzednich rozdziela i c h rodzeństwa (np. wspólny t e r m i n d l a ojca i s t r y j a obok oddzielnego Odpowiada typowi wyraźnie odrębnie k a t e g o r i i rodziców o d turano-ganowańskiemu u M o r g a n a ; 4) typ dla wuja). bifurkacyjno-boczny �110 SŁAWOJ Kłopoty natury SZYNKIEWICZ taksonomicznej nie powinny przemawiać przeciwko t y p o w i C r o w - O m a h a . Jest o n b o w i e m t a k ważnym i c i e k a w y m porządkowania więzi społecznych, że ustąpić p r z e d sposobem n i m musi logiczna z a s a d a k l a s y f i k a c j i , a l b o t e ż n a l e ż y uznać, ż e s a m a z a s a d a n i e j e s t w ł a ś ­ ciwa. Odstępstwo o d ogólnych, przyjętych syfikacji systemy w przypadku Crow-Omaha przez M u r d o c k a kryteriów spowodowane zostało te znane były i badane wcześniej, a i c h specyficzne cechy woływały zainteresowanie teoretyków zanim jeszcze iż wy­ zorientowano j a k l i c z n i e i s z e r o k o są o n e w ś w i e c i e r e p r e z e n t o w a n e . się, T a k więc, m i m o i ż u z n a n i e i c h s p e c y f i k i i pełniejsza c h a r a k t e r y s t y k a s y s t e m u w kla­ faktem, nastąpiła latach trzydziestych , t o ich indywidualne przypadki interpretowane 2 b y ł y już przez M o r g a n a . Systemy C r o w o r a z O m a h a m o g ą b y ć u z n a n e za d w i e o d m i a n y n e g o t y p u , p o n i e w a ż są w z g l ę d e m s i e b i e opiera się na tych samych zasadach symetryczne, i c h zaś strukturalnych. jed­ budowa Specyfikę tych s y s t e m ó w m o ż n a p r z e d s t a w i ć w u p r o s z c z e n i u następująco: Crow — racją swoich d z i e c i sióstr o j c a ego są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e z g e n e ­ matek, zaś ( w l u b ) d z i e c i b r a c i m a t k i ego pewnych p r z y p a d k a c h można powiedzieć: z r ó w n a n e są ze s w y m i o d p o w i e d n i k a m i n i ż ­ s z y c h g e n e r a c j i ( n p . d z i e ć m i b r a t a ego). Omaha — d z i e c i sióstr o j c a są z r ó w n a n e t e r m i n o l o g i c z n i e ze odpowiednikami niższych generacji, zaś ( l u b ) d z i e c i swymi braci m a t k i zrów­ n a n e są z g e n e r a c j ą s w o i c h o j c ó w . W istocie w y m i e n i o n e wyżej równania t e r m i n o l o g i c z n e nicji Murdocka) sięgają dalej niż powiedziano, (według mianowicie defi­ obejmują d a l s z e g e n e r a c j e — w y ż s z e i niższe, a t a k ż e następne l i n i e b o c z n e . O g r a ­ niczenie definicji w y n i k a t y l k o stąd, że klasyfikacja Murdocka doty­ czyła j e d y n i e k u z y n ó w ego i n i e i n t e r e s o w a ł a się p o k o l e n i a m i d a l s z y m i . I n n y m i słowy można powiedzieć, że w s y s t e m a c h C r o w i O m a h a k u z y n i — rozróżnia zarówno obie l i n i e , j a k też o d d z i e l n i e t r a k t u j e rodziców i i c h rodzeń­ s t w o (np. ojciec, s t r y j , w u j ) . M o r g a n n i e wyodrębnił tego t y p u . D o niego należy d a w n a p o l s k a t e r m i n o l o g i a pokrewieństwa. Drugą klasyfikację przedstawił M u r d o c k . B i e r z e o n a z a podstawę pokrewień­ stwo w p o k o l e n i u ego. P o d o b n i e j a k p o p r z e d n i a , o p i e r a się o n a również n a w z a ­ j e m n y c h r e l a c j a c h terminów między k r e w n y m i l i n i i prostej ( w d a n y m w y p a d k u rodzeństwo ego) oraz bocznej ( k u z y n i ) . C z t e r y j e j t y p y odpowiadają logicznie t y p o m L o w i e g o : 1) hawajski — b r a k zróżnicowania; 2) eskimoski — zróżnicowanie między rodzeństwem i k u z y n a m i , c i ostatni występują j a k o k a t e g o r i a wspólna; 3) irokezki — wspólnota t e r m i n o l o g i c z n a między rodzeństwem i k u z y n a m i r ó w n o ­ ległymi; 4) sudański (opisowy) — rodzeństwo i każda z d w u k l a s kuzynów mają odrębne t e r m i n y . P o n a d t o M u r d o c k wyróżnił t y p y Crow i Omaha n a podstawie terminów obejmujących k r e w n y c h różnych pokoleń (nie zaś w t y m s a m y m p o k o ­ l e n i u ego). T y p y C r o w i O m a h a n i e mają odpowiedników u L o w i e g o . 2 S p i e r, 1925, s. 72-73. �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW przeciwlegli wchodzą w n i e są 3 oznaczani zakres szerszych podziały generacyjne. terminy 111 POKREWIEŃSTWA i m t y l k o właściwymi t e r m i n a m i , lecz kategorii terminologicznych lekceważących N i e k t ó r z y u j m u j ą t o w t e n sposób, ż e n i e istnieją odnoszące się d o k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c o j e d n a k stanowi 4 n i e w ł a ś c i w ą ocenę. Obszerny materiał etnograficzny potwierdził wację D u r k h e i m a podtrzymaną przez dające typowi Crow najczęściej nearnych, występują n a t o m i a s t odpowiadające też c h a r a k t e r y s t y c z n e pująco: członkowie cechy grupy 5 Omaha bardzo że dawną systemy obser­ odpowia­ w społeczeństwach matryli- w patry linearnych. Dlatego t y c h systemów można sformułować pochodzeniowej tego z rodziców, który n i e p r z e k a z u j e niowej) Lowiego , nielinearnego p o t o m s t w u swojej nastę­ rodzica linii (tzn. pochodze­ są z r ó w n a n i t e r m i n o l o g i c z n i e ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , różnicując się e w e n t u a l n i e t y l k o w e d ł u g k r y t e r i u m płci. P o n a d t o potom­ k o w i e n i e l i n e a r n y c h c z ł o n k ó w g r u p y ego ( t z n . n i e b ę d ą c y c z ł o n k a m i t e j g r u p y ) są z r ó w n a n i ze sobą n i e z a l e ż n i e o d p o k o l e n i a , d o j a k i e g o należą i c h rodzice. Poniższy d i a g r a m i l u s t r u j e przedstawioną definicję p e t r y l i n e a r n y m (czyli dla systemu Omaha); p r z y c z y m a) grupa oJ pochodzeniowa potomkowie rodzica nielinearnych w społeczeństwie d l a społeczeństw nielinearnego członków grupy ego K u z y n a m i przeciwległymi n a z y w a się. potomstwo pochodzące od b r a t a i s i o ­ stry, równoległymi zaś potomstwo d w u sióstr l u b d w o j g a b r a c i . K o n k r e t n i e , k u z y ­ n a m i przeciwległymi ego są d z i e c i sióstr ojca oraz b r a c i m a t k i . 3 4 Np. К r i u к o w, 1972, s. 40. 5 Lowie, 1917, s. 151. �112 SŁAWOJ z systemem SZYNKIEWICZ C r o w można b y narysować i d e n t y c z n y d i a g r a m zamieniając j e d y n i e o z n a c z e n i a s y m b o l ó w płci. Z a r ó w n o p r z e d s t a w i o n a d e f i n i c j a , j a k też j e j o b r a z g r a f i c z n y się d o m o d e l u i d e a l n e g o , wystarczającym, powiednią n i e zawsze spotykanego b y zaliczyć terminologię d o s y s t e m u O m a h a ( l u b z o d ­ modyfikacją — Crow), jest wystąpienie g i c z n y c h (wspólnych terminów z b i o r o w y c h ) wyznaczonych stępującego powyższej gramie. równań dla jednej g r u b ą linią ciągłą. L i n i a p r z e r y w a n a rozszerzenia stosowalności terminów d e f i n i c j i , n i e j e d n o k r o t n i e dalej Dodajmy, że L o u n s b u r y 6 + 2 w o b e c ego) terminolo­ z klas k r e w n y c h dotyczy zgodnie z często cztery rodzaje wy­ założeniami jeszcze niż p o k a z a n o wydziela O m a h a zależnie o d tego, czy i j a k k r e w n i m a t k i w (czyli odnoszą w terenie. K r y t e r i u m w dia­ terminologii generacji wstępnej j e d n o c z ą się t e r m i n o l o g i c z n i e z p o z o s t a ł y m i . Włączenie l u b pominięcie m a t k i w zakresie terminologicznym przed­ s t a w i o n y m w części „ a " d i a g r a m u j e s t n i e i s t o t n e z p u n k t u w i d z e n i a d e ­ f i n i c j i s y s t e m u O m a h a i zależy wyłącznie o d t y p u t e r m i n o l o g i c z n e g o , jakiego w d a n y m systemie zalicza się g e n e r a c j ę rodziców (czyli się d o k l a s y f i k a c j i L o w i e g o , n i e zaś M u r d o c k a ) . M a t k a z a t e m m o ż e terminologicznie też od niej zrównana wyróżniona p a d k u wystąpi w nych kobiet czenie krewniaczej W my generacji brzmi być ze s w ą siostrą ( t y p b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n y ) l u b (typ bifurkacyjno-boczny). W pierwszym d a n y m s y s t e m i e cała k l a s a b l i ż s z y c h i d a l s z y c h różnych potocznie do odnosi określanych „matka", t e r m i n e m , którego dokładniejsze zaś „krewna wy­ krew­ tłuma­ z grupy założenie, iż syste­ matki". l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a się najczęściej Crow-Omaha przypuszczalnie współwystępują z typem bifurkacyjno-łącznym, w y n i k a z t e g o , ż e t a k się m a r z e c z z n a j l e p i e j co pozna­ n y m i e g z e m p l i f i k a c j a m i z t e r e n u A m e r y k i Północnej. T y m c z a s e m ogólno­ światowa próba e t n o g r a f i c z n a jedynie 7 daje podstawę d o t w i e r d z e n i a , iż połowa systemów t y p u O m a h a jednoznacznie cyjno-łącznym, reszta zaś z r ó ż n y m i koreluje z typem wersjami typu bifurka­ bifurkacyjno-bocz- nego . 8 6 Lounsbury, 7 Murdock, 1964, s. 359-377. 1957. M ó w i ę t u o różnych w e r s j a c h , ponieważ w rachubę wchodzą także pośrednie rozwiązania t e r m i n o l o g i c z n e , j a k n p . stosowanie d l a S i M a i i n n y c h k o b i e t g r u p y m a t k i określenia przekładalnego j a k o „mniejsza/druga m a t k a " , które j a k k o l w i e k pochodne od „matki" stanowią t e r m i n odrębny. W e d ł u g próby M u r d o c k a podobne rozwiązania występują w 12 n a ogólną liczbę 43 społeczeństw z a l i c z a n y c h do t y p u Omaha. 8 W n o t o w a n i u związków pokrewieństwa posługuję się skrótami, w których każdy stopień r e p r e z e n t o w a n y j e s t p r z e z d w u l i t e r o w y s y m b o l stanowiący początek odpowiedniego w y r a z u ( n a z w y ) w pełnym b r z m i e n i u . Sposób o d c z y t y w a n i a skrótu: od r e l a c j i d e f i n i o w a n e j do r e l a c j i będącej najbliższym k r e w n y m ego. N p . CóSiMa = córka s i o s t r y m a t k i ego. �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 113 POKREWIEŃSTWA Tego r o d z a j u korelacja jest o c z y w i s t y m r e z u l t a t e m stwierdzonej żej p r a w i d ł o w o ś c i , iż t y p C r o w - O m a h a czeństwach o u n i l i n e a r n y m przekazie do pogodzenia występuje najczęściej w wy­ społe­ p o k r e w i e ń s t w a , t e n zaś b y ł b y n i e z systemami generacyjnym l u b l i n i o w y m , które n i e za­ c h o w u j ą k a t e g o r y z a c j i k r e w n y c h n a l i n i ę o j c o w s k ą i macierzystą. F a k t , iż s y s t e m y Crow-Omaha idą w parze wyłącznie z systemami bifurka- c y j n y m i , c z y n i p r a w d o p o d o b n y m , że t e z n i c h , które o d n a j d u j e m y w łeczeństwach o b i l a t e r a l n y m , c z y l i p o d w ó j n y m p r z e k a z i e rozwinęły ogólnej się t a k ż e n a p o d ł o ż u u n i l i n e a r n y m . D o t y c z y liczby Murdocka 79 s p o ł e c z e ń s t w z t e r m i n o l o g i ą 1957). P o n a d dług s t a n u w spo­ pokrewieństwa, to prawie 2 0 % Crow-Omaha (wg próby 80°/o spośród' n i c h z a c h o w a ł o unilinearność okresie, z którego pochodziły materiały pewne ludy terenowe. we­ Wiele z nich (np. Mongołowie, t u r e c k i e ) przeszło w t y m czasie zmianę od unilinearnego do bilateralnego sposobu liczenia pokrewień­ stwa. F a k t , iż u t r a t a linearności n i e m u s i p r o w a d z i ć d o r e z y g n a c j i z s y s t e ­ mu terminologicznego typu Crow-Omaha jest dość symptomatyczny. U w a ż a s i ę n a ogół, ż e s y s t e m y t e są b a r d z o k o n s e r w a t y w n e , n a d o w ó d czego przytacza przejścia do się trwanie patryHnii . Z 9 terminologii Crow drugiej w strony Crow-Omaha współwystępujące tych z systemami i r o k e s k i m i , co może nasuwać nawet spotykamy samych zespołach świetle twierdzeń o Crow-Omaha iż t e o s t a t n i e rozwijać kiedy z i r o k e s k i c h . Jest t o o t y l e p r a w d o p o d o b n e , jedynie tacji drugorzędnych do potrzeby niż t a , d o której wprowadzeniu nemu przyjąć, dla tego ostatniego całościowego wyróżniania należy Byłaby ego. wyspecjalizowanej rozłożeniu akcentów w cech, systemy o genetycz­ konserwatywności się m o g ą że w y m a g a polegającej zmiana irokeskiej nie­ zmiany na grup krewniaczych t o zatem wersji warunkach kulturowych przypuszczenie n y c h związkach między n i m i . W należałoby w często adap­ innych polegająca odpowiadającej sposobie różnicowania pokoleń. Nie na in­ wy­ k l u c z a m y w p r a w d z i e m o ż l i w o ś c i o d w r o t n e g o p r o c e s u — przejścia d o t y ­ p u irokeskiego po z a n i k u C r o w - O m a h a — byłby to j e d n a k w uzasadnio­ nych w a r u n k a c h dokładny o d p o w i e d n i k poprzedniego, c z y l i proces de­ spee] a l i z a c j i , n i e zaś r e g r e s u . N a s z y m c e l e m j e s t j e d y n i e p o d k r e ś l e n i e t e ­ go, iż t y p C r o w - O m a h a s t a n o w i f o r m ę s z c z e g ó l n i e w y e l a b o r o w a n ą w s t o ­ sunku do najbliższego m u pod względem konstrukcji typu irokeskiego. T o s a m o m o ż n a też p o w i e d z i e ć o t y p i e o p i s o w y m w e d ł u g k l a s y f i k a c j i M u r ­ docka j a k o równorzędnym p u n k c i e wyjściowym dla Crow-Omaha w sy­ s t e m a c h b i f u r k a c y j n o - b o c z n y c h . N i e z a m i e r z a m y zatem proponować p r z y ­ j ę c i a t e z y , iż i s t n i e j e w y ł ą c z n i e d r o g a r o z w o j o w a o d i r o k e s k i e g o d o C r o w O m a h a . W y m i e n i l i ś m y ją, p o n i e w a ż d a j e się o n a odnieść d o dużej l i c z e b - » Eyde, Postal, 1961, s. 756. 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �114 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ n i e g r u p y p l e m i o n Siuksów, z której zresztą w y w o d z ą się pierwowzory o p i s y w a n e g o p r z e z n a s t y p u o r a z j e g o n a z w a własna. Z d a n y c h , j a k i e p o s i a d a m y o S i u k s a c h , w y n i k a że występują u n i c h 10 obok siebie systemy t y p u Crow, O m a h a oraz irokeskiego odpowiadające n i e m a l dokładnie o d r ę b n y m s p o s o b o m p r z e k a z u p o c h o d z e n i a — matryli- nearnemu, patrylinearnemu i bilateralnemu. Siuksowie, m i m o wewnętrzne­ go zróżnicowania, m o g ą b y ć t r a k t o w a n i j a k o całość k u l t u r o w a . F a k t , iż i c h b i l a t e r a l n a część (zwłaszcza p l e m i o n D a k o t a ) r e p r e z e n t u j e każe d o p a t r y w a ć się g e n e t y c z n y c h związków między t y p irokeski, typami i widzieć w n i c h w s z y s t k i c h k o m p l e m e n t a r n y zespół. M u s i e l i b y ś m y p r z y t y m o d r z u ­ cić h i p o t e z ę M a t t h e w s a , iż p r o t o s y s t e m S i u k s ó w p o k r y w a ł się z s y s t e m e m O m a h a . Jest t o t a k samo mało p r a w d o p o d o b n e , j a k wynikający z niej w n i o s e k , ż e s y s t e m O m a h a przekształca się w s y s t e m C r o w , co s t a n o w i ­ łoby zmianę b a r d z i e j n a w e t rewolucyjną patrylinearnej w niż p r z e k s z t a ł c e n i e matrylinearną ( n a co w przeciwnie, z zestawień dowodów). W p r o s t organizacji p r z y p a d k u Siuksów Matthewsa nie m a wynikałoby, że ó w p r o t o s y s t e m miał konstrukcję o cechach i r o k e s k i c h . T o co powiedziano o związku t y p ó w C r o w - O m a h a z bifurkacyjnymi k a ż e przypuszczać, i ż t e p i e r w s z e s t a n o w i ą specyficzną o d m i a n ę o s t a t n i c h i r e z u l t a t d o s t o s o w a n i a się i c h d o p e w n y c h s z c z e g ó l n y c h w a r u n k ó w , k t ó ­ r y c h j e d n a k n i e p o t r a f i o n o dotąd p r z e k o n u j ą c o określić. N i e m n i e j d o m n i e ­ m a n i e , iż t y p C r o w - O m a h a bifurkacyjnej jest udoskonalonym, s p e c j a l n y m w a r i a n t e m t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, sprawiło, że p o t r a k t o w a n o go j a k o w a ż n y t e o r e t y c z n i e p r z e d m i o t badań m o g ą c y rzucić ś w i a t ł o n a n a ­ t u r ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . T y m b a r d z i e j , że w y s t ę p u ­ j e o n n i e m a r g i n a l n i e , lecz r e p r e z e n t o w a n y jest w znacznej proporcji ok. 1 5 % społeczeństw l u d z k i c h n a c a ł y m n i e m a l świecie z w y j ą t k i e m E u r o p y i Bliskiego Wschodu ( w g próby M u r d o c k a 1957). D l a t e g o t e ż literatura poświęcona m u j e s t s t o s u n k o w o obszerna i o d p o w i e d n i o l i c z n e hipotezy zmierzające do wyjaśnienia f u n k c j i l u b g e n e z y t e g o t y p u . Cechą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t e j l i t e r a t u r y j e s t t o , i ż o p e r u j e o n a w o l ­ brzymiej większości wypadków Północnoamerykańskich materiałem odnoszącym się l u b n i e k t ó r y c h l u d ó w afrykańskich, do Indian przy czym materiał t e n d o t y c z y systemów C r o w - O m a h a należących — według terminologii w pokoleniu wstępnym — Te systemy, k t ó r e korelują należycie opracowane, do typu cech bifurkacyjno-łącznego. z t y p e m b i f u r k a c y j n o - b o c z n y m , n i e zostały c o w i ą ż e się z i c h p ó ź n i e j s z y m wprowadzeniem w o b i e g n a u k o w y ( w i s t o c i e , p r o c e s t e n d o p i e r o się z a c z y n a ) . D o t y c z y t o także systemów O m a h a występujących w A z j i Środkowej. P r z e d n i e w i e ­ l u jeszcze l a t y O l d e r o g g e stemy pokrewieństwa 1 1 napisał: „ n i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , że l i c z n e s y ­ ludów A z j i Środkowej mają cechy bliskie syste­ m o m t y p u O m a h a , n a c o d o t e j p o r y n i e z w r a c a n o u w a g i i co w 10 11 Matthews, 1999, s. 254 n. O l d e r o g g e , 1958, s. 10. litera- �O INTERPRETACJI SYSTEMÓW t u r z e j e s z c z e n i e zostało o d n o t o w a n e " . 115 POKREWIEŃSTWA O l d e r o g g e m i a ł rację generalnie r z e c z biorąc, chociaż m y l i ł się sądząc, ż e n i k t p r z e d n i m n i e z w r ó c i ł u w a g i n a i n d y w i d u a l n e w y p a d k i występowania s y s t e m u O m a h a n a t y m obsza­ rze. P o p r z e d z i l i go b o w i e m Aberle (1953) 1 2 , V r e e l a n d (1954) o r a z M u r - d o c k (1957). J e d n a k ż e r ó w n i e ż o n s a m n i e z a z n a j o m i ł się bliżej z systemami rozwiązań właści­ w y c h I n d i a n o m , umieszczając g o w k a t e g o r i i b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e j i przy­ i błędnie definiował t y p Omaha według tymi pisując m u j a k o p r a w i d ł o w o ś ć p r z y p a d k o w o w y s t ę p u j ą c e k r y t e r i u m r ó ż ­ n i c o w a n i a t e r m i n o l o g i i w g płci m ó w i ą c e g o . 1 3 Amerocentryczne podejście j e s t w p r a w d z i e b a r d z i e j u s p r a w i e d l i w i o n e u b a d a c z y a m e r y k a ń s k i c h , j e d n a k w sposób o c z y w i s t y o g r a n i c z a o n o u ż y ­ teczność f o r m u ł o w a n y c h przez n i c h wniosków. D o t y c z y d a r o w e g o osiągnięcia f o r m a l n e j składnikowej) — t o także s z t a n ­ analizy pokrewieństwa (według metody p r a c y Lounsbury'ego, który wychodząc z p e w n y c h za­ łożeń a k s j o m a t y c z n y c h d e d u k c y j n i e s f o r m u ł o w a ł m o d e l r o z k ł a d u n ó w pokrewieństwa w termi­ systemach Crow-Omaha. O d n o s i się o n w s z a k ż e d o t e j i c h części j e d y n i e , k t ó r a w s p ó ł w y s t ę p u j e z typem bifurkacyjno- łącznym. L o u n s u b r y w tych s a m y c h k a t e g o r i a c h próbuje wyjaśnić od­ m i e n n y , b i f u r k a c y j n o - b o c z n y p r z y k ł a d I n d i a n F o x traktując g o j a k o w y ­ j ą t e k . J e d y n ą znaną n a m p r ó b ą w y j ś c i a p o z a a m e r o c e n t r y c z n ą k o n w e n ­ u cję interpretacyjną p r z e z uwzględnienie o d m i e n n e g o materiału a z j a t y c k i e ­ go przedstawił R o m n e y odrębnego miejsca 1 5 proponując w y d z i e l e n i e w ś r ó d s y s t e m ó w O m a h a d l a rozwiązań n i e z g o d n y c h z w a r i a n t e m indiańskim. D o t y c z y ł y o n e w s z a k ż e i n n y c h c e c h n i ż pełna b i f u r k a c y j n o ś ć t e r m i n o l o g i i . Oparcie n a m a t e r i a l e amerykańskim obciążyło także wczesne próby i n t e r p r e t a c j i systemów C r o w - O m a h a , które polegały n a w y w o d z e n i u i c h ze s z c z e g ó l n y c h , m a r g i n a l n y c h f o r m d o b o r u m a ł ż e ń s k i e g o . Z n a c z n e wodzenie stemów po­ z d o b y ł a h i p o t e z a upatrująca p r z y c z y n ę w y k s z t a ł c e n i a t y c h s y ­ w jakoby zalecanym wtórnie małżeństwie z córką b r a t a żony ( d l a O m a h a ) l u b z żoną b r a t a m a t k i ( d l a C r o w ) . S f o r m u ł o w a ł j ą j e s z c z e w 1897 r . K o h l e r , p o t e m podjął R i v e r s i następnie p o d t r z y m a l i w 1916 r . Gifford i w 1917 r . B . S e l i g m a n ( p r z y t a c z a m z a R a d c l i f f e - B r o w n e m P ó ź n i e j b r o n i ł j e j jeszcze A g i n s k y — zdyskredytowany różnych 12 ich 17 . Przebrzmiały i — pomysł powracał jeszcze m a r g i n e s o w o a n a l i z materiału f a k t o g r a f i c z n e g o , Wprawdzie 1 8 Aberle środkowoazjatyckie wydawałoby pisał o Kałmukach pochodzenie i fakt, w A z j i bliskie i m grupy ojrackie. 18 Olderogge, 14 Lounsbury, 1960, s. 27. 15 R o m n e y, 1965, s. 140-141. 1964, s. 364-365. 16 R a d c l i f f e - B r o w n , 17 Aginsky, 1952, s. 55-56. 18 Np. F a r o n , 1961, s. 11 n. 1935, s. 450-451. po kałmuckiej oczywiste migracji ). się okazji o s t a t n i o zaś s p r ó b o w a ł europejskich, jednak że przy 1 6 go były pozostały �116 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ o ż y w i ć n a n o w o L u c i c h (1969). H i p o t e z a t a k a m o ż l i w a j e s t ( w k a t e g o r i a c h l o g i c z n y c h , n i e zaś m e t o d o l o g i c z n y c h ) bifurkacyjno-łącznych, m a t k i ego w których — t y l k o w o d n i e s i e n i u d o systemów jeśli j e s t t o t y p O m a h a — krewne noszą w s p ó l n y z nią t e r m i n , c z y l i m o g ą b y ć t r a k t o w a n e j a k o „ m a t k a " . P o d o b n e r ó w n a n i e z a c h o d z i p r z y C r o w d l a o j c a i j e g o męskich k r e w n y c h . W p i e r w s z y m w y p a d k u CóBrMa n a z y w a n a jest „matką", rze­ k o m o d l a t e g o , że m o ż e stać się żoną o j c a . W d r u g i m , n a z y w a się „ o j c e m " siostrzeńca swego rzeczywistego ojca antycypując s w e j m a t k i z t y m siostrzeńcem. R o z u m o w a n i e niejako małżeństwo t e g o t y p u zostało słusznie o d r z u c o n e n a p o d s t a w i e założenia, ż e d r u g o r z ę d n e , t e o r e t y c z n i e lecz n i e k o n i e c z n i e (jakkolwiek niekiedy) zdarzające j e s t w s t a n i e kształtować k a t e g o r i i pokrewieństwa 1 9 możliwe, się m a ł ż e ń s t w o n i e . Radcliffe-Brown do­ daje, że logicznie równie u p r a w n i o n e byłoby o d w r o t n e t w i e r d z e n i e wy­ wodzące formę małżeństwa o d f o r m y t e r m i n o l o g i c z n e j . D o powyższej a r g u m e n t a c j i m o ż n a dorzucić, ż e — j a k w y n i k a z d i a ­ g r a m u 1 — l i c z b a osób m o g ą c y c h a s p i r o w a ć d o s t a t u s u m a t k i ( l u b o j c a , p o p r z e t r a n s p o n o w a n i u d i a g r a m u n a s y s t e m C r o w ) j e s t większa niż p r z e ­ w i d u j e hipoteza tworzona najprawdopodobniej n a podstawie fragmenta­ r y c z n e g o m a t e r i a ł u . P o w o d u j e t o konieczność t a k i e g o j e j p r z e f o r m u ł o w a n i a , i ż z o s t a n i e o n a p o z b a w i o n a z n a c z e n i a . S p r o w a d z i się b o w i e m d o t e z y , iż „ w p o n o w n y m m a ł ż e ń s t w i e c z ł o w i e k p r a w d o p o d o b n i e p o ł ą c z y się z o s o ­ bą należącą d o g r u p y , z k t ó r e j w y w o d z i ł się j e g o p i e r w s z y c z y l i s y t u a c j i często s p o t y k a n e j u l u d ó w o u n i l i n e a r n y m małżonek", pokrewieństwie n i e z a l e ż n i e o d t y p u s t o s o w a n e j t e r m i n o l o g i i . K o n k u r e n c y j n ą hipotezą m o ­ g ł o b y b y ć m a ł ż e ń s t w o g r u p o w e , j e d n a k ż e n i e w y d a j e się p r a w d o p o d o b n e , b y p r z y d z i s i e j s z y m s t a n i e w i e d z y k t o k o l w i e k j e j bronił. F a k t , iż t e r m i n y z b i o r o w e obejmujące kuzynów przeciwległych włą­ czają w t e r m i n o l o g i i t y p u C r o w - O m a h a n i e t y l k o p o t e n c j a l n y c h k a n d y ­ d a t ó w d o m a ł ż e ń s t w a ( g ł ó w n i e d z i ę k i t e m u , i ż przekraczają g r a n i c e p o k o ­ leń), s k i e r o w a ł p o s z u k i w a n i a w ł a ś c i w e j i n t e r p r e t a c j i t y p u n a i n n e d r o g i . Tak więc Crow-Omaha wysunięta należy została tłumaczyć hipoteza , 2 0 że identyfikacją osobliwości t e r m i n o l o g i i osobników płci linearnej ( t z n . przekazującej l i n i ę p o c h o d z e n i o w ą ) z r o d z i c e m l i n e a r n y m , o s o b n i k ó w zaś płci n i e l i n e a r n e j z n i e l i n e a r n y m r o d z e ń s t w e m t e g o ż r o d z i c a . Znaczy to, że w s y s t e m a c h O m a h a mężczyzna n a z y w a D z S i O j t a k samo j a k j e g o ojciec (czyli DzSi), zaś k o b i e t a n a z y w a t ę samą r e l a c j ę j a k s i o s t r a o j c a (czyli Dz). W systemach C r o w mężczyzna n a z y w a D z B r M a , t a k samo j a k b r a t m a t k i ( c z y l i D z ) , k o b i e t a zaś j a k m a t k a ( c z y l i D z B r ) . I n t e r p r e t a c j a t a n i e t y l k o ogranicza swoje zainteresowanie do wyłącznie jednego z p r z e ­ c i w l e g ł y c h k u z y n ó w , l e c z t a k ż e p r a w d z i w a j e s t w o b e c t e j j e d y n i e części społeczeństw C r o w - O m a h a , które wprowadzają " M u r d o c k , -Brown, 20 rozróżnienie t e r m i n o l o g i i 1949, s. 123-124, 177; Lévi-Strauss, 1949, s. 154; 1952, s. 59. M o o r e, 1963, s. 307-308. R a d c l i f f e - �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 117 POKREWIEŃSTWA w e d ł u g płci o s o b y m ó w i ą c e j . J e s t t o z a t e m k o l e j n a d e m o n s t r a c j a amero- c e n t r y z m u (chociaż r ó w n i e ż n a k o n t y n e n c i e a m e r y k a ń s k i m istnieją m y C r o w - O m a h a n i e stosujące w s p o m n i a n e g o powyżej koncepcja Moore'a n i e j e s t w ł a ś c i w i e interpretacją t y p u , a j e d y n i e uogólnieniem m a r g i n e s o w e j Bardziej syste­ kryterium). Przedstawiona cechy genetyczną strukturalnej. u n i w e r s a l n y c h a r a k t e r mają wyjaśnienia wiążące omawiane s y s t e m y z organizacją g r u p k r e w n i a c z y c h . J a k o p i e r w s z y z t a k i m j e m i n t e r p r e t a c j i wystąpił L o w i e 2 1 twierdząc, że lekceważenie rodza­ generacji w s y s t e m i e C r o w i O m a h a (jeszcze w ó w c z a s n i e w y d z i e l a n y c h w odrębny t y p ) t ł u m a c z y się e g z o g a m i ą Z unilinearnej grupy krewniaczej. kolei E g g a n (1937) zasugerował, ż e t e r m i n o l o g i a w y o d r ę b n i a zespoły l i n e a ż o w e i w s k a z u j e n a i s t n i e n i e między n i m i więzi. Zaproponował też d l a systemów Crow-Omaha Przyjmując minologię nazwę ten „lineażowy punkt Crow-Omaha typ widzenia w rozwoju terminologii White 2 2 pokrewieństwa". spróbował ewolucyjnym i umieścić uznał, że w i a się o n a w r a z z w y k s z t a ł c e n i e m się r o d ó w , jeśli t o w a r z y s z y da u n i l i n e a r n e g o pochodzenia. M u r d o c k mej neoewolucjonistycznej 2 3 i m zasa­ podjął myśl W h i t e ' a w t e j sa­ k o n w e n c j i sugerując, O m a h a są n a j w c z e ś n i e j s z y m i ter­ poja­ że społeczeństwa typu społeczeństwami p a t r y l i n e a r n y m i i t y m sa­ m y m mają dłuższą historię działania t e j z a s a d y p o c h o d z e n i o w e j niż s p o ­ łeczeństwa p a t r y l i n e a r n e z i n n y m i s y s t e m a m i t e r m i n o l o g i c z n y m i . N a t e j p o d s t a w i e wyciągnął w n i o s e k , iż społeczeństwa t y p u O m a h a procesie dziejowym pozostałe, a w utraciły w więcej i n s t y t u c j i związanych z patrylinearnością niż t y m patrylokalne korporacyjne grupy krewniacze lineaże, „ k l a n y " w t e r m i n o l o g i i M u r d o c k a o r a z w i e l k i e r o d z i n y ) . (tzn. Wniosek t e n w p r a w d z i e p o t w i e r d z i ł n a p r ó b i e 28 s p o ł e c z e ń s t w t y p u O m a h a 2 4 , jed­ n a k z o p u b l i k o w a n e j później większej próby w y n i k a , że t y l k o w y s t ę p o w a ­ n i e lineaży u j e m n i e k o r e l u j e z t y p e m O m a h a . Oprócz lineaży d o t y c z y także r o d ó w . W naszym p r z e k o n a n i u f a k t t e n można wyjaśnić w to inny sposób, n i ż c z y n i t o M u r d o c k ; p r ó b ę t a k i e g o w y j a ś n i e n i a p r e z e n t u j e m y n a dalszych stronach. Konsekwentną interpretację wiążącą j e d n o z n a c z n i e ganizacją l i n e a ż o w ą p r z e d s t a w i ł R a d c l i f f e - B r o w n 2 5 Crow-Omaha z or­ . Występowanie zbio­ r o w y c h t e r m i n ó w w e w ł a s n y m l i n e a ż u ego t ł u m a c z y o n d z i a ł a n i e m z a s a ­ d y jedności g r u p y r o d z e ń s t w a , w lineażach zaś s p o w i n o w a c o n y c h działa­ n i e m z a s a d y jedności lineażu. T a o s t a t n i a p r z e w i d u j e , ż e c z ł o n k o w i e k o r ­ poracyjnej unilinearnej g r u p y pochodzeniowej czy krewniaczej t r a k t o w a ­ n i są p r z e z o b s e r w a t o r a z z e w n ą t r z całościowo, m i m o ż e z i c h w ł a s n e g o p u n k t u w i d z e n i a są z r ó ż n i c o w a n i . T a k w i ę c c z ł o n k o w i e g r u p y k r e w n i a - 21 Lowie, 1915, s. 238. 2 2 White, 1939, s. 569-570. 23 Murdock, 24 Tamże, 1949, s. 240-241. 25 R a d c l i f f e - B r o w n , s. 241. 1952, s. 53-57, 70-88. �118 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ czej r o d z i c a n i e l i n e a r n e g o a l b o m a ł ż o n k a znajdują się w o b e c ego w nakowej jed­ r o l i k o r p o r a c y j n e j i o z n a c z a n i są j e d n a k o w y m t e r m i n e m , m i m o że w f u n k c j o n o w a n i u s y s t e m u n a c o d z i e ń w y s t ę p o w a ć m o ż e z r ó ż n i c o w a ­ n i e ról, w z a j e m n y c h p o s t a w i zobowiązań. (Według k o n c e p c j i f u n k c j o n a - l i s t y c z n e j t e o s t a t n i e grałyby ważniejszą rolę w d e t e r m i n o w a n i u n a z e w ­ nictwa). Powyższe założenie, iż ten sam termin oznacza w t y m s a m y m lineażu, n i e z a w s z e p r e c y z y j n i e w żadnym i n n y m systemie pokrewieństwa n i e sprawdza członkostwo sprawdza się, jednakże się t a k d o b r z e , j a k w C r o w - O m a h a . N a l e ż y t u w s z a k ż e dodać, ż e zgodność t a w y s t ę p u j e j e d y n i e w ó w c z a s , g d y zasadę jedności l i n e a ż u p r z y j m u j e m y bez j e j e m p i r y c z n e g o teoretycznie weryfikowania, bowiem — jak wspomniano — m i n o l o g i i C r o w - O m a h a n i e zawsze towarzyszą zorganizowane grupy krewniacze, programowego przekonanie sowany ter­ unilinearne k t ó r y c h jedność p o w y ż s z a z a s a d a głosi. T o t e ż w o b e c niemal ahistoryzmu Radcliffe-Browna budzi zdziwienie a u t o r a , iż „ t y p t e r m i n o l o g i i O m a h a j e s t r a c j o n a l n y i d o s y s t e m ó w społecznych, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e " ów racjonalizm i dostosowanie n i e zaś o b s e r w o w a n i e . 2 e są j e d y n i e d e d u k o w a l n e , gdyż dopa­ często d l a przeszłości, N i e m n i e j w y p a d a w dużym — może n a w e t całko­ w i t y m — s t o p n i u podzielić t a k w y r a ż o n ą o p i n i ę o w e g o a u t o r a , p o n i e w a ż przyjmujemy prawdziwość t e g o r o d z a j u w n i o s k o w a n i a , które historyczną r e k o n s t r u k c j ę g r u p k r e w n i a c z y c h n a p o d s t a w i e umożliwia występowania i n s t y t u c j i f u n k c j o n a l n i e z n i m i związanych. W r o l i j e d n e j z t a k i c h i n s t y ­ t u c j i i z a r a z e m przesłanek p o w y ż s z e g o s p o s o b u w n i o s k o w a n i a występuje także s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y pokrewieństwa. Hipoteza Radcliffe-Browna unika wszelkich genetycznych sugestii, s t w i e r d z a j e d y n i e strukturalną, a w i ę c f o r m a l n ą o d p o w i e d n i o ś ć l i n e a ż o w e j (lub podobnej) organizacji społeczeństwa oraz terminologii typu Crow- O m a h a . N i e m n i e j , s t w a r z a o n a w y g o d n e narzędzie d l a t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y poszukują społecznych u w a r u n k o w a ń t e r m i n o l o g i i . W jest ona ogólniejsza Crow-Omaha z od zbliżonych korporacyjnymi do grupami niej hipotez t y m sensie wiążących krewniaczymi, to j e d n a k d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , j a k n p . względne wyprzedzenie nologiczne i n n y c h systemów u n i l i n e a r n y c h (White, typ obwarowując Murdock), chro­ czy też obowiązkowa p r a k t y k a małżeństwa z kuzynką przeciwległą (teza t a o m ó ­ w i o n a będzie n a d a l s z y m miejscu). J e d n y m z a t r a k c y j n i e j s z y c h przykła­ d ó w n i e m a l a u t o m a t y c z n e g o działania z a s a d y jedności l i n e a ż u j e s t s y t u a ­ c j a M a p u c z ó w z C h i l e , k t ó r z y j e s z c z e w początkach X X w . m i e l i t e r m i n o ­ l o g i ę t y p u i r o k e s k i e g o , l e c z w t y m w ł a ś n i e c z a s i e m i a ł y się u n i c h p o j a w i ć w i e l k i e lineaże p a t r y l i n e a r n e i j u ż w terminologię t y p u Omaha 2 1 . Gdyby połowie X X t e dane w . zanotowano potwierdziły tam się, b y ł b y to i s t o t n i e i d e a l n y w p r o s t przykład f u n k c j o n a l n e g o z g r a n i a elementów s t r u k ­ t u r y społecznej b e z o p ó ź n i e ń w c z a s i e i b e z działania d o d a t k o w y c h w a 26 T a m ż e, s. 85. 2 7 F а r o n, 1961, s. 15. �O INTERPRETACJI SYSTEMÓW 119 POKREWIEŃSTWA runków, p r z y n a j m n i e j t y c h , które h i p o t e t y c z n i e w s k a z y w a n o j a k o i s t o t n e p r z y t w o r z e n i u się s y s t e m ó w O m a h a . O d n o t u j m y jeszcze f o r m a l n ą i n t e r p r e t a c j ę s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , k t ó ­ r a — p o d o b n i e j a k s t r u k t u r a l n a — o d ż e g n u j e się o d s p e k u l a c j i g e n e t y c z ­ części f u n k c j o n a l n y c h . J e j z w o l e n n i c y dopusz­ czają m o ż l i w o ś ć , iż o m a w i a n e s y s t e m y t e r m i n o l o g i c z n e sprzyjają n y c h , a także w znacznej lineażo- w e m u p r z e k a z o w i szeroko p o j m o w a n e g o statusu społecznego , lecz t w i e r ­ 2 8 dzą, ż e h i p o t e z a R a d c l i f f e - B r o w n a n i e t ł u m a c z y w i e l u z a s t o s o w a ń t e r m i ­ n ó w i j e s t zbędna, g d y ż p r e c y z y j n i e j s z e i wystarczające narzędzie s t a n o ­ w i f o r m a l n y o p i s , k t ó r y a u t o m a t y c z n i e o d t w a r z a całe n a z e w n i c t w o w s k u ­ t e k w y k r y c i a r e g u ł o r g a n i z u j ą c y c h d a n y s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y (z n i c h najważniejsza j e s t reguła r e d u k c j i , tzn. pomijania pewnych ogniw średnich), dzięki k t ó r y m powstają t e r m i n y z b i o r o w e 2 9 po­ . Jak wspominali­ śmy n a i n n y m m i e j s c u , f o r m a l n y opis L o u n s b u r y ' e g o można zastosować j e d y n i e d o części s y s t e m ó w C r o w - O m a h a , a n a w e t w ó w c z a s m o ż e o n b y ć traktowany t y l k o j a k o swoista g r a m a t y k a t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa, c z y l i z a l e d w i e j e d e n z aspektów s y s t e m u z n a k o w e g o . Znaczne p o w o d z e n i e uzyskała ostatnio koncepcja wiążąca systemy C r o w - O m a h a z instytucją m a ł ż e ń s t w a k u z y n o w s k i e g o . N a l e ż y o n a j e d n a k d o zupełnie i n n e j k a t e g o r i i i n t e r p r e t a c y j n e j , niż w s p o m n i a n a w y ż e j , o p a r ­ t a n a m a ł ż e ń s t w i e z córką b r a t a żony. O i l e t a m t a o p e r o w a ł a pojęciem małżeństwa n i e t y p o w e g o , t o o m a w i a n a k o n c e p c j a w p r o w a d z a j a k o zasad­ niczą przesłankę zinstytucjonalizowaną praktykę zawierania małżeństw m i ę d z y g r u p a m i . C h a r a k t e r y s t y c z n e , ż e chociaż k o n c e p c j a t a b i e r z e czątek m . i n . w l é v i - s t r a u s s o w s k i e j i d e i z o r g a n i z o w a n e j skiej 30 mami , s a m Lévi-Strauss n i e wykazał większego zainteresowania Crow-Omaha. Utrzymuje on nawet 3 1 , po­ w y m i a n y małżeń­ że s y s t e m y syste­ t e n i e istnieją w postaci, w jakiej je zdefiniowano, i ogranicza je d o k i l k u przykładów w y s t ę p u j ą c y c h w A m e r y c e . J e s t zresztą w t y m p o g l ą d z i e c a ł k o w i c i e o d o ­ s o b n i o n y . Zastrzeżenia Lévi-Straussa d o d e f i n i c j i t y p u C r o w - O m a h a biorą się stąd, ż e c h c i a ł b y on w n i m widzieć połączenie zasad ograniczonej i u o g ó l n i o n e j w y m i a n y małżeńskiej ( t z n . o d b y w a j ą c e j się p o m i ę d z y ma tylko grupami partnerskimi mującym więcej takich grup 3 2 albo w ). dwo­ cyklu j e d n o k i e r u n k o w y m obej­ Tymczasem najprawdopodobniej nie w s z y s t k i e społeczeństwa C r o w - O m a h a p o t w i e r d z a ł y założenie, stąd s e p a ­ r a t y s t y c z n e podejście Lévi-Straussowi do k w e s t i i k l a s y f i k a c j i . Jednakże zabrakło cierpliwości wydaje do przeprowadzenia się, że analizy n i e - 2 8 Lounsbury, 2 9 Tamże, 1964, s. 383. 3 0 P r z e z wymianę małżeńską należy rozumieć stały związek d w u grup w s. 354. pro­ cesie d o b o r u partnerów do małżeństwa, niezależnie od tego, c z y j e s t on o b u - c z y też j e d n o s t r o n n y , to z n a c z y b e z względu n a k i e r u n e k przepływu 3 1 Lévi-Strauss, 1970, s. 126-127. 3 2 Por. L é v i - S t r a u s s , 1966, s. 18-20; 1970, s. 127. kobiet. �120 SŁAWOJ amerykańskich systemów potwierdziłaby jego Crow-Omaha, hipotezę. ogólnie, iż o m a w i a n e SZYNKIEWICZ systemy W która każdym przypuszczalnie bądź charakteryzują razie Fox jednak stwierdza 3 3 się r o z w i ą z a n i a m i n i m i p o m i ę d z y e l e m e n t a r n ą i złożoną w y m i a n ą m a ł ż e ń s k ą (co pośred­ odpowiada lévi-straussowskiemu rozróżnieniu między w y m i a n ą zamkniętą i otwartą, c z y l i p o uwzględnieniu egzogamii całkowicie swobodną). Założenia Lévi-Straussa p o t w i e r d z a w cząca p o w s t a n i a s y s t e m ó w C r o w - O m a h a ne'ów oraz E y d e i Postala. L a n e ' o w i e zawierania małżeństw wpływają znacznej części h i p o t e z a doty­ w y ł a n i a j ą c a się z p u b l i k a c j i L a w y c h o d z ą c z założenia, ż e z a s a d y 3 4 na odpowiednie formowanie się krew­ n y c h w g r u p y k r e w n i a c z e , sugerują, iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o k u z y ­ n ó w przeciwległych ( t z n . z CóBrMa) t w o r z y uszeregowanie k r e w n y c h n i e ­ z b ę d n e d l a r o z w o j u s y s t e m ó w C r o w w społeczeństwach m a t r y l i n e a r n y c h i O m a h a w p a t r y l i n e a r n y c h . Operując przykładem t y p u O m a h a można t o w y j a ś n i ć następująco. O b o w i ą z u j e m a ł ż e ń s t w o m ę ż c z y z n y matki. W tej sytuacji przodkowie mieli za ż o n y k o b i e t y l i n e a r n i e s p o k r e w n i o n e , nym stosunku stryjenka-bratanica. T y m samym pochodzeniowej pozostające we mężczyźni członkowie kwalifikują będą wzajem­ jednej biorą ż o n y należące d o i n n e j — s t a l e t e j s a m e j Ponieważ t a ostatnia niezmiennie towarzyszy jej z córką b r a t a egro, o n s a m i j e g o p o t o m k o w i e jako partner w linii — linii. wymianie, się d o określania w s p ó l n y m t e r m i n e m p r z e z c z ł o n k ó w l i n i i biorącej k o b i e t y ( p o r . d i a g r a m l a ) . M a ł ż e ń s t w o z córką b r a ­ t a m a t k i zakłada, ż e g r u p a biorąca k o b i e t y n i e m o ż e r e w a n ż o w a ć się t y m s a m y m , lecz oddaje swoje kobiety innej, z n o w u ustalonej grupie pocho­ d z e n i o w e j . W t e n sposób p e w n a l i c z b a g r u p o b j ę t a j e s t c y k l i c z n ą w y m i a ­ ną małżeńską ( n a z y w a n ą też uogólnioną a l b o a s y m e t r y c z n ą ) . tej trzeciej Członkowie g r u p y są w i s t o c i e p o t o m k a m i k o b i e t u r o d z o n y c h w grupie a z a t e m dzięki t e j c h a r a k t e r y s t y c e k w a l i f i k u j ą się także d o określania ego, w s p ó l n y m t e r m i n e m z p u n k t u w i d z e n i a ego i l i n i i , d o której ego należy ( p o r . d i a g r a m l b ) . Z a u w a ż m y , ż e w t y m r o z u m o w a n i u p r z y j m u j e się za punkt wyjścia zasadę jedności lineażu sformułowaną przez Radcliffe- Browna. Zatem kompozycja dzięki jednostronnemu małżeństwu k u z y n o w s k i e m u k r e w n y c h umożliwiająca Omaha. Kompozycja wprowadzenie powstaje terminologii Crow- t a j e s t j e d n a k t y l k o w a r u n k i e m k o n i e c z n y m , n i e zaś" w y s t a r c z a j ą c y m d l a t e j t e r m i n o l o g i i . N i e d z i w i w i ę c f a k t , ż e istnieją spo­ łeczeństwa z m a t r y l a t e r a l n y m małżeństwem k u z y n o w s k i m , lecz t e r m i n o ­ l o g i ą inną n i ż C r o w l u b Omaha. Niemniej wytłumaczenia wymaga w y j a ś n i o n y p r z e z a u t o r ó w k o n c e p c j i f a k t , ż e n a 74 społeczeństwa zentujące s y s t e m y Crow i O m a h a t y l k o 19 d o p u s z c z a B r M a ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957). M o ż n a w p r a w d z i e "Fox, 34 L a n e 1971, s. 226-227. i Lane, 1959, s. 257-258. nie repre­ małżeństwo z Có­ założyć niezależne �O INTERPRETACJI funkcjonowanie i przyjąć, dując że z układem jeśli 121 POKREWIEŃSTWA t e r m i n o l o g i i pokrewieństwa oraz instytucji małżeństwa ż e p r a k t y k i m a t r y m o n i a l n e z m i e n i a j ą się s z y b c i e j konieczności bardziej SYSTEMÓW nie równoległej t a ostatnia może w grup krewniaczych przestaje pokrewieństwa. zmiany kompozycji dalszym ciągu Działałaby praktyka zatem r z y s z ą c a całemu p r o c e s o w i pozostawać lub nieformalnych obowiązywać nadal nie w zespołów unilinearnego zasada powo­ terminów. jedności Tym zgodzie krewnych, wywodzenia lineażu o d m o m e n t u u s t a b i l i z o w a n i a się towa­ małżeństwa k u z y n o w s k i e g o i k o n t y n u o w a n a p o j e g o zaniknięciu. P o z o s t a j e j e d n a k d o wyjaśnienia fakt trudny do pogodzenia z instytucją małżeństwa kuzy­ n o w s k i e g o , a m i a n o w i c i e t o , iż z w y k l e w s y s t e m a c h O m a h a k r e w n i m a t k i objęci są e g z o g a m i ą sięgającą przynajmniej kuzynów drugiego ( 7 6 % w p r ó b i e M u r d o c k a 1957). Już w c z e ś n i e j Murdock w korelacja społeczeństwach nologią to Omaha bardzo p a t r y l i n e a r n y c h występuje oraz m a k s y m a l n y m zasięgiem istotna przeszkoda Można w p r a w d z i e utrudniająca założyć, iż z a k a z stopnia zauważył, 3 5 między zakazu kazirodztwa. przyjęcie hipotezy Jest Lane'ów. e g z o g a m i c z n y p o j a w i ł się z m o ż n a t e ż odrzucić t o p r z y p u s z c z e n i e , że termi­ czasem; a t y m s a m y m całą h i p o t e z ę , i p o ­ zostać p r z y w y j a ś n i e n i u p r o p o n o w a n y m p r z e z zasadę jedności l i n e a ż o w e j , wówczas j e d n a k n i e będzie t o wyjaśnienie Eyde się i Postal zakazu 3 6 zasugerowali koncepcję e g z o g a m i c z n e g o opartą k a z i r o d z t w a rozszerza się w pokrewieństwa, t o znaczy genetyczne. stopniowo n a założeniu kierunku wyznaczonym poczynając małżeństwa Autorzy przez kuzynką , iż mężczyzna w zakaz terminologię kolejno przez wspólny twierdzą, że s k o r o w w y n i k u z przeciwległą 3 7 o d najbliższego k r e w n e g o n a coraz dalsze s t o p n i e w r a m a c h w y z n a c z o n y c h klasyfikacyjny. wykształcającego Murdocka termin matrylateralnego systemie Crow żeni się z kobietą określaną t e r m i n e m „ c ó r k a " , w s y s t e m i e zaś O m a h a z kobietą określaną j a k o „ m a t k a " , t o o d m o m e n t u u t r w a l e n i a się t y c h terminologicznych wkracza zakaz k a z i r o d z t w a początkowo t y l k o w o b e c c z ł o n k ó w r o d z i n y , następnie w o b e c k o l e j n y c h l i n i i w grupie matki, z dalekimi krewnymi matki. wniosek, systemów obowiązujący bocznych aż d o c a ł k o w i t e g o w y e l i m i n o w a n i a m o ż l i w o ś c i Autorzy iż m a t r y l a t e r a l n e m a ł ż e ń s t w o formułują atrakcyjnie z przeciwległą ożenku brzmiący kuzynką tworzy sytuację prowadzącą d o s a m o e l i m i n a c j i . M a o n wyjaśnić, dlaczego i n s t y ­ tucja t a ujemnie koreluje z występowaniem t y p u Crow-Omaha. rozumowanie m a jeden słaby p u n k t , k t ó r y naszym zdaniem Powyższe całkowicie p o d w a ż a j e g o w a r t o ś ć wyjaśniającą w o d n i e s i e n i u d o t y p u w o g ó l e . C i ą ż y bowiem na n i m wspomniany już a m e r o c e n t r y z m . Byłoby ono logicznie spójne, g d y b y w s z y s t k i e s y s t e m y C r o w - O m a h a m i a ł y t e r m i n o l o g i ę k l a s y ­ fikacyjną przewidującą d l a CóBrMa t e r m i n „córka" ( C r o w ) l u b „ m a t k a " 35 Murdock, 3 6 E y d e 3 7 Murdock, 1949, s. 306-309. iPostal, 1961, s. 756-757, 766. 1949, s. 287. �122 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ ( O m a h a ) . T y m c z a s e m d o t y c z y t o , j a k w i e m y , j e d y n i e p o ł o w y ogólnej ilości t y c h s y s t e m ó w . W o b e c d r u g i e j p o ł o w y , należącej d o t y p u b i f u r k a c y j n o b o c z n e g o , n i e d a się zastosować z a s a d y e k s t e n s y w n e g o z a k a z u k a z i r o d z t w a rozumianego j a k wyżej. N i e oznacza t o j e d n a k , że k o n i e c z n e j e s t o d r z u c e n i e dość p r z e k o n u ­ jącej t e z y o m a ł ż e ń s t w i e k u z y n o w s k i m t o w a r z y s z ą c y m p o c z ą t k o m cjonowania eliminacji terminologii typu drogą rozszerzenia Crow-Omaha, zakazu następnie kazirodztwa, aż zaś funk­ ulegającym d o objęcia egzo- gamią g r u p y k r e w n i a c z e j m a t k i . Zakaz k a z i r o d z t w a n i e m u s i być b o w i e m traktowany jako strukturalna zasada systemu C r o w czy Omaha, wyni­ kająca z j e g o c e c h w e w n ę t r z n y c h i m e c h a n i c z n i e p r o w a d z ą c a d o usunięcia kolejnych kuzynek nium. Wydaje z zakresu p o t e n c j a l n y c h k a n d y d a t e k do czące w i e l u s p o ł e c z e ń s t w z systemem terminologicznym Omaha, zakaz k a z i r o d z t w a był j e d y n i e c z y n n i k i e m i d e o l o g i c z n y m wyłączenie matrymo- się, ż e m o g ą istnieć p r z y p a d k i (a b y ć m o ż e r e g u ł a ) d o t y ­ krewnych matki kiedy uzasadniającym z d o b o r u małżeńskiego. C z y n n i k i e m struk­ t u r a l n y m n a t o m i a s t mogłaby być potrzeba poszerzenia zakresu kontaktów i współdziałania własnej g r u p y k r e w n i a c z e j z l i c z n i e j s z y m zespołem r ó w ­ norzędnych g r u p . Potrzeba t a k a m o g ł a p o j a w i a ć się w m i a r ę p r z e k s z t a ł ­ c a n i a się s p o ł e c z e ń s t w a o o r g a n i z a c j i o p a r t e j n a k r e w n i a c z e j złożoną f o r m ę , zwłaszcza zaś g d y z m a k r o s t r u k t u r y w bardziej społecznej poczęły znikać d u ż e g r u p y k r e w n i a c z e t y p u r o d u , z a s t ę p o w a n e m n i e j s z y m i pami lineażowymi. zacji lineażowej poszczególnych W przypadku istnienia t y l k o segmentarnej potrzebę lineaży nych. Atomizacja w taką mogła zakresie uzasadniać działań stopniowa gospodarczych gru­ organi­ izolacja l u b politycz­ o r g a n i z a c j i społeczeństwa sprawiała, że stały związek m a t r y m o n i a l n y łączący daną g r u p ę z d w o m a i n n y m i n i e z a p e w n i a ł w y ­ starczająco s z e r o k i e g o k o n t a k t u ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . N a l e ż a ł o t a k i e związki matki zwielokrotnić, oraz lineaży babki egzogamia egzystencji czemu służyło po mieczu. taka Przy stawała objęcie regułą egzogamii lineaży k i l k u p o k o l e n i o w e j głębokości się środkiem zapewnienia tych społecznej d l a lineażu własnego. Małżeństwo mężczyzn j e d n e g o lineażu s t a w a ł o się ł ą c z n i k i e m z co n a j m n i e j t r z e m a i n n y m i l i n e a ż a m i — g r u p a m i pochodzeniowymi (chociaż żon ojca, nieproporcjonalnie) ego oraz biorąc syna. pod Liczba uwagę t a mogła kontrakty wzrosnąć małżeńskie i n n y c h m ę ż c z y z n l i n e a ż u ego. P o d o b n i e m a ł ż e ń s t w o k o b i e t d a n e g o l i n e a ż u oznaczało n a w i ą z a n i e w i ę z i z odpowiednio w i ę k s z ą liczbą i n n y c h grup. Wyłączanie k r e w n y c h m a t k i z g r o n a k a n d y d a t e k d o małżeństwa mogło o d b y w a ć się s t o p n i o w o d r o g ą o b e j m o w a n i a i c h p o j ę c i e m k a z i r o d z t w a . T o ostatnie funkcjonowało szerszych kontaktów. j a k o zasada ideologiczna Odwzorowywała sankcjonująca ona stosunki we własnej k r e w n i a c z e j ego, w s y s t e m a c h zaś t y p u b i f u r k a c y j n o - ł ą c z n e g o potrzebę grupie dodatkowo w y k o r z y s t y w a ł a zbieżności n o m e n k l a t u r y p o k r e w i e ń s t w a , j a k t o sugerują E y d e i P o s t a l . Z c h w i l ą objęcia z a k a z e m m a ł ż e ń s t w a c a ł e g o l i n e a ż u m a t k i �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW pojęcie jego kazirodztwa działania centryczny, był w stawało 123 POKREWIEŃSTWA się r ó w n o w a ż n e p o j ę c i u e g z o g a m i i . bowiem wyznaczony przeciwieństwie Zasięg g r a n i c a m i lineażu, c z y l i do zmiennego, socjo- egocentrycznego zasięgu k a z i r o d z t w a k a ż d o r a z o w o o r i e n t o w a n e g o n a osobę ego. W p r a w d z i e grupa b a b k i l u b m a t k i ego j e s t takąż ze w z g l ę d u n a ego w ł a ś n i e , a l e r ó w n i e ż ze w z g l ę d u n a własną t r a d y c j ę zakazem matki. w genealogiczną. G r u p a b a b k i objęta małżeństwa także d l a ojca Grupa matki pozostawała ego ponieważ ego, — przynajmniej t a k i m s a m y m stosunku wobec generacji ż o n y ego w o b e c o j c a i p r z y p u s z c z a l n i e była była t o g r u p a jego teoretycznie dziadka (podobnie jak grupa j e g o b r a c i ) . Zasięg zakazów m a ł ­ żeńskich b y ł w i ę c w z a s a d z i e u s t a b i l i z o w a n y l u b b l i s k i s t a b i l i z a c j i w spektywie d w u sąsiednich p o k o l e ń , k t ó r a b y ł a p e r s p e k t y w ą z p u n k t u w i d z e n i a żyjących — per­ historyczną członków w i e l k i e j r o d z i n y . M o ż e m y zatem m ó w i ć o w y k s z t a ł c e n i u się e g z o g a m i c z n e g o zespołu m a t r y l a t e r a l n e g o n a d o d a t e k d o w ł a ś c i w e g o zespołu e g z o g a m i c z n e g o , j a k i m b y ł a g r u p a k r e w niacza Powyższe ego. rozumowanie dotyczy oczywiście p a t r y l i n e a r n y c h społeczeństw z s y s t e m e m O m a h a , może być j e d n a k rozciągnięte n a m a t r y l i n e a r n e społeczeństwa t y p u k s z t a ł t o w a ł o się p o j ę c i e Crow, w których według t e j samej uzupełniającej egzogamicznej grupy zasady patrylate- ralnej. Istnienie podwójnej wiek jest musimy członkiem uznać za organizacji egzogamicznej, d w u odrębnych przejaw linearnie zachwiania w której czło­ grup, społecznego. equilibrium s y t u a c j a musiała ciążyć k u r o z w i ą z a n i u p r z y w r a c a j ą c e m u nowagę. N a j p r o s t s z y m każdy egzogamicznych Taka utraconą rów­ r o z w i ą z a n i e m b y ł o b y połączenie o b u e g z o g a m i c z ­ n y c h z e s p o ł ó w dające p o c z ą t e k b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a . R o z w i ą z a n i e t a k i e p r z y w r a c a zasadę, ż e c z ł o w i e k m u s i b y ć c z ł o n k i e m g r u p y micznej grupy (w społeczeństwie matki p a t r y l i n e a r n y m nie mógłby czy babki) i t y m s a m y m c z ł o w i e k a g r u p a . Jednocześnie o z n a c z a legła u p o d s t a w -Omaha, formowania mianowicie uczestniczącej odrębności wymianie jedna d l a danego pokrewieństwa drugiej małżeńskiej jedności l i n e a ż o w e j w e d ł u g R a d c l i f f e - B r o w n a ) . - O m a h a pozostaje to być egzoga­ członkiem o n o k o n i e c działania z a s a d y , się s y s t e m ó w uznania partnersko w musi być typu grupy która Crow- krewniaczej z g r u p ą ego (zasada Terminologia t y p u Crow- w d a l s z y m ciągu, n i e p o t o j e d n a k , b y r ó ż n i c o w a ć n a dających i b i o r ą c y c h ż o n y , l e c z b y j e d n o c z y ć w zespół k r e w n y c h o b j ę t y c h zakazem wyrażenia zawierania jedności małżeństwa. lineaży swego r o z w o j u towarzyszą w Systemy kategoriach powołane w do procesie t e j jedności. W a r u n k i e m takiego o b r o t u rzeczy jest wszakże równoległa z m i a n a c h a r a k t e r u o w y c h lineaży (czy w też rodów), niweczeniu Crow-Omaha pokrewieństwa, mianowicie żadnym s t o p n i u generowana i c h dezintegracja, przez system która jednak nie jest terminologiczny. N i e m n i e j , m i e l i b y ś m y t u d o c z y n i e n i a z p e w n ą autonomią t e g o o s t a t ­ niego, który zachowuje właściwe sobie cechy m i m o z m i a n zachodzących �124 w SŁAWOJ systemie pokrewieństwa. S t o p n i o w e r o z d r o b n i e n i e g r u p wprowadza wymiany korekty w małżeńskiej pokrewieństwa w SZYNKIEWICZ ramach Wspomaga systemie i zasięg krewniaczych m a t r y m o n i a l n y m obejmującym zakazów egzogamicznych. zasady Terminologia u t r z y m u j e się j e d n a k j a k o r e g u ł a organizująca s t o s u n k i zmienionego też systemu tworzenie pokrewieństwa i matrymonialnego. się e g z o g a m i c z n e g o zespołu matrylateralnego, dzięki k t ó r e m u p o w s t a j ą w a r u n k i d l a b i l a t e r a l i z a c j i p o k r e w i e ń s t w a i p e ł ­ n e g o r o z p a d u g r u p k r e w n i a c z y c h , j e ś l i t a k i e j e s z c z e się z a c h o w a ł y . D o ­ p i e r o r o z w n i ę t a bilateralność m o ż e s p o w o d o w a ć nologicznego Omaha w wyniku upadek systemu termi­ s p r z e c z n e g o k i e r u n k o w o działania o b u tych instytucji. Przedstawiona h i p o t e z a t ł u m a c z y ł a b y s t o s u n k o w o w y s o k i udział łeczeństw n i e mających lineaży l u b r o d ó w w g r u p i e C r o w - O m a h a , że t e n w ł a ś n i e z zasadami koncepcję t y p grupy krewniaczej systemowymi wydaje Crow-Omaha, Radcliffe-Browna. z terminologią C r o w - O m a h a jeśli Spośród 73 się n a j l e p i e j przyjmiemy unilinearnych spo­ mimo korelować przekonującą społeczeństw ( w g p r ó b y M u r d o c k a 1957) p o n a d 3 4 % n i e w y k a z u j e w y s t ę p o w a n i a l i n e a ż y c z y r o d ó w , p o d c z a s g d y n a 175 u n i l i n e a r ­ n y c h społeczeństw z terminologią pozostałych t y p ó w jedynie 1 2 % cha­ r a k t e r y z u j e się i c h b r a k i e m . R ó ż n i c a j e s t w y s t a r c z a j ą c o duża, b y u p r a w ­ dopodobnić p r z y p u s z c z e n i e , że s y s t e m y C r o w - O m a h a dobrze dostosowują się d o d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w n i a c z y c h o r a z d o n i e k r e w n i a c z e j organizacji społeczeństwa, w k o ń c o w y m zaś e t a p i e t e j d e z i n t e g r a c j i , działając w s p ó l ­ n i e z z a k a z a m i m a ł ż e ń s k i m i , w p r o s t t w o r z ą sytuację niesprzyjającą u t r z y ­ m y w a n i u się o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . O w a s y t u a c j a u w i d o c z n i a się w y r a ź n i e n a e t a p i e t e g o , c o n a z w a l i ś m y p o d w ó j n ą egzogamią, k t ó r e m u t o w a r z y s z y f o r m a małżeństwa przejściowa p o m i ę d z y w y m i a n ą c y k l i c z n ą a otwartą. J e s t t o w i s t o c i e t a f o r m a , k t ó r ą Lévi-Strauss przypisał s y s t e m o m w C r o w - O m a h a , lecz dostrzegł ją części t y c h s y s t e m ó w . P r z e d s t a w i a gram. Część „a" diagramu zawiera ją w jedynie u p r o s z c z e n i u poniższy schemat cyklicznej wymiany dia­ mał­ żeńskiej p r z y j e d n o s t r o n n y m m a ł ż e ń s t w i e k u z y n ó w p r z e c i w l e g ł y c h , c z y l i sytuację Część wyjściową dla typu Crow-Omaha, wymianę według w hipotezy Lane'ów. rozwiniętych systemach czyli po wyłączeniu g r u p m a t r y l a t e r a l n y c h z d o b o r u mał­ żeńskiego. Strzałki w s k a z u j ą nowe Crow-Omaha ,,b" diagramu przedstawia k i e r u n e k przepływu — największe grupy grupowej (tzn. r o d y lub maksymalne segmenty t y c h g r u p występujące (ilość s e g m e n t ó w ograniczono krewniacze kobiet, k o l u m n y p i o ­ wyznaczające zasięg lineaże), prostokąty egzogamii reprezentują j a k o zespoły p a r t n e r s k i e w do t r z e c h t y l k o dlatego, wymianie że s t a n o w i o n a m i n i m u m modelowe). W opisie sytuacji przedstawionej przez diagram wygodnie służyć się l é v i - s t r a u s s o w s k i m p o j ę c i e m e n d o g a r n i i p r a w d z i w e j jako zakaz zawierania małżeństwa poza pewną wspólnotą jest po­ rozumianej ludzką bez �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 125 POKREWIEŃSTWA В а) 2 3 w z g l ę d u n a t o , j a k i e z a k a z y m o g ą istnieć w e w n ą t r z n i e j . D i a g r a m przed­ s t a w i a w ł a ś n i e taką w s p ó l n o t ę e n d o g a m i c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a g r u p y B . Składa się o n a z t r z e c h r ó w n o r z ę d n y c h s t r u k t u r a l n i e g r u p nierównorzędną, gdyż jednokierunkową wymianą, rzędność n i e w p ł y w a w z a s a d z i e n a jakość w z a j e m n y c h nota składa się z d w u o d d z i e l n y c h t w o r z ą zespół e n d o g a m i c z n y sojuszy powiązanych chociaż t a n i e r ó w n o powiązań. Wspól­ A - B i B-C. G r u p y A i С (z p u n k t u w i d z e n i a członka g r u p y B ) , zaś В e g z o g a m i c z n y t e g o e n d o g a m i c z n o - e g z o g a m i c z n e g o układu. Całość s t a n o w i wspólnotę, m i m o iż n p . s e g m e n t a l A n i e p r a k t y k u j e w y m i a n y z s e g m e n ­ t e m a 2 B , l e c z g r u p y A c z y В są t a k s i l n i e z i n t e g r o w a n e , t u s y t u a c j a pars pro toto że występuje ( c z y l i p r a k t y c z n i e m o ż e m y m ó w i ć , iż A p r a k t y ­ kuje wymianę z B). O d m i e n n o ś ć części , , b " d i a g r a m u p o l e g a n a osłabieniu z a s a d y pars chociaż n a d a l u t r z y m u j e się ( p r z y n a j m n i e j toto, dycja wspólnoty trzech dezintegrujących przez pewien się g r u p i w o l a pro czas) jej utrzymy­ w a n i a . W y r a z e m t e j w o l i s t a j e się p o m n o ż e n i e p a r t n e r ó w w y m i a n y żeńskiej, dążenie d o objęcia tą w y m i a n ą sukcesywnie liczby segmentów g r u p y t y t u l a r n i e sojuszniczej, oczekiwać i s t o t n i e sojuszniczej postawy. jak tra­ mał­ największej a b y można było o d n i e j Wymiana małżeńska j e s t nadal j e d n o k i e r u n k o w a , chociaż p r z e b i e g a pulsująco. N a d a l trzy grupy tworzą wspólnotę endogamii „praw­ dziwej"), endogamiczno-egzogamiczną zespołem e n d o g a m i c z n y m . w (czyli zespół z t y m j e d y n i e zastrzeżeniem, ż e g r u p y A i С n i e są j u ż w całości W y o d r ę b n i a j ą się w n i c h s e g m e n t y n i e d o s t ę p n e d o b o r z e m a ł ż e ń s k i m n a przeciąg d w u p r z y n a j m n i e j pokoleń (pochodzą z n i c h m a t k i i b a b k i m ę ż c z y z n poszukujących p a r t n e r e k ) . P u l s u j ą c y rakter wymiany n i e oznacza, że biorą w niej g d y ż dobór jest d o w o l n y w r a m a c h p e w n e j Różnica formy wymiany małżeńskiej udział k l a s y liczby etapów cha­ małżeńskie, możliwości. „a" i „b" wydaje się �126 SŁAWOJ mało istotna, skoro zachowano SZYNKIEWICZ nieprzerwany cykl wymiany obejmujący z a m k n i ę t y krąg, k t ó r e g o w y c i n e k p r z e d s t a w i a d i a g r a m . R ó ż n i c a t a w y j ­ d z i e n a j a w d o p i e r o , g d y n a r u s z o n e zostaną p i o n o w e l i n i e k o l u m n s y m b o ­ lizujące zintegrowane grupy krewniacze, Brak przypisanych a t y m samym granice wspólnoty. spowoduje automatycznie przerwanie c y k l u i o t w a r t y ( u o g ó l n i o n y ) dobór małżeński, pozbawiony r a m endogamii. regulujących wystąpić może również n a etapie runku przepływu demonstruje, kobiet. lecz staje się k o b i e t z zupełnie i n n e j czyzna z grupy ona w diagram Przerwanie pełni 2b s y t u a c j i możliwa wskutek z a t r a c a się o d c z u c i e s t r o n y niż się j e d a j e . b l B , mimo wymiany cyklu , , b " przez odwrócenie ustalonego Wprawdzie s t a ł e g o p a r t n e r s t w a , dzięki c z e m u n a stałe p a r t n e r ó w endo- gamicznej że w z i ą ł żonę kie­ takiej nie odejścia od przymusu brania W s k u t e k tego n p . męż­ z grupy b l A , może oddać s w o j ą siostrę l u b córkę m ę ż c z y ź n i e n a l e ż ą c e m u d o g r u p y b 2 A l u b b n A m i a s t d o którejś z g r u p С S y t u a c j a t a k a j e s t o c z y w i ś c i e b a r d z i e j podobna wówczas, g d y symbole jących swą jedność grup А , В i С odnoszą się n i e d o krewniaczych, g r u p pozostałych p o i c h rozpadzie. lecz do zespołów prawdo­ utrzymu­ mniejszych F a k t , iż w n a s z y m p r z y k ł a d z i e opero­ w a l i ś m y w y r a ż e n i e m „mężczyzna z g r u p y N b i e r z e żonę..." m i a s t „grupa N b i e r z e żony..." j e s t z n a m i e n n y d l a w a r u n k ó w d e z i n t e g r a c j i g r u p k r e w ­ niaczych, c z y l i s y t u a c j i w d i a g r a m i e 2b. N a t o m i a s t s y t u a c j a reprezentowana z grupy A małżeńska i w w 2a, s p r o w a d z a oddaje swoje kobiety społeczeństwach grupie typu C. W Omaha t y m sensie stanowi żony wymiana formę m i ę d z y f o r m ą ograniczoną i uogólnioną, j a k t o f o r m u ł o w a ł z t y m że w y m i a n a ograniczona wcześniejsza, się d o t e g o , że g r u p a В b i e r z e pośrednią Lévi-Strauss, ( w obie s t r o n y między d w o m a grupami) p o j a w i a się w s z c z ą t k o w e j p o s t a c i i t o b y n a j m n i e j n i e j a k o f o r m a ściowa, l e c z jako r e z u l t a t zakłócenia wymiany uogólnionej. wyj­ Winniśmy w i ę c w p r o w a d z i ć uściślenie, ż e s y s t e m t e r m i n o l o g i c z n y t y p u O m a h a o d ­ powiada w zasadzie w y m i a n i e uogólnionej i p r o w a d z i w m i a r ę d o j e j c z ę ś c i o w e g o o g r a n i c z e n i a i o s t a t e c z n e g o przekształcenia w rozwoju wymianę otwartą. P r z e d s t a w i o n ą w y ż e j i n t e r p r e t a c j ę m o ż n a s p r o w a d z i ć d o następujących punktów: 1. K o m p o z y c j a z b i o r u k r e w n y c h sprzyjająca p o w s t a n i u s y s t e m ó w p o ­ krewieństwa t y p u C r o w - O m a h a wania cyklicznej wymiany wytwarza małżeńskiej się w opartej warunkach funkcjono­ na matrylateralnym małżeństwie z kuzynką przeciwległą (czyli CóBrMa) l u b j e j odpowiedni­ k a m i dalszych l i n i i bocznych. 2. W niacze takim cyklu wymiennym żonych z g r u p y typu uczestniczą u n i l i n e a r n e g r u p y t y p u r o d u l u b lineażu występujące otrzymującej Crow-Omaha operuje w zestawach ż o n ę o r a z g r u p y dającej dwoma kategoriami krew­ parzystych ją. zło­ Terminologia semantycznymi szącymi się c a ł o ś c i o w o d o c z ł o n k ó w każdej z t y c h g r u p z o s o b n a . odno­ Tego �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW rodzaju kategoryzacja daje w y r a z 127 POKREWIEŃSTWA z a r ó w n o odrębności o b u g r u p , j a k t e ż i c h u s t a b i l i z o w a n e m u b l i s k i e m u k o n t a k t o w i . Jednocześnie gorie wyznaczają zakres endogamii ekstensywnie k s y m a l n e g r u p y , których segmenty 3. M a ł ż e ń s t w o menty większej kuzynowskie grupy szerokiej te kate­ całe m a ­ uczestniczą w w y m i a n i e p a r t n e r s k i e j . zakłada, krewniaczej że wymianą związane są ( r o d u l u b zespołu l i n e a ż y ) . p o r c j a m i ę d z y częścią a k t y w n ą w ogranicza obie obejmującej wymianie sieci kontaktów i całością o b c e j zapewniającej seg­ Dyspro­ grupy nie przepływ informacji, w s p ó ł p r a c ę i b e z p i e c z e ń s t w o o b u s z e r o k o r o z u m i a n y c h g r u p , dopóki i n t e ­ grują one swoje segmenty i n t e g r a c j i powstające niku ich rozpadu dużych p a r t n e r s k i c h segmentów grupowemu zjawiskiem silnie. Każde z zewnętrznych p r z y c z y n zapoczątkowania kontaktów wystarczająco interesowi. wyjątkowym, grup w politycznych lub w krewniaczych wymianie Dezintegracja naruszenie grup zawęża małżeńskiej i krewniaczych wy­ sieć zagraża nie lecz n a t u r a l n y m r e z u l t a t e m procesu dzenia społeczeństw p r o s t y c h d o o r g a n i z a c j i tej jest przecho­ złożonej. 4. I n t e r e s n a j m n i e j s z y c h g r u p k r e w n i a c z y c h w y s t ę p u j ą c y c h j a k o s t r o n y w partnerskiej wymianie stworzonych wszystkim szerokiej małżeńskiej p r z e z sytuację na wymaga dezintegracyjną. rozszerzeniu zakresu adaptacji do warunków Polegać o n a będzie kontaktów z innymi g r u p y p a r t n e r a , c o b ę d z i e r e a l i z o w a ć się m . i n . p r z e z ich wymianą wymiany małżeńską, partnerskiej w stosowawczy rozpoczyna rozkładu o r g a n i z a c j i a t y m samym przez odejście ramach regularnego cyklu. się n a długo stadium krewniaczej. u t r z y m u j ą c y m się equilibrium, W przed od przede segmentami objęcie dwustronnej T a k i proces przy­ zaawansowanego i s t o c i e m o ż e o n p o j a w i ć się przy j e ś l i s p o ł e c z e ń s t w o składa się z s i e c i s e g - m e n t a r n y c h lineaży, a zwłaszcza z sieci lineaży h i e r a r c h i c z n y c h , c z y l i p r z y n i e r ó w n o p r a w n o ś c i e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h s t r u k t u r y społecznej l u b p r z y b r a k u równorzędności 5. N o w a forma ekonomicznej. wymiany małżeńskiej funkcjonuje w warunkach istniejącej o r g a n i z a c j i k r e w n i a c z e j i p o l e g a n a o t w a r c i u dostępu d l a c e l ó w m a t r y m o n i a l n y c h do w s z y s t k i c h segmentów danego r o d u l u b m a k s y m a l ­ n e g o lineażu członkom każdego s e g m e n t u p a r t n e r s k i e j g r u p y . W t e n spo­ sób likwidacji ulega stałe partnerstwo przypisanych p o ł ą c z o n y c h p a r a m i . (Jeśli p u n k t e m w y j ś c i o w y m sobie segmentów są n i e p o d z i e l n e grupy k r e w n i a c z e , n p . r o d y bez wewnętrznych podziałów lineażowych, p a r t n e r ­ stwo w wymianie hipoteza dotyczy o d n o s i się p o c z ą t k o w o d o t y c h g r u p w całości. N a s z a t y c h g r u p , jeśli rozdrobnieniu). Regularny regularny, pulsujący, w procesie cykl wymienny zachowuje jednak w dezintegracji przekształca ulegną się w cykl one nie­ zasadzie t e n s a m k i e r u n e k , chociaż z c z a s e m m o ż e o d n i e g o odejść. 6. W y k s z t a ł c e n i e n o w e j rzenie stwa, zakazu kazirodztwa a praktycznie formy małżeństwa o d b y w a na dotychczasowych na wszystkich krewnych się p r z e z r o z s z e ­ kandydatów do małżeń­ matki oraz matki ojca. �128 SŁAWOJ Obie specyficzne SZYNKIEWICZ d l a C r o w - O m a h a kategorie pokrewieństwa {„grupa m a t ­ k i " o r a z „ g r u p a m ę ż ó w sióstr o j c a o r a z ego") przestają oznaczać zespoły otwierające zostają zakres endogamii części o g ó l n e g o układu 7. P o w y ż s z e przesunięte do egzogamicznej procesem odbywającym egzogamiczno-endogamicznego. przesunięcie się n a continuum i jest od prostego długotrwałym zakazu k a z i r o d z t w a do pełnego zintegro­ w a n i a k r e w n y c h m a t k i z własną p a t r y l i n e a r n ą grupą e g z o g a m i c z n ą (u Crow n a t o m i a s t z własną grupą matrylinearną integrują ego się k r e w n i o j c a ) . Z a n i m osiągnięta z o s t a n i e o w a pełna i n t e g r a c j a t r w a s t a n p o d w ó j n e j organizacji której egzogamicznej, mogły powstać ponieważ systemy k o n t y n u o w a n a jest Crow i Omaha, zasada, mianowicie dzięki unia u n i l i n e a r n y c h g r u p , unilinearność zaś j e s t t r u d n a d o p o g o d z e n i a dwu z bilate- ralizacją zespołu e g z o g a m i c z n e g o . 8. P o d w ó j n a organizacja egzogamiczną kładzie akcent na stosunki p o k r e w i e ń s t w a zachodzące w d w u w s t ę p n y c h p o k o l e n i a c h (ze w z g l ę d u n a potrzebę u s t a l e n i a g r u p m a t k i i babki), t y m s a m y m skracając genealogiczną również w e własnej g r u p i e p o c h o d z e n i o w e j pamięć do podobnych w y m i a r ó w . ( M o ż n a u c i e c się d o o b r a z o w e g o p o r ó w n a n i a , iż p o d o b n i e j a k zła m o n e t a w y p i e r a dobrą, t a k krótsza p a m i ę ć g e n e a l o g i c z n a po stronie n i e l i n e a r n e j — jeśli służy u s t a l a n i u z a k r e s u e g z o g a m i i — s k r a c a t r a d y c j ę genealogiczną we własnej linii pochodzeniowej). Sprzyja to traceniu spoistości w e w n ę t r z n e j t a k i c h g r u p n a r z e c z w y o d r ę b n i e n i a z n i c h z e s p o ­ łów wielkorodzinnych jako podstawowych funkcjonujących korporacyj­ n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h . W t e j s y t u a c j i n i e istnieją j u ż ż a d n e p r z e s z k o d y s t r u k t u r a l n e , b y podwójna organizacja equlibrium kowany e g z o g a m i c z n ą znamionująca społecznego, a z a t e m p r z e j ś c i o w a , przekształciła się w brak zunifi­ zespół e g z o g a m i c z n y o p a r t y n a b i l a t e r a l n y m z e s p o l e k r e w n y c h i s t n i e j ą c y m n i e z a l e ż n i e o d t r a d y c j i g r u p k r e w n i a c z y c h (lecz t y l k o t r a d y c j i , a n i e f a k t u w s t r u k t u r z e społecznej). 9. P o n i e w a ż p o d o b n y więcej równomiernie, proces zachodzi ze w z g l ę d u n a b r a k z o r g a n i z o w a n y c h Wymiana przestaje w całym społeczeństwie prowadzi o n do obumarcia w y m i a n y być mniej małżeńskiej g r u p k r e w n i a c z y c h l u b i c h słabość. konkretnie adresowana (nawet w najogólniej­ s z y m , m a ł o p r e c y z y j n y m sensie), n i e istnieją w s k a z a n i a d o b o r u a n i g r u p a endogamiczna, a jedynie negatywny zakaz małżeństwa w r a m a c h b i l a t e ­ r a l n e g o zespołu k r e w n y c h z a k r e ś l o n e g o t e r m i n o l o g i ą p o k r e w i e ń s t w a o d n o ­ szącą się d o l i n i i o j c o w s k i e j i m a c i e r z y s t e j . S a m a t e r m i n o l o g i a , n i e r e p r e ­ zentując j u ż w i ę c e j o d r ę b n y c h g r u p k r e w n i a c z y c h , z a t r a c a w k o n s e k w e n c j i cechy właściwe s y s t e m o m Crow-Omaha. Interpretacja c y k l u rozwojowego systemów C r o w - O m a h a nie operuje pojęciem stadiów e w o l u c y j n y c h , daje j e d n a k dynamiczną propozycję i c h przekształceń wynikających z i c h cech s t r u k t u r a l n y c h . P o t w i e r d z e n i e lub konkretna dysponujemy egzemplifikacja wydają się niemożliwe, ponieważ jej nie d l a żadnego społeczeństwa t y p u C r o w l u b O m a h a d a n y m i �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW historycznymi wydają się odpowiedniej jednak głębokości prawdopodobne, 129 POKREWIEŃSTWA czasowej. ponieważ Pewne przybliżenia rozwiązania s t r u k t u r a l n e i f o r m y s p o ł e c z n e s p o t y k a n e w t e j g r u p i e s p o ł e c z e ń s t w z g o d n e są z t e z a m i naszej i n t e r p r e t a c j i . BIBLIOGRAFIA F . D . — 1953 The Aberle A g i n s k y В. W. kinship system 1935 Mechanics — of the Kalmuk of kinship, Mongols, „American Albuquerque. Anthropologist", vol. 37 n r 3. E g g a n F . — 1937 The Cheyenne ology E y d e of North D . В., American Postal of unilateral and Arapaho tribes, system, 1961 Avunculocality P. M. — cross-cousin kinship [w:] Social anthrop­ Chicago. marriage and incest: and Crow-Omaha the development kinship systems, „Ameri­ in Mapuche society, „Journal c a n A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 63 n r 4. F a r o n L. C. — 1961 The Dacota-Omaha continuum of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l I n s t i t u t e " v o l . 91. F о X R . — 1971 Kinship L a n e R., L a n e -Omaha and marriage, W. — 1972 Sistiema K r i u k o w M . 1959 On B. — kinship Londyn. rodstwa kitajcew, Moskwa. the development terminologies, of Dakota-Iroquois „Southwestern and Crow- J o u r n a l of A n t h r o p o l o g y " , v o l . 15 n r 3. Lévi-Strauss 1966 The future Institute 1949 Les С. — of kinship of Great 1970 Antropologia Britain la párente, Paryż. Anthropological for 1965, L o n d y n . account Explorations [w:] de of the Royal Warszawa. 1964 A formal F. — terminologies, élémentaires [w:] Proceedings and Ireland strukturalna, L o u n s b u r y structures studies, of the Crow in cultural and Omaha anthropology, type r e d . W. kinship H. Goode- nough, N e w Y o r k . Lowie R . — 1915 Exogamy and classificatory systems of relationship, „American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 17 n r 2. L o w i e R . — 1-917 Culture L u c i c h Australian and ethnology, 1968 The P. — development aboriginal tribes of New York. of the Omaha kinship Kimberley terminologies Division, in Western three Australia, Canberra. G . H . — 1959 Proto-Siouan Matthews kinship terminology „American Anthrop­ ologist", v o l . 61 n r 2. Moore 1963 Oblique S. F . — -Omaha Murdock terminology, and asymetrical G . P . — 1949 Social Olderogge cross-cousin marriage and Crow- „American A n t h r o p o l o g i s t " , v o l . 65 n r 2. D. A . — structure, New York. 1958 N i e k o t o r y j e woprosy izuczenija sistiem rodstwa, „So- w i e t s k a j a e t n o g r a f i j a " , n r 1. 1960 Osnoum-yje czerťy razwitija R a d c l i f f e - B r o w n and function R o m n eу in primitive A. K . — terminologies, Spier L. — sistiem rodstwa, A . R . — 1952 The study society, 1965 Kalmuk „American 1925, The etnografija" systems, n r 6. Structure [w:] Glencoe. Mongol and the classification Anthropologist", distribution „Sowietskaja of kinship of kinship Special Publication systems of lineal kinship n r 5 cz. 2. in North America, Wa­ szyngton. V r e e l a n d White H . H . -— 1954 Mongol L . A. — 1939 A problem ologist", v o l . 41 n r 4. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 community in kinship and kinship terminology, structure, New „American Haven. Anthrop­ �130 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Sławoj S z y n k i e w i c z ON T H E INTRPRETATION OF T H E CROW OF Crow and Omaha KINSHIP systems are AND OMAHA SYSTEMS TERMINOLOGY closely related to the bifurcate types of t e r m i n o l o g y ( L o w i e ' s t a x o n o m y ) since a l l of t h e m s e e m to be or h a v e been oriented after l i n e a l descent rules. It may be suggested t h a t the t h e l a t t e r , a l t h o u g h conditions for t h e i r e m e r g i n g Yet it h a s b e e n pointed t h a t the C r o w and former outgrow h a v e not b e e n p r e c i s e l y Omaha are a from defined. sophisticated variety of the b i f u r c a t e . W h i l e s p e a k i n g i n t h e c o n t e x t of M u r d o c k ' s t a x o n o m y , the above is t r u e w h e n d e s c r i p t i v e a n d I r o q u o i s t y p e s of t e r m i n o l o g y a r e t a k e n into account. Some anthropologists dealing with the Crow and Omaha systems this r e l a t i o n a n d c o n c e n t r a t e on its f r a g m e n t , t h a t is p r o x i m i t y of t h e and the bifurcate-merging since a majority equally type. This is especially of I n d i a n s y s t e m s p r o v e numerous cases of true with overlook Crow/Omaha American writers s u c h c o r r e l a t i o n . T h e y s e e m to correspondence with the neglect bifurcate-collateral, demon­ s t r a t e d a m o n g others b y O m a h a s y s t e m s i n A s i a . Lévi-Strauss r e j e c t e d e v e n t h e i r definition as the C r o w / O m a h a t y p e . Amero-centric imprint approach to the Crow and on a n a l y s i n g a n d i n t e r p r e t a t i o n of Omaha type t h e type. T h e produced a heavy early explanations be m e t also r e c e n t l y , eg. L u c i c h 1968) suggesting s e c o n d a r y m a r r i a g e w i t h (to McBrWi or W i B r D a as condition for d e v e l o p m e n t of t h e C r o w a n d O m a h a s y s t e m s r e s p e c t i ­ v e l y , h a v e been possible only w h e n c o i n c i d e n c e of those s y s t e m s w i t h t h e b i f u r c a t e -collateral type the C r o w and was neglected. Omaha of t h e s e t e r m i n o l o g i e s bifurcate-collateral Similarly, Lounsbury's terminologies, only, a n d type. A g a i n , p e c u l i a r i t i e s is b a s e d although does not w o r k Moore's (1964) formal analysis i l l u m i n a t i n g , is t r u e for (1963) i n case of explanation correlation with of Crow of a section and the Omaha on c r i t e r i o n of s p e a k e r ' s s e x w h i c h does not a p p l y to m a n y n o n - A m e r i c a n cases. The present author adheres to the lineage i n t e r p r e t a t i o n of O m a h a t e r m i n o l o g y as p r e s e n t e d by R a d c l i f f e - B r o w n . for a genetic explanation. While the Crow and A t t h e s a m e t i m e he seeks a c c e p t i n g the t h e s i s on m a r r i a g e with MaBrDa as c r e a t i n g f a v o u r a b l e conditions for e v o l v e m e n t of C r o w a n d O m a h a terminology (the L a n e s author marriage 1959), t h e a t t e m p t s to explain why this form of a c c e p t e d b y a m i n o r i t y of C r o w a n d O m a h a societies. T h e h y p o t h e s i s of incest (Eyda and Postal 1961) is considered unsatisfactory is extended s i n c e it is b a s e d on A m e r o - c e n t r i c argument overlooking bifurcate-collateral terminology. S t i l l , t h e e x t e n s i o n of i n c e s t m a y be regarded as a u s e f u l tool to comment on e x t e n s i o n of m a r r i a g e b a r f r o m the m o t h e r to h e r k i n s w o m e n . H o w e v e r , of t h e e x t e n s i o n is not i n t h e i d e n t i t y of t e r m s for group i d e n t i t y a n d m o t i v e for of a is" of an making mother's society a n d ideological rather than a group u n m a n a g e a b l e t h e need for structural character. T h e c a n be its i n t e g r a t i o n . C l o s e d found in the structure society composed k i n s h i p groups p r e s e r v e s i n t e g r a t i o n w h i l e a p p l y i n g a r e g u l a r e x c h a n g e between whole groups. I n c r e a s i n g c o m p l e x i t y , loose origin these k i n t y p e s , b u t i n t h e i r c l a n ties, and of of large women segmentation of k i n s h i p groups c a l l for d i v e r s i t y i n m a r r i a g e a l l i a n c e s . T h e d i v e r s i t y is i n t r o d u c ­ ed by m e a n s of a b a n on m a r r y i n g m e m b e r s marriages c a n be mother's clan. alliances of a of m o t h e r ' s group, a l t h o u g h contracted i n closely related (Here a lineage concept of alternate lineages, exchange once is segments being m u l t i p l y its e x t e r n a l ties c o m p e n s a t i n g for initially of same offered). Thus diversification of society's g r o u p s t r u c t u r e . The group-oriented Crow and Omaha systems allow for adjustements to �O I N T E R P R E T A C J I SYSTEMÓW 131 POKREWIEŃSTWA composition of groups, i r r e s p e c t i v e l y of a l e v e l of r e m a i n i n g descent groups. They are such well adapted to s o c i a l change and in a way produce incentives for a change. T h i s e x p l a i n s w h y t h e i n i t i a l r a n g e of s y s t e m ' s operation — c l a n s t r u c ­ ture and cross-cousin marriage a p a r t i c u l a r stage and open — is their rare of change, t h e r e a p p e a r s marriage alliances in calculations, but i n a m u c h wider correlate. A t t h e s a m e t i m e , on p o s s i b i l i t y for c o - e x i s t e n c e of Lévi-Strauss' terminology, fitting well closed in his g r o u p of societies t h a n h e h a s too c a u t i o u s l y designated. * Translated by Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de54bd5eff6ba8e2cfe108bc6edaf97c.pdf 32a812536c106ed106d41056154dabbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4755 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4413 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwiński, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text istotne: co czynić, żeby po tych, którzy p r a c u j ą obecnie, przyszli nowi. Jeżeli o t y m nie b ę d z i e m y myśleli, to za 20 lat będziemy mogli stwierdzić, że nie m a już sztuki ludowej, bo nie ma t w ó r c ó w . P r z y c h o d z ą wprawdzie nowi ludzie, ale liczba ich jest niedostateczna po prostu dlatego, że n o w i młodzi ludzie m a j ą tak znaczne m o ż l i ­ wości zarobkowania gdzie indziej, uczenia się w szkołach, awansowania, że nie k w a p i ą się do pracy na wsi, do uprawiania wiejskich rękodzieł artystycznych. Co więc należy robić? Z a s t a n a w i a l i ś m y się nad t y m i w i d z i m y tutaj pewne wyjście. Jeżeli do szkoły, nawet ś r e d n i e j , na terenie wsi idą ludzie młodzi, to sądzę, że byłoby wskazane, ażeby uczyli się tam r ó w n i e ż rękodzieł w i e j ­ skich. Mają oni doskonałe dodatkowe tło, o b s e r w u j ą c pracę swoich matek i babek. Jeżeli zdobędą pewne umiejętności, a przede wszystkim jeżeli n a b ę d ą pewnego zamiłowania, w i d z ą c to, co w ich wsi było kiedyś robio­ ne, to nawet jeżeli opuszczą tę wieś m o ż n a założyć, że pewna ich liczba z czasem, kiedy nie b ę d ą już mogli p r a c o w a ć w fabrykach czy innych z a k ł a d a c h , bo b ę d ą za starzy, p o w r ó c i i osiedli się w swojej wsi z powro­ tem. Potrzebne jest więc rozbudzenie zawczasu t w ó r ­ czych z a m i ł o w a ń , w d r o ż e n i e w m ł o d y m jeszcze w i e k u właściwych umiejętności, potrzebne jest też wytworze­ nie przekonania o randze tych umiejętności, przekona­ nia, że jest to z a w ó d ceniony, a wyroby poszukiwane. Czy artystyczne wyroby ludowe m a j ą przyszłość w świecie, k t ó r y w tak kolosalnym tempie w tej c h w i l i prze do tego, żeby były rzeczy coraz nowsze, coraz ciekawsze, coraz piękniejsze na r y n k u ? W m o i m g ł ę b o k i m przeko­ naniu tak — dlatego, że ludowe wyroby artystyczne na­ leżą do grupy rzeczy p i ę k n y c h , a rzeczy p i ę k n e zawsze b ę d ą poszukiwane. Rozwijający się p r z e m y s ł , k t ó r y k i e ­ dyś w p ł y w a ł na niszczenie rękodzieła, dzisiaj stwarza podstawy dla zainteresowania się lmdzi w y r o b a m i p i ę k ­ nymi, wyrobami rękodzielniczymi. MARCIN CZERWIŃSKI Jestem socjologiem z zawodu — jeżeli socjologia jest zawodem — i n t e r e s u j ę się problemami w s p ó ł c z e s n e j kultury i od tej strony c h c i a ł b y m spojrzeć na poruszone tu zagadnienia. Chcę prosić o k i l k a w y j a ś n i e ń i uściśleń, p o n i e w a ż — być może na skutek n i e p o r o z u m i e ń czysto słownych — wiele s f o r m u ł o w a ń , k t ó r e tutaj usłyszeliśmy, wydaje m i się nie do przyjęcia. Wyłączę z góry specy­ ficzne problemy Cepelii, k t ó r e ile są m i znane, z w y ­ j ą t k i e m w s z a k ż e jednego: czym m i a ł a b y Cepelia się zaj­ m o w a ć . To bowiem zagadnienie, k t ó r e dotyczy zresztą meritum, wiąże się r ó w n i e ż z problemem czy istnieje jeszcze, czy będzie istnieć nadal sztuka ludowa. P a d ł y tutaj zdania, k t ó r e s t w i e r d z a ł y , że sztuka l u ­ dowa ma przyszłość. W znaczeniu, w j a k i m p o j m u j ę ten termin, jest dla mnie rzeczą oczywistą, że sztuka ludowa jest zjawiskiem z a m i e r a j ą c y m , bez ż a d n y c h per­ spektyw dalszego istnienia. A l e teraz porozumiejmy się co do słów. Sztuka ludowa istniała przez w i e k i jako pro­ dukt artystyczny dość z a m k n i ę t y c h , chociaż nie izolo­ wanych ś r o d o w i s k wiejskich. Sztuka l u d o w a m i a ł a swo­ j ą filozofię i swój szeroki horyzont, szeroki dlatego, że w niej w y r a ż a ł a się m ą d r o ś ć społeczeństw lokalnych, k t ó r e k o m u n i k o w a ł y się wprawdzie z r ó ż n y m i grupa­ m i stanowymi, ale k o m u n i k u j ą c się z n i m i były r ó w ­ nocześnie społecznościami niemal samowystarczalnymi. P a d ł o tutaj określenie, k t ó r e wydaje m i się bardzo trafne, że sztukę tę t w o r z y ł lud dla ludu. Wszystko co robi nowoczesne społeczeństwo dla w y ­ r ó w n a n i a poziomu życia, dla upodobnienia typu pracy, 156 dla nasycenia pracy nawet 'manualnej problemami orga­ nizacji, nowej techniki, wszystkie przemiany polegające na urbanizacji, co oznacza nie tylko tworzenie miast, ale r ó w n i e ż z m i a n ę stylu życia na wsi poprzez upodab­ nianie go do życia miejskiego — wszystko to powoduje zanik autentycznych wiejskich ś r o d o w i s k typu lokalnego. Działa w t y m k i e r u n k u system ś r o d k ó w masowego prze­ kazu, k t ó r y niewiele ma w s p ó l n e g o z p l a s t y k ą , ale k t ó ­ ry rzutuje na całość życia kulturalnego. Takich t w ó r ­ ców, którzy w o b r ę b i e społeczności lokalnej t w o r z y l i t y l ­ ko dla niej, dzisiaj już w ł a ś c i w i e nie ma. Twórcy, k t ó ­ rych p r z e c i ę t n a w i e k u wynosi lat 60 — to są relikty przeszłości. W ą t p i ę czy działaliby jeszcze, gdyby nie za­ interesowanie n i m i okazywane przez ludzi z z e w n ą t r z , z miast. Nie będzie naboru t w ó r c ó w nowych, k t ó r z y by pra­ cowali tak, j a k pracowali starzy t w ó r c y ludowi, ci co jeszcze gdzieś w y p a l a j ą w starych piecach garnki czy p r z e c h o w u j ą tradycje koronkarstwa. Myślę, że to jest jasne. Cóż więc z tego zostaje? Zostaje możliwość, dla k t ó ­ rej zrobiono bardzo wiele — wcielenia tradycji, wciele­ nia p u ś c i z n y sztuki ludowej do p u ś c i z n y o g ó l n o n a r o d o ­ wej. To się chyba stało w krajach socjalistycznych w stopniu o wiele pełniejszym, niż gdzie indziej. Dzieła, choć to jest rzadszym wypadkiem, ale przede wszystkim style, wzory, inspiracje — to wszystko znalazło się w puściźnie narodowej obok i n n y c h dzieł czy w z o r ó w . W j a ­ kiej mierze owe wzory i inspiracje m o g ą żyć dalej? W takiej mierze, j a k wzory dawne w ogólności. T r u d ­ no t u o d g a d n ą ć , co konkretnie z tej p u ś c i z n y będzie adaptowane, co i kiedy z a p ł o d n i p r z y s z ł ą sztukę. Wzory przeszłości ożywają w z u p e ł n i e innych, nowych u w i k ł a ­ niach, dla innych celów praktycznych, przeniesione w inny m a t e r i a ł . W i d a ć j a k coraz to o ż y w a coś z prze­ szłości na p r z y k ł a d we w n ę t r z a r s t w i e , czy w tkaninie. Ogólnie m ó w i ą c , n a s t ę p u j e dezintegracja k u l t u r y l u ­ dowej, zanim jeszcze przychodzi w y g a ś n i ę c i e c a ł k o w i t e . Większość jej t w o r ó w u ż y t k o w y c h z d e f u n k c j o n a l i z o w a ł a się dziś. Nie zachodzi j u ż np. b e z p o ś r e d n i z w i ą z e k po­ m i ę d z y aspiracjami do stylu życia a t y m , czego dostar­ cza w zakresie u r z ą d z e n i a domu tradycja ludowa. U ż y ­ tek z tego co dostarcza nam Cepelia jest podobny do u ż y t k u ze starych lamp naftowych. Są to cytaty we współczesnych w n ę t r z a c h . Drewniana łyżka, skrzynia, zydel. T r a f i a j ą się one najczęściej w mieszkaniach l u ­ dzi wysoko w y k s z t a ł c o n y c h , ludzi o charakterystycznym relatywizmie estetycznym, k t ó r y znamionuje współ­ czesnego „ o b l a t a n e g o " odbiorcę. Rzadkie są u ludzi, k t ó ­ rych zaliczylibyśmy do warstw ludowych we współczes­ n y m sensie tego słowa. Wiemy, że moda na l u d o w o ś ć m i a ł a swoje wzloty, dzisiaj jest chyba zła koniunktura. Modniejsze stało się rękodzieło miejskie, produkty wczesnego p r z e m y s ł u . Ma­ j ą one też dobre racje za sobą. M ó w i ą o m a ł y m polskim miasteczku. I one m o g ą b u d z i ć rzewne uczucia, nostal­ g i ę za ojczyzną d z i e c i ń s t w a . Tyle o ludowości. Wydaje m i się natomiast, że istnieje zjawisko, k t ó r e jest p o r ó w n y w a l n e z d a w n y m folklorem, ale o t y m m ó ­ w i ę dość n i e ś m i a ł o . Twórczość folklorystyczna b y ł a t w ó r c z o ś c i ą słabo s p r o f e s j o n a l i z o w a n ą . Wiemy, że b y l i garncarze, były koronkarki, a w i ę c nie k a ż d a kobieta u m i a ł a robić k o r o n k i i nie k a ż d y chłop u m i a ł lepić garn­ k i . Z w i ą z e k jednak t y c h t w ó r c ó w z ich b e z p o ś r e d n i m otoczeniem był silny, a b a z ą r e k r u t a c y j n ą b y ł a cała spo­ łeczność lokalna. Przyuczanie o d b y w a ł o się w warszta- �cié, a nie w szkole, więc jeśli nawet w y s t ę p o w a ł a pew­ na profesjonalizacja, to towarzyszyło jej głębokie zako­ rzenienie całego procesu uczenia w tejże społeczności. Otóż w obrębie nowoczesnej, dość już zintegrowanej k u l ­ tury, która ma piętno miejskie, r o d z ą się tendencje do tego, ażeby — wprawdzie nie ś r o d o w i s k a lokalne — ale pewne grupy bardzo szerokiej w a r s t w y szukały w ł a s ­ nego wyrazu estetycznego, w ł a s n e j ekspresji w t w ó r c z o ­ ści. Muzykowanie współczesnej młodzieży byłoby m o ż e najbliższe tego, o co m i t u chodzi. Oczywiście profesjonalizuje się ono w swoich szczytach, ale poprzez muzy­ kujących w różnych klubach, w y s t ę p u j ą c y c h ha amator­ skich estradach, zjawisko to utrzymuje swój charakter nieprofesjonalnego ruchu, w k t ó r y m impulsy idą od dołu, „publiczność" jest aktywna, rekrutacja dokonuje się z szerokiej bazy. Są jeszcze inne zjawiska kulturalne, k t ó r e przedsta­ wiają z wyżej cytowanym p e w n ą analogię. Jest to np. lala p a m i ą t k a r s t w a , k t ó r a zalewa miasta. L u d , k t ó r y przestał być ludem w znaczeniu t y m , że stracił wszel­ kie cechy plebejskie i wyłonił swoją inteligencję — ta masa ludzi ma skłonność do refleksji nad w ł a s n y m ży­ ciem i do spisywania owych refleksji. Jest to bardzo interesujący fakt k u l t u r a l n y . Telewizja p r ó b u j e d a w a ć miejsce twórczości nieprofesjonalistów. Wydaje m i się, że tutaj rodzi się j a k a ś nowa sprawa. Być może, pewne tereny twórczości, przynajmniej w części, zdeprofesjonalizują się trwale i w b r e w oczekiwaniom w i e l u pe­ symistów środki masowego przekazu d o p o m o g ą w ujaw­ nieniu tego przed opinią społeczeństwa, zintegrowanego w dużej mierze w ł a ś n i e przez owe środki. Czy sprawy te m a j ą a n a l o g i ę w plastyce? Wydaje m i się, że p. Wanda Telakowska m i a ł a z dawna ś w i a d o m o ś ć tego. Mówiła ona, że m o ż n a z dobrym skutkiem zasa­ dzić do malowania g a r n k ó w najbardziej nie podejrzanych o to ludzi, Przecież coś podobnego jednak się dzieje. Istnieje twórczość „ n a i w n a " , k t ó r a jest zjawiskiem sze­ rokim i bardzo i n t e r e s u j ą c y m . C h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na to, że w Cepelii, tak j a k j ą znam, a znam w y ł ą c z n i e z jej salonów, nie z a ś z p o s i e d z e ń Rad Artystycznych — otóż w Cepelii jest coraz w i ę c e j takich w ł a ś n i e o b i e k t ó w , natomiast coraz mniej p r z e d m i o t ó w sztuki ludowej sen­ su stricto. Więcej twórczości „ n a i w n e j " , czasem n i e s ł y ­ chanie i n t e r e s u j ą c e j , mniej ludowej. Czym więc w dal­ szej swej działalności ma się zająć Cepelia? Trudno na to odpowiedzieć postronnemu, ale wydaje m i się, że sa­ ma weszła ona na drogę, k t ó r ą t u sugeruję. Jeśli chodzi zaś o ż y w e muzeum sztuki ludowej, o ostatnich jej t w ó r c ó w , to trzeba ich p i e l ę g n o w a ć i pro­ pagować, póki jest co p i e l ę g n o w a ć i p r o p a g o w a ć . A L E K S A N D E R MAŁACHOWSKI Nie zajmuję się specjalnie uważnie poruszanymi w dyskusji sprawami, ale jako dziennikarz p r a c u j ą c y w radiu, w redakcji poświęcającej wiele czasu na ante­ nie popularyzacji sylwetek t w ó r c ó w ludowych, m u s z ę czasem stykać się z t ą p r o b l e m a t y k ą . Zgadzam się z opinią Marcina C z e r w i ń s k i e g o . Sztuka ludowa jest m a r t w a , ta sztuka o k t ó r e j dyskutujemy. Ale istnieje inna, nie dostrzegana przez specjalistów, czy też nie u w a ż a n a za sztukę. Sądzę, że j e d y n ą ż y w ą s z t u k ą ludową jest sztuka jarmarczna, ta z t a r g ó w i o d p u s t ó w , owe słynne paskudy, jelenie na r y k o w i s k u . Powtarzam: jedyną a u t e n t y c z n ą , polską s z t u k ą l u d o w ą jest sztuka straganiarska, sztuka brzydoty — masowo produkowana nie wiadomo bliżej przez kogo, nabywana zaś r ó w n i e ż masowo przez -środowiska wiejskie i proletariackie. Na dodatek sprzedawana po cenach absurdalnie wysokich. M a k a t k i , na pluszu malowane, idą w setki, a czasem i w tysiące złotych. P o d o b a j ą się bowiem z w y k ł y m l u ­ dziom, z a s p o k a j a j ą skutecznie potrzeby estetyczne środo­ wisk plastycznie niewyrobionych, jak je w uproszcze­ niu nazywamy. Nie zawsze zresztą są to ludzie nie wykształceni ogól­ nie. M a k a t k i i jelenie m o ż n a spotkać w mieszkaniach ludzi ze ś r e d n i m , a bywa, że i z wyższym wykształce­ niem. P a m i ę t a m t a k ż e o p u b l i k o w a n ą w prasie przed k i l ­ k u laty fotografię Jurija Gagarina, siedzącego z rodziną w domu na • tle takiej makatki. Trudno więc o w y r a ź ­ niejszą sprzeczność p o m i ę d z y naszymi wyobrażeniami 0 t y m co l u b i nowoczesny c z ł o w i e k a t y m co on na­ p r a w d ę lubi. Natomiast to co sprzedaje Cepelia niczyjej potrzeby na wsi nie zaspokaja. Potrzeba posiadania takich przed­ m i o t ó w z a c h o w a ł a się w k i l k u zaledwie malutkich regio­ nach, kto zresztą wie, czy nie jako odbicie miejskiej mody na te przedmioty. Cepeliowska sztuka ludowa jest przede wszystkim produkowana dla miejskich środowisk inteligenckich. Warto jednak rozważyć, czy to jest sztu­ ka p o w s t a j ą c a w naturalnym spontanicznym procesie tworzenia, czy też mamy do czynienia raczej z rzemio­ słem, p o s ł u g u j ą c y m się gotowymi wzorami i znajdującym popyt na swe wyroby. Znam p e w n ą liczbę w a r s z t a t ó w p r o d u k u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą dla Cepelii. Często pro­ dukcja wykonywana jest m e t o d ą n a k ł a d c z ą . Producent, a nie artysta, zleca wykonywanie różnych f r a g m e n t ó w dzieła i n n y m ludziom, sam zaś tylko w y k a ń c z a przedmiot 1 sprzedaje Cepelii. Proceder ten jest skrzętnie ukrywany przez Cepelię. Znam dużą w y t w ó r n i ę ś w i ą t k ó w , dobrze z m e c h a n i z o w a n ą , p r o d u k u j ą c ą seryjnie. P r z y k ł a d y moż­ na m n o ż y ć . Tak zwani t w ó r c y ludowi, masowo dostarczający swe dzieła na rynek, nie t w o r z ą już dzisiaj autentycznej sztu­ k i . Oni po prostu w y r a b i a j ą przedmioty, k t ó r e p a ń s t w o , etnografowie, muzealnicy, członkowie rady artystycznej Cepelii zgodzili się u z n a ć za sztukę l u d o w ą , gdyż odpo­ wiada to j a k i m ś schematycznie p r z y j ę t y m w y o b r a ż e n i o m . Była t u m o w a o bardzo złej wystawie sztuki ludowej w Wejherowie. Obawiam się, że brzydactwa tam wysta­ wione b y ł y w ł a ś n i e p r o d u k c j ą a u t e n t y c z n ą . Może gust tych ludzi został spaczony, ale czy aby nie stworzyli oni tych p o t ę p i o n y c h p r z e d m i o t ó w spontanicznie? Nie chcę oczywiście powiedzieć, że w sklepach Cepelii nie spotyka się już zupełnie p r z e d m i o t ó w artystycznych. Skądże, nadal jest tam wiele prześlicznych rzeczy, w y ­ konanych przez zdolnych r z e m i e ś l n i k ó w i sprzedawanych po w z g l ę d n i e niskich cenach. Nie widzę tu powodu do zmartwień. Sądzę natomiast, że warto się z a i n t e r e s o w a ć innym zjawiskiem. Mówiło się tu, że t w ó r c y ludowi to ludzie starzy i w y c i ą g a n o z tego opaczne i smutne wnioski. Ja b y m w t y m w ł a ś n i e u p a t r y w a ł powód do optymizmu. Zdolności artystyczne są dosyć powszechne. Nie zawsze jednak m o ż n a w życiu znaleźć okazję do ujawnienia tych zdolności. Wiek emerytalny daje t a k ą okazję. L u ­ dzie wychowani pod w p ł y w e m żywej jeszcze kilkadzie­ siąt lat temu sztuki ludowej zaczynają na starość, ma­ j ą c wolny czas, tworzyć, o d n a j d u j ą w sobie te umiejęt­ ności w sposób naturalny. M a m y tu chyba do czynienia ze zjawiskiem sztuki p r y m i t y w n e j w umownym znacze­ n i u tego słowa. I , jak sądzę, to będzie przyszłość tego ruchu przez najbliższych k i l k a n a ś c i e lat. Na tych ludzi warto stawiać. Warto i m d o p o m a g a ć , jeżeli chcemy m ó ­ wić o sztuce ludowej, p o p i e r a ć ją i dbać o jej r o z w ó j . 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51779dff750d65f8c59454efeaa8a379.pdf 0a73f2bc956efbcc4de3a6fd426ed453 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4411 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AKTUALNE PROBLEMY LUDOWEJ TWÓRCZOŚCI I OPIEKI NAD NIA W POLSCE 16.XII.1969 r. redakcja wraz z P r a c o w n i ą Badania Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N z o r g a n i z o w a ł a konferen­ cję dotyczącą aktualnego stanu twórczości ludowej w Polsce i form opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . W dyskusji wzięli udział: dr Kazimierz Pietkiewicz, dyrektor P a ń ­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, mgr S t a n i s ł a w Stroiński, prezes Z a r z ą d u Z w i ą z k u Spółdzielni P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego „Cepelia", dr M a r ­ cin Czerwiński, socjolog, pracownik Zespołu prognoz spo­ łecznych Instytutu Filozofii i Socjologii P A N , redaktor Aleksander M a ł a c h o w s k i , pracownik redakcji publicy­ styki i r e p o r t a ż y w Naczelnej redakcji audycji literackich Polskiego Radia, prof. Wanda Telakowska, plastyk, kie­ r o w n i k Pracowni ś r o d o w i s k o w y c h inwencji plastycznych Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , mgr Tadeusz W i ę c ­ kowski, z a s t ę p c a prezesa do spraw artystycznych w Z w i ą z ­ k u „Cepelia", mgr S t a n i s ł a w Błaszczyk, kustosz w Dziale Etnografii Muzeum Narodowego w Poznaniu, mgr A n t o ­ ni K r o h , etnograf, asystent w Muzeum T a t r z a ń s k i m w Zakopanem, Maciej S z a ń k o w s k i , rzeźbiarz, pracownik W y d z i a ł u nadzoru artystycznego w Cepelii, mgr Zygmunt Ciesielski, k i e r o w n i k Z a k ł a d u Badawczego Cepelia, mgr Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, redaktor „Polskiej Sztuki Ludowej", mgr A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a z Pracowni Badania Sztuki Nieprofesjonalnej Instytutu Sztuki P A N , prof. Maria Bujakowa, dyrektorka Technikum Tkactwa Artystycznego i m . H . Modrzejewskiej w Zakopanem, mgr A n t o n i K a m i ń s k i , k i e r o w n i k Działu nadzoru etnograficz­ nego i artystycznego w Cepelii, mgr B o ż e n a Golczowa, pracownik W y d z i a ł u nadzoru etnograficznego w Cepelii. Referat w p r o w a d z a j ą c y wygłosił redaktor naczelny „ P o l ­ skiej Sztuki Ludowej", mgr Aleksander Jackowski. Poni­ żej drukujemy opracowany i autoryzowany stenogram konferencji. A L E K S A N D E R JACKOWSKI nej sztuki ludowej — wieś w i d z i , że jej obyczaje i w y ­ t w o r y ludowej k u l t u r y artystycznej cieszą się zaintere­ sowaniem miasta, zagranicy, że s ą cenione i poszukiwa­ ne. N a s t ę p u j e w i ę c jakby w t ó r n a ich nobilitacja w ro­ dzimym ś r o d o w i s k u . Jakby jednak nie był silny sentyment dla w ł a s n e j tradycji artystycznej, nie zmienia on faktu, że sztuka ludowa w swych dawnych funkcjach i formach obumie­ ra. I nie należy łudzić się,' że d z i ę k i r ó ż n o r a k i m formom pomocy uda się ten proces p o w s t r z y m a ć . M o ż n a go jedy­ nie opóźnić, m o ż n a m ą d r ą działalnością s p o w o d o w a ć , że w z g l ę d n i e długo żyć b ę d z i e ludowa inwencja, i że pro­ ces scalania się r ó ż n y c h n u r t ó w k u l t u r y narodowej, tra­ dycje ludowej sztuki w c i ą ż o d g r y w a ć b ę d ą istotną rolę. W a ż n e jest więc, aby z d a w a ć sobie s p r a w ę z obecnej sytuacji sztuki ludowej i widzieć zadania jakie przed nami stawia życie. Wprowadzenie do dyskusji Żyjemy w czasie w i e l k i c h i szybko postępujących przemian. Sytuacja ludowej twórczości zmienia się do­ słownie z r o k u na rok, toteż w a r t o co j a k i ś czas zastano­ wić się nad t y m , jaka "jest aktualna sytuacja tej t w ó r ­ czości, co zmieniło się i co się powinno zmienić w for­ mach naszej opieki nad s z t u k ą l u d o w ą . Dawna, tradycyjna k u l t u r a ludowa ginie nieuchron­ nie, przestały bowiem działać bodźce, k t ó r e prowoko­ wały dawniej jej powstanie i życie. J u ż w nielicznych tylko enklawach spotkać m o ż n a regionalny strój, oby­ czaj, zdobnictwo, a i tam, gdzie tradycje takie do nie­ dawna jeszcze istniały — zwłaszcza w ś r ó d ludzi star­ szych — z a n i k a j ą one w szybkim tempie. J e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e r o ś n i e w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ranga ludo­ wej sztuki jako jednego z n u r t ó w naszej narodowej, po­ wszechnej tradycji. Sztuka ludowa w sposób najbardziej chyba w y r a ź n y i czytelny uosabia w tej tradycji rysy rodzime i o d r ę b n e , zdolne przy t y m w c i ą ż jeszcze do dal­ szych inspiracji naszej współczesnej k u l t u r y artystycznej, choć na pewno w sposób inny, niż to m i a ł o miejsce w przeszłości. Szacunek nasz i sympatie dla ludowej twórczości artystycznej wolne s ą przy t y m od romantycznych unie­ sień, młodopolskich t ę s k n o t i programowych deklaracji minionych lat. S z t u k ę l u d o w ą cenimy przecież tak wyso­ ko nie dlatego, że jest dziedzictwem dorobku naszego ludu, ale dla jej rzeczywistych w a l o r ó w artystycznych, powszechnie dziś odczuwanych. Dzięki wystawom, festi­ walom, książkom, prasie, telewizji, w y s t ę p o m estrado­ wym, ś w i a d o m o ś ć w a l o r ó w ludowej sztuki budzi się na nowo w macierzystym jej ś r o d o w i s k u , m i m o iż na co dzień preferuje się dziś na wsi inne mody, inny styl ży­ cia. P r z y k ł a d o w o — strój ludowy stał się rekwizytem wszelkich zbiorowych w y s t ą p i e ń wsi czy regionu na ze­ w n ą t r z . Strój ten pojawia się na procesjach Bożego Cia­ ła, D o ż y n k a c h Centralnych, podczas ś w i ą t i uroczystości p a ń s t w o w y c h i lokalnych, wszędzie tam, gdzie istnieje miejscowa tradycja a zachodzi potrzeba reprezentacji. Stał się więc symbolem regionu, symbolem w ł a s n e j i go­ dnej szacunku przeszłości. Rozwój t u r y s t y k i i z a i n t e r e s o w a ń zabytkami przesz, łości r ó w n i e ż pomaga w zmianie stosunku do tradycyj144 Pojęcie „ s z t u k a l u d o w a " jest nieostre, o t y m wiemy. Pojęcie to staje się jednak, mimo w y s i ł k ó w etnografów, coraz bardziej wieloznaczne wobec zjawisk r ó ż n y c h od siebie. S z t u k ą l u d o w ą nazywa się w i ę c : 1 — Relikty dawnej twórczości zachowane jeszcze „w te­ renie", p a m i ą t k i , t k w i ą c e w kufrach, na strychach, rzadko — na ś c i a n a c h izb. 2 — Twórczość żywą, k o n t y n u u j ą c ą dawne, tradycyjne formy, czasem twórczo, p r z e w a ż n i e jednak coraz bardziej mechanicznie kopiującą dawne wzory. Twórczość jednostek, p r z e w a ż n i e ludzi starych, k t ó ­ rzy p a m i ę ć dawnych technik i f o r m wynieśli je­ szcze z rodzinnego domu, i k t ó r z y — m i m o tego, że uczestniczą już dziś w i n n y m modelu k u l t u r y — nadal stare formy o d c z u w a j ą jako swoje, bliskie sobie. 3 — Adaptacje dokonywane przez ludowego twórcę z i n i c j a t y w y w ł a s n e j lub instytucji z a m a w i a j ą c e j . Adaptacje takie b a z u j ą oczywiście na dawnych wzorach, a rolę ś r o d o w i s k a , k t ó r e n i e g d y ś akcepto­ w a ł o lub o d r z u c a ł o i n n o w a c j ę , p e ł n i ą eksperci z ze­ wnątrz (komisje etnograficzne Cepelii, plastycy, działacze, przypadkowi doradcy — jak dziennikarz, turysta, k u p u j ą c y ) . 4 — W y t w o r y o charakterze l u d o w y m (a ściślej mówiąc „w stylu ludowym") p o w s t a j ą c e w z a k ł a d a c h zwar­ tych, produkowane przez różnych wytwórców, �w t y m t a k ż e i p l a s t y k ó w . P r o d u k c j ę m a s o w ą , fa­ bryczną, b a z u j ą c ą na mniej czy bardziej „ l u d o w o podobnych" wzorach. 5 — Dzieła p o w s t a ł e d z i ę k i inspiracji plastyka-opiekuna, u m i e j ę t n e g o r e ż y s e r a talentu uzdolnionej jednostki lub grupy regionalnej. Dzieła w k t ó r y c h dochodzi do głosu inwencja osobista twórcy, bazującego w sposób naturalny (nieświadomy) na zapleczu daw­ nej k u l t u r y artystycznej regionu, na ż y w e j jeszcze tradycji ludowej. В — W y t w o r y oparte o pewne wzory dawnej sztuki l u ­ dowej, a zwłaszcza o zasady m y ś l e n i a charaktery­ styczne dla ludowej rzeźby czy malarstwa. Do tej kategorii zaliczam prace c a ł e j plejady rzeźbiarzya m a t o r ó w , ś w i a d o m i e w y b i e r a j ą c y c h „ l u d o w ą " kon­ w e n c j ę f o r m a l n ą , jako tę, w k t ó r e j n a j ł a t w i e j jest i m się w y p o w i e d z i e ć i k t ó r a jest pokupna. 7 — Współczesną s z t u k ę ż y w ą na w s i i w ś r ó d pewnych grup ludności miejskiej, s z t u k ę t w o r z o n ą z a r ó w n o przez siebie d l a siebie (sztuczne kwiaty, czasem — „ d y w a n y " ) , j a k też i z a s p o k a j a j ą c ą potrzeby este­ tyczne tych g r u p (np. d y w a n y czyli m a k a t k i , „ o b r a ­ zy" na szkle, w i e ń c e nagrobne ze sztucznymi k w i a ­ tami, f i g u r k i c u k r o w e i gipsowe odlewane z form, jak np. baranki), g a l a n t e r i ę j a r m a r c z n ą i odpusto­ wą, t a n d e t n ą , ale b a r w n ą , j a s k r a w ą , n a w i ą z u j ą c ą do istniejących potrzeb estetycznych k u p u j ą c y c h . Można oczywiście ten p o d z i a ł uściślić, w y o d r ę b n i ć inne jeszcze zjawiska, k t ó r e nazywa się potocznie „sztu­ ką l u d o w ą " , nie w t y m jednak rzecz. Wystarczy, jeśli uprzytomnimy sobie, j a k różne kategorie twórczości i jak r ó ż n e rzeczy nazywamy „ s z t u k ą l u d o w ą " . Jeśli teraz s p r ó b u j e m y d o p a s o w a ć " do wymienionych wyżej grup powszechnie s t o s o w a n ą definicję sztuki l u ­ dowej jako sztuki wytwarzanej na u ż y t e k w ł a s n y (wła­ snej społeczności), sztuki z n a j d u j ą c e j p o w s z e c h n ą apro­ batę, to okaże się, że najbliższą tej d e f i n i c j i jest grupa 7, a więc w s p ó ł c z e s n e -makatki, sztuczne k w i a t y , hafto­ wane ręczniki, kolorowe t ł a — obrazki pod fotografie — słowem to, co najczęściej dyskwalifikuje się jako „kicz", jako p r o d u k t rozpadu k u l t u r y a nie jej d ą ż e ń konsty­ tuujących. Twórczość ta odpowiada ż y w o t n y m potrzebom este­ tycznym pewnych grup społeczności miejskiej i żyjącej na wsi, opiera s i ę o wciąż jeszcze ż y w e z a m i ł o w a n i e do barwnych kompozycji, do s t r ó j ności, p a r a d n o ś c i . Jest ona n a m i a s t k ą sztuki ludowej naszego czasu. N a m i a s t k ą , po­ nieważ w p e ł n y m sensie tego o k r e ś l e n i a „ s z t u k ą ludo­ wą" nie jest. Wyrasta bowiem z reliktowych u p o d o b a ń grup, k t ó r e coraz silniej u t o ż s a m i a j ą się z k u l t u r ą ogól­ nonarodową. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d twórczości okresu pogranicza, rozpadu jednej formacji kulturowej i tworzenia się nowej. W t y m procesie zespalania się różnych warstw i grup społecznych g i n ą podstawowe przesłanki dawnej stratyfikacji społecznej, choć nie g i ­ ną przecież automatycznie wszystkie różnice — w cha­ rakterze wykonywanej pracy, tradycji, n a w y k ó w k u l t u ­ rowych a więc i preferencji estetycznych. Obserwuje się raczej powstawanie r ó ż n y c h subkultur, tworzonych za­ równo na podłożu różnic z a w o d ó w , j a k w y k s z t a ł c e n i a , pozycji społecznej, wieku. Dystans m i ę d z y s z t u k ą n o w o c z e s n ą a p r z e c i ę t n y m odbiorcą wciąż jest duży, a w zakresie plastyki nie istnieje takie z r ó ż n i c o w a n i e p o d a ż y r y n k o w e j j a k w m u ­ zyce, gdzie r ó w n o l e g l e na antenie radiowej i telewizyj­ nej w y s t ę p u j e pełen repertuar od m a d r y g a l i s t ó w do mandolinistów. Brak podobnego zaspokojenia potrzeb wizualnych z r ó ż n i c o w a n y c h k r ę g ó w odbiorczych sprawia, że n a s t ę p u j e t u polaryzacja o wiele ostrzejsza wokół „to­ waru", k t ó r y jest na r y n k u . Nie m u s z ę t ł u m a c z y ć , dla­ czego sztuka „ j a r m a r c z n a " m a tak liczną klientelę. Po prostu nie s t w o r z y l i ś m y dostatecznie dostępnej i atrak­ cyjnej sztuki dekoracyjnej, k t ó r a b y zaspokoiła potrze­ by istniejące w r ó ż n y c h grupach. Toteż makaty, obrazki na szkle i r ó ż n e „ m o n i d ł a " spotykamy z a r ó w n o w ś r ó d ludzi biednych j a k i z a m o ż n y c h , na wsi i w mieście, w mieszkaniu .rolnika, robotnika, u r z ę d n i k a a nawet i reprezentanta wolnych z a w o d ó w (choć t u oczywiście znaczniej rzadziej —- istnieją t a m b o w i e m inne wzory ś r o d o w i s k o w e ) . Nie jest to więc „ l u d " w klasycznym po­ jęciu i dlatego t e ż nie jestem pewien czy m o ż n a z czy­ stym sumieniem p o w i e d z i e ć o omawianej t u grupie, iż jest „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Jest to jednak sztuka peryferii, sztuka okresu rozpadu ludowej k u l t u r y . Na pewno i w tej grupie znajdzie się niejedno godne uwagi, n o b i l i t o w a l i ś m y j u ż b u k i e t y ze sztucznych k w i a ­ tów, k t ó r e wystawione przed k i l k u laty przez Cepelię w Warszawie szybko zdobyły sobie rynek i to ten naj­ wybredniejszy. Pierniki, c u k r y a nawet n i e k t ó r e (nie­ liczne!) makaty czy obrazy na szkle r ó w n i e ż zasługują na życzliwą u w a g ę osób i instytucji zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą i r e g i o n a l n ą p a m i ą t k ą . T y m bardziej że zmienia się i zastosowanie tej twórczości we w n ę t r z u współczesnym, r ó ż n i c u j e zależnie od poziomu kultury plastycznej odbiorców, konwencji estetycznych dominu­ j ą c y c h w poszczególnych grupach społecznych i grupach wieku. Wydaje s i ę t e ż celowe, aby Cepelia i muzea etno­ graficzne o r g a n i z o w a ł y co pewien czas konkursy i prze­ glądy tej twórczości, s t a r a j ą c się w ten sposób — na­ grodami i selekcją — o d d z i a ł y w a ć na jej poziom. Może to d a ć lepszy efekt dydaktyczny niż zakazy administra­ cyjne i p o t ę p i a n i e w c z a m b u ł wszelkich makatek z jele­ niami. J e l e ń przecież jeleniowi nie r ó w n y , i nie zawsze jest „kiczem". S z t u k ą l u d o w ą jest też oczywiście i przede wszystkim wymieniona przeze mnie grupa „1" — a u t e n t y k ó w . Do­ d a ł b y m dla jasności — „autentycznych autentyków". Chodzi t u zresztą głównie o d r e n a ż istniejących jeszcze w terenie z a b y t k ó w rzeźb z kapliczek (już ostatnich...), t k a n i n ze skrzyń, części stroju, dawnych haftów, korali, g a r n k ó w i t d . A u t e n t y k i te z rzadka m o ż n a jeszcze zoba­ czyć w sklepach Cepelii, p r z e w a ż n i e oferowane s ą m u ­ zeom. Stroje autentyczne, mniej czy bardziej opracowa­ ne, p o s i a d a j ą też zespoły pieśni i t a ń c a (np. „Mazowsze"), a nawet r e k w i z y t o r n i e t e a t r ó w (w muz. teatralnych w y ­ stawione są np. kostiumy z „ P a s t o r a ł k i " L . Schillera). Są to zabytki przeszłości, tak j a k sprzedawane w „De­ sie" lampy naftowe i secesyjne przedmioty. Jeszcze m o ż ­ na znaleźć w n i e k t ó r y c h wiejskich domach ostatnie au­ tentyki dawnej sztuki ludowej, są to j u ż jednak praw­ dziwe relikty przeszłości. Warto o t y m p a m i ę t a ć , i chy­ ba t r z é b a z a d a ć sobie pytanie, czy stać nas na to, aby je z b y w a ć w s p o s ó b przypadkowy, w y s y ł a ć za granicę, niszczyć na scenie. Ż ą d a m y dziś od „Desy" świadomego stosunku do z a b y t k ó w k u l t u r y narodowej, warto więc pa­ m i ę t a ć , że te ludowe relikty to r ó w n i e ż zabytek. I nic to, ż e w y r a b i a się dziś nawet p ó ł p r z e m y s ł o w o wiele ludowych „ w z o r ó w " , zabytek jest d z i e ł e m unikalnym, nieraz dziełem sztuki, podczas gdy jego naśladownictwo, kopia czy replika — s ą tylko n a ś l a d o w n i c t w e m , mniej czy bardziej ł a d n y m wyrobem, towarem. Oryginałem i w s p ó ł c z e s n y m n a ś l a d o w n i c t w e m . Miejsce najcenniej­ szych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y jest w muzeach i w zbiorach krajowych kolekcjonerów. A jeśli m a j ą tra145 �fiać za granicę, niechże to będzie pod k o n t r o l ą m u z e ó w etnograficznych, w ramach ś w i a d o m e j i celowej w y m i a ­ ny muzealnych kolekcji. P a m i ę t a j m y , też, że wzrost samowiedzy naszego społeczeństwa, decentralizacji życia kulturalnego prowadzi — ca w y r a ź n i e w i d a ć w ostat­ nich latach — do powstania lokalnych m u z e ó w , skanse­ nów, izb sztuki ludowej. Sprzyja temu masowy wzrost turystyki... Za k i l k a lat nie będzie już co chronić, czym się chlubić, co p o k a z y w a ć . Warto więc, aby centralne ośrodki muzealne mogły zwiększyć, póki m o ż n a jeszcze, swój stan posiadania, w ł a ś n i e po to, aby m i e ć na przy­ szłe lata n i e z b ę d n e rezerwy. Wniosek więc konkretny — muzea etnograficzne powinny mieć na ten cel zwiększo­ ny fundusz zakupu. I drugi wniosek. Muzea powinny mieć zapewnione prawo p i e r w o k u p u z a b y t k ó w ludowej sztuki, uzyskanych w drodze „ d r e n a ż u " terenu przez Ce­ pelię czy Desę. Szczególnie jednak i n t e r e s u j ą c a jest dla nas grupa „2" — starych t w ó r c ó w ludowych, k o n t y n u u j ą c y c h — p r z e w a ż n i e — z inspiracji z e w n ę t r z n e j dawne swe umie­ jętności. Są to już ostatni Mohikanie sztuki ludowej, l u ­ dzie, k t ó r z y z lat młodości wynieśli znajomość trady­ cyjnych technik, którzy zdążyli jeszcze w c h ł o n ą ć i przy­ swoić sobie dawniej obowiązujące konwencje estetycz­ ne. I to ich w ł a ś n i e odróżnia od rzeszy n a ś l a d o w c ó w l u ­ dowych wzorów, od wszystkich mniej czy bardziej w y ­ kwalifikowanych „kopistów", wyrobników powielają­ cych zatwierdzone czy nawet opracowane przez cepeliow­ skiego plastyka wzory. Starzy t w ó r c y p r z y n a l e ż ą już do d w ó c h ś w i a t ó w . B l i ­ skie s ą i m i często nawet drogie tradycje rodzime, na t y ­ le m a j ą je „ w e k r w i " , że m o g ą je jeszcze k o n t y n u o w a ć , a nawet rozwijać, jako że twórczość zawsze polega na a k t y w n y m stosunku do zastanej tradycji, na inwencji przejawianej przy poszanowaniu reguł r z ą d z ą c y c h ludo­ w ą sztuką. Ale starzy t w ó r c y l u d o w i są jednocześnie członkami społeczności w k t ó r e j n a s t ą p i ł kryzys daw­ nych, estetycznych wartości. Żyją na co dzień w ś r ó d me­ b l i kupionych w sklepach GS czy M H D , w t y p o w y m bu­ downictwie, otoczeni w s p ó ł c z e s n y m życiem, w ś r ó d t r a k ­ torów, samochodów, pralek i lodówek, kupnej odzieży. Ich upodobania estetyczne ulegają przemianom, kształ­ tują się na pograniczu dawnych potrzeb i nowych, for­ mowanych przez coraz bardziej uniwersalne wzory lan­ sowane przez środki masowego przekazu. Jest to więc generacja z pogranicza d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h kultur, dwóch różnych s y s t e m ó w ocen. Na co dzień reprezentan­ ci tej generacji p r z e j m u j ą wzory miejskie, k u l t u r y ogól­ nonarodowej, r e d u k u j ą c coraz bardziej dawne upodo­ bania, potrzeby estetyczne w y r o s ł e jeszcze z rodzime­ go podglebia tradycyjnej ludowej k u l t u r y . I gdyby pozo­ stawić tych ludzi w ł a s n e m u losowi, szybko zerwaliby więzy łączące ich z k u l t u r ą ojców, u t o ż s a m i a j ą c się z dzisiejszą społecznością w i e j s k ą z ambicjami p r z e j ę ­ cia w z o r ó w miejskich, w z o r ó w cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Na luksus o d r ę b n e j „sztuki ludowej" nie starczyłoby bodźców materialnych, prestiżowych, kulturowych. Ale generacja pogranicza jest j e d n o c z e ś n i e genera­ cją u k s z t a ł t o w a n ą jeszcze w atmosferze żywej egzysten­ cji ludowej sztuki (a przynajmniej n i e k t ó r y c h jej dzie­ dzin), toteż w sprzyjających warunkach, przy stworze­ niu odpowiedniego systemu zastępczych b o d ź c ó w , zdol­ na jest jeszcze w sposób szczery i t w ó r c z y k o n t y n u o w a ć dawne procedery, dawne n a w y k i estetyczne. A więc — gdyby nie opieka z z e w n ą t r z , nie m i e l i b y ś m y już od k i l ­ kunastu lat malowanych d o m ó w Zalipia, kurpiowskich czy łowickich wycinanek, kaszubskiej ceramiki i podta­ trzańskiej snycerki. Nie istniałoby j u ż niemal tkactwo, 146 w y g a s ł y b y ośrodki takie j a k W ę g r ó w czy Sokółka, k o ń ­ czyłby się haft, ceramika, zdobnictwo w drzewie i me­ talu. To, że się tak nie stało, jest zasługą tych instytucji i osób, k t ó r e od p o c z ą t k u istnienia Polski Ludowej pod­ jęły t r u d opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , zorganizowania dla tej sztuki w ł a ś c i w e g o k l i m a t u społecznego, w ł a ś c i w y c h f o r m materialnej egzystencji. W pierwszym okresie powojennym opiekę t ę spra­ w o w a ł o Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, organizując pe­ netracje terenowe, konkursy i wystawy, f u n d u j ą c sty­ pendia, nagrody, zapomogi twórcze, z a k u p u j ą c p o w a ż n ą część prac n a d s y ł a n y c h na konkursy i wystawy. Dzięki t y m formom opieki u d a ł o się nie tylko zahamo­ w a ć szybki proces obumierania ludowej sztuki tradycyj­ nej, ale i o d t w o r z y ć pewne zjawiska już zanikłe, ocalić je dla p o t o m n o ś c i . 'Dzięki zaktywizowaniu starych t w ó r ­ ców ludowych i d z i ę k i badaniom terenowym, prowadzo­ n y m g ł ó w n i e przez zespół prof. Reinfussa w Instytucie Sztuki, u d a ł o się z r e k o n s t r u o w a ć przybliżony obraz sztu­ k i ludowej z czasów p o p r z e d z a j ą c y c h g w a ł t o w n e proce­ sy urbanizacyjne. A l e p r z e d ł u ż e n i e czasu d z i a ł a n i a l u ­ dzi, k t ó r z y są jeszcze nosicielami tradycji nie mogło za­ leżeć tylko od d o r a ź n y c h imprez i form pomocy. Wyma­ gało odpowiedniej organizacji tej twórczości, za­ pewnienia jej stałego zbytu i merytorycznej opieki, nie­ zbędnej dla z a s t ą p i e n i a uprzednio istniejących w grupie społecznej m e c h a n i z m ó w r e g u l u j ą c y c h poziom i charak­ ter twórczości. Zadania te p r z y p a d ł y przed dwudziestu laty Cepelii i co b y ś m y krytycznego dziś nie powiedzieli na temat d z i a ł a n i a tej instytucji, nie ulega w ą t p l i w o ­ ści jedno — gdyby nie Cepelia, nie m o g l i b y ś m y dzisiaj m ó w i ć o żywej twórczości ludowej k o n t y n u u j ą c e j trady­ cyjne formy. Cepelia b o w i e m podjęła n a j w i ę k s z y trud opieki nad t ą twórczością, podjęła wobec niej rolę nie tylko kupca, p o ś r e d n i k a , organizatora produkcji — ale i mecenasa, d b a j ą c e g o z a r ó w n o o losy tradycji, j a k i losy ludzi, z k t ó r y m i w s p ó ł p r a c o w a ł a . Ś w i a d o m o ś ć tych zadań r o s ł a w trakcie działalności, p o c z ą t k o w o Cepelia była przecież p o m y ś l a n a przede wszystkim jako instytucja o charakterze gospodarczym. Działała też w innej sy­ tuacji naszej plastyki zawodowej. U p r a s z c z a j ą c można powiedzieć, że w pierwszych latach swej działalności funkcje mecenatu p e ł n i ł a Cepelia głównie wobec pla­ styków, j e d n o c z e ś n i e eksploatując w ramach pionu „wiejskiego" dawne formy ludowe i a d a p t u j ą c je do nowych potrzeb. Z biegiem czasu p o w s t a ł y jednak liczne spółdzielnie artystyczne, zmniejszyły się więc obowiązki opiekuńcze wobec rzesz p l a s t y k ó w - u ż y t k o w c ó w , zwięk­ szyły natomiast niepomiernie wobec t w ó r c ó w ludowych. A l e jeśli w stosunku do innych kategorii sztuki rola Cepelii polega przede wszystkim na organizacji produk­ cji i selekcji dzieł oferowanych na rynek, to w stosunku do twórczości ludowej nie m o ż e w y s t a r c z y ć t y l k o troska o poziom rzemiosła, konieczne się stało podjęcie zadań o p i e k u ń c z y c h nad samymi t w ó r c a m i , troska o ich wa­ r u n k i bytowe, o remonty w a r s z t a t ó w (zwłaszcza garnca­ rzy), o stworzenie bodźców dla rozszerzenia k r ę g u ludo­ wych twórców. I czy chcemy tego, czy nie chcemy — nie Resort, nie Muzea czy Rady Narodowe — ale Cepe­ lia musi r e a l i z o w a ć te zadania opiekuńcze. Los skazał j ą na wielkość, ona i już tylko ona odpowiada dziś za sztukę l u d o w ą , za tempo jej zaniku, za egzystencję arty­ stów k u l t y w u j ą c y c h tradycje dawnych pokoleń. S t ą d też tak w a ż n e jest, aby mogła te zadania r e a l i z o w a ć statuto­ wo, z u r z ę d u , z ś w i a d o m o ś c i ą ciążących na niej zadań. Sądzę, że dzisiejsza narada powinna p r z y c z y n i ć się do lepszego sprecyzowania tych z a d a ń , jako że, jak to �już powiedziałem, m ó w i ć dziś o losach współczesnej twórczości ludowej to znaczy w praktyce m ó w i ć o Ce­ pelii. Zadania tej instytucji są oczywiście r ó ż n o r o d n e . Wo­ bec grupy „1" — „ a u t e n t y c z n y c h " a u t e n t y k ó w — zada­ nia te polegają na dystrybucji w y t w o r ó w pozyskanych w drodze skupu i penetracji terenowej. Cepelia w y s t ę ­ puje tu w r o l i „ s p a d k o b i e r c y " r o z p r z e d a j ą c e g o nagro­ madzone przez pokolenia dobra. Chodzi w i ę c o to, aby była mądrym spadkobiercą, bowiem w ś r ó d a u t e n t y k ó w zdarzają się unikaty, dzieła, k t ó r e p o w i n n y znaleźć się w kolekcjach publicznych. Podobnie zresztą jak i szczy­ towe osiągnięcia współczesnych ludowych rzeźbiarzy. Wobec grupy „2" — k o n t y n u a t o r ó w dawnych trady­ cji Cepelia pełni rolę szczególną. We wszystkich innych przypadkach istotne są potrzeby r y n k u , one d e c y d u j ą i z myślą o konkretnym odbiorcy Cepelia produkuje, i n i ­ cjuje różne nowe wzory, adaptuje s z t u k ę l u d o w ą . W y ­ stępuje jako instytucja troszcząca s i ę o e s t e t y k ę przed­ miotów codziennego użytku, w n ę t r z , u b i o r ó w . T u jednak — w grupie „2" dochodzi troska nowa, o losy żyjących jeszcze ludowych t w ó r c ó w . O zachowanie ż y w e g o cha­ rakteru ludowego rękodzieła, ż y w e j t r a d y c j i . Istotne są t u dwa zakresy działań. Troska o poziom i charakter powstającej współcześnie tradycyjnej sztuki ludowej oraz troska o zorganizowanie zbytu dla tej t w ó r ­ czości, brak bowiem zbytu oznacza niemal automatyczny zanik danej gałęzi ludowej sztuki (co w i d a ć na przy­ kładzie kowalstwa artystycznego). Z kolei z w i ę k s z e n i e zamówień poza r o z s ą d n ą g r a n i c ę prowadzi do o b n i ż a n i a się poziomu twórczości. Wystarczy, aby w sytuacji ograniczonego r y n k u zby­ tu (np. pisanek), dopuścić do handlu d u ż ą p a r t i ę jajek zdobionych przez nieludowych c h a ł u p n i k ó w czy plasty­ ków, aby z a b r a k ł o miejsca dla prawdziwych wiejskich kraszanek. Wprowadzenie na rynek pseudoludowych pastiszy czy różnego rodzaju parafraz grozi autentycznej twórczości, wypiera ją. Tak więc oferując c e r a m i k ę l u dowopodobną, ograniczamy m o ż l i w o ś ć zbytu ceramiki naprawdę ludowej. Jasne też, że g d y b y ś m y zaczęli po­ wielać sztancowo n a j p i ę k n i e j s z e wycinanki — doprowa­ dziłoby to bardzo szybko do zaniku wycinanki auten­ tycznej. A trzeba z d a w a ć sobie z tego s p r a w ę , że pokusy me­ chanizacji produkcji sztuki ludowej istnieją i b ę d ą kusić coraz bardziej. W pewnej fazie rozbudzonych potrzeb rynku, zwłaszcza eksportu, m o ż e o k a z a ć się celowe ma­ sowe powielanie ludowych wzorów. I teraz przecież w Cepelii powiela się liczne wzory w z a k ł a d a c h zwar­ tych i b y ć może z p u n k t u widzenia ekonomiki ł a t w i e j jest przysparzać m a s ę t o w a r o w ą (nawet o wysokim stan­ dardzie estetycznym) w ten sposób niż w drodze pracy z indywidualnymi t w ó r c a m i . Tylko że k a ż d a taka de­ cyzja waży w sposób zasadniczy na losach żyjących je­ szcze p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w . Tak np. p r o f i l spół­ dzielni hafciarskiej w Makowie, o b e j m u j ą c e j p r o d u k c j ę haftów r ó ż n y c h t y p ó w , z r ó ż n y c h r e g i o n ó w — podwa­ ża w sposób automatyczny los hafciarek w innych ośrod­ kach kraju. To są dylematy wobec k t ó r y c h stajemy już dzisiaj, a k t ó r e w przyszłości m o g ą okazać się je­ szcze ostrzejsze. Dlatego też w zakresie sztuki ludowej każda decyzja musi być w Cepelii rozpatrywana w spo­ sób kompleksowy, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż n y c h a s p e k t ó w . Trzeba przy t y m z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że w sa­ mej Cepelii m o g ą i chyba m u s z ą istnieć r ó ż n i c e stano­ wisk. Decyzje pozytywne z p u n k t u widzenia handlowego mogą być jednocześnie zgubne z p u n k t u widzenia z a d a ń opiekuńczych. Dlatego trzeba a p e l o w a ć do w ł a d z nad­ r z ę d n y c h o w y r a ź n e dostrzeżenie tego aspektu Cepeliow­ skiej działalności. O statutowe określenie tych zadań. W obecnej c h w i l i bowiem, mimo wysiłków i troski pre­ zesów Cepelii, trudno niekiedy bywa przewalczyć istnie­ j ą c e u k ł a d y gospodarcze, a problem opieki nad żywą twórczością l u d o w ą wciąż jeszcze nie jest dostatecznie doceniany. Warto też podjąć analizę c z y n n i k ó w p o w o d u j ą c y c h o b n i ż a n i e się poziomu artystycznego twórczości ludo­ wych a r t y s t ó w . Niestety, Obniżanie się tego poziomu do­ strzegalne jest w y r a ź n i e , zwłaszcza w zakresie skupu. P o w i e d z i a ł b y m więcej — sam proces jest zrozumiały i naturalny. Grupa t w ó r c ó w , o k t ó r e j m ó w i m y , istnieje niejako w p r ó ż n i , pomiędzy środowiskiem, które tej twórczości już nie potrzebuje, a nowym odbiorcą, który często dezorientuje t w ó r c ę swoimi ocenami. O poziom i w i e r n o ś ć d a w n y m wzorom d b a j ą więc komisje etno­ graficzne Cepelii i n a d z ó r plastyczny. Nie zawsze jest to dostateczne, a i nie zawsze komisje działają bez b ł ę ­ dów. Jeśli jednak przyjmiemy, że o wysoki poziom zabie­ gają komisje, to dodajmy, że w interesie w y t w a r z a j ą c e g o jest p r o d u k o w a ć szybko i tanio. W sytuacji twórczości na s p r z e d a ż , nie poddanej ocenie własnego środowiska, d z i a ł a niestety prawo Greshama m ó w i ą c e , iż zły pie­ n i ą d z wypiera dobry. Bodźce rynkowe p r o w a d z ą do de­ generacji, a p r z e c i w d z i a ł a ć temu ma komisja Cepeliow­ ska. Jak w i d a ć , nie jest to ł a t w e . T y m bardziej że „to­ war" odrzucony przez Cepelię ł a t w o znajduje innego na­ b y w c ę (np. rzeźby wyeliminowane przez komisję kupo­ wane są przez Desę czy t u r y s t ó w często odwiedzających ludowych t w ó r c ó w ) . Wydaje się, że jednym z czynników mogących przy­ czynić się do poprawy sytuacji byłoby ustalenie listy t w ó r c ó w z a s ł u g u j ą c y c h na szczególną opiekę (tzw. arty­ stów ludowych), wobec k t ó r y c h zastosowano by ulgi po­ datkowe, k t ó r y m by płacono wyższe ceny za dostarczone prace, zapewniono świadczenia takie j a k ubezpieczalnia, emerytura, renta. Pozwoliłoby to na stabilizację ekono­ miczną tych ludzi, na większe z a a n g a ż o w a n i e się w pra­ cy artystycznej. Pozwoliłoby to na silniejsze niż to ma miejsce obecnie przyciągnięcie m ł o d y c h , którzy pod kie­ r u n k i e m starych m i s t r z ó w , opanowaliby umiejętności, w n i k a l i w istotę twórczego procesu. Obecnie bowiem obserwujemy szybkie „ k o ń c z e n i e " się starych t w ó r c ó w i niemal zupełny brak d o p ł y w u m ł o d y c h sił. (Orientacyj­ nie m o ż n a przyjąć, że w ostatnich 10 latach o połowę zmniejszyła się liczba działających a r t y s t ó w ludowych). I s t o t n ą rolę odegrać też m o ż e system bodźców dodatko­ wych, takich j a k konkursy, wystawy, p r z e g l ą d y t w ó r c z o ­ ści, nagrody i popularyzacja istotnie cennych osiągnięć. P r z e j d ź m y z kolei do z a d a ń Cepelii wobec innych wymienionych na w s t ę p i e grup (3—6). Mamy t u do czynienia z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na inwencji ludowej oraz z d z i a ł a n i a m i b a z u j ą c y m i na ludowym stylu. Twórczość oparta o istnienie „ i n w e n c j i ludowej" w y ­ daje się tu szczególnie w a ż n a . W ś r o d o w i s k u szybko za­ nikają ludowe „mody", przejmuje się nowe wzory, bliż­ sze repertuarowi miejskiemu. Ale pozostają potrzeby u k s z t a ł t o w a n e jeszcze w k r ę g u ludowej tradycji, powsta­ je też w pewnych środowiskach zdolność myślenia w kategoriach plastycznych bliskich zasadom dawnej sztuki ludowej. Dzięki temu w ł a ś n i e istnieją współczesne formy „ n o w e j sztuki ludowej", potrzeby estetyczne, k t ó ­ rych nie zaspokaja sztuka „oficjalna". Na istnieniu tej „ i n w e n c j i ludowej" bazują doświadczenia Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o (zespołu kierowanego przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą ) . P r z y k ł a d e m bazowania na 247 �„inwencji ludowej" są rzeźby Adama Zegadły, Zygmun­ ta Skrętowicza czy Edwarda Kołacza. Z a c h o w u j ą one pewne zasady ludowej sztuki, choć s ą zarazem przeja­ wem twórczości indywidualnej. Rzeźby Henryka Zegadły czy obrazy na szkle Jachimiaka — to z kolei p r z y k ł a d inwencji ludowej w y p o w i a d a j ą c e j się w formach ś w i a ­ domie bądź instynktownie n a w i ą z u j ą c y c h do tradycji plastycznych nieludowych, do doświadczeń szkoły K e ­ nara, współczesnego malarstwa itd. Istnienie tego rodzaju zjawisk z pogranicza dawnej sztuki ludowej jest na pewno warte uwagi. Są to nieraz dzieła bardzo interesujące, twórcze, a zarazem w y r a ź n i e bazujące na dawnej tradycji. Specyfika naszej sytuacji sprawia, że mamy jeszcze nader liczne p r z y k ł a d y takiego kojarzenia ludowej inwencji z i n n y m i wzorcami este­ tycznymi. Mamy więc pogranicze ludowo-naiwne ( N i k i ­ for, Lampart, L a m ę c k i , A d a m Zegadło), ale i ludowo- współczesne (Jachimiak, Henryk Zegadło). Mamy też — idąc jeszcze dalej — s p o r ą liczbę rzeź­ biarzy a m a t o r ó w w y p o w i a d a j ą c y c h się w konwencji b l i ­ skiej sztuce ludowej, i to nie tylko dlatego, że ta kon­ wencja jest i m bliska, że się z nią chcą i d e n t y f i k o w a ć (A. Słowiński), ale i dlatego, że jest j e d y n ą , w k t ó r e j u m i e j ą się wypowiedzieć, w ramach k t ó r e j zdolni są realizować swe pomysły. Wobec tych zjawisk staje r ó w n i e ż Cepelia i jej k o m i ­ sje etnograficzne, a czasem plastyczne. Bywa, że jedna komisja odsyła takie prace drugiej, n i k t się do nich nie przyznaje. A zagadnienie przecież istnieje, warte jest uwagi, bowiem p r ó b y „z pogranicza" m a j ą nieraz w so­ bie autentyzm prawdziwej twórczości. Niezależnie od tego jak dalece odbiegają od ludowych wzorców. Toteż nieporozumieniem jest dyskwalifikowanie prac artystycz­ nie w a r t o ś c i o w y c h i oryginalnych tylko dlatego, że od­ biegają od przyjętego m o d u ł u . Jest to przejaw t w ó r c z o ­ ści nowej, nieraz już nie mieszczącej się ani w ramach ludowych, ani w z o r ó w plastyki oficjalnej, ani naiwnej. Nie odrzucajmy tej twórczości, jeśli jest ciekawa, a nie mieści się w ustalonych „szufladkach". P r z e j d ź m y z kolei do problemu adaptacji. Adaptacje nie są „sztuką l u d o w ą " , a jedynie zastosowaniem jej mo­ t y w ó w . Praktyka pokazuje przy t y m , że większość uda­ nych adaptacji jest w y n i k i e m w s p ó ł p r a c y ludowego t w ó r ­ cy z p l a s t y k i e m - r e ż y s e r e m . Plastykiem, k t ó r y znając sztu­ kę danego regionu, znając technikę, umie odpowiednio zainspirować czy s k o r y g o w a ć ludowego t w ó r c ę . Trze­ ba mieć duży talent, k u l t u r ę , c i e r p l i w o ś ć i u m i e j ę t n o ś ć kontaktu z wiejskim a r t y s t ą , aby osiągać w inspirowaniu ludowych t w ó r c ó w dobre rezultaty. A l e w tej dziedzinie mamy w ł a ś n i e p o w a ż n e osiągnięcia, p r a k t y k ę w a r t ą ana­ lizy. Działalność takich a r t y s t ó w j a k K a r o l Stryjeński, Buszek, P l u t y ń s k a , Kenar, Bujakowa, Grześkiewiczowie. Oczywiście, wszystkie te adaptacje i inspiracje nale- ' żą już do k r ę g u zjawisk nazwanych przez prof. B u r s z t ę — folkloryzmem. Nie jest to autentyczna sztuka ludowa, choć ze sztuki tej wyrasta. I jeśli chodzi o o c e n ę tych wszystkich adaptacji i inspiracji, ocenę masowej pro­ dukcji różnych ludowopodobnych w y r o b ó w , to decydo­ w a ć m u s z ą — j a k sądzę — kryteria jakości, poziomu artystycznego takich prac. K r y t e r i a b a z u j ą c e nie tyle na wierności z e w n ę t r z n y m motywom regionalnym, co na w e w n ę t r z n e j spójni dzieła, konsekwencji jego budo­ wy, m a t e r i a ł u , techniki, przeznaczenia. „ F o l k l o r y z m e m " jest j u ż w d u ż y m stopniu p r o d u k ­ cja w z a k ł a d a c h zwartych, nawet w ó w c z a s gdy opiera się o dobre rozpoznanie tradycji regionu. Produkcja ta oparta jest b o w i e m o wzory zaakceptowane przez nad­ 148 zór artystyczny i powielane w zasadzie d a w n ą techni­ ką, nieco tylko u s p r a w n i o n ą . N i e jest to już „ ż y w a t w ó r ­ czość", a rzemiosło b a z u j ą c e na tradycyjnych wzorach, r e p l i k i , kopie muzealnych z a b y t k ó w , adaptacje przepro­ wadzone w m y ś l zaleceń plastyka. S ą to, trzeba przy­ z n a ć , wyroby często o bardzo wysokiej jakości, dobrze ś w i a d c z ą c e o kierownictwie spółdzielni i uzdolnieniu jej p r a c o w n i k ó w . Zwłaszcza na w y s o k ą ocenę zasługuje t u spółdzielnia „Opocznianka" r e k o n s t r u u j ą c a często z o c a l a ł y c h s k r a w k ó w dawnych m a t e r i a ł ó w p i ę k n e , peł­ ne blasku barwne tkaniny. C h w a l ą c wyroby „ O p o c z n i a n k i " czy niedawny pokaz „ S z t u k i Ł o w i c k i e j " , m y ś l i m y jed­ nak nie o tkaczkach, a o prezesie spółdzielni, pracowni­ kach nadzoru artystycznego. Co by b o w i e m nie m ó w i ć , jest to już nie tworzenie a odtwarzanie i powielanie ludowych w z o r ó w , nie kontynuacja a eksploatacja ź r ó ­ deł sztuki ludowej. Eksploatacja często m ą d r a , utrzy­ m u j ą c a wysoki poziom artystyczny wyrobu, pozwala­ j ą c a na p o r ó w n a n i e go z autentykiem muzealnym, z dziełem indywidualnego t w ó r c y . I o to w ł a ś n i e chodzi, by e k s p l o a t u j ą c s z t u k ę ludo­ w ą d b a ć o jej poziom, o jej r a n g ę . A b y pod w p ł y w e m naporu z a m ó w i e ń , koniunktury, mody — nie obniżyć w a r t o ś c i artystycznej produkowanych w y r o b ó w . A b y nie d o p r o w a d z i ć sztuki ludowej do tego upadku, j a k i obser­ wujemy w w i e l u krajach zachodnich czy afrykańskich, gdzie pseudoludowy „ a r t y s t a " wykonuje w domu towa­ r o w y m na oczach publiczności tandetne figurki. Mamy m o ż l i w o ś ć utrzymania wysokiej rangi sztuki ludowej, w ł a ś n i e jako sztuki. Tylko w ó w c z a s zrozumia­ ła b ę d z i e jej rola w przeszłości naszej kultury, tylko w ó w c z a s będzie ona m o g ł a nadal i n s p i r o w a ć w y o b r a ź n i e naszych p l a s t y k ó w , żyć w ś w i a d o m o ś c i narodu. Sprawa wykracza t u jednak poza ramy d z i a ł a n i a Ce­ pelii. Chodzi b o w i e m o to, aby u t r z y m a ć rzeczywistą ran­ gę a r t y s t y c z n ą sztuki ludowej, aby nie d a ć się zepchnąć na mielizny przez fałszywe ambicje regionalnych działa­ czy czy prasy. Popieramy b o w i e m s z t u k ę l u d o w ą nie dlatego, że jest „ l u d o w a " , a dla jej w a l o r ó w artystycz­ nych. Trzeba w i ę c o t y m m y ś l e ć t r z e ź w o , bez b a ł a m u ctwa, bez przesady, bez programowego reklamowania r ó ż n y c h imprez, tylko dlatego, że s ą one „folklorystycz­ ne". Taka propaganda staje się w rezultacie antyprop a g a n d ą . P r z y k ł a d e m s ą t u dla mnie dni f o l k l o r u w Wej­ herowie, zorganizowane z d u ż y m w y s i ł k i e m organizacyj­ n y m (pięknie udekorowane miasto, z a a n g a ż o w a n i e dzia­ łaczy) — ale s m ę t n e jeśli chodzi o to, co pokazano na kiermaszu sztuki ludowej i na ad hoc zorganizowanej wystawie w Domu K u l t u r y . I t u dużo zależy od Cepelii. Ona b o w i e m w p o w a ż ­ nej mierze odpowiada za r a n g ę , j a k ą sztuka ludowa ma i będzie m i a ł a w ś w i a d o m o ś c i społeczeństwa. W tym miejscu trzeba z a a p e l o w a ć do pionu handlowego Cepelii. Niestety — trzeba być z n a w c ą , aby odróżnić na półkach cepeliowskich s k l e p ó w o r y g i n a l n ą s z t u k ę l u d o w ą od pa­ m i ą t k a r s t w a czy pseudoludowych w y r o b ó w . P o w s t a ł a kiedyś myśl, aby wydzielić k ą c i k i autentycznej sztuki ludowej. Dobra to myśl, m ą d r a . Dlatego warto zachęcić do jej realizacji. Z a s t a n a w i a j ą c się nad s y t u a c j ą w s p ó ł c z e s n ą sztuki ludowej m ó w i ę w rzeczywistości o Cepelii. Jest to chy­ ba z r o z u m i a ł e , sprawy Cepelii są bowiem naszymi spra­ w a m i . Nie m o ż e więc b y ć w tej dyskusji p o d z i a ł u na „ m y " i „wy". Łączy nas bowiem w s p ó l n a troska. Troska o to aby sztuka ludowa j a k najdłużej mogła żyć, aby z n a j d o w a ł a n a l e ż n e jej miejsce w ś w i a d o m o ­ ści społecznej, aby p r z e n i k a ł a do n u r t u żywej kultury artystycznej naszego kraju. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9212ea4785c1f48d553db140dee18976.pdf d12e90b790f29bbaf164c94ed8b9a711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4416 Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o dopasowywaniu w y r o b ó w ludowych do wulgarnych u p o d o b a ń bogatych t u r y s t ó w . Stosunkowo niezbyt liczna grupa d z i a ł a c z y z dziedzi­ ny sztuki ludowej ma w Meksyku ogromne osiągnięcia w zakresie zapewniania w ł a ś c i w y c h w a r u n k ó w rozwoju autentycznej ludowej twórczości we wszystkich niemal regionach k r a j u . Konsekwentnie organizowane formy w s p ó ł p r a c y m i ę ­ dzy muzeami sztuki ludowej a terenem to nie tylko atrakcyjne z a m ó w i e n i a , ale t a k ż e pomoc w zdobywaniu w ł a ś c i w y c h s u r o w c ó w i n a r z ę d z i , m ą d r z e zorganizowana s p r z e d a ż na specjalnych targach, z okazji wystaw, w sklepach prowadzonych przy muzeach. D u ż ą rolę od­ g r y w a j ą r ó w n i e ż r ó ż n o r o d n e f o r m y propagandy, a prze­ de wszystkim u m i e j ę t n y i n s t r u k t a ż i słowa zachęty. Oto proste sposoby pobudzania plastycznej twórczości wsi w dzisiejszym Meksyku. Chodzi t u nie tylko o turystycz­ ną a t r a k c y j n o ś ć k r a j u i eksport inwencji plastycznej. To t a k ż e konsekwentne dążenie do zapewnienia w koegzy­ stencji k u l t u r należytego miejsca dla k u l t u r y Meksyku. To r ó w n i e ż czynne przeciwstawienie się kosmopolityzacji, k t ó r a z a g r a ż a ludzkości zubożeniem, prsez l i k w i d a c j ę p r z e j a w ó w p i ę k n a r ó ż n o r o d n y c h regionów. Nasz k r a j bogaty jest w plastyczne talenty, często nie ujawnione, d r z e m i ą c e w zapomnieniu. R ó ż n o r o d n e mamy d o ś w i a d c z e n i a plastyczne i warsztatowe. Istnieje możliwość rozmaitych f o r m w ł ą c z a n i a tych niezmierzo­ nych p o t e n c j a ł ó w t w ó r c z y c h w całokształt naszej k u l ­ tury. Obok autentycznej sztuki ludowej są możliwości kon­ tynuowania chłopskich doświadczeń w różnorodnych dyscyplinach r ę k o d z i e ł a artystycznego. We wzornictwie p r z e m y s ł o w y m p o w s t a j ą t a k ż e nowe szanse w ł ą c z a n i a do fabrycznej produkcji plastycznej inwencji nie tylko chłopskiej, ale i robotniczej — z a r ó w n o ludzi dorosłych, jak młodzieży i dzieci. Możliwości są ogromne, ale ich należyte s p o ż y t k o w a ­ nie w sensie społecznym, a t a k ż e i gospodarczym, jest uwarunkowane s t a ł y m doskonaleniem organizacji i t w o ­ rzeniem elastycznych form w s p ó ł d z i a ł a n i a , r ó w n i e ż szyb­ k i m dostosowaniem a k t ó w normatywnych do wciąż no­ wych sytuacji i potrzeb. Najpilniejszą jednak s p r a w ą jest problem kadr ludzi specjalistycznie w y k s z t a ł c o n y c h i w ł a ś c i w i e wychowa­ nych. Ich zadanie to podejmowanie — ze społeczną p a s j ą — d z i a ł a ń w zakresie u a k t y w n i a n i a i opieki nad plastyczną twórczością r ó ż n y c h środowisk. Dla dalszego rozwoju plastycznej inwencji t w ó r c ó w ludowych, t a k ż e utalentowanych a m a t o r ó w , potrzebne są dziś zastępy ludzi o głębokiej kulturze plastycznej, umie­ jących p r a c o w a ć zespołowo, z n a j ą c y c h metody maieutycznego o d d z i a ł y w a n i a na osoby z n i m i w s p ó ł p r a c u j ą c e . Kto, gdzie i j a k ma ich szkolić? Na bazie j a k i c h dyscyplin podstawowych oparte być winno ich k s z t a ł c e n i e ? Oto są pytania bardzo istotne przy dyskusji o zapewnianiu dal­ szego rozwoju plastycznej twórczości ludowej. W wypadku niedoboru działaczy terenowych, u m i e j ą ­ cych p o b u d z a ć twórczość p l a s t y c z n ą wsi, k u r c z y ć się zacznie działalność objęta terminem „ s z t u k a ludowa". Rzeczą p i l n ą wydaje się więc p o w a ż n a dyskusja na temat modelu przyszłej k u l t u r y z wyakcentowaniem w n i m miejsca dla spraw plastyki. Dążenie do jej integracji z życiem społeczeństwa — choć jest oczywiste — natrafia nieraz na milczący opór, zwłaszcza ludzi zafascynowanych obcymi wzorcami k u l ­ t u r o w y m i i to często z lat minionych. Dla takich osób sprawa planowego zapewniania rozwoju kadr dla reali­ zacji nowych, społecznie w a ż n y c h zadań jest maio zro­ zumiała. Natomiast dla działalności Cepelii, dla wzornictwa p r z e m y s ł o w e g o , dla upowszechniania plastycznej kultury w naszym k r a j u — stała się s p r a w ą szczególnie istotną. MARCIN CZERWIŃSKI P o z w o l ę sobie zwrócić u w a g ę , że system, który pani Telakowska proponuje, będzie się opierał na szkoleniu. Te analfabetki, ma k t ó r y c h opiera się obecna praktyka, u s t ą p i ą w k o ń c u miejsca ludziom, którzy będą mieli szkołę średnią. Za lat 15 czy 10 wszyscy j a k ą ś szkołę ś r e d n i ą b ę d ą kończyć. P o w s t a n ą , już p o w s t a j ą kolektywy szkolone w e d ł u g i n s t r u k t a ż u p r o b l e m ó w plastycznych. J u ż choćby dla­ tego nie będzie to autentyczna, tradycyjna sztuka ludo­ wa, ta k t ó r ą s t w o r z y ł sam z siebie lud wiejski dla ludu bez p o ś r e d n i c t w a szkoły, zapisu, programu itp. S k ą d i n ą d w dziełach tych m o g ą żyć inspiracje i wzory z folklo­ ru. Gdy Cepelii czy i n n y m instytucjom p o w o ł a n y m do tego, żeby t y m rodzajem twórczości się opiekować, zale­ ca się, aby szukały kadr dla owej uczonej kontynuacji w z o r ó w sztuki ludowej, należy powiedzieć wyraźnie, że twórczość taka jest oderwana od tego czym ludowość b y ł a i nie ma powodu szukania jej koniecznie na przed­ m i e ś c i u lub na wsi, może się owe kadry znajdzie w k l u ­ bie filatelistów. ANTONI KRO.H P o j ę c i a : „sztuka ludowa", „współczesna sztuka ludo­ wa", „ t w ó r c a ludowy", „ s z t u k a jarmarczna" są bardzo r ó ż n i e pojmowane. N ą w s t ę p i e określę więc, w jakim sensie b ę d ę ich u ż y w a ć w niniejszej wypowiedzi. Pod pojęciem „sztuka ludowa" b ę d ę r o z u m i a ł przed­ mioty sztuki plastycznej, utrzymane w konwencji pow­ szechnie uznanej w k o n k r e t n y m regionie etnograficznym mniej więcej na p r z e ł o m i e X I X i X X w. Pod pojęciem „współczesna sztuka ludowa" będę ro­ z u m i a ł przedmioty sztuki plastycznej, n a w i ą z u j ą c e bez­ p o ś r e d n i o w swej formie do sztuki ludowej. P o n i e w a ż gusty i upodobania ludności wiejskiej zmieniły się w cią­ gu ostatniego półwiecza zasadniczo, współczesna sztuka ludowa (poza nielicznymi w y j ą t k a m i ) nie zaspokaja gu­ s t ó w ś r o d o w i s k a wiejskiego. Pod pojęciem „ t w ó r c a ludowy" b ę d ę rozumiał w y ­ twórcę, p r o d u k u j ą c e g o na z a m ó w i e n i e Cepelii lub innej tego typu instytucji przedmioty współczesnej sztuki l u ­ dowej. W y t w ó r c a wiejski p r o d u k u j ą c y w dawnej kon­ wencji plastycznej dla swego ś r o d o w i s k a jest t a k ą rzad­ kością, że m o ż n a go tu p o m i n ą ć bez obawy popełnienia większego b ł ę d u . O k r e ś l e n i e , co rozumiem pod pojęciem „sztuka jar­ marczna", zastąpię w t y m miejscu wyliczeniem. S z t u k ą j a r m a r c z n ą b ę d ą w i ę c : m a k a t k i , gipsowe f i g u r k i zwie­ rząt; serwetki, Obrazy (jelenie, łabędzie itp.), niektóre fotografie (zwłaszcza portrety), odznaki z celuloidu, obra­ zy zdobiące strzelnice jarmarczne czy karuzele itd. Sztu­ ka jarmarczna — m ó w i ą c ogólnie — zaspokaja gusty plastyczne ś r o d o w i s k a chłopskiego i robotniczego. Wyroby współczesnej sztuki ludowej są natomiast od­ zwierciedleniem g u s t ó w inteligencji. To określa ich cha­ rakter. Muszą m i e ć — choćby pozorną, to nikomu nie szkodzi — w a r t o ś ć etnograficzną, a jednocześnie m a j ą 161 �162 �26 27 28 Metaloplastyka i kowalstwo artystyczne. 11. 21. Zabytkowa spinka góralska, wł. Muz. Tatrzańskie, Zakopane. II. 22. Spinki mosiężne, wyk. 1958 r. Franciszek Bednarz-Gąsienica, Zakopane. II. 23. Spinki sprzedawane obecnie na ba­ zarach. U. 24. Autentyczna „kotwiczka" w oknie szopy, pow. Pińczów i adaptacje współczesne. II. 25, 28 adaptacje współczesne „kotwiczki": podstawka do książek, wyk. Stanisław Pitek, Trzebunia, pow. Myślenice, Świecznik 7-ramienny, wyk. 1966 r. Stanisław Kawecki z Kielc na konkurs kowalstwa artystycznego. II. 26. Tradycyjna „wykładka" do drzwi, wyk. Jan Krawczyk z Łagowa, pow. Opatów. Ił. 27. Adaptacja motywu kogutka na popielniczce, wyk. Bronisław Pietrak, Gutanów, pow. Puławy. 163 �być tak bardzo ludowe w formie, że są często „o wiele bardziej ludowe" od swych X I X - w i e c z n y c h w z o r ó w . P r z y k ł a d e m rzeźby Henryka Zegadły. Ta moda, te wymagania odbiorców w s p ó ł c z e s n e j sztu­ k i ludowej, zakreślają od razu ramy działalności t w ó r ­ cy ludowego. P o w o ł u j e go do życia nie związek z trady­ cjami plastyki wiejskiej, lecz moda w ś r o d o w i s k u i n t e l i ­ genckim. Często zdarza się — rzecz chyba bez preceden­ su w historii sztuki ludowej — że wyroby nie odpowia­ dają gustom w y t w ó r c y . Dlatego też inicjatywa ze stro­ n y t w ó r c y ludowego ma dla niego na ogół złe skutki. T w ó r c a ludowy wymaga stałej opieki artystycznej i etno­ graficznej. Etnograf t ł u m a c z y mu, co jest ludowe a co nie; plastyk go poucza, co jest ł a d n e a co nie. C e p e l i i więc nie tylko opiekuje się współczesną sztu­ ką ludową, ale jest p o d s t a w ą jej istnienia. Wykorzysta­ nie w ten sposób resztek tradycyjnej wiejskiej k u l t u r y plastycznej jest rzeczą g o d n ą najwyższej p o c h w a ł y , choć­ by z tego względu, że Cepelia przysparza dewiz, tak po­ trzebnych naszemu p a ń s t w u . Natomiast przekonanie,, że działalność Cepelii spowoduje r e a n i m a c j ę dawnych gu­ stów wiejskich na wsi współczesnej — jest utopijne i śmieszne. Eyć może, dla „miłośników swojszczyzny" zdania po­ wyższa nie b ę d ą zbyt miłe. Panuje bowiem przekonanie, ż s w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą ma tylko sztuka ludowa. W prze­ ciwieństwie do tego sztukę j a r m a r c z n ą określa inteligen­ cja epitetami w rodzaju „kicz", „ s z m i r a " itp. A tymcza­ sem p r a w d z i w ą k o n t y n u a c j ą sztuki ludowej jest w ł a ś n i e sztuka jarmarczna. Sztuka jarmarczna — jak przez całe dzieje Polski gust ludu — jest u „ w a r s t w w y ż s z y c h " w pogardzie. Sztuka ludowa m i a ł a swych e n t u z j a s t ó w — ale zawsze w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie szczytowego roz­ woju danej konwencji. Tak samo jest i teraz. Inteligenci ozdabiają swe mieszkania przedmiotami współczesnej sztuki ludowej, ale nie słyszałem jeszcze, aby ktoś z „eli­ ty" manifestując swe uznanie dla wiejskiej estetyki, po­ wiesił w swym pokoju łabędzia czy jelenia, i był prze­ konany, że to dzieło sztuki m u się podoba. Dopóki między robotnikami i c h ł o p a m i a inteligencją będą istnieć zasadnicze różnice kulturowe, dopóty nie może być mowy o adaptowaniu aktualnych gustów jeddnej grupy przez drugą, jako że poglądy estetyczne są m. in. manifestcją przynależności do danego środowiska. STANISŁAW BŁASZCZYK Głosy d w ó c h moich p r z e d m ó w c ó w , dra C z e r w i ń s k i e ­ go i red. Małachowskiego, p o r u s z a ł y problemy, k t ó r e były tematem ogólnopolskiej sesji naukowej w Pozna­ niu w czerwcu 1969 r. W zasadniczym referacie, w y g ł o ­ szonym na owej sesji, stwierdza prof. Burszta, że szero­ kie upowszechnienie się z a i n t e r e s o w a ń a r t y s t y c z n ą k u l ­ t u r ą ludową, szczególnie folklorem, niesie ze sobą roz­ maite iformy ich zaspokajania. Najczęściej są to impre­ zy i widowiska o charakterze masowym, inscenizacje l u ­ dowych obrzędów i zwyczajów z recytacjami i ś p i e w a ­ m i czy pokazy regionalnych t a ń c ó w w efektownych ko­ stiumach ludowych. Problemy, k t ó r e w y p ł y w a j ą z tych zjawisk na odcinku folkloru taneczno-muzycznego i na polu plastyki ludowej, omawiano w d w u dalszych re­ feratach. Starano się w nich — podobnie jak w refe­ racie zasadniczym — w y k a z a ć , że rozliczne formy przed­ stawiania bogactwa folkloru polskiego na użytek w s p ó ł ­ czesnego widza czy też rozbudzania w t ó r n e j działalności artystycznej w duchu ludowym i uprawiania ludowej twórczości plastycznej na s p r z e d a ż do miasta różnią się f u n k c j ą i w znacznej mierze też f o r m ą od tradycyjnego f o l k l o r u czy tradycyjnej plastyki ludowej. Proponowa­ no ów p r ą d s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y , k t ó r y przynosi nowe zjawiska z dziedziny k u l t u r y ludowej, określić mianem folkloryzmu, celem o d r ó ż n i e n i a go od dawnego f o l k l o r u żywego. Otóż r ó w n i e ż dr C z e r w i ń s k i posłużył się w swej w y ­ powiedzi terminem folkloryzm na o k r e ś l e n i e nowych zja­ wisk w świecie współczesnej ludowej twórczości pla­ stycznej, k t ó r e nie p o z w a l a j ą u t o ż s a m i a ć jej z tradycyj­ ną plastyką ludową. Zgadzam się z p o g l ą d e m dra Czerwińskiego, że sztu­ ka ludowa była w y k ł a d n i k i e m określonej kultury, w isto­ cie swej autonomicznej. Obumieranie owej autonomicz­ nej k u l t u r y ludowej w warunkach współczesnego życia polityczno-społecznego z d e z a k t u a l i z o w a ł o jej w y k ł a d n i k — s z t u k ę l u d o w ą . Powstaje tedy zasadnicze pytanie, czy współczesne w y t w o r y artystyczne, k t ó r e są przed­ miotem działalności propagandowej i handlowej Ce­ pelii, m o g ą nadal być zaliczane do sztuki ludowej, sko­ ro — jak m ó w i dr C z e r w i ń s k i — współczesne zjawiska tak zwanej ludowej twórczości plastycznej m a j ą się tak do tradycyjnej sztuki ludowej, j a k imprezy folklorys­ tyczne do oryginalnego, żywego folkloru. Sądzę, że na­ leżałoby z tego stwierdzenia w y c i ą g n ą ć praktyczne wnio­ ski. J e s t e ś m y — co już p o d k r e ś l o n o — ś w i a d k a m i po­ wszechnego zainteresowania s z t u k ą l u d o w ą . W Polsce zostało ono szczególnie silnie rozbudzone. N i e m a ł a w t y m zasługa Cepelii. Przede wszystkim jednak jest to sku­ tek wspomnianego p r ą d u społeczno-kultural.iego, który nazwany został na sesji p o z n a ń s k i e j folkloryzmem. Ter­ m i n u tego użył po raz pierwszy Hans Moser, znany w Niemczech etnograf i działacz na polu folklorystyki. N a z w a ł on tak wszystkie zjawiska z w i ą z a n e z wykorzy­ stywaniem zasobów dawnego, w zasadzie już o b u m a r ł e ­ go f o l k l o r u dla potrzeb współczesnego, masowego odbior­ cy. W folkloryzmie m a m y tedy do czynienia nie z ży­ w y m folklorem, tylko z imprezami o charakterze wido­ wiskowym, w k t ó r y c h z u ż y t k o w u j e się wybrane dzie­ dziny dawnego f o l k l o r u dla celów nie m a j ą c y c h związku z jego b y ł ą „ n a t u r a l n ą " egzystencją. Wskrzeszony w ten sposób folklor, jego druga, współczesna egzystencja, jest więc zjawiskiem w t ó r n y m . W dziedzinie twórczości plastycznej sprawy przed­ s t a w i a j ą się podobnie. Artystyczny dorobek l u d u z okre­ su, kiedy jego k u l t u r a w y k a z y w a ł a najwięcej cech auto­ nomicznych, znalazł się p r z e w a ż n i e w muzeach. Produk­ cja na w ł a s n e potrzeby wsi ustała, bo z a b r a k ł o na nią odbiorcy we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . A l e pojawił się nowy odbiorca i to odbiorca bardzo złakniony. Jest n i m miasto. 1 dlatego zapotrzebowanie na s z t u k ę l u d o w ą stale roś­ nie — w m i a r ę coraz powszechniejszego uwielbiania jej w a l o r ó w przez ś r o d o w i s k o miejskie, czy po prostu w mia­ r ę szerzenia się mody na s z t u k ę l u d o w ą . D o s t a w c ą po­ szukiwanych w y t w o r ó w jest głównie Cepelia, dążąca wraz z i n n y m i p o w o ł a n y m i do tego instytucjami do pod­ trzymania z a n i k a j ą c e j , oryginalnej twórczości w środo­ wiskach, w k t ó r y c h sztuka ludowa była do ostatnich dni ż y w o t n a . Tam zaś gdzie sztuka ludowa j u ż z a m a r ł a , usi­ łuje się j ą p r z y w o ł a ć na nowo do życia. W w y n i k u tych p o c z y n a ń idących naprzeciw potrzebom rozbudzonym przez folkloryzm — t w ó r c y są albo kontynuatorami ży­ wych do niedawna tradycji artystycznych, często jednak działającymi już pod w p ł y w e m inspiracji, albo nawet ś w i a d o m y m i n a ś l a d o w c a m i stylu ludowego, w twórczości figuralnej u p r a w i a j ą c y m i tak z w a n ą t e m a t y k ę ludową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89c74f616add1af0b59606fbfb280607.pdf 0521eec22efe1dcd3d1f2fc141e2fccd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3044 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2848 Title A name given to the resource Taniec z tradycją jak z wazą François / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.194-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T A N I E C Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ F R A N C O I S . R O Z M O W A O G A R D Z I E N I C A C H I M E T A M O R F O Z A C H niu spektakli, i związany jest dłużej z dziejami „Gardzienic", zabrał głos pierwszy, prawda? A ci, którzy ze­ tknęli się raczej później i już na etapie gotowego spek­ taklu, np. Metamorfoz włączyli się w odpowiednim mo­ mencie. Taką miałbym propozycję. Taniec z tradycją jak z wazą Francois Rozmowa o Gardzienicach [Metamorfozach Włodzimierz Lengauer: Cisza nie może się prze­ dłużać, bo taśma leci, więc... Włodzimierz Staniewski: Wobec tego ja powiem anegdotę na temat cichych taśm. Zdarzyło się przed la­ ty, w zimę stulecia. Za komunizmu śniegi były kopne. Jak przysypywało drogi to trzeba było chodzić polami, z pól bowiem śnieg wywiewał kontynentalny wiatt. Owej zimy czekaliśmy chyba ze dwa tygodnie aż pojawi się pług, który udrożni przejazd z Gardzienic do Piask. Właśnie przyjechał Andre Gregory, który robił film Krystyna Bartol, Anna Wyka, Zbigniew Benedyktowicz, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Dariusz Kosiński, Tomasz Kubikowski, Wbdzimierz Lengauer, Czesław Robotycki, Tomasz Rodowicz, Maciej Rychły, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko, Lech Trzcionkowski, Magdalena Bartnik, Agata Zyglewska, Paweł Passini Włodzimierz Staniewski: W i t a m szanownych go¬ ści. Cieszę się, że możemy kontynuować w Gardzieni­ cach debatę rozpoczętą w Krakowie. Odbywa się ona przy okazji jutrzejszego spotkania noworocznego. Był­ bym bardzo rad, gdybyście wzięli Państwo udział w Zgromadzeniu z lokalną społecznością. Moja rola na tym się kończy. Przekazuję glos panu Zbigniewowi Benedyktowiczowi, który będzie to spotkanie prowadził. Zbigniew Benedyktowicz: Dziękuję. Chciałbym zaproponować, żeby nasza rozmowa ogniskowała się wokół tych trzech punktów, pytań, wątków, z którymi zwtóciliśmy się do Państwa wcześniej, a które szczegól­ nie są dla nas interesujące: 1. 2. 3. Moje doświadczenia współpracy z „Gardzienicami." O Metamorfozach - prosilibyśmy o wypowiedzi na temat ostatniego spektaklu i towarzyszącej mu eksplikacji, o tej drugiej części - „Zgroma­ dzeniu", które następowało po spektaklach. Znaczenie i rola inicjacji i misteriów w kulturze współczesnej. 0 nas. Miał świetną ekipę z „National Geographic". John Heilpern, który napisał książkę o wyprawie Brooka do A f r y k i był narratorem tego filmu i robił ze mną wywiad. Siedzieliśmy w tzw. internacie, było gru­ bo poniżej zera, więc siedzieliśmy w kożuchach. Heil­ pern zadawał m i pytania, które same w sobie zawierały odpowiedź. Mogłem odpowiedzieć „tak" lub „nie". Mogłem milczeć. Chiquita i Andre Gregory popijali whisky żeby nie zamarznąć. Ja milczałem. Pauzy się przedłużały a ziąb dokuczał. Lee Harvey, akustyk z „National Geographic", w tej coraz bardziej zagęsz" czającej się ciszy podsuwał nam mikrofony pod nos. Teraz i Heilpern milczał. I m my obaj coraz bardziej za" padaliśmy się w milczenie, t y m natrętniej Lee podsu­ wał te mikrofony. Ja milczę, Heilpern milczy. Harvey podsuwa mikrofon Heilpernowi, podsuwa mnie, pod­ suwa Heilpernowi, podsuwa mnie. N a to Heilpern mó­ w i : „Lee, po cholerę ty ten mikrofon podsuwasz?" A Harvev na to' ła musze mieć te cisze w Nowvm lork u ! Ja muszę mieć tę ciszę!" I have to have this silen­ ce i n New Y o r k ! " Ciszę Dzikiego Wschodu A n n a W y k a : M a m jedno pytanie. Jeśli pamiętamy 1 czy pamiętamy, kiedy, kto z nas był tutaj po raz pierw­ szy? Wtedy jeszcze tego salonu nie było. Zaczynamy naszą rozmowę późnym wieczorem i pewnie zdołamy teraz jedynie część z tych wątków po­ ruszyć, do innych powrócimy jutro. Nie ustalaliśmy t u ­ taj żadnego porządku, liczę na to, że te punkty są na ty­ le otwarte, że od każdego z nich możemy zacząć. Jerzy Danielewicz: Niemniej jakiś porządek chro­ nologiczny został zaproponowany, a więc myślę, że by­ łoby sensownie, aby ktoś kto uczestniczył w powstawa­ Czesław Robotycki: Ja mogę odpowiedzieć na to. Mogę odpowiedzieć tak: pamiętam, kiedy w Krakowie, przyprowadzony został przez koleżankę do mnie do do­ mu Włodek, o którym powiedziała, że właśnie poszu­ kuje on miejsca na teatr. Staniewski zaproponował m i abym pojechał z n i m jako etnograf znający okolicę, by wybrać odpowiednie miejsce. Tak poznaliśmy się. Jeź­ dziliśmy po Południowej Małopolsce i szukaliśmy miej­ sca na Włodkowy teatr. Z wielu miejsc był bardzo nie­ zadowolony, dlatego zaprosił nawet do współpracy cy­ gańskiego eksperta i próbował zahaczyć się koło Sza- 194 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH flar, gdzie jest osiedle cygańskie. Zawiódł się O n na Cy­ ganach spodziewając się, że będą to ludzie pełni auten­ tycznej ekspresji. Okazało się, że w kontaktach z inny­ mi grają oni przypisywane i m społecznie role ludzi z marginesu pozostając w zgodzie z oczekiwaniami, ja­ kie wynikały z kontaktów ze światem zewnętrznym. Nie przypuszczam, by udało się wam (twojej Włodku grupie) przeniknąć pancerz podwójnej osobowości zbiorowej, jaki od lat wyrobili sobie Cyganie. Czesław Robotycki: T y m samym, jeżeli można żyć teatrem, można żyć rytuałem. Kiedyś życie w zgodzie z rytuałem było czymś normalnym (to takie powszech­ ne antropologiczne przekonanie), a teraz żyjemy w wielce zróżnicowanych zbiorowościach, odgrywamy wiele ról społecznych i całościowe spełnienie rytualne jest niemożliwe. Stwierdzam tu fakty dość banalne, ale one zahaczają o samą istotę tego, czego kiedyś szukał w teatrze Włodek, gdy powstawały „Gardzienice". Taki był początek naszej znajomości i takie ówcze­ sne Włodkowe peregrynacje po Polsce południowej, które zakończyły się niepowodzeniem. Włodzimierz Staniewski: Tak, tam było jednak trochę inaczej, bo myśmy się na Cyganach nie zawiedli. Włodzimierz Staniewski: N o , nie! Zasiedliliśmy się. Czesław Robotycki: Nie osiedliliście się. Powie­ działeś wtedy, że jednak to nie jest, to czego szukasz. A przyznam, że wtedy byłem pełen wątpliwości i w trakcie naszych podróży cały czas prowadziliśmy dyskusje. Ja byłem pełen wątpliwości co do formy, któ­ rą wymyślił sobie Włodek, a O n przekonywał mnie, że są jeszcze takie miejsca, że muszą być jeszcze tacy l u ­ dzie i środowiska, w których O n będzie mógł zrealizo­ wać swoją ideę wyłuszczaną m i w czasie wspólnych pierwszych poszukiwań. Włodzimierz Staniewski: T o był „program wiejski". Czesław Robotycki: Tak, to był początek. A ja Go przez cały czas przekonywałem, że takich miejsc już nie ma, że to już jest niemożliwe. I ten rodzaj sceptycyzmu do dzisiaj gdzieś we mnie tkwi i uważam, że mógłby on nawet przy naszych obecnych rozmowach wybuchać. Pozostaje bowiem kwestia właśnie autentyczności ob­ rzędu, rytuału i teatru w naszym współczesnym świecie, w którym nie ma miejsca na jednoimienne wzorce kul­ tury funkcjonujące kiedyś w społecznościach tradycyj­ nych a takich nasz pan dyrektor poszukiwał. Znalazł coś bardzo ciekawego, co stało się później zaczynem ca" lego ruchu, ale to już następna faza Jego działań i o tym nie chcę mówić. Było rodzajem paradoksu poszukiwa­ nie autentyczności w kulturze ludowej lub w rozma­ itych środowiskach lokalnych, ponieważ one już wtedy nie renrodukowałv idiomu kultury ludowei nie bvł on iedvnvm w którym m o d y sie one snełniać Uczestnicy ei kultury trafiali i ¿vii w różnych kreeach soołecznych i w związku z tym musieli sie wytrenować w rozmairych sposobach odgrywania ról społecznych. I to jest to, co nas przecież także dotyka. Dlatego nieustannie w każ­ dej sytuacji powtarza się kwestia autentyczności, czego poszukuje się w teatrze, czego poszukuje się w rytuale. To są pytania ważne do dzisiaj... Anna W y k a : I czego się poszukuje w życiu. Czesław Robotycki: Ja odnosiłem wówczas wła­ śnie takie wrażenie. Włodzimierz Staniewski: Nie zawiedliśmy się, a nawet, te doświadczenia, które mieliśmy z Cyganami przez pierwsze lata były dość istotne dla sposobu ujęcia scenicznego, do ujęć scenicznych w pierwszych pró­ bach, przy pracy nad Rabelais i przy pracy nad Mickie­ wiczem. Jest tam natomiast ciekawy szczegół. Całe wa­ sze towarzystwo: Stomma, Robotycki, Benedyktowicz... Zbigniew Benedyktowicz: Mnie tam nie było. Włodzimierz Staniewski: Nie, ciebie nie było, jednak... Czesław Robotycki: Jak to nie było? W towarzy­ stwie był! Włodzimierz Staniewski: W y mieliście taki ośro­ dek badawczy nad Bugiem. Jeździliście wtedy nad Bug. M n i e to bardzo zainteresowało. Ja pochodziłem z za­ chodu, wychowany na zachodzie Polski, nie bardzo zdawałem sobie sprawę czym ten wschód pachnie. Drogowskaz w tę stronę trochę wyszedł od was. Te pierwsze impulsy szły z rozmów na temat stanu i sytu­ acji kultury ludowej. I tu troszeczkę mam wrażenie, że przeczysz sobie, bo tam ta wasza stacja badawcza była ostatnią, zdaje się, redutą, ostatnim, zdaje się, miej­ scem, gdzie ten autentyzm istniał. I jeżeli jest to nie­ prawda, to znaczy, że wpuściliście mnie w maliny. Czesław Robotycki: Powiem inaczej. M y nawza­ jem nie wpuściliśmy się w maliny, ponieważ każdy z nas czegoś innego szukał. M y poszukiwaliśmy pewnego sta­ nu świadomości bez prób rekonstrukcji stanów archa­ icznych, po prostu stwierdzaliśmy stan taki, jaki on był. Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że na, tak zwanej, „ścianie wschodniej" elementy światopoglądu tradycyj¬ nego przetrwały wyraźniej wśród współczesnych form światopoglądowych. Ale, według mnie, nie istnieją one 195 ��TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH autonomicznie, lecz tworzą nową synkretyczną formę. I ta synkretyczną kultura była przedmiotem naszych ba­ dań. Tu trzeba dodać słówko o rodzaju inspiracji lub za­ łożeniu, jakie czynią ci, którzy ruszają na poszukiwanie kultury ludowej. Mają o n i z tyłu głowy takie założenie: kultura ludowa - to autentyczne przeżycie świata. M y ­ ślę, że wtedy takie założenie C i przyświecało, jasne, że z czasem Twoje poglądy ewoluowały, dojrzewały i dzi­ siaj precyzyjnie punktujesz swoje stanowisko. A ja jako etnolog próbowałem Cię wtedy ostudzić w zapałach twierdząc, że w kulturze ludowej, tak samo jak w in.nych, odbywa się też proces mimikry, gry pozorów i nie­ prawdy, ponieważ taka jest istota życia społecznego, po prostu. I taki był chyba początek naszego spotkania. Włodzimierz Lengauer: Obawiam się, że troszkę zo­ sta! zakłócony ten porządek rozmowy, ponieważ pytamy właściwie pana Staniewskiego jaki był jego początek za­ miast mówić o tym, jaki był nasz początek spotkań z „Gardzienicami". Co tym bardziej mnie wobec tego ośmiela i wręcz prowokuje do dalszego odpytywania pa­ na Staniewskiego. Bo moje doświadczenia współpracy z „Gardzienicami" są bardzo niedawne. Jestem chyba najmłodszy z tego punktu widzenia. Dopiero dwa lata te­ mu spotkaliśmy się, a pretekstem do tego były Metamor­ foza rzecz jasna, wtedy już gotowe. I tu muszę powiedzieć od razu z pewnć^ dozą kokieterii oraz nieszczerą skrom­ nością, zawsze powiadam o sobie, że jestem po prostu prosty historyk. Reprezentuje dyscyplinę która sie kie¬ dyś nazywała Altertumsuiissenschaft. I to, co przed chwilą pozwoliło panu na taki skok oto pojawiła się kwestia po czątku, kwestia kultury ludowej, kwestia tego czego pan szukał tu. To wobec tego jak to sie stało że teraz jest tu rai aż czterech filologów klasycznych Jeśli i mnie do nich można zaliczyć również to jak to sie stało że od kultury ludowej do filologii klasycznej? Gdvbv pan to właśnie takiemu jdK iak jd, ia który do tego widsme komuś KUIIIUS tdKiemu Który nainóźniei iidjpozmej uo towarzystwa dołączył i jest tego ciekaw Włodzimierz Staniewski: Stawiacie mnie pań­ stwo w trudnej sytuacji każąc tak u wstępu robić spo­ wiedź z dwudziestu czterech lat działalności. Proszę po­ zwolić mi spasować. T y m bardziej, że to by było wbrew założeniom... Włodzimierz Lengauer: Nie, nie! Czesław R o b o t y c k i : A l e pytanie pana profesora Lengauera jest tu bardzo ważne! Włodzimierz Lengauer: Pan jest... Anna W y k a : Mogę, mogę coś powiedzieć, bezczel­ nie? Absolutnie bezczelnie - T o oczywiste! Czesław Robotycki: Rodzaj odbytej drogi? A n n a W y k a : Że ta droga tak wyglądała. O d kultu­ ry ludowej do kultury antycznej. Nie mogła inaczej wy­ glądać. Tak myślę. N a szczęście... Czesław Robotycki: Może pani profesor rozwinie tę myśl, dlaczego to oczywiste? Włodzimierz Lengauer: Dla mnie ona nie jest właśnie taka oczywista, a rzeczywiście jest interesująca. A n n a W y k a : A co może być początkiem dla ludzi żyjących w tym skrawku Europy? Tak niedaleko od Lwowa, tak niedaleko od Wilna... Zbigniew T a r a n i e n k o : T o oczywiste. Staniewski się ucywilizował... C h ó r mieszany: (śmiech) A n n a W y k a : Po prostu się dokopał do genów. Włodzimierz Lengauer: Ja z kolei bym powiedział, że m i się nigdy nie wydawała starożytność klasyczna tak oczywistą przeszłością. T u bym miał dużo wątpliwości. A n n a W y k a : Ja nie mam. Spacerując po Lwowie nie mam cienia wątpliwości, skąd się wywodzimy. Eu­ ropa środkowo-wschodnia. Włodzimierz Lengauer: N o tak, oczywiście. A n n a W y k a : Właśnie. T a m architektura jest prze­ cież „podszyta" antykiem. Włodzimierz Lengauer: T o akurat dotyczyć wte­ dy może każdego zakątka Europy, chyba jeszcze tak. A l e nie jest dla mnie takie zupełnie oczywiste ani związki teatru współczesnego z teatrem starożytnym, ani w ogóle związki kultury współczesnej, naszych po­ trzeb kulturalnych z kulturą starożytną. Mnie na przy­ kład bardzo interesuje czego szukał pan Włodzimierz Staniewski. T y m bardziej że, dość to jest banalne i wszyscy z państwa zresztą i czytali i słyszeli podobne wypowiedzi, z którymi nie raz się spotkałem. Ostatnio słyszałem pewnego przyjaciela, którego zdanie bardzo sobie cenię, który był na Metamorfozach, które widział po raz pierwszy niedawno i był nieco zdziwiony, bo jak powiada- T o nie ma nic wspólnego z tekstem Apulejusza". Przyjął także i mój punkt widzenia że to mniej wiecei o to chodziło że nie musi mieć nic wspólnego z tekstem Anuleiusza Ale przecież ten problem oczy wiście istnieje co ze starożytności klasycznej z owych 197 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIEN1CACH I METAMORFOZACH wątków klasycznych i dlaczego dzisiaj czerpiemy i jak stopadzie po raz pierwszy. Przyjechałem tutaj, żeby po­ mamy do tego podchodzić? Nie jest dla mnie absolut­ nie oczywiste, że właśnie akurat nie tylko Metamorfoz jechać na Wyprawę. I co się okazało, że na drzwiach tej chaty, która stoi vis-à-vis wisiała kartka: „Ireczku drogi ale pojawiające się tam inne odniesienia, to co w Me¬ spotykamy się pod Janowem koło lasku". Więc apidt' ' tamorfozach pan Staniewski odczytał, czego właśnie ttzeba było przejść pieszo pięć kilometrów do Piask, po­ tem na coś się załapać, dojechać do Lublina - ja mó­ w tekście Apulejusza może wcale nie ma. Nie jest dla skiej kultury ludowej, że to ma coś wspólnego z poszu­ wię takim zarsonowvm iezvkiem trochę żebv oddać iak to było - co to znaczy o wtedy noiechać do łanowa kiwaniami pana Staniewskiego sprzed lat i dlatego Wysiadało sie a lanowem nrawda norem szło sie i» mnie ta droga interesuje. k a l n o l n a d r L Na rei nolnei H r o i e snntkałem mnie wcale oczywiste, że to jest akurat przeszłość pol­ 7 nikrZi • h l n l v r i w f We r l ÏL \1 i ' A n n a W y k a : A jakby tak odjąć te przymiotniki? na której jecnau m m którzy mniej więcej jak,a, me byli z zespołu... Zatem było to bardzo wczesne, Włodzimierz Lengauer: T o znaczy które? i w takim właśnie miejscu, pozna jesienią, jeżeli chcą bym na podstawie tej cos mowie, co by konstytuowało tę drogę co charakteryzowałoby to, co stało się poz- A n n a W y k a : „Polska" i „ludowa". Włodzimierz Lengauer: Nie da się ich, moim zda­ mej, co dawało szansę na zastanowienie się, jak łączą się te wątki: obrzęd, kultura, dotykanie rytuału, wy­ niem odjąć. Nie da się odjąć przymiotnika „polska" od kultury polskiej. Jest coś takiego jak kultura polska. Je­ stem o tym głęboko przekonany. dzieć, że pierwsze, co było charakterystyczne dla Gardzienic i dla tych, którzy chcieli przyjść do Gardzienic, A n n a W y k a : Ostatnio bardzo w Warszawie kryty, kowano, że Kongres Kultury Polskiej nazywał się K o n ­ gresem Kultury Polskiej, tak jakby nie było Uktaińców i innych narodowości w naszym kraju o obywatelstwie polskim. Sugerowano, że powinien był się nazywać Kongres Kultury Pohla. Włodzimierz Lengauer: H m . chodzenie poza życie codzienne. T o trzeba by powie­ to tak naprawdę trzeba było wziąć plecak na plecy i wy¬ ruszyć. Wyruszyć, iść, dojść gdzieś tam. T o jest cecha pierwsza. Po drugie, trzeba było sobie zdać sprawę z te­ go, że szło się w miejsca, które tak na dobrą sprawę by­ ły pod każdym względem obce. Ja przypominam sobie zgromadzenie wieczorne w tejże wiosce o wdzięcznej nazwie Granna-Bubel [właść.: Bubel-Granna - przyp. red 1 edzie wyraźnie istniała ta zasada która charaktervzuè słowo b a r t e r " - n i e ś ń za nieśń działanie za dzm łanie newnei ciiwui chwili zwiucu zwrócił się sie ^espui zesnół do mieszkań ldiue. 1 w pewnej r ó w wioski7nśniewnirie swoje swoie pieśni. nieśni " Naa co r o 7ar7Pfn cow W I O S K I , zaśpiewajcie ac ę A n n a W y k a : Ja mam kłopot z przymiotnikiem „polski". Po prostu. Za Gombrowiczem. Włodzimierz Lengauer: Ja się zgadzam, że kłopot pewno istnieje, ale jednak jestem na tyle konserwatyw­ ny, że wydaje m i się, że jest właśnie coś takiego jak k u l ­ tura polska i także jest coś takiego jak kultura ludowa. Co do tego, wydaje m i się, że to powinniśmy na począt­ ku przynajmniej sobie założyć i takie rozróżnienie przy­ jąć. Oczywiście możemy mówić o tym czy istnieje k u l ­ tura w ogóle, tylko wydaje m i się, że do niczego to nie prowadzi, że musimy sobie jakoś roboczo pewnych roz­ różnień dokonywać. Tak jak mówimy, że istnieje filo­ logia klasyczna jako dyscyplina i ten przymiotnik „kla­ syczny" jest wtedy niezbędny. Tak jak mówimy, że ist­ nieje starożytność klasyczna i on jest niezbędny, bo sta­ rożytność klasyczna różni się czymś od starożytności ja­ ko eooki w dzieiach Australii Syberii i paru innych kontynentów i mieisc Nie widźe możliwości rezvmacii z tych przymiotnikowi Ireneusz Guszpit: Otóż patrząc na te etapy drogi, proszę państwa, ja tutaj przyjechałem w 1978 roku w l i ­ śpiewać j a a ą wozy kolorowe . L.zemu „jadą wozy Ko­ lorowe . ano temu jak później wyszło, kiedy juz poszismy na przyjęcie zrobione przez Koło Uospodyn Wiejskich - ze kiedy działający w tej wiosce zespól Ko­ ła Gospodyń Wiejskich pojechał do Krasnystawu do powiatu i zaśpiewał swo, repertuar czyli te chachłac kie pieśni, okazało się, ze został zdyskwalifikowany za zły repertuar. Więc śpiewano to, co było prawomyśhr i co było „dobre". Po trzecie: odsłaniano coś, co wyda-; wało się jasne, a tak naprawdę było absolutnie niejasna i nieoczywiste. Czyli można by powiedzieć, że „Gardzie- ; nice" uświadamiały tym, którzy pozostawali poza cen­ t r u m kultury oficjalnej, że ich kultura ma jeszcze jaki¬ kolwiek sens i jeszcze jest ktoś kogo to interesuje. Spra-j wa kolejna, jeżeli byśmy chcieli mówić jeszcze na takinj poziomie bardzo elementarnym. Otóż to, proszę Pań¬ stwa, że przychodziło się do ludzi. T o szalenie istotne, kiedy wszyscy wiemy, że do Klubów „Ruchu", na wy­ stępy przyjeżdżały zespoły, estrady, autokar przyjeżdżał, wysiadano z autokaru, odbywało się imprezę, itd.... A t u do wioski się szło. Praktycznie do wioski się szło, to było parę kilometrów, paręnaście. Wszystko niosło się na plecach i pchało się wózek. Zatem, ten człowiek! 198 ; �TANIEC ZTRADYCJĄ JAK ZW A Z Ą FRANCOIS. R O Z M O W A O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH widział, ci mieszkańcy poszczególnych wsi mieli nama­ calny dowód na to, że chciało się do nich przyjechać, że dawało się z siebie coś aby do nich dotrzeć. I że nie ptzyjeżdżało się w sposób taki oficjalny tylko dawało się swój najprostszy wysiłek. I t o jest taka odsłona czwar­ ta. Sptawa piąta, o której należałoby powiedzieć to to, że na początku „Gardzienic" był bardzo mocny rygor. Rygor wszelkich działań i zespołu, i dla tak zwanych to­ warzyszących osób. T e n rygor brał się z kilku rzeczy. Jak sądzę, trzeba było utrzymać dyscyplinę, by wytrzy­ mać to wszystko, na co człowiek się godził. Inaczej mó­ wiąc językiem elementarnym: biedny, od materialnej strony pattząc, teatr przyjeżdżał w biedne terytorium. To dokładnie było tak. Ja mogę sobie z rozrzewnieniem przypominać, że jadło się chleb z białym serem i cebu­ la i dżem iako coś podstawowego Tvle może anegdoty wstępnej zapamiętanej z pierwszej wyprawy. W tych działaniach, wszystko co robił zespól było ta­ kim działaniem „mimo wszystko". T o znaczy, jeżeli na­ wet niosły te działania za sobą pewną metafizykę, to w samych działaniach, w tym, co proponowano nie by­ ło tej metafizyki. Przypominam sobie na przykład jak zapraszał Włodek do ćwiczeń porannych, do poranne­ go biegu. Otóż o n mówił tak: „Dajmy coś ciału." T o było na takim poziomie, a nie: „A teraz jednoczmy się tam, itd...." T e n kontekst był jasny. Kiedy było się w rzeczywistości Polski, kultury polskiej, kultury Polski - zgadzam się, że to sformułowanie jest lepsze. Należa­ łoby zapytać, jak ta działalność miała się w rzeczywisto­ ści kultury innej. Przypominam sobie jeden z wyjazdów pierwszych, to była Francja. Kiedy byłem z „Gardzienicami" we Francji w 1979 roku w grudniu. Wędrowali­ śmy po Lotaryngii T o była taka dziwna zima bo cały czas deszcz padał. I chciałbym powiedzieć o tym, jak z jednej s trony ta rzeczywistość saktalizowała sie sama D zez n L a d e k a ze strony drugiei iak orzyimowane to L ł o n r z e z mieszkańców Otóż nrzynominam sobie iak ¡ L v , wioski d o wiośld sznsmy z W I O S K I eto WIOSKI, ra l!Zl«m, lasku w r v m l a s k u r o ś s i e i a d ł o i narW s t r o n i e nbl IZ A *ie w J i m zatrzymaliśmy się w taKim morrw r T r r Z i M ^ r i zesnół crał W 7 s i śniewał T nLńomin.m óh k 7 ' r orne w tym i omka u tanusza z O S O D , Które są tutaj, stato się cos takiego, ze nastąpi! wybucn eksta­ tycznego tańca i śpiewu z tletem. Nie wiem, gdzieś t u ­ taj lomasz siedzi na pewno przypominasz sobie tę sy¬ tuację bardzo dobrze. 1 w tym deszczu przestało się grać, i zaczęliśmy iść dalej, bo już nie było sensu chro­ nić się pod drzewami. Kiedy doszliśmy do wsi, zaczęły bić dzwony i deszcz przestał padać. N o więc, biły dzwo­ ny, „Gardzienice" doszły, rzeczywiście przypadek czy­ sty, ale kiedy „Gardzienice" weszły do wioski roz­ brzmiały dzwony w kościele i przestał padać deszcz. Przestał padać. Przyszliśmy do takiej małej salki, to by­ ła salka katechetyczna gdzie Włodek, widziałem to po raz pierwszy, postępował w sposób niezwykły, mianowi­ cie podchodził do każdej z osób i dawał jej w szklance jakiś biały płyn i pastylki. Zachowywał się jak ojciec. Wszyscy mokrzy. Kiedy doszło do mnie i wziąłem do ręki tę szklankę i przechyliłem, okazało się, że Włodek każdego częstował dawką spirytusu, czystego spirytusu i witaminą „C", żebyśmy się nie rozchorowali. I to była jedyna sytuacja w „Gardzienicach" jaką przypominam sobie, że oficjalnie można było pić alkohol, a nawet trzeba było go pić. T o też jedna z cech bardzo ważnych. Jakiś czas ta wędrówka nasza po Lotaryngii trwała, przypominam sobie, że na koniec tej wyprawy przyje­ chała deleracia do nas na konferencie nrasowa i wreczyła taki oora obraz zdjęcie czy to zdl czyta ojęc e nie pamiętam p mięmm^czy to, było oy o, zoję cie, czy to byia g r a t u j w kazaym razie to byi na ciem­ nym tle taki jakiś bardzo jasny rozmaz, i kiedy zespól pytał co to jest, to ofiarodawcy rzekli. ,,/Y to właśnie je­ steście wy „A to właśnie jesteście wy J? J e d n o c z e s n l e ' f^^TT ' stawmIem Włodkowi to pytanie, które było dla mnie wtedy wazne - do jakiego stopnia należy tworzyć język, kształto­ wać język artystyczny, żeby był językiem, który byłby do zrozumienia poza naturalną sytuacją, poza swym kon­ tekstem, poza swoim środowiskiem. T o bardzo istotne. Kiedy jesteś na terytorium swoim mówisz tym języ­ kiem, który jest znany, jesteś akceptowany, te reguły gry są jasne, natomiast gdy wchodzisz w inny kontekst, to rodzi się inna sytuacja. Myślę, że cała ta sfera wy­ praw poza swoje naturalne środowisko uczyła tego ję­ zyka, który stawał się językiem sztuki. Sztuki odnoszą­ cej się do tego wszystkiego, co absolutnie elementarne i podstawowe. Może jest to jedna z dróg na to dojście, przejście od kultury ludowej i przez kulturę ludową, do kultury antyku do starożytnej Grecji o które pytał pan profesor Lengauer. 1 Włodzimierz S t a n i e w s k i : Panie profesorze, taki rodzaj próby przerzucania mostu między kulturą, na­ zwijmy ją swojską, a antyczną kulturą wysoką jest w Apulejuszu w Złotym Osie. Apulejusz jest t u dobrą wykładnią. Nasze przedsięwzięcia, które nazywałem „wyprawy" postrzegane były najpierw jako pewnego ro­ dzaju fenomen socjologiczny. Ja się bardzo zżymałem kiedy pracownia profesora Andrzeja Sicińskiego W oso¬ bach między innymi obecnej tutaj profesor A n n y W y ­ k i i kilku innych naukowców, Aldony Jawłowskiej, zaj­ mowała się nami jako zjawiskiem socjologicznym. A dlaczego się zżymałem? A n o dlatego, że tutaj już u poczęcia stały idee odnoszone do kultury i sztuki te­ atru. Przetwarzanie kultury ludowej i szukanie w niej nie tvlko oarąfiańskiei rdzenności nie tvlko lokalizmu ale szukanie w niei echa zamierzchłych czasów Rdzeń' ność i tutejszość odniesioną do archaiczności, do anty­ ku m a m v w każdym dziele literackim które bvło two rzywem do powoływania utworów scenicznych. Takim 199 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANÇOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH był pierwszy Rabelais - Gargantua i Pantagruel, takimi były Dziady guślarskie, takim był Żywot protopopa Äw wakuma, takim Carmina Burana i takim, jakby najle­ piej wypełniającym te idee okazał się Apulejusz. A p u lejusz, u którego tożsamość rdzenna, tubylcza, ziemskość łączona jest z sytuacjami mitologicznymi. U nie­ go w szczególnie szczęśliwy sposób obie perspektywy się dopełniają. Ta rdzenność i rodzajowość wiejskich w końcu przypadków, które mamy rozpisane w Złotym Ośle odpowiada - wypisz wymaluj - scenariuszom życia codziennego dzisiejszej wsi. I to w wielu kulturach, nie tylko w naszej kulturze. I dalej idąc, u Apulejusza ob­ rzędowość życia codziennego przeskakuje nagle do ob­ rzędowości mitycznej. Można sobie zadać pytanie czy Wesele Wyspiańskie­ go jest scenariuszem na temat zachowań lokalnych, czy też jest wspaniałą transpozycją myślenia mitolo­ gicznego. Zbigniew Benedyktowicz: W nawiązaniu do py­ tania pana profesora Lengauera o tę drogę jaka prze­ mierzyły „Gardzienice" od kultury ludowej do staro­ żytnej Grecji. Widziałbym tutaj rzecz w t y m sensie oczywistą, w jakim motyw ten pojawił się w wypowie­ dzi pana Guszpita. T o znaczy oczywisty moment an­ tropologiczny, czy etnograficzny, kiedy była t u mowa o spotkaniu z obcością. Zafascynowanie kulturą ludotakże i sięgnięcie po przewodników etnograficz­ nych w swoich poszukiwaniach o czym mówił pan profesor Robotycki - w ogóle te wyprawy do kręgu kultury ludowej, to było pewnym zetknięciem się z sy~ tuacją obcości. I można by zatem powiedzieć, że wła¬ śnie te wyprstwy musiały doprowadzić w końcu do ter' ra i n c o m i t a iaka dla współczesnego człowieka jest starożytność bo jednak jesteśmy pod t y m względem t u lokalnie wviâlowieni przez czterdzieści lat takiej a nie innei edukacji T o iest ziemia dziś znana przeważnie sner alisrom 7reszta dla mnie iest to rvs snecvficznv rharakrervstvrznv dla poszukiwań iakie sie nodeimu iernrai w T a r d L n i r a r h " Rn t w i ś c i e można no wiedzieć, że każdy artysta, człowiek teatru,'reżyser bio­ rąc na warsztat jakieś dzieło zwraca się do'specjalistów od danej epoki, czyta krytyków literackich, opiera się na jakiejś wiedzy naukowej. A l e wydaje m i się, że t u ­ taj jest to rys bardzo znamienny, szczególny. Spośród wszystkich przymiotników jakimi określano, czy moż­ na by określać teatr „Gardzienice", uderzył mnie ten użyty przez profesora Schechnera podczas dyskusji pa­ nelowej w Krakowie, a mianowicie, że jest to teatr postmodernistyczny. Zapamiętałem to, bo było to ude­ rzające chyba nie tylko dla mnie. W odpowiedzi Staniewski ogłosił ze sceny koniec postmodernizmu. M o ­ że jeszcze wrócimy do tego wątku. W przeciwieństwie do diagnozy Schechnera dla mnie „Gardzienice" to nie teatr postmodernistyczny, także nie teatr antropo- I logiczny, czy etnograficzny lecz teatr hermeneutyczny, który potrzebuje pomocy znawców, naukowców, filo­ logów, w tym przypadku filologów klasycznych, histo­ ryków starożytności, żeby pokonać tę obcość i wejść na tę współcześnie właśnie nieznaną, zapomnianą, czy niezrozumiałą ziemię i znaleźć się w kręgu jej mowy. I w rezultacie pokazywać, to, o czym pan profesor po­ wiedział. Że jest to odczytanie Apulejusza skierowane | do współczesności. Nie jest to łekcja martwego języka. Zresztą ta druga część jakby eksplikacji, to zgromadze­ nie po spektaklu, gdzie pokazuje się drogę dochodze­ nia do utworu, tworzy coś takiego, co już nie jest te­ atrem co nie jest czystymi studiami ale zdaje relację ze studiowania, jest swego rodzaju studium przedmio­ t u . I jest tam też sporo elementów zabawy, w samej prezentacji, w odsłanianiu warsztatu, w tej eksplikacji zawarty jest finał spotkania z nieznaną, zapomnianą, albo jeszcze niekiedy obcą, niezrozumiałą kulturą,} przeniesienie jej, przełożenie na język współczesny, i Przecież całe te partie „wykładu" Staniewskiego o t y m - jak mówiąc językiem współczesnym - „globalistyczna" była sytuacja w starożytności, jak nie mamy! do czynienia z jedną, czystą sytuacją kulturową w sta­ rożytności, że to są wątki wędrowne, że to są migracje idei, krążenie wierzeń, tekstów, pokazują w jaki spój sób ów przekład się dokonuje. Dlatego widzę tu wła­ śnie jedno z określeń dla tych działań podejmowa­ nych przez „Gardzienice" jako działanie hermeneutyczne. Jeżeli przypomnieć ten rys hermeneutyki, o której mówi się, że kiedy, jakaś ttadycja, jakiś języki zostaje zapomniany, niezrozumiały, pottzebuje odczy-f tania, potrzebuje interpretacji, to wtedy pojawia się hermeneuta. W t e d y sięga się do specjalistów, a tych, na różnych etapach działalności „Gardzienic" było przecież bardzo wielu. Moje doświadczenia spotkania z „Gardzienicami", jest też bardzo świeże. Mógłbym powiedzieć, że towa­ rzyszyłem „Gardzienicom" z oddali. Zaczęło się to od tego numeru teatralnego „Kontekstów", przygotowy¬ wanego przez ówczesnego redaktora naczelnego Alek­ sandra Jackowskiego 1 Konteksty" 1-2/19911 gdzie tylko c zytałem artykuły wtedy powsi ałe tutaj parnietam teksty pana Mariusza Gołaja Tomka Rodowicza oraz relacje innyc h uczestr lików tefi o teatru założycie­ li nć źnieiszego teat ru Wegaity" Pogranicza" - Wa cława Sohastka K r z y s z t o f o L ż V w s k L o Właściwie doniero nierws™ r J n r r y i e r h a ł e r n tu Ho Gardzenie J ^ I m roku A 1 P LII ren rałv r.as słyszałem d w zesziym roku. £ i e przez ten ca y czas s y a koiegow antropologów o organizowanym przez. w a i spotkaniacn, sesjach n a u k o w y m , jako nieoyto oka by mógłbym wziąć w ruch udział, ciągle jednak Dyl toj dla mnie przykład takiego teatru, który bardzo umiejętme sięgał do znawców i tacnowcow ^y swoicn poszli* 200 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH kiwaniach. Pamiętam wasz występ na Senatorskiej w Warszawie, co się paradoksalnie kłóciło całkowicie z tą ideą porzucenia miasta, cywilizacji, osadzenia się tutaj, wędrowania po wsiach i zbierania od tych star­ szych osób, tekstów, pieśni, materiału do przedsta­ wień. A jednak przyjechaliście do Warszawy. Pamię­ tam, że przy Awwakumie współpracował z wami teolog Michał Klinger, od którego, jak i od innych dowie­ działem się, że „jest to najważniejszy w ogóle teatr na świecie". V(^e wspomnianym numerze „Kontekstów" jest zamieszczony tekst Michała Klingera, relacja, ra­ port z waszej wyprawy do klasztoru św. Onufrego, klasztoru prawosławnego w labłecznei nad Bugiem. F 6 J 1 o I mogłem to oglądać w nienaturalnych wnętrzach Pa­ łacu Prymasowskiego na Senatorskiej. Awwakum. I to bvło dla mnie fascvnuiace to co tutai orzv okazji Metamorfoz tvch SYrnDoziow'krakowskichi udziału orzv budowaniu tego spektaklu filologów znalazło swói I v w v r a z mianowicie że t e n r v s hermeneutvrznv s i e L e do' ałehokirh studiów f i l o W i r z n v r k feolo p i r m v r b rzv antronolocnrznvrh w s n n t k a n L h z dana L vria U l L o w a bvł I l e lu W s ODecny. obernv czy Pzv to DbeC trauycją Kulturową Dyi stare w aas dzie Bizancjum i prawosławie w Awwakumie czy to będzie starożytność przy Metamorfozach, czy średniow eczne Carmma Burana - t u ieszcze iedńo wsnomnie ni, snotkani, , mn.vkoloaiern nrof Mirb.łern Rristi spotkania muzykologlem prot. Micnaiem M i s t i ­ ge em i udzmi teatru w Warszawie. Ula mnie zawsze byt to taki znamienny rys, bo ja powiadam ze w każ­ dym działaniu artystycznym, teatralnym, takie studia się odbywa. Ale pytanie: czy aż właśnie takie, tak głę­ bokie, żeby zwoływać i organizować sesje naukowe, ro­ bić przy tym sympozjony, festiwale, zapraszać znawców ze świata w danej dziedzinie. T o wszystko jeszcze raz świadczy, że to jest coś więcej niż teatr. Że to jest rze­ czywiście też ośrodek myśli hermeneutycznej. i gdzie indziej, dokąd docierał teatr, przypomina trochę frazerowskie poszukiwanie uniwersalnej formuły rytu­ ału, jak to czyniono w X I X wieku. Staniewski i jego grupa trafiają do marginalnych kultur lub zbiorowości, które rytuały na różne sposoby uprawiają. By nie pozo­ stawać jednak ewolucjonistami musimy przyjąć tezy współczesnej antropologii, a ta powiada, że świat jest dzisiaj zdesakralizowany, kultury zatraciły wiele z m i ­ tycznych i rytualnych wymiarów, w których były kiedyś zatopione. Mówi się przecież o desemantyzacji rytuału i coraz częstszym jego komercyjnym charakterze. Pro­ ces ten nie ominął nawet bardzo izolowanych, wyda­ wało by się, terenów. Turystyka i podróż (również ta teatralna) to jeden z wymiarów globalizacji. Współcze­ sny przechodzień - turysta uczestniczy i "ównocześnie w kilku różnych modelach cywilizacyjnych lub socjokulturowych I za każdym razem musi znaleźć regułę nostenowania odnowiadaiaca svtuacii w którei aktual nie sie znalazł Prawda iest że to uczestnictwo ma cha rakter nowierżrhownv a l e t o znowu iest cecha wsnół rzesnem swidtd świata łmlhm, stwierdzenia kKiy rv' czesnego Kuuuiy. Te l e banalne udiidiue siwieiuzeuia ją jednak za sobą ważne dla nas pytanie czy w proce¬ sie nowoczesnej komunikacji nie zaciera się warstwa rytualna kultur, tak istotna dla prawdziwości relacji międzyludzkich. W każdych poszukiwaniach odbywa­ jących się na pograniczu teatru i innych form komuni­ kowania przyjmuje się, że mito-poetycki sposób widze­ nia świata jest bardziej autentyczny z punktu widzenia ekspresji osobowości. Odrzuca się tu socjologiczną me­ taforę „rola społeczna" jako fałszującą osobowość. - Zbigniew T a r a n i e n k o : Wcale nie jestem pewien, czy nie jest zupełnie odwrotnie, to znaczy, czy to co pan powiedział nie jest właśnie mitotwórczą interpretacją naszej cywilizacji - kulturową i naukową. Może czymś Czesław Robotycki: Trzeba zwrócić uwagę, że po­ wstaje pewien rodzaj nieporozumienia, gdy kulturę l u ­ dową rozumie się jako atrybut grupy społecznej. Jeżeli natomiast potraktuje się ją jako rodzaj struktury świa­ domościowej, która organizuje percepcję świata, a któ­ rej mechanizmem podstawowym jest myślenie o cha­ rakterze mito-magicznym lub mitologiczno-rytualnym, to można powiedzieć, że teatr „Gardzienice" świado­ mie lub instynktownie poszukiwał elementów tegoż funkcjonującego jeszcze mitu i żywego rytuału. Nato­ miast ciągle ciekawą kwestią z punktu widzenia antro­ pologa jest to, co mnie w Teatrze gardzienickim zawsze intrygowało Jest to teatr który działa w zgodzie z pew** ną myślą etnologiczną. Zakłada ona wspólną ludzką postawę wobec świata właśnie rytualno - mitolo giczna. Poszukiwanie elementów rytuałów poprzez nrzetamvwanie svtuacii obcości nie tvlko w Polsce ale również poprzez wyprawy dö Hucułów, Meksyku 201 423 O d lewej: Zbigniew Benedyktowicz, A n n a W y k a , Ireneusz Guszpit. Fot. Przemek Sieraczyński �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH innym były poszukiwania Staniewskiego i grupy m u to¬ warzyszącej, która rozrastała się i zmieniała. Niektóre poszukiwania były właśnie etnograficzne i rejestracyjne a część zespołu - dotąd istniejąca - szukała zupełnie czegoś innego. Myślę, że to było poszukiwanie źródeł i poszukiwanie prawdy przy widzeniu zafałszowania ca­ łej rzeczywistości. T o była droga Staniewskiego, jego poszukiwanie źródeł, to działalność życiowo-artystyczna niewątpliwie... wszystko, tego, co o „Gardzienicach" należy napisać, nie napisano, tylko że coś tu jest zafałszowane, że moż­ na jeszcze grzebać się w tym głębiej i coś ważnego od­ naleźć. Włodek się zgodził na to, żeby przez parę mie­ sięcy męczyć go rozmowami. T o było trudne: zaczął uciekać przede mną w różny sposób. Czesław Robotycki: T o nie ma konfliktu, sporu 0 życiu, o czymś innym, o prywatnościach. Pewne rze­ czy zostały wyjaśnione. Wielokrotnie pisałem o teatrze Pytania były zadawane wielokrotnie. Rozmowy się odbywały czasami do piątej rano, niezależnie od tego, że pora była jak najmniej stosowna. Ostatnio nawet nie rozmawiamy o teatrze, bo nie ma potrzeby. Tylko między nami! 1 moje zdanie na ten temat jest oczywiste. Dorzucę jed­ nak parę uwag. Uciążliwe odkrywanie tego, co jest ewentualną prawdą, prawdziwym stosunkiem między ludźmi, przy odczuwaniu wspólnoty jako czegoś bez¬ względnie koniecznego w czasie, kiedy jesteśmy między ludźmi, buduje „Gardzienice" cały czas, nawet w tej chwili. Bez tego ten teatr inaczej by wyglądał. Byłby ja­ kimś prywatnym eksperymentem, szaloną fantazją, ostatecznie czymś mało wartościowym. T o wspólnoto­ we poszukiwanie dawnych źródeł jest jednak bardzo szybko przekształcane ze względu na temperament Sta­ niewskiego. O n musi przetwarzać, przerabiać, wyciągać z tego esencję, budować nową strukturę - taką, która zostanie zaakceptowana w pełni jako dzieło artystycz­ ne. Właściwie - dąży do doskonałości w każdej realiza­ cji. I to jest piętno; jeżeli w tym wszystkim będzie jakiś drobny błąd, surowa reakcja Staniewskiego jest nie¬ unikniona. Cel artystyczny tworzy ostatecznie Gcir* dzienice" w każdym przypadku A czy jest to rytuał mi sterium czy teatr? Czy iest to nanrawde ważne? To tu Zbigniew T a r a n i e n k o : Natomiast nie było to świadome poszukiwanie od samego początku tego, co my dzisiaj nazywamy rytuałem czy misterium, tylko wynikło gdzieś po drodze. Była to nawet ucieczka od rytuału i droga k u życiu. Zabawa w poszukiwanie rytu­ ału i stworzenie tego rodzaju ceremonii była dokona­ na przez Grotowskiego wcześniej. Rytuał Apocalypsis cum figuris, można było powtarzać w nieskończoność, jako środek obrzędu, który narastał wokół sacrum. Po tym były techniki szukania nowego związku z przyro­ dą, sprawdzane po to, żeby dalej konstruować jakieś przedziwne rytuały. Jak spotkałem się z teatrem Sta­ niewskiego? Spotkałem się z teatrem Staniewskiego poprzez informacje dawane m i przez sąsiada i studen­ ta jednocześnie Leszka Kolankiewicza, który odwie­ dzał mnie czasem jeszcze pod koniec lat siedemdzie­ siątych. Ale odrzucałem poszukiwania Grotowskiego, to brzezinkowe udawanie odszukiwanie nie wiadomo czego rekonstruowanie Nie miałem zaufania do po szukiwań młodej grupy jakiejś kultury ludowej która iesr r a k a sama a k k i , l n r a neludowa nasza mieiska z tvmi wszystkim i wadami Przez lata nie oglądałem Pardonie" ale < * W ś n o d r o d z e z o h a r z y ł e m świetny spektakl Awwakumu. Po latach dopiero, poszukując śladów udanego poszukiwania teatralnego wykorzy­ stującego nowe źródła do książki, też po rozmowie z Kolankiewiczem spotkałem się ze Staniewskim. Naj­ pierw w Teatrze Studio potem w „Gardzienicach". Chodziliśmy dosyć dziwnie tutaj po drogach i po mie­ dzach, rozmowa odbywała się na spacerze. Obchodzi­ liśmy siebie wokół. Włodek wietrzył we mnie inteli­ genta z miasta, jakiegoś dziennikarza, który zacznie znowu jakieś niepotrzebne historie pisać, ja w n i m j u rodiwego chłopomana, który nie wiadomo po co robi wiejską kulturę. I tak to się wszystko zaczynało. Po paru miesiącach okazało się jednak, że nie jesteśmy tymi osobami za które braliśmy się na samym począt­ ku, ani „Gardzienice" nie Sc| W ogóle tym, za co się je bierze. Coś mnie zaczęło inspirować, żeby bardziej ten teatr poznać. Po przestudiowaniu całego archiwum i artykułów, które tam były, stwierdziłem, że mimo rai m o ż e n w h v r a d w e r s a r z a m i a l e l e n i e i z o s t a w i ć r n sn bie na drugą część Włodzimierz Lengauer: Ja rezerwuję sobie też prawo do powrotu do tego wątku, na który pan Staniewski udzielił m i już trochę odpowiedzi, który dalej mnie interesuje całkiem przyziemnie - po prostu bar­ dzo zawodowo; ta sprawa co z kultury antycznej, co ze starożytności dzisiaj i kto może jeszcze brać i jak bierze. I tu bardzo dziękuję za tę odpowiedź, ja bym tylko chciał powiedzieć zupełnie osobiście, że dzięki temu ja się spotkałem z „Gardzienicami" i dzięki temu, że pan I sięgnął do Apulejusza, wobec tego to był szczególnie dla mnie osobiście ważny wątek. A l e właśnie wracając do tego momentu mojego spotkania z „Gardzienica­ m i " który w t y m porządku chronologicznym miał sie tu jako pierwszy pojawić, to chciałem powiedzieć to co już kiedyś jakiejś okazji mówiłem la zostałem po raz pierwszy zaproszony do Gardzienic" z inicjatywy redakcji Dialogu" bo tam planowano dyskusie o Me tamorfLdch lak tu Jechałem to wiedziałem trochę o tym przedstawieniu ale właściwie niewiele Wtedzia- 202 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH i fem już wtedy to, że niektórzy moi koledzy twierdzą, że nie ma to nic wspólnego z tekstem. I muszę powie­ dzieć, nie wiem czy to odpowiada intencjom pana, pa­ nie Włodzimierzu, ale kiedy oglądałem ten spektakl to doszedłem do wniosku, że pan to odczytał znakomicie, co więcej, że pan jest Apulejuszem, jeśli tak to można powiedzieć. Włodzimierz Staniewski: T o chciałem panu pod­ powiedzieć właśnie. Tyle, że raczej zoślonym Lucju­ szem. Włodzimierz Lengauer: T o cieszę się bardzo, że trafiłem, właśnie to było moje wrażenie, którego potem może w dyskusji tak nie sformułowałem. Pan jest A p u ­ lejuszem. Włodzimierz Staniewski: N o raczej Lucjuszem. Włodzimierz Lengauer: N i e . Jeżeli Lucjusz jest także troszkę Apulejuszem, to prawda. Jadąc na ten spektakl myślałem o tekście głównie. T e n tekst mnie intrygował od lat i intryguje dalej. T e n tekst jest bo­ wiem dziełem człowieka o niezmiernie subtelnym wy­ kształceniu i subtelnym umyśle, myśliciela, platonika. I ten tekst mówi właśnie to, co by Pan mógł odpowie­ dzieć odpowiadając m i . O n mówi o tych rzeczach bar­ dzo ważnych, uniwersalnych i wielkich w sposób wyda­ wałoby się pozornie wulgarny, co zwłaszcza dobrze wy­ chodzi jeżeli czyta się po łacinie, bo przekład Jędrkiewicza nie jest może t u najbardziej trafiony. T o jest taka łacina fascynująca, czasem zresztą wymagająca stu­ diów żeby ją dobrze zrozumieć łacina vulgaris w tym właściwym sensie przymiotnika vulgaris z tego okresu I to jest pewien zabieg ze strony Apulejusza, zabieg świadomy. W sposób pozornie nawet nie prosty lecz prostacki jeśli tak można powiedzieć celowo i świado mie mówi o rzeczach wysokich i rzeczach subtelnych bo nrzez to chce właśnie coś powiedzieć chce coś skonfrontować T rllafecro właśniesrwierdziłem jeTApm^rzem stwierdziłem, że nan pan Włodzimierz Staniewski: Jednak raczej Lucju­ szem. Bohaterem wymyślonym, który odbywa podróż w nieznane. Włodzimierz Lengauer: Przepraszam, ale właśnie Apulejusz też tak sobie siebie wyobrażał. Włodzimierz Staniewski: Taka jest interpretacja postaci. Apulejusz był człowiekiem renesansu, jak by­ śmy dziś powiedzieli, człowiekiem, który należał do jed­ nych z najwybitniejszych postaci swojej epoki, człowie­ kiem nie tylko bardzo wysoko i w różnych dziedzinach wykształconym, ale również swego rodzaju dandysem tamtejszej epoki. Był ulubieńcem socjety i równocze­ śnie człowiekiem, który sprawował wysokie funkcje społeczne. Był eksperymentatorem, narażającym się prowincjonalnej elicie, ale równocześnie człowiekiem niezwykłej urody, za którym kobiety szły jak w dym. Żaden z tych opisów nie pasuje do mnie. C h ó r mieszany: (śmiech) Włodzimierz Staniewski: Był człowiekiem, które­ mu za życia stawiano popiersia, a jednocześnie prowo­ katorem, który prowokował z całą bezwzględnością i z pewnym można powiedzieć cynizmem, czego też bym sobie nie przypisywał. Był muzykiem, o czym nie pamię­ tamy i poetą. Ponad wszystko jednak był awanturni­ kiem i tutaj, gdyby szacowne gremium zechciało przypi­ sać m i tę cechę, to byłbym bardzo rad. Natomiast k i m jest Lucjusz? Lucjusz jest podróżnikiem, jest kimś kto robi wyprawy i kto jest człowiekiem nieposkromionej ciekawości. Ta ciekawość pcha go do wędrówek. To jest ktoś taki, kto później był w naszej literatutze Miko­ łajem Doświadczyńskim. Lucjusz odbywa podróż, spoty­ ka wieśniaków po drodze którzy opowiadają dziwaczne p > y P JH historie, potem wdaje się w awanturę z dziwnymi kobie­ tami które prokurują mu sytuację rodem z Rabelais w u l g a r nn aą i w vch k wvy n p i s z w vy m a l u ji z tLyi.11, KtLóUr iyycchn lniad dzisieiszei U^IMCJSZCJ wsi aż nadto. Nagle pojawia się coś, co Tomasz Mann nazywał kulisami czasu. W tym jest jakieś pęknięcie i pojawia się rzeczywistość oniryczna. Ta rzeczywistość oniryczna powoli staje się rzeczywistością mityczną. To jest obraz człowieka, który z powodu ciekawości dopro­ wadza do sytuacji ekstremalnej, granicznej. Do kulminanty, która jest momentem poczęcia mitu. Co najbardziej interesujące, to nawet nie momenty kulminacyjne u Apulejusza, np. zamiana w osła, tylko że to wszystko prowadzi nas do obrzędu, do rytuału i do misterium. X I Księga, to pęknięcie rzeczywistości pro­ zaicznej eezvstencii niższeeo rzędu to pękniecie pro¬ wadzi nas do sytuacji obrzędowej, dó misteriów i do mi- l rl2' i nSrili n r ^ L Wo toloaii T taka wierze iest knlrura ludowa W kulturze ludowej mamy do czynienia z takimi procesami, w któ­ rych struktury życia powszedniego struktury zjawisk niższego rzędu w dziwny sposób nagle są przełamywane i prowadzą nas do rzeczywistości wyższego tzędu do rzeczywistości albo onuycznej, albę mitologicznej. I te­ raz tak, artysta ma do wyboru, albo potraktować ten rodzaj wędrówki podobny wędrówce Apulejusza jako materiał do interpretacji uwspółcześniającej literaturę starożytną, autentyzujący ją i poprzez tą literaturę po­ zwalający interpretować „dzisiejszość". Albo sięgać do tych sfer, które prowadzą nas do rzeczywistości mitolo­ gicznej. Ta konfrontacja dwóch światów zawsze była dla mnie sprawą najważniejszą. Mitologia jaka nam jest 203 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANGOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH Siedzą od lewej: Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Czesław Robotycki, Włodzimierz Staniewski. Fot. Przemek Sieraczyński dana to mitologia starożytnej Grecji. I nawet jeśli mó­ wimy o naszej mitologii słowiańskiej, to tak czy inaczej musimy w ostatecznym rozrachunku wylądować w m i ­ tologii śródziemnomorskiej. Czesław Robotycki: Można ad vocem jedno słowo tylko, jedno zdanie komentarza? Jednak jaki trzeba mieć rodzaj świadomości metatekstowej, żeby to wszystko robić i w ten sposób odczytywać. Dla mnie dowodem na to jest język pojęć i kategorii kulturo­ wych, jakich użyłeś do opisu sytuacji Apulejusza. Mó­ wiłeś o człowieku renesansu, o Doświadczyńskim i i n ­ nych. A więc jednak to wszystko przez naszą metatekstową kulturę musi być przefiltrowane. Bo gdy mówi­ my, że droga naturalna powinna być pozbawiona metatekstowego języka, to jest to wielka złuda. Nie można opisać świata za pomocą jednego języka. Opis to nie­ ustanny przekład. Włodzimierz Staniewski: Może zdziwicie się Pań­ stwo jeżeli powiem, że u początku każdego naszego spektaklu zawsze stoi książka, literatura. Zawsze stoi l i ­ teratura, zawsze stoi określone dzieło literackie. I cały wysiłek sprowadza się do wpisania w to dzieło własnych doświadczeń. Oczywiście można dzieło literackie inter­ pretować w teatrze, ale mój stosunek do sztuki, do rze­ czywistości jest taki jak stosunek Apulejusza. To zna­ czy, uważam, że artysta nie ma prawa, jeżeli mogę sobie pozwolić na dogmatyczne stwietdzenie, nie ma prawa I powoływać utwotu jeżeli nie przepuści go przez siebie. Stąd te Wyprawy. Najpierw literatura - czytanie litera­ tury a potem doświadczenia - życiowe doświadczenia. Krystyna Bartol: Chciałabym powrócić do tego wątku, który pan doktor Benedyktowicz zaproponował jako pierwszy punkt naszej dyskusji, naszej rozmowy. Moje kontakty z „Gardzienicami". Państwo wypowia­ dają się obszernie na ten temat, wspominają, przypomi­ nają sobie pierwsze kontakty. Ja powiem bardzo krót­ ko, bo też te kontakty są bardzo krótkie. A l e na po- j czątku chciałam sprostować wypowiedź pana profesora Lengauera, który sobie przypisywał najkrótszy staż tych kontaktów. Otóż ja się upomnę o własną osobę, jako że po raz pierwszy dziś jestem w Gardzienicach. A jeśli chodzi o pierwszy kontakt z „Gardzienicami", wiąże się on z nazwiskiem Rychłego Macieja I bardzo żałuje że oan Maciej Rychły gdzieś zniknął ale myślę że nie miałby nic przeciwko temu gdvbvm orzypomniała te pierwsze kontakty T o był kwiecień 1999 roku o ile Pamiętam kiedy pan Maciej Rychły zadzwonił dómnie z prośba o'mój przekład z greki na iezvk polski trakti tu Pseudo-Plutarcha o muzyce. T o był właśnie okres 204 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH gdy pan Maciej pracował nad rekonstrukcją muzyki do Metamorfoz. I ten pierwszy kontakt był taki: próbowa­ liśmy się umówić na jakiś termin i ja wyznaczam godzi­ nę i pamiętam (myślę że pan Maciej za złe m i tego nie będzie miał, że to powiem), mówi: „Dlaczego pani się chce umawiać na konkretną godzinę, to jest takie stre­ sujące." W końcu do spotkania doszło i moją pierwszą myślą było: to interesujący ludzie, którzy podchodzą tak inaczej do sprawy, w świecie terminów, których trzeba dotrzymywać, mówi m i , że to takie stresujące. Spotkaliśmy się, książkę przekazałam; potem był paź­ dziernik - Kraków i zobaczyłam, usłyszałam Metamor­ fozy. Można by zapytać, jakie wrażenie. Ja bym tu chciała powiedzieć, panie Włodzimierzu, że to nie było tylko wrażenie, to pewnego rodzaju porażenie, jakiego słucHacz doznaje patrząc oglądajcie ten spektakl. A l e na temat tej muzyczności, duchowości, czy ruchu m u zvczne2fo jaki generuje ta TTiLizvka w sensie i somatvcz ' i duchowym oraz pewnej zbieżności która misie od razu narzuca iako osobie czyfaiacei teksty greckie mówiące właśnie na temat działania muzyki na ciało i duszę. Jeśli państwo pozwolą to więcej powiedziała¬ bym o tym jutro. demii Muzycznej. Dzięki istnieniu współczesnej trans­ krypcji nutowej udało m i się doprowadzić do urucho­ mienia akompaniamentu i śpiewu, ale już taniec oka­ zał się trudnością nie do pokonania. Oczywiście zwra­ całem się do wykładowców ze szkoły muzycznej, Wyż­ szej Szkoły Muzycznej wówczas chyba jeszcze. Nie po­ dejrzewam żeby, tzn. - nie śmiem podejrzewać, żeby przyczyną był brak kwalifikacji, ale na pewno wiązało się to za świadomością trudności przedsięwzięcia. M i ­ mo pomocy i zaangażowania kilkorga profesorów by­ łem skazany na zaprzestanie eksperymentu. Tymcza­ sem tutaj zobaczyłem to ożywione i to ożywione z dużą dbałością, moim zdaniem, również o detale. W warsz­ tatach niestety nie w pełni uczestniczyłem, ale z tego co czytałem wiem, że państwo przeszli bardzo szczegó­ łowe studia nad gestem zapisanym czy odmalowanym w zabytkach antycznych. T o wszystko tutaj było widać i nrzestałem sie wówczas dziwić że państwo siegaia DO różnych autorów różnych soecialistów Tak samo zo nentowałem sie ńa miejscu turni że książka o którei istnieniu może parę osób w Polsce w ogóle wiedziało, mianowicie Ancient Greek Musie Westa — jest tutaj u Państwa w kilku egzemplarzach w księgozbiorze. Co więcej, dokładnie przestudiowana, przetrawiona. Jerzy D a n i e l e w i c z : Chciałbym również podjąć wą­ tek autobiograficzny, ale oczywiście w związku z „Gardzienicami" i z charakterystyką pewnego aspektu, któ­ ry dał się już wtedy zauważyć. Otóż niespodziewanie otrzymałem zaproszenie do wystąpienia z wykładem w Akademii gardzienickiej na początku 1998 roku. I tak trochę intuicyjnie, byłem tam bowiem zaproszony głównie jako autor Liryki starożytnej Grecji, wybrałem temat Liryka grecka z perspektywy wykonawczej. Przyje­ chałem tutaj i już po pierwszych zdaniach zorientowa­ łem się, że odbiór tego mojego referatu jest zupełnie i n ­ ny niż w gremiach, przed którymi dotychczas występo­ wałem. Po prostu państwo przyjmowali moje wystąpie­ nie, jakby to powiedzieć, bardzo osobiście. Widać było osobiste zaangażowanie, zaciekawienie różnymi aspek­ tami technicznymi. Nie zawsze byłem w stanie odpo¬ wiedzieć chociażby z braku materiału ale również z własne niewiedzy na wszystkie pytania. Przestałem sie dziwić temu zainteresowaniu i temu praktycznemu Pomijam całą wizję artystyczną i zamysł reżyserski, potraktowanie źródła literackiego. A l e już w tym jed­ nym wycinku widać Państwa niesłychanie rzetelne, a równocześnie twórcze podejście. nachyleniu « ł v t e m s a m e m d n i a w i e c z o r e m „irzałem no raz n i e r w L wówczas Lii niezwykłei Metamorfoz n r a r v 'ożywienia ParWwo d o k o ' mnzyti crerkieT A więc ożywienia i słowa, iigestu, i tańca, i ś p i e w Czyli właściwie tego, co jest chyba jedną z najtrudniej­ szych rzeczy do uzyskania. Zrozumiałem, jaką strasznie ttudną drogę państwo wtedy musieli mieć za sobą. Ja miałem taki bardzo skromny epizod w Poznaniu, gdy usiłowałam zainscenizować najlepiej zachowany doku­ ment muzyki greckiej, mianowicie Pean delficki Limeniosa, z pomocą studentów filologii klasycznej i A k a ­ A n n a W y k a : T o jest takie ad vocem, które miało być ze dwadzieścia problemów wcześniej, ale ponieważ tak gęsta już jest ta rozmowa, może troszeczkę zróbmy ją na moment lżejszą. Po pierwsze kiedy pan Włodzi­ mierz Staniewski używa terminu artysta, to tutaj z ko­ lei ja bym bardzo lubiła jeden przymiotnik. Państwo udowodnili, że jest on konieczny w tym przypadku. Nie wystarczy powiedzieć: artysta. Włodek powiedział dwa razy „artysta musi zdecydować tak, tak, tak". Nie, nie artysta. Myślący artysta. T o jest pierwszy komentarz. Drugi jest taki, że wtedy kiedy szanowny pan redaktor przyszedł na Senatorską, to ja wtedy z niej uciekłam. I to był chyba jedyny przypadek, kiedy „Gardzienice" były w Warszawie, a ja nie byłam na ich spektaklu. Przyszłam: wtedy Włodek usiłował zrobić przestrzeń nadająca sie do /\.\vvoo}iMTi\ci z teso korytarza Pałacu Prymasowskiego na Senatorskiej Mieszał takie czarne olbrzymie płachty. Mnie to sie wydawało absolutnie nie do zniesienia snekfakl w tych warunkach aczkol wiek rozumiałam że nrzviał konwencie skoro sie nokazuje kulturę polską, pokazują się tak zwane najlepsze polskie teatry w Warszawie podczas Spotkań Teatral­ nych, no to trzeba zrobić co się da, by pozostać sobą w takich sztucznych warunkach przestrzennych. Dla­ czego to mówię? Bo jedna z najistotniejszych rzeczy zo- 205 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH stała już tu wcześniej powiedziana. Metoda pracy „Gardzienic", to jest M E T O D A , proszę Państwa, same du­ że litery. T o znaczy, że zazwyczaj, normalnie, trzeba by­ ło tutaj, do „Gardzienic", przyjechać, tak jak Irek po­ wiedział, trzeba było się pofatygować. Co nie wszystkim ludziom się chciało. Tak zwanej „watszawce" na ogół się nie chciało. Dopóki się nie stała grupa modna i sno­ bizmem warszawskim było znać spektakle „Gardzie­ nic", wszystko jedno czy się rozumiało cokolwiek z te­ go czy nie. N o tak. Bo to było i jest spotykanie się z ludźmi, wymiana doświadczeń człowieka z człowie­ kiem, człowieka się uczenie. I zarówno trzeba było zro­ bić ten krok, zaryzykować i przyjechać tutaj, jak też ktoś mógł pójść, tak jak ty mogłeś pójść czy ileś osób mogło pójść na Wyprawę. Mnie t u nie było, jak poli­ czyłam, pięć lat; z powodów losowych niestety nie mo** głam tutaj przyjechać. N o ale na szczęście mogłam sie spotkać w takich umownych warunkach jak Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. T o jest bardzo waż ne wędrówka wynrawa Doznawanie nrzez wedrowa' nie W D i a W J n rprzeu z e d idty lary zostało dosiad' nie. w „i^idiogu zosidio onisane opisane uoswiau czenie Wyprawy przez pewnego młodego człowieka Może jutro o tym opowiem, ponieważ to jest bardzo specyficzne doświadczenie uczestnictwa w spektaklu Awwakuma, nie w gardzienickiej kaplicy, tylko w klombie, gdzie tkwiłam. I może to był jeszcze ciekaw­ szy spektakl niż ten, który był w środku kaplicy, ponie­ waż mogłam się skoncentrować wyłącznie na głosach i dźwiękach, czyli wsłuchiwać się w struktutę muzycz­ ną niż być rozpraszanym przez działania aktora. Jeszcze jedną chciałam rzecz powiedzieć. Ja muszę się trochę wytłumaczyć z tej dziecięcej chotoby socjologiczności. Powiedziałabym, to jest taka dziecięca choroba zawodowości. Gdy człowiek startuje w zawodzie jakimś, to stara się być właśnie taki: a to socjolog, a to ktoś tam. Dzisiaj staram się w ogóle nie używać tego słowa, jeże­ li już to socjolog kultury. T o czego bym się bała jutro, to żebyśmy się dzielili na dyscypliny. Takie niebezpieczeń¬ stwo zawisło, wydaje m i się, nad nami. Kiedy powie­ dzieliśmy że musimy postawić sobie jakieś granice Oczywiście w każdej rozmowie wstennie mu.sim.v DO'* stawić sobie jakieś granice. A l e akurat to jest takie mieisce które świetnie pilnuje granic wtedy kiedy t r z e L i c h pilnować A jeżeli robi sie jakieś sztuczne ba wiedzmy, że chodzi o aktorstwo o r g a n i c z n e . Orga­ niczne tzn. takie, które przekracza dualizm duszy i cia­ ła. Termin: psychosomatyczny nie wydaje m i się wy­ starczający dla słownego zbadania tego, nad czym od lat pracujecie. Dariusz Kosiński: W tym szacownym gronie czuję się trochę dziwnie - jak żółtodziób. To, co Państwo mówicie o pierwszych latach „Gardzienic" jest dla mnie już tylko legendą, niemal mitem. Ja tu po raz pierwszy przyjechałem zaledwie trzy lata temu, ze spo­ rą świadomością tego, gdzie i po co jadę. Nie była to Wyprawa w Nieznane, ale bardziej wycieczka do te-1 atru. Przyjechałem jako widz, ciekaw, jak to, co oglą­ dałem w innych warunkach, funkcjonuje w swoim na­ turalnym środowisku. I na tej pozycji widza w pewnym sensie nadal pozostaję. Jestem cały czas człowiekiem z zewnątrz, odczuwającym zarazem (żeby już sprawę osobistych relacji do końca wyświetlić) OWO Z ZC' wnątrz" jako rodzaj niespełnienia. Patrząc na „Gardzienice" odczuwam bowiem zawsze swoistą zazdrość i żal, że nie dane m i było od początku uczestniczyć w czymś tak istotnym i szlachetnymA l e dyskomfort mojej obecności wśród Państwa ma też inną nieco ptzyczynę. Otóż jestem w tym gro­ nie osobą dziwną także z racji swego zawodu i swej pasji zarazem - ja bowiem zajmuję się historią teatru i to teatru XIX-wiecznego, mieszczańskiego, który uwielbiam. Zbigniew Benedyktowicz: T o co pan tu robi? Włodzimierz Staniewski: Ale, żeby ono było kom­ pletne to trzeba by powiedzieć psychosomatyczny. Dariusz Kosiński: N o właśnie - co ja tu robię? Od­ powiedź wcale nie jest taka trudna - szukam żywego teatru. I m lepiej poznaję teatr mieszczański - wciąż przez wielu uważany za „normalną" (to znaczy stano-! wiącą normę dla innych) formę teatru - tym wyraźniej widzę, że był on tak ściśle związany z przekonaniami i wartościami swego czasu, że jego istnienie poza nim jest fikcją. Bardzo istotne funkcje społeczne, które te­ atr ten pełnił, przejęły inne dziedziny sztuki i rozrywki. I teraz ważne pytanie - czy śmierć tego teatru „normal­ nego" oznacza śmierć teatru w ogóle? Dać na nie od­ powiedź może tylko spotkanie z teatrem żywym, to zna­ czy zaspakajającym prawdziwe, głębokie potrzeby ludz­ kie. Ja taki teatr znalazłem w Gardzienicach. Znała-!* złem tu teatr który nie tworzy dzieł do kontemplacji który żyje z dala od kultury Panteonu" który wynika' z życia i w życie z powrotem wchodzi lest wiec zarazem czymś wiecei niż rearr - iesr snosobem na nrzekrocze nie, przeniesienie się. A n n a W y k a : N o to już nie wdawajmy się, bardzo proszę, bo to rzeczywiście jest długa, długa debata. Po­ Wiele Państwo t u mówili o pracy naukowej, wiedzy.I Ja chciałbym natomiast powiedzieć, że dla mnie do¬ świadczenie spotkania z „Gardzienicami" jest czymś :u nery ro iesr bardzo niedobrze I okronnie sie cieszę że u s h L ł a m od f i l o l o g klasvrzneao n i e zawiodłam sie n a f L l T k i l ! ™ n o k k i m nrófesorze „słyszałam term^soma^ 206 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH pełnie innym. W październiku, przed jednym z krakow­ skich spektakli Metamorfoz spotkałem znajomego i n ­ formatyka zaciągniętego na przedstawienie przez na­ rzeczoną, który pytał mnie z niejakim lękiem: „Słuchaj, czy ja coś w ogóle zrozumiem?". Jego obawy były oba­ wami człowieka przyzwyczajonego do tego, że biorąc udział w „wydarzeniu kulturalnym" powinien podej­ mować określony wysiłek umysłowy. Po przedstawie­ niu spojrzałem na niego i muszę powiedzieć, że chyba po raz pierwszy w życiu widziałem kogoś w stanie tak organicznego zachwytu. T o po prostu z niego promie­ niowało. I dla mnie to właśnie jest zasadnicze doświad­ czenie „Gardzienic". Zbigniew Taranienko: Właśnie, późno i jutro moż­ na zapomnieć, a chcę powiedzieć coś jako adwersarz koncepcji Włodka misterium i rytuału, który się tutaj organicznie wplątał. Czy X I Księga Złotego Osła czyli Metamorfoz musiała kończyć to dzieło? Można to było zakończyć inaczej. Gdyby książka była napisana wcze­ śniej, deus ex machina pojawiłby się i wszystko szybko rozwiązał, jak to robiono w teatrze greckim. Misterium nie wynika z tego, iż całej sytuacji nie da się rozwiązać inaczej. Można ją rozwiązywać na przykład poprzez cud. Cud jest zupełnie czymś innym niż misterium. M i ­ sterium jest drogą do czegoś, co otwiera jakąś nową perspektywę, a cud jest rezultatem działania sytuacji oczywistej choć ponadnaturalnej — zastanej, gotowej tradycji. Poprzez cud albo magię też rozwiązuje się wie­ le problemów w kulturze ludowej. W całości mniema­ nie że misterium wynika z akcii to lekkie nadużycie interoretacyine Takie Doszukiwania zależą od różnicy miedzy kultura statyczna i dynamiczna sa uwarunko wane wtuacia kiedy rradycia iest i kiedy iakieiś trądy' riisienoszukuie Tn, wybór czysto artystyczny a nie ko n e r z n n ś ć W rżna Tak było n e w n i e w ńrzynadkń Apulejusza, który był w sytuacji poszukującego, coś bu¬ dującego. Był wykształconym człowiekiem, a Afryka była ważną prowincją wtedy w Cesarstwie. Jednak był stamtąd, skądś czerpał. Może też magię od Numidów? A misterium Izydy jest z A f r y k i , z Egiptu. W kulturze ludowej, załatwia się to przy pomocy cudu, a nie miste­ rium. Włodzimierz Staniewski: T o bardzo ciekawe spo­ strzeżenie. Tyle tylko, że o ile pamiętam, w starożytno­ ści, nawet do drugiego wieku, nawet trochę dalej w ogóle nie istniało pojęcie cudu. T o „wymyślili" chrześcijanie i to się bardzo długo cukrowało, to się bardzo długo kształtowało. Zbigniew T a r a n i e n k o : A l e analogicznym, wcze­ śniejszym rozwiązaniem - jak cud - był też deus ex ma­ china, który zjawiał się w końcu dramatu. W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Tak. Oczyszczenie, stworzenie sytuacji przejścia, transgresji mogło się od­ bywać tylko i wyłącznie przez misteria. Ja mówię o tym, co jest w Apulejuszu i co ja próbowałem przyjąć jako wskazówkę. Ostatnia scena Metamorfoz jest swego ro­ dzaju repliką X I Księgi z Apulejusza. Tomasz K u b i k o w s k i : Dobrze, skoro na mnie ko­ lej, to wątek autobiograficzny jest następujący: ja po raz pierwszy byłem tutaj dziesięć lat temu, chyba w czerwcu. Wtedy Carmina Burana były bardzo świeżą rzeczą, od niedawna pokazywaną publicznie. Awwakum, którego do tej pory nie widziałem, był pokazywa­ ny wraz z nimi, w pierwszej części wieczoru. Drugi raz natomiast byłem t u dopiero jesienią 1997, kiedy po raz pierwszy pokazywane były publicznie Metamorfozy. Tak się więc składa, że z tymi trzema przedstawieniami „Gardzienic" po raz pierwszy zetknąłem się właśnie t u ­ taj. Potem widziałem je jeszcze kilkakrotnie, w różnych miejscach i coraz bardziej cieszyłem się z tego pierwsze­ go zetknięcia: do dzisiaj jestem przekonany, że Awwakum w tej ciasnej kaplicy i Carmina w sali na dole, z ko­ niem na początku - to wydarzenia, których nie da się gdzie indziej w pełni powtórzyć. Wtedy, dziesięć lat te­ mu te przedstawienia wzbudziły mój czysty zachwyt i pamięć o n i m zachowałem bardzo wyraźnie. Natomiast o czym bardziej warto by pewnie powie­ dzieć, to o potrzebie dystansu, którą równocześnie po­ czułem. Czułem, że jakkolwiek to wspaniale, powinie­ nem zachować spojrzenie z zewnątrz, nie dać się wcią­ gnąć za mocno w tę orbitę. I znów, jeśli by w miarę sprawnie próbować wyłożyć tego przyczyny, to były chyba dwie, i o obydwu Państwo już napomykali. Pierwsza, to wspomniane przez pana Taranienkę spoj­ rzenie „przez Grotowskiego". Tak się składa, że od dziecka wychowałem się bardzo blisko Grotowskiego i Laboratorium: można rzec, że to była dla mnie pierw­ sza zastana w życiu rzeczywistość teatralna. Wyrosłem w tej surze 3. z kolei potem, kiedy jeździłem tam w wie­ ku nastoletnim, mogłem bardzo wyraźnie i bardzo, w jakimś sensie, boleśnie obserwować przekwitanie teeo mieisca W roku 1981 kiedy byłem tam na stażu to już sie naprawdę 'skończyło śmierć Antoniego łahoł k o w s k i e J uświadomiła to'wszystkim dobitnie I te z kolei doświadczenia wzmocniły mói naturalny przy y j y y y dojrzewaniu odruch Z jednej bowiem strony były to doświadczenia formujące i wpływające na całe dalsze życie: mogę z pełną jasnością powiedzieć, że się w życiu zająłem teatrem przez Laboratorium właśnie. A l e z drugiej strony - miało się ochotę od tego odejść, wy­ rosnąć z tego, w czym się od dziecka tkwiło i poszukać czegoś innego, pójść jakoś dalej. W związku z tym czu­ łem dystans do pewnej aury, czy do wielu haseł, które obracały się w powietrzu, do mówienia o źródłach, 207 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH o w s p ó l n o c i e , o t y m żeby b y ć j a k i m się jest c a ł y etc... klu m i a ł e m p o c z u c i e , że m o ż n a się t ę d t o g ą w j a k i ś ślepy m e l o d i e s ą siłą n a p ę d o w ą . I n s p i r u j ą r u c h i gest aktor­ d r u g a rzecz p r z e d dziesięciu l a t y , t o w s p o m n i a n a i m p i e r w s z y m s k o j a r z e n i e m b y ł o : t o j e s t p r z e c i e ż t o sa­ przez panią wrażenie, profesor że patrząc Wykę w aura stronę siłę k ó ł z a m a c h o w y c h i dalej: „Muzyka, ski". I otóż k i e d y przeczytałam t y c h k i l k a wyrażeń mo­ zaułek zapuścić. D a l e j je zresztą m a m . A posiada snobizmu. Miałem „Gardzienic" widzę mo, co wyczytałam z Gadary, ostatnio filozofa greckiego w tekście z kręgu Filodemosa epikurejskiego, przede w s z y s t k i m plecy wyznawców, którzy stoją m u ­ k t ó r y p o j m u j e m u z y k ę w sensie t a k i m b a r d z o ptzyjem- r e m i w c i s n ą ć się między n i c h n i e sposób. Straszne p o l ­ nościowym, skie k a p l i c z k a r s t w o . O d s t r ę c z a j ą c e . działa A zatem zachwyt i potrzeba dystansu. Rozdwojenie. h e d o n i s t y c z n y m , czy wręcz wyznaje przyjemnościowy b y m powie­ aspekt obcowania z muzyką jako jedynie potrzebny i właściwie jedynie Z b i e g i e m l a t t o się u t a r ł o i o d p e w n e g o czasu b y w a m możliwy. A l e w s w o i m traktacie o muzyce t u znacznie z a j m u j e się także p o g l ą d a m i , k t ó r e zwalcza, poglądami częściej. stoików Zbigniew Benedyktowicz: P o n i e w a ż p o r a j e s t j u ż p i ę t n a ś c i e p o pierwszej p r o p o n u j ę , żebyśmy się u m ó w i ­ które sa z a d z i w i a j ą c o zbieżne z t y m czego k w i n t e s e n c j ę m a m y ' w t e j k s i ą ż e c z c e p r o m o c y j n e j pły­ ty I o t ó ż w y d a j e m i sie że w a r t o b v Drzvtoczvć iż n i e t y l k o o d c z u c i a a k t o r ó w t w ó r c ó w • kilka t y c h słów z t r a k t a t u Filodemosa o muzyce by Jokazać li j u t r o n a dziesiątą piętnaście. • Filodemos r e ż y s e r a gar' d z i e n i c k i e g o s p e k t a k l u są t a k i e j a k i e s ą N i e t y l k o oni • o d c z u w a j ą , iż t a m u z y k a , k t ó r ą t w o r z ą , o d t w a r z a j ą re­ Zbigniew Benedyktowicz: Państwa w drugim dniu Chciałbym powitać naszego s p o t k a n i a i przypo­ m n i e ć sygnalizowane wczoraj zagadnienia. A m i a n o w i ­ cie wątpliwości, c o d o możliwości r e k o n s t r u o w a n i a t r a ­ dycji, czy w c h o d z e n i a w świat a n t y c z n y a l b o świat t a k zwanej autentycznej k u l t u r y ludowej. Kwestia p o w r o t u do źródeł. Z a c h ę c a ł b y m również P a ń s t w a d o p o d e j m o ­ wania wątków krytycznych. Krystyna Bartol: Wypowiadając uwag na temat moich kontaktów, wczoraj kilka niewielkich w su­ mie, z „ G a r d z i e n i c a m i " , i dzieląc się m o i m i wrażenia n a temat oglądanego spektaklu Metamorfoz zapowiedzia­ ł a m , że c h c i a ł a b y m p o d z i e l i ć s i ę z p a ń s t w e m kilkoma refleksjami dotyczącymi tych r e k o n s t r u o w a n y c h melo­ dii, śpiewów które m a m y okazję wysłuchać podczas spektaklu. I chciałabym też nawiązać k r ó t k o d o p e w ­ n y c h t e k s t ó w a n t y c z n y c h , k t ó r e w y d a j ą m i się t u t a j za­ s k a k u j ą c o zbieżne z wizją muzyczności, j a k ą towały „Gardzienice" d o p e w n y c h myśli, zaprezen­ idei, które zdołałam wyczytać z t y c h antycznych tekstów. M i a n o ­ wicie w gardzienickim spektaklu muzvlca czv leoiei zasteouie dyskurs słowny metafizycznej opowieści muzvcznosc wędrówce Metamorfoz dominuje ta. m u . z v c z n . o s c Muzyczność bohaterów która towarzysząca Apulejuszowej M u z y k a i l u s t r u j e t ę o p o w i e ś ć ale jest r ó w - nnrześnie w a r t o ś c i ą a u t o n o m i c z n a sama w s o b i e d z i e Iri dźwiękom wykreowanym nrzez n a n a Macieia rhłeao i z r e a l Z y a n y m L e z twórców snektaklu ClllCgO 1 ZlcdllZOWdliyill piZcZ chciałabym wyjść o d tego do LWUILUW płyty k o m p a k t o w e j rejestrującej Metamorfozy przeczytałam Rv' la dźwięk dołączonej spektaklu d w a arcyciekawe zamachowych warunkuje t a m u z y k a w p r a w i a w r u c h , t w o r z y gest, takie a me inne zachowania sceniczne. U t o z p o z w o l ę s o b i e z a c y t o w a ć k i l k a t a k i c h b a r d z o zna­ m i e n n y c h z d a ń p r z y t a c z a n y c h przez F i l o d e m o s a , to poglądy stoika Diogenesa Synopy, a są który powiada w t e n s p o s ó b : „ M e l o d i a z n a t u r y o d p o c z ą t k u , zawieta w sobie c o ś co w p r o w a d z a w r u c h , w ruch . Po grecku kinetikon, coś co wprawia t e n element ruchowy. „ M e l o d i a j e s t c z y m ś c o z n a t u r y w p r a w i a w r u c h i po­ b u d z a d o d z i a ł a n i a . Z m e l o d i ą s p r a w a m a s i ę t a k samo iak z o m i e m ny samo że z n a t u r v iest zdol' g d y ż Dosiada z a n a l a i a c a n a t u r ę Tak m e l o d i a z d o l n a iest d o w m a w i a n i a w r u c h PHVŻ ° „Z 7 o którvm mówimv do zanalania natury r JL„ rzeczy i„ J n posiaaa , 7 element ten wnrawianl element wprawiam w r u c h , w ł a ś n i e kmetikon . 1 d a l e j U i o g e n e s p o w i a d a z ten e l e m e n t n a t u r a l n e j r u c h i w o s c i , c z y j a k k o l w i e k to n a z w i e m y , w m u z y c e , w m e l o d i i d z i a ł a n a o b i e stery ludzkiej tożsamości chciałaby pewnie n a ciało ode mnie działanie somatyczne I te d w aaspekty cielesnym ( t u p a n i profesor Wyka usłyszeć sformułowanie ) i d z i a ł a n i e n a d u c h a właśnie. c i e l e s n y i d u c h o w y , r u c h w wymiarze i ruch w wymiarze duchowym, t o t e dwa n u r t y , d w i e s p r a w y , d o k t ó r y c h b a r d z o w y r a ź n i e powra­ j c a j ą a u t o r z y a n t y c z n i i p o d k r e ś l a j ą , iż ó w e l e m e n t kme-1 tikon j e s t t y m , c o w m u z y c e n a j w a r t o ś c i o w s z e , t y m co s t a n o w i w ł a ś c i w i e o i s t o c i e n a s z e g o k o n t a k t u z muzy¬ opcK-ldRlu. Jd iż w k s i ą ż e c z c e k o n s t r u u j ą - j a k k o l w i e k t o n a z w i e m y p o s i a d a m o c kol zdania, ką, o istocie naszej p e r c e p c j i m u z y k i . I daje Diogenes szereg p r z y k ł a d ó w , k t ó r e m y ś l ę , że w a r t o t u t a j króciut- I ko przypomnieć. N a potwierdzenie tego cielesnego | a s p e k t u r u c h u , w p r a w i a n i a w r u c h , p r z y t a c z a przykład, mówiąc, że w y s i ł k o w i f i z y c z n e m u żeglarzy, żniwiarzy, k t ó r e o d razu skojarzyły m i się z p e w n y m i m y ś l a m i p o d ­ t y c h którzy tłoczą w i n o i w i e l u i n n y c h , którzy wykonu­ j ę t y m i przez t e k s t y g r e c k i e . M i a n o w i c i e p r z e c z y t a ł a m ją uciążliwe prace o d n i e p a m i ę t n y c h w s ł o w i e w s t ę p n y m p a n a R o d o w i c z a , iż m u z y k a s p e k t a ­ niewykształconym, 208 nieobeznanym czasów, ludziom z m u z y c z n y m i teo �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH riami towarzyszą melodie różnych instrumentów. W wodowaniu statku na przykład przygrywa się na aulosie, gdyż melodie potrafią wprawić w ruch, rozumia­ ny czysto fizycznie właśnie, potrafią pobudzić do dzia­ łania. Choć przeciwnicy tej teorii twierdzą, że to nie pobudzanie do działania, nie wprawianie w ruch tylko przyjemność, którą odczuwają trudzący się i łatwiej i m w jakiś sposób wykonywać te trudne zadania. A jeśli chodzi o ruch duchowy, że tak powiem, to podkreśla i Filodemos, i stoicy, że ten ruch duchowy jest może jeszcze ważniejszy i podaje jeszcze jeden przykład. Do­ wodem takiego działania ma być historia jakiegoś ma­ larza, któremu udało się uchwycić podobieństwo mo­ dela w większym stopniu wtedy, gdy jego twórczej pra­ cy malowaniu towarzyszyła muzyka Ponieważ ta mu¬ zyka oddziaływała na jego duszę, zmieniała jego nastro* ie Dozwalała mu na tvm poziomie duchowym bardziei doskonale stworzyć dzieło A wiec melodie w ooini ludzi antyku miały poruszać dusze niezależnie czy było ro oceniane nnzvrvwnie czy negatywnie Platon nrze prźecięż nnwiedział Muzyka jest niebezpieczna bo potrafi Doruszvć te struny duszy rzłnwieka które nigdy drgać nie powinny". T o zdanie powtarzają późniejsi teorety¬ cy bardzo często. Melodie wprawiają w ruch bardziej aniżeli słowa, bo słowa - powiadali starożytni - są pro­ duktem rozumu. A muzyka i ruch, który ona powodu­ je jest alogos, jak to określano, nie podpada pod działa­ nie rozumu. Percepcja muzyki to poddawanie się r u ­ chowi, gest, który wywoływany jest poprzez melodię należy do tej sfery nierozumowej, uznawanej przez nie- • Tomasz K u b i k o w s k i . Fot. Przemek Sieraczyński których starożytnych za sferę doskonalszą w muzyce, to co nazywano autofyest ajsthesis czyli postrzeganie natu­ ralne. 1 muzyka właśnie poprzez to postrzeganie natu­ ralne miała uruchamiać naturalne predyspozycje czło­ wieka. I te poglądy wydają m i się, jak powiedziałam, za­ skakująco zbieżne z państwa odczuciami - muzyka to koło zamachowe, muzyka posiada moc przenoszenia, muzyka posiada tę umiejętność, jeśli tak można powie­ dzieć, moc wprawiania w ruch. I po obejrzeniu Meta­ morfoz, po usłyszeniu tego, nazwę to, konglomeratu melodii, konglomeratu nastrojów jakie zaprezentowa­ no muzyką w Metamorfozach, te nastroje, którym pod­ dają się i protagoniści spektaklu i myślę, że w nie mniejszym stopniu również i odbiorcy tego przedsta­ wienia w moim przekonaniu dowodzą iż właśnie Gardzienicom" w Metamorfozach udało się w sposób, nie boie sie tu słowa kongenialny odtworzyć ducha tei muzyki antyczne! muzyki starożytnej Grecii w wymia rze transcendentalnym Nie chodzi tu o autentyzm pojmowanv rak akademicku jako formalna wier ność iako odtworzenie uusc, ja u historyczne uisiu yc ie u u i u e e cczy y nróba p uud odrwo UUL rżenia muzyki tamtych czasów muzyki którą odzysku¬ jemy z kamieni, z zapisów papirusowych. Ale właśnie o tę kongenialność nastrojów, która w moim przekona­ niu po obejrzeniu spektaklu „Gardzienic" i po przypo­ mnieniu sobie tych wszystkich myśli starożytnych au­ torów wypowiadanych na temat kmetikon w muzyce, na temat tego elementu ruchowego, wydaje m i się naj­ większą wartością, czy jedną z wartości spektaklu, jed­ nym z największych osiągnięć, które udało się uzyskać właśnie w Metamorfozach to wejście w królestwo du­ cha, przemówienie tą muzyką na poziomie nie rozumu tylko lecz tego co Filodemos nazwał by alogos A więc nie spełniałam oczekiwań pana. doktora Benedyktowicza> który zachęca do krytycznych uwag dzisiaj. Ale nie mogłam się powstrzymać, by nie wypowiedzieć w tonie jak najbardziej pochwalnym tych kilku uwag, bo wyda­ je m i się, że ta muzyka z punktu widzenia owej ducho­ wości, którą z sobą niesie, którą przekazuje i ewokuje, jest tą prezentacją która najbardziej w moim przeko­ naniu współbrzmi ź tym duchem muzyki greckiej z tym co odczuwali Grecy dwa tysiące lat temu. Nie będę rozwiiać wiecei iuż tego tematu bo każdy z państwa ma bardzo dużo do Dowiedzenia chciałam tylko zasygnali zować ten aspekt i tę wartość spektaklu Metamorfozy. Jerzy D a n i e l e w i c z : Czy mogę w duchu oczekiwań pana doktora, w nawiązaniu do wypowiedzi Koleżanki, wypowiedzieć pewną uwagę krytyczną, dotyczącą spek­ taklu? Otó? ja również uznaję niezwykle istotną rolę muzyki, strony muzycznej tego spektaklu jako „koła za­ machowego", jak panowie się wyrazili, i uznaję również te uwagi, które Koleżanka tu wypowiedziała o jej dzia­ łaniu pozarozumowym na podświadomość odbiorcy. 209 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH cjach tanecznych wykonywanych bez zmiany miejsca, Zakłada się, że na przykład w liryce chóralnej wykonu­ jąc strofę, chór przesuwał się w jedną stronę, w końcu antystrofy wracał do swojego pierwotnego położenia i w tym miejscu wykonywał epodę. A l e ponieważ tutaj elementy bachiczne zostały wprowadzone, więc pewien! naturalny, niekontrolowany ruch jest moim zdaniem całkowicie dopuszczalny i pod tym względem nie od­ czuwałem jakiegokolwiek zakłócenia. Niekontrolowa­ ne, niekoordynowane ruchy są, powiedziałbym, wliczo-J ne w stan transgresji. I dlatego protestowałbym przeciwko jednemu zabiego­ wi reżyserskiemu, który w moim przekonaniu burzy uzyskany efekt muzyczny. Mianowicie - ponieważ m u ­ zyka jest tutaj tworzywem przedstawienia na równi ze słowem, a może jeszcze czymś więcej - nie uważam za uzasadnione wyłączanie tej muzyki po to, by zakomu¬ nikować nam, tak zupełnie metatekstowo, nazwiska autora utworu, epoki nawet, z której melodia jest za­ czerpnięta. Dla mnie było to zbyt nagłe przerwanie owego oddziaływania. Nie wiem, czy to był jakiś świa­ domy x\2i pewno świadomy - zabieg reżyserski, ale tę informację można by było równie dobrze, moim zda­ niem, zawrzeć w jakimś wprowadzeniu lub w programie spektaklu. W moim przekonaniu jest to element burzą­ cy harmonię tego przedstawienia. Jacek Dobrowolski: Do wypowiedzi pani prof. Bartol; jeśli chodzi o ten cytat z Diogenesa tyczący się muzyki rozpalającej jak ogień, to ów ogień jest częścią wizji orficko-pitagorejskiej (nie wiem, czy pan prof. Lengauer się zgodzi). T o kosmiczny ogień w centrum świata, poruszający gwiazdami i planetami i z tego r u ­ chu ciał niebieskich powstaje muzyka, wieczna muzy­ ka, muzyka sfer. Odwzorowaniem tej boskiej chorei jest chorea ludzka. Pitagorejczycy i orficy uważali, że po¬ przez taką choreę możemy zbliżyć się do wyższej inteli­ gencji by móc wyrażać wieczne prawdy. T e n obraz ko­ ła zamachowego kiklos bardzo do chorei pasuje, mawia­ no zresztą o chorei gwiazd Orfeusza... Natomiast co do zachęty Włodka, by nie tylko chwalić, lecz krytykować, to chciałem zapytać... Jeśli chodzi o ruch wirowy - chyba w chorei greckiej nie by­ ło obracania się wokół swojej osi, wirowania, tak jak w sufizmie, chasydyzmie czy wielu innych kulturach. Ten ruch w Złotym Osie w rytmie dytyrambicznym w f i ­ nale został chyba wzięty z brazylijskiej capoeiry. Jak roz­ mawiałem o tym z Grzegorzem Bralem to on mówił, że to jest inspiracja stamtąd. Nie twierdzę, że to źle, broń Boże, nie bój się Włodku. Przed przedstawieniem była taka propozycja, tak on twierdził, takiego ruchu wła­ śnie z capoeiry. N o może to była tylko inspiracja. Nato­ miast jestem ciekaw co tutaj powiedzą nasi specjaliści od antyku czy ten ruch wirowy który występuje na Bałkanach w obrzędach perperudy na przykład wzywa­ nia św Eliasza iako bóstwa oiorunoweeo to czv u Gre ków również wystenował? Nie uważam' że to źle że wprowadza się rodzi się to spontanicznie A l e chćia łbvm wiedzieć 'czy chorea grecka wspomina o takim ru chu czv tvlko o ruchu tanecznym D O okresu A k u r a t ta związana z okręgiem Jerzy D a n i e l e w k z : Mówi się rzeczywiście o chorei po okręgu, ale nie wokół osi własnej, lub o ruchu prze­ mieszczającym się w lewo, w prawo i wreszcie o ewolu­ L e c h T r z c i o n k o w s k i : Znaczy być może inspiracjąl gardzienicką była waza z I V wieku - karnejska, gdzie mamy przedstawienie dziewczyny z charakterystycz- j nym nakryciem głowy, wykonującej prawdopodobnie ten ruch wirowy, ponieważ suknia się układa w prze­ piękny okrąg. W i ę c być może to była inspiracja. Nie wiem. J a c e k Dobrowolski: A co z twierdzeniem, że b a j chantki tańczyły wznosząc jednocześnie prawą rękę i prawą nogę na przemian z lewą ręką i lewą nogą? czy zetknął się pan doktor Trzcionkowski z takimi twier¬ dzeniami, że to tak powinno być? Gdzieś to czytałem,, przepraszam, nie mogę w tej chwili zacytować źtódła. i Włodzimierz Lengauer: Ja tutaj chciałem o rzeczy! bardziej generalnej powiedzieć w nawiązaniu do tego co moi znakomici koledzy już wspomnieli. Ale trzeba sobie może do końca uświadomić, że tak naprawdę eh reia grecka, to pierwsza taka rzecz, która wymaga pew­ nego namysłu, choreia grecka jest nam znana w strzę­ pach, w bardzo drobnym wymiarze, a tak naprawdę nie jest znana. Znacznie więcej można powiedzieć nawet 1 o muzyce, z której też, przypomnę, mamy niesłychanie j nędzne strzępy. Proszę sobie wyobrazić, że muzyka, przynajmniej jeśli chodzi o kulturę klasyczną czyli okre­ su archaicznego i klasycznego jest zjawiskiem maso¬ wym. T o znaczy jest to twórczość masowa, bo oto nal każde święto poeta, który jest zarazem kompozytorem, pisze utwór łącznie z jego opracowaniem muzycznym, A my mamy z tego, no w ogóle niewyobrażalnie mizer- m ne fragmenty. A l e w szczególności, gdy idzie o najważ-j niejszy element chorei, to znaczy taniec, wiemy o nim batdzo mało. Mamy przekazane nazwy tańca, mamy kilka informacji o jego wykonaniu, przy chociażby chó­ rach cyklicznych, właśnie chociażby to krążenie po okręgu, ale nie wiemy dokładnie jak to ma wyglądać, jak to było robione. A potem owe fragmenty przedstawren, o których Leszek t u wspomina i to jest właściwie wszystko. I dlatego tez, wydaje m i się, ze w momencie! gdy mówimy o możliwości nawiązania do^ pewnych ele­ mentów chorei, chorei antycznej, która obejmuje okres 210 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH od V I I I wieku przed naszą erą po schyłek starożytności, to to są także zróżnicowane postawy i takie ogromne możliwości raczej niewiadome, zwłaszcza kiedy wspo­ mnimy o tak zwanym tańcu bachicznym albo o zacho­ waniu się ludzi w niektórych obrzędach, o których tyl­ ko wiemy, że były. Jeżeli kierujemy się tylko inspiracją pewnych elementów ze starożytności, to można tą dro­ gą pójść w bardzo różnym kierunku i różne rzeczy z te¬ ' go próbować zrobić. T o jedna rzecz. I wtedy jeszcze ta druga, w kuluarach - by tak rzec - wczoraj rozmawia­ łem z panią profesor i chciałbym przypomnieć i porów­ nać to, co „Gardzienice" zrobiły, czy pan Rychły z n i U ' zyką i to co robi znakomity skądinąd zespół Kerylos kie­ rowany przez panią Belis, znakomitą znawczynię muzy¬ ki starożytnej. I oto muszę powiedzieć, że w kuluarach i byliśmy tego samego zdania, otóż wykonanie tego ze*" społu jest płyta Ensemble Kerylos" na newno wszvst kim państwu także dobrze znana) określając ie bardzo po amatorsku, z punktu widzenia odbiorcy, jest nudne To znaczy ono jest bardzo akademickie bardzo starań ne niesłychanie statyczne. statyczne T1 o co nokazały Gardzieni' pokazały „Uardzienice , dla mnie osobiście, jest bliższe antykowi, bliższe starożytności, mimo, ze nie jest to akademicka rekon­ strukcja, bo właśnie mówiąc znow, ze tak powiem, języ­ kiem amatorskim, jest to bliskie duchowi starożytności. To pokazuje to, czym muzyka starożytności istotnie by­ ła, pokazuje właśnie ten je, związek z dynamiką, poka­ zuje jej związek z przedstawieniem i to jest ten ważniej­ szy generalny problem, który wczoraj podejmowaliśmy, a do którego ja uparcie wracam. Mianowicie co ze sta­ rożytności dzisiaj możemy czerpać i brać. I moim zda­ niem właśnie „Gardzienice , Metamorfozy i muzyka pa­ na Rychłego to właśnie wskazuje, co możemy brać. N a ­ gle się okazuje, że jest coś, co uczestniczy w naszej kul­ turze po prostu. I to jest wtedy ważne. I wtedy te pró­ by, te akademickie próby rekonstrukcji chom starożyt­ nej są właściwie czymś innym i one może nie prowadzą do tego co pokazują „Gardzienice". A ważniejsze jest oczywiście to co pokazuje pan Rychły i „Gardzienice". Jerzy Danielewicz: Jeśli można, pragnę dopowie­ dzieć do słów kolegi kilka uwag. Otóż wydaje m i się, że z pewnością mamy za mało materiału, by autorytatywnie cokolwiek powiedzieć o kształcie tańca, ale istnieją pew­ ne ogtaniczenia, powiedziałbym, natury wręcz fizjolo­ gicznej, które zmuszają nas do przyjęcia pewnego sposo­ bu wykonania liryki chóralnej. Bo jeśli te same osoby by­ ły odpowiedzialne za taniec i śpiew i jeśli rola słowa by­ ła w tym spektaklu niezwykle ważna, to każde z nich musiało być na tyle precyzyjnie wyartykułowane, by ca­ łe audytorium dokładnie odebrało pieśń czy nawet, w wypadku dramatu antycznego, jeszcze większa widow­ nia. Musimy zatem założyć, że ruch nie mógł być zbyt dynamiczny i nie wyobrażam sobie by przy jakimś zawi­ rowaniu można było na przykład cytować Pindata czy Ajschylosa w sposób zrozumiały. Można było wirować wykonując jakieś ekstatyczne okrzyki, wtedy obie rzeczy dałyby się połączyć. A jedynie na przykład hyporchemat pozwalał wyodrębniać grupę tancerzy i grupę śpiewa­ ków. A więc aspekt fizjologicznej wydolności organizmu ludzkiego wskazywałby na pewne ograniczenia. Włodzimierz Lengauer: Przepraszam bardzo, ale mówisz wtedy o tym elemencie chorei widowiskowej po prostu. T o jest to, co się pokazuje innym. Nato­ miast pojawia się jeszcze problem muzyki w obrzędach, tańca bachicznego wykonywanego po prostu przez uczestników. Jerzy Danielewicz: Tak, tak. Wtedy oczywiście jest więcej swobody i możliwości. Włodzimierz Lengauer: Jeszcze co do porównania muzyki zespołu Kerylos pani profesor Belis z wykona­ niem gardzienickim: to ta różnica widoczna jest w sto­ sunku do rytmu. Rytmy gardzienickie są bardzo pulsu­ jące i to nas wciąga. Natomiast ona się bała, wyraźnie się bała tego żywiołu i tylko w jednym utworze, w tym z anapestami, przedostatnim, jakoś to żywiej rytmicznie wszystko przebiegało i nas poruszyło. M i m o niewątpli¬ we go piękna melodii, nie było to koło zamachowe, jak W Gardzienicach, na pewno. Zbigniew T a r a n i e n k o : Nie powinienem się może tetaz wypowiadać, ponieważ nie zostałem klasykiem uczonym: gdzieś w 1963 stwierdziłem, że nie będę do głębi studiował greki i łaciny, tylko zajmę się teatrem. I z tej perspektywy: powiedziała pani Bartol, że w spek­ taklu mamy coś w rodzaju konglomeratu muzyki. Sło­ wo to pomniejsza wspaniałą recenzję z Metamorfoz, mówiącą, że jest to kongenialne w wywoływaniu ducha muzyki greckiej. Dla mnie konglomerat to zlepek, a muzyka w spektaklu, to kompozycja artystyczna, któ­ ra ma swoją strukturę - i jest motywowana. Metamor¬ fozy były na samym początku nazywane „esejem te­ atralnym", który nie wydawał się teatrem. Na tym eta­ pie tylko tyle można było zrobić. W pewnym momen*" cie zamieniły sie jednak w teatr pełen spektakl który mnie zadziwił i zafascynował. Jest w n i m także i to co już było tradycja Gardzienic" - i chyba musi być to nrzerywanie fikcii" iluzii tego co mieszczański teatr koniecznie chciał zrobić.' „Gardzienice" caty czas wal­ czą z iluzia w imie realności. Mówienie kto co czyje jakie, po co, wprowadzenie prywatności, mówienie na końcu koniec" rozrywanie tego wszystkiego należy i do tradycji i ma pewne racje teatralne Patrząc z per¬ spektywy dzieła teatralnego chyba nie ma sensu pa­ trzeć jak na rekonstrukcję historyczną. Skąd się bierze 211 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH ruch wirowy? A n o , z „Gardzienic" się bierze, z chasydów się bierze, także z Grecji, ale współczesnej, bo to idzie przez Konyę i Turków do Greków, oni też czasa­ mi jeszcze w kółko tańczą. A jakie są ruchy tych postderwiszów? N o różne. Trochę takie jak w Konyi, albo troszkę inaczej się nogi stawia, żeby się kręcić, i co i n ­ nego ten ruch ma na celu. Czy był w Grecji? Może był, może nie był. Raczej mógłby być. Czy Pindara można śpiewać kręcąc się intensywnie? N a pewno się nie da, bo wiersz jest za długi i czemu innemu to służyło, i czy to możliwe było w Olimpii, przed świątynią Zeusa, tam gdzie posągi zwycięzców rozmaitych tłoczyły się, stały za ciasno. Chyba tam nie wypadało, żeby tak się zacho­ wywać jak... bachantki na stoku Akropolu, w tych straszliwych krzakach, tak m i się wydaje. Mnie się wy­ daje że Metamofrozy to rzeczywiście wywoływanie du¬ cha muzyki greckiej przy czym - jednego z duchów Tego ducha można by było nrzecież zuoełnie inaczei skonstruować. Musiała być jakaś muzyka wojskowa Termopile sa straszliwie wąskie do przejścia jednak tam odI rzasu do rzasu Snartiari musieli ie zgrzewać do walld żehv nrzerrwar I mrzadna muzyka woiskowa powiedzmymacedońska - bo tam są równiny, musia­ ła być śpiewana w sposób marszowy, a nie w sposób wy­ łącznie taneczny. Można było skądś wywołać ducha Sparty, albo Macedonii, to byłoby jeszcze dziwniejsze i wcale niekoniecznie dionizyjskie. T e n duch Grecji, który wywołał tutaj Włodzimierz Staniewski, Maciej Rychły i całe „Gardnenice dziwnie nam odpowiada. Nie wiem dlaczego. Może dlatego, że żyjemy w t y m sa­ mym czasie, poszukujemy podobnych wartości, albo chcemy się żywić i sprzeciwić czemuś, co istnieje w obecnej cywilizacji. A może dlatego - i to jest uwa­ ga, która mnie zastanowiła i zdziwiła - ktoś, kto słu­ chał płyty z muzyką „Gardzienic", powiedział, że to tak samo energetyzuje jak muzyka techno. Zbigniew T a r a n i e n k o : A l e przenosi słowa. Czesław Robotycki: T o treść słów. One się potem zlewają, ale wydaje nam się, że wtedy muzyka jest tre­ ściowa. T a k i jest mechanizm. Zbigniew T a r a n i e n k o : N o tak. A l e też można po­ wiedzieć, że treścią muzyki jest coś w rodzaju charakte­ ru emocji, którą przekazuje. Jeżeli przez nastrój czy emocje, które odbieramy, przebijają pewne słowa, to jest to coś, co w tej chwili ad hoc nazywam treścią mu­ zyki. I coś takiego niewątpliwie towarzyszy muzyce al­ bo muzyka towarzyszy słowom. Natomiast w „Gardzienicach" ta sytuacja słowno-muzyczna często jest prze­ ciwstawiona sytuacji scenicznej, konkretnej akcji, któ­ ra też coś wyraża. Mamy tutaj często dziwną kolizję... Ciekawy jestem, jak państwo to odczytujecie z pozycji odbiorcy-filologa. I także jestem ciekawy Włodku two­ ich uwag Zbigniew Benedyktowicz: Jeśli można jeszcze doktor Kosiński. Dariusz Kosiński: Nieco wcześniej w tej dyskusji pojawiło się sformułowanie „duch muzyki", odsyłające do książki Nietzschego o narodzinach tragedii. Tak się składa, że przeczytałem ją po doświadczeniu gardzienickich Metamorfoz i uderzyło mnie, jak bardzo to przedstawienie wpisuje się w przywoływany przez Nie­ tzschego m i t (bo tego słowa trzeba t u chyba użyć) So­ kratesa uprawiającego muzykę i związane z n i m marze- Dariusz Kosiński: Tak samo mówią moi studenci. Zbigniew T a r a n i e n k o : Studenci tez tak mówią? Widocznie ta opinia kursuje w kręgach uniwersytec­ kich. Mówiła to doktorantka. M a m jeszcze jedną uwa­ gę krytyczną, a właściwie pytanie. Zawsze mnie dziwi i zastanawia związek między znaczeniami słów, treścią tego co jest śpiewane a sytuacją, która jest w spektaklu pokazywana, a raczej rozrywanie tego związku, bo tak jest w „Gatdzienicach". Budowanie czegoś na zasadzie opozycji, nawet nie kontrapunktu. Takie konstrukty zdarzały się i w Awwakumie i w Carmina Burana i Me­ tamorfozach. T o znaczy treść muzyki idzie przeciw sytu­ acji, która jest tutaj budowana. Czesław Robotycki: Jaka tteść muzyki? Muzyka jest asemantyczna. 212 pan Czesław Robotycki. Fot. Przemek Sieraczyński �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nie o pełni poznania, której dostąpienie jest niemożli­ nej iluzji, ale nie zmienia to faktu, że wiara w jej istnie­ we, jeśli ograniczyć się do wiedzy będącej owocem ro­ nie jest tak samo silna, jak sto lat temu. T ę wiarę w te­ zumowania, teorii. Dla Metamorfoz, ale i dla wcześniej­ atr chciałbym mocno podkreślić, ponieważ wydaje m i szych przedstawień „Gardzienic", ten m i t wydaje się się ona czymś szczególnym i w dzisiejszej mieć ogromne znaczenie nie tylko dlatego, że wiedza w ogóle, i w tym nurcie poszukiwań teatralnych, w któ­ naukowa jest t u wykorzystywana do stworzenia dzieła rym zwykło się lokować „Gardzienice". kulturze sztuki, ale przede wszystkim dlatego, że wirowanie w rytm muzyki staje się źródłem wiedzy. Można więc Ireneusz Guszpit: Dotychczasowe wypowiedzi po­ powiedzieć, że właśnie w „Gardzienicach" Sokrates- kazują bardzo wyraźnie jak można postrzegać „Gardzie­ -muzyk znalazł swój dom. nice". Jedni widzą w „Gardzienicach" naukę, tak zna­ To jeden m i t , który chciałem przywołać. A l e jest komite zderzenie wiedzy artystycznej i nauki. I n n i w i ­ jeszcze drugi, t y m razem teatralny - stworzony przez dzą tylko spektakl, który jest dziełem attystycznym, Antonina Artauda m i t teatru, nazywanego „teatrem dziełem sztuki. I n n i oceniają „Gardzienice" z perspek­ okrucieństwa" - nazwa niezbyt szczęśliwa, wywołująca tywy pewnej mody czy też odwoływania się do indywi­ liczne nieporozumienia. Pisząc o tym teatrze, A r t a u d duum. I n n i znów zwracają uwagę na praktykowanie rozsnuwa wizję spektaklu otaczającego widza, oddzia­ i Wyprawy, no tutaj ja w tym nurcie bym jakoś się mie­ łującego nań przy pomocy wszelkich dostępnych środ­ ścił. I to wszystko jest w „Gardzienicach": zarówno na­ ków, ale, co bardzo ważne, oddziałującego przede sza wiedza, która jest wiedzą wynikającą z czasu i miej¬ wszystkim na zmysły, nie na intelekt. Kiedy niedawno sca w którym myśmy z „Gardzienicami" się zeszli. Po­ czytałem fragmenty Manifestu teatru okrucieństwa wiedziałbym - zresztą tak pisałem o tym w tekście Me­ swo­ im studentom, i c h reakcje były jednoznaczne - „tak, to tamorfozy z osiem w tle, że w tym przedstawieniu przede jest tak wszystkim wyraźnie widzę doświadczenie wypraw w i - jak w Metamorfozach". Ptzypominam oba te mity, ponieważ w naszych (i nie tylko w naszych) rozmowach o „Gardzienicach" bardzo wiele mówi się o znakach, źródłach, o całym za­ pleczu wiedzy naukowej, jakby te spektakle były jaki­ miś traktatami czy labiryntami znaczeń. T o wszystko jest oczywiście ważne, natomiast według mnie i Meta­ morfozy, i dzieła wcześniejsze oddziałują przede wszyst­ kim na zmysły, na ciało, nie na umysł. Potrzeba ogrom­ nej wiedzy, by tak silne działanie wywierać, ale, moim zdaniem, do poddania się temu oddziaływaniu potrzeb­ na jest tylko gotowość, otwarcie się. I jeszcze jedna uwaga dotycząca teatralności Meta­ morfoz- Jak Państwo zapewne pamiętacie, po pierw­ szych prezentacjach spektaklu mówiło się o n i m jako o „eseju teatralnym", wiele uwagi poświęcając wygła­ szanym przez aktorów informacjom na temat poszcze­ gólnych pieśni. Były to swoiste momenty zatrzymania napędzających cały spektakl „kół zamachowych". Mó­ wiło się nawet w t y m kontekście o „efekcie obcości", o demaskowaniu iluzji. W obecnie prezentowanej wer­ sji spektaklu te sekwencje są jakby mniej wyraziste, ale zachowały swój charakter. Jest to bardzo wyrazisty za­ bieg mający na celu przypomnienie widzowi, że nie jest w jakimś iluzyjnym „gdzie indziej", ale wciąż znajduje się w konktetnym t u i teraz" w teatrze W okresie walki z iluzyjnym ze swej natury teatrem mieszczań­ dze w tvm ścianę wschodnia zgromadzenie z protago¬ nista zmieniającym się z pulsowaniem z wirowaniem z tymi watkami poiawiaiacvmi sie i odćhodzacvmi T o jest dokładnie ta sytuacja graniczna Jest m i bardzo bli skie to zdanie Eliadego, który mówi że każda istota Ki storyczna nosi w sobiemaczną część człowieczeństwa sorzed historii Mvśle że to iest taki podstawowy punkt wyjścia, który pokazuje jak artysta wraca. Jak wraca do tego, co było na początku, wraca do tego, co było ele¬ mentarne, co było podstawową prawdą. Tutaj ten po­ wrót można sobie nazwać tóżnie. T o jednocześnie po­ kaźnie ile ma w sobie rei wrażliwości snrzed bisrorii r j ' ^ J . - ,Jzieni," r iest n r L h n d z e n i e m 1 przychodzenie do uardzienic jest przychodzeniem do takiego miejsca, do tej wiedzy sprzed historii, jest przechodzeniem przez wies. T o jest opowieść o tym, jak się styka sztuka z mitem, jak się artysta styka z mitem. Dla mnie podstawowy ryt jest rytem, sztuka jest sztuką. N a rytuał można patrzeć, to jest taka perspektywa ba­ dacza antropologa, albo można w n i m uczestniczyć, ale wtedy już nie można mówić o sztuce. Kiedy się patrzy, to mówi się o sztuce, kiedy się uczestniczy, to mówi się o rytuale. „Gardzienice" tutaj wchodzą ze swoją orygi­ nalna propozycją. T o jest właśnie ta wyprawa w sttonę tego wszystKiesfo co jest w nas wiedzą człowieka przed­ historycznego skim zabiegi tego typu miały często na celu uiawnienie Dariusz Kosiński: M a m wrażenie, że jest t u pew­ słabości teatru i J o znikomości wobec wielkich pro¬ ne nieporozumienie. Mówiąc o Metamorfozach blemów rzeczywistości. W przypadku tak automatycznie przechodzimy do rytuału. Tymcza­ Gardzienic" jakoś zdaia sie one wynikać - czegoś innego - z wiary w teatr sem sprawa nie jest tak prosta. Pisał o tym między i n ­ w i e l własn7swoista sile T e i siły nie dostrzec sie nymi Włodzimierz Staniewski w słowie wstępnym do już jak w X I X wieku w możności stwarzania wiarygod folderu, który towarzyszył Festiwalowi Misteria, Inicja- 213 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH cje, proponując swoją definicję wydarzeń, którym fe­ stiwal ów byl poświęcony. Otóż nie ma tam mowy o rytuale, jest natomiast mowa o misterium, które jed­ nak jest czymś innym. Anglosasi używają bardzo moim zdaniem wygodnego i trafnego określenia ritual perfor­ mance. O n o jest nieco paradoksalne, - „rytualne przedstawienie" - ale dzięki tej paradoksalnosci odda­ je dobrze charakterystyczną cechę samego zjawiska, a mianowicie jego dwustronność, dwutwarzowość, 0 której pisał Staniewski. Misterium w jednym swoim wymiarze jest przeznaczone dla wtajemniczonych 1 wierzących, ale w drugim, równie ważnym, jest wido­ wiskiem do oglądania. W naszym myśleniu o tego t y ­ pu zjawiskach przejawia się często niebezpieczna, b o zakłamująca rzeczywistość, skłonność do rozdzielania tej dwoistości. Myślimy: albo t o jest rytuał i wówczas jako niewierzący nie mam prawa go oglądać, albo jest to dzieło sztuki i wówczas moja obecność, obecność widza, jest dopuszczalna, ale to, co oglądam ma jedy­ nie wymiar artystyczny, a nie religijny. Jest to alterna­ tywa fałszywa - nie ma: „albo-albo", jest raczej „i-i", i obrzęd, i widowisko. Ireneusz Guszpit: Jest jeszcze Bóg... Sztuki, jeżeli mówimy teraz językiem nienaukowym bardzo, ale kie­ dy pytamy, proszę Państwa, o religijny teatr i to jest jedno z podstawowych pytań, które na poziomie ele­ mentarnym przekłada się na prostą tezę, że religijny te­ atr to jest taki, który za swój temat bierze jakiś te­ mat religijny. Natomiast drugie rozumienie mówi o motywacji quasi-religijnej, która przyjmuje zespół wartości, uzasadnień dla swojej działalności, zbliżo­ nych do tych, jakie są uzasadnieniem dla tego, który wierzy w Pana Boga, czy Go wyznaje. I wtedy można b y idąc dalej, poteoretyzować sobie, że wobec Boga trans­ cendentnego mamy Boga Sztuki i zapytać się czy spo­ tkanie tych postaw jest w ogóle możliwe. Historia te­ atru zna bardzo wiele przykładów takich prób, zresztą można b y za Herbertem iść - „idź jak ci którzy szli nrzed toba i zeineli w üiasku" bo tak ida ci co mvśla że to sie da zrobić Że można obie te Dostawv Dogodzić Z historii teatru można wiele takich przykładów dać Ale można bv też soointować to w SDOSÓb innv i Dowiez-ue m o ż n a uy tez spuiiiiuwac I U Ą\A 7 P A p r n spu <.: niwłv nie sranie Ro P nrzviac że istnieie - RÓP y y Sztuki — ieśli zawsze żvcie doczesne tvl ^ i \ T r ^ ^ ü B i ^ n d e n t n y zbawia „gdzieś tam"' Zbigniew T a r a n i e n k o : Pozwolę sobie na jedną uwagę: jeżeli nie ustalimy słownictwa, znajdziemy się za moment na ruchomych piaskach. Już powstały wąt­ pliwości co do rozumienia misterium, a w przerwie przeprowadzaliśmy z p. Robotyckim rozmowę dotyczą­ cą znaczenia terminu rytuał, obrzęd, ryt. T o wszystko można rozmaicie rozumieć, bo nasze europejskie ter­ miny są niedawno stworzone. Ireneusz Guszpit wymię- j n i l Boga Sztuki, takich bogów też znamy wielu: i Dio- j nizos i Apollo... Czesław Robotycki: A d vocem metodologiczną I uwagę. Istnieją takie kategorie - nie zdążyłem Panu powiedzieć - w logice czy w nauce, która się nazywał kategoriami rozmytymi i wtedy się mówi, że definiuje się je przez użycie, nie zakłada się projektującej defini¬ cji, albo tej arystotelesowskiej takiej klasycznej, tylko poprzez termin, który zaczyna funkcjonować w obrębie I dyskusji, on wyznacza zakres, o którym mówimy. Dys­ kusja wyznacza zakres, o którym mówimy i może byj trzeba tak postąpić, bo inaczej jak zaczniemy mówić [ o terminologicznych kwestiach to nie skończymy tej dyskusji. Jacek Dobrowolski: Jedna uwaga do tego co Pani mówił, dla niektórych to, co jest rytuałem dla innych j' może być przedstawieniem. A n n a W y k a : Chcę się odnieść do bardzo wczesnej I wypowiedzi pana Kosińskiego o świadomości artysty,! o świadomości artystów. Powiedziałabym, że wyjątko-f wo istotne jest tutaj, mówiąc językiem współczesnym, właśnie tym „rozpadniętym" czyli analitycznym języ­ kiem, wskazać na świadomość etyczną. Oczywiście I chodzi o tę, która jest obecna w pracy „Gardzienic",! a niekoniecznie obecna w pracy innych grup attystycz-I nych, ale wywodzących się z Zachodu, Europy Zachód-1 niej czy Stanów, czyli mających nieporównywalnie T uboższe - to nie jest ocena, ale opis obiektywny - do-1 świadczenie egzystencjalne. D a m przykład, jak mi się wydaje, bardzo wulgarny tzn. sukces Dekalogu Kieślow-I skiego na Zachodzie jako Dekalogu właśnie! Przecież to bardzo jest zabawne. W i ę c jeżeli artysta, artyści nie mają w sobie świadomości etycznej to istotnie możel doiść do svtuacii dwuznacznej Może doiść do svtuacii oocMadactwa może doiść do svtuacii Domieszania o rządków wiai4 religii sztuki leżeli bv chciało sie takie norzadkń.trzJmać Teraz do e r m i n o W i i no i wvmt kowo n i e w J o d n e i svtuarii takiego człowieka ki nie jest członkiem zespołu i w jakiś sposób świadkuje sytuacji wywołanej przez artystę. Teraz co do sytuacji terminologicznej i a inaczei niż pan Ireneusz Guszpit Nie stetv Uważam że w ,J iNie nowiem powiem niestety nowiem powiem stety u a a chwili pracujemy dla bardzo specyficznego pisma, w którym każda osoba, która zabiera tutaj głos odpo¬ wiedzialnie, proponuje jakieś swoje rozumienie i i n | więcej rozumień rytuału czy misteriów w naszej rozmo­ wie będzie, t y m promieniowanie tego zeszytu „Kontek­ stów" będzie większe. N o i „Konteksty" przyzwyczaił? nas już do tego, że się poruszają pomiędzy, ponad trady­ cyjnie zakreślanymi dyscyplinami, więc ja bym się tego 214 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANGOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nie bala wcale, absolutnie. Wczoraj Zbigniew postawił przed nami straszliwe zupełnie zadanie, używając jed­ nego słowa, którego bardzo nie lubię i staram się uży­ wać innego terminu. Przytoczył opinię Schechnera, ja­ koby „Gardzienice" były teatrem postmodernistycznym. Ja bym powiedziała tak: czy działają w sytuacji ponowoczesnej, czy w jakiś sposób bóle, ale zarazem radości sytuacji ponowoczesnej są i m w jakiś sposób bliskie, czy są ich doświadczeniem? I tutaj bym była całkowicie dy­ daktyczna. Chciałam bardzo silnie podkreślić, że zupełnie czymś innym jest doświadczenie za Baumanem, „ponowoczesności" w wydaniu zachodnim czy amerykańskim, a zu­ pełnie coś innego oznacza tutaj ten styk tego, co naj­ starsze z tym, co najnowsze, bo ja tak rozumiem sytu­ ację „Gardzienic". Jeśliby wrócić do naszych relacji o doświadczeniach w kontaktach z „Gardzienicami": kiedyś „Nowa Wieś" ogłosiła konkurs, to był siedem­ dziesiąty któryś rok, i ja napisałam tekst: „Gdy stare na powrót nowym się staje" - o tym, jak rozumiałam wte­ dy pracę „Gardzienic". Uważałam, że wygrałam ten konkurs, taka byłam głupia. Ponieważ to, co o n i w t y m czasie tobili, dokładnie szło na przekór, można powie­ dzieć - linii programowej „Nowej W s i " , tzn. to pismo chciało, żeby rolnik był nowoczesny, żeby chłop przestał być chłopem, a stał się rolnikiem, specjalizował się itp., itd. A tu oni takie rzeczy, staruszki jakieś wyciągają za uszy, jakichś dziadków i mówią, że to jest bardzo waż­ ne i bardzo istotne. I potem w jakiejś innej formie ten tekst włączyłam do większej rozprawy, doktotatu, ok. dziesięć lat później czyli w 1984 roku. N o i jakby ta te­ za sprzed lat znowu się sprawdzała teraz, z tym, że wte­ dy jeszcze o żadnych takich świństwach jak „postmo- dernizm" czy „ponowoczesność" nie było mowy. Jeszcze nie krążyła ta terminologia, zwłaszcza w tak nieprecy­ zyjnym wydaniu, jak to się często dzieje teraz. Zbigniew Benedyktowicz: Jeżeli można się wytłu­ maczyć, być może ja przywołałem jakiś nieistotny epi­ zod z tej krakowskiej dyskusji, ten epitet „postmoder­ nistyczny teatr", chodziło tutaj o problem stosunku do tradycji. Ponieważ w tym spotkaniu po spektaklu, w t y m „Zgromadzeniu", gdzie następuje eksplikacja za­ uważyłem, i bardzo m i to odpowiadało, zresztą i te „przypisy" podczas spektaklu, zapowiadające - nie wiem jak to nazwać - „didaskalia", informacje jaki tekst będzie śpiewany, z którego wieku, m i nie prze¬ szkadzały, bo budowały właśnie pewien dystans, a szczególnie w tej drugiej części, stanowiły pewną za­ bawę, pewną grę z tymi tekstami. T o nawet czasem tro­ chę przypominało sztuczki kuglarza. A teraz Państwu puścimy slajd z wazą, oto gest, a teraz ruch, i zaśpiewa­ my. I Staniewski tak jak dyrygent, wywołujący na sce­ nę kolejnego aktora-insttument. A w trakcie strój zabawa gry: zrobimy to pokażemy odtańczymy Dokażemy iuż ten Jakby efekt Mogłohw to wszystko zbliżać do tych niepokojów i pytań o stosunek do tra¬ dycji w postmodernizmie Bo to też jest pytanie Nlyślę że ten kierunek, często może niesłusznie utożsamia z jakąś taką dowolnością. Z taką żonglerką, która wy­ chodzi poza ten głębszy kontekst, a nawet właściwie ten dystans jest już daleko posunięty, bo my „postmoderniści", dzieci krytyki i zwątpienia, dzieci „herme­ neutyki podejrzeń" jesteśmy już ponad tymi tekstami i gramy czasem wbrew ich przesłaniu, dekonstruujemy, wywracamy na nice. Zupełnie inne stanowisko niż przy tej postawie rekonstrukcyjnej, należącej do tradycji „hermenutyki rekonstrukcji", hermeneutyki amplifikacji, poszetzania sensu, gtomadzącej wiązki znaczeń i sensów. Ja tutaj nie mam wątpliwości, i upietał bym się, że „Gardzienice" to teatr, czy działanie hermeneutyczne, a nie postmodernistyczne, jak ocenił to prof. Schechner, że tu jest ten stosunek do tradycji inny wy­ nikający właśnie z szacunku dla tekstu, tak jak dla te­ go obcego spotykanego w wędrówce. A n n a W y k a : N a pewno nie arogancja wobec tek­ stu, czy szerzej - wobec tradycji jako takiej. Siedzą od lewej: Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz. Fot. Przemek Sieraczyński Zbigniew Benedytowicz: Ale twórcy postmoder­ nistyczni są też częstokroć bardzo wykształceni i budu­ ją tę wyrafinowaną swoją twórczość z dużym zapleczem wiedzy. Generalnie chodziło o stosunek do tradycji, te elementy gry i też radości zaprezentowanej tutaj dru­ giej części, dla mnie są czymś istotnym, jakąś taką war­ tością, niech m i wybaczą obecni tu filologowie, że to nie musi być z takim trudem i potem, jak to potocznie 215 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH sądzi się o studiach naukowych. Mnie bardzo to zain­ teresowało i podobało się, jak pan profesor Daniele­ wicz mówił, nie wiedziałem o tym, że takie próby doko­ nywane są w kręgu filologów. Mianowicie te próby re­ konstrukcji we współpracy z muzykami, odtworzenia sytuacji artystycznej, bo jest taki stereptyp nauki, któ­ ra jest albo bardzo żmudna, albo nudna. Widać, że to nie musi być tak wcale. Natomiast tu w formie tej eksplikacji jest przesianie, że z tej drogi również można mieć radość, można mieć zadowolenie. T e n cały jakby wykład, przypis, komentarz: „jak dochodziliśmy do na¬ szego przedstawienia" to dla mnie jest jeszcze jedna ta¬ ka manifestacja oochwałv życia nauki tei drogi wła­ śnie obcowania z tekstami. T o tylko żeby się wytłuma­ czyć z przywołania określenia Schechnera. Niepokoją­ ce dla mnie - ale to iest temat na inna rozmowę — że­ byśmy A n i u za bardzo też lokalnie tych zachodnich lu­ dzi nie dyskredytowali, bo są tam pewne czasem ten­ dencje, ale one są takie same, w ogóle we współczesnej cywilizacji, których my teraz doświadczamy, i którym nie tylko oni ulegają, wystarczy przecież chociażby zaj­ rzeć do listy, skąd ci goście na pierwszym panelu zaj­ mujący się światem antycznym pochodzą. Właśnie stamtąd z tamtego świata, z USA, z „Zachodu". N o po­ wiedzmy ze świata... tych działań autentycznych, które nie są - o czym mówił p. Dobrowolski - na sprzedaż, i tutaj dotykamy zupełnie już innej rzeczy, innego pyta­ nia, czy nie obawiacie się Państwo, że „Gatdzienicom" może grozić komercjalizacja. Bo w tej drugiej części eksplikacji zauważyłem coś takiego, jest tam bardzo duża dawka edukacyjna, że jednak Państwo jeżdżą i trzeba tym berlińczykom młodym, albo tym Ameryka¬ nom albo tym młodym Polakom, podać to doświad¬ czenie w uproszczonej forrnie> czy nie obawiacie się, ze aby dotrzeć do tego widza trzeba to podać z pewnym skrótem, spopularyzować? Włodzimierz Staniewski: T u jest misja odwrotna - pogłębić. A n n a W y k a : Przepraszam, proszę o ad vocem. Jeśli mówiłam o Zachodzie en bloc, to pamiętam takie spo­ tkanie z Miłoszem, jego pierwsze spotkanie w Polsce w 1981 roku z młodzieżą polską w warszawskiej „Sto­ dole". I Miłosz powiedział wtedy, że jeśli porównuje młodzież kalifornijską, amerykańską, angielską i polską taką jaką spotkał, to niebo i ziemia. Jego zdaniem dla narodzin jakichkolwiek tendencji k u duchowości pottzebna jest umiarkowana deprywacja. Ja tylko to mia­ łam na myśli, że jeżeli jesteś pozbawiony pewnego ele­ mentu deprywacji, jeżeli cierpienie jest nieobecne w twoim życiu, to do pewnych rzeczy w egzystencji z powodu wygody - nie możesz się dokopać. I za „Gar­ dzienice" ośmielę się powiedzieć, że komercjalizacja i m nie grozi m.in. dlatego, że o n i zawsze najpierw ludziom dokładają gdziekolwiek się pojawią i człowiek zaczyna myśleć nad swoją marną egzystencją, czy nie mógłby jej jakoś pogłębić? N p . co można zrobić z własnym ciałem, duch ucieleśniony. Włodzimierz Staniewski: Jeśli można, parę zdań.., Parę luźnych uwag na temat kilku kwestii, które tutaj zostały zasygnalizowane. Ja teraz, patrząc wstecz, wi-1 dzę, że jestem „tym który tłumaczy" i że staram się tłu¬ maczyć na język współczesny i na współczesny sposób rozumienia dawne teksty. Jak rozumiem epokę, jak ro­ zumiem dawny sposób odczuwania człowieka i świata. Najpierw jest Dzieło. Wiekopomne dzieła literackie są dla mnie jak dar boży. D o tego jest dodana kropla, ma­ ły okruch własnej inwencji. Taką rolą jest chyba rola „tego który tłumaczy". Czyli do tego dzieła dodaję tyl­ ko swoie małe zaklęcie. Dlatego też w interpretacji każdego z przedstawień ja bym najchętniej wracał do! utworu literackiego z którego Drzedstawienie wyszło Gdvbvsmv rozmawiali o Metamorfozach to naichetniei bvm nróbował dokonać analizy dzieła Aouleiusz i J\ trzeć iak dalece to co iest utworem scenicznym iest swego rodzaju przełożeniem utworu literackiego. ' Parę zdań na temat tańca... W tym duchu został teil wykreowany ruch sceniczny. T u nie ma dowolności. Ja I chciałem puścić w ruch freski. Zadano tu wcześniej p y l tanie na temat praktykowania ruchu obrotowego. Prof szę bardzo... Jest krater z Taranto z V w. przed Chrystu-| sem z figurą wirującej dziewczyny, na co wskazuje nie' tylko układ nóg i rąk, ale uniesiona ruchem, w charak-I terystyczny klosz, spódnica. Na wielu innych malowi­ dłach tańczących menad można dopatrzyć się ruchu ob­ rotowego na ptzykład „Menady oddające cześć DionM zosowi" z terakoty z Muzeum Narodowego w Neapolu. 1 N a freskach z Villa Dei Misterii ramiona inicjowa-: nych kobiet uniesione są jak w tańcu flamenco. W jednym z tłumaczeń Safony prof. Danielewiczal jest taki wers, że dźwięk aulosu mieszał się z trzaskiem! kastanietów, czy - „zrywał się z trzaskiem kastanietów". T o ciekawe, że użył pan porównania do kastanie-1 tu. W oryginale nie może być słowa „kastaniety", botol jest insttument hiszpański, nowożytny. Nie było więcl takiego instrumentu. Były brzękadełka, dwie metalowe! płytki przymocowane do palców. Pewnie takie, jakużfl wane do dziś w krajach arabskich, nazywane tamsagaf Mamy więc t u przykład inwencji tłumacza. Tej kropli dodanej do Dzieła. A l e inwencji świetnej, bo otwieraj jącej natychmiast całą sferę emocjonalnych i wizualf nych doznań i skojarzeń, znakomicie oddających i Idi mat wiersza, i energię, i temperaturę obrazu. Obrał i zdarzenie są przywołane „jako żywe", jak i w zwyczaju mówić. Użycie wiernie nazwy własne zmroziłoby pewnie cały obraz i „umuzealniło" go. 216 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH Rzecz jednak w t y m , że instrument nazywany dziś kastaniety nie tylko nie odbiega w swojej konstrukcji od podobnych instrumentów używanych w starożyt­ nej Grecji, Egipcie, A z j i Mniejszej ale „jako żywo" je ptzypomina. I nie byłoby trudno udowodnić, że w sta­ rożytności również używano dwóch małych, wklę­ słych deseczek, mocowanych na palcach; środkowym i kciuku... Nie da się natomiast zrobić podobnego po­ równania między kitarą a gitarą, nie narażając się na śmieszność. cą, w której odbywa się obrzęd tłoczy się dziki tłum i w tym dzikim tłumie dzieją się rzeczy zgoła nieprzy­ stojne. Kobieta, która ze mną przyjechała, opowiadała jak to w ścisku mężczyźni dość bezceremonialnie nastawali na nią. Zawarte wrota kaplicy otwierają się od czasu do cza­ su i paru ludzi usiłuje wedrzeć się do środka. W mo­ mencie, kiedy człowiek wdziera się do środka, wchodzi w świat sacrum, wchodzi w świat zdarzeń, które odzie­ Wróćmy do ruchu obrotowego, w oparciu o który rają z niego, oczyszczają go, zdzierają z niego to przy¬ branie uczestniczącego w biesiadzie, w karnawałowym budowałem kulminacyjną scenę Metamorfoz.. Poddaje się w wątpliwość stosowanie takiego ruchu w obrzę­ zgiełku. A przecież ten karnawał ma formę. T o jest też formą obtzędową, tyle że socjalnego, a nie transgresyj- dach i rytuałach w starożytności, ponieważ brak na to nego charakteru. Jest rodzajem gry, społecznej gry, materiału dowodowego. Ja twierdzę, że stosowano go, bo nie mogło być inaczej. Za materiał poszlakowy, jeże­ w której dzieją się rzeczy wywołujące w nas skojarzenia niskie, zmysłowe. I przychodzi ten moment kiedy uda­ li nie dowody, posłużyć mogą malowidła, o których wcześniej wspomniałem. je się wejść do kaplicy, czyli wchodzi się do pietwszego kręgu i nagle to wszystko co jest w nas człowiekiem Najmocniejszym jednakże argumentem pozostaje dla mnie fakt wielkiego ładunku energii, siły witalnej, społecznym zostaje odarte. Bierzemy udział w rycie. tajemnicy jaki zawarty jest w t y m ruchu. Jak również elegancji i immanentnej dyscypliny. T e n ruch jest skończoną formą. Dlatego pewnie istnieje ciągle w ob­ rzędach ludowych i w niektórych religijnych prakty­ kach ekstatycznych. Oczywiście „ten który tłumaczy" musi używać for­ muł, jakich używa się np. w poezji. Formuł porównania „tak-jak", których pełno i u Mickiewicza i u Homera. Czy kontemplując zatem malowidło przedstawiające tańce menad wokół idola Dionizosa, tej z Neapolu jak i tej z czary Makrona z muzeum w Berlinie możemy mieć pewność, że one wykonują ruchy posuwiste czy zachowują się „tak - jakby były w obrotach". Przy pró­ bie odczytania autor utworu scenicznego wejdzie w spór z naukowcem. Tyle, że naukowiec nie da pełnej gwarancji na to, że menady wykonują jedynie ruch po­ suwisty, podczas gdy autor tworu scenicznego powie: widziałem t o w żywych jeszcze obrzędach tradycyj­ nych, pradawnej metryce. Przez to, co istniejące czy** tłumaczę to, co już nieistniejące". Teraz, jeżeli chodzi o interpretację obrzędu Sante­ ría... Jest zupełnie inna sytuacja widza uczestniczącego w obtzędzie od sytuacji widza na przedstawieniu te­ atralnym. Jest to sytuacja człowieka, który musi starać się o znalezienie się w pierwszym rzędzie. T e n , który nie stara się o znalezienie w pierwszym rzędzie jest siłą rzeczy uczestnikiem biesiady, której interpretacja zale­ ży od jego stanu wewnętrznego. Dla jednych uczestnic­ two w biesiadzie to jest popijawa, dla innych jest to ro­ dzaj uważnego, pokornego oczekiwania na wezwanie. Chcę powiedzieć o jednym ze swoich doświadczeń, o którym już wspominałem na spotkaniu w Krakowie. Chodzi o obrzęd tarantyzmu odprawiany w Pulii, we Włoszech. Otóż tam jest taka sytuacja, że przed kapli­ I tutaj jest pewien kłopot bo to Ywmasa wysiłku pe w** nej determinacji, to wymaga ryzyka przekroczenia proc^ii tc^ wvm.aŁ?a też ryzyka bycia być może śmiesznym bo mv stoiac w trzecim czwartym szeregu bronimy i a ' koś swojej pozycji społecznej. Bronimy swojego stano¬ wiska , swojej persony. Ireneusz Guszpit: Muszę przerwać, bo z przykro­ ścią stwierdzam, że Włodek nie potrafi o t y m mówić w kategoriach pozainsynuacyjnych, i z przykrością muszę powiedzieć, że czuję się urażony tym, że nie chce mnie zrozumieć. Czym jest przykład Włodka z Pulii? Jest przykładem miejsca, w którym to się dzieje zawsze. T o nie jest tak, że o n i przyjechali tutaj i pokazali coś, co nie jest właściwe i m , tylko Włodek pojechał do n i c h . T o jest ta ważna różnica. Włodzimierz Staniewski: Ja chciałem tylko po­ wiedzieć, że sytuacja obrzędu związanego z tradycją i n ­ ną niż nasza, wymaga od nas dość zdeterminowanego i ryzykownego kroku przekroczenia pewnego progu, po to żebyśmy mogli zbliżyć się do istoty tego zjawiska. Obrzęd Santeria jest czymś, co można traktować z du­ żą rezerwą ze względu na ofiary z krwi, ale na miły Bóg, to jest obrzęd, który istnieje, jest to obrzęd, który jest jednym z obrzędów ofiarnych, które mogą przypominać nam świat dawnych misteriów. I teraz jest pytanie czy traktujemy to jako byt niezaprzeczalny, mocno zako­ rzeniony, czy traktujemy to trochę jak kolonizatorzy, i , 5 y i d z ą w tym humbug i chcieliby tych ludzi na­ wracać na, bardziej subtelne formy zachowań religij­ nych Ktoś kto nie iest dotknięty zaklęciem z wysoko¬ ści" zawszebedzie miał problem z każdeso rodzaju reli ' gia z k a ż d e j rodzaiu obrzędem łestem świecie orze konany I r k u - i d a r u j że robię wycieczkę w twoją stro 217 t r Z w �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nę - że źle byś się czul w Kalwarii Zebrzydowskiej, źle byś się czul na Grabarce... Ireneusz Guszpit: N o właśnie, byłem tam kilka­ teatr, objawiania Boga przez teatr, więc może zdanie, które Pan przywołał miało dla niego inne znaczenie niż dla Pana. O n przecież chciał stworzyć zakon działający poprzez teatr. krotnie... Włodzimierz Staniewski:... i źle byś'się czuł w ob­ rzędzie tarantyzmu, już nie mówiąc o mistycznych ob­ rzędach islamu. Jest to ciągle kwestia tego czy religia ma stanowić pewnego rodzaju narzędzie wyznawców do walki z innymi wyznawcami czy też religia ma być, poprzez swoje formy misteryjne, zwiastunem otwarcia, przyzwolenia. Po to zaprosiłem te wszystkie zjawiska do Krakowa, na żadnym gwałtu nie czyniąc. O wyjeździe Santerii decyzję podjęła cała społeczność. T a m się od­ było parę narad, w trakcie których rozmawiali nie tyl­ ko starsi czy mają wyjechać, ale również pytano bóstw i bóstwa dozwoliły. Ja myślę, że Misteria otwierają per­ spektywę wzajemnego zaufania i zrozumienia. Religie często funkcjonowały jako narzędzie dezawuacji i n ­ nych wyznań. Najwyższy czas żeby formy misteryjne formy obrzędowe były tym alefem ta szczeliną która wprowadza nas w inne tajemnice i pozwala nam by swoją tajemnicę czynić bliską tajemnicy innych wy¬ znawców. Dariusz Kosiński: Misterium jest zjawiskiem para­ doksalnym, stojącym na pograniczu. Inaczej się w nie wchodzi. Mnie się wydaje że to co „Gardzienice" robią jest szalenie misteryjne. Zbigniew T a r a n i e n k o : Czy to nie dylemat? Jeden z ojców awangardy teatralnej współczesnej, bo tak można powiedzieć o Szajnie, w rozmowie o młodym człowieku, który wybiera drogę i chce wybierać między zakonem a byciem reżyserem teatralnym powiedział, że musi wybrać albo jedno, albo drugie. Jak ktoś wybiera reżyserię teatralną, to jeszcze nie wie, więc pyta, i nic to wspólnego z religią czy z Bogiem mieć nie może. A ten, który wybiera zakon, to już wie - i koniec. Gdzieś jest ważna granica. Dariusz Kosiński: Ja bym na tak wyraziste posta­ wienie tej granicy nie przystał. Dotykamy tu zjawiska, które nazwałbym religijnym poszukiwaniem poprzez teatr. Mówić o n i m niezwykle trudno, bo twórcy, zwłaszcza współcześni, bardzo rzadko mają odwagę przyznać się do religijnego wymiaru ich pracy. Zamiast tego używa się często szyfru mówiąc na przykład 0 energiach grubych i subtelnych. Więc poruszając te problemy skazani jesteśmy zawsze na ryzyko i niepew­ ność. Wydaje m i się jednak, że warto postawić tezę, iż w teatrze współczesnym, zwłaszcza polskim, istnieje bardzo wyraźny i niezwykle ważny nurt poszukiwania poprzez teatr wartości transcendentalnych. Zbigniew T a r a n i e n k o : Artystyczno-transcendentalnych, czy religijno-transcendentalnych? Zbigniew T a r a n i e n k o : Przepraszam, że wchodzę, ale czy to jest jedyne określenie misterium? Dariusz Kosiński: Nie wydaje m i się, by ta różnica miała jakieś znaczenie, jeśli w ogóle taki podział ma sens tuż po końcu wieku, który tak radykalnie odrzucił 1 zanegował transcendentalne wartości artystyczne. Dariusz Kosiński: Nie. Ireneusz Guszpit: Można powiedzieć najprościej, że to jest tajemnica. I mamy definicję, w której się wszystko mieści. Dariusz Kosiński: N o tak wszystko się mieści, więc nic nie można powiedzieć. Głos z sali: Myślę, że religia nie zakłada wiedzy, że też jest poszukiwaniem, że nie jest czymś gotowym i da­ nym, ale zadanym i w niej jest również pytanie i nie­ pewność dokąd się idzie. Ireneusz Guszpit: Może najbardziej tutaj istotne jest to, że ta Wyprawa, bo ja jakoś przywiązany jestem do tego słowa, zawsze jest twórczym transformułowaniem. Jestem bardzo przywiązany do takiego zdania, które wypowiedział jeden z wielkich ludzi teatru: „te­ atr stworzył Bóg dla tych, którym nie wystarcza ko­ ściół". Dariusz Kosiński: A l e świętej pamięci człowiek, który to zdanie wypowiedział niemal całe swe życie po­ święcił urzeczywistnianiu idei docierania do Boga przez 218 A n n a W y k a : Bardzo jestem wdzięczna wszystkim, I których mogłam posłuchać dzisiaj i wczoraj, tym bar- I dziej, że tak się nieszczęśliwie złożyło, że nie uczestni- I czyłam we wcześniejszych spotkaniach Państwa. I Szczególnie chciałam podziękować, użyję tego terrnjj nu, filologom klasycznym. Dlaczego? Dlatego, że coś I takiego było w życiu Państwa indywidualnie, co sklo-1 niło Państwa do podjęcia tej a nie innej problematyki 1 zwłaszcza, i myślę że to nie jest wybór łatwy w dzisiej-1 szych czasach. Znam kilka osób młodych bardzo, któ-1 re z wielką pasją k u temu również się skłaniają. Mam § �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH nagranie z siedemnastoletnim chłopcem, kompletnie mokrym, z gorączką, który uczestniczył w koncercie „Moja i Twoja nadzieja" i podczas suszenia ciuchów zaczęliśmy rozmawiać. O n m i nagle mówi, jest czwar­ ta nad ranem, o swoich studiach klasycznych, filolo­ gicznych, a ja słucham tego nie zdradzając własnej nieśmiałej pasji i własnego nieuctwa, bo nigdy nie miałam czasu żeby porządnie nauczyć się greki, przy­ najmniej filozoficznej greki starej. Ja sobie w ogóle nie wyobrażam, jak można było tak okaleczyć edukację, żeby nas pozbawić tego narzędzia ćwiczenia umysłu ja­ kim jest greka starożytna, z jej pojęciami, i jak strasz­ liwe rzeczy się stały z nauką w wieku X X i jak niezwy­ kle prymitywny stał się język współczesny. Iloma zda­ niami musimy oddawać dziś sens pojedynczych pojęć greki starożytnej, filozoficznej na przykład. Właściwie każde pojęcie, które odkrywałam było odkrywaniem świata, trochę tak jakbym czytała Chandlera, dreszcze po plecach: co też m i się odkryje z tej kombinacji liter. Nie wiem, jak można było wywalić języki klasyczne z edukacji, ja się załapałam na łacinę, na grekę już nie. Na lektorat uniwersytecki przychodziły dwie osoby; profesor uczył zarazem hebrajskiego i greki, potem, umarł I potem w życiu człowiek jest już zbyt zajęty, le śli pozwolą Państwo na taki metakomentarz i przepra szam żenię indywidualnie tylko iako gruoe postaram sie nósrrzegać Państwa to iesr niesamowite na co Pań siwo zwrócili nwape w Met arabach i co sami nrzeia' wiacie jdKO iako osobowości Z' osouowosci badawcze uacidwcze, i osoby osouy no po prostu. Tn iest ta niesłychana lekkość która wvdaie sie że ! W raka W i rZ rańrzarv Dionizos f Z o f r a i z a r jest taKa leciutKa tańczący uiomzos, n ozor tańczący przeci wzięciem trucizny i o jest wtasme to nadzwy­ czajne połączenie. Ula r a m rrotesor dodam tyle, ze ranie oczywiście nie chodziło o samą somę i żadnemu teatrowi tego typu, żadnym artystom tego typu me j chodziłoby o samą somę tylko zęby wtasme owe m m bra disiecta poznania jak m o w i Leszek Kołakowski, nieszczęsnego X I X , X X wieku z powrotem do kupy ztozyc. Cielesność ma mesc duchowość i nawzajem, i mamy tak się wtasme czuć, jak się Państwo czują, odterając Metamorfozy i miec w sobie tak niesamowitą I radosc, którą ma się obcując z kulturą antyczną, grecj ką. Dzisiaj w kuluarach rozmawialiśmy z Panem Profe­ sorem o cenie. Troszeczkę może w związku z ApulejuI szem. K t o to taką cenę zapłacił za ten wykwint, za tę rafinadę - niewolnicy, mówił Pan Profesor, ja podsłu­ chiwałam z rogu stołu. A l e radość moja niezwykła, po­ nieważ kiedy pisałam kiedyś jedną taką małą książecz­ kę, to nawoływałam, za hermeneutykami niemiecki­ mi, do studiowania terminologii filozoficznej greckiej i może by coś z tego dla współczesnego świata wynika­ ło w sensie myślowym. Chronienia świata, chronienia sztuki, dzięki bardziej prawdziwemu, właściwszemu postrzeganiu. Pojęcia są filtrem postrzegania. Tomasz R o d o w i c z : Mogę coś wtrącić spoza stołu? Chodzi o termin „koło zamachowe", który pojawia się często w tej rozmowie. Chciałbym go doprecyzować tak, jak go użyłem w tekście do naszej płyty z muzyką grecką. T e n pomysł, właściwie odkrycie Maćka Ry­ chłego, bo trudno to nazwać pomysłem, żeby muzykę antyczną odczytać rytmami nieparzystymi, nadało na­ szej interpretacji siłę i ruch koła zamachowego. Nieparzystość rytmu, co słychać w całej muzyce bał­ kańskiej, powoduje, że koniec jednej frazy jest począt­ kiem następnej - nie ma zatrzymania, odpoczynku, końca. Linearność przebiegu muzycznego zamienia się w kolistość i kumulację energii. Słabe części frazy na­ pędzane są siłą mocnych. Kiedy Maciej nad tym grec­ k i m materiałem siedział, nie było to jeszcze takie oczy­ wiste. Wszystkie rekonstrukcje muzyki antycznej po­ sługiwały się „linearną" i statyczną interpretacją tej muzyki. Obecny t u Lech Trzcionkowski pytany o to mówił jednak, że do wielu utworów, nad którymi pra­ cowaliśmy, właściwym rnetrunij wyzn.aczon.ym przez stopy metryczne samego tekstu jest rytm 5/8. M a r t i n West w wydanej w 1992 Ancient Greek M u ­ sie tylko część zabytków muzycznych ptzedstawia w ryt­ mach nieparzystych, a w najnowszym opracowaniu wy­ bitnego muzykologa Johna Landelsa z 1999 w dziele Musie in Ancient Greece and Rome, które podsumowu­ je stan badań nad antyczną muzyką, zdecydowana większość przykładów jest już podawana w metrum nieparzystym. Czyli to, co cztery lata temu było prowokacją - czy­ tanie muzyki antycznej przez muzykę tradycyjną, ludo­ wą - dziś okazuje się faktem, jedną z żywych, realnych możliwości jej czytania! Siła i energia tej muzyki mu­ siała być tworzona poprzez realizację wielkiej poezji greckiej w złożonych nieparzystych rytmach. Może to dotyczyć nie tylko poezji i dramatu. Maciej Rychły opowiadał m i , że widział niedawno film o ja­ kimś małym państewku z centralnej A f r y k i , w którym pokazywali paradę wojskową, gdzie żołnierze swój marszobieg realizowali w rytmie nieparzystym. Zaprze­ czenie naszego wyobrażenia o wojskowym marszu ale biła z tego jakaś moc kumulowania energii, a nie jej wytracanie Proszę sobie wyobrazić taki bieg wojowni¬ ków greckich - te siłe która sie tworzy ze zmienności akcentu, z przenoszenia ciężaru ciała po kilku krokach z jednej nogi na druga lak długo można tak biec la kie były snosoby uczenia takiej sztuki utrzymania w iednym L i n i e i iednym rytmie kilkudziesięciu czy kilkuset wojowników, przebiegających dziesiątki kilo¬ metrów? 7 Pracujemy w „Gardzienicach" nad nieparzystymi rytmami od paru lat i wiemy, jakie energie one budują. Przy nałożeniu na symetryczność naszego ciała „asyme­ trycznego" zmiennego akcentu w ruchu, tańcu czy 219 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH śpiewie tworzy się siła zamachu tego koła. T o tyle, co wstrząsającego, ale mrocznego i ponurego Awwab- chciałem dodać o tzw. kole zamachowym. ma, cóż poradzę tak m i się zapisał w pamięci, nie wiem czy i jak się to ma w stosunku do innych ptzed- Jacek Dobrowolski: Ad vocem. Pod Maratonem stawień, niesie właśnie radość. Jest to złożone odkty- hoplici w ciężkim uzbrojeniu biegli kilka kilometrów cie pamiętając o t y m elemencie misteryjnym, o tym i walczyli. przejściu w triadzie „życie - śmierć -życie", o czym też na jesieni profesor Lengauer mówił, o tej triadzie 1 Włodzimierz Lengauer: Nie kilka, jeśli można w strukturze misteriów bios-thanatos-bios. Mnie siej sprostować, tylko znacznie więcej. T o jest właśnie wydaje, że t u w Metamorfozach ten akcent jednaki największy wyczyn wojowników maratońskich, a nie jest położony na pochwale życia, która przechodził bieg posłańca do A t e n , wymyślony chyba znacznie przez wtajemniczenie w śmierć, ale jest pochwałą ży-JJ później, bo Herodot nic o n i m nie wspomina. N a t o ­ cia. I dlatego dla mnie „Gardzienice" sytuują się na I miast wyczynem jest przebiegnięcie armii hoplitów drugim biegunie innego wielkiego odkrycia i wielkiej ateńskich spod Maratonu do A t e n . Biegli w pełnym go dokonania, w polskim, i światowym teatrze , jakimi uzbrojeniu i zdążyli stanąć na brzegu w szyku, n i m flo­ był teatr Kantora nazywany powszechnie teattettil ta perska opłynąwszy Attykę zagroziła miastu. A to śmierci. T a m mimo ukojenia mimo szyderstwa walki I jest odległość ponad 40 k m (tyle liczy droga dzisiejsza, z pamięcią odpędzania zmarłych był to lament płacz! nie wiemy dokładnie, jaką drogą biegli wówczas żoł­ nad zmarłymi nierze ateńscy). jakby ten drugi człon dialogu teatralnego tragizmem życia i historii. Tuta iest I istotny, odkrywający pochwałę życia c a yi A n n a W y k a : Czy mogę jeszcze pół zdania powie­ wtdje bardzo! radości życial 1 w dzieć, moja matka była aktorką tego teatru - zakonu, siła tego spektaklu Być może t u kryje się jedna zod-l o którym t u wspominano,. dlatego wyjątkowe emocje t^rwirioA^i odczuwam w czasie naszej rozmowy. Zbigniew Benedyktowicz: K Chodzi o „Redutę" Osterwy. nowskiego i Osterwy. cr>nf-\rl-a radość t |t n snółr I s i c z t - a l H m 7Qrtiumfpm D O rano c Kultury wspoic snei C 7 ta ekstaza kultu I ej, y t | ry współczesnej to, co proponuje wersja wspoiczesn • wa, być może to też wywoła inne głosy, i będziemy mogli zmierzać do p u n k t u trzeciego. Chciałbym po­ wiedzieć rzecz znów być może oczywistą, ale skoro po­ jawiło się to już w wypowiedziach o sile z jaką oddzia­ łują Metamorfozy, że ten spektakl spotyka się z takim odbiorem pełnym zachwytu, była t u mowa o informa¬ tyku i jego zachwycie, o t y m , że młodzi ludzie, studen­ ci mówią, że dużo tam jest z energii podobnej do m u ­ zyki techno i t d . , i t d . A więc ta żywość i aktualność, to wydaje m i się, że rzecz, która także powracała WCZO" raj, to pewien element ekstatyczny, obecny podczas tych pierwszych wiejskich wyprany gry w deszczu, t u ­ taj przywołanej. Myślę że wielka taka wartością od¬ krywaną i dochodzącą do głosu w Metamorfozach jest tutaj radość Profesor Schechner nawet na t y m spo­ tkaniu iesiennvm w Krakowie powiedział że zobaczył Grecie nasycona elementem wtajemniczenia. W Metamorjozacn się zaczerpniętym iakbv z'tradycii chasydzkie!" w którym właśnie obec na iest ta eks atyczna radość I wvdaie m i sie że ten tron iest dość ważny Proszę iak wiele znaczeń odczy e n L i a techno i chasydzi' Dla mnie ten' spektakl ' Gardzienic" w przeciwieństwie do ta traza kończąca! rzeba abyś nie rozumiał... przeszedłem podro-l zowaiem, doświadczyłem Zbigniew B e n e d y k t o w i c z : Jeśli można dwa sło­ rań porównań tn jest radością płytką, złudną wypraną z tego gięDszego. A n n a W y k a : Tak chodziło tutaj o „Redutę" Lima­ tutai A\ci--7t±ar\ powieozi dlaczego to spotyKd się z tdKim zdciiwytcni|B ma swoje potwierdzeń*! zakorzenienie i ugruntowanie. 1 o rozumiał - Współczesna „trzeba abyś n>e| ma swoją głęboką moc pocieszenia.! k u l t u t a jeśli już oferuje radość, I przede wszystkim rozrywkę, ekstazę wielkich maso! wych spektakli. I ta kultura masowa jest nie tylko, żel kompletnie odmóżdżona, ale wyprana z tego doświad! czenia mistetyjnego, czy inicjującego w śmieić. I Zbigniew T a r a n i e n k o : T o nie jest tylko radośl Złotego osła - spójrzmy na Carmina Burana. A jedno! cześnie Carmina to niestety okręt śmierci, a Mariusl Gołaj w Złotym Ośle po wtajemniczeniu też raczej pla! cze niż się śmieje. Radość „Gardzienic" jest dosyć pol dejrzana. M i m o to istnieje aprobata życia po cierpię! niu, mimo złego losu, mimo śmierci. I jest czymś, col jest jednym z fundamentów „Gardzienic". Wczoraj! mówiłem o źródłach w poszukiwaniu prawdy i dod łem, że przy odrzucaniu czegoś, co się uznaje za praw dę i pójściu dalej - nie znajdując jej, jednocześnie moi' na odnajdywać sens. Coś takiego ciągnie Staniewskie go k u nowym rzeczom - i z całym szacunkiem do tego co można znaleźć w perspektywie wiedzy, nauki im świecie, wcale nie na jakimś określonym terytorium ale w ogóle na świecie możemy mieć radość, aprobatę życia. Jej żywioł przenika spektakle „Gardzienic". 220 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANOOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH Ireneusz Guszpit: Patrząc na wszystkie przedsta­ wienia „Gatdzienic" to można powiedzieć, że mamy tu do czynienia - znów używając takiego elementarnego języka - z zaciętością na życie. W „Gardzienicach" we wszystkim jest „zawziętość" na to życie, w związku z czym nie odpuści się w żadnym aspekcie, w żadnej cząstce życia. Czy to będzie tragizm, czy to będzie h u mot, czy to będzie sarkazm, czy to będzie miłość, czy to będzie liryzm, cokolwiek by to nie było. Jacek Dobrowolski: Myślę, że możemy już przejść do ttzeciego punktu, - „znaczenie i rola inicjacji i m i ­ sterium w kulturze europejskiej". Zbigniew Benedyktowicz: Ja chciałem jeszcze po­ prosić pana dra Kubikowskiego, który chciałby nawią­ zać do poprzednich wątków. Tomasz K u b i k o w s k i : Do jednego wątku: frag­ mentaryczności. Otóż mam wrażenie, że jakkolwiek i Awwakum i Carmina były budowane z małych etiud, w Metamorfozach fragmentaryczność uwidoczniona jest najwyraźniej: przez chropowatą fakturę całości i przez tę „konferansjerkę", przeciw której pan profesor Danielewicz protestował, a którą ja sobie tutaj cenię. Dla mnie nadaje to przedstawieniu wiarygodność. Dlacze­ go? Pewnie pierwsza odpowiedź będzie taka, że to, co w ogóle wiemy o kulturze greckiej jest fragmentarycz­ ne i że to bardzo pociągający rys tej wiedzy. Mnie to niebywale frapuje w Grecji, na której się nie znam głę­ boko, ale do której wciąż wra.cB.rn że mam tam same ułomki. One otwierają pole dla wyobraźni, może je wstawiać w wiele różnych światów i wielu światów się w nich dopatrywać. Jak Słowacki wzdychał na temat Króla Leara - Szekspirze Duchu zbudowałeś górę sto razy większą od tej, którą Bóg postawił... boś ty ślepemu o prze­ paści prawił... tak jest z Grecją. Jesteśmy ślepi, z opo­ wieści ułomków widzimy niebotyczne góry i chętnie się w nie oczyma duszy wpatrujemy. Powtarzam, ja przy­ najmniej z trudem mogę od nich te oczy oderwać. I teraz co w Metamorfozach cenne, to uzyskany dzię­ ki tej chropowatości nieustanny tuch ludzi podróżują­ cych stąd w antyk i właśnie starających się antyk wy­ obrazić, czy zrozumieć; nie opuszczających swojej toż­ samości, a raczej nieustannie oscylujących między nią a poszukiwaniem tego, co jest - tam. Nie można sobie i innym wmawiać, że się w antyk przeskoczyło, że się tę transcendentną rzeczywistość przeniknęło i przemawia się w jej imieniu; że się wzrok odzyskało. Dlatego moment wiarygodny następuje, kiedy Ma­ riusz Gołaj punktuje ekstatyczny rytm okrzykiem „Pierdut!" Dlatego cenię sobie konferansjerkę, bo uwiarygodnia. I dlatego boję się trochę o ten spektakl, bo kiedy go pierwszy raz zobaczyłem to był rzeczywiście esej teatralny, rzecz szkicowa i niedokończona. Potem przez dwa lata ewoluował w skończone, porywające przedstawienie. N o i właśnie: „koło zamachowe" w tym spektaklu kręci się coraz szybciej, coraz on gładszy, co­ raz spójniej przebiega i czy nie doprowadzi to w końcu do zamknięcia? Czy fragmenty nie zbiją się w całość i nie przestanie pociągać to co między nimi? Jeśli tak się stanie, to będzie punkt dojścia do neoklasycyzmu w kolejnym wydaniu. Jak u humanistów odrodzenio­ wych, którzy z pełną świeżością odkryli antyk, studio­ wali antyk, rekonstruowali antyk, a potem to kostnia­ ło, ttaciło impet... Czy tak i tutaj będzie? Jacek Dobrowolski: Ptzejdźmy do trzeciego punk­ tu. M y żyjemy w niezwykłej epoce. To niesamowite, że możemy korzystać z tak wielorakich doświadczeń reli­ gijnych, ta mnogość inicjacji obecnie na rynku, szcze­ gólnie na rynku amerykańskim, wręcz przeraża. Jak by­ łem w 1970 roku w Londynie to był czas medytacji bud­ dyjskiej, były też najróżniejsze kościoły parachrześcijańskie, gnostyckie. Potem w 1980 byłem w Stanach i zu­ pełna mania na punkcie szamanizmu, widziałem ogło­ szenia: „Przyjdź z własną grzechotką, podróże do wyż­ szych i niższych światów, tyle i tyle kosztuje". Ttzeba wiedzieć co jest co i trzeba umieć to odcedzać, w każ­ dym razie świadczy to o ogromnej tęsknocie. Z jednej strony to jest tęsknota za doświadczeniem i poznaniem głębszym niż potoczne ponieważ naszej kulturze jak mówiliśmy-- brakuje tego wymiaru duchowego i eksta¬ tyczne 2 0 a z drugiej strony jest tęsknota za taką S WO*" bodną nieokiełznana ekstatvcznościa z iednei stronv tęsknota do nraw naiwvższvch wvdobvć z siebie nailen szv akord a z d r n g i e i s t r o n v tęsknota za iakaś dzikością za tvm r ó archaiczne to iest bardzo m o d n e r a k o w i e zwyuarzeine darzenie p no K k ad z vy w d a łi o ostatnie w K ixrdKowie u I tak iak misteria i inicjacje Ja chciałem zestawić dwa spektakle przepra­ szam dwie inicjacje, pierwsza to inicjacja Wirujących Derwiszów, niezwykle szlachetna i niezwykle harmonij­ na, nie będę wypowiadał się o głębi, bo to już jest pyta­ nie do tych, którzy brali udział, tych którzy powtarzali to boskie imię w trakcie wirowania. Ten rodzaj ruchu, bardzo harmonijnego, uspakajającego chciałem zesta­ wić, skontrastować z inną inicjacją, na którą wybrali­ śmy się za Kraków, inicjacją Santeria, kultu nawiedze­ nia, z Kuby pokrewnego woodu, gdzie miał zupełnie i n ­ ny charaktet, ten ruch był taki spazmatyczny, te bębny wywołały energię o charakterze jakby wulkanicznym. To, co m i się podobało w Santerii to kunszt taneczny ludzi możemy tylko pozazdrościć Często zazdrościmy czarnym tego fenomenalnego poczucia rytmu tego o gr o mne go talentu oddania się rytmowi. To, co myśmy zatracili w naszei kulturze Kiedvś bvlv u zarania chrze ściiaństwa oróbv Dodtrzvmvwania starożvtnvch chorei ale od czasów jak Św. Jan Chryzostom patriarcha Kon- 221 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIEN1CACH I METAMORFOZACH stantynopola, powiedział, że tam gdzie jest taniec tam jest i diabeł, to to się skończyło. T o był spór między teo­ logami dogmatycznymi a ekstatykami... T e n taniec Santerii był niepokojący, ten taniec był niezwykle dyna­ miczny i był to jakby inny rodzaj ekstatyczności. Ja nie byłem do końca, ponieważ nie lubię krwawych ofiar i przeszkadzało m i zdecydowanie składanie ofiar z kur, gęsi i z prof. Lengauerem podziękowaliśmy o północy. Rozumiem, że to było potrzebne dla tej wspólnoty, ro­ zumiem, że to jest częścią ich rytuału, rozumiem, że ten rytuał bardzo tam ich terapeutyzował, tam były jakieś napięcia ogromne i ten prowadzący kapłan bardzo zręcznie potrafił pogodzić ludzi, rozwiązać ich problemy, kłopoty tym niemniej dla nas ofiara krwawa jest już transgresją. Ja nie muszę cofać* się w tę dzikość mnie to nie fascvnuie sa ludzie ktorvch to fascvnuie i D o w i n n i sie zastanowić moim zdaniem dlaczeeo rozlew krwi tak bardzo ich bierze i co to w nich wyzwala. Ja uważam, że zdecydowanie należyy zdawać y uawdc sobie suu sDtawe p ę z tak zwanych misteriów wysokich i misteriów niskich Ktoś mo żerni Dowiedzieć że orzecież Dionizos i t d N i e wiem czy mam rację, ale te misteria wysokie dionizyjskie, jak widzimy po freskach z Villa dei Misterii, tam już te krwawe ofiary były zredukowane, to nie było to samo co pierwotnie, gdzie się rozrywało żywego byka. Chociaż w starożytności było tyle krwi, była taka fascynacja, składano hetakomby. Ja myślałem, że to mamy za sobą, że z krytyką krwawych ofiar wystąpił i Zoroaster, i Pita­ goras, i Budda, i Jezus. Ja osobiście tego nie potrzebuję. Natomiast bogactwo form inicjacyjnych tanecznych i nietanecznych jest tetaz tak duże i jest to tak dostęp¬ ne i ja się cieszę, że Staniewski sptowadził Santerię, na- \ tomiast nie uważam, żeby to był ten kierunek, którym należałoby tak wszystkich inspirować, że następny nasz krok to będzie składanie ofiar zwierząt. Nawiasem mó­ wiąc prowadzący ceremonie zalecił jednemu z tancerzy, by po powrocie na Kubę złożył ofiarę z kozła. M a m na­ dzieję, że nie powstaną grupy, jak na razie tylko satani­ styczne grupy składają krwawą ofiarę, mam nadzieję, że w tym kierunku to nie pójdzie. T e n rodzaj ekstatyczno-1 ści, który jest w Złotym Ośle uważam, że jest najwłaściw-' szy, to wszystko co było t u powiedziane, ta wielka ra- ' dość, te organiczne, nieparzyste rytmy, ten organiczny I ruch bez takiej przesady, w której my się kompletnie I chcemy zatracić w konwulsyjności w przekraczaniu tćv ' bu, kiedy robimy komukolwiek krzywdę. Dariusz K o s i ń s k i : Festiwal Misteria, Inicjacje byl | oczywiście wydarzeniem szczególnym z kilku różnych względów, m . i n . z takiego, że ujawnił o n pewną po¬ trzebę, równie silną co trudną do precyzyjnego określe­ nia. Kiedy po zakończeniu Festiwalu rozmawiałem j| o n i m ze studentami pierwszego roku teatrologii, [ z pewny zdziwieniem usłyszałem, że większość z nich I była zawiedziona. Gdy zacząłem dopytywać się o przy¬ czyny, okazało się, że najczęściej spodziewali się oni I wtajemniczenia w coś, co będzie i c h prawdą. Oni I wręcz oczekiwali, że coś się i m objawi. Stąd też wzięło I się tak silne dążenie do tego, by pojechać na Wysoką, I gdzie miał się wszak odbyć „autentyczny rytuał". W po- I Siedzą od lewej: Włodzimierz Lengauer, Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz. Fot. Przemek Sieraczyński 222 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH wietrzu wisiało bardzo mocne przekonanie, że tam coś się wydarzy, że wydarzy się coś takiego, co zmienia ży­ cie. Nie wydarzyło się i stąd pewnie rozczarowanie. Jest też i tego rozczarowanie strona druga. Weźmy przykład derwiszów. Pan Dobrowolski użył określenia „szlachetna inicjacja", „szlachetne misterium". Zgoda, ale tylko do momentu, w którym publiczność zaczyna bić brawo, a ci odnawiający kontakt z bóstwem kapła­ ni kłaniają się i aż się prosi, by ktoś zawołał „bis!" Jeśli to rzeczywiście, jak mówił przed pokazem szejk Kesova, miało być „mistyczne arcydzieło", którego celem było połączenie wirujących z Bogiem, to jaki sens miało za­ praszanie widzów? Maciej Rychły: Sama motywacja takiego wyjazdu jest ciekawa. Wyobraźmy sobie, że w Polsce zbiera się grupa żarliwych katolików i zbierają formy żywej religij­ ności i pomyślą sobie, pokażemy światu jak to napraw­ dę w Polsce jest z tą katolicką wiarą, wysyłamy taką ofertę i jeździmy po świecie pokazując na festiwalach jaka jest ta żarliwość katolicka prawdziwa polska. Ja myślę, że taka schizofrenia się nie pojawi, ale jeśli się pojawi to nie pokaże prawdy. Jest pytanie zwrotne. Czesław Robotycki: Rzeczywiście, z antropologicz­ nego punktu widzenia rzecz biorąc ma pan rację, ponie­ waż wszędzie tam, gdzie dla żywego zjawiska kultury po­ wstaje rama, którą tworzą scena i publiczność, tam ro­ dzi się konwencja i traci się istotny sens rytuału, bo ry­ tuał ma sens, on nie jest dla widza, jest dla uczestnika. Dariusz Kosiński: Mamy więc niejako dwa aspek­ ty, dwie strony swoistego nieporozumienia - niewierzą­ cą publiczność oczekującą objawienia i wierzących „czyniących", z niejasnych przyczyn zamieniających swój rytuał w widowisko. Obie te postawy zaburzają kruchą harmonię misterium, jako zjawiska o dwóch twarzach. W przypadku pierwszym widzowie chcą do­ trzeć do dostępnej tylko wierzącym sfery wewnęttznej, w drugim sprawujący ceremonię usiłują narzucić w i ­ dzom niewierzącym rolę wyznawców. Zachowanie tej harmonii jest zależne od świadomo­ ści tego, który misterium przygotowuje i w tym sensie odważę się powiedzieć, że jedynym misterium w czasie Festiwalu Misteria, Inicjacje były gardzienickie Meta­ morfozy. Zbigniew T a r a n i e n k o : Dokładnie. Ireneusz Guszpit: Otóż to z czym mieliśmy do czy­ nienia w krakowskiej sytuacji było to podglądanie ich rytuałów. Można wyobrazić sobie sytuację antropologa, który jedzie w miejsce, dla którego jest to właściwe. Je­ żeli to tam jest i ja tam jestem, i na to patrzę, to ja wte­ dy wiem, że ja profan postawiłem sam siebie i patrzę na to jako oglądacz, jako obserwator czegoś, co jest ich właściwością, i nie mam żadnych złudzeń, i pretensji. Jest to sytuacja antropologa, sytuacja badacza. Nato­ miast jeżeli ja zapraszam do odczynienia obrzędu tutaj, to towarzysząca temu konwencja teatralna wszystko burzy, musi zburzyć. Ja użyłem w Krakowie sformułowania, którego nie użyję dzisiaj, chociaż nie wycofuję się z tego, tylko pro­ szę, by zwrócić uwagę na sytuację podglądania. Dariusz Kosiński: Jeszcze... co do podglądania, tam byli podglądacze - owszem oni stali pod oknami, to była ochrona, ochroniarze... po raz pierwszy krąg uczestników, ci którzy byli w środku nie byli podgląda­ czami, większość ludzi szła bardzo blisko czyniących i próbowała być przy nich... Ireneusz Guszpit: Jestem w sytuacji podglądacza. T o nie znaczy, że ja się skrywam... I dlatego brakowało m i rozmowy w Krakowie, żeby w końcu porozmawiać 0 tym, że najlepszym przykładem takiej swoistej rytualności były „Gardzienice", bo to one zaprosiły nas do te­ atru, a nie na obrzęd. Włodzimierz Staniewski: N i k t z protagonistów obrzędu ani uczestników nigdy nie ma o to żalu, wprost przeciwnie, pewien moment zaciekawienia posunięte­ go do dość daleko idącej ingerencji osoby, która naj­ pierw jest widzem, później świadkiem, a później uczest­ nikiem, jest rzeczą pożądaną i oczekiwaną. Wierzcie mi Państwo albo nie wierzcie, ale tak było w każdej sytu­ acji, w której ja uczestniczyłem, a uczestniczyłem w wielu obrzędach. Oczywiście jest taki moment, w którym widz-przybysz ustawiony w trzecim, tym szeregu, próbuje dostąpić łaski bycia w pierwszym szeregu i bywa tak, że prowadzący się na to nie zgadza, 1 że ta społeczność, która czynnie uczestniczy w obrzę­ dzie, wykonuje parę bardzo charakterystycznych ru­ chów, które są sygnałami na „nie". Wtedy się wie, że trzeba pozostać w sytuacji widza. Obrzęd, misterium ma to do siebie, że jest też teatrem i można w nim być widzem. T o nie jest tylko i wyłącznie czynne uczestnic­ two. Równocześnie można być świadkiem i przychodzi moment, kiedy można być uczestnikiem. Ta trzystop­ niowa formuła jest zagadnieniem, nad którym biedzę się w swojej pracy. Szukam rozwiązań na utwór sce­ niczny, w którym ci, którzy są zaproszeni, mogą prze­ chodzić przez kolejne stadia, od widza, do świadka i do czynnego' uczestnika. A n n a W y k a : Postaram się najkrócej jak można; myślę, że warto wrócić do tego bardzo istotnego pyta­ nia, które postawił Jacek o potrzebę krwi, o potrzebę 223 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH okrucieństwa, ja bym się tak okropnie nie gorszyła tym, co tam prawdopodobnie mogło się wydarzyć i dopro­ wadzić do śmierci zwierząt. Dopóki w Polsce są niele­ galne hodowle psów ćwiczonych do hazardowych walk, w których te psy okrutnie wychowywane, okrut­ nie się mordują i różni prymitywni ludzie robią na tym wielkie pieniądze, tak więc to nie jest właściwość jakie­ goś tam ludu gdzieś, to jest również właściwość ludu polskiego w specyficznym rozumieniu tego słowa. T o jest pierwsze, drugie - widz podgląda, a świadek, uczestnik - nie. W „Gardzienicach" czułam się podglą­ daczem raz jeden jedyny i prawdopodobnie było to we mnie bardziej wtedy, kiedy była sesja o roli słowa w te­ atrze i Chajkin, powiem po naszemu - Czajkin, po wy­ lewie uczył się na nowo mówić. Ogromny tekst był nam rozdany po to, żebyśmy byli świadkami, że on na­ prawdę próbuje mówić, ów właśnie, długi i trudny tekst. Rzecz się działa w kościele i to był śmiertelny wy­ siłek człowieka, który na nowo uczy się mówić. Cier­ piałam z n i m strasznie i podziwiałam jego odwagę. Włodzimierz Staniewski:... to był czysty problem... A n n a W y k a : I to była tak straszliwa walka Chajkina z samym sobą, że moją pierwszą reakcją było wyjść, natychmiast wyjść, ale sobie pomyślałam, jeże­ li on się zdecydował na robienie tego wobec świad­ ków, to znaczy on potrzebuje naszej pomocy. I cała energia, która jest w nas dobra, powinna być skiero­ wana na to, żeby mu pomóc uczyć się na nowo. T o ty­ le do podglądacza. Teraz wprost mówię do Irka Guszpita - tak strasznie mnie zabolało jak ty powiedziałeś, co powiedziałeś, ponieważ każdy z nas tutaj ma jakieś, za przeproszeniem, formalne tytuły naukowe, za prze-* proszeniem, tzw. pozycje z wyjątkiem ludzi najmłod­ szych, więc kiedy mówiłam, że „Gardzienice" dokła­ dają ludziom spotykając sie z n i m i lub gdy ludzie przyjeżdżają tutaj po raz pietwszy, to właśnie coś ta^ kiego sie dzieje że tamte oficjalne pozycje społeczne przestają być kompletnie ważne Za to człowiek zaczy na sie zastanawiać nad ta hierarchia już bym nie pó wiedziała miejskich wartości tylko w ogóle jak sam żvie Kiedv Dtzvwiozłam tutaj moia siostrę australii ską," która miała wtedy ok. 30 lat nikogo nie znała i tylko słyszała śpiew, bo tak w dawnej chacie pierw­ szej, na początek, na przywitanie się śpiewało. I ona m i mówi: ja nigdy w życiu nie spotkałam ludzi tak bli­ skich samorealizacji, użyła takiego terminu, jeszcze nie rozmawiając z n i k i m z Was w ogóle, tylko odbietając śpiew jako formę wypowiedzi Was jako poszczegól­ nych jednostek, już nawet nie artystów, tylko ludzi. I to bywa tak szalenie udetzające i my nieśmiali Pola­ cy, kulturalni Polacy, jacyś tacy, no, straceńczy inte­ ligenci, hodujemy pewną nieśmiałość, hodujemy pew- ną intymność, nie bardzo chcemy, żeby może ta inge­ rencja była taka ostra w to, k i m jesteśmy dziś. A teraz: 20 lat temu - gość, widz - świadek - uczest­ nik. Oczywiście może być i dalszy etap: twórca czegoś swojego. N a przykład praca Krzysia Czyżewskiego, pra­ ca Jasia Bernada, Piotra Borowskiego. C i ludzie stąd wyszli, bez tego doświadczenia tych ludzi by nie było. Trzeba o tym jasno powiedzieć. N a szczęście oni sami w swojej pracy już dziś są dojrzali i odważają się do te­ go przyznać. Wspomniałam o siedzeniu w klombie i obiecałam, że F opowiem dzisiaj. T o siedzenie w klombie. Otóż było tak j właśnie w czasie tej sesji „Rola słowa w teatrze", że ja bardzo chciałam jeszcze raz zobaczyć Awwakuma i za-; miast zrobić to bez pozwolenia, mówiliśmy wczoraj o ry-! górze, poszłam do Włodka i zapytałam, czy ja mogę jesz- ( cze raz, a Włodek powiedział - nie. Jakie emocje wcho-| dziły w grę! Jedliśmy wtedy w Lublinie w restautacji l śniadanie, ja zaczęłam strasznie płakać, część zespołu otoczyła mnie, odbyliśmy naradę roboczą, tak się złoży-' ło, że akurat byli Australijczycy i oni mówią - my cię przemycimy i o n i mnie przemycili do „Gardzienic". Wszystkie przygotowania trwały w kaplicy, jeszcze było tak dużo ludzi, że wyjęliście ramy okien na moje SZCZC' ście i ja skulona żeby mnie nie było widać tak się śmiertelnie bałam żebyś mnie nie zobaczył, tak się śmiertelnie bałam że mnie wywalisz skulona w tym klombie p r z e s ł u c h a ł a m d o ś w i t u A ^ a W Coś cu­ downego o drugiej części tego doświadczenia nie będę mówić bo obiecałam że bede mówiła krótko ale póki sie rzeczy toczvłv na dole a myśmy siedzieli na eóne w srogu siana sie ukryłam żeby nie było mnie widać' nagle jakiś wóz się zbliża, więc ja znowu przerażona po-' twornie, że zostanę wykryta, kuń, wóz, facio siada kolo mnie, zaczyna rozmawiać, ja mówię - nie - muszę mil­ czeć. I tak przesiedzieliśmy pół nocy, dopiero na śniada­ niu go poznałam - raczej wyczułam tam jego delikat­ ność. Dziś wielki mój przyjaciel Marek Tomza, wspania­ ły rzeźbiarz. Wtedy jego rolą było złożenie stołu „dolne­ go" i przewiezienie go furą z łęgów na górę. Ta przyjaźń się tak narodziła. Ze wspólnego, wzajem uszanowanego, milczenia, ciszy. Dziękuję ci Włodku bardzo. L Włodzimierz Staniewski: A n i u , jeśli pozwoliJ dodam coś do tego. T o doświadczenie, jak również k i f l ka podobnych doświadczeń skłoniło mnie do podjęcB decyzji, że ja już nie będę ludziom mówił co im wolnB oglądać, a czego nie. N i e c h warunki naturalne d e c y d j ją o tym, kto powinien być widzem, kto gościem, M uczestnikiem. I to jest podobna sytuacja jak z obrał dem. Jest element libacji w wielu misteriach, jest e l l ment zachowań niskich i marginalnych w wielu obrzM dach, łącznie z mszc|. Są takie obrzeża, szczególnie pnfl wielkich świętach gdzie jest element libacji i to jesttaB 224 �T A N I E C Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ F R A N C O I S . R O Z M O W A O G A R D Z I E N I C A C H I M E T A M O R F O Z A C H Jasełka. Zgromadzenie noworoczne 2001 w Gardzienicach. Fot. Przemek Sieraczyński 225 ��TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH ��TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O OARDZIENICACH I METAMORFOZACH stare jak stary jest obrzęd. Musimy mieć świadomość stref po to, żeby wiedzieć jak się odnaleźć. W przeciw­ nym razie czujemy się sekowani, potraktowani w spo­ sób niewdzięczny, zdekomponowani. T e n strach przed dekompozycją jest czymś z czym musimy sobie umieć w takich sytuacjach radzić... Pewne zdarzenia, pewne przypadki są immanentnie wpisane w obrzęd, i może błąd popełnia scjentystyczny umysł, który chce je wa­ loryzować, nakładać na nie etyczną sztancę. Tomasz R o d o w i c z : Chciałbym jeszcze wrócić do wątku Santerii. Już w czasie dyskusji panelowej w A k a ­ demii Teatralnej w Krakowie mocno się zirytowałem, ale nie było wtedy miejsca na zabranie głosu. Nosiłem to w sobie dość długo, więc chciałbym parę słów po­ wiedzieć o znaczeniu tego doświadczenia. Oczywiście, Jacku, że gdybyś chciał mnie posądzić, że jestem zwolennikiem przelewu krwi, to byś m i zrobił krzywdę. Każda śmierć każdego stworzenia jest dla mnie bolesna, tym niemniej te rytuały się odbywają, mamy na to wpływ czy nie. Z tego właśnie względu by­ ły słane do Kubańczyków pytania, czy może ich rytuał się odbyć bez zabijania zwierząt, bo to jest zbyt dra­ styczne dla naszych oczu. Nie mógł się odbyć. Pertrak­ tacje dotyczyły wreszcie absolutnego minimum ofiary, żeby stał się rytuał. T o były długie faksowe dyskusje mógłby lepiej o tym opowiedzieć Darek Kosiński. Rytuał się odbył i żeby go poznać musiałem być jego świadkiem, nie widzem, podkreślam - świadkiem. Za­ stanawiałem się, czy wytrzymam, gdy na moich oczach będą zabijać zwierzęta, czy nie zwymiotuję, czy poko­ nam wewnętrzny sprzeciw? Myślę, że takie pytania każ­ dy sobie zadawał. Jednak pchała mnie potrzeba pozna­ nia rytuału, misterium, bo żyjemy w kręgu kultury i re­ ligii, w której zostaliśmy oddzieleni od tego, co trans­ cendentne przez pośredników. A t u nadarza się okazja spotkania z grupą ludzi, którzy umieją nawiązywać kontakt z tym, co nadzmyslowe. Znalem historię tej grupy. Jose Iglesias, chyba cztery lata temu, gdy po raz pierwszy przyjechał do „Gardzienic", opowiadał m i o swoim spotkaniu z n i m i na Kubie. Wiedziałem, że oficjalnie występują jako grupa taneczna „Conjunto Folklórico jlaeuev" w Guantanamo> s y Fprzyy uniwersytecie y ale należąi też do wspólnoty religijnej F & > iodprawiającej F ><i iob¬ rzedv Santerii T o bvło iedno z waznieiszvch wydarzeń wieéo kubańskiej podróży edv poznawał synkretyczne rei I rozwiiaiace sie w wielkie, nrzestrzeni nowstałei po zwalczanym przez Castro chrześcijaństwie Czytamy dziesiątki książek na ten temat, analizuje­ my wiarygodność źródeł, dyskutujemy o początkach re­ ligii i teatru, a tu pojawia się możliwość, pierwszy raz w Polsce, jeśli nie w Europie, że grupa z innego końca świata podejmuje się odprawić cały skomplikowany ob­ rzęd Santerii. Spróbują przywołać do Dworu na Wyso­ kiej pod Krakowem swoje bóstwa, a my możemy to sa­ mi sprawdzić, zobaczyć, podejrzeć, może zauczestniczyć? I w t y m miejscu chciałbym nawiązać do tego, co powiedziała A n i a Wyka. Oczywiście, są te cztery kręgi, które trzeba przejść w poznawaniu tego typu wydatzenia. A l e wg. mnie w innej kolejności: jest podglądacz, jest widz, jest świadek i jest uczestnik. T o są kręgi, któ­ re trzeba przejść kolejno żeby dojść do centrum wyda­ rzenia, do tego, co jest jego istotą. Szczególnie, jeśli jest ono spoza własnej kultury. W zależności, z którego krę­ gu się to ogląda, taki jest charaktet doświadczenia i możliwość opisu. Ja przyjechałem z Krakowa w drugiej grupie, po na­ szych Metamorfozach, na drugą część wieczoru i musia­ łem przejść przez wszystkie te kręgi. Najtrudniej było na początku. Zobaczyłem jakąś absurdalną sytuację: n i to dyskoteka, n i to wiejska zabawa, wielki plastikowy namiot, kolorowe reflektory. Kręcą się ochroniarze, nie wiadomo, o co chodzi, nie wiadomo, kto tym kie­ ruje. Wchodzę, widzę tłum biegający, wirujący, ktoś półpijany - po prostu zgroza. Pomyślałem sobie, że jest jakaś totalna porażka, że nic się nie wydarzy, że nie da­ l i rady. Wiedziałem, że muszę podejść jak najbliżej, wejść do samego środka, żeby zobaczyć i cokolwiek z tego zrozu­ mieć. Zapytać siebie jako praktyka, czy jeśli mnie oszu­ kują, czy jestem w stanie to rozpoznać, czy nie? Czy na­ stępuje coś realnego i czym będę to rozpoznawać, to rzeczywiste wydarzenie, albo jego brak? Oczywiście, kiedy najpierw podglądałem, to też zobaczyłem peep¬ -show, niedobrego słowa użyłeś, Irku, nie ty byłeś jego uczestnikiem, tylko ochroniarze, którzy zza plastikowej szyby wydarzenie obserwowali. T o najgorszy obraz, jaki śni m i się po nocach: czterech goryli za plastikowym okienkiem, którzy podglądają, śmieją się i komentują. Ja też miałem problem, przechodząc przez tę bandę półpijanych ludzi, przelewających się z jednego do dru­ giego kąta. Jednak wchodząc później w środek zobaczy­ łem że sam kapłan iest już zupełnie pijany i chyba nie panuje nad sytuacją. W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Choćby nawet się ugryzł, chcę przypomnieć sytuację inicjacji mojej, prze­ praszam, że ci przerywam, w Żywocie Protopopa Awwakuma z tutaj obecnym weteranem naszych wspólnych bojów T o m k i e m Rodowiczem, odbyliśmy kiedyś szesnoastogodzinny rytuał, szesnastogodzinne semina­ rium z obrzędu prawosławnego, pojechaliśmy na Łemkowszczyznę zaprzyjaźnieni z księdzem, który w ciągu tych szesnastu godzin - od wczesnych godzin popołu­ dniowych aż po wczesne godziny ranne następnego dnia - odprawiał mszę w różnych cerkwiach, objeżdża­ jąc poszczególne świątynie. Pod koniec, ktoś mógłby powiedzieć, że był już kompletnie pijany, ponieważ za 229 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH każdym razem musiał spełniać ofiarę, a częścią ofiary, częścią aktu sakralnego jest przecież wino, już nie mó­ wiąc o tym, że pomiędzy odprawianą służbą wierni i wyznawcy też chcieli go poczęstować. T o jest tylko i wyłącznie kwestia werbalizacji sposobu widzenia struktury obrzędu, struktury misterium, w której pew­ ne rzeczy są immanentnie wpisane, a nasza ocena scjentystycznego umysłu, który chce waloryzować, na­ kładać do tego sztancę etyczną, być może popełnia błę­ dy. M y popełniamy błąd. Zbigniew T a r a n i e n k o : Ale przecież są też... walo­ ryzowane na bieżąco, istnieją różne wartości, z którymi się przychodzi. Tomasz Rodowicz: T o nie jest tak, że trzeba mieć wiarę, nie miałem żadnej wiary. Byłem śmiertelnie cie­ kawy czy coś się wydarzy, czy oni to udźwigną i czy ja to rozpoznam. Czy będę mógł pattzeć i widzieć wyraź­ nie, co się wydarzyło, z moją wiedzą na ten temat, z ta­ kim dystansem kulturowym, z całym bagażem uprze­ dzeń jak powiedziałby hermeneutyk. Doszedłem wreszcie do tego kręgu, do granicy mię­ dzy świadkiem a uczestnikiem. C i , którzy odprawiali, uczestnicy byli bardzo blisko, dotykali mnie, o mnie się ocierali, wtedy dopięto miałem pewność własnej obec­ ności i wiedziałem, że jestem w stanie dokładnie zoba­ czyć, analizować, przyjmować doświadczenie. Nie mia­ łem żadnych nadzwyczajnych przeżyć, czyli nie udziela­ ły m i się żadne ich owładnięcia. Byłem analitycznie pa­ trzący, zafascynowany tym, co się dzieje, i z radością widziałem, że umiem rozpoznawać i rozumieć to, co się wydarza, częściowo przez oczywistość faktów, a czę­ ściowo przez to, że wiedziałem, co się dzieje. Jako praktyka najbardziej mnie ciekawiło, jaki jest scenariusz, kto tym rządzi, kto jakie podejmuje decyzje i w którym momencie, kto prowadzi pieśni, kto muzy­ ków i jak oni się tymi folami wymieniają między sobą. Tak na to pattzyłem, a później wyobrażałem sobie, pa­ nie profesorze, że to musi być mniej lub bardziej po­ krewne wszystkim misteriom i inicjacjom starogreckim. Musi być ten, kto kieruje i ten, kto wie; ten, k t o podejmuje decyzje i ten, kto rozpoznaje prawdziwe lub fałszywe owładnięcie i wkracza, interweniuje, kiedy wymaga tego chwila. K t o przerywa ceremonię lub ją rozpoczyna Tej osoby szukałem, tego koryfeusza we* wnątrz. Była to statsza kobieta, pomocnica kapłana, która przejęła prowadzenie, gdy ten legł z tyłu, za ołta­ rzem. Prowadziła niemal niezauważalnie, ale w sposób przeraźliwie precyzyjny z niezwykłą inteligencją ostro* ścia patrzenia i oceniania w jednym ułamku sekundy wiedziała co robić Ona decydowała czy kobietę ; k t ó : ra naele ńa nia wpadła ktoś popchnął czy dopada" ja jakiś duch, czy ją zostawić w tym czy nie. Widziałem jak to robi, po prostu fantastycznie potrafiła w ułamku sekundy wyprowadzić ją z transu. Łapała ją za uszy i naciskała taki bolesny punkt (czasem policjanci tak wybudzają pijanych na ulicy), jednym szybkim ruchem, naciskiem i szarpnięciem do dołu natychmiast budziła tę osobę. Dlatego wydawało ci się to, Zbyszku, podej­ rzane, że ktoś, kto jest w pełnym transie, nagle wycho­ dzi na bok i zapala papierosa. Mówię tu o poziomie własnego doświadczenia, zwra­ cam uwagę na fakt, jak wiele było wydarzeń czytel­ nych. Jeden moment, zupełnie niesamowity, utkwił m i w pamięci. Włodek powiedział o swoim doświadczeniu we Włoszech, tutaj było podobnie. Jest takie przejście, granica, z której najlepiej się czyta, tam to było pogra­ nicze wysokiego i niskiego, tutaj sactum i profanum. M a m t u na myśli rolę muzyków. Bębniści, jak wszyscy muzycy we wszystkich rytuałach są najbardziej cynicz­ ni, choć precyzyjnie wykonują swoją robotę, ostenta­ cyjnie są na zewnątrz, gadają między sobą, piją, wycho­ dzą, gapią się. I c h nigdy nic nie bierze, o n i muszki do­ kładnie grać te rytmy, któte są i m zadane do grania i je trzymają. Włodzimierz Staniewski: Koncertem wykonywa­ nym z niezwykłą maestrią. Tomasz Rodowicz: Oczywiście. •Włodzimierz S t a n i e w s k i : Maestria musi być utrzymana w przeciwnym razie cała struktuta pęka. Tomasz Rodowicz: Stałem za tymi chłopakami, kiedy coś między sobą mówili, na coś pokazywali, ja też nagle zobaczyłem, że jest jakiś ruch, że pokazują sobie jedną z Kubanek, która, trzyma się z boku, jest zdener­ wowana, coś jej nie pasuje i trzyma palce założone, splecione wskazujący ze środkowym na obu dłoniach. O n i coś tam jej dogadują, ona fuka i opędza się, jakby się opierała. Główne wydarzenie dzieje się gdzieś w głę­ bi, a oni t u grają, dziewczyna jest coraz bardziej blada i wściekła, oni jej przycinają, jeden drugiego szturcha, wreszcie któryś krzyknął na prowadzącego i wskazał na nią, ale ona uciekła. Po co trzymała palce? Trzymała, żeby ją nie wzięło, broniła się rozpaczliwie, nie chciała, może się wstydziła. Wyleciała na zewnątrz tego kręgu pod ścianę, ale prowadzący za nią pobiegł, ściągnął ją w sam środek iednvm ruchem wprowadził w obrót iuż była owładnięta. T o są drobiazgi, szczegóły, ale fascynujące o tyle, że można było zobaczyć kto jest w pełni świadom tego, co się dzieje, zna możliwości i potrzeby czasu w danym ak­ cie, danym miejscu. Było pełne porozumienie między uczestnikami. Jak oni fantastycznie pieśń prowadzili, jak ją podbijali, kiedy próbowała wygasnąć, kiedy traciła 230 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANOOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH moc. Zwróćmy też uwagę, jakie było ich reagowanie na ludzi z zewnątrz: obojętność, tzn. życzliwa obojętność, chociaż chwilami miałem wrażenie, że jesteśmy zbyt na­ trętni, łudzimy się, że granicę da się przekroczyć. Nie za­ uważyłem ani jednego momentu, by Kubańczycy patrzy­ li na efekty swojego działania, ani jakie robi to na nas wrażenie. Nie szukali aplauzu ani akceptacji z naszej strony. To my byliśmy przez nich akceptowani, ale rów­ nie dobrze mogło nas nie być. I dlatego i m wierzyłem. go Pacyfiku, postulował i apelował do badaczy, by zni­ żyli się do poziomu ktajowca, jeżeli chcą go zrozumieć. Uważał, że nie można inaczej rozpoznać kultury niż przez uczestnictwo. A przy tym wiele jego działań prze­ czyło tej idei. Wiemy to z opublikowanych w latach 60. dzienników Malinowskiego, tekstów bardzo osobistych i zapewne nie przeznaczonych do szerokiej publikacji. Prowadząc badania, często za cygara lub inne podarun­ k i , angażował mieszkańców wiosek do inscenizacji ob­ rzędów. Oglądając je i opisując nie miał sobie za złe sposobu, w jaki je wywoływał i nie rozpatrywał delikat­ nych kwestii, k i m on sam jest w tej sytuacji: widzem, uczestnikiem czy świadkiem. Zniżając się do poziomu krajowca miał jednocześnie poczucie misji, że oto on rozpoznaje istotę ludzkiej natury Zbigniew T a r a n i e n k o : Tak było tylko w drugiej części, w pierwszej sprawdzania efektów swojego dzia­ łania było znacznie więcej. Włodzimierz Staniewski: N o bo w pierwszej są gesty tak jak w każdym obrzędzie, zapraszania, są gesty dzielenia się i objaśniania. W szczególe może jednak siedzi bóstwo?... Drugi problem, który trzeba tu przypomnieć, to po­ wszechne w antropologii przekonanie, że nie ma jedne­ go sposobu oglądu rzeczywistości. Idąc tropem książki Jamesa Clifforda można wyróżnić co najmniej dwa spo­ soby zachowania się w terenie. Jeden, za wspomnianym autorem, nazwijmy brytyjskim a drugi francuskim. Bry­ tyjska specjalność już od Malinowskiego polega na tym, że oto, tak jak on, samotny antropolog udaje się w teren do wybranej społeczności, uczestniczy w jej ży­ ciu i z ogromnymi kłopotami i z dużym wysiłkiem psy­ chicznym i fizycznym próbuje zrozumieć społeczność i opisuje ją, raz uczestnicząc rzeczywiście w obrzędzie, innym razem prowokując sytuacje, które chce rozpo¬ znać. Taka była prawda doświadczeń Malinowskiego. W opublikowanych pracach na wątpliwości k i m był on, jako antropolog, nie było miejsca. Takie były cza¬ sy Malinowski z pełnym przekonaniem stwierdzał, że wie iak obrzęd masia lub inna czynność wvelada i oni suiac dawał odpowiednia wykładnie Włodzimierz Sta' niewski wymienił nam tu nrzed chwila elementy istot' ne obrzędu, idąc niejako tropem Malinowskiego. Zbigniew T a r a n i e n k o : Może jednak diabeł? Czesław Robotycki: Chcę odejść od szczegółów tego przedstawienia i powiedzieć pewną ogólniejszą rzecz. Państwo często odwoływaliście się do doświad­ czenia antropologa w terenie. Stwierdzaliście, że cza­ sem to, co robicie jest podobne do postawy antropolo­ ga. Skoro postać antropologa w terenie tutaj się poja­ wiła, to przypomnę, że już w pierwszej wielkiej mono­ grafii Bronisław Malinowski, w Argonautach Zachodnie- Znana jest też jednak inna szkoła prowadzenia ba­ dań nazwana przed chwilą francuską. Organizowane przez nią afrykańskie wyprawy wybierały się w teten ca­ łym tłumem ludzi. Uczestniczyli w nich fotografowie, rysownicy i inny personel pomocniczy. Czytając opis takich badań cytowany przez Clifforda w jego pracy „Kłopoty z kulturą" (omawia tam słynną wyprawę w poprzek A f r y k i Michela Leirisa Dakar - Dżibutti), możemy sobie wyobrazić całkowicie inne doświadcze­ nie antropologiczne. Siedzą od lewej: Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Benedyktowicz, A n n a W y k a . Fot. Przemek Sieraczyński Trzecia rzecz. Co z tego wynika. J. Clifford i my an­ tropologowie zastanawiamy się, która z tych metod, al­ bo może obydwie, rzeczywiście docierają do istoty ob­ rzędu. Pytamy też, jaka jest rola antropologa przy kre­ owaniu obrzędu, czy może antropologiczne uczestnic­ two nie wykrzywia jego istoty. Są to dzisiaj kwestie, nad którymi zastanawiają się antropologowie, i co ważniej­ sze wielu z nich, weźmy za przykład Kirsten Hastrup, 231 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH stwierdzają, że wrażliwość artysty jest tu niezwykle przydatna (Hastrup współpracowała z Eugenio Barbą). Być może, czasami artysta lepiej niż antropolog może zrozumieć tę rzeczywistość, bo się jej w pewien sposób poddaje. A l e trzeba powiedzieć, że antropolog też po¬ winien być artystą, by móc przetłumaczyć rytuał, ma­ gię, w ogóle obcą kulturę. Analogia do roli tłumacza jest tu idealna. Mówiono tu, że artysta jest tłumaczem. Antropolog z samej swojej istoty też jest tłumaczem Przekłada język jednej kultury na inny. i przyznaję, że jest to czasem wygodna dla mnie pozy­ cja, poza tą rolą, poza tą barierą coś pewnie jest, ale to już inna sprawa. Z punktu widzenia badacza jest dla mnie niesłychanie fascynujące spotkanie z innością i obcością, a potem dopiero pozostawiam już i także in­ nym do refleksji, czy badanie tego, co jest tak zupełnie inne coś wnosi i co wnosi do rozumienia nas samych. Wtedy właśnie przychodzi Włodzimierz Staniewski i robi Metamorfozy, tyle na razie. Chcę powiedzieć w konkluzji, że problemy, które pojawiły się w dyskusji nad dziełem klasycznym są też problemami dzisiejszych antropologów. Nie dają o n i jednoznacznych odpowiedzi i raczej mnożą wątpliwości i stawiają pytania o to, co stanie się z antropologią, gdy będzie ona podważać przekonanie o możliwości prze­ kładu kulturowego. Przy takiej postawie znika potocz­ ne przeświadczenie, że potrafi ona wszystko, co dotyczy świata kultury, zrozumieć i zinterpretować. Obecnie sam badacz bardzo często wątpi i może czasem czegoś nie rozumie i dlatego te kręgi wtajemniczenia, o któ­ rych mówiliście są dla niego również ważnym doświad­ czeniem. Zbigniew T a r a n i e n k o : Chciałem zwrócić uwagę na to, że postawy, punkty widzenia, a także cele ludzi, którzy uczestniczą w rytuale z różnych względów, czy cele, potrzeby i postawy społeczne, które mieliśmy roz­ patrzeć w pytaniu p. Zbigniewa, podanym nam wcze­ śniej, to zupełnie różne rzeczy i tematy. Zdaje się, że wszystkie nasze spory są sporami postaw. Druga kwestia, która się t u pojawia, jest ciekawa metodologicznie i brzmi następująco: czy doświadcze­ nie antropologa i historyka jest podobne. Antropolog obserwujący kulturę doświadcza obcości z t y m związa­ nej i celem badacza jest oswojenie innego i jego kultu­ ry. Czy starożytny Grek może być takim obcym dla h i ­ storyka, by ten poprzez studia nad starożytnością mógł powiedzieć - to są moi Grecy, tak jak mówił Malinow­ ski - to są moi dzicy. Włodzimierz Lengauer: Chciałbym podjąć ten wątek, który zresztą wymagałby niesłychanego rozbu­ dowania i to tak z punktu widzenia wręcz historii na­ szej dyscypliny, jak i z punktu dzisiejszych doświad­ czeń. Z mojego własnego doświadczenia powiem, że za­ czynam wykład dla studentów z kultury antycznej za­ wsze od stwierdzenia, że neguję kwestie recepcji, podo­ bieństwa, genezy naszej kultury współczesnej, która ja­ koby się ze starożytnej wywodzi, powiadam, że dla mnie właśnie najbardziej fascynująca w antyku jest obcość, jest to, że jest to kultura w moim przekonaniu, jeśli przez kulturę rozumiemy całość życia społecznego, w tym antropologicznym właśnie rozumieniu, że jest to kultura absolutnie całkowicie różna, obca, z którą nas w uieciu eenetvcznvm łaczv ieśli nie nic to bardzo ma¬ ło. Także teraz to z punktu widzenia już nie tylko szkolara jakim jestem zawsze jestem obserwatorem no i tuta przyznaje ia wcale nie poczułem sie urażony tym r o mówił n Stań ewski ale mam nełne noczucie zeza wsze iestem srhnwarw za moia rola nrofesora za moia rolą badacza i całkowicie zresztą świadom jestem tego Bardzo dobrze, że pan Robotycki przypomniał jak różne można mieć postawy, uprawiając antropologię. Chyba też można być w skórze profesora, świadka czy widza, albo nawet kpiarza... Dlaczego nie? Człowiek jest jak wiatr wolny i może stać z boku, nie będąc ani podglądaczem, ani uczestnikiem. N i e musi się ptzecież mazać krwią w pierwszym rzędzie, jeśli nie lubi czerwonego... .-• ., : Włodzimierz Staniewski: T y jako histrion wystę­ pujesz czyli aktor, który komentuje... Zbigniew T a r a n i e n k o : Można na przykład nie lu­ bić zapachu krwi, albo mieć alergię na kury, na pierze, zupełnie zwyczajnie i wtedy reagować jakąkolwiek wła­ sną odtrutką, choćby papierosem. Można patrzeć też na wszystko, jak badacz techniki. T o , co Tomek Rodo­ wicz mówi, było właśnie opisaniem Santerii, opisaniem jako teatru... Myślę, że artyście wolno mówić, że ma swojego boga, może go nawet zmieniać, wybierać, wol­ no też mu się jakoś zaangażować - i pewno mimo to zo­ stanie zbawiony - ale sądzę też, że ludziom, którzy są ludźmi wierzącymi, pewnych rzeczy robić nie wolno. Dlatego, że zaprzeczą sobie samym czy swojej wierze. Jest to punkt niezwykle istotny, którego nie można nie uwzględnić przy dyskusji o cudzych misteriach, czyli w sytuacji bycia albo antropologiem, albo histrionem, albo obserwatorem technik, albo jakimś obserwatorem przypadkowym, który nie może określić swojej posta­ wy, lub nie chce. W Santerii - jak w teatrze - wybiera­ łem różne postawy. Zauważyłem też jakąś kompletnie dyskotekowo tańczącą dziewczynę, obserwowałem ją z równym zainteresowaniem, jak obrzęd i tańce Kubańczyków. Widziałem, że jedynie „szefowa" nie pila, 232 rindrzas arlv nili wirlznwie nrzestnirv nhcerwatnr7v podczas gdy pili widzowie, ucze tmcy obserwatorzy. Kapłan tez się „doenergetyzował . A l e ta jego energia słabo przepływała, i sądzę, że pierwsza część była nie- �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH udana wskutek „niedoenergetyzowania" uczestników i widzów, którzy nie nabrali energii - nie mogli jej więc oddać wykonawcom. Po pierwszej części, podczas spo­ tkania podjęli więc decyzję: „Robimy to sami, bez w i ­ dzów", wtedy dopiero nastąpiła obojętność, nie zwra­ canie uwagi na skutki realizacji. Nawet wtedy miałem rozmowę z Włodkiem: „Jak wy nie pomożecie, nie bę­ dzie rytuału. T o się nie uda..." Zbyt wielu intelektuali­ stów z różnych krajów, dużo osób zimnych, oglądają­ cych z daleka, jeszcze zimniejszych ode mnie. Do czego zmierzam: postawa artysty jest zupełnie i n ­ na niż postawa uczestnika. Jeszcze słowo o inicjacji w kulturze współczesnej... Myślę, że dla wielu staje się nią internet, na pewno da­ je poczucie wspólnoty i uczestnictwa w wiedzy. Dla i n ­ nych są to grupy przykościelne, na przykład Ruch Od¬ nowy w Duchu Świętym, czy ruch Taize. Tego jest d u ­ żo. Dla innych zadania wprowadzające w życie wypeł­ niają subkultury różnego rodzaju, które się odznaczają tym, że się nosi w skórach, w dziurach albo w dresach, ja tego nie rozróżniam. T o też są sposoby współczesnej inicjacji. Dla innych mogą być to także egzotyczne po­ szukiwania czegoś, co było kiedyś rytuałami. Taka jest współczesna kultuta. Może okazać się, że są to warto­ ści obce, że są one nie do przyjęcia, albo że można ro­ bić z tego jakiś własny ceremoniał. Maciej Rychły: Ja mam pytanie i do filologów, i do antropologów. Kiedyś gtałem w jednym zespole z M u ­ rzynem z Zairu i dzięki temu bywałem na murzyńskich bibkach - jedyny biały - w centrum Poznania. Było to w połowie lat siedemdziesiątych, kiedyś Masambuku tak się on nazywał - wrócił z Radomia i dopytywał się usilnie, czy ktoś z Zairu już tam był? Odpowiedziałem stanowczo, że nie (cóż z takim Masambuku począć?), a wtedy on wziął swoich koleżków i oświadczył, że wczoraj M A S A M B U K U O D K R Y Ł R A D O M ! To „odkrycie" uświadomiło m i wtedy, że odkrywca, jeżeli nie jest przewrotny lub dowcipny, rości sobie pre­ tensje do panowania. „Odkrycie" wasalizuje „odkryte­ go". Czy opisywanie świata szło ręka w rękę z podbojem i kolonizacją? Czy szkoły antropologiczne francuskie, angielskie odpowiadały imperialnej, kolonizacyjnej idei? Drugie pytanie do filologów - czy w starożytności ist­ niała „antropologia", wszak Grecy byli narodem panu­ jącym i organizowali inne ludy? Czesław Robotycki: Postawa kolonialna, ja od ra­ zu może powiem, ze antropologowie anglosascy mają potwornego kaca z powodu kolonializmu i oskarżają swoją własną dyscyplinę o to, że służyła dominacji kul­ turowej i politycznej. Mają z tego powodu ogtomne po­ czucie winy. Zresztą mówił też o t y m w Krakowie p. Schechner. Maciej Rychły: Czy „starożytni" nas opisali? Zapa­ miętałem, nie wiem skąd, stwierdzenie, że „znaleziono ludzi pochodzenia słowiańskiego i oni żadnego sprzętu bojowego ani żelaza nie mają, grają sobie na piszczał­ kach i kitarach, nie znają też żelaznych trąb, bo l u ­ dziom o łagodnych sercach nie potrzebne są groźniej­ sze rodzaje muzyki". Jakoś tak brzmiała relacja antycz­ nego dziejopisa. Czesław Robotycki: A l e mamy też źródła, które mówią, że Mieszko miał fantastyczną drużynę, że miał świetnie zorganizowanych rycerzy. Jacek Dobrowolski: Mówisz o muzykach, których przyprowadzono do bizantyjskiego cesarza, który zdziwił się, że nie mieli żadnego żelaza przy sobie tylko gęśle. Włodzimierz Lengauer: Chcę króciutko na to od­ powiedzieć, ale potem chcę nawiązać jeszcze do inne­ go tematu. Znów jest to bardzo ciekawy i złożony pro­ blem i nie tak łatwo udzielić prostej odpowiedzi. Grecy z jednej strony mieli ogromne poczucie własnej tożsa­ mości i odrębności kultury, z drugiej strony, w gruncie rzeczy od pewnego przynajmniej momentu, to co było obce i inne przestało ich intetesować, w najlepszym ra­ zie, jeżeli już widzieli coś godnego zainteresowania, to intetptetowali to wyłącznie w kategoriach własnej kul­ tury, co zresztą w stosunku do obrzędowości i religii wi­ dać najlepiej, począwszy od dzieła Herodota. Wszystkie ludy obce, którymi on się intetesuje, jeśli zajmuje się ich obrzędowością i religią, to one wietzą po prostu w tych y bogów & >w których y wierząt Grecy. i- Można by pof wiedzieć tak, że z jednej strony intetesuje Gteka w i n ­ nej kulturze i u innego ludu tylko to, co mu przypomi­ na siebie same 2 0 ale z drugiej strony można powie­ dzieć zupełnie inaczej i też u ego samego Herodota można znaleźć ten ślad kiedy on przedstawia dokład­ nie innv lud czv inna kulturę a w szczególności kiedy n r z e d J w i a n o k r e w r w c b n a m n o d o b n o Scvrów t o bar L i e . r i n r e L n a r e O n właśnie n a d s t a w i a i r b iakń t a k i r ^ e r c i a d ł o ale to zwierciadło które odbija tak że prawa strona jest lewą stroną, to co jego tam intere­ suje i to, co on tam dostrzega to wszystko jest inaczej niż u Greków. Musi być inaczej, bo o n i są właśnie inni, oni są tego zaprzeczeniem. Natomiast - rzecz także charakterystyczna dla późniejszego zwłaszcza okresu, kiedy oni się stają istotnie ludem, który podbił cały prawie świat zamieszkały, oilcumene przynajmniej l u ­ dów cywilizowanych, w tym ludów wschodu - jest wła­ ściwie zadziwiające jak w bardzo niewielkim Grecy so­ bie zdawali sprawę z tej inności; a dlatego sobie zdawa­ li sprawę mało, że mało się tym intetesowali. Przy czym najbardziej może uderzające jest to, że nawet kiedy już istniał grecki przekład, no nie całej Biblii, ale Pięciok- 233 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH sięgu, to autorzy greccy tego nie czytali, chyba ich to w ogóle nie interesowało, no niektórzy, mówię z pew­ nym uproszczeniem, coś o tym wiedzieli i to nawet bar­ dzo wcześnie, ale znów skoro to było inne to tak jakby dla nich nie istniało, ich to nie interesowało, w najlep­ szym razie mieliby stosunek, który i u Herodota można było odkryć, tego chłodnego obsetwatora, który na to patrzy jak na coś zupełnie obcego i najwyżej dostrzega w tym dowody i inności, i niższości. Tutaj wracam do tego wątku wokół którego cały czas się obracamy, któ¬ ry jest sarn. w sobie pasjonujący. Zacznę od refleksji stricte zawodowych, a skończę na bardzo osobistych, je­ śli Państwo pozwolą. Ta zawodowa wynika z tego, że sobie ptzypominam, że z Leszkiem Trzcionkowskim, nie pamiętam czy w Krakowie CZV Dt"ZV jakiejś okazji seminaryjnej wymiany zdań zastanawialiśmy sie od kiedy właściwie można mówić o teatrze greckim, te¬ atrze takim który niejako przypomina już teatr mesz czański tzń teatr który noleJa na widowisku ludzie nrzyrbńdza odadaia sa tylko widzami i tu iest'zawsze jakiś tekst, coś się przedstawiało, zresztą samo rozpla­ nowanie przestrzeni w telesterionie jest bardzo ciekąwe, tam we wnętrzu znajdują się wszyscy uczestnicy mi­ sterium. W misteriach wszyscy brali udział jako ich uczestnicy, ale w środku telesterionu znajdowała się wydzielona kolumnami przestrzeń centralna (anakwron). Zapewne coś tam przedstawiano, odgrywano czy pokazywano, nie wiemy co i nie wiemy, kto to czynił. Z pewnością nie byli to aktorzy, a jeśli ich tak nazwie­ my, to musimy stwierdzić, że aktorzy są wykonawcami świętych obrzędów. Z kolei wprowadzani w wyższy sto­ pień misteriów (epopteia) uczestnicy obrzędu stali lub siedzieli na stopniach rozmieszczonych w układzie ta¬ rasowym wokół ścian budynku. Byli to więc tylko wi­ dzowie, ale tacy widzowie, których zadaniem było do- i strzec tajemnicę widzowie którzy oglądając stawali się wtajemniczonymi i pełnoprawnymi uczestnikami mi¬ steriów eleuzyńskich. Ich udział w świętym przedsta­ wieniu choć Dolegał tvlko na oglądaniu czynił z nich i posiadaczy tajemnicy. i : a d n y fragment cytowany hardzo uaruzo łiduiiy n a g n i e m autora auLuia do uuscć nożnego puzntgu z I I I w o n e który tak to mniei oto Ateńczycy przychodzą, pośniadawszy, po śniadaniu i po piciu, czyli trochę podpici, przychodzą sobie do te­ atru, zasiadają i tam oglądają, jedząc i pijąc. Jest to zresztą zachowanie, które do złudzenia przypomina znane dobrze z literatury pięknej opisy zachowań pu­ bliczności w teatrze czy operze X I X w. kiedy ludzie w loży prowadzą życie towarzyskie, do loży zaprasza się na kolację, to, co się dzieje na scenie czasem się oglą­ da, czasem nie, to jest właśnie taki tylko widz, który czasem się zainteresuje tym, co zobaczy i w wypadku teatru antycznego nie jest wcale takie proste powie­ dzieć kiedy to się stało. Nie jest bowiem do końca prawdą, że wtedy, gdy podstawowym elementem ptzedstawienia stał się tekst literacki, ani że wtedy, gdy aktorstwo stało się zawodem. Aktorzy bowiem są w te¬ atrze ateńskim zawsze uczestnikami obrzędu, podobnie jak chóry czy to cykliczne czy tragiczne. Poeta pisze tekst o znaczeniu religijnym, zawsze chodzi o jego funkcje religijne a nie tylko estetyczne. Z kolei widzo¬ wie może coraz bardziej odbierają sztukę w kategoriach estetycznych ale to znów byłoby rozgraniczenie nie bo widz iest nie tylko widzem słuszne w s V j m U C 7 e , J u e m 4 w i l lecz nrzede j wvkonywanePo obrze- Jacek Dobrowolski: Wspomniał pan profesor, że Grecy patrzyli z dystansem i chłodnym okiem na inne kultury, ale z wyjątkiem egipskiej, bo właśnie misteria egipskie i c h jednak interesowały, począwszy od Pitago­ rasa, który miał tam być i się uczyć, nie mówię już o rozkwicie w hellenistycznej epoce. Egipt starożytny był dla nich jakąś szczególną kulturą. Włodzimierz Lengauer: Tak, ale to jest to właśnie inne spojrzenie, o którym mówiłem, które się juz od Herodota bierze, egiptolog czytając tekst Herodota, drugą księgę o Egipcie i czytając o tym, co Herodot uważa za misteria egipskie, współczesny egiptolog za­ nosi się śmiechem. T o jest charakterystyczne dla cze­ goś innego, on zobaczył to, co chciał, on był w Egipcie, mało że był, rozmawiał z kapłanami, dokładnie się o wszystko dowiadywał i zobaczył w t y m wyłącznie to co go interesowało z punktu widzenia jego jako Greka.1 Tylko to. Myślę, że to jest pouczające, bo my czasami też tak może... Jacek Dobrowolski: A l e szacunek dla wiedzy ka-l planów egipskich zdaje się był o Pitagorasie się mówi, że zaczerpnął... du W szczególności Dotem 'ooiawa sie następny pro b l e r , ad n T id ro nonatrzeć iuż n i e t y l k o nl s t r o n y t e a t r u a f cl dionizlkim a e mało nam jako widowiska na święcie oiomzyjskim, maio nam ciąge znanycn misteriów eiuzynskicn i na to co się działo w telestenonie we wnętrzu juz telestenonu w meusis. Wiele wzmianek także literackich, ale wszystkie aluzyjne i skąpe, wyraźnie sugerują ze tam miata miejsce tez specjalna chorem, ze byt tekst do ktorego chociażby mnóstwo aluzji czynił r l a t o n . był więc Włodzimierz L e n g a u e r : T o są zdaje się trochę! legendy i w to trudno tak dokładniej wchodzić, ho to wysoce niejasne, jakie były związki pitagoteizmu i in­ nych nauk, doktryn religijnych greckich z egipskimi, czy wschodnimi. W dużej mierze obecna jest tu war¬ stwa legendarna, w której charakterystyczny jest mo­ że nie tyle szacunek do religii, co przekonanie podsta-l wowe, które Herodot też prezentuje, że oto jestl 234 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANOOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH pierwszy l u d , najstarsza kultura, o n używa tego poję­ cia pierwszy l u d , który w ogóle miał k o n t a k t z boga­ mi, zaczął wierzyć w bogów. T o jest dla Herodota charakterystyczne, kiedy powiada - oto Grecy bogów sobie jakoś wymyślili czy znają bogów, od czasów H o ­ mera i Hezjoda, a Egipcjanie to byli pierwsi, a potem jest długi wątek o kulturze greckiej, że rzeczywiście Egipcjanie są najpobożniejszym ludem, ale co jest rze­ czą charakterystyczną, o n i widzą w t y m siebie, widzą to co ich interesuje. Jerzy D a n i e l e w i c z : Chciałbym się włączyć do wcześniejszego głosu kolegi i zadać pytanie, czy począt­ kiem takiego odejścia tragedii greckiej od rytuału nie byłoby jej agonistyczne traktowanie, bo to znamionuje zwracanie szczególnej uwagi na aspekt zewnętrzny tego rytuału. Skoro podlega jakiejś obiektywnej ocenie z użyciem kryteriów ściśle teatralnych, to jest już to odejście od idei rytuału przeżywanego wewnętrznie; nikt by takiej postawy nie zajął np. w Eleusis. A skoro to tutaj nastąpiło aczkolwiek przedstawienia teatralne traktowano jako część święta, to jednakże nie były one elementem ściśle sakralnym i ten proces wraz z odej­ ściem od tematyki dionizyjskiej, rozszerzaniem się na różne objawy życia, w t y m i życia codziennego, coraz wyraźniej następował. Włodzimierz Lengauer: Myślę, że tak, że to waż­ ny element: teatr stawał się miejscem agonu obywatel­ skiego, tracił więc może swój pierwotny, ściśle religijny charakter. A l e nie przywiązywałbym do tego wagi naj­ wyższej. Agon poetów wyrasta przecież z obrzędu, ich twórczość tragiczna wiązała się więc jakoś, jeśli przyj­ miemy znaną ostatnio koncepcję obrzędowej genezy tragedii jaką fomułuje Walter Burkert, z obrzędem ofiarnym, ze złożeniem ofiary z kozła. A g o n wziął się może z tego, do kogo ma należeć składany w ofierze ko­ zioł, czyli kto ma dokonać aktu ofiarnego i potem po­ dzielić mięso dostając zapewne najlepsze kąski. Tak więc sam element agonistyczny wcale nie zaprzecza sa* kralności a nawet przeciwnie towarzyszy iei czy ja współtworzy. Natomiast w ciągu V w p n e istotnie chyba ao^ori. ooetó\v ma już coraz mniejsze znaczenie sa" krainę chodzi po prostu o zdobycie wyróżnienia i o uznanie wsnółobywateli A g o n choretów staie sie może bardziei jeszcze świecki i polityczny- pierwszym s t a n i e n i e m nuhlicrnym m i o d e m Peryklesa była cho ZiZpwrh A k r h y L a Ale iednak uważam żerni' mo wszystko tragedia i przedstawienie teatralne zacho¬ wują charaktet głęboko religijny jeszcze przez cały Vwiekp.n.e. Jerzy Danielewicz: Jest to chyba pojęcie stopnio­ walno Włodzimierz Lengauer: Tak, oczywiście jest pro­ ces odchodzenia, dlatego ten moment, w którym mo­ glibyśmy powiedzieć, że to już teatt i widowisko, a nie obrzęd jest nieuchwytny, bo to jest proces istotnie... L e c h T r z c i o n k o w s k i : Jednak agon razem z proce­ sją był częścią tego co Grecy nazywali heorte, uroczysto­ ści religijnej podczas której dochodzi do złożenia ofia­ ry. A więc różnego rodzaju agony. Agony chórów ago¬ ny sportowe począwszy od Homera i pogrzebu Patroklesa, agon komediowy, pod koniec tragiczny. T o był jeden z elementów święta. Jerzy Danielewicz: Można na to tak spojtzeć, ale pod koniec tego procesu dochodzimy do momentu, gdy o decyzji przyznającej pierwszeństwo decydują już wartości dalekie dość... L e c h T r z c i o n k o w s k i : Pojęcie budowania nowej polis, że zdecydowanie przez sędziów o tym, co jest lep­ sze a co jest gorsze, jest początkiem schodzenia natury ludzkiej w te gorsze ciemniejsze obszary. Włodzimierz Lengauer: N o właśnie to jest pewien proces, agon zupełnie nie zaprzecza sakralności, nawet agon poetów, a w każdym razie może wywodzi się z sa­ kralności, natomiast istotnie później jest on coraz bar­ dziej desekralizowany. Zbigniew T a r a n i e n k o : M a m tu refleksję zupełnie inną, refleksję o Grecji. Wszystko to łączy się ze sma­ kiem kultury: dialektyka, logika i myślenie filozoficzne też idzie w ten sposób - równolegle do tej agoniczności. I dialektyka platońska i arystotelesowska, i rozwój logiki to odpowiedniość agoniczności. W myśli greckiej paralela jest wyraźna. A n n a W y k a : Dwie sprawy. Jedna, to potrzeba ini­ cjacji i wszystkie wynaturzenia z tym związane. Głębo­ ko wierzę, że człowiek, jednostka ludzka taką potrzebę ma. Wojciech Eichelberger napisał książkę o mężczy­ znach zdradzonych przez ojca, którą wywodzi od tezy, że zanik inicjacyjnych rytuałów jest odpowiedzialny przynajmniej za część problemów tożsamościowych współczesnych mężczyzn. Druga - jeżeli być może ura­ ziłam czyjeś uczucia religijne tutaj, uczucia katolickie, przy czym bardzo rozróżniam między katolicyzmem a cHrześcijaństwem, to bardzo przepraszam, nie taka była moja intencja. Zastanawialiśmy się kuluarowo czy istnieje teatr misteryjny katolicki w Polsce. Ja twietdziłam że może chrześcijański ale to nie jest na teraz Dlaczego taka ucieczka może w inną stronę tę taką ośmieszana i taką której się Kościół boi w stronę New Age młodzieży? Młodzi ludzie, któtzy mają potrzeby du- 235 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH chowe, w tym potrzebę inicjacji, no chociażby z tego powodu, który przed chwileczką zosta! opisany jako proces wcześniejszy historycznie. Zaprzeczenie mistycz­ nych źródeł chrześcijaństwa postąpiło właściwie w na­ szych czasach do tego stopnia, że wręcz skrywany i autocenzurowany przez część hierarchii jest mistycyzm prof. dr. Karola Wojtyły - Jana Pawła I I , papieża. Chce sie eo orzedstawiać iako innego rodzaiu katolika czv rhrześciianina zanoznaiar te warstwę ePo osohv tak iakłw Kośriół śie bał isrnty Tein tożsamości Tak iakhy K n J i ó ł sie bał ze za nim nóida ,arvś młodzi Indzie i Z się oai, ze za n i m pojaą jacyś mioozi mazie i cos się wymknie spod kontroli stanie się irracjonalne. ak jakby w neokatechumenatach nie było totalizujących tendencji mimo pierwotnej intencji bardzo pięk­ nej. W niektórych grupach neokatechumenalnych mówi się językami i tam tez pewnie jest taki człowiek, który wprowadza i wyprowadza, tylko ze te polskie dzieci, chłopcy i dziewczynki nie wiedzą, jak się można ochtonić. I jeszcze na koniec. Ponieważ wielokrotnie tutaj wracał problem postawy obserwacyjnej jako jako­ by właściwość antropologa, no to batdzo usilnie zaprze­ czam, czy jakoby właściwość naukowca jako takiego bardzo usilnie zaprzeczam. Świadczą o tym reprezento­ wane przez Pana Redaktora „Konteksty", gdzie inną antropologię zgoła się przedstawia wtaz ze sztandaro­ wym nazwiskiem Hastrup, któta takiej kanibalistycznej antropologii w swojej osobistej drodze zawodowej za­ przeczyła, nawet za cenę dorobienia się w p e w n y m c z a . " sie diagnozy schizofreniczki. Ale to nie szkodzi, bo i tak konsekwentnie doprowadziła do zmiany bardzo istot­ nej ona i ludzie nodobnie mvślacv w tvm akurat obsza rze''myślenia i nraktyki humanistycznej T teraz r o sie dzieiel Nie wiem Z Państwo zauważyli ale roraz tn dzieje, wiem czy ranstwo zauważyli, aie coraz to słyszymy, ze jakieś plemię indian kie jakiś lud wy­ syła swoich przedstawicieli do kolejnego muzeum etno­ graficznego w buropie po to, zeby sobie wziął swoj szkie­ let i pochował go jak należy, zeby ten przodek przestał byc tzw. eksponatem i przestał słuzyc dobru tzw. nauki w takim rozumieniu, w jakim tutaj się przymiotnikiem odnaukowym posługiwał Włodzimierz Staniewsh mó­ wiąc: „nasz scjentystyczny umysł". Wiele wysiłku włoży­ łam, żeby się go pozbyć, no na pewno nie do końca, no bo to jest jakiś kawałek naszej tożsamości europejskiej... i że to jest być może nasza jedyna szansa przetrwania ja­ ko współczesnych (ponowoczesnych) podmiotów po­ znających; także w nauce i poprzez naukę. Jacek Dobrowolski: Chciałbym jeszcze nawiązać do wypowiedzi Tomka i Włodka. Rozróżnienie między inicjacją wyższą i niższą to niekoniecznie cecha koloni­ zatorów, którzy mieliby prowadzić do bardziej subtel­ nych form. Reformatorzy religijni, którzy pojawili się w historii ludzkości, odwodzili ludzi od krwawych ofiar i zastępowane były symbolicznie, jak w chrześcijaństwie i lub w ogóle ich nie było. Również to nie tylko umysłi scjentystyczny kategoryzuje inicjacje na wyższe i niższe. A teraz co do Santerii, tam był ołtarz i na samej górze była Matka Boża Łagodna, na dole była Yemanja, bogi­ ni oceanu, tak że ta Wielka Bogini rządziła tym ołta­ rzem, bóstwa męskie były jej podporządkowane. Pierw­ sze modlitwy to były Ojcze Nasz do Boga Ojca i potem modlitwa do M a t k i Bożej, po c z y m nastąpiło przywoła­ nie duchów. Chciałem powiedzieć, że z punktu widze­ nia religii uniwersalistycznych takich jak buddyzm czy chrześcijaństwo, przywoływanie duchów jest jakby niż­ szą formą od poznania Boga czy poznania istoty rzeczy, wglądu, oświecenia i t d . Więc to nie jest kategoria scjentystyczna ani jakichkolwiek kolonizatorów, tylko pewnej głębi doświadczenia. N p . jak buddyzm rozwijał się w Tybecie spotkał się t a m z r e l i g i e ! s z a m a n i s t y c z n ^ bon w której przyzywa się duchy przy każdej okaz w celu uzdrawiania DiodnościowvmL i t d Buddyzm to częściowo inkornorówał lecz newne rzeczy zostały za bronione i taki był rozwói Trzeba sobie zdawać snrawe z tePo że sa misteria wyższe i sa misteria niższe i miste ria, w których rozlewa się krew kategoryzuje się jako te niższej bez w z g l ę d u n a siłę ekspresji) m o C j itd. Zbigniew Benedyktowicz: Krótka uwaga, Mieli­ śmy tu kilka przykładów opisu obrzędu Santerii i kilka postaw. Przypomina m i to bardzo doświadczenie, któte mamy często ze studentami etnografii. Otóż bardzo czę-1 sto mamy do czynienia z czymś takim wśród studentów, którzy muszą jechać w teren i bardzo dużo jest osób, które to odchorowują. Bardzo często nie są w stanie przekroczyć, progu chaty, wejść, spokojnie porozma­ wiać. Idą na etnografię, potem są wysyłani na badania etnograficzne, bardzo podobne reakcje jak niektórych z Państwa, ten dystans bierze się też i z szacunku, z nie-1 możności przejścia tego progu. Dla etnografa byłoby to bardzo ciekawe zebrać relacje od obserwatorów, uczest­ ników tamtej prezentacji, tamtego obrzędu. N p . Od rozczarowanych studentów o których wspominał Pan doktor Kosiński. Mamy bowiem już kilka tutaj opisów: obrzęd Kubańczyków w tvm profesjonalnym zawodo wym opisie z punktu widzenia aktora człowieka teatru - opis p. Tomasza Rodowicza mamy z d u ż v m n o c z u ciem humoru i dystansu a nawet kniny onis iakiePn do' konał n Taranienko Myślę że L n o n l i a r wielością i wielostronnością takiego zbiorowego op su zobaczyli byśmy lepiej i ten obrzędi i jego je prezentację oraz to, w ,aki sposób doświadcza się tej obcości kulturowej, tej in­ ności; i w zasadzie byłaby to dla etnografa i antropolo¬ ga pasjonująca lektura. Włodzimierz Lengauer: Jednym zdaniem chciał­ bym skomentować wypowiedź J. Dobrowolskiego, na I chwileczkę wcielając się w rolę kpiarza, chciałbym po-1 236 �TANIEC 2 TRADYCJA JAK 2 WA2A F&ANCOIS R07MOWA O GARDZIEKJICACH ( UCTAMORFOZACH �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH wiedzieć, że wypowiedź p. Jacka do głębi m i przypomi­ na traktat Porfiriusza o powstrzymywaniu się od spoży­ wania pokarmów mięsnych, Porfiriusz też tak mniej więcej rozumował, że oto akt religijny, w którym speł­ niona jest ofiara krwawa, jest tym aktem jakby niższe­ go rzędu. A l e muszę tu powiedzieć potzucając już rolę kpiarza, sam się z tym głęboko nie zgadzam. I wobec te¬ go w odpowiedzi na pana stwierdzenie pozwolę sobie szerzej napisać o głębokim znaczeniu ofiary krwawej w religii greckiej. T o nie da rady zaliczyć to do obtzędowości niższej. A n n a W y k a : T o się lepiej rozumie jeśli zna się dy­ namikę jing Jang, albo książę Siddharta - playboy w młodości, dandys, to zarazem święty Budda. Jacek Dobrowolski: Zaraz, zaraz... Co ma playboy do ofiary krwawej... A n n a W y k a : M a dokładnie to, że musisz poznać bieguny, żeby wybrać. Bieguny, czyli np. dobro/zło, l i ­ tość/współczucie itp. Jacek Dobrowolski: N o dobrze, ale wybrał, prawda. A n n a W y k a : Wybrał i ty też wybrałeś. Jacek Dobrowolski: Wybrał, ale nie popierał tego. A n n a W y k a : Nie chcesz ofiary krwawej, a ktoś i n ­ ny chce i ma do tego prawo. Niestety - z mego punktu widzenia, mordu wartości i umysłowości, z którą bym się identyfikowała. Jacek Dobrowolski: Uważasz, że równoprawne?! A n n a W y k a : Oczywiście, bo takie jest życie, o tym wielokrotnie mówił Włodek, a podkreślał Tomek, to jest życie, ten rytuał istnieje. Okrucieństwo zresztą nie musi się przejawiać krwią. Jacek Dobrowolski: Ludzie robią najróżniejsze rzeczy, toczą wojny, kłamią, piją. T o nie można się tym podpierać... Zbigniew Benedyktowicz: Nasz czas dobiega już końca... niedługo nastąpią przygotowania do spotkania noworocznego... A n n a W y k a : Panie Redaktotze! Zadał pan pyta­ nie: czego nie było w naszej rozmowie, no więc czego m i brak, to relacja z tubylcami, relacja „Gardzienic" z tubylcami gardzienickimi. Zaczęliśmy troszeczkę z Tomkiem o tym mówić w kuluarach. Maciej Rychły: Może opowiem o swoich „rela­ cjach", o swoim doświadczeniu nieprzeniknionej dla mnie „mentalności tubylczej". Odwiedziłem kiedyś pa­ nią, która mieszkała w chacie obok „chałupy zgroma­ dzeń". Sprzedała właśnie całe gospodarstwo, sprzedała ojcowiznę i wyprowadziła się do miasta, robiła ostatnie porządki. Takie chwile to chwile jedyne, ptzełomowe, czas podsumowań, refleksji. Właśnie dlatego ją odwie­ dziłem. Rozmawiamy długo, wypytywałem ją ile się dało, ile mogłem, chciałem dowiedzieć kiedy wyjedzie itd. By­ ło rodzinnie i serdecznie, a kiedy zbierałem się do wy­ jścia, gospodyni stwierdziła: „Ale pan to ładnie mówi po polsku." „Pani też mówi ładnie po polsku" - komple­ mentuję, a ona na to: „Ja? to przecież normalne." I tutaj sie obruszyłem: A ja to niby co przecież ja się w Polsce urodziłem!" A pani gospodyni zrobiła wielkie przerażone oczy i krzyknęła: „To wy się już w Polsce rodzicie?!" 7 Kiedy opowiadam o t y m „gdzieś w Polsce" znajomi myślą, że ta pani to jakaś paranoiczka, jakiś wyjątek. Po latach „przepracowanych" tutaj widzę, że miejscowi wytwarzają coraz to nowe fantazje z teatrem w roli głównej, a potem aktywnie podtrzymują te psychotycz­ ne twierdzenia, twierdzenia, z którymi nie wahaliby się pójść do sądu (oni wiedzą co to za jedni i po co tu przy-1 jeżdżają, co robią i o co i m naprawdę chodzi, a ty co, nie udawaj żeś głupi i ślepy przecież to każdy wie a TY tego nie wiesz?). Ta „zbiorowa paranojka" jest niezapisaną tradycją i określa relacje wielu łudzi ze wsi wobec Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice". A n n a W y k a : N a początku mówili jogi. Magdalena B a r t n i k : W nawiązaniu do tego, w ja¬ k i sposób opisywał swoje doświadczenie rytuału pan Taranienko, chciałabym powiedzieć, że takie wyda­ rzenie - nawet jeżeli jest niezrozumiale, nawet jeśli budzi niechęć, sceptycyzm - wymaga od widza pewnej kultury wobec tego, w czym uczestniczy, a więc rów­ nież wobec współoglądających. Można nie przyjmo­ wać tego, w czym się bierze udział, gdyż sposób obec­ ności, stopień zaangażowania jest indywidualnym wy­ borem każdego, nie jest narzucony. Jednakże zbyt otwarte manifestowanie swojej niechęci, swego lek-] ceważenia i krytykowanie wszystkiego, co się widzi świadczy o braku szacunku nie tylko wobec samego zdarzenia, ale przede wszystkim wobec współoglądających. Takie zachowanie utrudnia i n n y m osobom od-| biór zdarzenia, jest niestosowną ingerencją z ze¬ wnątrz, przeszkadza. Agata Zyglewska: Ja bym od razu dodała, że inna] kwestia pana Taranienki wydała m i się niepokojąco dziwna w ustach humanisty. W odpowiedzi na twier¬ dzenie pana Staniewskiego o konieczności bycia 238 �TANIEC Z TRADYCJĄ JAK Z WAZĄ FRANCOIS. ROZMOWA O GARDZIENICACH I METAMORFOZACH w pierwszym rzędzie podczas rytuału, p. Taranienko za­ pytał: A co mnie tam miało pchać - pusta ciekawość? Przecież ciekawość jest najważniejszym narzędziem na­ ukowca - a szczególnie humanisty. Poza tym gdyby argument o przeniesieniu rytuału miał coś negatywnie weryfikować, to żadna religia a szczególnie Santeria - nie zaistniałaby, bo ci bogowie, mówiąc kolokwialnie, na każdy rytuał muszą lecieć z Afryki. Więc skoro oni z A f r y k i mogą dolecieć na K u ­ bę, to oni też mogą dolecieć do Krakowa. Bogowie są po prostu w tych, którzy odprawiają ten rytuał. I nie ma znaczenia uczestnictwo sceptyków - to co się tam zoba­ czyło i czego się tam nie zobaczyło zależało w dużej mie¬ rze od tego jak się otwierało oczy. Gdybyśmy wszyscy dostąpili tam jakiejś iluminacji to by tylko oznaczało, że to jest hochsztaplerstwo, bo prawdziwa religia, rytuał, misterium nie dopuszcza profanów, ot tak, trzeba przejść drogę. Natomiast można też nie chcieć nic zoba­ czyć i to jest osobisty wybór ale w kontekście ro z mowy o rolach społecznych, w których się występuje ten wy­ bór nie powinien być tak do końca swobodny. Zbigniew T a r a n i e n k o : Dwa słowa: pusta cieka­ wość we współczesnych czasach nie może być postawą humanisty. Szybko prowadzi do odpodmiotowienia. Już wiemy o tym dużo. I eksperymentowanie, i awanturnictwo, to skłonności bez których nie potrafilibyśmy żyć. Ale mamy za sobą tradycję i historię. Bez ich za­ chowania stracimy własną - ludzką, choć też europej­ ską - tożsamość. Bądźmy ciekawi: - jak niewinne dzie­ ci poznawajmy - to też cecha naszej kultury. Ale w sposób w pełni odpowiedzialny: przewidując następ­ stwa. To przecież głupia, naiwna ciekawość pcha UCZO' nych do rzeczy, których nie można zaakceptować mo¬ ralnie, bo są groźne cywilizacyjnie. Klonowanie? Zabi­ janie? Zabijanie kury, ba, piętnastu kur, żeby wszedł w nas kubański duch święty?! przeżywanie tego na se* rio? Wvszlismv z teeo dwa tysiące lat temu. A l b o ieszcze wcześniej: adwersarzy w różnym wieku zaprą zamnatofet cmentarzysko oierworodnych do Karta' riny miasta Anuleiusza - tam można nrzeżyć waee no wstrzymania ofiary Abrahama - Paweł Passini: Jeśli można, chciałbym nawiązać do tego, o czym Państwo mówili wczoraj, a mianowicie pracy „Gardzienic" w kontekście hermeneutyki. Po­ wiedział ktoś nawet, że jest to teatr hermeneutyczny. Takie myślenie jest m i znacznie bliższe niż myślenie, że jest to teatr antropologiczny. Dla obydwu ujęć wspólne jest wszakże przeświadczenie, że teatr może funkcjono­ wać jako narzędzie umożliwiające rozumienie zjawisk, które wykraczają poza jego obszar. I jest to narzędzie skuteczne - mogę to powiedzieć z całą pewnością po obejrzeniu Metamorfoz. Idąc krok dalej: sądzę, że moż­ liwość prowadzenia poszukiwań i posługiwania się tego rodzaju narzędziem zobowiązuje. Rozumiem, że może budzić wątpliwości antropolo­ ga przeniesienie rytuału w inne, obce środowisko kiedy staje się on teatrem. Jednakże jedynie wtedy ry­ tuał jest czymś do widzenia, i mimo, iż ta nowa sytu­ acja zdaje się ów rytuał jakoś fałszować, nie wolno jej bagatelizować. Dosyć paradoksalnie, próbuję powie­ dzieć o czymś w rodzaju dyscypliny naukowca, który ma możliwość operowania niezwykle skutecznym na­ rzędziem. Włodzimierz Staniewski: Mamy tę historię z wa­ zą Francois z muzeum w Neapolu, uznaną - za najpięk­ niejszy, w całości zachowany, przykład ceramiki starogreckiej. Jest ten nocny strażnik, którego uroda wazy olśniewa i odurza. Przesiaduje przed nią nocami, czuwa i jak Pigmalion daje się nieść namiętnościom. Dotyka tę wazę, obejmuje, muska jej malowidła opuszkami pal­ ców, dźwiga ją i obnosi. Przegląda się w odbiciach szklanych gablot. Tańczy. Nie może tchnąć w nią ży­ cia, nie może mieć jej dla siebie, nie może też już znieść jej urody, w której tak dotkliwie odbija się marność je­ go losu. Nie może uczynić wiecznymi chwil kradzione­ go szczęścia. Rzuca więc wazę Francois na podłogę. Rozbija ją w drobny mak. Depcze. Dodaję barw tej historii, żeby podkreślić jakim ryzy­ kiem jest taniec z tradycją. 239 (transkrypcja i opracowanie: Danuta Benedyktowicz, Agnieszka Kirchner) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816ce8cc4fc100657baf37a9c935bb30.pdf 55f1b10dbbdf9aeebf022df1b9942f4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2843 Title A name given to the resource Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.168-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga M . Rodowicz * PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO JADWIGA M. własnej techniki scenicznej i własnego języka teatral­ nego. Praca ta rozpoczęła się dwadzieścia cztery lata te­ mu w trakcie wypraw badawczo-artystycznych prowa­ dzonych we wsiach polskich, głównie na terenach wschodnich i południowych, często wśród mniejszo­ ściowych społeczności (Łemkowie, Romowie), a poza Polską w analogicznych środowiskach różnych regio­ nów Europy: Lotaryngia (we Francji), Toskania, Maremma, Emiglia Romana, Liguria (we Włoszech), tere- RODOWICZ Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego* 1 1 N ajbardziej oczywistą cechą japońskiego teatru no jest jego historyczna ciągłość. Dziedzictwo wielowiekowej (sześćsetletniej) historii ukryte za jego współczesną formą, może czasem szkodzić od­ biorowi istotnie teatralnych zalet no jako przedstawie­ nia, a wyjaśnienia na temat rozwiązań technicznych (jak obecność postawy wyjściowej aktora kamae czy też kroku ślizgowego hakobi) mogą wręcz uniemożliwić bezpośredni odbiór tego, co dzieje się na scenie między aktorami. Zawsze jednak, kiedy udaje się obejść ten historycz­ ny kontekst i spojrzeć na no jako na żywe współczesne przedstawienie, rodzi się możliwość dotarcia do jego wartości jako czystej teatralnej formy i w tym chyba tkwi wielka siła, a zarazem wartość no jako dziedzictwa kulturowego. Kiedy mówi się o zachowaniu lub przywracaniu ży­ cia zamierającym formom sztuki tradycyjnej, często ma się na myśli przede wszystkim zapewnienie dobrych wa­ runków ich uprawiania przez artystów, którzy je dzie­ dziczą, przez stwarzanie kontekstu ptezentacji, pracy, przez sponsorowanie wydarzeń, w czasie których twór­ cy mogą je „podać", przedstawić. Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice", w któ­ rym pracowałam przez dziesięć lat, założony i kierowa­ ny przez Włodzimierza Staniewskiego, w działalności badawczej i artystycznej wiele uwagi poświęcał formom tradycyjnym służącym jako podstawa do wypracowania * Jest to polska, przetłumaczona z oryginału w j . angielskim {Song as a Nucleus of an Actor's Work on Stage), a zarazem zmienio­ na przez autorkę, wersja referatu wygłoszonego w listopadzie 1991 r o k u na międzynarodowym sympozjum International Symposium on the Conservation and Restoration of Cultural Property - No: its Trans­ mission and Regeneration zorganizowanym przez T o k y o N a t i o n a l Research Institute of C u l t u r a l Properties. W niniejszej wersji zosta­ ły pominięte te fragmenty, obecnie anachroniczne, które odnosiły się bezpośrednio do historyczno-społecznego kontekstu prac badawczo-artystycznych prowadzonych przez O P T „Gardzienice", ja­ ko przebadanych i znanych czytelnikowi polskiemu z wielu publi­ kacji, natomiast przedstawionych na sympozjum w formie bardzo uproszczonej i skrótowej; został w niej natomiast rozwinięty wątek wypracowania jakości dramatycznych z muzyczności. 168 1 1 -- O • XT ny zamieszkałe przez ludność bami w Norwegu, Szwe­ cji, Finlandii. Postawione sobie wówczas zadanie można właści­ wie określić dość prosto: zebranie (często nie zareje­ strowanych wcześniej) pieśni, opowieści, zachowań, gestów oraz zbudowanie z nich nowego tworzywa te­ atralnego, a tam gdzie to możliwe - wypracowanie na ich podstawie własnego języka teatralnego. Rezultaty tych poszukiwań zaowocowały - w moim przypadku, chcę to podkreślić - radykalną zmianą percepcji te­ atru. Jedną z jej elementów było odkrycie potężnej si­ ły stwórczej pieśni i muzyki w procesie formowania wypowiedzi teatralnej i zdarzenia (widowiska), a także jej wpływ na strukturę dramatu (czyli sfery tekstowej) na wszystkich jej poziomach. Przez lata pracy udało się Staniewskiemu i jego ze­ społowi wypracować nową formułę teatralną wyrastają­ cą z elementów kultury tradycyjnej, a przede wszystkim z pieśni i muzyki . Skłonność do sięgania po elementy tradycji, celem wykorzystania jako tworzywo teatralne, nie jest oczywiście niczym nowym, w ostatnich latach staje się modelem niemal obowiązującym, zwłaszcza w nurcie bliskim tzw. antropologii teatru. Obfitość ma­ teriału folklorystycznego (elementów wziętych z kultur rdzennych) służy najczęściej, np. w przedstawieniach O d i n Teatret, wytworzeniu struktury dramatycznej i wypełnieniu jej teatralnym „mięsiwem", budowaniu klimatów. Czy jest możliwe coś więcej? N a początku działalności „Gardzienic" również Staniewski zajmował się gromadzeniem takiego materiału. Wkrótce jednak, jak się wydaje gdzieś w okresie pracy nad Żywotem protopopa Awwakuma w latach osiem­ dziesiątych, uwaga jego skupiła się na samej pieśni otaz przyjrzeniu się, co to oznacza, że pieśń tradycyjna oraz akt śpiewania rozumie się jako podstawowy element, właśnie „zawiązek" działania scenicznego, oraz jak to wpływa na materię przedstawienia. Staniewskiego zainteresował niemal niedostrzegalny moment inicjalny śpiewu, w którym aktor ulega impul­ sowi śpiewu (czy też wywołuje go w sobie), wydając z siebie pierwsze tony, pierwsze sylaby słów, tam gdzie pieśń się rodzi. Zakładał on, że aktor może - i powinien (często domagał się tego na próbach) - umieć się wy­ razić w pełni, zdefiniować własną obecność już w chwi­ l i rozpoczęcia pieśni. 1 �Jadwiga M . Rocímwa • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO 169 ��Jadwiga M. Roduwicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZ1 K DZIALANJA AKTORSKIFCO ��Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO Jeśli zgodzić się, że najbardziej charakterystyczną cechą no jako sztuki widowiskowej jest szczególna jed­ ność elementów muzycznych i dramatycznych oraz oparcie ekspresji aktora na pieśni (ka/uta) i tańcu (bul mai) i pod tym kątem próbować przyjrzeć się realizacji scenicznej dramatu, to można dojść do ciekawych spo­ strzeżeń, które w dużej mierze pokrywają się z doświad­ czeniem „Gardzienic" pracy nad pieśnią jako elemen­ tem głównym pracy aktora. Jest to oczywiście jedna 2 wielu możliwych opcji podejścia zarówno do nó, jak i do formy proponowanej przez Staniewskiego. Cie­ kawą może być jednak próba odpowiedzi na pytanie, do jakich konsekwencji prowadzi przyznanie pierw­ szorzędnej roli pieśni w tworzeniu teatru. 1 Trzeba zaznaczyć, że pieśni używane w pracy „Gar­ dzienic" najczęściej, choć nie zawsze, są tradycyjne czy dawne; chodzi tu raczej o pieśni nacechowane podob­ nie, jak pieśni tradycyjne, bo prowokujące do użycia technik śpiewu wywodzących się z dawnych tradycji lub wręcz na nich oparte (np. na użyciu białego głosu, lamentacji, alikwot, dysonansów). Mówiąc o roli pieśni w pracy aktora „Gardzienic" oraz porównując to doświadczenie z no (a pamiętajmy, że no jest to forma klasyczna, ściśle skodyfikowana), trzeba koniecznie zwrócić uwagę na to, że - właśnie podobnie jak w no - śpiew nie oznacza „wyśpiewania melodii", ale raczej chodzi tu o ekspresję głosową, któ¬ ra posiada muzyczną tożsamość poprzez zachowanie przynajmniej rytmu i tonalności jako elementów pod­ stawowych. Pieśń i „pieśniopodobne" jednostki wypo­ wiedzi obecne są na kilku poziomach pracy. Najbar­ dziej podstawowym elementem (w „Gardzienicach") wydaje się coś, co Staniewski nazywał „zaśpiewem" i co, być może, odpowiada „wersowi" (ku) w no, a co najłatwiej oddać jako „rozpoczęcie śpiewu" (=wypo­ wiedzi), czyli odśpiewanie kilku podstawowych dźwię­ ków. Zaśpiew oznacza także śpiewne tony słyszalne w dialektach, charakterystyczne dla osoby (zatem „charakteryzujące" postać?). Staniewski zdawał się używać tego określenia w znaczeniu jakiejś podstawo­ wej jednostki wypowiedzi. Kiedy aktor chce pokazać jakąś charakterystyczną cechę granej postaci lub ele­ mentarną reakcję, a nawet coś jak postawę, może to właśnie w inicjalnej chwili „zaśpiewu". Przechodząc na nieco wyższy poziom konstrukcji po­ staci (i dramatu), Staniewski używał w podobnym zna.** czeniu określenia „indywiduacja" w śpiewie. W jego ję­ zyku oznaczało to wyłonienie się odrębnej postaci z „ciała zbiorowego" scalonego wspólnym śpiewem właśnie orzez indvwidualnv zaśoiew" W takiei chwili żywe kontury ciała i głos (linia głosu, linia ciała) akto ra wyodrębniała sie irózi w sto"unku do eruov T ę technikę, czy ten sposób postępowania, dobrze ilu­ strowała scena tzw. Jutrzni w Żywocie protopopa Awwakuma, w której „ciało zbiorowe" zesłańców „na Pustoziersk" podążało w rytmie trójkowym, śpiewając „Pamiłuj!", a raz po raz pojedyncza osoba wyłaniała się na chwilę, jedynie na czas własnego „zaśpiewu" dosłownie trzech sylab „Pa-mi-luj", anonsując się jako postać sce­ niczna: przez szept, wrzask, żałosny krzyk - w zależno­ ści od tego, k i m później stać się miała, zwiastowała swój charakter ( = definiowała swoją obecność). W Carmina Burana wstępne przedstawianie się (brechtowska autoprezentacja postaci) dokonywało się W p()dobny sposób - za pomocć^ „zaśpiewu". Tutaj warto dodać, że ta najmniejsza fraza nie m u ­ si się koniecznie składać z elementów czysto muzycz­ nych, ale może to być westchnienie, dźwięk onomatopeiczny, słyszalny oddech - tak długo, jak długo prze­ strzegany jest rytm. Jesteśmy tutaj bardzo blisko ta­ kiego rozumienia śpiewu i frazy muzycznej, jak w nó. Podobnie w nó stosuje się wypowiedź elementarną, gdzie niekoniecznie chodzi o śpiew, ponieważ zalicza się do niej również okrzyki (kakegoe) muzyków. Kate­ gorią „zaśpiewu" można objąć także dźwięki natury lub głos, który je naśladuje. W tej formie były one obecne np. w spektaklu Carmina Burana w scenie wa­ bienia między Tristanem i Izoldą, rozmawiających głosami ptaków. N a trop przywoływania dźwięków natury, jak się wydaje, wpadł Staniewski i jego akto­ rzy podczas badań nad archaicznym sposobem śpie­ wania ludności Sami (Lapończyków) - jojkowaniem. Naśladowanie a raczej ewokowanie głosów zwierząt w jojku jest fenomenem znanym również innym k u l turom, nie trzeba się specjalnie dzić. W a r t o t u iednak dodać że istota ioilcu i tarcie w n i m podziału na podmiot śpiewu i przedmiot śpiewu. N i e jojkuje się „o czymś", ale jojkuje się „coś" lub „kogoś". 3 Po ustanowieniu tej najmniejszej, „śpiewopodobnej" jednostki wypowiedzi możliwe staje się rozpoczęcie bu­ dowy dialogu scenicznego między postaciami. Powie­ dzenie, że sytuacja dialogowa jest dla teatru podstawo­ wa, to banał. A jednak odnajdowanie jej, na różnych poziomach i w różnych kontekstach, jest za każdym ra­ zem fascynujące. Zawsze, kiedy obok jednego aktora staje drugi, automatycznie rodzi się oczekiwanie sytu­ acji dialogu i wówczas, kiedy tworzywo teatralne osa­ dzone jest w muzyce i jej elementach, dialog może być budowany w sposób zaskakujący - bo niesemantyczny. Pasjonującą ilustracją tego zjawiska kulturze tra¬ dycyjnej tzw., zabawy gardłem (throat games) wśród lud­ ności Inuit (Eskimosów), w Japonii obecne jeszcze do niedawna wśród ludności ajnoskiej na Hokkaido i zwa­ ne tam po ajnosku rekuhara, a po japońsku nodonara' shi (dosł granie na gardle"). Nb pierwszej rejestracji 173 �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO „Krótka opisowa" perypetia w ułamku sekundy (sztuka „Motomezuka") rekuhara dokonał w 1902 r. na wałkach woskowych ze¬ słany na Sachalin Bronisław Piłsudski . Aktorzy Staniewskiego trafili na podobny trop pod­ czas ćwiczeń głosowych z fletem (tzw. wizgi w pracy nad Gusłami), które przekształciły się w tzw. rytmo-oddechy i w których prawdziwymi mistrzami byli A n n a Zubrzycka i Tomasz Rodowicz, budujący cale etiudy za pomocą niesemantycznej rozmowy oddechem, śmie­ chem, westchnieniem, rytmem. Można powiedzieć, że w przypadku „wizgów" - „rytmo-oddechów" zostało powtórzone doświadczenie zapisane w odległych, ar­ chaicznych technikach dialogowania. Konkludując można powiedzieć, że dla sytuacji dialogowania nie­ zbędne są dwie osoby, napięcie pomiędzy nimi, oddech i rytm, a nie jest konieczna semantyka. Podobnie w kakegoe muzyków w nó zawiera się oddech, rytm, głos, stosunek do postaci, ale nie ma semantyki. 4 Mowa (wypowiedź) aktora uzyskuje wtedy siłę wy­ razu, kiedy wyrasta z najgłębszych pokładów jego bio­ logii. A l e już dla dwojga (czy dwóch) aktorów dialogu­ jących sytuacja jest nieco inna: ich porozumienie i wy­ miana muszą nie tylko wyrastać z głębokich pokładów biologii, lecz także utrzymywać się na jakiejś wspólnej płaszczyźnie, którą w teatrze muzycznym stanowi har­ monia i rytm. W dialogu ponadto aktorzy najczęściej używają dłuższych wypowiedzi niż fraza (czy „zaśpiew"), ponieważ poprzez dialog przechodzi się na wyższy poziom konstrukcji dramatycznej: do budowy scen. W „Gardzienicach" używane były zawsze frag­ menty bliższe strofie, krótkiej pieśni, kilku wersom. Po¬ dobnie w nó budowa fragmentu sceny zasadza się na przemienności krótkich pieśni (uta) lub fraz (setsu) wy­ powiadanych przez jednego lub dwóch (na przemian) aktorów. Mówiąc o „Gardzienicach" świadomie nie użyłam określenia „tekst dramatu", ale „fraza", bo w tej pracy niemal każda wypowiedź, nawet oparta j wstępnie na prozie lub narracji, zawsze ewoluowała i w kierunku tonalności, rytmu i harmonii, a zatem w kierunku poezji i muzyki. T e n etap budowy ptzedstawienia przywodzi na myśl przejście od kilkusylabo wego wersu (ku), poprzez frazę (setsu), do poziomu „obrazu" lub „sceny" („stopnia" - dan) w nó. Jest to za- j gadnienie kluczowe z punktu widzenia powstawania dramatu. Poprzez wymianę pieśni lub jej fragmentów w proto-formie dialogu, a także fragmentów prozy , bu­ dowane jest napięcie dramatyczne oraz ożywianie wi­ zerunków (obrazów) budowanych w przestrzeni wy-1 wołvwanvch metafora ukryta w literackim tekście Ak torzv rozmawiają" za oomoca nieśni i ta wymiana w dużei mierze terowana iest nanieciem dramatvcz I nym zawartym w samei i iż muzyce które wynika z nrzemiennnści charakter, nieśni Tekst nie iest na łożony" na strukturę muzyczną, ale wynika z niej, jak' by podążał śladem napięć właściwych samej muzyce. Muzyka nie ilustruje znaczeń niesionych przez tekst li¬ teracki, ale przeciwnie, narzuca znaczenie tekstowi, jakby była pierwsza, a tekst drugi. T a k i sposób budo­ wania napięcia dramatycznego przypomina nó, gdzie 174 �Jadwiga M. Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO struktura muzyczna jest pierwodana i gdzie napięcie dramatyczne rodzi się właśnie dlatego, że istnieje przemienność pieśni, dialog pieśnią. W tradycji nó często badacze powołują się na wpływ sztuki poetyckiej kom­ pozycji „pieśni wiązanej" (renga), popularnej w śre­ dniowiecznej Japonii, ale sama forma dialogowania pieśnią może być reliktem jeszcze wcześniejszego oby­ czaju, tzw. walki na pieśni (utagaki lub utagai), obecne­ go w starożytnej Japonii, polegającego na wymianie improwizacji poetyckich, często erotycznej w treści, między kobietami i mężczyznami, służącej - jako forma zalotów - kojarzeniu par i będącej formą wstępną do stosunków seksualnych następujących po walce. Akcja dramatyczna rozwija się dlatego, że istnieje wymiana pieśni, dialog pieśnią i tylko poprzez nią się realizuje; mniej służy ilustracji przebiegu fabuły, bar­ dziej - budowaniu napięcia przez przemienność klima­ tów, nastrojów, metafor. W takim teatrze jak nó i jak forma uprawiana przez Staniewskiego, dramat jest konstruowany na innych zasadach niż rekonstrukcja wydarzenia; kluczową wydaje się zasada stopniowego wzrostu napięcia poprzez gromadzenie obrazów i meta­ for aż do jego rozładowania w kulminancie - gwałtow­ nym zakończeniu. Życie na scenie rozwija się o tyle, o ile mamy do czynienia z progresją muzyki i metafory: następstwo fragmentów muzycznych pociąga za sobą następstwo obrazów, a nie odwrotnie. Powstałe kolej­ no obrazy: migawki, wizerunki, sceny, współistnieją z muzyką, ona jest w nich iriYrrianentna (stanowi ich materię) a nie transcendentna (nie przychodzi z zewnątrz). Wracając do wątku budowy dramatu w onarciu o sekwencie nieśni iei fragmentów orozv (narracji lub komentarza) w spektaklach Staniewskieeo można Dowiedzieć że iest to oodobnie iak w nó dzie sztuka hokvoku) w głównych fragmentach zbu' dowana iest na takim nrzvkladowo nrzehiegu - issei (wnrowaLnie instrumentalne) - k J l l inieśń wnro wadzająca) - kakaru (recitativo) - u t a (pieśń-poemat) 5 - melodeklamacja - akompaniament muzyczny do wejścia shite - dialog między shite i waki (proza) - yomi (pieśń shite) - mondo (proza, dialog między shite i waki) 6 - muzyka - kakeai (ich dialog pieśnią) - kuri (pieśń chóru) - sashi (recitativo shite) - kuse (pieśń chóru pod­ czas tańca shite) - yomi (pieśń shite) -jo-no mai (taniec shite) -fctri (ostatnia pieśń chóru). W „Gardzienicach" od wielu lat istnieje forma prób tzw. „przy stole". Samo sformułowanie znamy ze Stani­ sławskiego, gdzie oznaczało taki rodzaj próby, w któ­ rym zespół wspólnie omawia tekst sztuki, historyczne uwarunkowania akcji, bohaterów, cechy postaci etc. W „Gardzienicach" oznacza to coś zupełnie innego, mianowicie próbowanie przebiegu przedstawienia poza przestrzenią jemu właściwą (poza „salą", jak to się mó­ wi), właśnie przy stole, w czasie którego znaczony jest bardzo wyraźnie muzyczny szkielet, struktura dźwięko­ wa, a działania aktorskie sygnalizowane są jedynie przez początkowe i kończące je gesty. W takiej próbie utrwala się muzyczna struktura spektaklu, można ją poddawać eksperymentom: zwalnianiu, przyspiesza­ niu, zamianie kolejności wydarzeń, można się nią nie­ co bawić, co byłoby bardzo trudne i znacznie bardziej dla aktorów obciążające w rzeczywistej przestrzeni prób, w rzeczywistej scenografii (jak wiadomo, spekta­ kle „Gardzienic" są po prostu wyczerpujące). Próby „wokół stołu" pozwalają zarówno reżyserowi, jak i ak­ torom na eksperymentowanie, rzecz uzyskuje nieco bardziej abstrakcyjny charakter, pozwala wyobraźni aktora zagrać na nowo, swobodniej wybierać między forte i piano, przysłuchiwać się brzmieniom i współ­ brzmieniom. W nó istnieje podobna formuła próby, kiedy aktor próbuje własne działanie, taniec, przebieg choreograficzny a muzyka „znaczona" jest jedynie w tle za pomocą substytutów instrumentów * zamiast srać na trzech bębnach uderza sie iednvm wachlarzem w drewniany oodest ustami naśladuiac niemożliwe do wygrania nrzez iednego wykonawcę dźwięki zamiast grać na flecie, znów naśladuje się te dźwięki ustami. Wszystko można dowolnie skracać, przestawiać, pomi­ jać - po prostu próbować, powtarzając strukturę w tych miejscach, gdzie wymaga to pracy. Ta skrócona forma próby ma niezwykły urok, naśladujące instru­ menty odgłosy wydawane przez aktorów, uproszczone brzmienie warstwy rytmicznej, swobodnie pośród tego poruszający się aktor, zmieniający przebieg, powra­ cający i powtarzający to samo miejsce - wszystko to ujawnia ten niesłychany nurt podskórny wszechobec­ nej struktury muzycznej w teatrze nó, nie zasłonięty akcesoriami, maską, kostiumem. W obu przypadkach - i w no, i w „Gardzienicach" taka próba nie byłaby możliwa bez jednego elementu podstawowego: wyznaczanego rytmu. Rytm jest jakby wartością podstawową. W „Gardzienicach" próba wo­ kół stołu biegnie, bo ktoś pilnuje jej rytmu. W nó aktor próbuje, bo inny wybija rytm wachlarzem uderzając w pulpit. Zgadza się to z obserwacją poczynioną przez Zeamiego (dotyczy to nauki śpiewu): „Zapomnij o gło­ sie - pamiętaj o melodii; zapomnij o melodii, pamiętaj o harmonii (tonacji); zapomnij o harmonii, pamiętaj o rytmie" , czy w innym miejscu: „Bez dźwięku fletu czy rytmu wybijanego na bębenku tańczenie jest niemożli­ we. Czy nie świadczy to o tym, że do tańca potrzebny jest dźwięk?" . 7 8 Całemu wyżej przedstawionemu rozumowaniu moż­ na zarzucić,tautologizm: teatr muzyczny zbudowany jest z tworzywa muzycznego, a muzyka ma charakter teatralny ( = bo jest to teatr muzyczny). Nie w tym rzecz. Istotą poczynionej obserwacji jest to, że wydarze­ nia sceniczne w takim teatrze łączy specyficzne spoiwo, 175 �Jadwiga M . Rodowicz * PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO jakim jest wewnętrzna dramaturgia muzyki i że to ona dyktuje rozwój akcji. Dramatyczna jakość muzyki z ko­ lei zawiera się w jej tworzywie: brzmieniu, tonalności, rytmach, harmoniach, energii niesionej przez dźwięk, podmuch oddechu. Ona ujawnia się w pieśni. N a sku­ tek zderzenia z dramatutgią samego tekstu (semanty­ ką) rodzi się trzecia jakość - teatralna. Teattalność jest pochodną muzyczności, a nie odwrotnie. A tworzywo - jak to tworzywo - rządzi się swoimi prawami. Porównując obie formy, zwróciłam kiedyś uwagę na pewien szczegół natury właściwie technicznej. W i d o w i ­ sko no realizowane jest w czasie w zgodzie z zasadą roz­ woju tempa akcji: jo (wstęp) - ha (rozwinięcie, dosłow­ nie „rozbicie" - kyu (pospieszny koniec) . Jeden ze spe­ cjalistów pisze: Jo-ha-kyu stosuje się do każdej jednost­ ki w podziale strukturalnym no i w miarę rozwoju akcji scenicznej pauzy (ma) pomiędzy poszczególnymi częścia­ mi ulegają skróceniu. W miarę poruszania się naprzód następuje nie tylko przyspieszenie tempa wykonywania poszczególnych jednostek, ale przez skrócenie pauz między nimi - zmienia się rytm jako całość. Pauzy są co­ raz krótsze, co wywołuje uczucie ekscytacji, zaś kiedy znów ulegają wydłużeniu - wraca uczucie spokoju. T o czyni muzykę no niepodobną do muzyki zachodniej" . Przez lata pracy nad pieśnią jako substancją teatral­ ną odkryliśmy, że pieśń zawsze ulega przyspieszeniu, je­ śli towarzyszy akcji scenicznej. Oczywiste stawało się to wówczas, gdy pieśń chóralna (np. w Żywocie protopopa Awwakuma) towarzyszyła intensywnej akcji scenicznej jednego lub dwojga aktorów, kiedy jej celem było two­ rzenie muzycznego tła wydarzenia, faktury dźwiękowej, przestrzeni wokół samego wydarzenia. Zawsze wów¬ czas, kiedy działający w jej strumieniu aktor zdawał się tracić energię, chór automatycznie przyspieszał. Pozo­ stawanie w tej samej formule tempa (sztywno, jak pod metronom) odbierane było jako jego zwalnianie. T o nie do opanowania wprost przyspieszanie śpiewu, gdy towarzyszy on działaniu scenicznemu, a raczej jest z n i m zrośnięte, wydaje się jakąś naturalną cechą m u ­ zyki Jakby rzeczywiście potwierdzało się, co powiedział Zeami o zasadzie jo-ha-kyu. że jest obecna we wszyst­ kich fenomenach natury i musi obowiązywać w teatrze Inna kwestia, którą warto rozważyć w tym kontek­ ście (pieśni jako zawiązku działania aktorskiego), to kwestia „perypetii" postaci scenicznej. Jeśli w jakiejkol­ wiek opowieści o zmiennych kolejach losu bohatera mówi się o punktach zwrotnych, to mowa jest właśnie o perypetii. Peńpeteia znaczy „nagła zmiana", „prze­ łom". Taka zmiana może być bardzo dramatyczna, spektakularna (śmierć, nagłe spotkanie, wyzwanie na pojedynek, zdrada). A l e przy zastosowaniu bardzo krótkiej ogniskowej można perypetię dostrzec w ruchu tak niewielkim, że niemal kwantowym i w teatrze m u ­ zycznym, i w dramacie zbudowanym na metaforze, od­ najdywanie ich w ten sposób jest bardzo ciekawe. Przyjrzyjmy się takiej sekwencji w no: Fragment pochodzi ze sztuki Teika. Wędrownemu m n i c h o w i śni się spotkanie z duchem pięknej księżniczki Shokushi (Shokushi naishinnÓ), ukochanej poety o imieniu Teika. W końcowej scenie Kobieta, którą spotkał pod zarośniętym bluszczem grobem w le­ sie, staje przed mnichem i wyjawia m u , k i m naprawdę jest - duchem Shokushi: 9 10 176 Mnich: (...) Kim jesteś niezwykła kobieto? Kobieta: Kim jestem? Ot, ledwo imieniem Co pod szronem marnieje, Jak dzikie polne trawy. Bo ciało moje znikło Ów pretekst dla imienia. Chór : Schowana w gęstwie roślin Wychodzi jednak na jaw Barwą namiętności. 11 Kobieta: Ciężko mi teraz... Chór: Przecież to właśnie ja jestem [Kobieta zwraca się do mnicha] Shokushi naishinnó. Lecz choć się tobie jawię, Prawdziwa moia Dostać [Wstaje, idzie w jego kierunku] Jest niczym niepozorny Owada ślad na kamieniu. Bo kształtu nie ma wcale, [Staje przed grobem] Jak kształtu nigdy nie ma Cierpienie skryte w bluszczu... Wołanie jej o pomoc [Zwraca się w stronę mnicha] Widać przez chwilę, a ona sama znika. �Jadwiga M. Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO Gusła. Fot. Zygmunt Rytka. „Ciało zbiorowe" [Wchodzi do środka grobu] Wołanie jej o pomoc Widać przez chwilę, a ona sama znika. W tej sekwencji jest zamknięta jakby jedna „perype­ tia" - zniknięcie ducha, który wyjawił swoje imię. Kie­ dy jednak skrócimy znacznie ogniskową, zobaczymy, jak językiem metafory wyraża się kilka „zmian", „punk­ tów zwrotnych" dla Kobiety. Sytuację wywołuje pyta­ nie o imię: k i m jesteś? I w odpowiedzi mamy kilka na­ stępujących po sobie, zmiennych metafor: „ot, jestem ledwo imieniem...", „ciało - pretekst dla imienia", o so­ bie mówi: „schowana w gęstwie roślin wychodzi jednak na jaw barwą namiętności". Potem zaś, krążąc w prze­ strzeni, podczas gdy chór śpiewa w jej imieniu, to zwra­ ca się do mnicha, to oddala, przechodząc przez subtel­ ne (kwantowe) „perypetie": „jestem niczym niepozor­ ny ślad owada", „kształtu nie mam", „cierpienie skryte w bluszczu nie ma kształtu", „wołanie widać, a ona sa­ ma znika". Postać sie pojawia edv i a widać mówi że to ułuda Gdy znika świat powraca do normalności. Ona jakby droczy się z mnichem: chcę zaistnieć ptzed tobą (abyś się pomodlił), ale to, co widzisz, źle widzisz, bo ja nie istnieję. Zbliża się do niego i zarazem oddala. W chwili, gdy wreszcie powiedziała, k i m jest, ukryła się w grobie. Z punktu widzenia postaci głównej to bardzo ważne wydarzenie: ujawnienie imienia. Ale przecież realizuje się ono w ciągu metafor jedynie, w tańcu i w pieśni, a w dodatku nie śpiewanej przecież przez postać główną, tylko włożonej w usta chóru. Wszystko to przekłada się jeszcze na język gestów, figur tanecznych, muzykę instrumentów. Te minimalne zmiany, właśnie „kwantowe", stoją u podstaw „perype­ t i i " rozgrywających się we wnętrzu bohatera, a jednak przełożonych na uzewnętrzniający je (w metaforze) ję­ zyk poezji i muzyki. Właśnie tam, gdzie pieśń ukonstytuowała się jako podstawowy element tworzywa scenicznego, taka dro­ ga postępowania z perypetią - metaforyczna - wydaje się nieunikniona. Elementy cząstkowe losów bohatera przywoływane będą za pomocą metafory, a metafora przekładać się będzie na język muzyki i choreografii. Bliski temu sposób postępowania można odnaleźć w przedstawieniach Staniewskiego. N p . w Carmina Bu¬ rana scena początkowa: po słowach „Słońce piekło, za­ żądałam pić! Słońce piekło, zażądałam pić!" (Izolda Młodsza) - riposta „Znalazłam w i n o ! " (Izolda Starsza) - natychmiast wywołują pieśń „Ave Formosissima, gemma preciosa!" (Bądź pozdrowiona, najpiękniejsza, bądź pozdrowiony cenny klejnocie!") - jest to powita­ nie miłości: jako przeklętego magicznego napoju (sio- 177 �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO niu obu warstw (widowiska) :• dźwiękowej i obrazo­ w e j " , i dalej: „Czasami widzowie wyrażają taką opi­ nię: «Ciekawa jest ta chwila, kiedy aktor nic nie czyni». To, że coś ciekawego rodzi się, gdy aktor «nie czy­ n i nic», ma źródło w jego nieujawnionym zamiarze. Po­ czynając od Dwóch Środków (tańca i śpiewu - przyp. J.R.) poprzez ruch taneczny naśladujący walkę {tachibataraki), aż po rozliczne role, wszystko należy do tech­ niki, ta zaś - do domeny ciała. «Nie czynienie» powsta­ je w chwilach wolnych od techniki. Jeśli się zastano­ wić, dlaczego właśnie „miejsca puste" (senu hima) bu­ dzą ciekawość, to okaże się, że «nie czynienie* osadza się w czymś jeszcze pierwotniejszyiTiL niż serce W «korzeniu serca», gdzie się scalają (wszystkie) działania i rodzi ciągłość u w a g i " . 12 13 Carmina Burana. M . Gołaj, T . Rodowicz, B e r l i n 1995. Fot. Andreas L u d t k e wa obu Izold), a zarazem powitanie miłości metaforycz­ ne: jako siły największej (pieśń Ave ze zbioru poetyc­ kiego Carmina Burana). Jednostkowemu wydarzeniu na łodzi (znalezienie bukłaka z magicznym winem) od­ powiada śpiewna chóralna (zbiorowa, transcendentna) riposta metaforyczna: „Ave!" inkantowana przez chór. Takie przykłady można by mnożyć. Aktor w tego typu teatrze jak no i jak „Gardzienice" porusza się w dziwnej dość, stosunkowo mało w naszej, zachodniej tradycji kulturalnej, zbadanej tkance muzycz­ ności, w której na równych prawach współistnieje eks­ presja głosu i ciała, idzie jakby zygzakiem przez „punkty zwrotne" (perypetie) określone: tonem, harmonią, two­ rami wyobraźni, gestami, realnymi przedmiotami, zderze­ niem z partnerem, współtworząc ewokowane metafory. Aktor w takim teatrze nie jest tylko śpiewakiem-i-tancerzem. Aktorstwo łączy obie techniki: śpiewu (mowy) i tańca (ruchu scenicznego), ale zarazem tworzy z nich technikę trzecią, która powstaje w trudnej do określenia przestrzeni zmiany między ruchem a śpiewem. Właśnie w tej przestrzeni „między" technikami najlepiej manife­ stuje się kunszt aktora - kunszt przyciągania uwagi w i ­ dza kunszt sięgania w głąb jego własnej wyobraźni Ta prawda znana jest od stuleci w no Zeami pisze tak: „(...) w tym przedziale czasu, kiedy uwaga widza przesuwa się ze słuchania na patrzenie, rodzi się w widzu też uczucie. Ono decyduje o spełnie­ A k t o r , zanurzony w działaniu, stosujący śpiew i ta­ niec w wyżej opisany sposób, musi być zdolny do szcze­ gólnego rodzaju uwagi, zebranej gdzieś na wyższym po­ ziomie niż ten, na którym operuje jego ciało, głos i umysł (wyobraźnia) - będące wszak różnymi aspekta­ m i jego przejawionej obecności; musi mieć w sobie szerszą perspektywę, pozwalającą mu bardzo szybko re­ agować - i reakcję tę ujawniać w ekspresji - na wyda­ rzenia sceniczne: na partnera, słowo, przedmiot, a ptzy tym pozostawać w zgodzie z rytmem muzyki, a nie tyl­ ko jakąś wewnętrzną skłonnością. Muzyka wyrywa, ak­ tora z autyzmu, a zarazem nadaje ramy jego nieustan­ nemu i naprzemiennemu rozczłonkowywaniu i scala­ niu, dysocjacji, asocjacji elementów gry, co powoduje, że aktor staje się metaforą duszy. Przychodzą na myśl słowa Artauda: „Wyobrażam sobie duszę jako coś, co jest dobrze ześrodkowane, ale zarazem podzielne w nieskończoność i ponadto przenośne, jak rzecz, która istnieje. Wyobtażam to sobie jako czujący umysł, który walczy, ale jed­ nocześnie wyraża zgodę i obraca swoje płomienne języ­ k i we wszystkich kierunkach, pomnaża swoją pleć a w końcu się zabija" . 14 Teatr wspina się na wyżyny tylko wówczas, jeśli po­ sługuje się językiem nietypowym dla żadnej innej sztuki. Rzecz „czysto teatralna" musi oznaczać, że w tym, co widzimy na scenie, nie da się jasno odgra­ niczyć „słyszalnego" od „widzialnego", ani też od „su­ gerowanego", a nawet „znaczącego". Wychodzący widz powinien odnieść wrażenie, że to, czego byl świadkiem, nie da się przełożyć na inny język. Kryty­ ków stawia to oczywiście w nader niewygodnej sytu­ acji i , prawdę mówiąc, w takiej sytuacji życzyłabym im zawsze pozostać. Zeami mówi o najwyższym stylu gry: „To, co nazy­ wamy Tajemnym, jest nienazywalne - w tym tkwi pa­ radoks. Tajemne znajduje się tam, gdzie ustają działa­ nia serca. (...) Znaczy to, że w naszej sztuce osiągnięcie Stylu Tajemnicy łączy się z niepodleganiem żadnym 178 i �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO pochwałom i z dotarciem do stanu «bez serca» (świa­ domości) oraz do stopnia poza wszystkimi stopnia­ mi" , i dalej: „Wyżej jeszcze (czyli w grze Stylu Tajem­ nicy - przyp. J.R.) znajduje się wszystko to, co wykra­ cza poza możliwości języka. T a m następuje ujawnienie istoty woli, zamiaru (i) i jej przejawu (Icei), że zanika ich dwoistość." 15 Konkludując: przyjmując pieśń za podstawowe two­ rzywo teatru, zawracamy teatr do jego źródeł - to w i ­ dać wyraźnie - zarówno w tym, co dotyczy działania aktorskiego, jak i budowy dramatu. Wprowadzamy go w jakże pełną konsekwencji i bogactwa materiału dzie­ dzinę, dla której nie znam lepszej nazwy, niż grecka chora (%(bpa) - „miejsce trzecie" . A l e , jak powie­ działby Kipling, to już całkiem inna historia. 16 1 2 4 5 Shite jest to główny aktor w przedstawieniu no, wcielający się w głównego bohatera wydarzenia, waki jest to aktor drugi, „po-' boczny", grający rolę świadka wydarzeń dziejących się wokół postaci głównej. Por J. Rodowicz op. cit. s. 24 Zeami w „Zwierciadle K w i a t u " , por. J. Rodowicz, Aktor dosko­ nały. Traktaty Zeamiego o sztuce no, Słowo/obraz Terytoria, Gdańsk 2000, s. 163 ibid. s. 108 Zeami, op. cit. s. 118-126 K o m p a r u K u n i o , The Noh Theater. Principles and Perspectives, WeatherhillATankosha, s. 191 Przypomnijmy, że w nó chór wypowiada kwestie bohatera głów­ nego. Zeami, op. cit. s. 103 ibid. s. 149 Za H i r s c h m a n Jack, Artaud Anthology, C i t y Light Books, San Francisco 1965, s. 32, przekład J.R. Przypisy Zeami w traktacie Dziewięć Leszek Kolankiewicz nadal jej w latach osiemdziesiątych nazwę taty Zeamiego o sztuce nó, op. cit. s. 81 „etno-oratorium". Stopni, por. Aktor doskonały. Platon: „... pierwszy rodzaj bytu przedstawia się zawsze w ten sam Trak­ Zainteresowanych odsyłam do książki J . M . Rodowicz Aktor do­ sposób, nie rodzi się ani nie ginie, nie przyjmuje w siebie znikąd Zeamiego o sztuce no, Słowo/obraz Terytoria, czegoś innego, nie przechodzi nigdy w żadną inną rzecz, jest nie­ Gdańsk 2000 dostrzegalny wzrokiem ani i n n y m i zmysłami, sam tylko rozum Jak pisze znawca: „Wykonanie j o j k u jest czymś bardzo osobi­ jest go w stanie oglądać. (...) Istnieje jeszcze drugi rodzaj, który skonały. Traktaty 3 sztuki na podstawie Tamba A k i r a , The musical structure of no, T o k a i University Press, T o k y o 1981 stym i na ogół związane jest ze szczególną sytuacją środowisko­ nosi tę samą nazwę; jest podobny do tamtego, lecz jest postrze­ wą: musi istnieć więź ufności między jojkującym i jego słucha­ gamy zmysłowo, jest zrodzony, zawsze w ruchu, rodzi się w pew­ czami. Pod względem melodycznym j o j k składa się z krótkich n y m miejscu i znów z niego znika, jest przystępny mniemaniu złą­ motywów (...), k i l k u zaledwie dźwięków, interwały pokonywa­ czonemu z postrzeganiem zmysłowym. (...) Jest wreszcie trzeci ne są załamującym się głosem. W j o j k u ustalony jest zaledwie rodzaj, który istnieje zawsze, mianowicie miejsce; jest ono szkielet melodyczny z k i l k u podstawowymi t o n a m i " . Por. A r n ¬ niezniszczalne, ofiarowuje pobyt u siebie wszystkim przed­ berg Matts, Ruong Israel, Yoik, H a k a n Unsgaard, Sveriges Ra­ miotom, k t ó r e się rodzą, daje się dostrzec niezależnie od dio Publications, s. 51 zmysłów przez p e w i e n rodzaj rozumowania Znajdują się one w zbiorach U n i w e r s y t e t u A . Mickiewicza z trudnością w e ń m o ż n a uwierzyć; postrzegamy je j a k o coś w Poznaniu, w Polsce osobą wybitnie zasłużoną dla opracowa­ w rodzaju sennego marzenia i m ó w i m y , że każda rzecz ist­ nia antropologicznego d o r o b k u B. Piłsudskiego jest prof. nieje z konieczności w p e w n y m miejscu, zajmuje pewną F.A. Majewicz z U A M w Poznaniu. przestrzeń, i że to, co nie mieści się a n i n a Z i e m i , ani gdzieś Przekład sztuki „Szata z piór", por. J. Rodowicz Pięć wcieleń ko­ biety w teatrze no, Pusty Obłok, Warszawa 1993. S t r u k t u r a 179 złożonego, n a N i e b i e jest n i c z y m " (Timajos w Timajos Kritias albo Atlan­ tyk tł Paweł Siwek P W N Warszawa 1986 s 67 i d ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1dd96821cb7b8f70d0fae8562e9c9631.pdf d97a67171beea126d0781688f2b4cb5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3037 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2841 Title A name given to the resource Festiwal "Misteria, Inicjacje" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.142-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ M I S T E R I A , I N I C J A C J E " - DYSKUSJA P A N E L O W A Festiwal „Misteria, Inicjacje" Dyskusja panelowa Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Wiesław Juszczak, Tomasz Kubikowski, Włodzimierz Lengauer, Czesław Robotycki, Richard Schechner, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko, Uch Trzcionkwski Z apis dyskusji zamykającej Festiwal Misteria, Ini­ cjacje", która odbyła się 14 października 2000 r. w sali im. St. Wyspiańskiego Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie z udziałem: prof. Krystyny Bartol, prof. Jerzego Danielewicza, Jacka Dobrowolskiego, dr. Ireneusza Guszpita, prof. Wiesława Juszczaka, dr. To­ masza Kubikowskiego, prof Włodzimierza Lengauera, prof. Czesława Robotyckiego, prof. Richarda Schechnera, dr. Zbigniewa Taranienki oraz dr. Lecha Trzcionkowskiego. Dyskusję prowadził Włodzimierz Staniewski. Poniższy zapis stanowi wersję skróconą i przeredagowaną. Spotkanie rozpoczęło się od wystąpienia prof R. Schech­ nera, które miało stanowić uzupełnienie jego wykładu Z dnia poprzedniego. W jego trakcie Schechner podjął jed­ nak, niejako obok tematu głównego, kilka wątków, które stały się punktem wyjścia do dalszej dyskusji. Te fragmen­ ty jego wystąpienia zamieszczono w zapisie. R i c h a r d Schechner: Chciałbym powiedzieć kilka słów o tej turystycznej wersji afrokubańskiego rytuału, którą widzieliśmy wczoraj. T o jest dla mnie poważny problem - rytuał wyrwany ze swego naturalnego kon­ tekstu. Jedno z najważniejszych pytań dotyczących te­ go przedstawienia brzmi: jak jest możliwe jego skutecz­ ne działanie wtedy, gdy jest on odprawiany na polskiej wsi, w jakimś namiocie, wobec publiczności, która się składa całkowicie z cudzoziemców. T o jest bardzo inte­ resujące zagadnienie - owa transpozycja doświadcze­ nia rytuału, btak jego naturalnego kontekstu. I druga sprawa - wiedzą Państwo doskonale, że nie po raz pierwszy mamy do czynienia z taką sytuacją, że ktoś twierdzi, iż udało mu się ponownie odkryć Grecję. Rola Grecji w kulturze zachodniej zawsze była olbrzy­ mia. Już wielu przed nami twierdziło, że odkryło staro­ żytną Grecję, my dzisiaj mówimy, że tamci się mylili, bo to dopiero myśmy tego dokonali. A za pięćdziesiąt lat przyjdą inni, spojrzą na nasze dokonania i powiedzą, że byliśmy w błędzie, bo prawdziwą Grecję odkrywają do­ piero oni. T o przecież już starożytny Rzym odkrył an­ tyczną kulturę grecką i za jego pośrednictwem wywar­ ła ona olbrzymi wpływ na całą kulturę europejską. Przypomnieć też trzeba wczesny renesans włoski, teatr włoskich humanistów - o n i też twierdzili, że odkrywa­ ją dziedzictwo starożytnej Grecji. Z czasem ich odkry­ cia w dziedzinie tańca i pieśni stały się fundamentem nowożytnej opery, ale początkowo ci ludzie, ci uczeni byli przekonani, że odkryli prawdziwą starożytną Gre­ cję. Podobnie rzecz się ma w z Isadorą Duncan, która starała się czerpać inspirację z waz greckich, z rzeźby greckiej i także była przekonana, że prezentuje praw­ dziwy taniec antyczny. Powołując się na Greków staro­ żytnych mówiła, że należy uwolnić ciało, postulowała taniec ekstatyczny. Te same idee przyświecały też Delcrozeowi i szkole Hellerau - oni również starali się po­ nownie odkryć Grecję. Chóry, które tworzyli oparte być miały na wzorach greckich. Mówię o tym, by Pań­ stwu pokazać, że wiele już razy artyści byli w pełni prze­ konani, że udało i m się odkryć istotę starożytnej Gre­ cji, ale potem znów ktoś przychodził i mówił, że w rze­ czywistości Grecja była inna. Wydaje mi się, ze ci wszy' scy ludzie tworzyli sobie taką Grecję, jaką sami chcieli mieć, wybierali pewne elementy i tworzyli z nich to co dla nich było najważniejsze Doceniam wszystko co ro­ bi Włodzimierz Staniewski i jego te \ * - ruchy ksztaltovvsnc n 3 podobieństwo wizerunków z waz i tak dalej - ale wydaie mi się ~e t i k naprawdę nie możemy być newni teao co na tych wazach widzimy Nam sie wy daie że te Dostacie to tancerze ale może iest całkiem inaczej. Może starożytni przedstawili w ten sposób k o zunełnie co oczywiste ; wcale bvć mo^e takie nie iest Wedłus mnie naiwi k ' s~a wart )ścia Grecii iest ro ze stanowi ,na w e l o m dzaju otwartą księgę, któtą można czytać na wiele róznych sposobów Dotyczy to zwłaszcza ruchów i pieśni Być może interpretacja literatury jest łatwiejsza, ale w przypadku waz trudno już cokolwiek pewnego po­ wiedzieć. Ale ja nie krytykuję tego - ja staram się po­ wiedzieć tylko, że nie pierwszy raz mówimy o odkryciu Grecji, o Grecji autentycznej. Włodzimierz S t a n i e w s k i : Dziękuję bardzo. D o za­ gadnień poruszonych przez profesora Schechnera wró­ cimy jeszcze z pewnością w dalszej części naszej dysku­ sji, teraz jednak, zgodnie ze wstępnym planem chciał­ bym prosić o dwa wystąpienia dotyczące istoty staro­ żytnych misteriów greckich. Pierwsze z nich, na temat misteriów dionizyjskich wygłosi profesor Włodzimierz Lengauer. W ł o d z i m i e r z L e n g a u e r : Profesor Schechner w swoim wystąpieniu wspomniał między innymi o dzie­ jach poszukiwania oblicza Grecji, o różnorodnych obli- 142 �I „MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA czach Grecji. Jednym ze źródeł owych poszukiwań, owych prób znalezienia prawdziwej Grecji była sztuka Eurypidesa Bachantki, o któtej Goethe powiedział, że należy do najwybitniejszych osiągnięć dramatu antycz­ nego w ogóle, a bez wątpienia jest najlepszą tragedią Eurypidesa. O d tej właśnie tragedii chciałbym zacząć. Zastanawiając się nad historią recepcji, czy nad h i ­ storią interpretacji Bachantek Eurypidesa, trzeba po­ wiedzieć, że szukano w tym dziele wielu różnych prawd, wielu różnych znaczeń. Wydaje mi się, że jed­ nym z najważniejszych kluczy, czy motywów, które mo­ gą stać się podstawową kategorią interpretacyjną przy lekturze tej sztuki jest kategoria, czy może raczej pro­ blem, mądrości. Problem mądrości, problem tego, co to jest sophia, co to jest mądtość, kto jest mądry. Przy­ pomnę Państwu, że ten problem jest spuentowany u Eurypidesa już pod koniec tragedii, kiedy posłaniec przynosi do Teb Kadmosowi wiadomość o tym, co się stało z Pentheusem. I tam w jego relacji pada bardzo charakterystyczne, nie tylko dla tej sztuki i nie tylko dla Eurypidesa, ale w ogóle dla Greków, stwierdzenie, co to jest to sophronein To sophronein to właśnie być mądrym". Więc, co to znaczy być mądrym, co to jest mądtość ludzka. I może nie tylko sophronein, ale też sebein, co znaczy czcić bogów, szanować bogów. Posła­ niec powiada, że najpiękniejszą rzeczą je to sophronein koi sebein ta ton theon - „być mądrym i czcić rzeczy bo­ gów". Ale to nie jest tylko puenta, to nie jest zakończe­ nie sztuki. Stwierdzenie, że tragedia Pentheusa polega­ łaby na tym, że nie czcił bogów byłoby banalne. Problematyka tego, co to jest sophia i co to jest so­ phronein pojawia się znacznie wcześniej. O d początku zresztą pojawia się w tej wymianie zdań między Pen­ theusem a Dionizosem (dla uproszczenia, nie wcho­ dząc w interpretacje, k i m jest ten, kogo spotyka Pentheus, uważam go za Dionizosa, za jakąś postać Dioni­ zosa). Otóż już ptzy pierwszym spotkaniu Dionizosa i Pentheusa mowa jest o tym, kogo uważać należy za mądrego, k t o jest mądry. Za mądrego uważa się Pentheus. Pentheus dlatego właśnie nie przyjął kultu Dio­ nizosa i chce ptześladować czczące go kobiety, ponie­ waż we własnym mniemaniu reprezentuje pewną mą­ drość, mądrość w wąskim znaczeniu. T u właśnie soph­ ronein, bardziej jeszcze niż sophia, łączy się z innym po­ jęciem greckim, które również ma z mądrością coś wspólnego, z pojęciem sophrosyne. A sophrosyne to jest, uptaszczając, mądrość praktyczna. Sophrosyne polega na cym, że zachowujemy umiar, że nasza mądrość pro¬ wadzi nas do umiaru, spokoju. T o właśnie reprezentu­ je Pentheus, lub raczej jest przekonany, że to właśnie teptezentuje. Gdy pojawia się Dionizos, od razu po­ wiada on mniej więcej tak: „ty mnie nie rozumiesz, ale nic w tym dziwnego, bo ja, ten obcy, jestem któ¬ ry mówi rzeczy m^dre A ten leto mówi rzeczy mądre uważany jest za głupca, za kogoś bezmyślnego przez te­ go, kto - ptzekład polski Jerzego Łanowskiego o ile do­ brze pamiętam, używa terminu „uczony" - czyli przez kogoś, k t o sam nie jest uczony - amatheis. Można by lepiej oddać ten użyty przez Dionizosa przymiotnik ja­ ko „nieuczony", „niewiedzący", bo to właściwie znaczy amatheis - ktoś, kto się czegoś nie nauczył, nie ma ja­ kiejś wiedzy, wiedzy wyuczonej. I to właśnie zarzuca Dionizos Pentheusowi. Ta sprawa pojawia się zresztą wielokrotnie w sztuce, potem także chór w kilku miejscach mówi, co to jest mądrość, co to jest mądrość śmiertelnych. Z kolei Dio­ nizos potem raz jeszcze podkreślając, że Pentheus nie wie, co mówi, powiada: „Nie wiesz nawet, k i m jesteś". Na co Pentheus zdumiony, odpowiada, że on przecież wie, kim jest - jest synem Echiona z Teb, synem Echiona i Agaue. I warto może sobie uświadomić, że w kon­ strukcji tej sztuki jest pewna symetryczność - dokład­ nie te same słowa, które padają w wierszu 507, kiedy powiada Pentheus Dionizosowi „jestem Pentheusem, synem Echiona i Agaue", dokładnie te same słowa po­ wtarza Pentheus, kiedy jest rozszarpywany przez ba­ chantki z własną matką na czele, z matką, która go nie rozpoznaje I właśnie matce mówi on- ja jestem Pen­ theus, syn Echiona i Agaue". Te słowa, które wcześniej mówi do Dionizosa, wypowiada w chwili swojej śmierci - on ciągle wie, że jest Pentheusem, ale można by powiedzieć, że nic z tej wiedzy nie wynika. O n wie że jest Pentheusem i to jest właściwie ptawda ale Dionizos mu na to mówi nie wiesz kim jesteś" Potem w trzecim stasimonie, w partii chóralnej pa­ dają kolejne ważne słowa dotyczące tego, co to jest to sophon - „rzecz mądra", co to jest mądrość, powiedzmy. W odpowiedzi na to pytanie padają w tym miejscu sło­ wa groźne, bo to jest zapowiedź tego, co spotka Pen­ theusa. Jest tam mowa o tym, co to jest mądrość i że nie ma nic piękniejszego niż położyć ręce na głowie wroga - to jest zapowiedź tego, że Pentheus zginie. T u ­ taj mądrość, którą reprezentuje chór bachantek lidyjskich, towarzyszek Dionizosa, prowadzić ma do zguby Pentheusa. Co wobec tego jest mądrością Pentheusa - tą nie­ dobrą mądrością, fałszywą, a co jest mądrością D i o n i ­ zosa? Można by powiedzieć, że obaj reprezentują pew­ ną tradycję. Bo to jest tylko taki zabieg sceniczny, że Dionizos jest bogiem nowym. Eurypides dobrze wie, że Dionizos już w tym momencie wcale taki nowy nie jest. O n zresztą jest nowy i nienowy, bo on przybywa wprawdzie z Lidii, ale pochodzi przecież z Teb. T o są dwie różne tradycje. O tradycji Pentheusa, wedle któ­ rej Dionizos jest kimś obcym i wrogim, można by po­ wiedzieć, że jest to tradycja polis. Wskazuje na to k i l ­ ka miejsc w tekście, w których Eurypides czyni wyraź­ ne aluzje do współczesnych mu wydarzeń, do współ- 143 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA czesnego obrazu życia w Atenach. Pentheus reprezen­ latorośli, ale przede wszystkim w ogóle życia i wegeta­ tuje przekonania typowe dla wyobrażeń, na temat te­ go, jaka powinna być polis grecka. Polis czyli, uprasz­ czając i używając terminu, z którym się sam nie zawsze cji. Ale równocześnie - i to zaskakująca sytuacja - po­ wiada Herakht w jednym ze słynnych fragmentów, że Dionizos i Hades to jedno. T o utożsamienie Dionizosa zgadzam - miasto-państwo, wspólnota polityczna i re­ ligijna, która ma na celu zachowanie porządku, po­ z Hadesem pojawia się też w kilku innych wczesnych rządku świata. Polis jest zgodna z porządkiem świata wypowiedziach. Być może to stwierdzenie Heraklita jest tylko jakimś zagadkowym skrótem myślowym lub i może właśnie dlatego najlepiej jeden z ideałów polis reprezentuje wyraz eukosmia - „dobry porządek". metaforą, ale w podobny sposób miał się także wypo­ wiadać Aischylos. Co prawda t u jesteśmy w sytuacji W polis powinien panować dobry porządek, należy za­ chowywać kult bogów, ale zgodny z tradycją, której bardzo niedobrej - co często się zdarza w przypadku h i ­ storii literatury starożytnej - bo nie znamy tekstu Aischylosa tylko fragment, który co gorsza nie jest cy­ nikt nie może naruszyć. T o właśnie reprezentuje Pen­ theus i to o n uważa za mądrość. tatem a został przekazany w bardzo późnym leksykonie, gdzie glosator powiada, że Aischylos miał nazywać Dionizos tymczasem niesie z sobą coś, co istotnie jest sptzeczne z porządkiem polis, który reprezentuje Dionizosa Zagreusa Hadesem, albo synem Hadesa Pentheus. Dionizos jest tego świadomy, proszę znów zwrócić uwagę na pewne momenty w tej jego słynnej czej. Można też przywołać inny tekst - pierwszy tekst, w którym jest mowa o odpowiedniku, czy raczej duble­ rozmowie z Pentheusem, kiedy on powiada wyraźnie, że reprezentuje rzeczy, które są arreta. Przekład polski cie Dionizosa, drugim Dionizosie o imieniu Zagreus imieniu tajemniczym zdaniem niektórych trackiego z braku lepszych terminów tłumaczy to po prostu jako a w każdym razie niegreckiego pochodzenia. Ów tekst „tajemnice". Arreta to rzeczy niewypowiedziane, takie, których nie można powiedzieć, lub które są z natury to znowu fragment - zacytowana w pewnym leksyko­ nie jedna linijka z niezachowanego poematu epickiego swojej niewypowiedziane. T o właśnie reprezentuje Dionizos. O tych niewypowiedzianych rzeczach mówi z V I w. Alkrnaiorus. Otóż we fragmencie tym wezwany jest Zagreus jako najwyższy z bogów razem z Ziemią, on, że nie może ich poznać ktoś taki jak Pentheus - Panią Ziemią, Potma Ge. T u mamy właśnie do czynie­ niewprowadzony. Wcześniej jest mowa o tym, że Dio­ nizos swoich czcicieli sam wprowadza w swoje obrzędy. nia z sytuacją absolutnej sprzeczności Dionizosa z po­ rządkiem polis Dionizos wprawdzie wkracza do polis T u nie pada słowo misteria, pada słowo „obrzęd" - telete, teletai w liczbie mnogiej. I pada także słowo „wpro­ zostaje w polis jest w niej przyjęty nie w postaci jakichś obrzędów, które zwalcza Pentheus ale w postaci świąt, wadzić" - eisbaino - „wejść" i „wprowadzić". Wobec te­ przynajmniej w A t e n a c h , gdzie w V w. najważniejszym go Dionizos wprowadza w takie I ~ C i. które si| uTfctci Nie może ich oczywiście poznać Pentheus, który nie swięrem poliadycznym są bez wątpienia Wielkie Dionizja. W i ę c Uionizos został przyjęty, ale właśnie jako bó­ chce być wprowadzony. stwo życia, bóstwo wegetacji. Natomiast gdzieś pojawial się tez Dionizos który jest chyba bóstwem smietci, 1 Jakie to więc są rzeczy? Pentheus widzi je tylko jako zachowania bachantek, a przecież to jest tylko zewnęttzna strona tych arreta, mimo że to, co one czynią też należy do arreta - bo to są rzeczy niewypowiedzia­ ne, nienazywalne. A l e za rym kryje się jeszcze co wię­ cej, kryje się właśnie owa mądrość Dionizosa - boga, który jest inny niż porządek poUs, a który coś sobą re­ prezentuje. Niesłychanie trudno byłoby powiedzieć w stosunkowo krótkim czasie, co sobą Dionizos repre­ zentuje, ale warto zwrócić uwagę na ten jego aspekt, który on z całą pewnością reprezentuje dla tych, którzy wiedzą, że jest coś niewypowiedzialnego dla niewta­ jemniczonych, coś, W co trzeba być wprowadzonym. Dla wielu różnorodnych i skomplikowanych nurtów religii dionizyjskiej, bo czasem się mówi o wręcz od­ dzielnej religii dionizyjskiej, rzeczą charakterystyczną jest to, że Dionizos łączy w sobie sprzeczności, łączy rzeczy, które się wzajemnie wykluczają. Powszechne przekonanie odnoszące się do tego Dionizosa, który znany jest wszystkim Grekom w czasach Eurypidesa głosi, że jest to bóg życia, bóg wegetacji - bóg winnej a w każdym razie bóstwem chtonicznym. A łączenie tych dwóch porządków, porządku olimpijskiego i chro­ nicznego, łączenie ich w tym samym kulcie i w tej sa­ mej postaci wydawałoby się chyba Grekom bardzo sprzeczne z tym porządkiem z t y m wszystkim co eukosmia poleis i co eusebeia polis, czyli szacunkiem polis wo­ bec bogów by nazwali. 144 I tera ' inne poświadczenie spoza tekstów literac­ kich też ciągle kłopotliwe różnie inte, •pretowane O t o z Olbii nad Morzem Czamynipochodzi l y zestaw fa¬ lo mówiących zabytków wielkie i - z a c e ' m n i e i wiecei 4 5-5 na 3 5-3 cm ta' blic-ki > kość. zwterzecych na którvch sa wydranane newne "nanisy Znalezion , ie na terenie ttrZ s czyli okręgu świeteg o w Olbii Znaleziono ie w roku 1950 ale opublikowano no raz nierwszy na noczarku lar 70 ' wiec ze zna-znym o c e n i e n i e m i bez dobrze ud , k u ' menrowaneen stanu i mteisca z n a W e J a T a L * L a - c a wanie m X rMcnJZ rr ,rhe , w nl nl\ ar flj W n ni/aż \nw7 P° n l e W a Z Z Opiera S ę caiKOwicte n a paieograrn, na sposouie zapisu, na KSZułł* �I „MISTERIA. INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA cie liter. Datowanie jednak wedle tych kryteriów wska­ maczone. Chodzi o wiersze 860-861, gdzie Dionizos zuje, że pochodzą one z wieku V , a zatem s ą mniej wię­ jest określony jako en telei theos. M o i m zdaniem po en cej współczesne tekstowi Bachantek. Są to tabliczki telei theos należy postawić przecinek i tłumaczyć to (do­ sporządzane przez orfików. Co do tego nie ma wątpli­ kładniej mówiąc tam jest pephyken en teki theos) - „bóg wości, bo są one podpisywane właśnie w ten sposób - z natury doskonały", „bóg z natury spełniony, skończo­ orfikoi, „orficy". Wyryte na nich teksty to właściwie ha­ ny". A dopiero dalej, w następnym wierszu, już po prze­ sła, słowa-klucze bios-thanatos-bios, najwyraźniej słowa cinku, można czytać, że jest deinotatos - „straszny", związane z obrzędowością czy mistetiami orfików. Jaką „najstraszniejszy" - i jednocześnie anthropois epiotatos - pełniły funkcje ttudno powiedzieć. Są to zapewne „najżyczhwszy, najłagodniejszy dla ludzi." I tego wła­ przedmioty święte, tabliczki święte, używane, może śnie dowiadują się wtajemniczeni w orfickie misteria wręczane inicjowanym lub wypisywane przez osoby Dionizosa, dowiadują się, co jest najżyczliwsze i najła­ wprowadzane w misteria orfickie. O misteriach tych godniejsze dla ludzi - dowiadują się, że najłagodniejsza wiadomo dzisiaj bardzo mało, właściwie tylko tyle, że je i najlepsza, i najstraszniejsza dla ludzi jest śmierć - bios, odbywano i chyba były połączone który następuje po thanatos. I tyle tylko chciałem Pań­ z Dionizosem, o czym świadczą i inne znaleziska, które tę formułę stwu powiedzieć. Dziękuję za uwagę, (brawa sali). bios-thanatos-bios rozwijają. Rozwijają ją między innymi teksty na innych tabliczkach sporządzanych najczęściej na złotym listku - złota tabliczka jest nieco mylącym określeniem, bo to jest niewielka, kilkucentymetrowa, W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Dziękujemy bardzo. Po­ proszę teraz Lecha Trzcionkowskiego. bardzo cieniutka złota folia, którą można było zwinąć. My tych „tabliczek" mamy dzisiaj sporo, pochodzą one z różnych okolic świata greckiego - nie tylko z Gtecji w znaczeniu geograficznym - pochodzą 7 południowej miennie niż misteria dionizyjskie, są to misteria organi­ zowane przez polis, to znaczy przez wspólnotę obywa­ Italii z Macedonii Tesalii Krety także z Grecji właści wej. Najstarsze z nich datowane są na początek I V lub raczei koniec V w Z teeo właśnie okresu D o c h o d z i t e ' iedna z naislvnnieiszvch z U c h T r z c i o n k o w s k i : Mówiąc o istocie misteriów eleuzyńskich trzeba po pierwsze powiedzieć, że od­ d l u r i m tekstem telską, czy też coś, co z dużym przybliżeniem można by uznać za starożytną formę państwa. Są organizowane w sanktuarium pozostającym pod opieką wspólnoty obywatelskiej. Jednocześnie przystąpienie do tych m i ­ tabliczka z H.ononion odzie wyraźnie iest mowa że steriów zależało od decyzji indywidualnej, co odróżnia­ zmarły, dusza zmarłego', po śmierci ma taki sam los'jak ło je od innych świąt obywatelskich, państwowych, inni bakchoi, inni wtajemniczeni w misteria dionizyj- w których każdy, już z racji tego, że był obywatelem, skie. Jeszcze dobitniej związek orfizmu z dionizyzmem brał udział. W przypadku misteriów każdy mógł brać wynika z dwu tabliczek z Tessalii, z Pelliny, gdzie jest udział, ale nie był to obowiązek obywatelski, była to i n ­ mowa o tym, że oto Dionizos (dokładniej Bakchios, bo dywidualna decyzja. T o jest pierwsza rzecz, która już takiego imienia tam się używa), uwolnił duszę, uwol­ wprowadza nas w to, co można by nazwać poszukiwa­ nił teeo zmarłego Te tabliczki w literaturze nrzedmioM ' I ™ " t ! ^ „ ^ . , , niem istoty, esencji misteriów. Misterium jest to indy­ tu nazywano kiedyś paszportami śmierci, b o byiy prze­ rytualny. n J n m i m i r r widualne ptzejście przez pewien scenariusz obrzędowy, znaczone dla zmarłych. Kładziono je zmarłym do gro­ bu po to, by zmarły nie zapomniał, dusza jego nie za­ pomniała tego tekstu, który jest na tabliczce zapisany - to jest cała formuła o losie pośmiertnym duszy - by dusza ten tekst przeczytała, wyrecytowała, powiedzia­ ła bogini Świata zmarłych Persefonie. I to jest właśnie, myślę, najważniejszy element misteriów dionizyjskich, orfickich misteriów dionizyjskich, który mamy dobrze acz szczątkowo poświadczony dla okresu współczesne­ go już Eurypidesowi. Istotą owych misteriów jest prze­ kazanie wiedzy o nieśmiertelności duszy i może więcej - przygotowanie do śmierci, przygotowanie do spotka­ nia z Persefona. A jest to możliwe właśnie dlatego, że Dionizos, o którym Karl Kerenyi pisał, że jest to bó­ stwo i bóg wiecznego życia, jest tak naprawdę bogiem życia i śmierci. Być może tego dotyczą słowa z Bachantek, które w polskim przekładzie są trochę niedokładnie przetłu­ Po drugie, żeby mówić o tym rytuale trzeba opisać scenę i główne osoby świętego dramatu, czy świętych działań (żeby przywołać etymologiczne znaczenie słowa dramat - działanie). Otóż miejscem jest ziemia attycka, czyli ziemia należąca do obywateli polis Ateńczyków, Ateny. Dlaczego mówię „ziemia" - otóż dlatego, że misteria eleuzyńskie rozgrywały się w kilku miej­ scach. W samym centrum polis Ateńczyków. czyli w Atenach, w mieście Ateny, było sanktuarium po­ święcone Demeter i jej córce Korę. T o sanktuarium już sanieli sw£| nazwtj przywoływało główne miejsc obrzę­ dów, bowiem nazywało się Eleuisinion, czyli przybytek eleuzyński, związany z Eleusis, czy z boginiami z Eleu­ sis. Drugim miejscem było sanktuarium Demeter i Ko­ rę, czyli córki, położone w mieście leżącym na samyni krańcu, granicy przestrzeni obywatelskiej, w Eleusis. Było to miasto o niezwykle starych tradycjach osadni- 145 �„MISTERIA. INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA czych i , co jest nieoddzielne oczywiście, religijnych w starożytności tam, gdzie są ludzie, tam są i bogowie. Sanktuarium tamtejsze wyrosło na miejscu pałacu z epoki brązu, z epoki mykeńskiej, która później prze­ tworzyła się w epokę heroiczną. Ciągłość kultu jest po­ świadczona od bardzo wczesnego okresu archaicznego. Z czasem, gdy polis poczuła się szczególnie odpowie­ dzialna za przebieg obrzędów odbywających się w Eleu­ sis, sanktuarium tamtejsze zaczęło przybierać coraz bardziej monumentalną formę, która osiągnęła swoje apogeum u szczytu potęgi państwa, chociaż później Rzymianie dodali także kilka swoich budynków. M i m o wszystkich tych zmian centralnym miejscem świątyni w Eleusis pozostało Miejsce Wtajemniczeń - dziwna budowla wzniesiona przez najznakomitszego atchitekta starożytności Iktinosa. Rył to rodzaj olbrzymiej hali, za­ daszonej, w pewnym sensie odizolowanej od świata ze­ wnętrznego. W jej centrum wznosił się budynek zwany Domem Królewskim - pomieszczenie, którego najważ­ niejszym elementem byty drzwi otwierające się na za* mknie tą przestrzeń Tajemnicy od widzów dramatu sie­ dzących w Miejscu Wtajemniczeń. - Jeżeli chodzi o osoby tego dramatu, to oczywiście, najważniejsze są dwie czczone w Eleusis boginie, cza­ sem po prostu tak właśnie nazywane - Dwie Boginie. Pierwsza z nich to Demeter nazywana tez Matką, Me¬ ter. Co znaczy imię Demeter nie jesteśmy w stanie do­ kładnie powiedzieć. Starożytni De- interpretowali jako „ziemia", a więc Matka Ziemia. Współcześni próbują mówić, że raczej chodzi o Matkę Zboża - zostawię tę kwestie otwartą. Druga z bogiń to córka Demeter, zwa­ na imieniem, które jest nieprzekładalne - Persefone, czy Ferefatte według attyckiej tradycji, lub też imie­ niem określającym jej istotę - Kore - Córka. Te bogi­ nie właśnie królowały w sanktuarium w Eleusis. Są one związane z mitem o porwaniu przez Hadesa, boga pod­ ziemia, córki - Kore, Persefony - i poszukiwaniu jej przez zbolałą matkę. Rozwiązaniem tej opowieści m i ­ tycznej był powrót córki do matki, ale z zastrzeżeniem, że musi ona pewną część roku spędzać w domu swego boskiego małżonka, boga świata umarłych Hadesa. Oczywiście to już nas wprowadza w atmosferę Eleusis, a mianowicie w dwa związki, które są tutaj niezwykle istotne - związek matki z córką i związek Dziewczyny z mężczyzna Hadesem ktćiry Dorywa młoda dziewczy ne ii c-vni ia gwałtem swoia nriłżonki A wiec relac a mąż-żona i relacja matka-córka. Chciałbym teraz powiedzieć kilka słów o tym, co się działo w Atenach w czasie wielkich misteriów. Ale czy­ nię to z pewnym niepokojem, dlatego że mówię o rze­ czach, które nie powinny być wypowiedziane, o tym co jest arreta, co jest nie do wypowiedzenia. Mówię z nie­ pokojem podwójnym - z jednej strony będę mówił o rzeczach, które nie powinny być wypowiedziane, ale z drugiej strony jako ktoś, kto z perspektywy teraźniej­ szości patrzy na te fragmenty starożytności, które nam pozostały, od razu spostrzega, że starożytni tego, co nie powinno być wypowiedziane, rzeczywiście nam nie po­ wiedzieli. Kilka słów na temat istoty misteriów eleuzyjskich powiedzieli nam pisarze chrześcijańscy, którzy nie czuli się już zobowiązani do zachowania tajemnicy, ale nie jest pewne, czy możemy ufać ich informacjom. Pewne informacje przekazali nam też pisarze gnostyccy, którzy chcieli też dla swoich, gnostyckich celów wskazać na wtajemniczenie w Eleusis. Wszystko to jed­ nak jest zbyt mało, żeby, odrzuciwszy drżenie religijne, zrekonstruować samo misterium. Otóż wszystko rozgrywało się teraz, to znaczy w tej porze roku, pomiędzy 14 a 23 dniem miesiąca Broedromion, który z przybliżeniem odpowiada naszemu wrze­ śniowi i październikowi. N o , powiedzmy trochę prze­ szliśmy już tę porę, ale będę mówił tak, jakbyśmy świe­ żo ptzeszli drogę wtajemniczanych w misteria eleuzyńskie. C i , którzy byli wtajemniczani 2500 lat temu, mie­ li ten tydzień mistetiów i inicjacji batdzo, bardzo świe­ żo w pamięci. Otóż - pierwszego dnia, 14., efebowie a więc chłopcy, którzy pełnią służbę wojskową, co w starożytności oznaczało, że przechodzą rodzaj inicja­ cji w życie dorosłe, w życie obywatelskie - przenoszą w uroczystej procesji z Eleusis święte przedmioty. Jakie to były przedmioty nie jestem w stanie powiedzieć starożytni też tego nam nie powiedzieli. Przedmioty te przenoszono z Eleusis do Eleusinion w Atenach. A więc Ateny w tym momencie stawały się centrum sceny obrzędów, ale proszę zauważyć, że centrum to miało bardzo silny związek z krańcem, z granicą, i że misteria zaczynały się od procesji z granicy z sanktu¬ arium misteryjnego do sanktuarium poliadycznego, do sanktuarium miejskiego. Następnego dnia keryh, he­ rold ogłaszał początek misteriów i składano ofiary. C i , którzy mieli być wprowadzani w misteria, zaczynali działać dopiero nas tęp ne JĘO dnia który nazywał się Halademistai czyli do morza mistowie" do jemniczani". W tym dniu ci, którzy mieli być mistami' wtajemniczonymi brali na rece nrósieti i z tvmi zwie rzetami które nóźniei stawały sie zwierzętami ofiarny' mi szli 4o starem ateńskiepo n o m . Faler^nu Tam In konywano obmycia zwierząt w wodzie morskiej - wta¬ jemniczani wchodzili ze zwierzętami do morza. Ponieważ wspomniałem o mistach, czyli o wtajemni­ czanych, musze otworzyć nawias i powiedzieć o tym, kto mógł być wtajemniczany, kto mógł, na mocy swo­ jej indywidualnej decyzji, przystąpić do misterium. Otóż mogli to zrobić wszyscy ci, którzy mówili po hel­ leński! i nie byli splamieni zbrodnią, pod warunkiem że odpowiednio wcześnie - wiosną, w miesiącu Anthesterion (kwietnym), na początku naszego marca - dostą­ pili wstępnego oczyszczenia, tak zwanych małych m i - 146 �I „MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA stenów, w sanktuarium M a t k i i Córki leżącym opodal A t e n , w miejscu zwanym Agraj - Dzikie Pole. Zamy­ kam nawias. . Po tym oczyszczeniu w morzu, w tym długim rytuale, który opisuję, następuje jakby dwudniowa przerwa. Następne informacje, jakie posiadamy dotyczą bowiem dopiero 19. dnia miesiąca Broedromion. W tym dniu efebowie, kapłani i urzędnicy zanoszą z powrotem do Eleusis święte przedmioty i w t y m momencie centrum działań rytualnych przenosi się do Eleusis. Na razie dzieje się to poprzez przedmioty, ale następnego dnia ich śladem ruszają też mistowie. Idą oni do Eleusis w procesji, na której czele stoi bóg Jakchos - bóg tań­ ca i okrzyków ekstatycznych (samo jego imię jest wy­ prowadzone z okrzyku ekstatycznego). Mijając most na rzece Kefizos, która stanowi symboliczną granicę mię­ dzy miastem a terytorium bliższym Eleusis, uczestnicy procesji są obrzucani obelgami i wyśmiewani przez tłum zgromadzony wokół. Przechodząc pewne stacje, o których nie będę mówił, dochodzą w końcu do miej¬ sca zwanego Studnią Pięknych Chórów, które znajdo­ wało się przy samym wejściu do sanktuarium w Eleusis. T a m właśnie, sądzę, że pod wieczór, a później ptze^ ca¬ łą noc, odbywają się tańce, których zaczątek stanowiła procesja A więc mamy do czynienia z dwoma zasadni­ czymi formami chorei greckiej czyli tej jedności tańca śpiewu i muzyki - choreja procesyjną gdńe ruch jest li niowy i choreą cykliczną edzie ruch odbywa sie DO okreeu c i s n r a w i a ze w s D ó L t e D r z v s z ł v c h wtaiemn. czanych zaczynają łączyć coraz ściślejsze więzy. ału było niemożliwe. Otóż w związku z tym ci, którzy wchodzą do miejsca wtajemniczeń po raz pierwszy ma­ ją prawdopodobnie zasłonięte oczy, są ślepi, są wpro­ wadzani - i tu znowu można przywołać to, co widzieli­ śmy w czasie ostatniego tygodnia - są wprowadzani przez mistagogów, to znaczy tych, którzy wprowadzają do misteriów, to znaczy tych, którzy byli już inicjowani i uczą każdego właściwego gestu. T o jest fizyczna obec­ ność i fizyczny kontakt pomiędzy mistagogiem a mistą. Najważniejsze wydarzenie misterium, właściwy dra­ mat, rozgrywał się w nocy. W tym momencie staję przed największym kłopotem, ponieważ to, co tam wła­ ściwie się działo, cały scenariusz rytualny, jest właściwie nie do opisania z powodów, o których mówiłem wcze­ śniej. Wiemy tylko, że tym, którzy przechodzili przez epopteję coś pokazywano. Mówi się, że pokazywano w milczeniu kłos zboża. Wiemy też, że dokonywano ja­ kichś czynności. C i , którzy mogli patrzeć, oglądali jakiś dramat, prawdopodobnie rodzaj pantomimy rytualnej. Znamy dwie formuły, któte wówczas wypowiadano. Jedna mówi: „pościłem, piłem z kykeon (kykeon to praw­ dopodobnie rodzaj odurzającego napoju), zabrałem z ki¬ ste (ze skrzyni), pracowałem (czy działałem), włożyłem do kakthos (do otwartego koszyka) i włożyłem z powro­ tem do kiste." Centralnym punktem tej formuły opisu­ jącej kolejne czynności mistów jest OWO „działałem", czy „pracowałem". O jakie działania czy prace tu cho­ dzi? Sugeruje się, że było to mielenie moździerzem cze­ goś, co służyło do przygotowania kykeon. Następnego dnia, pod wieczór wszyscy uczestnicy misteriów wchodzą na teren sanktuarium. Przechodzą koło Skały bez Radości, jakby można dosłownie przeło­ żyć jej nazwę, skały, która mitycznie jest związana ze zdarzeniem bodaj najistotniejszym w tej drodze zbolałej Matki w poszukiwaniu Córki, to znaczy z momentem, kiedy matka juz nie jest w stanie dalej poszukiwać, sia­ da na skale i pogrąża się w smutku i tam zostanie zna­ leziona przez dziewczęta, które poszły po wodę. M i ¬ nąwszy Skałę bez Radości, mistowie podchodzą do Miejsca Wtajemniczeń, wrzucają prosięta do dołów, do megara, a następnie zaczynają wchodzić do sanktu­ arium. Zaczynają wchodzić, ale nie wszyscy tak samo. Działo się tak dlatego, że pełne wtajemniczenie w m i ­ steria eleuzyjskie składało się z dwu stopni. Pierwszy, z w a n y myesis, czyli wtajemniczenie, stąd słowo miste­ rium - łacina to tłumaczy jako initiatio, czyli jako wpro­ wadzenie, wtajemniczenie, wejście. Było to jak gdyby wprowadzenie do obrzędów misteryjnych po raz pierw­ szy i dopiero przeszedłszy je można było w następnym roku przystąpić do drugiego stopnia, który nazywał się epopteja, to ogląd, widok. Już s a ni a nstz w a w ska­ zuje 'e w pierwszym stopniu widok patrzenie było nie­ możliwe w każdym razie w pewnych momentach rytu­ 147 Ale chociaż nie wiemy dokładnie, co działo się w środku, wiemy, co otrzymywali ci, którzy przeszli te wszystkie etapy wtajemniczenia. Otóż mogli uli! mieć nad"ieję na szczęsne życie po śmierci Prawdopodob­ nie podobnie jak w misteriach Bakchów dionizyj skich właśnie to jest istotna przyczyna dla której l u J-ie podejmowali decyzję o przystąpieniu do misteriów Następnego dnia wszystko stawało się ogólnodo­ stępne, społeczne. Składano wielkie ofiary, w atmosfe­ rze ogólnego święta ofiary te spożywano i ostatniego dnia, 23., wracano do A t e n . W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i : Dziękuję bardzo. Chciałbym teraz zadać pytanie nawiązujące do tego o czym mówił wcześniej profesor Schechner, a miano­ wicie - z czym mieliśmy do czynienia wczoraj w nocy, w czasie obrzędu Santerii? (śmiech R. Schechnera). Ze­ spół z Kuby pokazał nam dwa widowiska: jedno, to społeczne w hali „Sokoła" i drugie, do którego trzeba być wprowadzonym i którego tajemnice nie powinny być wypowiedziane. Chcę przypomnieć fragment z Apulejusza, z Metamorfoz, którego używamy w na­ szym przedstawieniu, u jego końca. Brzmi on tak: „Usłyszałeś tedy, ale chociażeś usłyszał, trzeba żebyś nie rozumiał. Zobaczyłeś tedy, ale chociażeś zobaczył, trze- �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA ba żebyś nie rozumiał." Pojawia się też pytanie, z którą ze sfer, z tą społeczną, o której mówiła Maria Reyna przy okazji pokazu społeczności z Pueblo Taos. Mówi­ ła, przypomnę, że to co oni mogą zaprezentować, do czego są upoważnieni przez starszych i przez swoją spo­ łeczność to są tak zwane widowiska społeczne, jak ktoś tłumaczył „towarzyskie". A to czego nie mogą zapre­ zentować jest po drugiej stronie kurtyny i do tego trze­ ba być wprowadzonym. Więc z którą ze sfer należy wią­ zać powinność teatru dzisiaj - z tą społeczną, towarzy­ ską, czy z tą do której trzeba być wprowadzonym. Ri­ chard - proszę cię o zabranie głosu. Muszę jeszcze po­ wiedzieć, że wciąż nie wiem, czy stosunek Richarda do tego co się wydarzyło wczoraj był krytyczny czy apologetyczny. Widziałem go wczoraj przejętego... R i c h a r d Schechner: N o właśnie - w czasie wczo­ rajszego przedstawienia mieliśmy do czynienia z tym, co pozwolono nam zobaczyć. Byłem tam wczoraj z mo­ ją żoną i poruszaliśmy się po całej przestrzeni, by móc oglądać widowisko z różnych perspektyw. W pewnej chwili znaleźliśmy się w pobliżu ołtarza, za którym, za przykrywającą go zasłoną, coś się działo. Chciałem zo­ baczyć co, ale wtedy jeden z Kubańczyków powstrzy­ mał mnie i nie pozwolił m i tam zajrzeć. Dowodzi to, że nie wszystko zostało nam pokazane, że pokazano nam tylko to, co pokazane być mogło. I to jest strategia sto­ sowana przez wszystkich wtajemniczonych wobec świeckich. Rzeczy prawdziwe świętych nie wolno oglą­ dać, są one przeznaczone tylko dla wtajemniczonych. Z wczorajszym przedstawieniem wiąże się jeszcze jedna ważna rzecz, o której muszę powiedzieć. Prezen­ tacja rytuału afrokubańskiego na polskiej wsi, przed obcą publicznością jest zjawiskiem tego samego typu, jak prezentacja tańców z Bali w Paryżu, tych tańców, które stanowiły tak ważne odkrycie dla Artauda. Jak Państwo wiecie, ten pokaz został przygotowany przez władze kolonialne, a A r t a u d odczytał w n i m coś zupeł­ nie odmiennego, odczytał w n i m własne myśli. T a k i c h sytuacji było wiele i przedtem, i potem. Trzeba więc za­ pytać, k i m jesteśmy wobec prezentacji, która miała miejsce wczoraj? K t o jest kim, gdy rytuał kubański po­ kazywany jest w czasie festiwalu obcej publiczności. Je­ śli taka sytuacja się wydarzyła, to jej dopełnieniem po­ winna być autentyczna wymiana myśli oparta na zasa­ dzie równości. Bo inaczej zachowujemy się, jak koloni­ ści któtzv sa przekonani że Czarni maia tvlko ciała na które można patrzeć a B iali są tymi którzy paitrzą 'ba dają i analizują ' Zet>vśmv sie dobrze zrozumieli — sam czuie sie odno wiedzialny za to o co oskarżam was i wszystkich nas' Moia biała skóra jest c:ześcia mnie czesic i a m n moia „nr vwileirLna 7 nn vHa 7 Wtóra cliedwLłem n n lK-OioiiLdiizmie. nlnnXrniI / A il i, e \ZZ aiemne po jesieni Lan tego świadom swiduoiii. W wrzdjeniiic stosunki między kulturami to sprawa niezwykle deli¬ katna. Gdybym ja organizował to spotkanie, nalegał­ bym, by Kubańczycy siedzieli tutaj, by mogli zracjona­ lizować, zanalizować swoje doświadczenie. Byłbym jak najdalszy do zakładania, że działający przybyli z innych stron prezentują swe ciała i swą wiarę, ale nie mają in­ telektu. Nie zakładałbym też, że i my nie mamy głębo­ kich przekonań, któte wyrażamy ciałem, ale sami ich nie rozumiemy, nie potrafimy odczytać. Chciałbym wiedzieć, co o n i myślą o naszym Kościele. Chciałbym, by powiedzieli m i , co sądzą o moim żydostwie. Chcę] prawdziwej wymiany zarówno na poziomie fizycznymi jak i intelektualnym. Byłem pod wielkim wrażeniem f tego, co widziałem wczorajszej nocy byłem tympotu-F szony ale jednocześnie byłem bardzo mocno poiryto-[ wany wręcz rozsierdzony nierównościć| wymiany po między oboma grupami, (brawa sali). Włodzimierz Staniewski: Czasem emocje wypo­ wiedzi znaczą więcej niż sama jej treść. N i k t nie trak­ tuje naszych gości z Kuby jako ludzi, któtzy byliby przedmiotem, o n i byli głównym podmiotem naszego spotkania. Bardzo chciałem, żeby o n i byli tutaj dzisiaj. Schechner trzeba... (krzyczy): N o właśnie! Właśnie tak, gon sunt takii tak zwai ną, 1 niejs dza ofiar Staniewski (równocześnie): Przepraszam, Richatdi ca, j przepraszam cię bardzo... Chciałem, żeby dzisiaj tuby-p mięc l i . Robiliśmy nieprawdopodobne starania o to, ażefcf tymi przedłużyć i c h pobyt. Jeszcze do godziny siedemnaste); jest t wczoraj wydawało się, że zostaną dłużej. Niestety nie? Ic dało się tego ze względów organizacyjnych załatwić korę Trzeba wiedzieć, że wszystko, co wiązało się z ich poby­ nestc tem, było realizowane ściśle według ich instruktażu, co k i Nie odbyło się nic, czego Santero i Ernesto nie życzyli­ wą i r by sobie. M y byliśmy raczej uczniami instruowanymi : a gh i posługującymi, zakrystianami tej sytuacji. Chcę też powiedzieć, że po t y m wydatzeniu ja, jat również wielu innych, pomyślałem sobie, że na resztę życia muszę się głęboko zastanowić, czy mogę być reży­ serem teatralnym, czy nie powinienem raczej zostać za krystianem, posługującym ludziom odprawiającym ob­ rządki, związane ze swoją własną religią. I teraz proszę zwrócić uwagę, że na koniec Ernesto wypowiedział do syć ważne słowa, które mnie osobiście zaskoczyły, a 01 miał do ich wypowiedzenia prawo i miał mandat. Mia­ nowicie powiedział: tak wygląda nasza kultuta, jeste ście dobrymi ludźmi, cieszę się, że mogliśmy pokazai wam i odsłonić wam tajemnice i fragmenty naszej kul tury. Jesteście dobrymi ludźmi. I myślę, że z tym błogo sławieństwem powinniśmy pozostać. Aczkolwiek,. A h a ! I zdecydowanie protestuję przeciwko identyfiko waniu motywacji które skłoniły mnie do zaproszeni! 148 3ard2 książi Ri tę po Istotr rytuał jest n Ire ję, bo że pos na wi( działo w pen mentć �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA P A N E L O W A aik :h i3- :h m n, :ę ni ni li­ tej lie ić. >yZU. 'li» mi ak ztę zyza>bszę lo­ on iatezać ul¬ goko¬ nia coleczności ze wsi Honduras jako postawie kolonial¬ nej. Cale moje życie, cale moje 23-24 lata pracy, to 1 posługiwanie kulturom ludowym. Wszystkie wyftawy które zrobiliśmy, zarówno do wsi we wschodniej [południowej Polsce, jak również później wyprawy do fołeczności tradycyjnych i plemiennych za granicą to niebyło nic innego jak posługiwanie. W związku z t y m K tylko nie utożsamiam się. ale gorąco, gwałtownie ptotestuję przeciwko takiej identyfikacji. Myślę, że ma¬ m do czynienia z jakimś istotnym przełomem w stownku do kultur tradycyjnych. I nieprzypadkowo prókijemy szukać analogii między tym, z czego, uważamy, wyrośliśmy, czyli kulturą śródziemnomorską a współceśnie żywymi kultutami tradycyjnymi. Chciałem też, jfieli pozwolisz Richard - mam nadzieję, że ciągle jeiteśmy umówieni na kolację wieczorem - powiedzieć etakie zdanie: my ludzie z miasta bardzo często trak­ tujemy ludzi ze wsi jako egzotycznych. Egzotyka, tak iwany egzotycyzm, bym powiedział, przestał być kate­ gorią, która cokolwiek znaczy i która określa nasz stoanek.do zjawisk. To kiedyś było, dzisiaj nie ma czegoś takiego. Dzisiaj szukamy wzajemności między tym, co Bk zwanie wysokie i tak zwanie niskie. Między tak waną kulturą niską, czy tak zwaną kulturą prymitywktóra czasami uszlachetnia nas bardziej niż najważ­ niejsze teksty, a tak zwaną kulturą wysoką, która zbrzyianas i postponuje bardziej niż najbardziej krwawe To jest tak samo desperacka i rozpaczliwa pra­ ca, jak szukanie wzajemności i przerzucanie mostów :ądzy północą a południem, miedzy biednymi a bogaimi, I to jest to, co próbujemy robić. T o jest misja i to 'pposłanie tego spotkania i tego projektu. I chciałbym jeszcze powiedzieć, że mam głęboką po¬ L wobec tych ludzi, wobec społeczności, wobec Er­ nesto, wobec Santero, ponieważ o n i reprezentują coś, to kiedyś Jacek Dobrowolski nazwał bardzo ładnie ży­ ta inteligencją, za którą stoi obszerna wiedza dotyczącagłębokich strun natury ludzkiej i wobec tego jestem bardzo pokorny mimo, że pewnie przeczytałem więcej książek niż oni. : Otóż ja sobie myślę tak, że człowiek ma wiele róż­ nych potrzeb. Jeżeli ma potrzebę rytu, idzie do kościo­ ła. Jeżeli ma potrzebę poznania tego, co było kiedyś, co było przeszłe, najczęściej idzie do muzeum. Jeżeli ma potrzebę nauki, idzie do szkoły. Takie potrzeby ma również artysta. Jeżeli artysta ma potrzebę rytu, szuka go w teatrze. Jeżeli chce poznać przeszłość, idzie do guślarza. Jeżeli ma potrzebę nauki, idzie do bajarza. Teatr znaczy tyle, ile znaczy. Teatr jest do patrzenia, do widzenia, do postrzegania. Natomiast ryt, najpro­ ściej mówiąc, nie wnikając w jakieś ustalenia o szcze­ gółowym charakterze, ryt to działanie. Zresztą była 0 tym mowa w dwóch bardzo pięknych wystąpieniach, szczególnie w tym, które traktowało o misteriach eleuzyjskich. Trzeba działać. Jest proszę Państwa takie zdanie, które ja powtarzam dość często, wypowiedziane przez wielkiego twórcę polskiego teatru, zmarłego wiele lat temu: „teatr stwo­ rzył Bóg dla tych, którym nie wystarcza Kościół". A n o jeśli tak, to można by rzec, że tutaj nam się jakoś roz­ wiązuje ta sprawa rytu i teatru. Teatr to nie ryt, bo to jest to miejsce inne, które Bóg stworzył. Proszę Państwa, guślarz pośredniczy między ezoteryką a egzoteryką, zna dobrze obszar ziemi i nieba, w którym jest. Ja posługuję się tutaj t y m określeniem „obszar ziemi i nieba" za Staniewskim, który wielo­ krotnie bardzo pięknie o t y m mówił. Obszar tej ziemi 1 tego nieba, na którym jestem, guślarz zna i my o t y m wiemy. Bajarz to jest ten, który bając, mówiąc otwie­ ra drzwi i do chaty wkracza rozgwieżdżone niebo, które sprawia, że gwiazdy włączają się w narrację, włączają się w tę opowieść. T a k właśnie pisze o t y m Mickiewicz w Lekcji X V I i jeżeli myślę o bajarzu, to myślę o n i m z perspektywy tej lekcji. Jest tutaj jesz¬ cze proszę Państwa pieśń. Pieśń, która, znowu posłu­ gując się słowami Wieszcza, co zresztą mieści się w porządku naszych rozmów tutaj, jest arką przymie­ rza między dawnymi i nowymi czasy. A więc mamy parę tych elementów. Proszę Państwa - wczorajszy rytuał. T o jest tak, przykro m i rzec... Ja mam tyle lat, ile mam i jeszcze n i ­ gdy nie odwiedziłem przybytku, który się nazywa peep¬ Richard Schechner: Uznaję tę postawę szacunku, K pokorę, ale nie zmienia ona nierówności sytuacji. -show. Natomiast wczoraj czułem się tak, jakbym po­ Istotne pytanie brzmi bowiem, k i m jesteśmy oglądając szedł do peep-show. Niby wiem, jak to wygląda, ale rytuał wyrwany ze swego naturalnego kontekstu, jaka niewiele z tego wynika dla mnie i jest m i trochę wstyd. A n o właśnie, bo się pytam, czy to był teatr, czy to był jest natura naszego patrzenia? rytuał. Jeżeli to miał być teatr, to miałem prawo tam być, jeżeli był to był rytuał, to przykro m i , że odwiedzi­ Ireneusz Guszpit: Czy można, czy można? Dziękułem peep-show. I % bo na razie, proszę Państwa, odnoszę takie wrażenie, Wiemy od dawna, że teatr nie jest życiem i wkracza­ \ ieposadzono nas tutaj, żebyście Państwo mogli patrzeć nie życia do teatm nie wychodzi teatrowi na zdrowie. ! nawięcej osób. Ja chciałbym się odnieść do tego, co się N a pewno Państwo znacie tę piękną historię, kiedy falo wczoraj, ale chciałbym się do tego odnieść Konstanty Stanisławski pracował nad Potęgą ciemnoty i perspektywie trochę szerszej, bo to był jeden z ele­ Lwa Tołstoja i jako dwoje ekspertów sprowadził sobie mentów tego, co się dzieje tutaj przez parę d n i . 149 �wieśniaka i wieśniaczkę, którzy mieli sprawdzać, jak wygląda praca nad Potęgą ciemnoty, czy to jest zgodne z tym, jak faktycznie wygląda wieś rosyjska w guberni tulskiej. W pewnej chwili członkowie zespołu doszli do wniosku, że owa wieśniaczka mogłaby zagrać małą scenkę. Kiedy zaczęła grać jako naturszczyk, wtedy się okazało, że i n n i aktorzy nie mają, co tam robić, że jej prawda i wyrazistość jest tak mocna, że przeszkadza. Więc postanowiono ją usunąć z pietwszego planu i gdzieś tam ustawiono w tylnych rzędach. A l e jej śpiew i wizerunek b y ł tak mocny, że nadal skupiała uwagę wszystkich, postanowiono zatem zostawić tylko głos, który biegł spoza kulis. Okazało się, że to również było złe. Więc wreszcie postanowiono coś — i to jest piękna puenta - otóż głos jej tylko płynął z taśmy. Okazuje się, że żvcie musiało wviść z teatru bo jeżeli w n i m bvlo to teatr się kończył. Piękna historia, bardzo piękna o p o , wieść N o wiec właśnie - t a k jak teatru nie można la c z v ć z żvriem nie można wnrnwadzać żvcia do teatru rak samo mvśle w teatrze rvt nnimnwanv tak iak hvłn t o w i d a ć n i e m a I I « ł - z i a w i a r i w i e m o tym od wczoraj na pewno. Jaki jest więc sens takich z w i ą z k ó w , takich złączeń, które mają miejsce tutaj w trakcie tych naszych spo­ tkań. A n o sensem jest transformacja, czyli to twórcze spożytkowanie wyprawy. Człowiek powinien wyprawiać się, by odsłonić. Należy dokonać twórczej ttansformacji tego, po co się wyprawiło. T o samo odnosi się do tej twórczej wyprawy artystów w stronę rytu, wyprawy ar­ tystów w stronę bajarza, wyprawy artystów w stronę guślarza i w stronę pieśni. Dla mnie takim przykładem bardzo pięknym na dokonanie takiej właśnie transfor­ macji są Metamorfozy, które od jakiegoś czasu prezentu­ je nam teatr „Gardzienice". T o jest właśnie przykład na działanie, o którym mówię i które jest m i bliskie, spójrzcie jednocześnie, że oni nie są w historii, o n i nie w rycie oni nie sa w micie )ni« ą we współczesno­ ści we w s D Ó ł c z e s n v m świecie ze wsDÓłczesnvm czło wiekiem - ten człowiek to chyba bardzo mocno jest Po¬ lak mimo ^e także i Każdy — i są z tym tak mocno że ja nie wiem czv można bvć bliżej Gardzienice" to przy¬ kład że możliwa jest taka droga, w której teatr szanuje ryt i pozostaje w dalszym ciągu teatrem, czyli tym, co „Bóg stworzył dla tych, którym nie wystarcza Kościół". wr orai 7 Włodzimierz Staniewski: Ja jestem fundamen­ talnie na nie w stosunku do wypowiedzi doktora Guszpita i ... Ireneusz Guszpit: Ja się nawet cieszę, że tak jest. Włodzimierz Staniewski: Ja bym bardzo prosił, ażeby uważać na porównania i na używanie terminolo­ g i i szczególnie wtedy, kiedy terminy dotyczą zjawisk, z którymi się nie miało do czynienia. N o więc Irku - je­ żeli nigdy nie byłeś w peep-show, to nie opowiadaj 0 peep-show. T o jest sprawa, która, jak wiesz bardzo mnie mocno dotyka - taki rodzaj porównania, który zbrudza tamto doświadczenie, ponieważ nie jest to do­ świadczenie sytuujące się w przestrzeniach klubów pla­ cu Pigalle. Wprost przeciwnie - mieliśmy do czynienia z doświadczeniem o wyjątkowym poziomie moralności, gdzie wszystko, co dotyczy podstawowych racji związa­ nych z etyką zostało uchronione i przekazane nam ja­ ko pewnego rodzaju przesłanie. Podczas kiedy w peep" -show mamy do czynienia z deprecjacje! wartości etycz¬ nych, mamy do czynienia ze wszystkim, czym się brzy­ dzimy. Ireneusz Guszpit: Ja nawet jestem rad, że my się nie rozumiemy. Może tak musi być. Włodzimierz Lengauer: Pozwolę sobie tylko przy¬ pomnieć banalną rzecz z mojej, oczywiście, dziedziny. Mianowicie związki teatru i obrzędowości nie s ą wca­ le takie proste, a że istnieją nie ulega najmniejszej w ą t ­ pliwości. Geneza obrzędowa teatru starożytnego, te­ atru greckiego jest rzeczą na pewno wszystkim Pań­ stwu doskonale znaną. Znana jest Państwu zapewne w postaci owej teorii, którą s i ę czasem nazywa teorią Arystoteles-Wilamowitz, bo jej początkiem jest słynny fragment Poetyki Arystotelesa, którego interpretację rozwinął później jeden z najwybitniejszych filologów nowożytnych U l r i c h v o n Wilamowitz-Moellendorf. Teoria nie jest może do końca słuszna, dzisiaj bywa często kwestionowana, ale to, że u podstaw nie tylko tragedii jako gatunku, ale teattu właśnie leży obrzęd dionizviski iest rzeczą niewątpliwa Co wiecei można D o w i e d z i e ć że w oewnvm momencie wtedv kie dv te a t r erecki nowstawał istniała svtua'cia trochę może nodobna d o rei kroräsmv w c z o r a i obserwowali O t o bowiem zdaniem p e w n e j bardzo wvbitneeo uczone on tworrv i e n W i % m o z l i w v r h t e o r i i w v i a s n i a i a r v r h genezę obrzędową teatru greckiego, Waltera Burkerta, teatr, przedstawienie rytualne bierze s i ę z rytuału ofiarnego. Następuje składanie ofiar przez wąski krąg uczestników obrzędu - tego, co zabija oraz tych, co stoją obok i wznoszą pieśń. Ta pieśń jest skonwencjo­ nalizowanym, zrytualizowanym krzykiem rozpaczy, że oto zadaje s i ę śmierć, wobec tego jest i autentyczna, 1 trochę zagrana, ale przecież pozostaje w niej przede wszystkim przeżycie ludzi biorących udział. Dopiero gdzieś dalej jest ten inny krąg ludzi i z niego dopiero potem powstaje theatron, czyli miejsce, skąd się patrzy. Ale ci co patrzą - nawet w t e j koncepcji, która odno­ si się też do A t e n w V wieku, kiedy istnieje tekst lite­ racki, kiedy istnieje teatr - ci patrzący, ta publiczność, k t ó r a patrzy, na tych którzy coś tam przedstawiają, coś 150 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Obrzęd Santería. Zespól Jagüey. Kraków 2000 „Misteria, Inicjacje". Fot. Joanna Holcgreber rzeczywiście czynią na t y m miejscu, które się nazywa­ ło orchestra - ci patrzący, ci którzy siedzą w theatron są też uczestnikami obrzędu, bo cale przedstawienie te­ atralne, łącznie z obecnością publiczności jest auten­ tycznym obrzędem. I przypomnę, proszę m i wybaczyć, rzecz już tak najbardziej banalną - widzi się w teatrze, w tragedii antycznej czasem rzeczy okropne, rzeczy straszne. I jest paradoksem tragedii, że oglądanie cier­ pienia ma przynieść przyjemność. A l e idzie przecież o to, żeby ta przyjemność z oglądania cierpienia, prze¬ praszam z a banał, prowadziła do katharsis. Tomasz K u b i k o w s k i : Kilka rzeczy m i się nasuwa. Pierwsza: zawsze, kiedy słyszę, że teatr powstał z ob­ rzędu, zadaję sobie pytanie: a co musiało się stać po drodze, żeby z obrzędu powstał teatr? Najkrócej to u j ­ mując - mam poczucie, że teatr, który się wyodrębnił jako zjawisko w miarę (nie zawsze) autonomiczne, wiodące pod swoją nazwą względnie niezależny byt kulturowy - jest czymś pomiędzy, czymś na styku bar­ dzo różnych obszarów, z których tylko jednym (naj­ częściej i najchętniej podkreślanym, bo to tradycja najwyższa) jest obrzęd religijny, czy też T T i i s t e r i u n i re¬ ligijne. Z równym przekonaniem można by chyba po­ wiedzieć, że teatr równie dobrze wywodzi się Z OSZU" s t w a na t a r g u że równie dobrze wywodzi się ze stręczycielstwa, czy z kłamstw wszelkiego rodzaju, czy z godowej albo i nie-godowej rywalizacji... można rzec, że wiele tych sfer - jedne szlachetne, inne wsty­ dliwe, jedne zaliczane do godnego dziedzictwa inne do kłopotliwego brzemienia - musiało się złożyć, żeby powstał właśnie teatr: teatr w swojej cudownej anar­ chii, polimorficzności, nieprzewidywalności i przeko¬ rze, w jakich go znamy. Teatr się wymyka, obrzędowi także - i przyznaję, że do takiego jego międzybytu je­ stem mocno przywiązany. Druga rzecz - ja owszem, byłem w peep-show, panie Irku, ale to m i zupełnie nie przypominało tego, czego doświadczyłem wczoraj w nocy. I nie uwierało mnie także to, o czym mówił profesor Schechner. Ja nie pró­ bowałem wprawdzie wejść za ołtarz, ale nie próbowa­ łem też tego nigdy w czasie mszy katolickiej i wcale nie miałem wobec tego poczucia, że doświadczam z tej mszy tylko tyle, ile m i wolno. Miałem poczucie, że par¬ tycypuję w pełni - tylko w roli, która jest dla mnie przewidziane; że ten dramat, który się rozgrywa (bo to jest niewątpliwie dramat), ma swoje wstępne ustalenia dotyczące porządku przestrzennego, dynamiki grup i zachowania jednostek, które w n i m uczestniczą - ze istnieje tu po prostu pewna struktura której jestem częścią i której nie oowinienem za bardzo zakłócać o ile rzecz ma sie dooelnic w otóle A zatem nie musi sie to wiązać z kontekstem kulturowym z obcością wo bec jakiejś religii czy zakorzenieniem w niej. W noc- 151 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Obrzęd Santería. Zespół Jagüey. Kraków 2000 „Misteria, Inicjacje". Obrzęd Santería. Fot. Joanna Holcgreber nym obrzędzie uczestniczyłem oczywiście jako człowiek obcy, który wprawdzie teoretycznie wie co nieco o Santerii, ale z pewnością nie jest w żaden sposób oswojony z tymi bogami. I w związku z tym, jednym z naturalnych pytań, jakie się w głowie pojawiały, było pytanie, które zadawał sobie wspomniany dzisiaj Kerenyi. O n się zastanawiał, co jawiło się starożytnym Gre­ kom jako Hermes? Ja nie potrafię oprzeć się pytaniu: co jawiło się naszym wczorajszym gospodarzom jako Ochum czy Obatalia? I to jest dla mnie pytanie wyj­ ściowe: mam poczucie, że zadając je, stawiam się wo­ bec obrzędu w uczciwej sytuacji wyjściowej. lonialnymi tęsknotami i zaszłościami. Z drugiej jednak strony jesteśmy w kraju, który pod koniec X V I I I wieku został rozebrany na kolonie przez państwa, które wła­ snych kolonii zamorskich nie miały i tutaj szukały do­ datkowego terytorium. Nas w dużej mierze potrakto¬ wano jako „tubylców", pamięć o tym głęboko wrosła w tutejszą kulturę i stała się nieodłącznym składnikiem tutejszej świadomości, czy nawet tutejszych schizofre­ nii. Kiedy czytam dzisiejsze analizy kultur postkolonialnych, w wielu miejscach przypominają m i one polską kulturę X I X wieku. O tym rozdwojeniu świadomości warto chyba pamiętać. Trzecia rzecz - bezpośrednio do profesora Schechnera, którego postkolonialne uwagi rozumiem. Będąc akurat w miejscu, w którym Pan się dzisiaj znalazł, trze­ ba jednak chyba wziąć pod uwagę specyficzny czynnik lokalny. Pewnie, jesteśmy tutaj białymi ludźmi i uczest­ niczymy w kulturze białego człowieka, łącznie z jej ko- Czesław R o b o t y c k i : Przysłuchując się tej rozmo­ wie mam uwagę metodologiczną, wartą chyba podkre­ ślenia. Niektórzy badacze bardzo łatwo posługują się w naszych rozważaniach analogią między rytuałem greckim a kulturą współczesną, szczególnie między ry- 152 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA tuałami ludowymi a tradycjami greckimi. Pytanie czy można ich szukać i dowolnie takich analogii używać jest właśnie kwestią metodologiczną. T e n rodzaj postę­ powania to stara koncepcja, jeszcze ewolucjonistyczna. Za metodologią porównywania stoi X I X - wieczna myśl etnologiczna dzisiaj już anachroniczna. Współcze­ śnie, szczególnie strukturaliści i semiotycy, kiedy po­ szukują archaiki, czynią to w inny sposób. Śledzą mia­ nowicie transformacje i konteksty rytuałów, żeby do­ chodzić przede wszystkim do znaczeń, a nie do po­ wierzchownych analogii. T e n rygor postępowania jest niezwykle ważny, ponieważ w założeniach ewolucjonistycznych przyjmowano jedność i stałość ludzkiej psy­ chiki bez względu na to, gdzie i kiedy rytuał na świecie występował. W t y m typie rozumowania analogie moż­ na bvło stosować z przekonaniem że dotyczą one esen­ cji ludzkiego sposobu bycia w świecie. Ponieważ ten wszędzie powinien być taki sam wiec nawet różnice czasowe i geograficzne nie nrzeszkadzały analogiom Tvmczasem kmvczne nurty myśli antropologiczne! ciu. Udało m i się psim swędem dostać do kaplicy świę­ tych Piotra i Pawła, która w ciągu całego roku służy ja­ ko miejsce odprawiania mszy katolickich. Tej jedynej nocy i tego jedynego poranka może wejść do kaplicy kilka lub kilkanaście kobiet, które odprawiają rytuał. Proszę zwrócić uwagę - w kaplicy katolickiej. Również mogą być tam obecni niektórzy członkowie ich rodzin. Pozostaje jedna jedyna osoba spośród gremium kościel­ nego. T o jest zakrystianin, który czyni posługę wobec zdarzeń podobnych do tego, w którym uczestniczyliśmy wczoraj. Są to zdarzenia, które odwołują się do stanów transgresji, mamy tam do czynienia z owładnięciem, mamy do czynienia z czymś, CO z medycznego punktu widzenia nazwalibyśmy zarówno stanem epileptycznym, jak i kataleptycznym, mamy do czynienia ze śpiewami, z krzykami, z bieganiem wokoło ołtarza oraz z wbiega¬ niem poziomo do pewnej wysokości na. ściany przez sta re kobiety. Mnie sie udało tak jak powiedziałem osim swędem tam dostać Oczywiście możecie sobie Państwo wyobrazić co sie dzieie z człowiekiem który iest podda które skuniaia sie na nosznkiwaniach sensów i znaczeń ny nresii rakich wrażeń poszczególnych kultów, koncentrując swoje zaintere­ sowania przede wszystkim na aspekcie synchronicz­ nym. Spojrzenie synchroniczne jest bardzo ważne i do­ piero gdy je zastosujemy, rekonstrukcje archaicznych kultut, bo takie przecież semiotycy też czynią, nabiera­ ją innego wymiaru i służą innym celom. Wątpliwości, które się t u pojawiły w związku z pytaniem czy jesteśmy w stanie zrozumieć, odczuć sposób widzenia i przeży­ wania świata charakterystyczny dla kultury archaicz­ nej, skłaniają mnie do odpowiedzi, że niestety nie, że jest on dla nas niedostępny. Ciągle obracamy się w krę­ gu własnego doświadczenia, z którego nie możemy się wyrwać. T o jest w antropologii problem, o którym nie­ zwykle dużo się mówi. J e l o t y s i e n n y tłum Richard Schechner: Skoro już mówimy o rytuale i teattze. T o w Europie przyjęło się twierdzić, że teatr powstał z rytuału. W Indiach na przykład jest całkiem odwtotnie - tam najpierw jest teatr, który dopiero w trakcie swego rozwoju nabiera cech rytuału. Cała ta sprawa nie jest więc wcale taka prosta. Choć jeśli spoj­ rzeć na nią z nieco innego punktu widzenia, to może stać się jasna. Zarówno rytuał jak i teatr są przecież w i ­ dowiskiem , tyle tylko, że widowisko to może pełnić różne funkcje - kultowe lub teatralne. 1 Włodzimierz Staniewski: Granica między miste­ rium a teatrem, który ma funkcje przede wszystkim spo­ łeczne bywa granicą bardzo ażurową. Opowiem o jed­ nym wydarzeniu, którego doświadczyłem. Mianowicie uczestniczyłem w rytuale tarantyzmu w Galatina d i Lecce w Pulii, miałem wtedy dwadzieścia parę lat. Jed­ no z najbardziej porażających doświadczeń w moim ży­ Na zewnam rei kanlicy iesr który d y s y żądza wdarcia sie do 7 środka. Tak właśnie - jak na każdym jarmarku, jak na każdej fieście, jak na każdym festiwalu, jak na każdej paradzie religijnej - tłum po prostu dyszy żądzą wdarcia się do środka. Jest on otoczony i hamowany przez kor­ don policji, więc do kaplicy n i k t się nie może wedrzeć. W pewnym momencie jedna z kobiet wpada w stan tak granicznego owładnięcia, że nie wystarcza jej zamknię­ ta przestrzeń sakralna. Wówczas obecni posługujący te­ mu rytuałowi, czyli zakrystianin oraz rodzina tej kobie­ ty otwierają dźwierza kościoła i ona wybiega w stanie owładnięcia na zewnątrz i odczynia coś, co już nie jest rytuałem, nie należy do sakralnej, zamkniętej części zdarzenia, ale staje się tylko i wyłącznie teatrem, ponie­ waż te kilka tysięcy ludzi patrzy na jej taniec, który jest tańcem, twierdzi się, pająka. Później jest zabierana do środka i znów cale doświadczenie przechodzi w sferę za­ krytą, hermetyczną, ezoteryczną. Mnie osobiście inte­ resują takie zjawiska, aczkolwiek ten Festiwal, zwróćcie Państwo uwagę jak on jest skonstruowany — nie jest on Festiwalem, który miałby w sposób doktrynerski propa*" gować jeden typ zjawisk. Dzisiaj na przykład będziemy uczestniczyć w koncercie, w którym pieśni starożytnej Grecji śpiewać będzie jeden z najbardziej filharmonicz nych chórów najbardziej znanych chórów który pod przewodnictwem Anne Belis zaimuie sie rekonstrukcja autentycznych reliktów i zabytków starożytnej Grec i Mieliśmy również do czynienia z widowiskam kostiu mowymi należą mi do tei soołecznei sfery spełniaia rei 7 o w i n n n ś H h L i e i J w L y s k i e 7 inne ^ Zltru niż i a k i L w k Ale^w Rzecz, w ^ „ czym rzecz? ^ „ pewnym . „ „ , ^pyta^ F m u , Które w a r t o sooie m o ż e teraz zaaac i się w d r u g i m c z ł o n i e t y t u ł u p r o j e k t u , k t ó r y z a p r o p o n o - 153 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA wałem - inicjacje. Rzecz w systemie wartości etycz­ nych. Jak należy tworzyć system wartości etycznych również na terenie teatru? Czy powinien teatr posiadać system wartości etycznych? I jeżeli tak, to czy nie powi­ nien czerpać z wartości etycznych, które zachowane są w tradycjach misteriów, w tradycjach rytu? Ponieważ jak wiemy teatr, który spełnia funkcje społeczne, który spełnia funkcje towatzyskie, tych wartości etycznych nie posiada. One są albo znieprawione, albo zdegrado­ wane. Pod względem etyki teatr, ten teatr towarzyski, jest zupełnie czczy. I to jest kwestia, która mnie intere­ suje osobiście. L e c h T r z c i o n k o w s k i : Chciałem zwrócić uwagę na kilka drobnych punktów. Pierwszy problem, który był tu już w różny sposób omawiany, to problem związku pomiędzy rytuałem i teatrem problem przejścia od ry­ tuału dionizyjskiego, od składania ofiary krwawej do teatru, to znaczy do pojawienia się widzów i do poja­ wienia się czegoś, co można nazwać sztuką teatralną. Otóż tym punktem przełomowym jest przede wszyst­ kim pojawienie się imiennego poety, który pisze tekst, jest twórcą i jest nauczycielem chóru. Chór zaczyna śpiewać jego pieśń, a nie pieśń tradycyjną. I to jest to, o czym chciałem mówić - nie tylko ciągłość tradycji ale także przerwa w tej ciągłości, przerwa jaką jest poja­ wienie się twótcy Takie przerwy są dla kultury i dla nas niezwykle istotne. T o jest problem tych wyłomów w ciągłości tradycji Być może - jak ktoś powiedziałwynalezienie dru J e m aktora nrzez Aischvlosa iest nai ważniejszym wynalazkiem ludzkości. Dtugi problem dotyczy tego, co tutaj oglądaliśmy. Mówiąc o tym, chciałbym użyć ogólnego schematu ko­ munikacji pomiędzy nadawcą i odbiorcą. Otóż sądzę, że poszukiwanie nowych nadawców wynika z potrzeby poszukiwania, czegoś nieznanego, co wykracza poza nasze doświadczenie. Być może jest tak, jak jest w do­ brym małżeństwie, które sobie już wszystko powiedzia­ ło i wobec tego się znakomicie rozumie - język nadaw­ cy jest identyczny z językiem odbiorcy i w związku z tym nie ma już nic ciekawego do powiedzenia. A więc szukamy kogoś na zewnątrz. I teraz chodzi o to, k i m bę­ dzie ten ktoś - czy będzie to coś przelotnego, czy będzie to nasza nowa miłość. Poruszano tutaj już problem analogii i jej niewystarczalności. Jeżeli nie analogia, to trwały, znaczący układ. I znalezienie tego trwałego znaczącego układu w badaniu zewnętrznego wobec nas tekstu jest chyba istota tych właściwych poszukiwań teatru, poszukiwań nowego rytu dla teatru Zbigniew T a r a n i e n k o : T o chyba oczywiste, że bez dotykania najważniejszych rzeczy etycznych nigdy nie było teattu. Jeżeli to zostało zagubione, to znaczy, że coś się złego w teatrze stało. I w tej perspektywie wypo­ wiedź doktora Guszpita nie by\a zrozumiana-, porówna­ nie z oglądaniem peep-show dotyczyło zasad moral­ nych. Wczoraj byliśmy podglądaczami, n i k i m więcej. Nie mogliśmy być uczestnikami, nawet jeżeli ktoś czy­ tał jedną książkę, nic nie wie o tamtej kulturze. Byli­ śmy też nimi, bo tak był skonstruowany rytuał: mogli­ śmy zobaczyć raczej plecy znajomych lub nieznajo­ mych. Można było pójść trzy kroki dalej i podskakiwać, jak zrobiło parę kobiet, albo dać się tłumowi nosić. Co to wczoraj było? Czy to był rytuał, czy - teatt? I rytuał, i teatr, wszystko jest przecież pomieszane. Po­ lowa siedzących przy t y m stole może stworzyć teorią rytuału, czy teatru, podzielić to na gatunki, pociąć pod różnymi kątami: ze względu na stmkturę, dramatur­ gię, kulturę, jakąś moralną prawdę, związki z innymi rzeczami, czy widowiska. T o są worki, które nie wiado¬ mo czemu służą. Zajmowałem się kiedyś genezą teatru greckiego i teoriami genezy. Różne rzeczy tam można znaleźć, ale jeden punkt jest ważny - teatr powstał, kiedy rytuał przestawał być rytuałem - obrzęd uległ ześwieczczeniu. Zasadnicza intencja funkcjonowania te­ atru jest inna niż rytuału. Nie możemy dojść do bo­ gów, którzy są nam obcy, do wartości, które nie są na¬ sze. Nie możemy uczestniczyć w cudzym rytuale. Do­ pięto jak to wszystko weźmiemy w nawias zaczynamy go oglądać, ale wtedy zaczynamy oglądać tylko teatr. T a k i teatr wczoraj był, choć nie wiem do jakiego stopnia to, co się działo w t y m obrzędzie było wyreży­ serowane, do jakiego prawdziwe. Jednak upadki ko­ biet, które oglądałem - upadały, a potem szybciutko wstawały i wracały - nie były do końca opętaniem, lecz robieniem opętania - grą aktorską. Czy jest w tym coś złego? Myślę, że nie, oczywiście, że nie, ale zabija­ na kura była kurą, a gołąb gołębiem. Wydaje m i się, że okrutne, rytualne zabawy z gołębiem nawet mniej wrażliwe osoby przyprawiały o niechęć do tego wszyst­ kiego. I można mieć na to alergię. Co my z tego możemy mieć? Możemy niewątpliwie poznawać obcą kulturę. Nie możemy natomiast być uczestnikami, chyba że ptzemontujemy sobie to, co ist­ nieje wewnątrz nas. Czy nam się to uda i czy jest po­ trzebne? T o pytanie. Wydaje m i się, że zupełnie niepo­ trzebne, że można żyć tak, jak się żyje w tej chwili. Co by warto było zrobić? Uporządkować pojęcia. Sądzę, że rytuały zwierzęce nie mają wiele wspólnego z rytuałami typu msza katolicka, a także z różnego rodzaju rytuała­ m i społecznymi, na ptzykład z panelami, festiwalami, czy sympozjami. I jeżeli to sobie troszkę uporządkuje­ my, powiemy, że teatr nie jest na przykład pokazywa­ niem Lunatyków Brocha - olbrzymiej prozy serią bar­ dzo pięknych obrazków - tylko czymś, co ma w sobie konflikt i musi być czymś dramatycznym, możemy w ten sposób coś wyjaśnić ewentualnie łatwiej sie ze sobą nie zgodzić. 154 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Jeszcze jedna sprawa - zgubiliśmy tutaj coś po dro­ dze - mianowicie magię. Mówimy obrzęd, rytuał, ini­ cjacje - ale inicjacje to wychowanie, forma wychowa­ nia, taka szkółka niedzielna, archaiczny kurs dokształ­ cający, a misteria, to nauka religii. T o wszystko można objąć w perspektywie dawnej nauki i już. A l e w t y m wszystkim, i w teatrze, i w sztuce jest coś, co przypomi­ na opisy różnego rodzaju czynności magicznych doko¬ nywane przez tych przeklętych ewolucjonistów, którzy do tej pory pokutują w umysłach bardzo wielu huma­ nistów. Stworzyli o n i różne teorie magii. Znaleziono dwa szeregi nieprzyległych do siebie czynności, dwa niewspółmierne ciągi - mówi się tam jakieś słowa, a jest to zaklęcie magiczne, które ma spowodować coś konkretnego. Zabija się jakąś kurę, po to żeby duch ja­ kiejś tam boeini w s t a D i ł akurat od nasa w dół albo od i s iv V i pasa w górę. A l b o trzeba zabić koguta, żeby to się sta­ ło. I tak mniej więcej wysiada maeia - w y k o n u j e sie i a kieś czynności J U o w f c d a sie iakieś słowa i oczekuie się określonego skutku. Włodzimierz Staniewski: Ja myślę, że trochę banalizujesz. Zbigniew T a r a n i e n k o : Nie, opis magii jest właśnie mniej więcej taki. T o nie s ą . . . Włodzimierz Staniewski: Ja chcę tylko powie­ dzieć, że kury i koguty są dobierane według... Zbigniew T a r a n i e n k o : Są różnego rodzaju przepisy, a podręcznik czarnej magii, daje rzeczy niesłychane. Mówię tu o niewspółmiemości dwóch szeregów, to zna­ czy słów, działań i oczekiwanego skutku. Ryty, to nie tyl­ ko modlitwy prawdziwe i prawdziwe ofiarowania czegoś. Magia jest w tym, że za ofiarowanie ktoś chce czegoś konkretnego, to znaczy - między aktem ofiarowania, ży­ czeniem i realizacją - nadzieję na spełnienie. Są takie momenty w rytach, ofiatach, w teatrze, że magii nie ma, ale jest bardzo dużo momentów, że jest. Nie mówiliśmy o niej. W sztuce też jest, szczególnie w plastyce. W i e m od malarzy, że w akcie malowania bardzo często i m się coś takiego zdarza: nagle coś się zapętla, zamyka - i jest akutat to czego oczekiwali. Może w teatrze też jest. Jest to tównie ważne źródło wszystkiego, jak rytuał. Rzecz ieszcze bardziej tajemnicza nieznana trudna do roznoznania kiedy ze względu ńa jakieś działania nie takie jak planowaliśmy, coś jednak następuje Włodzimierz Staniewski: Może powiesz o swoim wczorajszym doświadczeniu osobistym. Widziałem, że zostałeś dotknięty. Zbigniew T a r a n i e n k o : Nudziłem się okropnie. Włodzimierz Staniewski: A l e widziałem, że zosta­ łeś dotknięty wczoraj. Zbigniew T a r a n i e n k o : Tak, oczywiście. Upodo­ bał mnie sobie ten szaman z pierwszej części. D w u ­ krotnie się do mnie zwracał. Stałem pod ścianą, żeby oszczędzić oczy - reflektory raziły. Szaman dwukrot­ nie dotknął mnie zdejmując jakby „złą energię" - jeże­ l i się tak dotyka od szyi po ramiona, to ściąga się tą energię. Miał rzeczywiście niebywałą siłę w rękach, którą odczułem jako zenergetyzowanie. Może uważał, że jestem pełen niepotrzebnego w t y m rytuale napię­ cia, że chętnie bym jednak wszedł w jego środek? Nie było tak jednak. Włodzimierz Staniewski: Bardzo przepraszam, ale muszę interweniować, żeby w czasie tak ograni­ czonym. .. Zbigniew Taranienko: Jeszcze dwa zdania. Santeria trwały sześć godzin, było tam teatru na 45 minut, może na pół godziny - świetnego. Po wcześniej zobaczonym spektaklu „Gardzienic" pomyślałem, że następny wie­ czór, na który wszyscy tak bardzo czekają będzie gorszy, że wszystko będzie to mniej interesujące niż teatr, który robi Staniewski. Nie zawiodłem się. Mnie to nudziło, chwilami było coś interesującego, a nie mogło wciągnąć, bo ja w te bóstwa nie wierzę. Nie mogę wierzyć. Włodzimierz Staniewski: Skoro się mówi o aler­ giach, to ja mam ochotę ogłosić początek końca post­ modernizmu. I zrobię to: ogłaszam początek końca postmodernizmu. Teraz pan profesor Danielewicz pro­ sił o głos. Jerzy Danielewicz: Chciałbym oderwać się na chwi­ lę od bieżącej dyskusji i wrócić do dzisiejszych wystąpień, świetnych moim zdaniem, pana profesora Lengauera i pana doktora Trzcionkowskiego, pewien aspekt rozwi­ jając. M o i m zdaniem profesor Lengauer dokonał bardzo ciekawej interpretacji najbardziej dionizyjskiej tragedii, interpretując ją pod kątem sophia - mądrości, identyfi­ kowanej z sophrosyne - umiarkowaniem, przestrzega­ niem porządku, ładu społecznego. A więc w kategoriach dość na pierwszy rzut oka zaskakujących. Gdy się przyj­ rzeć temu pojęciu, to rzeczywiście Pentheus taki rodzaj mądrości, czy też wiedzy reprezentuje. Jest to wiedza pottzebna w kierowaniu społeczeństwem, w zapewnieniu mu ładu bezpieczeństwa Natomiast mądrość Dionizosa należałoby rozumieć w trochę innych kategoriach. Tak iak mądrość Pentheusa dotvczv ootzadku soołeczneeo tak mądrość Dionizosa iest innego rodzaiu Dotycząca norzadku misteriów czy nawet w newnych wyoadkach przekraczania granic świata ' 155 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA Spójrzmy na problem sophia z punktu widzenia uczestników orgii dionizyjskich, ogarniętych stanem ekstazy, stanem enthusiasmos. Dla nich ta wiedza jest czymś innym, tak samo jak dla uczestników wtajemni­ czeń. Chciałem zwrócić uwagę, że w formułach misteryjnych powtarza się czasownik określający stan osią­ gnięcia wiedzy: oida - wiem. Otóż ten czasownik jest w języku greckim związany etymologicznie z czasowni­ kiem eidon - zobaczyłem, a więc owa wiedza ma swoje źródło w ujrzeniu czegoś. Spójrzmy na misteria eleuzyńskie, o których mówił doktor Trzcionkowski. Nie­ przypadkowo w terminologii określającej mistów znaj­ dujemy słowa odwołujące się do obserwacji wzrokowej: mystes od myo myeo zamykać oczy, to ten, który pa­ trzeć jeszcze nie może, nie jest do patrzenia uprawnio¬ ny Ten, który może spoglądać, to epoptes — ten który spogląda k u czemuś W formułach rytualnych - a są autorzy którzy iednak ie zdradzaia na przykład Pindar - powtarza się to słowo nie tylko w tej wersji. Wiesław Juszczak: Jak wiadomo, istnieje taki frag­ ment Pindara, w którym wyraźnie mówi się o transmigracji dusz, związanej z darem uczynionym Persefonie, z zapłatą uczynioną Persefonie. Być może - taka jest moja teza - głównym celem inicjacji było wprowadze­ nie w świadomość odradzania się dusz. Myślę, że to mogłoby być treścią zasadniczą misteriów eleuzyńskich oraz orfickich. Chciałbym też, w związku z tym, o czym mówił profesor Lengauer, wspomnieć, że pierwszy w l i ­ teraturze epitet Persefony występuje już u Homera, gdzie jest ona nazywana Straszliwą. W t y m fragmencie ona nie jest wcale córką Demeter - ona jest Boginią Straszliwą, Panią Podziemi. W Eleusis, jako Kore wy­ stępuje w złagodzonej wetsji, w wersji, która nie wiado­ mo czy jest druga czy jest pierwsza Jeżeli chodzi o mi¬ steria eleuzyńskie, można by mówić, że nie wiadomo, czy nie były one pierwotnie albo czv nie wywodziły się z misteriów pierwotnie czysto rytualnych chtonicz nych czy nie były wprowadzaniem w tajemnice śmier ci tak iak wszystkie zeiścia wszystkie katabazy PO czawszy od G i J a m e s z a nonrzez erinskie ksieri umar łych i katabazy greckie 'takie iak Heraklesa Tezeusza Orfeusza i tak dalej. T o o czym mówię nawiązuje oczy¬ wiście do znanej pracy Guntera Kunza na temat prób wywiedzenia kultu Persefony z Malty, gdzie zresztą spę­ dziłem sporo czasu, żeby się przekonać, do jakiego stopnia jest to wyspa misteriów - niezamieszkała wła­ ściwie, pozbawiona pochówków, gdzie się odbywały wtajemniczenia, na które przypływano prawdopodob­ nie tratwami aż z Sycylii, czyli osiemdziesiąt kilome¬ trów, co na owe czasy było wielką wyprawą. Jerzy Danielewicz: Ad vocem, dla poparcia tezy pa­ na profesora, chciałem przypomnieć, że Herakles przed swoją katabazą przeszedł oczyszczenie w Agrai po za­ bójstwie Centaurów, i przeszedł wtajemniczenia wła­ śnie w Eleusis, co by tę tezę potwierdzało. W i e s ł a w Juszczak: Z tym wiąże się moja, nieco dy­ letancka hipoteza, wynikająca raczej z podróży i z prze­ myśleń niż z wyuczonej wiedzy, to znaczy - mam wię­ cej książek niż przeczytałem. T o się zdarza często (śmiech i oklaski sali). Ja uważam, że w Grecji, po­ wiedzmy już archaicznej, mamy do czynienia z odwró­ ceniem porządku - jajko jest wcześniejsze od kury, De­ meter jest córką Persefony, Demeter jest wyłoniona z Persefony przez rozdzielenie i dlatego Demetet jest boginią chtoniczną. A l e to są sprawy już szczegółowe, do dyskusji w innym miejscu. Natomiast jeśli idzie o dyskusję, która poszła w stro­ nę związków rytuału i teatru, chciałbym odnieść się po pierwsze do tego, o czym mówił profesor Schechner, do stosunku badacza do przedmiotu, do pytania, k i m je­ steśmy wobec tego, co oglądamy, do tego swego rodza­ j u zażenowania, kłopotów i jakichś innych tam spraw. Ja mam na to bardzo proste rozwiązanie, które może wynika z fałszywej skromności. Uważam, że uczony po­ winien starać się odwracać tradycyjną relację wobec badanego przedmiotu. Podmiotem jest według mnie przedmiot, który badamy - to o n rządzi nami, a nie my nim. M y jesteśmy przedmiotem, a przedmiot badany podmiotem, czyli czymś aktywnym, co na. nas działa i czemu, my się musimy poddać. T o jest jedna kwestia. Druga kwestia, to jest taka króciutka tylko pretensja do pana doktora Kubikowskiego - uważam, że myśmy nigdy nie byli skolonizowa­ n i . Kolonizacja jest działaniem odnoszącym się do i n ­ nej kultury, a myśmy nigdy nie byli poza Europą, nawet wtedy, gdy byliśmy pod obcymi rządami. Myśmy byli podbici częściowo przez Europejczyków, częściowo przez Azjatów. Natomiast nie przestaliśmy nigdy być Europejczykami. I wreszcie trzecia, podstawowa sprawa - to, o czym dzisiaj była mowa bez przerwy, a mianowicie rytuał i niemożność wybrnięcia z tego, co jest rytuałem a co jest teatrem. Dla mnie sprawa jest absolutnie prosta i oczywista, więc może upraszczam i to w sposób rady­ kalny. Jeżeli Państwo nie chcą słowa rytuał, niech Pań­ stwo wezmą sobie słowo sakrament. N a czym polega sakrament? Polega na uczestnictwie. T o , co pan Kubikowski powiedział, że nie zagląda do zakrystii, to jest oczywiste, ale pan uczestniczy, pan jest włączony. A poza tym sakrament jest połączony z sacrum, aczkol­ wiek słowo sacrum jest dla mnie słowem przegranym, tak samo jak słowo rytuał. T y m , co powoduje moją absolutną furię jako histo­ ryka sztuki, historyka, po części, religii, historyka czy uczestnika sztuki teatralnej jest słowo „odbiór", któte 156 �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA i A WKtm Studenci A k a d e m i i Praktyk Teatralnych. Zajęcia warsztatowe z i n s t r u k t o r e m Capoeira A n d r e Reisen (Brazylia), Gardzienice 2000. Fot. Przemek Sieraczyński zrobiło s t r a s z l i w ą karierę p o p r z e z s t r u k t u r a l i z m . Jest to słowo, które u k a z u j e w i d z a jako kogoś b i e r n e g o w o b e c akcji, którą o b s e r w u j e , c z y l i kogoś, k t o nie uczestniczy tylko odbiera, t a k j a k d z i e c k o , które otwiera b u z i ę i w t e d y w k ł a d a m u s i ę ł y ż k ę z k a s z k ą i ono albo w y p l u j e , a l b o n i e . Słowo „odbiót" j e s t d l a mnie s ł o w e m z a b ó j c z y m , jeśli i d z i e o k o n c e p c j ę k o n ­ t a k t u c z ł o w i e k a ze s z t u k ą , dlatego, że o z n a c z a ono, że moja a k t y w n o ś ć d u c h o w a , c z y i n t e l e k t u a l n a , c z y j e d ­ n a i d t u g a , są l u b mogą b y ć w y ł ą c z o n e . Tutaj z a w s z e posługuję się przykładem interpretacji muzycznej. I t v l k n r a k w y o b r a ż a m s o b i e k o n t a k t ze s z t u k a tvtura w y k o n y w a n a nr ez dvrvaenta n i a n i ste 7 ka Ra 7 v 7 n i L L a czy spiewaKa ptawaztwy moim zdaniem, bie mianowicie dy kiedy Mogło byc ale n a s t ą p i ł która w Dionizosa co wystąpienia, Lengauera. profesora pan profesor mówił o orfizmie i związku Otóż z misteriami orfickimi. na kultu w y d a j e m i się, że m o ż e m y p o d e j r z e w a ć , iż i s t o t ą m i s t e r i ó w b y ł j e d n a k w y ­ miar Pan eschatologiczny. profesor w s p o m i n a ł o zło­ tych listkach, które mogły m i e ć związek z misteriami fików, or­ że skrzyń są pewną wskazówką dla wtajemniczonych w misteria, by po śmierci mogli przejść etap z życia ziem­ Kontakt jeayny skiego kontakt jest związku rytuałem, a z się sakramentem tozdział, azieiem azieiem. z tym teatrem, - w ostatnia tym, co nas, sztukę stosunek w so­ sprawa było l eatr powstał wte­ uczestnictwo początku - me wiemy. prawdopodobnie było - na salę i widownię. nieuczestnicze- tutaj n a z y w a n e rytuałem o z do niebiańskiego. tabliczkach Turioi, się czy Pan profesor w s p o m n i a ł Pelieny. Mnie interesujący, Dionizosa, funkcjonuje jako przypomniał jeśli c h o d z i o bóstwo sprawcze do w postaci mleka". koziołka Badacze bardzo odradzania sądzą i też listek teriomor- reinkarna złotym listku widnieje mianowicie Dionizosa wskoczyłeś się który w tym aspekcie jak niektórzy badacze nawet ciLNatym nek z bardzo ficzną epifanię dobrze tutaj bezpośrednie rozerwanie co było Kazay z autentycznie musi ten Czym to było na tym, swojego wykładzie tego, jest I w związku z tym powstała możliwość ma, końcu w wszystkim do dwóch to skończyło w-dramacie. poruszonych Przede do chciałabym nawiązać iedvny kwestia rozmc między pokazywane: spraw trudem niedopuszczalna. konraWV d.iełem jeżeli w K r y s t y n a B a r t o l : Ja jest iesr zaangażowany, wyzwolić, zostać przy t y m słowie, k t ó r e m i t r o c h ę z to możliwy i w istnienie nar żeby przechodzi przez gardło - napis interpretują wizeru koziołku to orzed stawienie bard.o s y m b o l W n i e w kateaoriarb odrod™ stawienie n i a się Druga - Darozo symDoncznie, w k a t e g o n a c n umierania i zyskiwania ponownego rzecz, k t ó r a m i się skojarzyła d o t y c z y t y c h dzo c i e k a w y c h rozważań interpretacyjnych 157 oorooza- życia pana bar­ profe- �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA sora na temat Bachantek. Właśnie ta antynomia: porzą­ dek polis - porządek misteriów, czyli tego, co irracjonal­ ne. Zastanawiam się, czy tą ogólną antynomią nie moż­ na wyjaśnić również poglądów Platona na literaturę, na poezję. Chodzi m i o ten zdecydowanie negatywny sto­ sunek Platona do boskiego szalu, o te fragmenty, w któ­ rych Platon powiada, że poezja, muzyka porusza te stru­ ny duszy, które nigdy drgać nie powinny. I czy nie jest to właśnie dalekie echo tego przeciwstawienia. J a c e k Dobrowolski: Ważnym pytaniem, które tu jeszcze nie padło, jest pytanie o to, czego szukamy w misteriach i jakich bogów przyzywamy? Jest na pew­ no rzeczą niebezpieczną, jeżeli przyzywamy bogów nie­ bezpiecznych. Jeżeli szukamy tego, co nieśmiertelne, jeżeli szukamy światła, to nie uda nam się tak łatwo do niego dotrzeć, ponieważ wędrujemy przez naszą pod­ świadomość, która w większości tradycji przedstawia­ na jest w sposób piekielny. Zmagamy się z tymi potwo­ rami i w końcu powinniśmy - jak na to wskazują losy różnych herosów, bohaterów - dotrzeć do celu podró­ ży, do tego, co nieśmiertelne. A l e czy zawsze nam się udaje, czy musimy przyzywać niebezpieczne potęgi, za­ fascynowani nimi? Z jakimi uczuciami do tego pod­ chodzimy? Czy jesteśmy kolekcjonerami, którzy zbie­ rają każde doświadczenia bo nas interesuje jakieś eks tremum czy interesuje nas moc czy interesują nas krwawe ońarv czv też chcemv iak naiszvbciei czv mo że iak naisorawniei przedostać sie przez te wszystkie warstwy nanwrności i dotrzeć do repo co nieśmiertel ne. Otóż w tej chwili na świecie bardzo modne są wszelkiego rodzaju stany zmienionej świadomości modne jest słowo szamanizm, i jest batdzo wielu na­ uczycieli rozmaitej jakości. A musimy zawsze pamię­ tać, że „po owocach poznacie i c h " . Trzeba zawsze py­ tać, jaka to jest wspólnota. Czy ta wspólnota, która oferuje jakieś misterium jest rzeczywiście wspólnotą braterską, przepełnioną miłością i otwartą? I musimy pytać, k i m jesteśmy, gdy do tego przystępujemy. Czy tylko ulegamy fascynacji, bo jesteśmy znudzeni naszym codziennym życiem, czy szukamy mocnych wrażeń, czy też rzeczywiście poszukujemy prawdy, rozumianej jako lekarstwo? R i c h a r d S c h e c h n e r : Niezależnie od tego, co sami myślimy, musimy wszyscy przyznać, że Santeria od­ prawiana dla Polaków ma zupełnie inne znaczenie, niż ten sam rytuał odprawiany w jego naturalnym śro­ dowisku. Ja uczestniczyłem w rytuale Santerii na K u ­ bie i proszę m i wierzyć, że znaczy on tam zupełnie coś innego. T a m na przykład n i k t nie ukrywa sytuacji od­ prawiania rytuału. T u wywieziono nas za daleko za miasto, w ściśle dobranym gronie, więc pojawił się też taki aspekt jak chęć uniknięcia skandalu. Nie unik­ 158 niemy też chyba tego, że pojawienie się takiego zjawi­ ska w t y m a nie innym miejscu zawsze będzie w jakimś stopniu egzotyką. Mówimy t u wiele o przekazywaniu rytualnej wiedzy, o tradycji rytuału. A przecież prezentacja Santerii w Polsce pokazuje wyraźnie, że rytuał nie jest czymś stałym, że wciąż się zmienia, odnawia, nieustannie ustanawia nowe związki. Jak się wobec takiego zjawi­ ska zachować? Jakie mamy prawo uznać, że jakaś for­ ma rytuału jest „właściwa", „czysta" a inne są „nieau­ tentyczne"? Myślę, że tego typu hierarchie są niepraw­ dziwe i bezwartościowe. To, co jest wartościowe, to pełna i oparta na równości wymiana. M y zbyt często chcemy czcić, imitować, zachowywać zmitologizowany, „autentyczny" rytuał, używając argumentów typu: „bo tak jest od wieków". Wczoraj, mówiąc o ramlili w mieście Ramnagar wspominałem o takich elemen­ tach które Lizria.vva.i~ie Scj. za bardzo stare a w rzeczywi¬ stości pojawiły się kilkadziesiąt lat temu. T o pokazuje, jak nieprawdziwe jest przekonanie że coś jest auten¬ tyczne bo pochodzi sprzed wielu lat a coś i n n e m nie autentyczne, bo wykorzystuje n o w o c z e s n e środki i narzedzia la nie wierze w tern tvpu hierarchie W ogóle nie wierzę w hierarchie, ale w różnorodność. Przywiążujemy n a przykład wielkie znaczenie d o transu, a prze­ cież wielcy aktorzy Z-ichodu też grają w transie A co zrobić z postulatem zachowywania tradycji zachowy­ wani?! ryTnałnw w n h p r r a l c i r h 7i?iwisk i a k oWalecyanip kohier Afwce albo srare nrzeriez rradvcyi KODiet w ruryce, diuo, hardzo oaruzo stare przecie i trauycyj ne rvrnnlv w r z a s i e k r r n / r h s k ł a d a ł o sie o f i a r v z l u d z i N i e można zakładać że w s z v s r k o co h a r d z , r a r r iesr i n ż z rracji a r i i tego t ę p o bDarcizo ardzo w artośYiowe n ie m o ż n n zawężać zaweżar juz wartościowe, nic można poia opserwacji t y i K o a o tego, co rzeicomo autentycz­ ne, wierzę w różnorodność, wierzę w potrzeoę intere­ sowania się tym, c o odmienne, c o nie powtarza niewol­ niczo wzoru, w zmienność, wierzę w proces historyczny jalco prawdziwy przedmiot zainteresowania i oadania. Włodzimierz i>toniewski: N a zakończenie te, naszej:j długiej rozmowy chciałbym cnciałbym przypomnieć pewne wydarzenie. Kilkanaście lat temu organizowałem inne sympozjum, w innym czasie - to byt jeszcze komunizm, była żelazna kurtyna, żyliśmy w całkiem innej rzeczywi­ stości. Sympozjum to było zatytułowane „Przyroda sło­ wa w tradycjach teatralnych . Zaprosiłem na nie wyko­ nawców roli Hamleta z różnych krajów, z różnych kon­ tynentów. Był wśród nich między innymi aktor, który grał Hamleta w spektaklu Ingmara Bergmana, był Jerzy Radziwiłowicz, który próbował rolę Hamleta ze Swinarskim, byli wybitni wykonawcy tej roli z Norwegii, z Japonii. Byłem nawet o krok od zaproszenia Smoktunowskiego. Wszyscy oni mówili o momencie transgre­ sji. A l e najciekawszą osobą był Joseph Chaikin, który nie grał nigdy roli Hamleta, natomiast był wówczas cią- �„MISTERIA, INICJACJE" - DYSKUSJA PANELOWA gle jeszcze w fazie rekonwalescencji po bardzo ciężkim wylewie. I on czytał swój bardzo piękny poemat, który się nazywał Wojna w niebie . Czytał ten poemat czło­ wiek, który na skutek wylewu stracił mowę i odzyski­ wał ją czytając. Wszyscy mieliśmy poczucie, że mamy do czynienia, inaczej się tego nie dało ująć - z miste­ rium, że mamy do czynienia z rolą, której nie możemy już ujmować w kategoriach artystycznych, że mamy do czynienia z sytuacją, w której magia nieustannie się przeplata z teatrem, ponieważ był to występ publiczny. Sposób, w jaki o n walczył ze swoim ograniczeniem wy­ mawiając słowa tak, jakby rzeźbił je z kamienia, był obezwładniający. Mieliśmy do czynienia z teatrem, ale mieliśmy jednocześnie do czynienia z misterium mortis. Mówiono — to jest zwykłe szmaństwo, to nie jest teatr - takie różne rzeczy 1 Ja przez te wszystkie lata zawsze miałem taką reflek­ sję, że moment graniczny, w którym misterium czy rytu­ ał łączy się z teatrem, to jest moment szczególnego ro­ dzaju wysiłku, szczególnego rodzaju trudu, trudu prze­ kroczenia swojego własnego ograniczenia, trudu prze­ kroczenia progu swoich własnych możliwości. I jest to właściwe zarówno zjawisku rytuału (wczoraj mieliśmy z tym do czynienia) jak i pewnym stanom w teatrze. Bardzo m i przykro, że doszło do kontrowersji między mną a doktorem Guszpitem i doktorem Taranienką, którzy są zwolennikami naszego przedstawienia, ale w trakcie procesu prób myśmy się zatrzymali w punk­ cie, który dopiero dla nas stawał się najbardziej ape­ tyczny, najbardziej pociągający i który kieruje nas k u misteriom starożytnej Grecji i k u współcześnie żywym tradycjom rdzennym, w których mamy do czynienia k 159 z rytuałem. W odniesieniu do obu tych sfer doznaję te­ go stanu pokory, o którym już wspomniałem. Doznaję go wtedy, kiedy mam do czynienia z niezwykle precy­ zyjnym przekazem wiedzy. Czyli w stosunku do na­ ukowców, którzy mnie instruują, tak jak profesor Danielewicz, dzięki któremu, między innymi, Metamorfo­ zy mogły powstać, którzy mnie instruują, jak pewien materiał do którego sięgamy, materiał archaiczny, mo­ że a jak nie może być potraktowany i również wpadam w stan pokory, kiedy mam do czynienia z Santero, któ­ ry mówi m i , jak fraza zaklęcia może być, a jak nie mo­ że być zaśpiewana. Myślę, że do wielu kwestii, które poruszyliśmy pod­ czas tej dyskusji wielokrotnie jeszcze będziemy wracać, bo są to sprawy ważne, bodaj, czy nie jedne z najważ­ niejszych w dzisiejszej kulturze i w dzisiejszym teatrze. Bardzo dziękuję Państwu za to spotkanie i wszystkim Państwu na widowni za uwagę i cierpliwość, z jaką ze­ chcieliście nas wysłuchać. (oprać. Dańusz Kosiński) Schechner użył t u oczywiście angielskiego słowa performance, Przypisy 1 które ma nieco inne zabarwienie znaczeniowe niż polskie „przedstawienie" czy „widowisko" odnosząc się raczej do samej czynności, a nie do faktu obrazowania czego lub pokazywania czegoś. N a tę istotną różnicę zwracał uwagę m . i n . Jerzy Gro­ towski (zob. J. Grotowski, Przemówienie doctora honoris causa, „Notatnik Teatralny" 192 n r 4, s. 24). Zwracam uwagę na tę różnicę, ponieważ odwołanie do samej czynności pozwala swo­ bodnie obejmować t y m samym słowem i rytuał (ritual perfor­ mance) i teatr (theatrical performance). 2 O p u b l i k o w a n y w polskim tłumaczeniu Grzegorza Godlewskie­ go w „Dialogu" n r 6 z 1988 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c85af63c24515de4e2fd43e3a0fb90ed.pdf 067d5e5753058d6ca4f2548c0f460bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:421 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:382 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.417-438 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONFERENCJA BADANIOM ETNOGRAFÓW NAD ŻYCIEM CZECHOSŁOWACKICH I KULTURĄ POŚWIĘCONA KLASY ROBOTNICZEJ ( S m o l e n i c e k. Bratysławy, 22—24 X 1956) ' Etnografowie terenowe badań oraz czechosłowaccy już od k i l k u l a t prowadzą s y s t e m a t y c z n e n a d życiem i kulturą są: k l a s y robotniczej. Instytut Etnografii Instytut Etnografii i Głównymi F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Słowackiej Akademii Nauk, które badania organizatorami współpracują Nauk z g r a f i c z n y m i zakładami u n i w e r s y t e c k i m i . Analogiczną działalność n a t e r e n i e rozwija Śląski I n s t y t u t B a d a w c z y (Slezsky Studijni Ustav) w tych Akademii Opawie. etno­ Śląska Studia nad kulturą robotniczą w c h w i l i obecnej koncentrują się w c z t e r e c h ośrodkach: w dze, Brnie, Bratysławie i Opawie. Wszystkie te ośrodki pracują Pra­ niezależnie od siebie Konieczność s k o o r d y n o w a n i a szeregu a k c j i badawczej z a s a d n i c z y c h problemów spowodowała zorganizowanie dotyczących przez Instytuty ogólnopaństwowej k o n f e r e n c j i nej robotniczej. p r o b l e m a t y c e 22—24 października ok. 80 naukowców 1956 r. w i gruntownego zakresu i metody Etnograficzne przedyskutowania rzeczonych obydwu e t n o g r a f i c z n e j , Konferencja c z e s k i c h i słowackich oraz poświęco­ t a odbyła S m o l e n i c a c h k. Bratysławy. Wzięło badań Akademii się w w dniach niej z a p r o s z e n i goście z Z S R R , udział Węgier i P o l s k i . Z a d a n i e m k o n f e r e n c j i była a n a l i z a d o t y c h c z a s o w y c h osiągnięć i w y t y c z e n i e dróg b a d a w c z y c h n a przyszłość. W i pierwszym dniu d o t y c h c z a s o w e konferencji w y n i k i omówiono badań słowackich. Każdy z n i c h (z wyjątkiem graficzny metody śląskiego) przedstawił d w a r e f e r a t y : etno­ i folklorystyczny. Referaty (Brno) problematykę, w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków c z e c h o ­ i dr wszystkim etnograficzne Bożena uzasadnić wygłosili: d r O l g a Filova wybór rozpoczęto od okręgów (Bratysława). terenu stosunkowo S k a l n i k o v a (Praga), dr K a r o l F o j t i k Każdy badawczego. z referentów Studia n i e w i e l k i c h , które nad tworzyły starał się kulturą przede robotniczą zamkniętą całość, w y k a z y w a ł y zaś problematykę n i e z b y t skomplikowaną. T a k i e zamknięte t e r y t o r i u m s t a n o w i węglowe obraziło się Zagłębie Kładneńskie, które dopiero z kraju rolniczego w ośrodek w przeciągu X I X w. przemysłowy. Było ono prze­ przedmiotem badań etnografów p r a s k i c h . P o d o b n y c h a r a k t e r p o s i a d a węglowe Zagłębie R o s i c k o Oslawańskie, położone w pobliżu B r n a . P r o w a d z i l i tutaj b a d a n i a rawscy. D l a Słowacji natomiast szeregu s t u l e c i , które n i e zamieniły pory utrzymały s w o i s t y 1 grafii typowe są się. w wsie większe charakter wiejsko-robotniczy. osady istniejące przemysłowe Etnografowie Zob. artykuł a u t o r k i Badania nad kulturą robotniczą we czechosłowackiej, w tymże tomie „Etnografii P o l s k i " . Etnografia Polska I I etnografowie rolniczo-górnicze, mo­ od i do tej słowaccy współczesnej jako etno­ 27 �KRONIKA 418 p r z e d m i o t badań w y b r a l i osadą Żakarovce w pow. g e l n i c k i m , która może uchodzić za reprezentatywną. Kolejnym zagadnieniem rozpatrywanym p r z e z referentów G ł ó w n ą podstawę źródłową tworzyły materiały terenowe. była metoda Ponadto badań. s t a r a n o się w y ­ zyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła, zwłaszcza a r c h i w a l n e . T e c h n i k a p r a c y nowej tere­ w poszczególnych ośrodkach wykazywała p e w n e o d c h y l e n i a w zależności od wielkości t e r e n u badanego i liczebności e k i p y . P e w n e różnice zaznaczyły się również w sposobie opracowywania materiałów. Ujęcie m o n o g r a f i c z n e jednego b a d a c z a ( B r n o ) albo miało c h a r a k t e r zespołowy Przedmiotem badań robotników, przeważnie słową uwzględniono proces które przemian, z biegiem była przede kultura materialna we wszystkich jej podstawowych tylko w jakie wszystkim niektórych zachodziły w c z a s u przeobrażały opierało się n a p r a c y (Bratysława). W społeczna umy­ j e j a s p e k t a c h . S i l n y n a c i s k położono n a kulturze w s i pierwotnie się n a osady typowo rolniczych, przemysłowe. zwrócono n a u c h w y c e n i e s p e c y f i c z n y c h c e c h k u l t u r y robotniczej te c e c h y i działach. Kulturę Specjalną uwagę i czynników, które kształtowały. referatach omówione zostało przede w s z y s t k i m życie r o d z i n n e , mieszkanie, pożywienie, ubiór. Rozwój t y c h d z i e d z i n k u l t u r y w poszczególnych okręgach (zwła­ szcza w o b y d w u zagłębiach węglowych: Kładneńskim i Rosicko-Oslawańskim) kazał w i e l e r y s ó w wspólnych. W życiu r o d z i n n y m np. zaznaczył się w z r o s t n i a kobiet, które często pracowały palniach i hutach. Kobiety im bowiem najemnie c z y to w również zarządzały mężowie i dzieci o d d a w a l i wy­ znacze­ r o l n i c t w i e , c z y też w zazwyczaj finansami całej ko­ rodziny, znaczną część zarobków. W r o d z i n a c h robot­ n i c z y c h d z i e c i wcześniej uniezależniały się od rodziców niż w r o d z i n a c h chłopskich. Sytuacja ludzi s t a r y c h była t u lepsza, bo otrzymując emeryturę byli niezależni od s w y c h dzieci. R z a d s z e były też z a t a r g i między rodzeństwem, ponieważ k w e s t i a podziału gospodarki i spłat. Zmieniła swój charakter instytucja odpadła kumotro- s t w a . Straciła o n a s w e d a w n e znaczenie j a k o c z y n n i k wiążący poszczególne r o d z i n y na w s i . R o d z i c a m i c h r z e s t n y m i d z i e c i górników z o s t a w a l i często dozorcy l u b urzęd­ n i c y z k o p a l n i , którzy n i e u t r z y m y w a l i bliższych stosunków czymi. Stopniowo wytworzył się nowy wzór życia z rodzinami rodzinnego, robotni­ odmienny niż w środowisku chłopskim. Równocześnie okręgach badania z badaniami etnograficznymi folklorystyczne. Na prowadzone konferencji w były w Smolenicach tych samych zreferowali dr J a r o m i r J e c h (Praga), d r O l d f i c h S i r o v a t k a ( B r n o ) i d r S o n a B u r l a s o v a sława). Referenci przedstawili przebieg i wyniki dotychczasowych cjalną uwagę zwracając n a z a g a d n i e n i a metodologiczne Na podkreślenie zasługuje fakt, że w g r o m a d z e n i u nie o g r a n i c z a n o się t y l k o do f o l k l o r u robotniczego, czość i n n y c h k l a s i w a r s t w studiów, materiału folklorystycznego ale uwzględniano również robotniczego współżyją występują zało się z a z n a j o m i e n i e Referenci omówili w się z d a w n y m i porównawczo, autorzy i etapy Na starali dotychczasowych podstawie się jego r o z w o j u . Nieodzowne twór­ danym wy­ terenowymi zwłaszcza oka­ z b i o r a m i pieśni r o b o t n i c z y c h i śpiewnikami. skrócie organizację nież n a j e j niedociągnięcia. przedstawić i biblioteczne. w bowiem raźnie dopiero n a s z e r s z y m tle porównawczym. Równolegle z b a d a n i a m i p r o w a d z o n o również s t u d i a a r c h i w a l n e spe­ i t e c h n i k i badań t e r e n o w y c h . społecznych, z którymi r o b o t n i c y środowisku. C h a r a k t e r y s t y c z n e c e c h y f o l k l o r u je: (Braty­ zebranych uchwycić Duży istotne badań, wskazując materiałów, cechy n a c i s k położyli folkloru również rów­ zanalizowanych robotniczego n a analizę po­ wiązań twórczości robotników i chłopów. D r u g i dzień o b r a d wypełniły r e f e r a t y ( Z S R R ) i prof. J . G a j e k gości z a g r a n i c z n y c h . Prof. L . p. P o t a p o w (Polska) poruszyli pewne problemy ogólniejsze. Omawiając �KRONIKA różnice w n a s t a w i e n i u etnografa 419 i h i s t o r y k a do p r o b l e m a t y k i robotniczej zwrócili m. i n . uwagę n a konieczność podporządkowania e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą studiom nad swoistymi właściwościami etnicznymi i narodowymi. Z k o l e i d r T . Domótór przedstawiła w y n i k i badań n a d kulturą robotniczą n a W ę ­ grzech, a d r D. D o b r o w o l s k a Żywej obrad, i interesującej poświęcono — w Polsce. d y s k u s j i n a d r e f e r a t a m i , rozpoczętej już w d r u g i m trzeci a zarazem ostatni dzień k o n f e r e n c j i . szereg i s t o t n y c h problemów i wysunięto w i e l e nie silnie nad została kulturą nych, podniesiona robotniczą zwłaszcza konieczność z badaniami chłopstwa, jeszcze znaczna ściślejszego specyficznych to do cech k u l t u r y wykrycia Zadaniem n a d kulturą część danego swoistych t y c h badań w i n n o robotniczą klasy i warstw niej winny robotniczej współdziałać okręgu przemysłowego powstała być z a r a z e m u c h w y c e n i e i Gajka w wykryciu i przyczynić n a r o d o w y c h badań społecz­ profesorów P o t a p o w a w ł a ś c i w o ś c i czej, które są wspólne d l a różnych ośrodków powiązania innych klas (dr J . K r a m a r i k i in.). W nawiązaniu do w y p o w i e d z i podkreślono, że b a d a n i a dniu w postulatów n a przyszłość. Szczegól­ n a d kulturą z którego Poruszono się przez (A. Robek). tych cech kultury robotni­ przemysłowych. K i l k u dyskutantów poruszyło zagadnienie folkloru robotniczego. Wypowiedzieli się oni n a ogół za szerszą treścią tego pojęcia, zwalczając o g r a n i c z a n i e go wyłącznie do utworów, które odzwierciedlają walkę k l a s y robotniczej zują obecne osiągnięcia również uwzględnić socjalizmu. tradycyjny Badania folklor nad z burżuazją, albo folklorem chłopski, o ile jest on żywotny w i s k u r o b o t n i c z y m , i przeobrażenia, j a k i m podlega pod w p ł y w e m tego (doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . P o n a d t o między t r a d y c y j n y m f o l k l o r e m dzono interesującą analizę społecznego podłoża obydwu środo­ różnic p o ­ tym celu tych w winny środowiska omówiono z a g a d n i e n i e chłopskim a r o b o t n i c z y m . W obra­ robotniczym przeprowa­ typów folkloru (dr V . K a r b u s i c k y , d r J . P a t e r a , doc. A . Melicherćik, d r M . P o h o r s k y ) . Ważne nych zagadnienie znalazło s t o s u n k u etnografii również odbicie w dyskusji. f o l k l o r y s t y k i do i n n y c h n a u k Zarówno etnografowie, społecz­ j a k historycy podkreślili konieczność ściślejszej współpracy p r z e d s t a w i c i e l i o b y d w u t y c h d y s c y p l i n (dr O. S i r o v a t k a , L . K a r n i k o v a , dr K o f a l k a ) . s t o s u n k u etnografii do socjologii i sprawa Ożywioną polemikę w y w o ł a ł ewentualnego wskrzeszenia w problem Czecho­ słowacji u n i w e r s y t e c k i c h studiów socjologicznych (dr M . H a j e k , d r O. N a h o d i l i in.). P r z e d m i o t e m d y s k u s j i były też p e w n e z a g a d n i e n i a metodologiczne, tody porównawczej (prof. G a j e k , A . Robek), c h i w a l n y c h przez etnografa i folklorystę zagadnienie np. p r o b l e m me­ w y k o r z y s t a n i a źródeł a r ­ (dr V . Piętka, d r V . K a r b u s i c k y , K . B e - r a n e k i in.). N a u w a g ę zasługuje, że w i e l u uczestników d y s k u s j i przedstawiło w skró­ cie wyniki własnych badań nad niektórymi (dr S . K o v a c e v i c o v a , d r M . M a r k u s , J . Pa<tkova Zjazd zakończyło krótkie podsumowanie dziedzinami kultury robotniczej i in.). Dyrektora Instytutu Etnograficznego Słowackiej A k a d e m i i N a u k , prof. J a n a M j a r t a n a . Podkreślił on zarówno 5 : osiągnięcia k o n f e r e n c j i , j a k też j e j p e w n e niedociągnięcia. było uczestników zaznajomienie etnograficznych mających się z wynikami badań poszczególnych czechosłowackich i o b c y c h i p r z e d y s k u t o w a n i e istotne znaczenie ciążył n a o b r a d a c h dla dalszej pracy. Ujemnie k o n f e r e n c j i fakt, że jej k o l e k t y w w szeregu pewnym był z b y t s z e r o k i [ n i e t y l k o etnografów bezpośrednio z a i n t e r e s o w a n y c h w b a d a n i a c h \ botniczą), ważnych Dla w co utrudniało czołowych rozwoju Czechosłowacji w pewnej mierze koncentrację pozytywne Korzystnym wynikiem ośrodków problemów stopniu za­ (obejmował n a d kulturą r o - dyskusji na szczególnie klasy robotniczej problemach. etnograficznych miała badań konferencja w n a d życiem i kulturą S m o l e n i c a c h niewątpliwie znaczenie pod- �KRONIKA 420 s t a w o w e . Pozwoliła n i e t y l k o wymienić doświadczenia w s z y s t k i c h ośrodków, głębić metodykę badań, wytyczyć drogi n a przyszłość, a l e też dała potężny do r o z b u d o w y tej t a k ważnej, a z a n i e d b a n e j po­ impuls do tej pory, d z i e d z i n y studiów. D l a o b ­ c y c h uczestników k o n f e r e n c j i udział w niej miał również doniosłe znaczenie. U m o ­ żliwił zaznajomienie się z bogatym z Czechosłowacji, z o r i e n t o w a n i e też niejedną wartościową już się w podnietę ciekawym dorobkiem kolegów organizacji i metodach i bardzo ich pracy. Przyniósł naukową. Danuta ZE W ZJAZDU ANTROPOLOGÓW d n i a c h 23 i 24 l i s t o p a d a antropologii Zjazd 1956 r. z o k a z j i Dobrowolska POLSKICH 100-lecia p i e r w s z y c h wykładów w P o l s c e (były to drugie w y k ł a d y n a świecie) odbył się w Krakowie Antropologów P o l s k i c h . Zgromadził on również antropologów z a g r a n i c z n y c h , a także p r z e d s t a w i c i e l i i n n y c h p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , m. i n . etnografii. J u b i l e u s z t e n zbiegł się z 5 5 - l e c i e m p r a c y n a u k o w e j Antropologii na Uniwersytecie Jagiellońskim w obecnego k i e r o w n i k a T e m a t y k a referatów, b l i s k a także etnografom, dotyczyła zarówno h i s t o r i i a n t r o ­ pologii p o l s k i e j i j e j w k ł a d u do n a u k i światowej, j a k też jednego z problemów genezy dyskusyjnych w antropologii Katedry K r a k o w i e , prof. d r a K . Stołyhwy. i etnografii zarazem, podstawowych zagadnienia etno­ Słowian. Najsilniejsze związki etnografii z antropologią sięgają początków się t y c h n a u k . P i e r w s z e w y k ł a d y antropologii, wykłady etnografii, któremu był kształtowania t a k j a k nieco wcześniejsze poświęcony pierwszy referat zjazdu, prof. A. Wrzoska. Utworzona warzystwa wy­ a wcześniej r. 1850, a r c h e o l o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h w r. 1873 w K r a k o w i e K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a N a u k o w e g o , a następnie c y m był M a j e r , z etnografami, Majer, Majer suwał m. i n . p r o j e k t wspólnych badań a n t r o p o i o g i c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h , jeszcze, bo w od n i c h odbyły się w K r a k o w i e . Prowadził j e od r. 1856 Józef Akademii Umiejętności, Krakowskiego której To­ przewodniczą­ stała się pierwszą akademicką placówką łączącą antropologów tak j a k w t y m czasie też z a r c h e o l o g a m i . kształt zagadnień związanych i s t n i e n i a głównym dzący pod nazwą zamieszczającym z człowiekiem ośrodkiem skupiającym K o m i s j a t a , obejmująca i jego kulturą, była antropologicznych Krajowej" i archeologicznych był także cało­ ciągu swego m. i n . etnografów, a organ j e j „Zbiór Wiadomości do Antropologii obok w wycho­ czasopismem artykuły etno­ w K r a k o w i e w r. 1908 p i e r w s z e j k a t e d r y antropologii omó­ graficzne . 2 Historię u t w o r z o n e j wił w następnym r e f e r a c i e na uniwersytecie we L w o w i e logii polskim katedrę dla S. Ciszewskiego , 3 i ' antropologii Działalność doc. B . J a s i c k i . Wyprzedziła o n a n a k i l k a l a t pierwszą jeden i dorobek etnografii, która została utworzona w r. 1910 po którym w r. 1913 objął ją j a k o katedrę e t n o ­ z uczestników wszystkich katedr obecnego zjazdu, antropologii w prof. Polsce , 4 J . Czekanowski. zarówno czyn- P o r . Odezwa Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złą­ czonego w celu archeologicznych poszukiwań wraz ze skazówką mogącą posłużyć za przewodnik w poszukiwaniach tego rodzaju, K r a k ó w 1850. C z a s o p i s m o to przekształca się w r. 1890 i w y c h o d z i j a k o „Materiały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i E t n o g r a f i c z n e " , a od r. 1920—1925 j a k o „Prace i M a ­ teriały A n t r o p o l o g i c z n o - A r c h e o l o g i c z n e i Etnograficzne". Por. K . M o s z y ń s k i , Stanisław Ciszewski (1865—1930), „Lud Słowiański", R. 2: 1931 z. 2, s. 135. 1 2 3 �KRONIKA 421 'H ii' \\ nych, j a k i już, nie istniejących, obrazowała Miała ona też n a c e l u u k a z a n i e metod w czasie zjazdu wystawa. p r a c y i zainteresowań poszczególnych p l a - cówek,antropologicznych, a także d o r o b k u lecz n i e związanych otwarta osób działających z nią ściśle, j a k np. L . K r z y w i c k i e g o n a p o l u antropologii, czy E . L o t h a . i tych nauk j e s t szereg prac antropologów, J . T a l k o - H r y n c e w i c z a , zawierających sowań e t n o g r a f i c z n y c h pernickiego, są o utworzeniu pernickiego, rownik długoletni katedry jego p r a c e U . J . gabinetu górale dotyczące górali . On 5 n a uniwersytecie Wyrazem beskidowi, też zaintere­ podjął J . Talko-Hryncewicz, w krakowskim, pracach opierając się n a własnych b a d a n i a c h teriale S . U d z i e l i o u b i o r a c h Wiślanie, Kopernickiego antropologiczno-etnograficznego. wykładowca antropologii terenów górskich", materiał etnograficzny. I. drugiego wykładowcy n a u n i w e r s y t e c i e k r a k o w s k i m , I . K o ­ zwłaszcza przy a zwłaszcza tego t e r e n u , wyodrębnia • c z t e r y g r u p y Podhalanie i Kliszczaki. On też w uchwałę Następca Ko­ pierwszy kie­ swych terenowych dotyczących oraz n a m a ­ etnograficzne: r. 1893 pracę dotyczącą l e c z n i c t w a l u d o w e g o , która do dziś d n i a d l a etnografów duże z n a c z e n i e j a k o materiału. 7 zbiór źródłowego P r z e z dość długi czas jeszcze zaznaczały się s i l n e powiązania między a antropologią, a rozwój t y c h n a u k szedł równolegle. D o p i e r o p r z e d i c h rozeszły się, wiążąc antropologię z b i o l o g i c z n y m i , naukami. Antropologia Jednym z zagadnień zagadnienie J. a etnografię wydaje posiada etnografią 30 l a t y drogi ze społecznymi n i e utraciła j e d n a k w pełni związku z n a u k a m i społecznymi. interesującym etnogenezy Słowian. nadal Temu wspólnie antropologię problemowi poświęcony i etnografię był referat jest prof. Czekanowskiego. R e f e r e n t — j a k o z w o l e n n i k tezy w y s u w a n e j kiego, że Słowianie stanowią niemniej dawno, nawiązał do k o n c e p c j i idzie o określenie lub nawet autochtoniczną dawniej wysuwanej terytorium, C z e k a n o w s k i j a k o praojczyznę nią częścią dorzecza O d r y . od s w y c h przez n a którym już w r. 1824 p r z e z W. ludność Europy slawistę krewniaków T . Lehra-Spławińskiego , 8 wyodrębniła Słowian w s k a z u j e Surowiec- l u b że p r z y b y l i indoeuropejskich się dorzecze grupa Słowian. tu — jeśli Prof. Wisły łącznie z sąsied­ Stosując do c h a r a k t e r y s t y k i materiału antropologicznego H i s t o r i a poszczególnych k a t e d r , j a k i działalność osób związanych z a n t r o p o ­ logią są p r z e d m i o t e m s e r i i w y d a w n i c t w (100 lat antropologii polskiej) p r z y „Pracach i Materiałach A n t r o p o l o g i c z n y c h " . Część zeszytów została już ogłoszona d r u k i e m . P o r . np. I. K o p e r n i c k i , Przyczynek do etnografii ludu ruskiego na Wo­ łyniu z materiałów zebranych przez p. Zofię Rokossowską we wsi Jurkowszczyźnia pow. zawiehulskim, „Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , R . 11: 1887; tenże, Wesele u górali beskidowych w okolicy Rabki, tamże, R . 12: 1888; t e m ż e , O góralach ruskich w Galicji, Zarys etnograficzny według spostrzeżenia w podróży odbytej w końcu lata 1888 r., tamże, R. 13: 1889; t e n ż e , G a d k i ludowe górali beskidowych z okolic R a b k i , tamże, R . 15: 1891; t e n ż e , Oddrzwia ozdobne w chatach górali ruskich, „Wisła", R . 4: 1890; t e n ż e , O wyobrażeniach lekarskich i przyrodniczych oraz o wierzeniach naszego ludu o świecie roślinnym i zwierzę­ cym, [w:] Pamiętnik I I zjazdu lekarzy i przyrodników polskich, L w ó w 1876; t e n ż e , Wskazówki dla robiących spostrzeżenia antropologiczne i etnologiczne w górach, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego", t. 3: 1878. 4 5 J. T a l k o - H r y n c e w i c z , Górale polscy jako grupa antropologiczna, [w:] Księga pamiątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w 1916; t e n ż e , Materiały do antropologii górali polskich. P r a c e K o m i s j i Antropologicznej i P r e h i s t o r i i P A U , n r 5, K r a k ó w 1934. J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Z a r y s lecznictwa ludowego na Rusi południowej, K r a k ó w 1893, ss. 461 + L V I . T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, Poznań 1946, ss. 237. 6 7 S r [\ \\ W y r a ź n y m d o w o d e m związków antropologii i etnografii w początkowym o k r e s i e rozwoju ii i: �KRONIKA 422 metodą „ilościowej archaiczną, ulegli analizy", wykazuje, bliższą ludności kontynentalizacji nawarstwienie. że p i e r w o t n i neolitycznej strukturę antropologicznej, Uważa, że różnica między polega m. i n . n a t y m , iż u G e r m a n ó w Germanie antropologiczna skiego — nego, cały Europy zapewne przez Germanami a obszar praojczyzny laponoidalnego, niżu E u r o p y środkowej pansja elementu musieli się zadowolić Nie w poglądach praojczyzny na ten sam Dlatego tu zagadnienia, słowiańskiego. też W wydana obszernej dalej Pierwotnego ery roku należy opiera siedzib zasięgu występujących języka Przyjmuje Słowianie podkreślić w wszystkim na m a ­ prof. K . Moszyński, uwzględnia oparcie przede słownic­ omawiająca Pierwotny zasiąg języka pra­ uwzględnia m. i n . w n i o s k i , jakie dorzeczu prasłowiańskiego Wisły wypowiada że m n i e j więcej położone na poru­ i Dniestru, rezultacie a nie swych rozważań całkiem odmienną n a przełomie wschód ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii pierwotnego zasięgu p r z e z Słowian p r z y c z y n i się z pewnością d y s k u s j a , j a k a r o z w i n i e czasie na skiego, Moszyńskiego skutek wymienionego wyżej i innych. Pomocne referatu, będą a Zapoczątkowaniem zowana przez Osiecznej . 1 1 współpracy antropologów różnych n a u k konferencja także również dań a r c h e o l o g i c z n y c h , dotyczących przełomu s t a r e j cymi w Moszyńskiego, ostatecznym obszary rozbieżność umiejscowienia starej od dorzeczy terenów zajętych i Dniestru. Do w eks­ przybysze- dużą co do się p r z e d e tytuł mianowicie, zamieszkiwali eks­ niż późniejsi 10 Moszyński W że dyluwial- wcześniej iż słowiańskich , 1957 p r a c a wschodowi. nordycz­ twierdzi, nastąpiła s a m y c h antropologów, tej p r a c y Czekanow- dyluwialnymi charakterystyczny drzew, ku tezę niż C z e k a n o w s k i . Wisły terenami dawnych w nosi nam nazwy występujących nowej a Odrą, j a k o o s t a t e c z n y m dowodzie, etnograf temat, n a zjeździe prof. elementów: Czekanowski prawdopodobne, zagadnienie wśród zasięgi językowe, a i n n e o tyle t y l k o , o i l e znajdują szone i jest nordycznego strefę lessową n a północnym Wisłą gdyż to Prof. elementu według iliryjskie Słowianami Przedstawiona — ukazuje Słowian. G d y prof. C z e k a n o w s k i twie. autor w uczonych, nawet w s z y s t k i m dane nasuwają między uboższymi bliżej teriale antropologicznym, pisząc zajmująca nordycznego, wchodząc Słowian, śródziemnomorskiego. p a n s j a e l e m e n t u laponoidalnego, nym obejmująca bardziej Słowianie pierwotnymi obok przeważającego środkowej, gdy spowodowanej był e l e m e n t śródziemnomorski, a u Słowian l a p o n o i d a l n y . mapa posiadali antropologiczną, się w najbliższym publikacji Czekanow- niewątpliwie rezultaty n a t y m polu etnogenetyczna odbyta miała w być grudniu C e l e m j e j było nawiązanie k o n t a k t u między d y s c y p l i n a m i się z a g a d n i e n i e m etnogenezy, przy udziale ba­ i nowej ery. również uczonych innych zorgani­ 1952 r. zajmują­ krajów słowiańskich. Poruszenie w tego zagadnienia r. 1956 j e s t o b j a w e m na omawianym Zjeździe żywszego niż dotąd zajęcia problemów, n i e od dziś interesującym Antropologów się j e d n y m nie t y l k o słowiański Polskich z najistotniejszych świat naukowy . Zofia 1 2 Szromba P o r . J . C z e k a n o w s k i , Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropo­ logiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe, w y d . I I , Poznań 1957, ss. 515 + + XX. P o r . K . M o s z y ń s k i , Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Sło­ wian, K r a k ó w 1925, ss. 140. P o r . K o n ; f e r e 7 i c j a a n t r o p o l o g i c z n a w sprawie badań etnograficznych w Osiecz­ nej w dniach 15—16 XII 1952 r., „Przegląd A n t r o p o l o g i c z n y " , R. 21: 1955 z. 1, s. 28—174. P o r . np. K . T r e i m e r, Ethnogenese der Slaven, Wiedeń 1954. 9 1 9 11 1 2 �KRONIKA 423 i MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE W PRACACH HISTORYKÓW KULTURY ? MATERIALNEJ W dniu 6 V I 1957 r. odbyła się w W a r s z a w i e , I H K M P A N , k o n f e r e n c j a , poświęcona p r o b l e m a t y c e nych w badaniach historycznych. Sprawy uzupełniania się d w u p o k r e w n y c h n i e n i e m żywo interesującym wyraz w problematyce współpracy p r z e z Dział I I I etnograficz­ i konieczność wzajemnego sobie d y s c y p l i n , h i s t o r i i i etnografii, jest zagad­ p r z e d s t a w i c i e l i obu n a u k . Znalazło to między i n n y m i ostatnich konferencji storii K u l t u r y M a t e r i a l n e j zorganizowana przydatności źródeł organizowanych P A N . P u n k t e m wyjścia była w przez Instytut H i ­ pewnym sensie konfe­ r e n c j a metodologiczna, która odbyła się w K r a k o w i e w d n i u 23 I V 1956 r. Z a r ó w n o w referacie grafii wygłoszonym p r z e z prof. d r a K . D o b r o w o l s k i e g o Drogi polskiej, jej obecne zadania, metody i w t o k u d y s k u s j i p o r u s z o n a została s p r a w a z etnografami oraz z a g a d n i e n i e stworzenia t związki innymi z dotychczasowej nowych form rozwoju etno­ naukami^ jak! współpracy historyków tej współpracy w chwili obecnej Obecna konferencja się do przy spraw czym jednak wane. Działu I I I , posiadająca węższy z a k r e s t e m a t y c z n y , odnosiła wykorzystania Oceniono pojęcie przydatność z etnograficznych badań w XIX i X X słuszne i celowe. w. Pewne dla etnograficznych w prac zarówno historyka j a k zabytków Zorganizowanie twem w konferencji Prof. wego Baranowski wygłoszone n a k o n f e r e n c j i badaniach w n a d hodowlą zgromadzonych opisów k u l t u r y w s i p o l ­ należy uznać brak za posunięcie wśród referentów nie tylko z punktu widzenia oparciu tematu dotyczyły w y k o r z y s t a n i a ź r ó ­ (prof. B . B a r a n o w s k i ) , budownic­ odzieży (dr I . T u r n a u ) . o prowadzone przez bydła w Polsce w okresie od X V I do X V I I I opracowania sprecyzo­ uzyskanego stworzyłoby szerszą platformę do d y s k u s j i . (doc. B u r s z t a ) , historią p o l s k i e j hodowli materiału materialnych oraz w s z e l k i c h d a w n i e j s z y c h s a m y c h etnografów. Ujęcie b o w i e m tego z a g a d n i e n i a Poszczególne r e f e r a t y historycznych, nie zostało dokładnie zastrzeżenia budzić mógł j e d y n i e h i s t o r y k a , ale i etnografa, deł e t n o g r a f i c z n y c h badaniach etnograficznego terenowych, w muzeach etnograficznych skiej źródeł źródła konieczna jest siebie badania nad stanem w. stwierdził, że d l a właści­ konfrontacja archiwalnego materiału h i s t o r y c z n e g o z wiadomościami u z y s k a n y m i zarówno z d a w n i e j s z y c h p r a c f i c z n y c h , j a k i bezpośrednio z współczesnych materiałów terenowych. etnogra­ Oparcie j a k to było dotychczas, wyłącznie n a źródłach postulujących, t z n . w w y p a d k u wianego oraz tematu wykazach, na wszelkiego rodzaju nie wyczerpuje podręcznikach całkowicie weterynarii, opracowywanego tematu. się, oma­ kalendarzach Prof. Bara­ n o w s k i postuluje więc konieczność s t o s o w a n i a różnego r o d z a j u źródeł d l a i c h w z a ­ jemnej weryfikacji. Doc. B u r s z t a omawiając zagadnienie budownictwa pod t y m s a m y m kątem w i ­ d z e n i a podkreślił, że nie m a istotnej różnicy w c e l a c h b a d a w c z y c h s t o r y k a . Ogólnym i o s t a t e c z n y m z a d a n i e m jest o p r a c o w a n i e etnografa syntezy i hi­ budownictwa. Różnice występują j e d y n i e w z a k r e s i e metody i źródeł. Z a źródła h i s t o r y c z n e u z n a j e źródła p i s a n e , za etnograficzne Dr T u r n a u referując — przedmioty w y n i k i swojej pracy materialne oraz prowadziła n a wstępie analizę pojęcia „źródło etnograficzne". towanych dzaju 1 grafii wypowiedziach niektórych źródło i k o n o g r a f i c z n e Sprawozdanie Polskiej". etnografów c z y pisane, u z y s k a n e z konferencji drukowane wywiady. n a d historią p o l s k i e j określiła jako było w odzieży prze­ Opierając się n a c y ­ je jako wynik wszelkiego świadomego poprzednim, I tomie ro­ postę- „Etno­ �KRONIKA 424 powania badawczego. W żywej d y s k u s j i , j a k a rozwinęła r e f e r a t a m i , n a szczególną uwagę zasługuje A. Kutrzeba-Pojnarowej się n a d przedstawionymi wypowiedź prof. W. D y n o w s k i e g o , Prof. W. D y n o w s k i podkreślił znaczenie współpracy historyków z etnografami. Polemizował ze s t a n o w i s k i e m doc. J . B u r s z t y w z a k r e s i e metody p r a c y p r z y waniu o s t a t e c z n y c h wniosków co do h i s t o r i i b u d o w n i c t w a ludowego. opraco­ Opracowując powyższe z a g a d n i e n i e należy wyciągnąć w n i o s k i z szerszego tła europejskiego europejskiego. Wymaga to pełniejszego zainteresowania uwzględnionymi przez r e f e r e n t a p o d s t a w o w y m i sunkowania 0 się do w y s u w a n y c h materiał e t n o g r a f i c z n y — przez szerszą Doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a jomość p r a c o r g a n i z o w a n y c h ze s t r o n y etnografów zrozumienia przez na niż szerszej doc. i doc. J . K l i m a s z e w s k i e j . nie- operowania — jeśli usto­ chodzi podkreśliła n a wstępie, że ze względu n a n i e z n a ­ było b a r d z o u t r u d n i o n e . dotychczas i poza­ wielu porównawczą. p r z e z Dział I I I p r z y g o t o w a n i e historyków również publikacjami etnograficznymi, nie koncepcji, skalą się Działu bazie I I I konieczności źródłowej, pełniejszej Konferencja jest obecna oparcia to zresztą wypowiedzi jest pracy dowodem historycznej konsekwencją tycznego r o z s z e r z e n i a zainteresowań h i s t o r y c z n y c h i chęcią z a s t o s o w a n i a oceny wartości źródła h i s t o r y c z n e g o do materiału p o m i j a n e g o w tema­ kryteriów pracach dawniej­ s z y c h . W r e f e r a t a c h omówione zostały od s t r o n y i c h przydatności w b a d a n i a c h h i ­ storycznych zabytki materialne i różnego typu, często amatorskie, opracowania h i s t o r i i k u l t u r y w s i p o l s k i e j X I X i X X w., objęte niesłusznie wspólną nazwą deł e t n o g r a f i c z n y c h . Omawiając zagadnienie grafami tylko doc. A . wspólnych p r a c Doc. niu Kutrzeba-Pojnarowa wsipólnych podkreśliła l e c z przejścia konieczność organizowania do p o d e j m o w a n i a w ramach nie IHKM badawczych. J . Klimaszewska znajomości powania konferencji, źró­ dalszej współpracy historyków z e t n o ­ zjawisk przedstawiła szereg etnograficznych w przykładów pracach b a d a w c z e g o w dążeniu do o d t w o r z e n i a mówiących o znacze­ h i s t o r y k a i sposobach postę­ z materiałów e t n o g r a f i c z n y c h X I X 1 X X w. niektórych elementów p r o c e s u dziejowego w c z e s n y c h okresów h i s t o r y c z n y c h . Wysunęła również konkretne propozycje współpracy., Podsumowując dyskusję doc. J . P a z d u r wyraził nadzieję, że powyższa K o n f e r e n ­ cja, która krokiem znalazła naprzód w j a k najszersze dalszej poparcie współpracy obu zainteresowanych etnografów stron, Wanda TRADYCJA PRACY E T N O G R A F I C Z N E J KÓŁ MŁODZIEŻY Oddział K r a k o w s k i Polskiego U. J . Ludomira Sawickiego Młodzieży S z k o l n e j . G d y o r g a n i z a c j a w Paprocka KRAJOZNAWCZYCH SZKOLNEJ Towarzystwa podjął będzie i historyków. Krajoznawczego r. 1919 o r g a n i z o w a n i e z inicjatywy Kół Kół objęła całą Polskę, Zarząd Główny P T K powołał do życia Komisję Kół K r a j o z n a w c z y c h Młodzieży S z k o l n e j , w której wchodzili wszyscy opiekunowie Kół. O r g a n e m Węgrzynowicza. K o m i s j a K . K . M . S . zachęcała Koła do o p r a c o w y w a n i a g w a r o z n a w s t w o i etnografia, pewnych tematów z róż­ j a k : przyroda, prehistoria, historia sztuki, i dawała w skład Kół był „Orli L o t " , wychodzący od r. 1920 j a k o miesięcznik, pod redakcją L e o p o l d a nych dziedzin k r a j o z n a w s t w a , prof. Krajoznawczych t y m celu młodzieży do ręki geografia, kwestiona­ riusze. W sław z a k r e s i e etnografii Gładysz, Jadwiga przygotowywali kwestionariusze: A d a m Klimaszewska, Anna Kutrzebianka, Fischer, Stanisław Mieczy­ Leszczycki, �KRONIKA S. Malewicz, Kazimierz Seweryn, Władysław Moszyński, 425 Eugeniusz Semkowicz, Seweryn Piasecki, Maria Udziela Sągajłło, i Kazimiera Tadeusz Zawistowicz. Początkowo K o m i s j a K . K . M . S . zwracała się do poszczególnych autorów z prośbą o podanie t e m a t u p r a c y , nie przerastającej siły młodzieży, a pożytecznej dla ba­ dań n a u k o w y c h i o ułożenie do tego t e m a t u k w e s t i o n a r i u s z a . P o k i l k u l a t a c h , gdy okazało się, że materiały dostarczane p r z e z młodzież zasługują n a zaufanie, etnografowie n a łamach „Orlego L o t u " z w r a c a l i się do K ó ł z w e z w a n i e m p r a c y p r z y z b i e r a n i u materiałów w terenie. T a k prof. K . Moszyński jąc w r. 1930 w całej P o l s c e w przeszło 100 miejscowościach przeprowadza­ badania etnograficz­ ne n a d kulturą duchową zwrócił się do młodzieży z prośbą o z b i e r a n i e n a t e m a t Wiedza Na tej drodze astronomiczna również dotyczących obrzędów Gdy we i niektóre wierzenia J . K l i m a s z e w s k a starała materiałów o ciałach się zebrać niebieskich . 1 j a k najwięcej opisów w październiku 1929 r. dorocznych. na I Kongresie zostało ludu sami do w s p ó ł ­ zorganizowane Filologów Słowiańskich w wydawnictwo wszystkich krajach słowiańskich Słownik Pradze wierzeń powstawały i zwyczajów komitety słowiańskich, redakcyjne, mające c e l u przygotować materiały do p i e r w s z e g o tomu. Miał on zawierać słowiańskie czaje i w i e r z e n i a związane z roślinami. W który zwrócił się do młodzieży z w e z w a n i e m domości o roślinach w p r a c y tej brał udział prof. A . Fischer, i k w e s t i o n a r i u s z e m do z b i e r a n i a zwyczajach i wierzeniach ludu polskiego . 2 na zwy­ wia­ Świadomość, że p r a c a e t n o g r a t i c z n a m a określony k o n k r e t n y c e l , że materiały te będą służyły k o ­ muś p r z y p r a c y n a u k o w e j oraz chęć rzetelnego s i l n y m bodźcem do p r a c y w etnograficzne cieszyły się największym p o w o d z e n i e m nie napływały n a każdy p r a w i e drukowane o p i s a n i a k u l t u r y s w y c h okolic były Kołach K r a j o z n a w c z y c h . D l a t e g o też apel. Materiały kwestionariusze i z całej P o l s k i odpowiedzi z b i e r a n e p r z e z młodzież były w „Orlim L o c i e " l u b w i n n y m czasopiśmie k r a j o z n a w c z y m , a z a ­ s a d n i c z o o d d a w a n e były a u t o r o m k w e s t i o n a r i u s z y , którzy j e w y k o r z y s t y w a l i w ich pracach graficznego naukowych. Niektóre składane na częściowo były w depozycie do M u z e u m swo­ Etno­ l u b Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U . J . Początkowo k w e s t i o n a r i u s z e składały się t y l k o ze z b i o r u pytań, z c z a s e m j e d n a k okazała się potrzeba dodania do k w e s t i o n a r i u s z a d l a którego został ułożony, krótko informującego w z a k r e s i e danego t e m a t u oraz o sposobie, komentarza n i a n i u a n k i e t , w z n a c z n y m s t o p n i u wpłynął n a podniesienie materiałów. P o z a zresztą wstępnymi u w a g a m i , cel, wiedzy podanymi poprawnym poziomu wypeł­ nadsyłanych w kwestionariuszu, rów­ „Orlim L o c i e " krótkie artykuły z t e c h n i k i badań tere­ t y m też k i e r u n k u szkoliła się młodzież n a w a k a c y j n y c h obozach kra­ nocześnie ukazywały się w 3 stanie j a k należy go opracować. T e n sposób postępowania, szkolący do p e w n e g o s t o p n i a w nowych . W wyjaśniającego o dotychczasowym joznawczych. Były już więc u s p r a w i e d l i w i o n e cie" w u w a g i prof. F i s c h e r a , ogłoszone w 1927 r. w a r t y k u l e O współpracę młodzieży na polu „Orlim L o ­ ludoznawstwa, w któ- K . M o s z y ń s k i , Wiedza astronomiczna ludu i niektóre wierzenia o ciałach niebieskich, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 14—17, 27—30; tamże, t. 14: 1933, s. 136. A . F i s c h e r , Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 85—86. T y p e m k w e s t i o n a r i u s z a rozwiniętego jest n a przykład k w e s t i o n a r i u s z w s p r a ­ w i e l u d o w y c h narzędzi m u z y c z n y c h (zob. p r z y p i s 23), w s p r a w i e oświetlania m i e s z ­ kań (zob. p r z y p i s 29) i t p . Z artykułów podających wskazówki, j a k należy zbierać materiały etnograficzne, wymienić można: J . K l i m a s z e w s k a , Jak odpowiadać na kwestionariusze, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 2 — 4 3 ; M. G ł a d y s z , Uwagi ogólne c zbieraniu odpowiedzi na kwestionariusz: „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 13—15; R . R e i n f u s s , Magia słowa, tamże, t. 17: 1936, s. 13—15. 1 2 3 �KRONIKA 426 rym autor zaznacza: „Młodzież sługuje się już od szeregu z p o l s k i c h etnografów nasza, zwłaszcza ta, która l a t b a r d z o poważnie n a polu p r z y c z y n k a m i nauce nią konieczności r z e t e l n e j , u c z c i w e j z i a k i m odDowiedziała młodzież pracy w a i a c e / o do z e b r a n i a opisów zamków d r e w n i a n y c h p r z y d r z w i a c h ukazały sie c i e k a w e który J i zasiliła Z „^irl że P o l s k a opisy 2 t y c h zamków Etnograficzne" w młodzież sporządzała Krakowie T a m C n ^ dużym polskiej, t y m zakresie, Fischera W wzv- Orlim Locie" r y s u n k i i modele a uczniowie Seminarium Na' t a k doskonałe r y s u n k i i opisy Umfej^Tcrw^uk^aTie Tkademla w na aDel nrof za­ niejeden O 4 i o zrozumieniu przez oddźwięk i zawdzięcza jej wielką część s w y c h m a t e r i a ł ó w " . z a p a l e młodzieży, pragnącej się przysłużyć d r o b n y m i świadczy ze w s i pochodzi, ludoznawczem w Pracach K o S Etnogra- f i c z n c j ** Pierwszym z etnografów, s t w e m , był S e w e r y n wywał kwestionariusze. r y n a Udzielę był Opis nym wydaniu czysław Pierwszym kapliczek". objaśnieniami Gładysz który starał się zainteresować młodzież U d z i e l a . O n to poddawał t e m a t y do o p r a c o w a n i a znacznie j a k zbierać m a t e r i a ł y . 8 kwestionariuszem Kwestionariusz ludoznawi przygoto­ przygotowanym przez Udzieli opatrzyliśmy w historyka sztuki Kazimierza Buczkowskiego', kwestionariusz rozbudował i uzupełnił Równocześnie z t y m k w e s t i o n a r i u s z e m Sewer następ­ a Mie­ wskazówkami, ukazały się w B i ­ bliotece „Orlego L o t u " d w a artykuły o k a p l i c z k a c h i krzyżach przydrożnych J a n a Wiktora i Bronisława Piłsudskiego '•>. B o g a t y plon tej a n k i e t y , d r u k o w a n y w „Orlim L o c i e " , a w większości oddany do M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o 10 częściowo w Krako­ w i e , omówił w „Orlim L o c i e " T . S e w e r y n » . Z k o l e i równocześnie z odezwą prof. W. S e m k o w i c z a w s p r a w i e geograficznych 12 zaczęły się ukazywać kwestionariusze zbierania folklorystyczne". nazw Obrzędy A . F i s c h e r , O współpracę młodzieży na polu ludoznawstwa, „Orli L o t " , 1. 8: 1927, s. 29. P o c h l e b n i e o p r a c y młodzieży w y r a ż a się też S . Bystroń. Zob. t e g o ż , B i b l i o g r a f i a etnografii p o l s k i e j , I , K r a k ó w 1929, s. 136. A . F i s c h e r , Zamki drewniane, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 31—32; J . S ł a ¬ w i c z e k , Z a m k i drewniane na Śląsku Cieszyńskim, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 6 0 - 6 1 ; J . Z a l e ń s k i , Z a m k i drewniane przy drzwiach koło Tuchowa, pow. Tarnów, 4 5 S . U d z i e l a , O p i s kapliczek, „Orli L o t " , t. 4: 1923, s. 148—149; t e n ż e , j w . , „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 16—17. ' K . B u c z k o w s k i , K a p l i c z k i i figury przydrożne, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 7—9. M. G ł a d y s z , Opis kapliczek, Kwestionariusz, „Orli L o t " , t. 17: 1936, s. 9 — 1 5 . • B. P i ł s / d s k i , ^ ™ litewskie, B i b l i o t e k a '„Orlego L o t u " , n r 3, K r a k ó w 1922, s. 1—21; J . W i k t o r , Kapliczki i krzyże przydrożne jako dzieło sztuki ludo­ wej i potrzeba ich ochrony, tamże, s. 2 3 - 5 1 . » Przykładowo p o d a j e m y k i l k a opracowań: S. L a c h , Przydrożne kapliczki, „Orli L o t " , t. 7: 1926, s. 1 0 4 - 1 0 5 ; A. K u t r z e b i a n k a, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawoi, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 6 2 - 6 6 ; M . Ł a ń c u c k a , K a p l i c z k i przydrożne w Izdebniku, tamże, s. 6 6 - 6 9 ; H . Z w o 1 a k i e w i c z, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby z krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej, tamże, s. 126—129. T . S e w e r y n , Nasz „Opis kapliczek", „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 106—108. W. S e m k o w i c z , O zbieraniu nazw geograficznych, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 1 0 0 - 1 0 7 . »S. Malewic^, Odezwa w sprawie kwestionariusza folklorystycznego do nauczycieli ludowych, ziemian, wójtów gminnych, wiejskiego duchowieństwa, miłoś­ ników folkloru na wsiach i młodzieży, „Orli L o t " , t. 5: 1924, s. 122—126. 6 8 4 11 12 i I �• ' doroczne: ' KRONIKA Wielkanoc , sobótki , 1 4 święcenie z i e l a 15 zostały w następnym w y d a n i u 427 opracowane 1 8 n o w o o p r a c o w a n e przez nią , p r z e z K . Zawistowicz-Adamską 18 O d p o w i e d z i n a te k w e s t i o n a r i u s z e , 21 Kół K r a j o z n a w c z y c h , kowie, gdzie są stanowiące kwestionariuszami zyczne 23 K. przez J . Klimaszewską Moszyńskiego: i Baśń o mówiącej fujarce Odpowiedzi na kwestionariusz ludu polskiego 24 artystów szej 2 pozycję dorobku astronomiczna™, związku Narzędzia r i U . J . K . we wierzeniach Lwowie. gier i z a b a w n i e dała dużych r e z u l t a t ó w . Więcej zainte­ 26 ludowych 27 o współpracę p r z y mu­ pracy - \ A . F i s c h e r a Rośliny w zwyczajach Etnografii Kra­ wykorzystywane Słow­ opracowywaniu i A . K u t r z e b i a n k i n a t e m a t : C o wiemy o przeszłości na­ wsi . 28 Z niem kwestionariuszy młodzieży do k u l t u r y m a t e r i a l n e j ankieta S. Udzieli do spotkała się z dużym opracowania sposobów 2 cie" . 3 0 Trudniejszym Warszawie: okazał Inwentaryzacja jak i budownictwo kamienne 1 4 S. U d z i e l a , Wielkanoc, się kwestionariusz wsi, dotyczący Zakładu budownictwa. zainteresowa­ oświetlenia k a ń " . Sporo wartościowych materiałów z tego z a k r e s u z n a j d u j e m y w w Słowian U . J . w często , które autor wyzyskał w s w e j resowała młodzież o d e z w a T . S e w e r y n a nika i lub n a 17 się materiały nadesłane w Wiedza zostały przesłane do K a t e d r y Ankieta w sprawie S . .Udzielę, i K . Moszyńskiego ". 10 poważną zostały oddane do Zakładu E t n o g r a f i i opracowywane p r z e z studiujących etnografię. T u też znajdują z przez z n a c z n i e rozszerzone p r z e z J . Klimaszewską w Architektury Jednak miesz­ „Orlim L o ­ i były o p r a c o w y w a n e p r z e z młodzież starszą „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 61—63; t e n ż e , Polskiej ten s l temat . jw., t. 9: Ś. U d z i e l a , Sobótki, „Orli L o t " , t. 3: 1922, s. 90—91. S . U d z i e l a , Święcenie ziela, „Orli L o t " , t. 2: 1921, s. 8 3 - 8 4 . J . K l i m a s z e w s k a , Wielkanoc, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 4 0 - 4 5 . J . K l i m a s z e w s k a , Kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia, d r u k oddzielny nakładem K o m i s j i K . K . M . S . ; t e j ż e , Zwyczaje wiosenne, „Orli L o t " , t. 21: 1947, s. 9 3 - 9 5 . K . Z a w i s t o w i c z, Z i e l o n e Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 67—68'; t e j ż e , Boże Ciało w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 8 8 - 8 9 . 16 16 17 18 19 n a r i u s z Bożego N a r o d z e n i a p o n a d 200. O d p o w i e d z i n a k w e s t i o n a r i u s z w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j nadeszło p o n a d 100. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie ludowych narzędzi muzycznych, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 1 3 2 - 1 3 5 . W odpowiedzi nadeszło 70 opisów. K . M o s z y ń s k i , Kwestionariusz w sprawie baśni o mówiącej fujarce, „Orli L o t " , t. 13: 1932, s. 152. Nadeszło 27 odpowiedzi. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, K r a k ó w 1934; z. 2. K r a k ó w 1939. E . P i a s e c k i , Ankieta w sprawie zabaw i gier ruchowych polskich, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 1 2 4 - 1 2 6 . « T . S e w e r y n , Słownik artystów ludowych, „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 21. A . K u t r z e b i a n k a , C o wiemy o przeszłości naszej wsi, „Orli L o t " , t. 21: 22 2 3 2 4 2 5 2 6 2 8 S. U d z i e l a , Oświetlanie mieszkań, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 7 4 - 7 8 . H . M a c h , Dawne oświetlanie mieszkań w powiecie bocheńskim, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 42—46; K . S a t t l e r , Jak my to świycili w downych casaćh, tamże, s. 46; M . N i z i ń s k i , Oświetlanie mieszkań w powiecie lidzkim, tamże, s. 47—51; L . W ę g r z y n o w i c z , Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Solit, tamże, s. 5 1 — 52; S . K a j z e r , Oświetlanie mieszkań (powiat bialski i północna część pow. żywiec­ kiego), tamże, s. 1 5 5 - 1 5 7 . Inwentaryzacja wsi. Kwestionariusz Zakładu Architektury Polskiej Politech­ niki Warszawskiej, „Orli L o t " , t. 12: 1931, s. 162—164; S. L e s z c z y c k i , Budownic­ two kamienne na ziemiach polskich. Kwestionariusz etnograficzny, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 84—89. » 3 0 31 �K R O N I K A 428 Przystępniejszym k w e s t i o n a r i u s z e m , rozsyłanym p r z e z N o r d i s k a M u s e e t w S z t o k ­ h o l m i e i przetłumaczonym n a język p o l s k i , był O d n i c i drobne a n k i e t y w s p r a w i e łyżew i s a n e k z k o ś c i nie przyniosły bogatego Zainteresowanie nań odpowiedzi, O tematem nie wygasało Kół Krajoznawczych t a k się w y r a ż a zajęć prof. z chwilą zarówno naukowy na kwestionariusz w Moszyński: „Współ­ wszystkim o prymitywnych starannych opisach pierwszorzędnej odesłania Koła. b a r d z o cenię. Skłoniły mię do tego przede a n k i e t . T a k np. odpowiedzi materiał zazwyczaj d a l s z y m ciągu było p r z e d m i o t e m d z i a c h m u z y c z n y c h dały rysunkach Natomiast 2 3 4 pracę Kół K r a j o z n a w c z y c h rezultaty do tkaniny' . i w y r o b ó w z końskiego włosia plonu . danym ale w współpracy 33 i w wartości. równie Również narzę­ starannych odpowiedzi na k w e s t i o n a r i u s z o l u d o w e j w i e d z y a s t r o n o m i c z n e j i o p e w n y c h obrzędach przyniosły w i e l e c e n n y c h wiadomości... O g r o m n a w i e c k i e w odpowiedzi się wręcz Poza t e k a materiałów nadesłanych p r z e z Koło Ż y ­ n a ankietę z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y d u c h o w e j nadzwyczajnie... opracowywaniem to, co przeczytałem, naprawdę przedstawia zaimponowało dzielne prace, np. Koło Uczniów Gimnazjum w Bochni 3 i zebrało wiadomości o obrzędowości dorocznej do Żywcu Ż y w i e c c z y z n y , Koło Uczniów G i m n . 37 im. H . S i e n k i e w i c z a w Częstochowie zebrało melodie i pieśni w e s e l n e 38 3 5 samo­ opracowało materiały m o n o g r a f i i Królówki, w p o w i e c i e bocheńskim , Koło Uczniów G i m n a z j u m w stochowy mi..." k w e s t i o n a r i u s z y poszczególne Koła podejmowały z okolic Czę­ . Koła K r a j o z n a w c z e w y d a w a ł y często własne p i s e m k a , w których też z n a j d z i e m y obfite materiały etnograficzne, j a k : „Młody K r a j o z n a w c a " , w Stanisławowie, „Młody k r a j o z n a w c a Śląski", w C h o r z o w i e , „Nasz Widnokrąg", w Krzemieńcu, „Ziemia N a d notecka", w Czarnkowie n a d Notecią, „Młody Geograf", w z n a w c z e " , w K r a k o w i e , „Krajoznawcze D r o g i " , w „Nad P o z i o m y " , Specjalny nym w Tłumaczu, „Strażnica K r e s o w a " , w rozdział w pracy Kół stanowi Jaśle, „Nowiny Z a b r z u , „Kociewiak", w Krotoszynie. współpraca z Muzeum Etnograficz­ w K r a k o w i e i m . S e w e r y n a U d z i e l i , która w okresie, gdy d y r e k t o r e m Krakowskiego był U d z i e l a , była szczególnie żywa i o w o c n a chęcaniu młodzieży i wydaniu dowej są p r z e z M u z e u m gionalne odezwy poszukiwane . 3 9 Muzeum dzięki umiejętnemu z a ­ z określeniem, j a k i e w y t w o r y kuitury l u ­ Z c z a s e m Koła otoczyły opieką s w o j e r e ­ m u z e a względnie tworzyły własne zbiory w szkole. K o m i s j a K . K . M . S . organizowała corocznie w a k a c y j n e r y c h z a d a n i e m było z a p r a w i a n i e Krajo­ Tczewie, obozy k r a j o z n a w c z e , młodzieży do s a m o d z i e l n e j któ­ pracy i zbierania m a ­ teriałów k r a j o z n a w c z y c h z o k o l i c y , gdzie osiadł obóz. P r a c e niektórych obozów z o ­ stały w y d a n e d r u k i e m , przeważa wśród n i c h materiał etnograficzny zbierany przy O. B a n n b e r s , S . O. J a n s s o n , Od nici do tkaniny, „Orli L o t " , t. 11: 1930, s. 107—108. A . F i s c h e r , Łyżwy i sanki z kości, „Orli L o t " , t. 8: 1927, s. 29—30. Ankieta Koła Etnologicznego Studentów Uniw. St. Batorego w Wilnie w spra­ wie wyrobów z końskiego włosia, „Orli L o t " , t. 9: 1928, s. 114. » Prof. Uniw. Jagieł. Kazimierz Moszyński o pracy młodzieży dla etnografii. List do redaktora „Orlego Lotu", „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 19, 20. « Królówka, wieś rodzinna Kazimierza Brodzińskiego, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 138—158 (odb., K r a k ó w 1935). Boży Rok w zwyczajach i obrzędach ludu żywieckiego w czasie dorocznych świąt, „Orli L o t " , t. 15: 1934, s. 99—105, 117—122, 138—153; t. 16: 1935, s. 43—46 (odb., K r a k ó w 1935). Melodie i pieśni weselne z okolic. Częstochowy, „Ziemia Częstochowska", t. 2, Częstochowa 1938, s. 204—220 (i odb.). Zob. też S . U d z i e l a , Młodzież a Muzeum Etnograficzne na Wawelu, „Orli L o t " , t. 10: 1929, s. 101—103. 32 3 3 34 3 3 37 38 3 9 �429 KRONIKA pomocy w/w k w e s t i o n a r i u s z y . I t a k zostały o p u b l i k o w a n e uczestników obozów w S o p o t n i Małej ,- J u r g o w i e 40 41 materiały z e b r a n e , Podegrodziu 42 43 obóz oddawał tekę p r a c rękopiśmiennych, tekę rysunków i a l b u m Niestety zawieszono Dziś w r. 1950 rozwiązane zostały Koła K r a j o z n a w c z e działalność K o m i s j i Kół K . M . S . , sprawę organizacji Kół z fotografiami. Młodzieży „Orli L o t " przestał Krajoznawczych Młodzieży przez , D o b r e j . Każdy Szkolnej, wychodzić. wzięło w swe ręce M i n i s t e r s t w o Oświaty. W M i n i s t e r s t w i e t y m powstał Wydział K r a j o z n a w s t w a rystyki. Ministerstwo w s z y s t k i m , szkołom Oświaty zatwierdziło i c h organizowanie. regulamin Przy Kół, Wojewódzkich poleciło i Tu­ okólnikiem Wydziałach Oświaty zorganizowało Ośrodki K r a j o z n a w c z e . M i n i s t e r Oświaty powołał Komisję d l a S p r a w Krajoznawstwa Rady i T u r y s t y k i Młodzieży,' a p r z y Metodyczno-Naukowe. Ministerstwo w y c i e c z k o w e i w y d a j e Szkolny Kultura zacji ludowa Kół i jej informator tematyka , Krajoznawczych organizuje wycieczkowy", co w s k a z u j e 45 Ośrodkach wojewódzkich Oświaty Młodzieży szkolne gdzie z n a j d u j e m y n a to, że i w obecnej Szkolnej powstają schroniska etnografia artykuł fazie zajmie organi­ poważniejsze miejsce. Leopold ETNOGRAFIA W PRACACH KRAJOWEGO PRZEMYSŁU L U D O W E G O W celu ujednolicenia ZWIĄZKU I ARTYSTYCZNEGO prowadzenia polityki i a r t y s t y c z n e g o w n a s z y m państwie w Węgrzynowicz w zakresie SPÓŁDZIELNI „CPLiA" przemysłu ludowego 1949 r. została powołana do życia C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . W i n s t y t u c j i tej obok działów czysto a d m i ­ nistracyjno-gospodarczych Nadzoru bezpośrednią Działu opiekę Nadzoru powstał n a d sztuką Artystycznego zagadnienie, że p r a c y z twórcami ludowymi, Dział ludową powstał masom i zorganizować Referat mający a przede Wszystkim produkcję, j a k najlepszych, w na artystycznym. W Sztuki Ludowej, oparciu postawił kontaktów o dokumentację. Centrala miała roztoczyć opiekę n a d a r t y s t a m i a b y dostarczyć poprzez e s t e t y c z n y c h przedmiotów do swoje użytku sklepy w celu ramach który Działu nie można prowadzić t y l k o n a p o d s t a w i e Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o wymi Artystycznego, i przemysłem ludo­ szerokim życiu codzien­ nym. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o - organizowała Spółdzielnie mysłu L u d o w e g o gdzie i Artystycznego były bogate t r a d y c j e stycznego powstały we w żywych regionalne. wszystkich ośrodkach Spółdzielnie regionach sztuki Przemysłu Polski, na ludowej Ludowego terenie Prze­ lub tam, bowiem i Arty­ całego k r a j u a r t y s t a w i e j s k i w y p r a c o w a ł bogate f o r m y d e k o r a c y j n e , i to zarówno w stroju, tkaninie, hafcie, j a k i c e r a m i c e , n a które złożyła się odpowiednia technika, k o - S p r a w o z d a n i a i materiały z obozu, „Orli L o t " , t. 14: 1933, s. 114—127 (odb., Pierwszy obóz krajoznawczy w Sopotni Malej, K r a k ó w 1933). . Pierwszy męski obóz krajoznawczy w Jurgowie. Dziennik obozu, „Orli L o t " , t. 16: 1935, s. 98—135 (odb., K r a k ó w 1935). Podgrodzie. Zarys monografii wsi, „Orli L o t " , t. 18: 1937, s. 18—25, 53—62, 87—90 (odb., K r a k ó w 1937). Materiały zostały ogłoszone w „Orlim L o c i e " . „Orli L o t " , t. 19: 1938, s. 1 2 2 — 133, 148 (odb., Wieś Dobra w pow. limanowskim, K r a k ó w 1938, nakł. K o m i s j i K.K.M.S.). Szkolny informator wycieczkowy. P r a c a z b i o r o w a pod r e d . m g r Józefa K u ¬ r a n a , W a r s z a w a 1957. Z. S z y f e 1 b e j n, Kultura ludowa i jej tematyka, [w:] Szkolny informator wycieczkowy, W a r s z a w a 1957, s. 154—164. 4 0 41 42 43 44 4 5 �KRONIKA 430 lorystyka i rozwiązanie kompozycyjne. T a wysoka przedmiotów n i e mogła pozostać złożona w siała odrodzić się w nowych z n a c z o n y c h n a potrzeby I. O r g a n i z a c j a Wobec wzorcowni takich nowym Zarządzie tów dla brak założeń pracy Centrali Przemysłu wzorcowni. C e n t r a l i Przemysłu funduszy, gospodarczym, Sztuki brak Ludowej. Referat Spółdzielni Ludowego sztuki i Artystycznego ludowej miał Ludowego zająć wzorcowni. brak było było l o k a l u . przystąpił do „deptania i Artystycznego się Sprawa n i e była zrozumienia w łatwa. instytucji Przede o zadań p o w s t a n i a wzorcowni. uzyskano niewielkie co p r a w d a fundusze, n y c h regionów Polski ludowych strojów czysto jest n a m W wynoszące czy próbek kredy­ wszystkim charakterze Tłumaczono, że n i e potrzebne Nie rozumiano ścieżek" na uzyskanie Muzeum niedługim czasie, W początkowym około 50 000 zł. N i e było to dużo, ale coś, z c z y m można było przystąpić do s k u p y w a n i a W prze­ „CPLiA" bo już pod k o n i e c 1949 r., przystąpiono do o r g a n i z a c j i w z o r c o w n i . okresie a mu­ wzorów k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i , t a k k o n i e c z n y c h do w y k o r z y s t a n i a zorganizowania było ludowych wyrobów Z w i ą z k u i Artystycznego i c h w bieżącej p r o d u k c j i . R e f e r a t S z t u k i L u d o w e j w asortymencie w K r a j o w y m L u d o w e g o zorganizowanie gromadzeniem w estetyczna muzeum, wzorcowni, r y n k u krajowego. P r z e m y s ł u k o n i e c z n e było warunkach, wartość gablotach tkanin z poszczegól­ ludowych. 1950 r. C e n t r a l a Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o o t r z y m u j e n o w y l o k a l p r z y u l . C h m i e l n e j 8. I znów, j a k w r o k u ubiegłym, n i e było pieniędzy n a w y p o ­ sażenie w z o r c o w n i . M i m o to w z o r c o w n i a pracowała wypożyczając d u k c j i bieżącej. P o długich s t a r a n i a c h , po z a p r o j e k t o w a n i u wzory do pro­ wnętrza d l a w z o r c o w n i , w 1953—1954 r. zakupiono potrzebne m e b l e w p o s t a c i półek, regałów i szaf. II. W eksponatów i zbiory początkowym okresie i s t n i e n i a w z o r c o w n i ludowej zajęli branych wzorów kawych się s a m i p r a c o w n i c y tkanin ludowych, próbek Spółdzielni Przemysłu przedmiotach starych ludowych k o w y c h form gromadzeniem eksponatów strojów autentycznych regionalnych Modzelewska. i całych Poza tym kierownicy i Artystycznego Organizowano również sygnalizowali w ośrodkach t k a n i n , poszczególnych części strojów zabyt­ wyzby­ Bardzo sto wstydzą się n a w s i nosić stroje regionalne, nakrywać łóżka pięknymi t k a n i n a m i , zastępując je lichą miejską tandetą. W cie­ wiejskich chętnie j e do C e n t r a l i Odpadków. arty* o regionalnych, c e r a m i k i , plecionek, w y c i n a n e k itp. Ludność w i e j s k a w a ł a się z n i s z c z o n y c h już t k a n i n , oddając przerabiane sztu<d Większość z e ­ Ludowego do z a k u p u . w z o r c o w n i Działu N a d z o r u A r t y s t y c z n e g o . dostarczyła głównie ob. W a n d a stycznych skup Zakup czę­ ludowymi t e n sposób stroje r e g i o n a l n e są lub prute. Z b i o r y w z o r c o w n i K r a j o w e g o Związku Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y ­ s t y c z n e g o „ C P L i A " w przeważającym s t o p n i u reprezentują sztukę ludową, zwłaszcza stroje l u d o w e w kompletach Polski. We wzorcowni dowych wych, (z różnych haftów, autentycznych, brycznych, Poza kiego, l u b poszczególnych znajdują regionów): używanych t y m znajduje filigranów się wzorcownia do strojów dość P o l s c e z b i o r y próbek t k a n i n l u ­ d e k o r a c y j n y c h , odzieżowych, o b r u s o w y c h , wstążek, adamaszków, ludowych, częściach ze w s z y s t k i c h regionów się największe w duża cieszyńskich, tybetów posiada ludowych, ilość spinek, i koronek kolekcję tkanin j a k również wyrobów fajek śląskich. i tkanin regionalnych dodatków z drzewa: ciupag pościelo­ Oprócz do ze Śląska podhalańskich. fa­ strojów. beskidz­ We wzor- �KRONIKA 431 c o w n i jest duża ilość w y c i n a n e k a r t y s t e k l u d o w y c h ze w s z y s t k i c h regionów. Oprócz tego K r a j o w y w swoich Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o zbiorach posiada różne p r z e d m i o t y ze s z t u k i l u d o w e j , „CPLiA'' jak: wydmuszki, p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a , w y p i e k a n k i z c i a s t a . W e c o w n i znajdują Polski. Obok wzorcownia się c h a r a k t e r y s t y c z n e f o r m y stosunkowo posiada wykonanywane posiada dużych i b o g a t y c h Wobec i z z a k r e s u s z t u k i ludowej R e a k t y w o w a n i e zaniku Ludowego rozwijania wytworów oparciu kultury o materialnej i Artystycznego sztuki i przemysłu ludowej odpowiedniego lokalu. w tych koszach. W wsi „CPLiA" oraz Toteż s z t u k i Krajowy podjął reaktywowania zebrane trudnych o inwentaryzacji naukowej. cie z możliwie dokładną myślenia. W z o r c o w n i a nym w Krajowym Wzorcownia artystycznego, l u d o w e j Związek prace w zanikłych kultury lokalowych Spółdzielni zakresie tradycyjnych dla wzorcowni materialnej n i e było nie naukowej miejcowością pracy Krajowego szkoleniu ludowej fekcji wypożycza pracowników i wytwórcą. naty wzorcowni. nie. Należy Związku swe wzory Było to k o ­ Spółdzielni Przemysłu L u ­ do p r o d u k c j i spółdzielniom Organizowane z wyrobami kurs w w produkcji strojów i handlu. regionalnych mający ten sposób k u r s y sztuki ludowej, obiektywnie, zrzeszo­ h a n d e l i zaopatrzenie, u d z i e l a p o m o c y n a u - zatrudnionych pierwszy stwierdzić mowy przedmio­ wzorcowni. „ C P L i A " . W y k ł a d a l i przeważnie etnografowie, pracownikom złożone prostu „ C P L i A " , bez którego p r a c a tej i n s t y t u c j i j e s t nie do p o ­ Związku, orientuje zorganizował technik n i e było leżały po k o w y c h w s z k o l e n i u , i n s p i r u j e artystów. Szczególnie dużą rolę odegrała w Prze­ zachowania S t a r a n o się mieć t y l k o metrykę n a każdym jest l a b o r a t o r i u m dowego i A r t y s t y c z n e g o zabytki warunkach datą w y k o n a n i a , n i e c z n e d l a dalszej, n a w e t Wzorcownia ludowej przedmioty wzorcownię i wzorów r e g i o n a l n y c h . J a k już zaznaczyłam poprzednio, i sztuki biblioteczkę. w mysłu z dziedziny przez Spółdzielnie Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . j a k również podręczną III. zbiorów zbiór próbek t k a n i n a r t y s t y c z n y c h i różne d r o b n e około 2000 fotografii wzor­ c e r a m i c z n e z poszczególnych regionów dla wzorcownia Referat do d y s p o z y c j i kon­ ekspo­ dały możność z a p o z n a n i a a n i e k i e d y wzbudziły do niej że n i e widać sztuki pracownic efektów nauczania się zamiłowa­ dlatego, że p e r s o n e l h a n d l u i spółdzielni często się z m i e n i a . Eksponaty były wypożyczane przede robić żadne m u z e u m etnograficzne. się z w y r o b a m i I \ sztuki i upowszechnić p r z e z Obok ludowej w s z y s t k i m do p r o d u k c j i , Pracownicy lub m o d e l a m i handlu „CPLiA" produkcji, zadań c z y s t o p r o d u k c y j n y c h wzorcownia ciągu dużą rolę propagandową. N a s k u t e k b r a k u ił, trum i wzorcowni „CPLiA", Komitet Krajowego a b y j e mogli Współpracy Związku z Zagranicą Spółdzielni a b y zapoznać i c h z b o g a c t w e m spełniała muzeum kieruje Przemysłu polskiej i spełnia w często sztuki w Polsce i pracy wzorcowni. kieruje dowej. K r a j o w y wykorzystuje terze (Zjazd tu także Polaków dalszym w cen­ cudzoziemców Ludowego ludowej, o p a r t a jest n a n a u k o w y c h p o d s t a w a c h . Wyrażają s z c z e r y p o d z i w granicą zamówić etnograficznego i do Artystycznego która z a c h w y t u z a g r a n i c z n y c h gości. Z d u m i e n j są t y m , że i n s t y t u c j a t y p o w o czości l u d o w e j n i e może zaznajamiali sklepy. J stolicy czego stale wzbudza gospodarcza dla rozwoju twór­ P o z a t y m K o m i t e t Współpracy z Za­ interesujących się zagadnieniami sztuki lu­ Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o „CPLiA" s w e k o n t a k t y ze spółdzielniami z a g r a n i c z n y m i o p o d o b n y m charak­ Centralnego Związku Spółdzielczości P r a c y w s t y c z n i u 1957 r.). Zwie- �KRONIKA 432 dzanie wzorcowni Przemysłu wej z regionów przegląd połączone Ludowego zaznajomieniem i ogólnymi t u reprezentowanych. Wzorcownia bieżącej resowanych jest z krótkim i Artystycznego produkcji z pracą wiadomościami Spółdzielni o sztuce od c z a s u do c z a s u a r t y s t y c z n e j , co j e s t przedmiotem ludo­ organizuje dyskusji zainte­ wydziałów. Z eksponatów w z o r c o w n i k o r z y s t a l i i korzystają artyści p l a s t y c y , szukając i n ­ s p i r a c j i do s w y c h p r a c w dążeniu do o p a r c i a przemysłu a r t y s t y c z n e g o o n a r o d o w e tradycje polskiej sztuki ludowej. strojów regionalnych dla Duże z n a c z e n i e miała w z o r c o w n i a zespołów a r t y s t y c z n y c h , których p r o d u k c y j n e było w l a t a c h 1950—1955. W natów, plansz i . publikacji odtwarzaniu nasilenie spółdzielniach „ C P L i A " w y k o n a n o d l a zespołu „Mazowsze", które r e k o n s t r u o w a n e szczególnie d l a p r a c o w n i w największe z podręcznej były poprzez biblioteczki wzorcowni. n i e posiadających do d y s p o z y c j i stroje wypożyczanie Ważne zasobów ekspo­ to było muzeum etno­ graficznego. A b y ułatwić pracę Spółdzielniom Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o w e w z n a ­ wianiu starych ludowych każdej spółdzielni. N i e s t e t y , wzorów, tworzy się tego ważnego małe regionalne zagadnienia wzorcownie d l a wytwórczości przy ludowej n i e doceniły Zarządy Spółdzielni. Zdarzały się w y p a d k i , że same zarządy l u b R e ­ gionalne Biura Sprzedaży utrzymanie wzorcowni sprzedawały zgromadzone wzory. W tych warunkach c e n t r a l n e j było k o n i e c z n e ; została o n a dzięki opiece Refe­ r a t e m S z t u k i L u d o w e j , p o m i m o częstych naporów ze s t r o n y a d m i n i s t r a c j i . K r a j o w y Związek Spółdzielni w. swym ręku Przemysłu przemysł Ludowego ludowy i Artystycznego i a r t y s t y c z n y , doceniał „CPLiA", przedmioty skupiający kultury m a ­ t e r i a l n e j w s i , że te e l e m e n t y piękna, j a k dobór b a r w , w z o r y i s w o i s t e sploty w ninach regionalnych, kilimach, dywanach, spódnicach, koszule bogate k o m p o z y c j e nie p o w i n n y zaginąć, koronek, czy też w piękne, ale muszą być samodziałowych choć czasem skromne przetransponowane tka­ wełnianych na hafty na produkcję, mając z a s t o s o w a n i e w życiu współczesnym. Wynikiem kilkuletniej pracy Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i A r t y s t y c z n e g o „ C P L i A " jest bogaty a s o r t y m e n t w y r o b ó w s z t u k i wytworzony lub wytwarzany ludowej, zarówno w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h , j a k też drogą s k u p u bezpośrednio od artystów l u d o w y c h . Twórcze siły p o t e n c j a l n e w s i są duże, ale ożywiane są już t y l k o za pomocą nowego bardzo zapotrzebowania. Największe osiągnięcia K r a j o w y Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r ­ t y s t y c z n e g o „ C P L i A " p o s i a d a w t k a c t w i e , które j e s t n a j b a r d z i e j rozkrzewioną i n a j ­ bogatszą gałęzią s z t u k i l u d o w e j . Zostały w z n o w i o n e zapomniane „kilimy n a cięci­ w a c h " z r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o , pułtuskie półdywaniki, t k a n e p r z e z deskę. N a u c z o n o tkać dywany przez lonki" „w pazury", jednego d y w a n i a r z a . i pasiaki z Puszczy Zielonej, Spółdzielnia które „Kurpianka" myszynieckie. Wznowiono wyrabiane w produkcję Kadzidle były już produkuje ze s t a r y c h w z o r ó w tylko „butkanin r a w s k i c h „ w k u l o s k i " , „w koziełki", w Opoczyńskiem — l n i a n e t k a n i n y w i e l o n i c i e l nicowe, p a s i a k i , t k a n i n y t y p u l e j b i k o w e g o i k r a c i a k i . Zaczęto produkować charak­ terystyczne deskę"; d l a regionu n a Śląsku — nych oraz p a s i a k i „iglicowane" kraty wilamowickie. W nięto produkcję zwanych sieradzkiego inaczej różnych typów dymkowe, bardzo dywanów płócien „przez ż y w y m regionie białostockim podwójnych, tkanin typu obrusowych,- dywanów rozwi­ „radziuszek" podwójnych trójbarw­ „sejpaków". W ceramice ludowej w poszczególnych r e g i o n a c h i ośrodkach w z n o w i o n o d a w n o już n i e używane p r z e z wieś oraz zastosowano „pobiałkowanie" zdobienia. i tkane n a K u r p i a c h , n i e mówiąc formy techniki ceramiczne, j a k np. o przeróżnych technikach i wzorach �W" K R O N I K A Wycinanki nie są już dziś u p r a w i a n e na konkursy i wystawy Krajowemu organizowane Mazowiecka, szerszego przez wieś, z wyjątkiem Opoczno), zastosowania które są s p r z e d a w a n e wycinanek Przemysłu „CPLiA" wznowiono (w r e g i o n a c h : K u r p i e , S a n n i k i , W ę g r ó w , w sklepach wycinanki w Ludowego i Łowicz, „CPLiA". w p r o w a d z o n o różne i c h a d a p t a c j e , r e p r e z e n t a c y j n e , t e c z k i , k a r t y pocztowe, Spółdzielnie dostarczanych p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Dzięki Z w i ą z k o w i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o chałupniczą produkcję w y c i n a n e k Rawa 433 Celem jak albumy skup, którym o p r a w i e i bez. Artystycznego prowadzą objęte są różne drobne p r z e d m i o t y w y t w a r z a n e n a w s i , j a k np.: w y d m u s z k i , p i s a n k i , p a l m y w i e l k a n o c n e , w y p l a t a n k i ze słomy i k o r z e n i a ( L u b e l s k i e i K a s z u b y ) , figurki z c i a s t a : byśki, n o w e l a t k a i t p . U r u c h o m i o n o produkcję w m e t a l u s p i n e k podhalańskich, fajek, c i u p a g oraz granów cieszyńskich F . H o r a k a . W z a k r e s i e w y r o b ó w d r e w n i a n y c h K r a j o w y Spni Przem. L u d . i Art. czuwa poprzez skupu wzory przez wykonywane Regionalne n a d podniesieniem przez Biura samych Sprzedaży pamiątkarstwa górali. z Na Śląsku inicjatywy fili­ Związek podhalańskiego beskidzkim nadzoru drogą artystycznego w z n o w i o n o produkcję ważek i t r u w e l e k . Krajowy raz Związek pierwszy w Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Polsce zagadnienie produkcji strojów regionalnych n a z a s a d a c h ścisłej współpracy z etnografią i m u z e a m i podjął dla po zespołów regionalnymi. Należy dodać, że W z o r c o w n i a zorganizowała ze s w o i c h eksponatów w y s t a w ę s z t u ­ k i l u d o w e j W a r m i i i M a z u r w r a m a c h T y g o d n i a Z i e m Z a c h o d n i c h oraz małą w y s t a w k ę na X X X I I I Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. Barbara INFORMACJA O P O W S T A N I U I DZIAŁALNOŚCI FILMU W POLSKIEGO TOWARZYSTWA ETNOGRAFICZNEGO czasie trwających ostatnio d y s k u s j i n a d metodą i techniką p r a c y stanęła n a porządku d z i e n n y m s i e n i a precyzyjności metod sprawa f i l m u etnograficznego. badawczych i t e c h n i k cechuje s t o p n i u posługują się w swojej nauk dziś w być p r a c e archeologów. W techniki w dziedzinie i technicznych. Z n a n y m etnografii jedną służbę h u m a n i s t y k i j e s t w y k o r z y s t a n i e podnie­ równej mierze c o r a z to większym pracy technikami wypracowanymi matematyczno-fizycznych etnografa Dążenie do n a u k i techniczne, p r z y r o d n i c z e i h u m a n i s t y c z n e . T e ostatnie w nięć Zagóma n a g r u n c i e osiąg­ przykładem z możliwości mogą wprzęgnięcia filmu. „Kamera j e s t j e d n y m z narzędzi p r a c y n a u k o w c a , r e a l i z a c j a f i l m u jest techniką naukową — film J e s t najwierniejszą kazywania udaje filmowej, dokładnie stanowi jedną dokumentacją zebranego zwolnionych taśmie zaś się materiału. Dzięki nieuchwytne utrwalić zanalizować d a n y je i z najnowocześniejszych i najbardziej dla możliwości ludzkiego nieskończoną fakt ilość oraz wyciągnąć zdjęć oka filmów artystycznych etnograficznych realizatora, nie t y l k o lecz również 1 Etnografia Polska I I Referat informacyjny " Pozwala na I zebraniu na to 1 c i , którzy widzą w która lub wnioski" . naukowych wynika w a r s z t a t u p r a c y poszczególnych naukowców i d y s c y p l i n n a u k o w y c h . A. J a n k o w s k a , cyjnego PTFE (rękopis). zanotować odtwarzać. spełnienie a m b i c j i prze­ przyśpieszonych odpowiednie konieczność, badawczych. sposobem zjawiska razy W podobny sposób przeprowadzają s w o j e r o z u m o w a n i e lizacji metod komunikatywnym z Tego Komitetu rea­ czy tylko rozwoju rodzaju Organiza­ 28 �434 KRONIKA rozumowanie stało się podstawą podjęcia p r z e z I V Międzynarodowy K o n g r e s Antropologicznych utworzenia decyzję )S i Etnologicznych w Międzynarodowego powstają kolejno 1952 r o k u Komitetu Komitety Filmu w Wiedniu decyzji Etnograficznego. Narodowe Filmu W w Nauk sprawie oparciu o tę Etnograficznego: francuski (który do m o m e n t u u k o n s t y t u o w a n i a się Międzynarodowego K o m i t e t u w 1956 r o k u pełnił rolę łącznika i k o o r d y n a t o r a w o b e c n o w o powstających Komitetów), b e l g i j s k i , włoski, angielski, Uniwersytet w szwajcarski, kanadyjski, holenderski, USA (Muzeum » Peabody Harvard). U c h w a ł a o powołaniu Międzynarodowego K o m i t e t u była t y l k o jedną z uchwał o c h a r a k t e r z e międzynarodowym powziętych przez Kongres one szły w k i e r u n k u rozpoczęcia p r a c k o m p l e k s o w y c h n y m p r z y współudziale więc rozpatrywać o charakterze u c z o n y c h ze w s z y s t k i c h k r a j ó w . jako jedno z ogniw (zwanego dalej w międzynarodowej MKFE i jego z n a c z e n i e d l a r o z w o j u grafii (zwłaszcza wykorzystanie techniki pracy najnowszych dzić, że jest to z j a w i s k o j a k n a j b a r d z i e j Międzynaro­ skrócie M K F E ) współpracy s y n t e z y k u l t u r y l u d z k i e j . Biorąc więc pod uwagę międzynarodowy naukowej zdobyczy w w należy dziedzinie charakter prac dziedzinie techniki) i Wszystkie monograficz­ Powstanie 2 dowego K o m i t e t u F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o Wiedeński. należy charakterystyczne dla rozwoju etno­ stwier­ światowej etnografii. Komitet F i l m u Etnograficznego r o z p o c z y n a swą pracę (zgodnie z decyzją g r e s u wiedeńskiego) w s t y c z n i u 1953 r. W est de c o l l a t i o n n e r , conserver, déjà et de p r o d u i r e de véritables f i l m s Aussi rompus bien aux hommes, des diffuser ethnographes techniques Osiągnięcia w dziedzinie les f i l m s de caméras recherchent ethnologiques existant nouveaux. légères une kon­ s t w i e r d z a , że „Son b u t d'intérêt ethnographiques munis nouvelles a v e c l a même exigence: deklaracji swej que meilleure des cinéastes connaisance des l'authencité". filmu j etnograficznego były omawiane kolejno na \ z j a z d a c h i k o n f e r e n c j a c h n a u k o w y c h i n s t y t u c j i — międzynarodowych, j a k K o n g r e s y i Nauk à lub Antropologicznych też mających zasięg k r a j o w y , chester, Cologne, odbywały jak Uniwersytety: B e r l i n z a c h . Przeglądy się n a k o n g r e s a c h narodowych częto w i E t n o l o g i c z n y c h , Międzynarodowy Światowej Festiwalach Filmowych. sposób reprezentowany zorganizowany w 1952 r. w Londyński, C a m b r i d g e , Federacji Archiwów Zainteresowanie przejawiać od 1952 r o k u . Londynie, F i l m o w y c h , Między- < Film etnograficznym za­ etnograficzny był Manchester i Cambridge; Liège, Paryżu, L o z a n n i e , Mediolanie: 1953 r. w w 1955 r. w L o n d y n i e , Paryżu, L o c a r n o , B u k a v u , T a n g e r z e , w Londynie, Amsterdamie, Rok 1954 w i '•' filmem Amsterdamie, i Rzymie; w Man- etnograficznymi nad filmami w Wenecji, Wenecji i dyskusje I n s t y t u t Afrykański, Warszawie; w 1956 r. B a z y l e i , F r a n k f u r c i e , K o l o n i i , B e r l i n i e zach., B r u k s e l i , Filadelfii, Dubrowniku, Rzymie, a w 1957 p r z y n o s i p o w s t a n i e sławii, I z r a e l a , Czechosłowacji nowych 1957 w Ganię, czterech komitetów Cagliari i narodowych: Pradze. Jugo­ i Polski. W p r a c y n a d p o w s t a n i e m M K F E b r a l i w p i e r w s z y m rzędzie udział etnografowie francuscy zgrupowani wokół Musée de l'Homme, L e r o i - G o u r h a n (obecnie przewodniczący f r a n c u s k i e g o go). Skład ksela) — Biura MKFE przewodniczący, przedstawia prof. profesorowie, komitetu filmu się następująco: Marcel Rioux prof. (Kanada) — George jak Vallois, etnograficzne­ Smets (Bru­ wiceprzewodniczący, Między i n n y m i p o w s t a n i e Międzynarodowego K o m i t e t u do B a d a n i a Narzędzi R o l n i c z y c h , i c h P o w s t a w a n i a i H i s t o r i i ; por. też działalność Stałej R a d y d l a s p r a w Międzynarodowych Kongresów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h : Actes du IV-e Congrès International des sciences anthropologiques et ethnologiques Vienne 1952, Wiedeń 1955. 2 \ �KRONIKA Jean Rouen — sekretarz Brandt (Szwajcaria), generalny (Francja), Zbigniew Bochenek L u c de (Polska) Heusch i Robert stępcy s e k r e t a r z a generalnego. P r z e d s t a w i c i e l e m do stałej Antropologicznych FIAF i Etnologicznych jest M. Lebeuf, M K F E " była w Polsce znaną Rady Robert (USA) — Kongresów przedstawicielką jest A n n e P h i l i p p e . S k a r b n i k — A . A . G e r b r a n d s Działalność (Belgia), Gardner za­ Nauk do spraw (Leida). zarówno z publikacji prasowych i n a u k o w y c h , j a k i rozmów z p r z e d s t a w i c i e l a m i świata filmowego. W o b e c małych możliwości badawczych (zarówno pod względem t r u d n o było mówić o k l i m a c i e sprzyjającym organizacyjnej, która mogłaby się jednak zająć coraz n a wzór w sposób częstsze komitetów poważny wypowiedzi personalnym i technicznym) u t w o r z e n i u w P o l s c e jakiejś j e d n o s t k i w innych krajach sprawą filmu Europy Zachodniej etnograficznego. p r z e d s t a w i c i e l i różnych ośrodków Niemniej etnograficz­ n y c h w P o l s c e n a t e n właśnie temat spowodowały, że powołano do życia Polskie T o w a r z y s t w o F i l m u E t n o g r a f i c z n e g o . Przewodniczącą T o w a r z y s t w a j e s t prof. K . Z a wistowicz-Adamska. W Zarządzie i w Radzie Naukowej Towarzystwa reprezento­ na był w a n i są e t n o g r a f o w i e i f i l m o w c y . Pierwszym delegacji oficjalnym polskiej w wystąpieniem VI Towarzystwa Międzynarodowym Seminarium zewnątrz Filmu udział Etnograficznego w P r a d z e i w z e b r a n i u P r e z y d i u m M K F E w e wrześniu 1957 r. w P r a d z e . Delegacja p o l s k a w osobach m g r B . J a w o r s k i e j i m g r Z. S z y f e l b e j n przedstawiła r e f e r a t i n ­ formujący do o pracach i zamierzeniach P T F E MKFE. Wniosek został przyjęty oraz wniosła prośbę o przyjęcie przez aklamację. Przedstawiciel Filmów Oświatowych reż. Z. B o c h e n e k przedstawił 3 f i l m y g r a n i c z a etnografii. Były to: Wesele z Beskidem, Filmy na Kurpiach, w reż. Z. B o c h e n k a ; oraz Huta etnograficzne stu laty, i z po­ Spotkanie reż. J . G a b r y e l s k i e g o ; sprzed PTFE Wytwórni w reż. T . K a l l w e j t a . zostały ocenione w d y s k u s j i dobrze, a s y m p a t i a , jaką była otoczona delegacja, ułatwiła nawiązanie kontaktów polska ze w s z y s t k i m i k o m i t e t a m i f i l m u etno­ graficznego. M i m o licznego udziału filmowców w S e m i n a r i u m d y s k u s j a , toczyła się po l i n i i potrzeb i wymagań prawie referaty obiekt dr M e t r a u x zainteresowań przedstawiony nych filmu Film i referat VI W i etnografia; francuskiego p r z e z P. I c h a c a Posiłkowanie i w nauczaniu Wnioski wyłącznie etnogragfii. (UNESCO), t e n sposób ujmowały sprawę prof. K . P l i c k i , Człowiek komitetu F i l m u się filmem w jako Etnograficznego badaniach etnograficz­ etnografii. S e m i n a r i u m poruszały następujące sprawy: 1. Kładły nacisk na udział Komitetów N a r o d o w y c h w p r o j e k c i e U N E S C O Wschód—Zachód i sugerowały rozszerzenie sprzeciw znaczenie wpływów przeciwko MKFE na stosowaniu katalogowania kraje Azji, cenzury w i a n a l i z y filmów możliwa do pomyślenia w y m i a n a filmów zwłaszcza filmach Chiny. 2. naukowych. i ich konserwacji, 3. Formułowały Podkreślały bez .czego n i e jest (punkt t e n zwracał też uwagę n a w s p ó ł ­ pracę z telewizją). 4. Zwrócono baczną uwagę n a z a g a d n i e n i e f i l m u s k o m e r c j a l i z o ­ wanego, wartość naukową filmów na prawach handlowych. produkowanych Zagadnieniu r i u m międzynarodowe (we wrześniu w kantylny) (Ethnographie konieczność harmonijnej et C i n e m a Wnioski Seminarium Praskiego filmowe semina­ n a t e m a t : Etnografia Wenecji commercial). współpracy względu n a dobro i poziom filmów p r z e z przedsiębiorstwa t e m u m a być poświęcone następne etnografów Wnioski z a film mer­ ogólne wskazywały na zawodowymi filmowcami ze naukowych. stały się w dużej mierze wytycznymi dla P T F E . D y s k u s j e wykazały, że p r a w i e każdy z zakładów u n i w e r s y t e c k i c h czy muzeów podejmował konkretne p e w n e próby możliwości nad prowadzeniem zainteresowania dokumentacji wytwórni filmowych filmowej. filmem Istnieją też etnograficzI i �KRONIKA 436 nym w w sposób b a r d z i e j dotychczasowych głęboki, niż to było dotychczas. usiłowaniach w kietę (por. zał.). Jednocześnie katalogowaniem posiadający z akcją charakter dokumentu". Zakres (twórcy kulturowych tańców, ludowi, minionej i rodzinna, akcja o tematyce tematyki w.w. 1) z a g a d n i e n i a sztuka, praca współczesnej (np. kultury rekonstrukcje etnograficz­ etnograficznej filmów odpowiada tradycyjnej kultury n a r o l i , rękodzieło, kulturalno-oświatowa); przeszłości filmu ludowej 3) r e k o n s t r u k c j e dawnego rze­ o charakterze stroju faktów ludowego, obrzędów). Dotychczasowe pełniejszą w y n i k i katalogowania filmografię tematów o charakterze etnograficznym, że w dziedzinie dały małe r e z u l t a t y . J a k d o t y c h c z a s , n a j ­ Kroniki Filmowej w n r 2 „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , dzić, się f i l m i obejmuje: miosło, b u d o w n i c t w o ) ; 2) z a g a d n i e n i a reportażu n a d wstępnym J a k o roboczą definicję uważa doroczna się ankietową rozpoczęto p r a c e etnograficzny (obrzędowość zorientowania rozesłano a n ­ „za f i l m z a k r e s o w i t e m a t y c z n e m u etnografii ludowej filmu Celem etnograficznego filmów e t n o g r a f i c z n y c h . nego przyjęto: i zakresie mimo realizacji i Dokumentu daje trudności w filmu i c h odnalezieniu, etnograficznego w Polsce p e w n e próby i płynące z n i c h doświadczenie m u s i być p u n k t e m przyszłych realizatorów Z. Gawrak z 1957 r. M i m o n i e w i e l k i e j b a r d z o ilości filmów można były stwier­ czynione wyjściowym (autorów s c e n a r i u s z y , reżyserów i operatorów) f i l m u graficznego. Anna Jankowska, Zofia i dla "i etno­ i Szyfelbejn .I' I ANKIETA Imię i n a z w i s k o wypełniającego ankietę Adres C z y p o s i a d a P a n ( i ) f i l m y etnograficzne, bez względu n a to c z y były wyświetlane, czy n i e J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u tytułów n i e c h ar a k t e r y s t y c z n y c h p r o s i m y o p o ­ d a n i e c h a r a k t e r y s t y k i f i l m u , chociażby j e d n o z d a n i o w e j Czy . i n a j a k i c h z a s a d a c h mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . f i l m y g r u p i e osób z a ­ i n t e r e s o w a n y c h tą sprawą lub e w e n t u a l n i e T o w a r z y s t w u F i l m u Etnograficznego . Jeżeli P a n ( i ) nie posiada filmów etnograficznych, wiadomości, gdzie w . w . znajdują Czy posiada były realizowane, czy Czy prosimy o podanie i na jakich zasadach Jeżeli nie p o s i a d a Pan(i) Pan(i) materiałem charakterystyki mógłby P a n ( i ) udostępnić w . w . scenariuszy Czy mógłby P a n ( i ) , Czy interesował i to samo w do filmów dotyczy t y m zakresie Pan(i) materiałem w zasadami t y m zakresie w f i l m u etnograficznego realizacji Pan(i) . . . . to czy mógłby posiadaniu Polsce uprzej­ takowych l u b interesował z a granicą . . . . dysponuje t e n udostępnić filmu z a granicą Jakim się w etnograficznego Pan(i) scenariusze etnograficznych, i n a j a k i c h z a s a d a c h , materiał się bez względu n a to czy tytułów o c h a r a k t e r z e w i e l o z n a c z n y m bliższej udzielić wiadomości, k t o może znajdować się t y m t e m a t e m ; udzielić nie C z y pracował P a n ( i ) n a d historią f i l m u Jakim Pan(i) dysponuje | | P a n ( i ) s c e n a r i u s z e do filmów e t n o g r a f i c z n y c h , J a k i e ? wymienić tytuły, w w y p a d k u mie to c z y mógłby się (od r a z u podać) M etnograficznego w Polsce �KRONIKA Czy mógłby P a n (i), i n a j a k i c h Czy posiada Pan(i) 437 z a s a d a c h , materiał t e n udostępnić sprzęt f i l m o w y Jaki C z y zgłosi P a n ( i ) swój udział w p r a c a c h n a d f i l m e m Jaką tematykę etnograficzną Jaka Czy . filmowa tematyka zgłosiłby P a n ( i ) uważałby etnograficzna swój udział w Pan(i) etnograficznym za pierwszą w najbardziej Pana(ią) jej opracowaniu w Polsce . kolejności interesuje filmowym i w . realizacji . . . czym by . się on mógł wyrażać C z y uważa P a n ( i ) , że t e m a t y k a p r o p o n o w a n a p r z e z Pana(ią) w i n n a być przez filmowców-etnografów, z wytwórni f i l m o w y c h c z y też wystarczyłoby realizowana zasugerowanie ( W F F , W F O , K r o n i k a ) do w y k o n a n i a . . jej . . jednej . . . U w a g a . U s t a l o n e w t r y b i e r o b o c z y m określenie f i l m u etnograficznego brzmi: z a f i l m e t n o g r a f i c z n y uważa się f i l m o t e m a t y c e etnograficznej i posiadający c h a ­ r a k t e r d o k u m e n t u . Z a k r e s t e m a t y k i w.w. filmów o d p o w i a d a z a k r e s o w i t e m a t y c z ­ n e m u etnografii i obejmuje: 1) z a g a d n i e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j (obrzędo­ wość d o r o c z n a i r o d z i n n a , s z t u k a , p r a c a n a r o l i , rękodzieło rzemiosło budownic­ two...), 2) z a g a d n i e n i a współczesnej k u l t u r y l u d o w e j o charakterze reportażu (twórcy l u d o w i , a k c j e k u l t u r a l n e i oświatowe...), 3) r e k o n s t r u k c j e faktów k u l t u r o ­ w y c h m i n i o n e j przeszłości (np. r e k o n s t r u k c j a d a w n e g o s t r o j u l u d o w e g o tańców obrządków...). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18473030001c81439e40169f983a5369.pdf 5a3ff2e9f1a674c4498b047afae06cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:422 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:383 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.439-480 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E BADANIA C NAD E KULTURĄ N J Z ROBOTNICZĄ WE WSPÓŁCZESNEJ E ETNOGRAFII CZECHOSŁOWACKIEJ Jedną z ważnych gałęzi współczesnej etnografii d a n i a n a d życiem i kulturą k l a s y robotniczej. W czechosłowackiej odgrywały t y l k o nieznaczną rolę. Z a główny b o w i e m p r z e d m i o t wówczas społeczność wiejską, a w dziono n a elementy tradycyjne, wagi W o s t a t n i c h l a t a c h poglądy n a p r z e d m i o t i z a k r e s etnografii ustrojowe uczonych osiągnięciami n a u k i Już z teorią materializmu stowskiej stanowiła wówczas ogólnopaństwowej konieczność i ściślejszego druga nacisk kła­ współczesnych. życiu państwa, j a k też i zapoznanie z dotychczasowymi etnografów czechosłowackich radzieckiej na pierwszej konferencji oparcia jej powiązania ogólnooaństwowa założenia teoretyczne tej d y s c y p l i n y z potrzebami konferencja etnografii. n a metodologii życia. D a l s z y etnografów w marksi­ krok naprzód kwietniu 1952 r., w czasie której s t a r a n o się podsumować w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h d y s k u s j i . W uchwał tej k o n f e r e n c j i czesnymi na plan pierwszy przeobrażeniami kultury te w i n n y ku rozwija t y m terenom, n a których zostały wysunięte b a d a n i a ludu wsi, jak w miastach. Badania czeskiego nad i słowackiego zarówno p r z y t y m kierować się p r z e d e się s o c j a l i s t y c z n y przemysł myśl współ­ na wszystkim względnie wy­ stępuje wyraźnie proces s o c j a l i z a c j i w s i » . Impuls do badań e t n o g r a f i c z n y c h partyjnych. W czasie uroczystego n a d klasą robotniczą wyszedł również z kół obchodu 700-lecia górnictwa czeskiego kiego w 1949 r. K o m i t e t C e n t r a l n y K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Czechosłowacji etnograficzne b a d a n i a terenowe z t y m akcja badawcza i słowac­ zainicjował n a d życiem i kulturą górników. Podjęta w przyniosła obfite materiały z okolic Mostu, związku Kładna, Przy- Zob. .Resoluce drvhé celostátní konference ethnoqrafú v Praze, „Radostna zemé", t. 2: 1952. £. 1—2: H . D y m e r o v a , 77 celostátní konference národovisnvch pracovníkú, „Radostna zemé", t. 2: 1952, s. 64; O. S k a l n i k o v a , 77 celostátní národopisná konference, .„Cesky L i d " , R. 39: 1952, s. 1—2. Przeobrażeń etnografii czechosłowackiej po w o j n i e dotyczą m. i n . następujące artykuły: Ó. N a h o d i 1, Za nové pojetí národopisná védy, „Cesky L i d " , R ; 38: 1951, s. 52—57; O. N a h o d i 1 — J . K r a m a f í k , O niekotorych idealisticzeskich tieczieniach w czechosłowacko] etno­ grafii w pieriod 1920—1940-ch godów, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , 1954, n r 4, s. 79—87; J . K r a m a f í k , D e s e t let ćeske ethnografie, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 97—99. O. N a h o d i i , Deset let ceskoslovenské ethnografie (1945—1955), „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 3: 1955, s. 111—124. 1 " z w o l n a uległy z m i a n i e . historycznego w s t y c z n i u 1949 r. p o d d a n o r e w i z j i d o t y c h c z a s o w e Podkreślono te uważano i społeczno-gospodarcze, które w y - • sunęły klasę robotniczą n a czołowe m i e j s c e w ogółu etnografii przeobrażeń ba­ badania s t u d i a c h n a d j e j kulturą s p e c j a l n y n i e doceniając Wpłynęły n a to zarówno p r z e m i a n y się stanowią nauce przedwojennej �RECENZJE 440 bramia i Ostrawy . Niestety, 2 t y l k o n i e z n a c z n a i c h część została do tej pory opu­ blikowana . 3 Podjęte z w 1949 r. b a d a n i a utworzeniem przy przybrały Czechosłowackiej większe rozmiary Akademii Nauk w 1952 r. w Pracowni związku Etnograficznej, która w 1954 r. została połączona z Pracownią Badań n a d Pieśnią L u d o w ą w Instytut Etnografii przemianowana Słowackiej ficznej, i Folklorystyki . Odrębna 4 n a I n s t y t u t ) powstała Akademii istniejącej w N a u k . Stanowiła przy Akademii Pracownia ramach zreorganizowanej ona kontynuację od 1946 r . Etnograficzna dawnej Instytuty 5 słowacki i Słowacki stały się też głównymi o r g a n i z a t o r a m i (z w jeden czasem t y m czasie placówki etnogra­ Etnograficzne Czecho­ badań n a d kulturą r o ­ botniczą, współpracując n a t y m p o l u z u n i w e r s y t e c k i m i zakładami e t n o g r a f i c z n y m i . Na uwagę zasługuje również działalność Śląskiego Instytutu Badawczego S t u d i j n i U s t a v ) , który od początku swego i s t n i e n i a w 1948 r. uwzględniał w p r a c a c h problematykę robotniczą. O b e c n i e botniczej i w prowadzą cztery ośrodki badania ji (Slezsky swoich n a d życiem i kulturą k l a s y r o ­ etnograficzne: w Pradze, Brnie, w Opawie Bratysławie. Ośrodki te pracują został do tej p o r y — niezależnie od siebie, według s w y c h własnych planów. N i e o i l e w i e m — u s t a l o n y wspólny j e d n o l i t y p r o g r a m , który by w sposób szczegółowy określał z a d a n i a i m e t o d y e t n o g r a f i c z n y c h badań n a d kulturą robotniczą. C e l e i m e t o d y Niemniej Kontakt wspomniane t y c h badań krystalizują ośrodki pozostają t e n polega zarówno n a u d z i a l e niach terenowych dyskutowywaniu organizowanych problematyki się w jednak z toku praktyki sobą przedstawicieli w badawczej. pewnym kontakcie. j e d n e g o ośrodka w bada­ przez i n n e zespoły, j a k też n a wspólnym i metod prze- badawczych. Duże z n a c z e n i e d l a o r g a n i z a c j i studiów n a d kulturą robotniczą posiadała t r z e c i a ogólnopaństwowa k o n f e r e n c j a w Liblicach. G d y etnografów, która odbyła się w poprzednie konferencje miały charakter n a tej zajęto się p r z e d e w s z y s t k i m oceną d o t y c h c z a s o w y c h październiku 1953 r. głównie osiągnięć . 6 programowy, W trzy lata później, gdy p r a c e b a d a w c z e posunęły się z n a c z n i e naprzód, z o r g a n i z o w a n o rencję poświęconą s p e c j a l n i e p r o b l e m a t y c e niku 1956 r. w W przez robotniczej. Odbyła się ona w konfe­ paździer­ Smolenicach na Słowacji . 7 artykule niniejszym wymienione wyżej omówię cztery tychczasowych publikacjach. W osobno ośrodki, pewnej przebieg opierając i wyniki się przede badań podjętych wszystkim na m i e r z e korzystałam też z i n f o r m a c j i , miałam sposobność zebrać dzięki udziałowi w konferencji w Smolenicach. do­ jakie Uczest- Zob. O. S k a l n í k o v á , K oíázce národopisného vyzkumu íivota délnické trídy, „Cesky L i d " , R . 39: 1952, s. 147—151. Np. zbiór p o e z i i : Lidová poesie homická, P r a g a 1950. Zob. np.: J . K r a m a f í k , Národopisny Kabinet Ceskoslovenské Akademie Ved zahajuje svou ćinnost, ..Ceskoslovenská Ethnograíie", R . 1: 1953, s. 87—88; O. S k a l n í k o v á , Założeni Kabinetu pro Národopis Ceskoslovenské Akademie Ved, „Radostna Zemé", t. 3: 1953, s. 38; J . K r a m a f í k , D e s e t let ceské ethnografie, jw. i in. J . P o d o l á k , Desat rokov slovenského národopisu (1945—1955), „Slovensky Národopis", R . 3: 1955, s. 421—450. Zob. n p . : O. S k a l n í k o v á , Tíetí celostátní ethnografická konference, „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 241—243; J . P o d o l á k , Tretia celostátna konfersndn ethnografov, „Slovensky Národopis", R . 2: 1954, s. 196—202; Rozvinutí organisované terénní práce ceskoslovenskych ethnografú, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 293. Zob. s p r a w o z d a n i e z k o n f e r e n c j i w S m o l e n i c a c h : D. D o b r o w o l s k a , Konferencja etnografów czechosłowackich r.".*,.y*om>„ y.n^aniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej, „Etnografia P o l s k a " , t. 2, s. 417. 2 3 4 5 6 7 -1 í * # f ^ £ X ft) �RECENZJE 441 n i c t w o w tej k o n f e r e n c j i ułatwiło m i lepsze z o r i e n t o w a n i e się w sposobach p r a c y etnografów czechosłowackich. W zakończeniu artykułu będę się starała p r z e p r o w a ­ dzić analizę porównawczą, ustalić c e c h y wspólne, właściwe w s z y s t k i m ośrodkom, i cechy i n d y w i d u a l n e . 8 I. Etnografowie niczą P r a g i . Zadecydowały śledzić w Zagłębia p r a s k i m kilku formacjach rozmiarach, były w terenowe położonego o t y m następujące powody. W f e u d a l n y c h , np. H a b s b u r g ó w wspomniane ośrodku Kładneńskiego, w y c h kopalń powstała w drugiej kich w p r a s c y rozpoczęli zespołowe b a d a n i a od węglowego można Badania n a d kulturą r o b o t ­ n a północny zachód okręgu t y m rozwój społeczno-ekonomicznych. Większość miejsco­ połowie X V I I I w . j a k o własność w i e l k i c h panów („państwo buśtehradzkie"). Niektóre t y l k o , o n i e w i e l ­ posiadaniu zamożniejszych k o p a l n i e straciły c h a r a k t e r feudalny, chłopów. W ciągu X I X - w. a zamieniły się n a przedsiębior­ s t w a k a p i t a l i s t y c z n e , z c z a s e m o p a n o w a n e przez w i e l k i kapitał f i n a n s o w y . zapotrzebowanie botnicy wykwalifikowani górniczych w tworzyła z pobliskich lub dalszych przeludnionych napływali przeważnie się m i e j s c o w a klasa robotnicza kopalń w latach Z istniejących się wywołało miejscowych jej ośrodków elementów swoista szereg osadach masowa okolic. R o ­ t y c h różnorodnych i kształtowała powojennych życiu i k u l t u r z e górników. W spółdzielnie z dawniej C z e c h a c h , zwłaszcza z P r z y b r a m i a . Upaństwowienie zmian w Ponieważ n a siły robocze stawało się coraz większe, wytworzyła się i m i g r a c j a ludności w i e j s k i e j od górnictwa kultura. zasadniczych r o l n i c z y c h powstały produkcyjne. Zagłębie Kładneńskie zasługuje n a uwagę również ze względu n a s w e postę­ powe tradycje: w dobie k a p i t a l i z m u stanowiło dek r o b o t n i c z y C z e c h a c h . P o n a d t o o jego w y b o r z e j a k o p r z e d m i o c i e w decydował fakt, że j e s t to t e r e n j e d n o l i t y ono n a j b a r d z i e j rewolucyjny pod względem n a r o d o w y m , obejmujący zarówno osady przemysłowe, j a k rolnicze. F a k t t e n umożliwia p r z e b a d a n i e nego oddziaływania k u l t u r y robotniczej i chłopskiej. O w y b o r z e t e r e n u ośro­ badań z a ­ wzajem­ zadecydo­ w a ł a też z n a c z n a jego rozległość, która mogła sprzyjać w y t w o r z e n i u się tu s w o i s t y c h cech życia, odrębnych w porównaniu z i n n y m i ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i . ' 9 B a d a n i a . objęły do c h w i l i obecnej, w zasadzie niemniej okres jednak szy, w c z y m p r z y d a t n a była, pomoc Systematyczne badania terenowe, od l a t dziewięćdziesiątych zeszłego s t u l e c i a s t a r a n o się uwzględnić także o k r e s wcześniej­ historyków . •, 19 p r o w a d z o n e pod k i e r u n k i e m d r O l g i • Skalni- k o v e j , rozpoczęto w 1952 r. P o pobieżnym z a p o z n a n i u się z całym t e r e n e m w y b r a n o jedną z osad d l a dokładniejszych studiów. Była to g m i n a Brandyśek-Olśany w p o ­ wiecie Siany, która pierwotnie wchodziła w obręb „państwa ' buśtehradzkiegoi". W ciągu X I X w. przekształciła się o n a z małej w i o s k i w osadę przemysłową, liczącą obecnie około t r z e c h tysięcy mieszkańców, z których 80°/o s t a n o w i ludność górnicza Omawiając pracę w s p o m n i a n y c h ośrodków o g r a n i c z a m się wyłącznie do b a ­ dań e t n o g r a f i c z n y c h w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u . P o m i j a m więc s t u d i a f o l ­ k l o r y s t y c z n e n a d klasą robotniczą, które mają w Czechosłowacji już z n a c z n e osiąg­ nięcia. O. S k a l n í k o v á , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kladensku, ,..Ceskoslovenskś E t h n o g r a f i e " , R. 2: 1954, s. 219—231. M o t y w y w y b o r u Zagłębia Kładneńskiego j a k o p r z e d m i o t u badań p r z e d s t a w i a również O. Skalníková w s w o i m referacie n a konferencji w Smolenicach. Zob. np.: L . K a r n i k o v a , Púvod a postavení horních délníkú bu'stéhradskych vrchnostenskych dolú v 1 poloviné XIX století, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 112—119, 153—160. 8 9 1 9 • �RECENZJE 442 i h u t n i c z a . E t n o g r a f może śledzić w tej osadzie w s z y s t k i e t y p o w e ników, przejawiające w s t o s u n k a c h społecznych, w Na przykładzie w y b r a n e j rozwoju r u c h u robotniczego n y c h z o s t a t n i m i przeobrażeniami podjęte w i w poziomie oświaty. g m i n y można też było przebadać oddziaływanie chłopskiej n a robotniczą i proces p o w s t a n i a n o w y c h f o r m Badania cechy życia r o b o t ­ się zarówno w w a r u n k a c h p r a c y i k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , j a k kultury życia i k u l t u r y związa­ ustrojowymi . 1 1 1952 r. w osadzie B r a n d y śek * były w niej kontynuowane w r o k u następnym. W 1954 r. p r z e d m i o t e m badań były n a t o m i a s t t r z y inne okręgu kładneńskiego: 5vermov, przemysłowe później Vinafice od Brandyśka, i Libuśin. dopiero w Rozwinęły l a t a c h osiemdziesiątych, dziesiątych X I X w., gdy u r u c h o m i o n o tutaj k o p a l n i e . M i a s t o S v e r m o v wie dzisiaj przedmieściem Kładna, z którym łączy go gminy się one w regularna osady dziewięć­ jest właści­ komunikacja m i e j s k a . Korzystają z niej również V i n a f i c e . M i a s t o Libuśin n a t o m i a s t , liczące o b e c ­ n i e ok. 9000 mieszkańców, z a m y k a p a n e w kładneńską n a płn. w s c h o d z i e . W w y n i k u kilkutygodniowych badań zgromadzono materiał e t n o g r a f i c z n y dotyczący m i e s z k a ­ n i a , pożywienia, odzieży, stosunków r o d z i n n y c h i społecznych, życia Studia nad powiatu mieszkaniami kładneńskiego i robotniczymi rozciągnięto slanskiego . Badaniami 13 górników i hutników, j a k rolników cyjnych. W również były również w kulturalnego . 1 2 na terenowymi z r z e s z o n y c h obecnie ostatnich latach badania i inne objęto gminy zarówno spółdzielniach kontynuowane, nie produk­ dysponuję j e d n a k dokładniejszymi d a n y m i o i c h p r z e b i e g u . 14 J e s t rzeczą zrozumiałą, że z u w a g i n a dużą rozległość t e r y t o r i u m b a d a n i a w a d z o n o metodą reprezentacyjną, wanie jednej miejscowości. a p u n k t e m wyjścia Niestety, w było m o n o g r a f i c z n e opublikowanych pro­ opraco-' sprawozdaniach brak dokładniejszych i n f o r m a c j i o k r y t e r i a c h , które determinowały w y b ó r poszczególnych osad (z wyjątkiem przebadano stosowano gminy Brandyśek). N i e w i a d o m o również, w jakich rozmiarach s a m o Kładno j a k o główny ośrodek okręgu górniczego. W t r a k c i e badań normalne techniki pracy terenowej, uzupełnione studium materiałów a r c h i w a l n y c h , urzędowych itp. Dużą w a g ę przywiązywano do m o n o g r a f i c z n y c h dań poszczególnych r o d z i n . W czas u b a d a n e j związku z t y m etnograf zamieszkiwał przez ba­ dłuższy r o d z i n y , a b y j a k najdokładniej poznać sposób j e j życia. S p e c y f i c z n e cechy życia robotniczego — j a k podkreśla S k a l n i k o v a — tkwią b o w i e m n i e w odręb­ ności f o r m dzinnych zewnętrznych i społecznych. ( m i e s z k a n i e , u b r a n i e , pożywienie), ale w Jedynie dokładne poznanie życia w k i l k u g e n e r a c j a c h może ujawnić procesy r o z w o j o w e , rodzinne i społeczne, c h a r a k t e r k o l e k t y w u które miało być p r z e b a d a n e , pozwoli robotniczego . 15 stosunkach r o ­ poszczególnych rodzin zrozumieć s t o s u n k i Rozległość i krótki t e r m i n ukończenia p r a c y terytorium, utrudniały szersze z a s t o s o w a n i e tej metody. P o ogólnym z a p o z n a n i u się z większą ilością r o d z i n w y ­ b r a n o więc r o d z i n y t y p o w e Badania pracowali prowadzono przez cały czas d l a dokładniejszej metodą i c h obserwacji. kompleksową. folkloryści Z etnografami (reprezentujący bowiem wyodrębniony dział współ­ etno­ grafii), a od 1953 r. również h i s t o r y c y , językoznawcy, m a l a r z e i a r c h i t e k c i . " O Skalníková, Národopisny vyzkum kladenské prúmyslové oblasti, „Cesky L i d " , R. 40: 1953, s. 234—5. Zob. również tej s a m e j a u t o r k i , Pñspévek ke studiu délnického obydlí na Kiadensku, jw. O. S k a l n i k ova, Zpráva o ethnografickém a folkloristickém vQzkumu na Kiadensku, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 285—286. E . B a l a s , Vyzkumy lidové architektury ústavu pro ethnografii a folkloristiku CSAV w roce 1954, „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 286—287. S p r a w o z d a n i e J . S p i 1 k i , Ethnograficky a folkloristicky vyzkum na Kiadensku, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R. 5: 1957, s. 102, j e s t bardzo ogólnikowe. S k a l n í k o v á , Zpráva o ethnografickém..., s. 286. 1 2 13 1 4 15 �RECENZJE W c h w i l i obecnej badania neńskiego, o p r a c o w a n a 443 zostały już zakończone. M o n o g r a f i a w a n o t y l k o k i l k a artykułów, podsumowujących niektórymi Zagłębia zespołowo, m a wyjść z d r u k u w 1958' r. N a r a z i e dotychczasowe w y n i k i studiów n a d zagadnieniami. Problemowi mieszkań r o b o t n i c z y c h w okręgu K ł a d n a poświęciła osobny kuł O. S k a l n i k o v a . Jego podstawę źródłową stanowią głównie materiały uzyskane Brandyśek. 10 w gminie Warunki mieszkaniowe kształtowały się w sposób następujący. Z r o z w o j e m biorstw Kład- opubliko­ podejmowali budowę kolonii w Zagłębiu arty­ terenowe Kładneńskim przemysłu właściciele przedsię­ robotniczych dla pozyskania sobie stałych pracowników. W Brandyśku k o l o n i a t a k a powstała w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h X X w., a mieszkania w pochodzenia niej były w y n a j m o w a n e wiejskiego się dorobić własnego domy kolonii domku. przejdą przysporzyły ze s t r o n y podnajemców mieszkańców. opłatą. dyrekcji 25 l a t a c h płacenia że czynszu, kapitaliści zaczęli przed­ siębiorstw. a ilość spłaty poszczególnym r o b o t n i k o m i pomagali Z końcem X I X w. r o b o t n i c y Nie było to w y r a z e m wyzysku. poprawy Postawieniem parcele i m stawiać sprzedawali domy samodzielnie. zwiększonego własnego domu chcieli się chronić przed P o n a d t o dążenie do p o s i a d a n i a za d a w n y m , wiejskim własnego domu życia, a także z konieczności wynikało w kamienicach, czynszowych, budowanych ności, n i e były w y r a z e m ruchu z tęsknoty gospodarczych. j e d n a k robotników płaciło z n a c z n e czynsze j a k o l o k a t o r z y w d o m k a c h M i e s z k a n i a robotnicze utratą albo w r a z i e prześladowania z a udział w robotniczym. lub na domy. coraz częściej b u d o w a l i sobie bezrobocia stylem następnie i c h s y t u a c j i m a t e r i a l n e j , ' ale r a c z e j bowiem mieszkania na wypadek ziemi, sześćdziesiątych chciał kopalni, stałych robotników d l a s w y c h większą latach po Robotnicy bowiem stosować jeszcze inne sposoby p o z y s k i w a n i a Kupowali W z a pewną z n i c h k o r z y s t a l i , każdy Dopiero zapewnienie n a własność kolonii robotnikom niechętnie j e d n a k dla zysku-przez Wielu robotniczych drobną burżuazję. nie zaspokajały potrzeb m a t e r i a l n y c h i k u l t u r a l n y c h l u d ­ jej p o c z u c i a a r t y s t y c z n e g o . N a i c h wyglądzie odbijała się t r u d n a s y t u a c j a m a t e r i a l n a ogółu robotników. Różniły się one -znacznie od mieszkań chłopskich. wzorach Dawny trójdzielny w i e j s k i c h , został dom, złożony stopniowo wyparty z sieni, przez podwórzami, bez ogrodów, zamieszkałe p r z e z k i l k a przy domach dzinnego i komory, rodzin. Z oparty domki przez lato, a n i e r a z przez cały r o k m i e s z k a l i tutaj c z a s e m pojawiły wytwarzały starzy oddziaływały s i l n i e n a życie rodzinne się pomiędzy nimi poczucie łączności. rodzice. i społeczne r o b o t ­ Autorka artykułu że osiągnięciem k l a s y robotniczej, o ile c h o d z i o sposób życia, były n i e mieszkaniowe, sytuacji które zależały od gospodarczej, c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a środowiska w i e j s k i e g o nowego na z małymi przybudówki: p r a l n i e , letnie k u c h n i e . Były one ośrodkiem życia r o ­ M i e s z k a n i a robotnicze ników, izby kilkuizbowe środowiska rodzinnego o cele ogólniejsze. W i przełamanie i mieszczańskiego, p r z e z społecznego, t y m zagadnieniu ale uważa, zdobycze wychowującego ludzi izolacji wytworzenie walczących t k w i głęboki sens badań n a d m i e s z k a n i a m i robotniczymi. Inny neńskim wienie w artykuł w należy znacznej Skalnikovej latach do n a j b a r d z i e j mierze dotyczy dziewięćdziesiątych specyficzne pożywienia zeszłego konserwatywnych właściwości robotniczego stulecia . 1 7 dziedzin życia danej pożywieniem p r o w a d z o n o łącznie z b a d a n i a m i w Według kultury, Zagłębiu Kład­ autorki poży­ wyznaczających społeczności. B a d a n i a nad n a d całokształtem życia r o d z i n gór- S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu... S k a 1 n i k o v a, Hornickd strava na Kladensku v devadesatych minuleho stoleti, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 391—400, 16 17 letech �7 RECENZJE 444 n i c z y c h . G ł ó w n y m i i n f o r m a t o r a m i były stare k o b i e t y z r o d z i n górniczych. Specjalną uwagę zwrócono na rodziny imigrantów z dalszych okolic. P u n k t e m wyjścia studiów n a d pożywieniem r o b o t n i c z y m w i n n o być pożywienie ludu wiejskiego w danej okolicy, t a k j a k ono ukształtowało się w ciągu s t u l e c i . W c z e s k i e j w s i używano aż do połowy X I X w. produktów u z y s k a n y c h z własnego gospodarstwa. B y ł y to: mąka, z i e m n i a k i oraz m l e k o , uzupełniane mięsem i j a r z y ­ nami. Większość górników kładneńskich n i e miała j e d n a k produkty z i e m i i musiała w s z y s t k i e kupować. C i , którzy m i e s z k a l i n a w s i , wydzierżawiali n i e k i e d y małe p o ­ letka dla uprawy ziemniaków i k a p u s t y , c h o w a l i też drób i świnie. C h l e b i mąkę k u p o w a n o przeważnie w s k l e p a c h k o p a l n i a n y c h . Górnicy m i e l i b a r d z o budżet i m u s i e l i zamykać Większe zakupy robili wydatki n a pożywienie przeważnie w dniach w ściśle wypłaty, ograniczony określonych ponadto brali ramach. towary k r e d y t , co stwarzało duże możliwości nadużyć ze s t r o n y zarządu k o p a l n i . żywności przeważnie n i e m i e l i , stąd bezrobocie na Zapasów i s t r a j k i były katastrofą d l a r o d z i n y górniczej. Podstawą pożywienia były z i e m n i a k i i mąka, głównie p o d postacią chleba. Małe n a t o m i a s t było zużycie m l e k a , j a r z y n , mięsa i tłuszczu. Autorka omawia dokładnie różnice w pożywieniu różnych k a t e g o r i i w zależności od i c h dochodów i od p o s i a d a n i a p r z y t y m pożywienie w d n i e powszednie i świąteczne. Opisując sposób się poszczególnych członków r o d z i n y z w r a c a uwagę n a s p e c j a l n e przygotowanie d z i n a c h r o b o t n i c z y c h i sposób i c h spożywania. zakończeniu pomiędzy ośrodkach pożywieniem przemysłowych w w Zagłębiu tym samym W Kładneńskim od dziewięćdziesiątych przemiany w lat XIX w. strukturze zawodowej kreśla, że właściciele przedsiębiorstw t y l k o pod względem g o s p o d a r c z y m , do osady posiłków w r o ­ przeprowadza w po­ innych czeskich czasie.* I n n e z a g a d n i e n i a p o r u s z a artykuł J . P a t e r y Zycie śek a odżywiania uprzywilejowanie pracujących mężczyzn. Z i n n y c h zagadnień o m a w i a równanie robotników l u b dzierżawienia z i e m i . Wyróżnia 1938 r. i w społeczne Na 18 warunkach w gminie Brandy- wstępie omawia autor pracy górników. Pod­ s t a r a l i się uzależnić od siebie górników n i e a l e też k u l t u r a l n y m i ideologicznym. z przedstawicielami Kościoła dążyli do w y t w o r z e n i a czego, powiązanego ze świętami kościelnymi, o r g a n i z o w a l i Wspólnie swoistego ceremoniału górni­ również s p e c j a l n e czystości i p a r a d y górnicze. W s z y s t k o to miało n a c e l u w y t w o r z e n i e w uro­ świadomości górników p o c z u c i a przynależności do odrębnego s t a n u , o w y s o k i e j r a n d z e społecznej, łączącego zarówno pracowników f i z y c z n y c h , j a k umysłowych. T e g o r o d z a j u akcja miała więc zapobiegać r o b o t n i c z e m u uświadomieniu k l a s o w e m u . O t y m , że p l a n t e n się n i e powiódł, Ciała w świadczą chociażby rozruchy górników w czasie święta Bożego 1889 r. Opisując s t o s u n k i społeczne w Brandyśku i Olśanach a u t o r z a j m u j e się głównie życiem t o w a r z y s k i m , uroczystościami i obrzędami d o r o c z n y m i . J a k już no, omawiana osada była zamieszkana zarówno przez robotników, wspomnia­ j a k rolników. Już z końcem X I X w . j e d n a k robotnicy, którzy przeważali l i c z e b n i e , n a d a w a l i t o n życiu z b i o r o w e m u wpływom wsi. W swoich wiejskim, wykazywali przełożonych w organizacyj pochodzenia obrzędach i uroczystościach również pewną zakładach p r a c y . D o p i e r o rozwój oświatowych z ruchem ulegali się zaś n o w e f o r m y o n i zresztą s t o s u n k u do r u c h u robotniczego zmieniły tę sytuację. S t o p n i o w o chłopskiego, pojawiły związane z a z w y c z a j uniżoność w i zanikały d a w n e zabaw i nowe swych powstanie obrzędy uroczystości, robotniczym. J . P a t e r a , Spolećensky zivot v obci Brandysek od 90 let XIX stoi. do r. 1938. Pfispevek ke studiu zpusobu iivota a kultury delniku na Kladensku, „Ćes k o s l o v e n s k a E t h n o g r a f i e " , R . 4: 1956, s. 135—153. 1 8 t �RECENZJE 445 Omawiając s t u d i a etnografów p r a s k i c h n a d Zagłębiem Kładneńskim jeszcze wspomnieć o p e w n y c h b a d a n i a c h ośrodków r o b o t n i c z y c h . W w r a m a c h swojej dziesiątych działów okolicach K r a l u p badania do doby współczesnej. tej p r a c y , poświęcony terenowe zatytułowanej Okrąg pracy dyplomowej, rolnej i społeczne ta o m a w i a stosunki górników Kralup od lat tylko jeden robotników . 19 z roz­ Opracowane niestety p r a c y w drugiej Robek dziewięć­ połowie zo­ Skalnikovej XIX w. Praca zajęcia ludności, j e j kulturę materialną, życie r o d z i n n e i społeczne. P r o b l e m a t y k i robotniczej terenowe Przybramia pobliskich prowadził A . D o t y c h c z a s został ogłoszony gospodarce stały również okolice P r z y b r a m i a w n i e o p u b l i k o w a n e j Zycie należałoby i n d y w i d u a l n y c h , które dotyczą prowadzone dotyczą również w p e w n e j koło Z d ' a r a m i e r z e zespołowe na czesko-morawskiej badania wyżynie. O k o l i c e Zd'ara były w dobie f e u d a l i z m u ważnym okręgiem h u t n i c z y m . G d y j e d n a k w drugiej łowie X I X w. h u t n i c t w o tutaj upadło, stały się one jedną c z e s k i c h . P o z i o m r o l n i c t w a był b a r d z o z najuboższych n i s k i i większość chłopów musiała po­ ziem dorabiać różnymi zajęciami u b o c z n y m i , j a k chałupniczym t k a c t w e m , pracą w lesie, murarką. Corocznie całe rzesze małorolnych emigrowały do robót sezonowych. Dopiero w-1949 r. rozpoczęto tutaj budowę w i e l k i c h zakładów m e t a l o w y c h i z i e m i a żdiarska zmieniła s w o j e powstałych sprowadzano ich oblicze. M i e j s c o w i b e z r o l n i i małorolni znaleźli z a t r u d n i e n i e w zakładach jako robotnicy niewykwalifikowani. Fachowców nowo bowiem początkowo z i n n y c h ośrodków przemysłowych,' dopóki n i e w y s z k o l o n o na miejscu. Zmiany w strukturze zawodowej wywarły doniosły wpływ na całokształt życia ludności. Te właśnie czętych w chłopską, przeobrażenia 1952 r. j a k robotniczą. artykułach chciano Badaniami objęto uchwycić różne Dotychczasowe w badaniach dziedziny wyniki terenowych, kultury, studiów zarówno przedstawiono rozpo­ ludność w kilku sprawozdawczych . 2 0 II. B a d a n i a Ośrodek etnograficzny w ośrodku brneńskim w B r n i e , pozostający pod k i e r u n k i e m d r K a r o l a F o j t i k a , w y p r a c o w a ł następujący p l a n badań n a d kulturą robotniczą. B a d a n i a te rozpoczęto od stosunkowo niewielkiego okręgu górniczego, położonego w pobliżu B r n a . D r u g i m etapem (dawnym przemysłu planuje Moraw Zlinem), się — znanym przystąpienie B r n e m . Dopiero centrum do badań Zagłębia mają obuwniczego. n a d największym na podstawie Rosicko-Oslavanskiego, być s t u d i a n a d Po ośrodkiem wszystkich tych studiów Gottwaldowem i c h ukończeniu przemysłowym będzie można wyciągnąć w n i o s k i o kształtowaniu się k l a s y robotnicze; i j e j k u l t u r y n a t e r y t o r i u m całych M o r a w . O w y b o r z e Zagłębia R o s i c k o - O s l a v a n s k i e g o j a k o p r z e d m i o t u badań zadecydowały zarówno względy teoretyczne, j a k p r a k t y c z n e . J e s z c z e z końcem X V I I I w. był to okręg t y p o w o r o l n i c z y ; n a okres t e n przypadają dopiero początki górnictwa w ę g l o ­ wego. N a w przełomie posiadaniu panów XVIII i X I X w. m i e j s c o w e feudalnych przeważnie z B r n a l u b W i e d n i a . cjalnie pomyślny przeszły kopalnie n a własność pozostające dotychczas kapitalistów, przybyłych Odtąd rozpoczął się s z y b k i rozwój górnictwa, od l a t c z t e r d z i e s t y c h . Niektóre wsie przemieniły się A. R o b e k , Zemidelske hospodarem delniku na Kralupsku, „Cesky R. 42: 1955, s. 60—64. Zob. np.: Z. M i ś u r e c, Zpra.va z vyzkumu narodopisneho semindfe na sku, „ C e s k y L i d " , R. 39: 1952, s. 169—171; O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k soućasneho zpusobu zivota na Żddrsku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " R 4s. 5—24. 1 9 2 0 spe­ stopniowo Ud", Zdarstudiu 1956 �RECENZJE 446 w osady przemysłowe, i n n e j e d n a k zachowały swój c h a r a k t e r r o l n i c z y . Kształtowa­ nie się k l a s y robotniczej można więc tutaj śledzić od samego początku, p r z y c z y m — podobnie j a k w Zagłębiu Kładneńskim — b a r d z o wyraźnie występują środowiska robotniczego z chłopskim. Pracę ułatwiają m i a r y badanego terytorium, j a k i stosunkowo Już po wstępnych b a d a n i a c h do terenowych zarówno z n a c z n a ilość źródeł zadecydowano czej. P o z w o l i szerzenie to prześledzić r a m chronologicznych wyzyskania wszelkich 2 1 kultury tematu dostępnych źródeł n a przestrzeni wymagało i połączenia klasy półtora oczywiście studiów połowę X I X w., — przypadają początki m i e j s c o w e j rozwój roz­ archiwalnych . n i e ograniczać o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu, a l e objąć n i m i również pierwszą n a którą — j a k już w s p o m n i a n o powiązania niewielkie robotni­ stulecia. Roz­ j a k najpełniejszego badań terenowych d i a m i a r c h i w a l n y m i . B a d a n i a t e r e n o w e rozpoczęto po o d p o w i e d n i c h ze s t u ­ przygotowaniach w 1953 r. Z e względu n a małą ilość pracowników w s t o s u n k u do rozmiarów tery­ t o r i u m posługiwano się również metodą reprezentacyjną. W p i e r w s z y m r o k u badań wybrano trzy gminy: t y p o w o górniczą osadę Zbyśov, górniczo-rolniczą N o w ą i t y p o w o rolniczą R e z n o v i c , położone w o s l a v a n s k i e j przez cały chiwum 22 czas współpracowali zarówno w Wieś etnografami terenie, jak w ar­ . Monografia do ściśle folkloryści, części Zagłębia. Z druku. Zagłębia Część Rosicko-Oslavanskiego etnograficzną opracował została dr już ukończona K . Fojtik, część i oddana folklorystyczną dr O. S i r o v a t k a . N a r a z i e o p u b l i k o w a n o t y l k o k i l k a sprawozdań z badań folklorystycznych) i artykułów podsumowujących wyniki . 2 3 (głównie N a specjalną uwagę zasługują d w a artykuły F o j t i k a i S i r o v a t k i poświęcone kształtowaniu się k l a s y r o ­ botniczej XIX w. i 2 4 jej kultury n a terenie Artykuły te opierają c i e k a w y przykład w y z y s k a n i a Kształtowanie podzielić na kilka niewielkie przybyła się k l a s y okresów. i pokrywała pierwsza fala omawianego Zagłębia się głównie n a m a t e r i a l e tego t y p u źródeł p r z e z robotniczej Przed je w Zagłębiu ludność byli pierwszej połowie i stanowią etnografów. Rosicko-Oslavanskim 1880 r. zapotrzebowanie całości imigrantów; w w archiwalnym miejscowa. n a siły Z można robocze było początkiem X I X w. robotnicy z Czech, to w y k w a l i f i k o w a n i którzy w krótkim czasie wrośli w n o w e środowisko społeczne. W związku z r o z b u ­ dowaną produkcją w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h i pięćdziesiątych przybyła n o w a f a l a imi­ grantów zarówno z C z e c h , j a k też z górskich okolic M o r a w . W t y m czasie ludność w e w s i a c h , w których znajdowały się k o p a l n i e , zwiększyła się d w u albo t r z y k r o t n i e . Rozwój górnictwa spowodował znaczne zmiany w życiu gospodarczym Zagłębia. W p r a w d z i e r o l n i c t w o jeszcze ciągle było głównym zajęciem ludności, a l e znaczenie jego stale malało w porównaniu z górnictwem. Również zmniejszało rzemiosł. G d y d a w n i e j synowie rolników, którzy nie otrzymali z a t r u d n i e n i e w rzemiośle, obecnie z o s t a w a l i górnikami. Często również wani rzemieślnicy s z l i do p r a c y w się znaczenie ziemi, znajdowali wykwalifiko­ kopalni. K . F o j t i k — O. S i r o v a t k a , Vyvoj homictví a iívot horníkü na Rosicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Ceskoslovenská E t h n o g r a f i e " , R . 3¬ 1955, s. 3. F o j t í k — S i r o v á t k a , j w . , s. 4. Np. O. S i r o v á t k a , Za délnickou písní na Oslavansku (Z vysledku a skusenosti folkloristického vyzkumu na rosicko-oslavansku v r. 1953), „Cesky L i d " , R . 41: 1954, s. 4—11; O. S i r o v á t k a , K vyzkumu folkloru na Rosicko-Óslavansku, „Cesky L i d " , R . 42: 1955, s. 257—261. F o j t í k — S i r o v á t k a , Vyvoj homictví a zivot horníkú na Rosicku a Oslavansku..., s. 3—36; K . F o j t í k — O . S i r o v á t k a , K déjinám homictví na Ro­ sicku a Oslavansku v první poloviné XIX století, „Casopis M a t i c e moravské", t. 73: 1954, s. 68—82. 21 22 23 2 4 �RECENZJE 447 Biorąc pod uwagę położenie m a t e r i a l n e górników można było wśród n i c h w y ­ różnić dwie grupy: a ) posiadających r o l n y c h , mieszkających własny „ n a komorze". dom i kawałek Pierwsi byli pola zazwyczaj oraz synami R z a d k o t y l k o mógł górnik swą własną pracą dorobić się domu. D r u d z y przeważnie spośród m i e j s c o w e j większość przybyszów. b) bez­ chłopskimi. pochodzili najuboższej ludności; do tej g r u p y również należała Położenie materialne górników było zbliżone do sytuacji chłopów małorolnych i komorników. O b i e t e kategorie ludności łączyło sporo wspólnych s z k a n i a górników, którzy p o s i a d a l i własne d o m y , chłopskich, podobnie ników-górników mieszkaniowej stych. j a k niewielkie budowa t e uzależniły się j e d n a k w różnice pomiędzy rolnych. mieszkaniami Pewną zmianę k o l o n i i , zapoczątkowana większym do w z r o s t u w y k a z y w a ł o również w i e l e ności w i s j s k i c j były komorników-robotników spowodowała Kolonie przyczyniły a rysów k u l t u r o w y c h . Mie­ n i e w i e l e różniły się od mieszkań stopniu solidarności w latach robotników robotniczej od komor- w .sytuacji czterdzie­ pracodawców, Pożywienie górników c e c h wspólnych z ' p o ż y ^ y i c n i B i i i uboższych w s r s 1 w l u d Napływowi odży w i s l i się p o d o b n i s j s k ludność m i e j s c o w a n a co mi/t d ta •' ł 'e h" C • K o m e t a m i , inaczej naroast p r z e a s t a w i a a się s p r a w a u o i o r u . u o r m c y m e n o s i l i b o w i e m t r a d y c y j n y c h strojów l u d o w y c h , u b i e r a l i się p o . m i e j s k u , co n i e pozostawało bez w p ł y w u n a strój m i 6 "sco^v c h chłopów Omawiając problem życie społeczne górników t w o r z e n i a się odrębnej w a r s t w y autorzy zwracają specjalną uwagę neńskim, zarządy kopalń starały się pozyskać górników przez o r g a n i z o w a n i e r o d n y c h uroczystości, p a r a d sposób c h c i a n o , uzyskać feudalną. Przez i zaprowadzenie poparcie specjalnego rzesz robotniczych w z a c i e r a n i e zaś różnic w różno­ s t r o j u górniczego. W sporach położeniu właścicieli ników. M i m o to ciężkie w a r u n k i p r a c y , siębiorcy przyczyniały warunki się do w z r o s t u do r o z w o j u ruchu ucisk z e strony pana solidarności robotniczej ten z e zwierzchnością kopalń, urzędników i zwykłych pracowników f i z y c z n y c h s t a r a n o się tłumić uświadomienie k l a s o w e wiednie na górniczej. P o d o b n i e j a k w Zagłębiu K ł a d - feudalnego i gór­ i przed­ stworzyły odpo­ robotniczego. Streszczając w y n i k i s w y c h badań stwierdzają a u t o r z y , że już w połowie X I X w . istniała s w o i s t a k u l t u r a górnicza. Powstała ona w o p a r c i u o kulturę miejscowych chałupników i komorników, posiadała j e d n a k szereg n o w y c h elementów, w dziedzinie w Zagłębiu Oprócz życia społecznego omówionych poświęcony powyżej Rosicko-Oslavanskim, k l a s i e robotniczej r u n k i p r a c y robotników w i omawia i świadomości najważniejsze artykułów, należałoby pobliskiego drugiej dziedziny a zarazem w całej ul. Czerwonej. tek, 5 ich kultury A u s t r i i , powstałą zaś r z e s z e robotników w przedstawia pierwszej badań w Fojtika nim w a ­ połowie X I X w. materialnej, j a k mieszkanie, latach osiemdziesiątych XVIII w. mieszkała dojeżdżały w robotników B r n a uległy przeludnionych do p r a c y kamienicach ze w s i , wracając poży­ Brnie, przy t r a d y c j i chłop­ znacznemu t y l k o spośród n i c h posiadało osobne d o m k i n a własny K . F o j t i k, Phspevek k poznani zpusobu polovine XVIII, a prvni polovine XIX stoleti, 224—226. 2 5 Autor wyniki artykuł n a n a j s t a r s z a kolonię robotniczą w czasu w a r u n k i mieszkaniowe Niewielu większość Brna-' . wymienić P l a n domów w tej k o l o n i i nawiązywał do d a w n y c h skich. Z biegiem pogorszeniu. przedstawiających jeszcze połowie X V I I I i w w i e n i e , odzież. Specjalną u w a g ę z w r a c a zwłaszcza społecznej. czynszowych. t a m n a niedzielę. uży­ Całe Przez źivota delnicke tfidy v Brne v druhe „Cesky L i d " , R . 40: 1953, s. 58—65, �RECENZJE 448 tydzień r o b o t n i c y nych nocowali wspólnie p r z e z Końcowa w s w y c h zakładach p r a c y l u b w k i l k u l u b k i l k u n a s t u albo pod gołym część artykułu została poświęcona izbach wynajmowa­ niebem. pożywieniu i odzieży robotników B r n a , p r z y c z y m autor z w r a c a specjalną uwagę n a powiązanie t y c h działów k u l t u r y robotniczej z kulturą chłopską III. Etnografowie swoją u w a g ę są b a r d z o (zwłaszcza s i l n e w B a d a n i a śląscy w z a k r e s i e pożywienia). ośrodku zajmujący się o p a w s k i m problematyką robotniczą n a O s t r a w s k i m Zagłębiu W ę g l o w y m . T r a d y c j e stare, w y d o b y w a n i e w epoce f e u d a l n e j . rud metali stanowiło Początek górnictwa węglowego skoncentrowali górnictwa t u ważną jednak — n a Sląsku- gałąź gospodarki podobnie j a k w i n ­ n y c h zagłębiach — p r z y p a d a dopiero n a drugą połowę X V I I I w., a i n t e n s y w n i e j s z y jego rozwój n a połowę w i e k u X I X . Decydujący w p ł y w n a w z r o s t w y d o b y c i a węgla posiadało założenie h u t w i t k o w i c k i c h w 1829 r. i b u d o w a l i n i i k o l e j o w y c h w l a t a c h c z t e r d z i e s t y c h . S t a r s z e k o p a l n i e i h u t y p r z e z długi czas pozostawały pod zarządem f e u d a l n y m , co odbijało się u j e m n i e n a i c h r o z w o j u . D o p i e r o w 1843 r. h u t y w i t k o - w i c k i e , które należały do a r c y b i s k u p a ołomunieckiego, przeszły w p o s i a d a n i e wie­ deńskiego inne zakłady domu pracy podniesienia handlowego Rothschildów, stały się własnością rentowności Z reorganizacją wzrost ilościowy Zapotrzebowanie rezerwy z k a p i t a l i s t y c z n y c h . Dążenie wpłynęło na miejscowej, również niewykwalifikowani d u c h u k a p i t a l i s t y c z n y m nastąpił czemu sprzyjało również migrującej werbować pracowali masowo robotników zniesienie gwałtowny pańszczyzny. także Słowacy, z w s i okolicznych. W z Galicji. a jako 27 ziemi ostrawskiej znowu Ponadto jako wykwalifikowani W uległa z m i a n i e . Nastąpił związku robotnicy — Głównym d a l s z y pomyślny rozwój Ostrawy Zagłębiu znalazło pracę w i e l u robotników z całego k r a j u . organizatorem badań n a d kulturą robotniczą I n s t y t u t B a d a w c z y , powstały w 1948 r. w O p a w i e Opavske. Pozostając Śląskiem prowadzi w n a Śląsku Sbornik jest w nawiązaniu do d a w n e j Śląski Matice stałym k o n t a k c i e z i n n y m i i n s t y t u c j a m i z a i n t e r e s o w a n y m i on rozległą działalność badawczą i wydawniczą; m. i n . t r z y własne c z a s o p i s m a : „Slezsky S b o r n i k " , „Radostna Z e m e " decky Czesi ostatnich latach s y t u a ­ górnictwa i h u t n i c t w a , powstało s z e r e g osiedli górniczych z nową dzielnicą n a czele. W do ulepszeń 26 z i n n y c h zagłębi węglowych oraz N i e m c y i A u s t r i a c y . cja w wprowadzenie n a siły robocze było t a k duże, że n a jego p o k r y c i e n i e wystarczały ludności t y m zaczęto również o r g a n i z a c j i z b y t u węgla i żelaza . przedsiębiorstw w robotników, l a t a c h następnych przedsiębiorców przedsiębiorstw technicznych i na usprawnienie a w Ostravskeho Kraje" 2 8 . W badaniach nad i posiada on „Pfirodove- problematyką robot- V . 2 a ć e k, O hlavnich ukolech vyzkumu dejin hornictvi a hutnictvi v ostravskem kraji, „Slezsky S b o r n i k " , R. 50: 1952, s. 1—24. Zob. również: F . N e s v a d b a , K poćdtkum- dolovdni uhli a jinych nerostu na Ostravsku na pfelomu XVIII a XIX stoleti, tamże, 49: 1951, s. 145—155; J . C h l e b o w c z y k , K otdzce periodisace vyvoje hornictvi v ostravsko-karvinskem reviru, tamże, t. 51: 1953, s. 82—89; F . M a i n u ś , K e studiu dejin hornictvi a hutnictvi na Ostravsku, tamże, t. 51: 1953, s. 4 0 8 — 416 i i n . A . G r o b e l n y , Zdroje levn$ch praconnych sil pro ostravsky prumysl za k a pitalismu, „Radostna Zemć", t. 3: 1953, s. 3—6. Zprava o ćinnosti slezskeho studijniho ustavu v Opave do końce roku 1950, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 133—142; B . S o b o t i k , Je zapotfebl yedeckeho ustavu v ostravskem kraji?, S S U , 74, z p r a v a , ćerven 1955, s. 1—3. 2 6 2 7 28 �RECENZJE nłczą współpracują, z sobą: historycy, e t n o g r a f o w i e , . folkloryści, i — w pierwszych latach istnienia Instytutu — Etnograficzne badawczych przy etnograficzny badania językoznawcy, socjologowie . 29 n a d kulturą górniczą były p r o w a d z o n e p r z e z k i l k a współpracy etnografów I n s t y t u t u , pozostający z Pragi wówczas i Brna. pod Już w kierunkiem 1950 r. grup oddział zasłużonego łacza śląskiego i l i t e r a t a J a n a R o h l a , rozpoczął s y s t e m a t y c z n e z b i e r a n i e dzia­ materiałów dotyczących w a r u n k ó w życia i p r a c y górników Zagłębia. S p e c j a l n y n a c i s k położono n a zagadnienie d a w n y c h t e c h n i k p r a c y w k o p a l n i a c h i n a f o l k l o r górniczy. wadzono również badania którymi d a w n y m i n a d życiem zwyczajami górników w starych górniczymi, o r k i e s t r a m i koloniach, górniczymi itp. Przepro­ nad nie­ 3 9 W t y m s a m y m czasie zostały podjęte s y s t e m a t y c z n e s t u d i a n a d sposobem życia i kulturą zarówno ludności chłopskiej, j a k robotniczej w okolicach Cieszyna. B a ­ d a n i a prowadziło tutaj k i l k a zespołów. Zespół doc. dr D. S t r a n s k i e j z u n i w e r s y t e t u praskiego po p r z e b a d a n i u w 1951 r. t r z e c h ;gmin łecznej: B y s t r z y c y n a d Olzą, N y d k a o różnorodnej badawczą w Jabłonkowie i najbliższej- jego o k o l i c y . W jąca pod k i e r u n k i e m Górną Łomnę, w W. także i n n a g r u p a e t n o g r a f i c z n o - f o l k l o r y s t y c z n a , Scheuflera i J . Cernego. 1951 r. zaś B u k o w i e c Badania i Morawkę, wsie m i e r z e p r z e z r o b o t n i k ó w . O d 1953 r. rozpoczęto prace innej w s i ziemi cieszyńskiej, badań został O. S i r o v a t k a z B r n a grafii uniwersytetu praskiego grup badań były ludności na wsi . A gminach następujące ostrawskiej przez w końcu w pod k i e r u n k i e m n o w e n a d życiem górników w Przedmiotem 3 3 zamieszkałej w 1950 r. znacznej Sobieszo­ Kierownikiem 1954 r. g r u p a studentów A. Robka rozpoczęła Dąbrowie i K a r w i n i e w zagadnienia: od robotników. badania pobliżu 1) sposób życia l a t dziewięćdziesiątych do pro­ pozosta­ zamieszkałe w n a d monografią 32 wie, te objęły spo­ akcję pobliżu Jabłonkowa 31 wadziła od 1950 r. b a d a n i a strukturze i K o s a r z y s k , skoncentrował z k o l e i swą etno­ tere­ Ostrawy. poszczególnych chwili obecnej i 2) różnice w sposobie życia Czechów i Polaków i kształtowanie się tutaj jedno­ litej k u l t u r y . 3 4 B a d a n i a n a d kulturą robotniczą n a Śląsku są i n t e n s y w n i e k o n t y n u o w a n e . ległość t e r y t o r i u m ich i skomplikowana ukończenie. D o tej pory problematyka opublikowano nie pozwala znaczną jednak ilość materiałów Roz­ n a szybkie terenowych, przeważnie n a łamach „Radosnej Z i e m i " . Składają się n a n i e b a r d z o c i e k a w e życio­ rysy, wspomnienia, opowiadania górnicze, oświetlające ciężką dolę robotników Z a - Zprdva o cinnosti..., tamże, Z vyhledoveho planu prace na rok 1954, S S O , 60 z p r a v a , l e d e n 1954, s. 1—3. Ke dni hornikń, S S U , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 1—2; S S t J , 28 z p r a v a , l e d e n 1951, s. 3; S S U , 32 z p r a v a , d u b e n 1951, s. 2; S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; H . P., O vyzkumech ndrodopisneho referatu SSU v roce 1953, „Radostna Z e m e " , t. 3: 1953, s. 88; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu SSU v r. 1953, „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 39—40. D. S t r a n s k a , Zprdva o ethnografickem vyzkumu na Teśinsku, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: f 1951, s. 426—429; ' S S U , 35 z p r a v a , z a f i 1951, s. 2; S S U , 52 z p r a v a , u n o r 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , l i s t o p a d 1953, s. 4. Zob. też: H . P., O v^zkumech ndrodopisneho... oraz H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu... S S O , 23 z p r a v a , s r p e n 1950, s. 4; S S U , 35 z p r a v a , z a r i 1951. s. 2; V . S c h e u f l e r , Zprdva o ethnografickem a folkloristickem pruzkumu Bukovce a Mordvky, „Slezsky S b o r n i k " , t. 49: 1951, s. 585—588. S S U , 52 z p r a v a , unor 1953, s. 3; S S O , 56 z p r a v a , s r p e n 1953, s. 3; S S U , 58 z p r a v a , listopad 1953, s. 4; H . P., O v y z k u m e c h narodopisneho referatu... j . w.; H . P., Vyzkum ndrodopisneho referatu..., tamże. A . R o b e k, Zprdva o vyzkumu zpusobu zivota delnicke tfidy na Ostravsku, „Cesky L i d " , R. 41: 1954, s. 288; zob. też: S S U , 62 z p r a v a , bfezen 1954, s. 3; S S U , 67 z p r a v a , zafi 1954, s. 3. 29 39 3 1 3 2 33 34 Etnografia Polska I I 29 �RECENZJE 450 głębia przed kilkudziesięciu l a t y . Duże zasługi w publikowaniu tych materiałów położył J . R o h e l . 3 5 Mniej liczne są natomiast opracowania materiałów terenowych. Ukazały się one przeważnie p o d postacią krótkich sprawozdań, j a k np. artykuł Z a h r a d n i k a Jak mieszkał nia i jak się ubierał Stranskiej kultury w osadach się j e d n a k niczej. P r o b l e m frysztackiej Zawierają 3 8 ludowej nie zajmują lud w ziemi i Scheuflera . 3 7 zamieszkałych zagadnieniem przed 80 laty one omówienie w znacznej lub 3 9 sprawozda­ różnorodnych mierze przez kształtowania się s p e c y f i c z n e j działów robotników, kultury robot­ t e n występuje n a t o m i a s t wyraźnie w artykułach S i r o v a t k i i R o b k a . Przedmiotem badań S i r o v a t k i i jego zespołu była wieś Sobieszowice, n a p o g r a n i c z u p o w i a t u mosteckiego położona i cieszyńskiego . Należy o n a do t y c h typowych 39 w s i r o b o t n i c z y c h , w których ogół mieszkańców łączy pracę n a własnym niewielkim g o s p o d a r s t w i e z pracą w przemyśle. Większość robotników stanowią t u górnicy z a ­ t r u d n i e n i w odległej larnej komunikacji o 15—20 k m k o p a l n i . W autobusowej górnicy c i n o c o w a l i (powstała w miejscu pracy w okresie, gdy n i e było jeszcze o n a dopiero specjalnych domach o d w i e d z a l i t y l k o d w a r a z y w tygodniu. G o s p o d a r s t w e m pracujące ponadto n a j e m n i e we w latach noclegowych, tury górniczej d w o r z e l u b u zamożniejszych -chłopi Krzyżowanie występuje utrzymywali tradycjonalistyczną na n a św. P r o k o p a . wiejskich gospodarzy. z odrębnymi wyraźnie zwłaszcza n a przykładzie ogół dawne obrzędy doroczne, p r z y c z y n i a l i się do z a c h o w a n i a górniczych, np. m o d l i t w y i tradycji Z przed drugiej zjazdem jednak a wzrost elementami nawet swoją starych także w dziedzinie zajęć g o s p o d a r s k i c h . Pociągało to z b i e g i e m postawą zwyczajów krytycznej z r o d z a j e m p r a c y i z n o w y m i k o n t a k t a m i przyczynił się do n a r a s t a n i a kul­ Górnicy- uroczystości n a św. postawy Autor kulturę l u d ­ zwyczajów. niektórych do k o p a l n i , strony a wieś zajmowały się żony i dzieci, s t a r a się zanalizować w p ł y w p r a c y w k o p a l n i n a chłopską p i e r w o t n i e ności Sobieszowie. regu­ trzydziestych), Barbarę związany racjonalizmu czasu zaniechanie d a w n y c h obrzędów związanych z rozpoczęciem p r a c w i o s e n n y c h , z w y g a n i a n i e m by­ dła n a paszę i t p . Robek w swoich artykułach w specjalnie budowanych 40 zajmuje się głównie górnikami mieszkającymi k o l o n i a c h . W k o l o n i a c h t y c h o s i e d l a l i się m i e j s c o w i bez­ r o l n i , częściowo zaś p r z y b y s z e z d a l s z y c h okolic, zwłaszcza z G a l i c j i . N a 30 000 gór­ ników z a t r u d n i o n y c h w 1894 r. w k o p a l n i a c h Zagłębia ok. 10 000 mieszkało w niach. W l a t a c h pięćdziesiątych do siedemdziesiątych s p e c y f i c z n a k u l t u r a , której późniejsi i m i g r a n c i w nili. Autor wienie, omawia zwyczaje życie rodzinne, górnicze, sytuację rozwój ruchu zaczęła się tutaj kolo­ wytwarzać z a s a d n i c z y sposób już n i e z m i e ­ materialną, m i e s z k a n i e , robotniczego w odzież, poży­ osadzie Dąbrowa Zob. np. w s p o m n i e n i a robotników z a p i s a n e p r z e z R o h l a , Z pameti stareho havife, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 116—121; t e n ż e , Havifovo vyprdveni, tamże, t. 2: 1952, s. 67—71; t e n ż e , Zwot hornicke rodiny na Ostravsku, tamże, t. 4: 1954, s. 7 — 8 ; t e n ż e , Hornicke kapely, tamże, t. 4: 1954, s. 77—79. R o h e l w y d a ł r ó w ­ nież szereg o s o b n y c h p u b l i k a c j i poświęconych f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u , które s t a ­ nowią c e n n y materiał źródłowy. J . Z a h r a d n i k, Jak bydlel a jak se oblekał lid na Frystdtsku pfed 80 lety, „Radostna Z e m e " , t. 1: 1951, s. 132—133. P o r . p r z y p i s 31. P o r . p r z y p i s 32. O. S i r o v a t k a, Zemedelske hospoddrstvi Horniku v SobeSovicich. K po­ znani zpusobu zivota Horniku na Ostravsku v 1 pol. XX stoi., „Radostna Z e m e " , t. 4: 1954, s. 1—^6. A . R o b e k , Vyzkum zpusobu zwota a kultury Horniku v Doubrave, „Ra­ d o s t n a Z e m e " , t. 5: 1955, s. 30—32; t e n ż e , Zpusob zwota Horniku v koloniich v Doubrave v 90 letech minuleho stoleti, „Radostna Z e m e " , t. 5: 1955. s. 104—115. 35 3 6 3 7 38 3 9 4 0 �RECENZJE 451 a zwłaszcza w k o l o n i a c h r o b o t n i c z y c h tej osady. M. i n . z w r a c a uwagą n a u t r z y m y ­ wanie w się d a w n y c h t r a d y c j i chłopskich w k u l t u r z e mieszkańców k o l o n i i , do czego z n a c z n e j m i e r z e przyczyniało się stałe osiedlanie się t u n o w y c h przybyszów ze wsi. Niemniej jednak tradycje wiejskie zanikały wśród górników w koloniach o w i e l e s z y b c i e j niż wśród górników mieszkających w e w s i a c h . Z i n n y c h zagadnień p o r u s z a autor p r o b l e m krzyżowania się k u l t u r y p o l s k i e j i c z e s k i e j . I m i g r a n c i p r z y ­ bywający z G a l i c j i p r z y n o s i l i ze sobą odrębny sposób życia i odrębną kulturę, która na skutek odmiennych warunków gospodarczych w n o w y m środowisku s z y b k o z a ­ nikała. P e w n e jej e l e m e n t y j e d n a k przeszły do wspólnej k u l t u r y robotniczej całej osady. Z i n n y c h artykułów o p u b l i k o w a n y c h p r z e z ośrodek śląski należałoby wspomnieć o d r o b n y c h , a l e wartościowych p r z y c z y n k a c h dotyczących różnych d z i e d z i n k u l t u r y górniczej. W grę t u wchodzą np.: J . R o h e l i J . S v a t e k , Górnicze szej połowy XVIII b r a d n i k , Górnicy IV. w. A . H o l a n , Najstarsze 41 — lekarze Badania Zadaniem ludowi siekiery oświetlania ośrodka słowackiego w dania ośrodka słowackiego było o d t w o r z e n i e r o l i k l a s y robotniczej podzielono ośrodki n a trzy robotnicze, które w etapy. pierw­ J . Za- B r a t y s ł a w i e rozwoju t u r y robotniczej n a Słowacji od o k r e s u feudalnego do c h w i l i obecnej właściwej z kopalń**; ,itp. 13 etnograficzne-go sposoby kul­ i wykazanie t w o r z e n i u się k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Ba­ 44 W pierwszej początkami swymi fazie postanowiono sięgają epoki uwzględnić feudalnej. W grę te tu weszły ośrodki górnicze przeważnie n i e w i e l k i e , powstałe w e w s i a c h . T r a d y c j a p r a c y najemnej, chociaż niejednokrotnie przerywana, istnieje tu od szeregu pokoleń. W d r u g i m etapie b a d a n i a m i zostaną objęte większe c e n t r a przemysłowe, które r o z ­ winęły się w o k r e s i e k a p i t a l i z m u , zwłaszcza w drugiej połowie X I X w . K l a s a r o b o t ­ n i c z a s t a n o w i w n i c h zwartą masę, a o d e r w a n a od środowiska w i e j s k i e g o , rego w z n a c z n e j m i e r z e pochodzi, wytworzyła n o w y s p e c y f i c z n y sposób życia kulturę. P r z e d m i o t e m w latach badań w ostatnich, w które z n i c h nawiązują likwidacji w okresie końcowej fazie socjalistycznego do d a w n y c h staną się zakłady uprzemysłowienia przedsiębiorstw okresie międzywojennym, z a p i e r w s z e j pracy z któ­ i nową powstałe Słowacji. przemysłowych, które Nie­ uległy republiki. Pracownikami tych zakładów są przeważnie l u d z i e młodzi, którzy znalazłszy w n i c h odpowiednie w a ­ r u n k i życia dobre z a r o b k i , w y g o d n e m i e s z k a n i a w n o w o założonych o s i e d l a c h zrywają n a ogół z pracą n a r o l i . 4 5 B a d a n i a rozpoczęto w 1952 r. od rolniczo-górniczej osady Żakarowce, położonej w e w s c h o d n i e j Słowacji, w powiecie g e l n i c k i m . P o o d p o w i e d n i m przygotowaniu te­ o r e t y c z n y m p r z e p r o w a d z o n o zespołowe b a d a n i a terenowe w l a t a c h 1953—1954, a u z u ­ pełniono j e s z c z e i n d y w i d u a l n y m i w y j a z d a m i . Każdy z członków zespołu i n n e zagadnienie. W r e z u l t a c i e powstała o b s z e r n a m o n o g r a f i a , u schyłku 1956 r . opracował która wyszła z d r u k u 4 0 Żakarowce stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y przykład w s i , której mieszkańcy zajmują J . R o h e l — J . S v á t e k , Hornické sekery z 1 pol. XVIII stoleti, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 114—116. A . H o l á n , Nejstarśi zpúsoby osvétlovaní dołu, „Radostna Zemé", t. 1: 1951, s. 123—124. J . Z a h r a d n í k , Hornictí lidoví lékafi, „Radostna Zemé", t. 5: 1955, s. 53—54. Zob. P o d o 1 á k, s. 437. Banická dedina Zakarovce, B r a t i s l a v a 1956, s. 7. jw. 41 4 2 43 4 4 45 4 6 �RECENZJE 452 się górnictwem od s z e r e g u pokoleń. N a j s t a r s z e wzmianki o tej osadzie pojawiają się w X I V w. O d w i e k u X V należała o n a do „państwa r y c h n a w s k i e g o " , sto zmieniało s w o i c h właścicieli. P i e r w o t n i osadnicy które czę­ t r u d n i l i się prymitywną spodarką rolną n a w y k a r c z o w a n y c h p r z e z siebie t e r e n a c h leśnych, rąbaniem go­ drzewa i w y p a l a n i e m węgla d r z e w n e g o d l a p o b l i s k i c h kopalń i kuźnic. Z X V I w. pochodzą pierwsze wiadomości o p r a c y mieszkańców Żakarowiec w okolicznych kopalniach r u d y . Początkowo p r a c a t a należała do i c h obowiązków pańszczyźnianych, o t r z y m y ­ w a l i jednak pewne wynagrodzenie nagrodzenie to przeszło w w postaci części w y d o b y t e j zapłatę w w o l n y c h robotników. Zdarzały pieniężną, się też w y p a d k i , s w e własne n i e w i e l k i e k o p a l n i e o d k r y w k o w e kopalnie nie mogły jednak dawni wytrzymać zaś rudy. Z czasem w y ­ poddani że r o d z i n y zmienili chłopskie się posiadały (od X V I I w . do końca X I X ) . T e d r o b n e konkurencji większych przedsiębiorstw i s z y b k o upadały. Zniesienie pańszczyzny niło się j e d n a k liczby do c o r a z bezrolnych, zapoczątkowało bardziej żyjących pomyślny narastającego tylko z pracy rozwój rolnictwa, rozwarstwienia najemnej. W przyczy­ w s i , do latach wzrostu siedemdziesiątych X I X w., g d y Słowacja została dotknięta k r y z y s e m g o s p o d a r c z y m , w i e l u z t y c h r o l n y c h wyemigrowało do Stanów Zasadnicze talistycznej z m i a n y w życiu w s i nastąpiły z końcem X I X w., w k o n c e n t r a c j i przemysłu. w posiadanie wielkiego bez­ Zjednoczonych. Kopalnie w Zakarowcach i okresie okolicy kapi­ przeszły a u s t r i a c k i e g o k o n c e r n u przemysłowego, co zapoczątkowało o k r e s i c h i n t e n s y w n e j r o z b u d o w y . N i e t y l k o cała ludność m i e j s c o w a znalazła w n i c h z a t r u d n i e n i e (oprócz mężczyzn pracowała również p e w n a ilość kobiet), a l e sprowa­ dzono też robotników z G a l i c j i i z Siedmiogrodu. D o b r a k o n i u n k t u r a gospodarcza n i e trwała jednak robocie. długo. C z a s y p i e r w s z e j Rozpoczęły się z n o w u republiki masowe przyniosły migracje w ciągłe k r y z y s y i poszukiwaniu pracy. bez­ Obecnie groźba bezrobocia już n i e i s t n i e j e . Mieszkańcy Żakarowiec pracują n i e t y l k o w p o ­ bliskich kopalniach, ale i w wielu i n n y c h zakładach przemysłowych powstałych w ostatnich czasach. Charakterystycznym jest fakt, że do końca X I X w. większość mieszkańców w s i uważała się z a rolników, a swą pracę w górnictwie traktowała t y l k o j a k o d o ­ datkowe acja źródło dochodu. O d czasów j e d n a k dobrej k o n i u n k t u r y w przemyśle uległa z m i a n i e . Decydującą która p r z y n o s i niezłe z a r o b k i . W struktury społecznej wsi. Na otrzymania pracy najemnej posiadający gospodarstwa małe spadł głównie n a k o b i e t y przerwami aż do c h w i l i wagę zaczęto przywiązywać t y m czasie również nastąpiło p e w n e skutek rozdrobnienia przeważającą (do poświęcony gruntów, kategorią ludności 2 ha). Ciężar i dzieci. T a k i a W został pierwszy się z Żakarowiec od i c h p o w s t a n i a rozdział zatytułowany Zakarowce rozdziale drugim łatwości się górnicy gospodarki też s t a n r z e c z y utrzymał pracy, obejmujący rolnej pewnymi w aż do c h w i l i ponadto matykę stosunków r o d z i n n y c h . D o t y c h s a m y c h zagadnień nawiązuje dział monografii, wyrównanie zarazem w s i stali prowadzenia sytu­ najemnej, obecnej. Społeczno-gospodarczemu r o z w o j o w i obecnej do p r a c y proble­ ostatni i t r z e c i m omówiono d w a najważniejsze zajęcia mieszkań­ ców w s i : r o l n i c t w o i górnictwo. Charakteryzując rozwój g o s p o d a r k i r o l n e j w r o w c a c h a u t o r z w r a c a uwagę n a j e j zależność od s t r u k t u r y w s i . Z małymi r o z m i a r a m i gospodarstw, roz­ przeszłości. Zaka­ społeczno-gospodarczej z t r a k t o w a n i e m r o l n i c t w a j a k o zajęcia d o ­ datkowego, którym trudniły się głównie kobiety, łączył się b o w i e m m i t y w i z m t e c h n i c z n y . Rozdział poświęcony górnictwu obejmuje znaczny pry­ opis t e c h n i k i , o r g a ­ n i z a c j i i w a r u n k ó w p r a c y , sprawę płac r o b o t n i c z y c h , p r a c y k o b i e t i dzieci, opieki �RECENZJE 453 społecznej. A u t o r k a p r z e d s t a w i a w n i m również przebieg d n i a p r a c y górnika, z w r a c a uwagę n a s t o s u n k i pomiędzy Trzy różnymi kategoriami robotników. dalsze rozdziały p r a c y dotyczą k u l t u r y m a t e r i a l n e j Żakarowiec, w szcze­ gólności m i e s z k a n i a , pożywienia, odzieży. Przedstawiając te d z i e d z i n y k u l t u r y rzy starają - się uwypuklić i c h zależność od społeczno-gospodarczej i auto­ zawodowej s t r u k t u r y w s i . Zależność ta występuje wyraźnie n a przykładzie odzieży. W okresie gdy mężczyźni i kobiety z a t r u d n i e n i b y l i równocześnie t a k w g o s p o d a r s t w i e rolnym, jak i w pracach zazwyczaj miała wiele wym rysów zajęciem zaczęła się powierzchniowych wspólnych. G d y j e d n a k mężczyzn, zaznaczyło przystosowywać do przy wydobywaniu praca się wyraźne ich zawodu w kopalni r u d y , odzież i c h stała zróżnicowanie. podstawowego, się podstawo­ Odzież mężczyzn cechowała ją coraz większa prostota, aż w końcu upodobniła się do u b i o r u robotników z i n n y c h o k o l i c Słowacji. Mężczyźni przejęli ostatecznie ubiór m i e j s k i w l a t a c h k r y z y s u za pierw­ szej r e p u b l i k i . Przyczyniły się do tego częste w ę d r ó w k i z a pracą, w c z a s i e których u n i k a l i wyróżniania się s w y m w y g l ą d e m od i n n y c h robotników w ośrodkach mysłowych. W podobny sposób w a r u n k i p r a c y i s y t u a c j a m a t e r i a l n a n a stopniowe przeobrażenia w ubiorze kobiet. Przeciążenie k o b i e t pracą — w gospodarstwie rolnym, jak w pewnych n a z a n i k d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a okresach w prze­ oddziaływały górnictwie — zarówno wpłynęło n p . stroju. T r z y następne rozdziały zajmują się w y b r a n y m i z a g a d n i e n i a m i z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y społecznej i umysłowej. W rozdziałach t y c h omówiono m. i n . z w y c z a j e (łącznie z wierzeniami, przesądami i lecznictwem), folklor literacki i ludowe muzyczny. C h a r a k t e r y s t y c z n y m jest f a k t , że te d z i e d z i n y k u l t u r y Żakarowiec w wyższym s t o p ­ n i u pozostają pod w p ł y w e m t r a d y c j i r o l n i c z y c h niż górniczych. Można to w y t ł u m a ­ czyć zarówno d a w n y m p r y m a t e m gospodarki r o l n e j , j a k też większą pewnością b y t u , jaka z nią była związana. P r z y nicza n i e stanowiła chody. Monografię karowiec Na grafii oparty kończy k o n i u n k t u r z e gospodarczej wspomniany już uprzednio praca że d a w a ł a rozdział robot­ większe do­ o przeszłości Ża­ n a materiałach a r c h i w a l n y c h . marginesie nasuwają tej się słuszne podzielenie nadzwyczaj pewne uwagi zagadnień wstępny i końcowy, które w poświęcone zmiennej p e w n e g o źródła u t r z y m a n i a , p o m i m o ciekawej i gruntownie krytyczne. Przede związanych z przeszłością z n a c z n e j m i e r z e omawiają historii w s i , oparte głównie n a źródłach opracowanej wszystkim osady mono­ nie wydaje na dwa się rozdziały: te s a m e k w e s t i e . Studium archiwalnych, powinno sta­ nowić j e d e n ze wstępnych rozdziałów p r a c y , j a k o p o d s t a w a d l a d a l s z y c h j e j części, dotyczących o s t a t n i c h l a t kilkudziesięciu. O p i s przeobrażeń społeczno-gospodarczych w najnowszej epoce można b y połączyć ze wstępnym rozdziałem h i s t o r y c z n y m l u b przedstawić go odrębnie. W każdym r a z i e p o w i n i e n on się opierać zarówno n a m a ­ teriale terenowym, j a k i n a w s z e l k i c h i n n y c h dostępnych źródłach (archiwalnych, urzędowych itp.). Pewne zastrzeżenia budzi została omówiona w m o n o g r a f i i w sposób (przejście bardzo również fragmentaryczny. od w i e l k i e j rodziny zakres tematyki. O ile kultura wyczerpująco, o t y l e życie społeczne Takie zagadnienie do r o d z i n y np. j a k s t o s u n k i indywidualnej, przemiany d z i n n y m s p o w o d o w a n e pracą zawodową mężczyzn a o k r e s o w o kobiet) społeczno-gospodarczemu stosunków rozwojowi w s i . Pominięty sąsiedzkich, t o w a r z y s k i c h , współżycia ności w i e j s k i e j (np. ludnością miejscową nień nie w y c z e r p u j e z natury pomiędzy a przybyszami). został różnymi w rodzinne życiu r o ­ zasługiwałoby n a dokładniejsze omówienie, niż to u c z y n i o n o w rozdziale p i e r w s z y m , głównie materialna przedstawiono poświęconym także Wszystkich tych r z e c z y rozdział o z w y c z a j a c h problem grupami rodzinnych i lud­ zagad­ dorocz­ n y c h , zawierający zresztą w i e l e interesujących wiadomości. Można by też postulować �RECENZJE 454 opracowanie wstępu, który omawiałby założenia b a d a w c z e , P r z y d a t n e byłoby również w zakończeniu p o d s u m o w a n i e , o kształtowaniu monografia się k u l t u r y robotniczej Zakarowiec stanowi w Żakarowcach. nie t y l k o wartościową źródła i metody Mimo powyższych pozycję w w a c k i e j , ale też j e s t c e n n y m w k ł a d e m do tej d z i e d z i n y etnografii zainteresowaniami swoimi obejmuje V. również kulturę k l a s y Wnioski nictwo etnografów posiadało zarówno w ustroju feudalnym, wydobywano tu rudy w Kutnej Horze o znaczeniu robotniczej. w dotyczy życiu środowiska gospodarczym jak kapitalistycznym. Od prowa­ górniczego. Czech i były od końca X I I I najdawniejszych europejskim. Z w. do początku X V I I rozwojem gospodarki ośrodkiem feudalnej coraz Gór­ Słowacji, czasów różnorodnych m e t a l i , m . i n . złota i s r e b r a . K o p a l n i e odgrywało w y d o b y w a n i e szcza znaczenie sło­ światowej, która ogólne czechosłowackich, olbrzymie uwag etnografii C h a r a k t e r y s t y c z n y jest fakt, że większość badań n a d kulturą robotniczą, dzonych przez pracy. zawierające ogólne w n i o s k i srebra górniczym większą rolę żelaza. Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k pokłady r u d m e t a l i , z w ł a ­ s z l a c h e t n y c h , zostały w y c z e r p a n e . p l a n wysunęło się n a t o m i a s t W drugiej połowie X I X w. n a górnictwo węglowe, ściśle związane pierwszy z rozwojem ko­ l e j n i c t w a i ciężkiego przemysłu. W t y m właśnie o k r e s i e rozpoczął się s z y b k i rozwój zarówno Zagłębia ośrodkiem W Ostrawsko-Karwińskiego, węglowym c h w i l i obecnej gałęzi gospodarki nowa Czech, jak też które wkrótce Zagłębia stało się iCładneńskiego i górnictwo węglowe i ciężki przemysł należą do Czechosłowacji. Wielkim najważniejszych ośrodkiem przemysłowym s o c j a l i s t y c z n a O s t r a w a , której budowę rozpoczęto p r z e d k i l k u Nic więc przedmiotem Treścią tych sięgających stępowej dziwnego, studiów że studiów było niejednokrotnie roli górnictwo stało etnograficznych, górników w zarówno daleko się w latach skierowanych zagadnienie w powiednie ludności wiejskiej warunki do m i a s t do badań powojennych tradycji feudalnej, się k u l t u r y rozwój górnictwa i h u t n i c t w a w l a t a c h p o w o j e n n y c h , migracje i ośrodków n a d współczesnymi staje się też laty. k u problematyce ciągłości głąb e p o k i kształtowaniu największym Pilzneńskiego. głównym robotniczej. kulturalnych, j a k też p r o b l e m narodowej. Ponadto po­ szybki a w związku z t y m m a s o w e przemysłowych, przeobrażeniami stworzyły kultury od­ robot­ niczej. Na marginesie omawianych studiów nasuwają się j e s z c z e p e w n e u w a g i ogólne, które dotyczą założeń b a d a w c z y c h , p r o b l e m a t y k i , metod i o r g a n i z a c j i badań związa­ n y c h z kulturą robotniczą. S t u d i a w s z y s t k i c h omówionych wyżej ośrodków się n a z a ł o ż e n i a c h więc b a d a n i a teoretycznych m a t e r i a l i z m u historycznego. n a d kulturą robotniczą p r o w a d z o n e są po u p r z e d n i m się z historią d a n e g o okręgu przemysłowego, p o g r u n t o w n e j społeczno-gospodarczego. wątpliwości, Stanowisko że z jego realizacją to łączą należy trudności. nie reguły zaznajomieniu a n a l i z i e jego zaakceptować, się p e w n e opierają Z rozwoju ulega jednak Nie zawsze bowiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze danego ośrodka przemysłowego są w y s t a r c z a ­ jąco p r z e b a d a n e stąd przez historyków, w y c h studiów, a n i e r a z g r u n t o w n y c h celowe tworzenie historycznych Dalsze realizowane, ekip badawczych, zainteresowanych założenie teoretyczne choć r z a d k o n a etnografa spada dodatko­ związku z t y m złożonych z p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n problematyką etnografii robotniczą. czechosłowackiej, wyraźnie formułowane, się k l a s y robotniczej które to powiązanie który j e s t j e j twórcą i n o s i c i e l e m . Stąd też przywiązywanie n a d kształtowaniem obowiązek badań źródłowych. Byłoby w jest p r z e z nią kultury z ludem, dużej w a g i do badań danego okręgu, do studiów n a d pocho- �RECENZJE dzeniem poszczególnych stanowisko, 455 ugrupowań, które się n a nią c h a r a k t e r y s t y c z n e też d l a etnografii Zaznajomienie się z p o c h o d z e n i e m złożyły. R z e c z j a s n a , że to radzieckiej, jest bardzo słuszne. społecznym, t e r y t o r i a l n y m , n a r o d o w y m robotni­ k ó w j e s t obok badań n a d i c h aktualną sytuacją gospodarczą i społeczną wym warunkiem d l a z r o z u m i e n i a kształtowania się k u l t u r y Słuszny również jest postulat, by b a d a n i a zać w ze studiami odniesieniu ludności, nad do środowiskiem ośrodków, względnie do w osad, n a d środowiskiem r o b o t n i c z y m chłopskim. których w Należy współżyją których go uwzględnić z sobą robotnicy obydwie, rekrutują się i stwa, warstwami którego i w pewnych społecznymi, sposób życia, a zwłaszcza o oddziaływaniu dążenia i nawyki ideały, w zwrócić rewolucyjne jeszcze o j e d n y m baczną dążenia okresu, znaczne kategorie drobnomieszczań­ sytuacjach postulacie często w y s u w a n y m jest uwagę n a postępowe mas robotniczych, niewątpliwie zróżnicowanie jej zapoznane słuszne. Należy k l a s y robotniczej, badaniach tradycje. często jednak gdy chodzi w Hasło, b y przez ujawnić naukę równocześnie o stopień j e j oma­ nad klasą poprzed­ uwzględnić uświadomienia społecznego, ścieranie się — j a k w i a d o m o — w j e j obrębie różnorodnych i ze z innymi kla­ środowiskach stanowią wzór d l a r o b o t n i k a . W y p a d a wspomnieć niego te pewnych w i a n y c h p r a c a c h . Kładzie on szczególny n a c i s k n a to, b y w robotniczą wią­ zwłaszcza przeważnie w s i : N i e można j e d n a k zapominać o powiązaniach k l a s y robotniczej sami podstawo­ robotniczej. wpływów tendencji. Parę u w a g w y p a d a życia i kulturą dokładniejszego rowiec, Z która jeszcze poświęcić p r o b l e m a t y c e robotniczą. W opracowania dotyczy niku specyficznego „Etnografii stanowi środowiska o charakterze programowym, badań, zasługuje Analizując 47 narodowym Czech zapytuje etnografia. autorka, w Odpowiada: są właściwym p r z e d m i o t e m sposobem monografia Zaka- chłopsko-robotniczego. opublikowanych w okresie n a uwagę artykuł S k a l n i k o v e j w p i e r w s z y m Czechosłowackiej" . uczestniczyć badań n a d się zapoznałam, n i e znalazłam j e j całokształtu. Wyjątek jednak n i e l i c z n y c h artykułów podejmowania s t u d i a c h , z którymi j a k i m stopniu w „Dokładnym etnografii. znaczenie rocz­ w życiu s t u d i a c h n a d n i m może badaniem S t u d i u m sposobu górnictwa t y c h zagadnień, życia i k u l t u r y które górników, i c h osiedli i m i e s z k a n i a , odzieży, pożywienia, narzędzi p r o d u k c j i i t e c h n i k , s t u d i u m życia w społeczeństwie i rodzinie, analizą ludowej I d a l e j : „Naszym z a d a n i e m jest s k o n c e n t r o w a n i e górników, zgromadzenie materiałów b r a l i udział w życiu n a r o d o w y m do naszego W zakończeniu opracowany dzieckich. o t y m , j a k żyli, Kwestionariusz Zbadanie mierze ją oświetla. tytułu) poruszone rodzaj postępowych artykułu własnych tradycji, w ten m a przytacza doświadczeń stanowić Składa się są następujące część drugą: Zycie autorka terenowych tylko podstawę których jaki tkwią zagadnienia: społeczne kwestionariusz, i doświadczeń do części ogólne i n f o r m a c j e osadnictwo, i rodzinne, ra­ przeprowadzenia problematyki, niemniej w on z t r z e c h części. W i w a r u n k i p r a c y ludności m i e j s c o w e j , wienie. N a życia tworzyli, 48 w y w i a d ó w , nie z a w i e r a więc pełnego o p r a c o w a n i a nej i klasowego" . wspomnianego n a podstawie pracowali artystycznej". sposobu w przeszłości i teraźniejszości, j a k i był i c h w k ł a d życia k u l t u r a l n e g o . k o r z e n i e i c h uświadomienia twórczości się n a p r z e b a d a n i u pierwszej o danym pew­ (bez okręgu, m i e s z k a n i a , odzież, poży­ składają się rozdziały: społeczne, s z k o l n i c t w o i oświata, życie rodzinne, z w y c z a j e l u d o w e i z a b a w y , życie religia, O. S k a-l n i k o v a, K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych Horniku, „Ceskoslovenska E t h n o g r a f i e " , R . 1: 1953, s. 153—162. S k a l n i k o v a , j w . , s. 156. 4 7 4 8 �RECENZJE 45(J wierzenia i przesądy, wiedza ludowa. Przez „życie społeczne" rozumie autorka układ stosunków n a t e r e n i e zakładu p r a c y , c h a r a k t e r i n s t y t u c j i skupiających towarzyskie gminy, stosunków między górnikami a innymi ludności i t p ' O s t a t n i a część k w e s t i o n a r i u s z a (Ludowa zawodowymi styczna) problem obejmuje problematykę twórczości literackiej, życie kategoriami twórczość muzycznej i arty­ plastycznej górników . 49 Pomijając strzeżenia wyrazem matyki i na budzi tym miejscu zwłaszcza niewątpliwie badawczej. duchową słusznego Autorka samą również monografii badanej dążenia stara tendencję w już kwestionariusza należy do objęcia się do szerokiego zarówno J a k już wspomniałam, szerokiej kulturę on proble­ materialną zagadnień ośrodka zwężenie p r o b l e m a t y k i b a d a w c z e j Żakarowiec. za­ że j e s t i całokształt życia uwzględniania pracach (pewne podkreślić, Dadaniami uwzględnić opublikowanych ośrodków c z e s k i c h . P e w n e w omawianego robotników, j a k też i c h sytuację ekonomiczną łecznego. Tę widzimy ocenę s y s t e m a t y k a zagadnień) spo­ społecznych praskiego i innych z a z n a c z a się n a t o m i a s t stosunki społeczne na terenie osady są tutaj t y l k o w słabym s t o p n i u uwzględnione. Z a p e w n e jest to w y ­ n i k i e m n i e t y l e założeń t e o r e t y c z n y c h autorów, i l e r a c z e j k o n k r e t n y c h warunków, w j a k i c h p r a c a powstała. Niemniej we jednak n a podstawie w s z y s t k i c h ośrodkach tury materialnej zakresu opublikowanych najlepiej dotąd robotników. Należy uwzględnia się zarówno została przy dawne prac nasuwa opracowana t y m podkreślić, że w formy życia O ile bowiem mitywnych czesnymi narzędzi p r o d u k c j i i technik pracy w g r a n i c a c h możliwości etnografa narzędzi, o tyle trudno skomplikowanymi urządzeniami badań p r z e s u w a się w t y m w y p a d k u nienie człowieka stosunku od niego n a terenie problem budowy problematyka Więcej chowej. uderza wątpliwości Zarówno np. f a k t sugeruje, w budzi natomiast wyodrębnienia zwyczajów osobny osady t e c h n i c z n y c h , do zagad­ stosowania interesować etnografa pozostaje życia społecznego jak w w mocy które pojawiają zasługują się w rodzinnych i dorocznych zwyczajów zaś z sobą. dorocznych Podobnie, pełny proces p r z e m i a n przy gdy warunkach społecz­ już zani­ zanikające, j a k życia, chociażby miały one życia przyjętymi w środowisku i n t e l i g e n c k i m l u b też w y d a j e rodzinnych z innych z a ­ górnicze, stopniowo dawne, du­ Skalnikovej ujęcie p r o b l e m a t y k i zarówno z w y c z a j e nowych i kultury kwestionariuszu rozdział. T a k i e że c h o d z i t u t y l k o o d a w n e t r a d y c j e drobnomieszczańskim. Dlatego zwyczajów współ­ ciężkości kształtowania się stosunków społecz­ badanie Żakarowiec, w i e l e c e c h wspólnych z f o r m a m i stawienie zajmował n a problematykę ściśle społeczną, n a osiedli r o b o t n i c z y c h , ale n a d a l monografii kające. T y m c z a s e m n a uwagę też nowe, się społeczna m i e s z k a n i a . gadnień życia społecznego w nej by P o d o b n i e zresztą p r z e s t a j e współczesnych jedy­ fabrykach. leży opis d a w n y c h t e c h n i k i p r y ­ wymagać, do narzędzi, do ulepszeń zakładu p r a c y . tradycji wątpliwości b u d z i kopalniach lub że kul­ z tego do t e c h n i c z n y m i . Sądzę, że p u n k t n o w y c h t e c h n i k itp., w r e s z c i e n a zagadnienie nych w uwaga, studiach nawiązujące chłopskich, j a k też n a r a s t a n i e elementów n o w y c h . P e w n e nie z a g a d n i e n i e się problematyka na tle m i się, że n a j b a r d z i e j całokształtu omawianiu chodzi życia współżycia o kulturę celowe j e s t p r z e d ­ społecznego wszystkich duchową, (np. n a r a s t a n i e myślenia r a c j o n a l n e g o rodziny, mieszkańców należałoby uwzględnić u robotników, czyn­ n i k i , które się n a to złożyły itp.), a nie t y l k o d a w n e przesądy, w i e r z e n i a itp. T e n p u n k t w i d z e n i a został zresztą przyjęty w pełni w z a k r e s i e f o l k l o r y s t y k i . W " związku z powyższymi uwagami S k a l n i k o v a, jw., s. 158—162. nasuwa się jeszcze sprawa stosirnku �RECENZJE 457 j robotniczą ! i ekono- i I etnografii krzyżują ' misty jak do innych nauk. się z a i n t e r e s o w a n i a W drodze W badaniach h i s t o r y k a , etnografa, p r a k t y k i ustalił się już p e w i e n już wspomniałam — n a d problematyką socjologa, folklorysty podział p r o b l e m a t y k i , n i e m n i e j — i s t n i e j e szereg k w e s t i i wątpliwych. W c i e m i kulturą robotników n a j b a r d z i e j { s t u d i a c h n a d ży- c h y b a celowe są b a d a n i a k o m p l e k s o w e , ; pro- wodzone przez p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n . Są już one zresztą na dużą skalę jakikolwiek zarówno problem w z Czechosłowacji, zakresu kultury jak ZSRR. robotniczej Etnograf powinien n a j s z e r s z y m kontekście i n i e ograniczać się do t r a d y c y j n e j ficznej Nie jest w t y m w y p a d k u istotne ścisłe oddzielenie organizowane badając go jednak ująć w problematyki jak etnogra­ z a k r e s u poszczególnych • n a u k (posiadające, w z n a c z n e j m i e r z e i tak c h a r a k t e r u m o w n y ) , ale j a k najpełniejsze odtworzenie W całego b o g a c t w a rzeczywistości. zakończeniu p r a c y kilka Etnografowie uwag botniczą opierają się z a z w y c z a j archiwalnych materiałów prace danych W i w itp. poznania Taka kultury postawa o r g a n i z a c j i robotniczej badawcza jest ' ro­ j a k też n a źródłach przykładem odtworzenia się do materiałów i n a d problematyką terenowym, Wartościowym do j a k najpełniejszego stości n i e można ograniczać metodach studiach swoich tak na materiale dla Sirovatki. dążeniu źródłach, urzędowych archiwalnych Fojtika słuszna o czechosłowaccy wyzyskania są • w s p o m n i a n e niewątpliwie i zrozumienia uzyskanych tylko w ! i już bardzo rzeczywi­ t e r e n i e , lecz wyzyskać w s z e l k i e i n n e dostępne źródła. W opublikowanych pracach o t e c h n i k a c h p r a c y terenowej, niej omawiają te i sprawozdaniach zagadnienia sprawozdania n i c h można dodać, że p r z y d a t n e metody ankietowej, zwłaszcza do większych kształcenie również ponadto że w gruntowne mogłoby zbieranie centrów robotników ośrodka być w znalazłam życiorysów tych drogą n a d większymi technik wiadomości Nawiązując wypadkach ze względu sprawia | się to na trudności. przemysłowymi się metodą ! do stosowanie konkursu. Odnosi których nie ośrodkami s t u d i a s t a t y s t y c z n e i posługiwanie praskiego. pewnych przemysłowych, w stosowanie badaniach niewiele s t o s o w a n y c h p r z e z poszczególne ośrodki. N a j d o k ł a d - wy­ Sądzę konieczne są kartograficzną. W s t u d i a c h etnografów czechosłowackich u d e r z a dobra o r g a n i z a c j a p r a c y , s z y b ­ kie opracowywanie podkreślić materiałów że omawianą i publikowanie dziedziną etnografii wyników zajmuje cowników'naukowych, przeważnie młodych. B a d a n i a skały już pełne prawo obywatelstwa z j a k i m są prowadzone, c z e r w i e c 1957 w etnografii s t w a r z a j a k najlepsze dr Jana Slovenska Mjartana, Akademia Prace Vied, Narodopisneho przy t y m n a d kulturą robotniczą czechosłowackiej. pra­ uzy­ Rozmach, P R O B L E M O W E J Banickd Sekcia Spoloćenskych Ostavu Slovenskiej Vied, : j j dedina pod r e d . Akademie Vied, Z v . 1, B r a t i s l a v a 1956 : Instytut Ludoznawczy Słowackiej A k a d e m i i górniczej w s i Z a k a r o w c e *. terenowe przeprowadzone i p e r s p e k t y w y n a przyszłość. Danuta Dobrowolska K I L K A U W A G NA M A R G I N E S I E M O N O G R A F I I Zakarovce, badań. Należy się t a m z n a c z n a ilość Praca N a u k w y d a ł w r. 1956 monografię ta powstała w oparciu o kompleksowe w l a t a c h 1953—54. Została ukończona i o d d a n a badania w końcu 1954 r. P u b l i k a c j a ta składa się z szeregu opracowań obrazujących całość k u l t u r y o p i * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a . ! do d r u k u c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ i I �RECENZJE 458 osady. Są to p r a c e : B. F i l o v a , Spolećenske sywanej PoVnohospoddrstvo; lak, iel'stvo; M. M a r k u s , Ludovd Zvyky,l'udove kultura; Każdą który liecenxe; strava; v a pfibuzenske praca; folklor; vztahy; odev; powinien kultury ludowej. na zagadnienia one n i e z w y k l e być zrecenzowany Na marginesie bogaty S . B u r l a s o v a , L'udovd przez i różnorodny specjalistów opublikowanej hudobnd od jednej wybranego z a ­ materiał etnograficzny, poszczególnych pracy warto z a k r e s u badań e t n o g r a f i c z n y c h w w a n i a monografii stavi- E . Cajankova, minulosti. z t y c h p r a c można traktować j a k o odrębną monografię Zawierają J . Podo- L'udove J . Mjartan, S . K o v a c e v i c o v a , L'udovy M . K o s o v a , Slovesny J . M a r k o v , Zakarovce gadnienia. Banicka J . Patkova, jednak działów zwrócić uwagę w s i oraz sposobu opraco­ problemowej. C y t o w a n a p r a c a powstała w w y n i k u n o w a t o r s k i c h badań n a d kulturą k l a s y r o ­ botniczej. Równie obszerną publikacją z tej d z i e d z i n y nie mogą się j e s z c z e pochwalić etnografowie z i n n y c h krajów s o c j a l i s t y c z n y c h . C e l e m p u b l i k a c j i , j a k zaznaczono w e wstępie p r a c y , jest p o k a z a n i e warunków, w j a k i c h powstawała słowacka k l a s a robotnicza oraz wyodrębnienie rodzimego cha­ r a k t e r u jej k u l t u r y , gdyż — j a k w y n i k a z badań — większość słowackiej k l a s y r o ­ botniczej pochodzi ze w s i i przechodząc do p r a c y w przemyśle przyniosła w i e j s k i s t y l życia, który dopiero z c z a s e m uległ z m i a n o m . D o badań w y b r a n o typową d l a powstałego w rolniczym. W dalszej okresie f e u d a l n y m fazie badan górnictwa, osadę o c h a r a k t e r z e etnografowie osad powstałych w okresie rozwijającego swój osadę słowaccy chcą przejść do pół- badania się k a p i t a l i z m u , a w r e s z c i e w o k r e s i e b u ­ dującego się s o c j a l i z m u . Powstaje pytanie, czy i w jakim stopniu w pracy zrealizowano zamierzone cele b a d a w c z e ? Ponieważ w badanej w s i występują równolegle zajęcia r o l n i c z e i gór­ nicze, p r z y c z y m s t o s u n e k jednego zajęcia do drugiego ulega różnym z m i a n o m , p o w s t a j e te d w i e p o d s t a w o w e gałęzie R e d a k c j a przyjęła problem, jak w zostały autorzy w pracy trzymają zasadę, że w s z y s t k i e o m a w i a n e przedstawione się n a przestrzeni czasu w s i górniczej przedstawić gospodarki. n i c t w o z hodowlą, górnictwo, b u d o w n i c t w o , itp.) monografii działy k u l t u r y l u d o w e j strój, odżywianie, z w y c z a j e równorzędnie. tradycyjnej W poszczególnych s y s t e m a t y k i n e j . Np. w r o z d z i a l e poświęconym b u d o w n i c t w u (roi- 'i»; i wierzenia '.'I rozdziałach ~\ e t n o g r a f i c z ­ autor p r z y o m a w i a n i u d o m u daje 2Ll między i n n y m i opis współczesnego d o m u górnika z a w o d o w e g o i opis k o l o n i i górni¬ czej p r z y k o p a l n i , jednocześnie z a z n a c z a , że w Żakarowcach p r a w i e w każdym d o m u m i e s z k a górnik, n i e można więc w o b e c tego mówić o jakimś t y p o w y m niczym. Podobnie wszelkich odmian strój górniczy tradycyjnego n i k u takiego ujęcia, p o m i m o przedstawiony stroju, bardzo jakie jest wśród występują obszernego w domu szczegółowego Żakarowcach. gór- ' k j opisu W wy­ i wyczerpującego materiału w jego m a s i e ginie n a m z oczu górnik i jego k u l t u r a . W n a s z y m m n i e m a n i u jest rzeczą podlegającą d y s k u s j i , czy w p r a c y , która m a n a celu omówienie k u l t u r y górnika, celowe inwentarza k u l t u r y badanej osady, jest p o d a w a n i e pełnego średnio pomagają n a m zrozumieć genezę i specyfikę badanej drogę pośrednią, podając skiej przemian się w ludowej tym samym z zaznaczeniem środowisku kultury częściowo w p r a c y o gospodarce rolnej). W pewnym sensie p r z e w o d n i k i e m warunkowanych robotniczej (momenty w t y m ogromnym w y c h mógłby stać się rozdział p i e r w s z y bezpo­ przez nas klasy łecznej. E w e n t u a l n i e można b y w y b r a ć kultury typologicznego c z y też t y l k o t y c h j e j aspektów, które inwentarz spo­ wiej- # j kształtowaniem :M\ te podkreślone m a t e r i a l e faktów są kulturo­ p r a c y o s t o s u n k a c h społecznych badanego środowiska. Jednakże ze zrozumiałych względów (rok p r z y g o t o w a n i a p r a c y do d r u - >y ' *f �RECENZJE 459 k u ) zaciążyły n a n i m błędy s c h e m a t y z m u , które n i e pozwoliły autorce n a w n i k l i w e • i pełne z o b r a z o w a n i e brak jakiegoś wało uwagi b a d a n e g o środowiska. O b e c n i e w o m a w i a n e j ogólnego s y n t e t y c z n e g o podsumowania, i w n i o s k i rozrzucone w różnych p r a c y o d c z u w a się które zebrałoby i N a zakończenie chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę n a interesujące problemu Zakarovce (J. M a r k o v , pozytywnym stali v minulosti). jest to, że p r z y zwolnieni z obowiązku czego etnograf Ma to' swoje t a k i m ujęciu gromadzenia którzy a u t o r z y wyłamują i komentowania h i s t o r y k a i etnografa Osobnej autentyczne strują materiałów bardzo historycz­ rozdział rozumienie informatorów stosunek do z a w o d u Z drugiej się one prawie h i s t o r y c z n e j (zresztą się w w y n i k u które- w szerokie wypowiedzi ^^ydaje że ideałem byłaby każdym i zo­ nie­ ścisła opraco^vaniu z n a etnograficzny wreszcie w z m i a n k i wymaga uderza Momentem artykułów gdyż opierają bez p e r s p e k t y w y się z tego ujęcia) lazłby się materiał h i s t o r y c z n y i którym poszczególnych praca. artykule często nie j e s t w stanie przeprowadzić p o p r a w n i e . wyłącznie n a m a t e r i a l e e t n o g r a f i c z n y m współpraca w osobnym dobre i złe strony. autorzy s t r o n y ujęcie t a k i e zubożyło poszczególne rozdziały w rozwiązanie w y k o r z y s t a n i a materiałów h i s t o r y c z n y c h , j a k i e p r z y n o s i powyższa W s z y s t k i e dostępne materiały h i s t o r y c z n e zostały z g r u p o w a n e nych uszerego­ artykułach. o poświęcony terminu charakterze folklorowi, Przytoczone subiektywnym, górnika, t r u d y i radości p r a c y d z i a l e t y m są z a m i e s z c z o n e z a l e d w i e t r z y typowe ustnemu „folklor". są które ilu­ zawodowej itp. W roz­ opowiadania. W naszym rozumie­ n i u do f o l k l o r u możemy zaliczyć twórczość słowną dającą się zaszeregować do k o n - k r e t n e g o r o d z a j u literackiego, n a t o m i a s t nazwą tą t r u d n o razowe, indywidualne wypowiedzi t y p o w y c h opinii c z y p o s t a w Wydanie etnografii monografii nawet wtedy, kiedy c h y b a obejmować są one o d b i c i e m jedno­ pewnych społecznych. Żakarowiec słowackiej, t y m b a r d z i e j jest niewątpliwym i znacznym osiągnięciem że materiał i l u s t r a c y j n y j e s t bogaty i bardzo s t a r a n n i e d o b r a n y , s z a t a g r a f i c z n a golną u z n a n i a i ... zazdrości. W y d a j e się n a m j e d ­ n a k , że o m a w i a n a m o n o g r a f i a może być p u n k t e m wyjścia do d y s k u s j i n a d z a k r e s e m badań e t n o g r a f i c z n y c h w w y b r a n e j w s i i n a d sposobem o p r a c o w a n i a zgromadzonych materiałów, u s z e r e g o w a n y c h i p r z e d s t a w i o n y c h tak, by p r o b l e m n a c z e l n y był z całą wyrazistością wszystkie kowane uwypuklony, zas inne zagadnienia były mu i podporząd­ i k o n s e k w e n t n i e z m m powiązane. BvOTlist ETIENNE J U I L L A R D , La géographie sociale vie rurale (Publications dans de la plaine la Faculté de des 0-10(1 tJ&IVOTSrCCl Basse-Alsace. Lettres Essai de dz l'Université i de S t r a s b o u r g , fasc. 123), P a r i s 1953, s. 582 — 4 m a p y . Autorem monografii przede wszystkim dzenie procesu jest f r a n c u s k i uczony, geograf 1 h i s t o r y k , geografię zmian społeczną. zachodzących w Autor postawił społeczności sobie reprezentujący za zadanie wiejskiej prześle­ dolnoalzackiej od r. 1700 do c h w i l i obecnej, w możliwie s z e r o k i m z a k r e s i e , szukając powiązań i w z a ­ j e m n y c h uwarunkowań między c z y n n i k i e m geograficznym, społecznym, n y m i p s y c h o l o g i c z n y m . P r a c a m a ważne znaczenie d l a etnografii. wiem przeobrażenia społeczno-gospodarcze czasowych na wspomnianym i i c h dynamikę w szerokich dziedzinie' k u l t u r y t r a d y c y j n e j . znaczenie pracy dotyczy pod t y m względem europejskich, które bo­ ramach ! obszarze, ułatwia w w y s o k i m s t o p n i u r o z u m i e n i e p r z e ­ m i a n , j a k i e zaistniały i zachodzą w krajów ekonomicz­ Odsłaniając przeszły Instruktywne nie t y l k o A l z a c j i , lecz także i n n y c h analogiczny rozwój pod wpływem impaktu '•i �RECENZJE 400 kapitalizmu. W r e c e n z j i n i n i e j s z e j uwzględniamy p r z e d e J u i l l a r d a , które mają Równina tradycje Dolnej znaczenie d l a Alzacji, obszar rolnicze. Z rozwojem l a t a c h n i e poszedł j e d n a k w w s z y s t k i m te części dzieła etnografii. wyjątkowo urodzajny, uprzemysłowienia k r a j u w parze rozwój rolnictwa. posiada wielowiekowe o s t a t n i c h kilkudziesięciu Obecnie Dolna Alzacja za­ rolę że r o l n i c t w o w życiu g o s p o d a r c z y m r o l n a n a s k u t e k coraz większego nienia i w gruntów, coraz kraju, produkcja uniemożliwiającego słabszym stopniu rolnictwa, narastaniem ralne, które jednym by autor jako z ważnych motywów przez odpowiednie problemu Praca oparta jest jest rynku rozdrob­ stosunkowo lokalnego. Z niska- upadkiem w s i wiążą się przeobrażenia społeczne i k u l t u ­ tradycyjnej powstania omawianej przyczynić się społeczności pracy do wiejskiej. jest pragnienie Toteż autora, konstruktywnego rozwiązania statystycznych, na materiałach Alzacji. n a bogatych oraz b o g a t y c h techniczny, potrzeby kryzys badania rolnego w D o l n e j terenowych zaspokaja urbanizacji określa postęp odgrywa nadal doniosłą grożona jest k r y z y s e m r o l n y m . P o m i m o publikacjach materiałach a r c h i w a l n y c h rodowym F r a n c j i (Archives Nationales), w zawartych archiwach w Archiwum departamentalnych Na­ i archi­ w a c h g m i n n y c h . A u t o r wyzyskał też b a r d z o s t a r a n n i e z b i o r y m a p i ksiąg k a t a s t r a l ­ nych oraz zbiory archiwalne m i o t u , regionalnej statystyczne. L i s t a wykorzystanej P r a c a składa się z dwóch części. W p i e r w s z e j biazgowością, w literatury tradycyjną gospodarce r o l n e j społeczność wiejską (w szczególności w śledzi autor, z właściwą m u d r o - od r. 1700—1850 pod kątem zakresie u p r a w y zbóż, roślin Rewolucji i po R e w o l u c j i . turze własności rolnej rozwojowi runków i w pierwszej demograficznemu morfologicznych, innym) oraz Druga Zmiany ośrodków klasyfikacji wiejskich m u j e o k r e s od r. 1850 do c h w i l i obecnej. pod ziemi według względem (wa­ urodzajności architektonicznym. poświęcimy więcej u w a g i , o b e j ­ tradycyjnej społeczności gra­ wiejskiej o k r e s u gwałtownych p r z e m i a n , j a k i e dokonały się pod w p ł y w e m r e ­ przemysłowej. Wieś drugiej autor R o k 1850 (nie s z t y w n i e pojęty) j e s t nicą, która oddziela dość p o w o l n y okres r o z p a d u wolucji struk­ n a tle c h a r a k t e r y s t y k i środowiska geograficznego część, której w n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u od kolejnego przededniu te, wyraźnie się zarysowały w połowie X I X w. Dużo m i e j s c a poświęca klimatycznych, typologii zmian pastewnych i i n n y c h oraz hodowli), z m i a n zachodzących w. s t r u k t u r z e społecznej w Wielkiej przed­ i ogólnej, j e s t wręcz imponująca (s. 555—571). alzacka zmienia nieustannie swoją strukturę zawodową począwszy połowy X I X w. Świadczą o t y m następujące dane l i c z b o w e : ludności od wiej­ skiej żyjącej z r o l n i c t w a w r. 1861 było 79°/o, w r. 1875 — 7 4 % , w l a t a c h 1907 do 1910 — 6 5 % , a w r. 1936 — 4 4 % ogólnej l i c z b y ludności (s. 395). W b a d a n y m sie występuje kształtuje nowa się tutaj kategoria często j a k o dem, najczęściej lenie n a północy k r a j u , problem rezultat przemysłowym. wzajemnych słych skutków społeczna mniejsze dwóch n a południu. Z stosunków między m i a s t e m są p r z y c z y n y robotnicy-rolnicy. łączenia zajęć Łączenie społecznych, e k o n o m i c z n y c h Interesujące ludzi: Ta okre­ kategoria rolniczych z innym zawodów posiada t y m zagadnieniem zawo­ większe nasi­ wiąże autor a wsią i płynących stąd donio­ i kulturalnych. z m i a n , które zaszły w strukturze zawodowej. We­ dług badań a u t o r a s z y b k i e tempo i n d u s t r i a l i z a c j i i k o n c e n t r a c j i przemysłu n a p r z e ­ łomie X I X i X X w . przyczyniło się do u p a d k u tracą nabywców i szybko ubożeją, rzemiosła w i e j s k i e g o . nie wytrzymując konkurencji m i e j s k i c h . D o t k l i w i e u c i e r p i e l i n a t y m garncarze, t k a c z e , k o w a l e , Rzemieślnicy przedsiębiorców szewcy. W rezul­ tacie u p a d k i ; rzemiosła rzemieślnicy ograniczają się albo do r o l n i c t w a , o i l e posiadają ziemię, albo migrują do m i a s t a . Już w końcu X I X w. obserwuje się też bardzo ł f �iT RECENZJE 4gl ważne z j a w i s k o , które w poważnym stopniu pobudza cie z a c h w i a n i e Tak np. w równowagi między płacami r. 1850 płaca miesięczna w migracje przemyśle robotnika równała a ze w s i , a ceną mianowi­ płodów rolnych. się 2 k w i n t a l o m zboża, w r. zaś 1910 równała się 4 k w i n t a l o m , a w r. 1928' — 6 k w i n t a l o m (s. 403). Ważnym w c z y n n i k i e m wpływającym przemyśle, rodzinnymi XIX to silne rozdrobnienie i przyrostem na migracje gospodarstw n a t u r a l n y m , który w. P o n a d t o • postęp t e c h n i k i r o l n e j ze w s i do rolnych był miast, silny jeszcze w odegrał rolę drugiej Powstała powrót konieczne. P r a c a w Ewolucja siły, działające n a przełomie X I X i X X w . przesunię­ c z a s u atrakcyjność do wyłącznych przemyśle bowiem w s i dolnoalzackiej pracy zajęć w przemyśle uzyskała wysoką poszła spowodowała rolniczych jest traktowany więc przede rangę z rolnictwa lub przemysłu, autor zło kierunku łą­ społeczną. wszystkim wyróżnia różne też, jako w c z e n i a p r a c y n a r o l i z pracą w przemyśle. Stosując k r y t e r i u m p r z e w a g i czerpanych spo­ wiej­ ze w s i do m i a s t . z biegiem że e w e n t u a l n y . rolnych t e n obecnie n i e j e s t j e s z c z e zakończony), spowodowały poważne cia siły roboczej połowie o g r a n i c z e n i e siły roboczej, co szczególnie o d c z u l i , w y r o b n i c y scy, tracąc podstawę b y t u . W y m i e n i o n e (proces pracy podziałami c z y n n i k a pobudzającego t e n r u c h . W p r o w a d z e n i e m a s z y n r o l n i c z y c h w większych g o s p o d a r s t w a c h wodowało bowiem do wywołane typy dochodów gospodarstw. Z a z w y c z a j p r a c a w przemyśle s t a n o w i dodatek do dochodu z r o l n i c t w a , l u b o d w r o t ­ nie, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i turę gospodarstw od 5 do 10 h a i powyżej w badanym rejonie, Wypadki 10 h a . K a t e g o r i a gospodarstw jest związana t y p u „życia m i e s z a n e g o " wyżej do odchyleń w stopie życiowej. Analizując (le genre łączenia p r a c y z pracą w w przemyśle i prowadzi do n a r o l i z pracą w przemyśle w gospodarstw strukturze gospodarstwach po­ jest też n i e l i c z n a . wsi dolnoalzackiej charaktery­ zuje rozwój s y t u a c j i społecznej p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Już w l a t a c h sześćdziesią­ tych przemian od 0,5 do 2 h a , dominująca najemną de v i e m i x t e ) . 10 h a są r z a d k i e . T a k a t e g o r i a Dynamikę struk­ r o l n y c h wyróżnia i c h 4 k a t e g o r i e : od 0,5 do 2 h a ; od 2 do 5 h a ; ubiegłego s t u l e c i a t a k a t e g o r i a majątków ziemskich wskutek lała kategorię ona nazywa społecznej ludności była wprowadzania drobnorolnych gospodarzy. cudze usuwana Bardzo gospodarzy W bardzo porównaniu do rolników trudna. L a t a złego p o p y t u pełnorolnych często ci właśnie są p o ­ i robotników, k a t e g o r i i społecz­ ich sytuacja była n a i c h pracę były d l a n i c h katastrofą, gdyż d o ­ chody ze swojego drobnego g o s p o d a r s t w a Bardzo zasi­ pogardliwie gospodarstwa. W r o k u 1936 p r o l e t a r i a t r o l n y p r a w i e że nie stanowił osobnej nej. z wielkich r o l n i c z y c h . Przeważnie Takich się „le K ù h b ù r " l u b „paysan à v a c h e " . s i a d a c z a m i k o n i i uprawiają stopniowo maszyn uzupełniali pracą najemną charakterystyczne dla tych rodzin jest to, że posiadały w troje rolnictwie. lub czworo dzieci. Widać wyraźnie, s t w i e r d z a autor, że dzięki n i m u t r z y m u j e się p r z y r o s t n a ­ t u r a l n y n a w s i . Dzięki n i m też utrzymują się w niektórych g m i n a c h p e w n e wymagające dużego nakładu pracy, np. tytoń. rolnego do k a t e g o r i i małorolnych pozostaje własności przeobrażenia w strukturze do r a d y k a l n y c h z m i a n w rozpatruje wsi przejście uprawy proletariatu w ścisłym związku z r o z p a d e m wielkiej rolnej. Powyższe kwencji Częściowe autor społecznej w s i doprowadziły kulturze materialnej niestety t y l k o dość ogólnie w r o z d z i a l e i duchowej. w Te poświęconym konse­ problemy urbanizacji (s. 444—477). U podstawy t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j leży posiadanie g o s p o d a r s t w a rol­ nego i związany z t y m p r y m a t z a w o d u rolniczego oraz zwartość wewnętrzna chłop­ stwa w środowisku wiejskim, niekiedy bardzo zhierarchizowanym. To wszystko �RECENZJE 462 jest i dzisiaj zachwiane cywilizacją Francji, a w Alzacji. rozdrobnieniem funkcjonować kontaktu (s. 444). P r o d u k c j a szczególnie wszystkim W pod w p ł y w e m miejską Przyczyny gospodarstw. w oparciu o gospodarstwa nielicznych tylko wsiach jest z wielkim tej niedomogi Rolnictwo dolnoalzackich przemysłem niedostateczna w ogóle wywołane bowiem zbyt małe i zbyt k i m s t o p n i u rzemiosło (obróbka d r z e w a ) , duma chłopstwa rolna nie są może we przede sprawnie podzielone. utrzymuje się j e s z c z e w niewiel­ n i e zamarło t u też zamiłowanie do z i e m i , chłopska ze s w o i c h zwierząt, ze swojego gospodarstwa. dzinne uległo s i l n e m u rozluźnieniu. G r u p a rodzinna, oparta Chłopskie życie r o ­ n a gospodarstwie roi- n y m , rozsypała się w s k u t e k częstych stosunków z m i a s t e m . Indywidualizm z życia ności zwyczaje gospodarczy, wiejskie tradycyjnej, u który (i płynące podłoża których ogarnął życie ] chłopskie, wyeliminował stąd korzyści), t a k dominujące leżała uprawa wspólna w społecz­ gminnych gruntów i wspólne w y r u s z a n i e do p r a c y . D o t a k i c h zwyczajów należało m . i n . wspólne r o z poczynanie żniw, sianokosów, wspólne winobranie. -\ Podział wspólnych ' gruntów g m i n n y c h n a początku X X w. zlikwidował uprawę kolektywną. Podstawową rolę w r o z w o j u indywidualizmu chłopskiego g r a pieniądz. często wyposażenie i u s p r a w n i e n i e g o s p o d a r s t w a cyjnymi. wiejską Łączy się to oczywiście cechuje z ewolucją ciągłe p o s z u k i w a n i e Wpływ miasta przejawia stopy nowych w. było w y s o c e był z w y c z a j życiowej. O b e c n i e źródeł domów w r a z mieszkania, ubrania mieszkaniowe n i e h i g i e n i c z n e . J e s z c z e za czasów budowania społeczność dochodów. się przede w s z y s t k i m w sposobie i odżywiania się ludności w i e j s k i e j . B u d o w n i c t w o XIX Bardzo jest przesłonięte c e l a m i k o n s u m p ­ jeszcze w I I cesarstwa z oborą. U l i c e w i e j s k i e ^ połowie powszechny ze s w o i m i kałużami, dołami n a o d p a d k i urągały e l e m e n t a r n y m z a s a d o m s a n i t a r n y m . G r u n t o w n e zmiany zaszły pod t y m względem już n a początku X X w . Z b i e g i e m c z a s u u l i c e w s i o t r z y ­ mały bruki mach. i zostały s k a n a l i z o w a n e . Nowe znacznie domy mieszkalne się powiększyła. są Mimo Cegła i dachówka odłączone to j e d n a k od domy widnieje obory. na nowych Powierzchnia i aspekt B a r d z o r a d y k a l n e z m i a n y zaszły w s t r o j u . Służące powracające z m i a s t a pierw­ t r a d y c y j n y . Czystość w s i a l z a c k i e j wywołuje zachowują dzisiaj podziw swój plan do- ' j mieszkań turystów. sze wprowadziły z m i a n y w s t r o j u w i e j s k i m . O n e to porzucają strój t r a d y c y j n y , z a ­ prowadzając nowe fryzury, kolczyki, rękawiczki. domokrążcy w r o z p o w s z e c h n i e n i u m i e j s k i e j m o d y czyźni, wracając ze służby w o j s k o w e j , Niemałą koloru niebieskiego, odegrali kupcy z końcem ub. s t u l e c i a zaczęli nosić k o s z u l e z kołnierzykami, m a n k i e t a m i . Około 30 lat t e m u t r a d y c y j n e rynarka rolę w s t r o j a c h . Również młodzi męż­ wyszywana białymi ubranie naszywkami, robocze: znana ma­ była już ! t y l k o w n i e l i c z n y c h w s i a c h w okolicy H a n a u . S t r o j e obrzędowe można dziś jeszcze i spotkać t y l k o w p e w n y c h o k o l i c a c h z o k a z j i świąt. O d z y s k a n i e niepodległości przez \ Alzację w W . j 1918 r. przyśpieszyło z a n i k strojów r e g i o n a l n y c h . odżywianiu też zaszły z m i a n y . W jadłospisie coraz częściej występuje mięso. Użycie c u k r u i c z e k o l a d y stało się p o w s z e c h n e . linie R e n u została p r z e p r o w a d z o n a E l e k t r y f i k a c j a w s i alzackiej w do- w 95%>. Dlatego też r a d i o można spotkać n i e m a l w każdym d o m u w i e j s k i m . K i n o objazdowe o d w i e d z a i - i j wieś 8—15 r a z y n a miesiąc. \"f T e istotne z m i a n y s y t u a c j i życiowej mieszkańców w s i idą też w p a r z e z rozszerzę- i niem horyzontów myślowych. W zakończeniu podnosi autor, że proces u r b a n i z a c j i w s i n i e o g r a n i c z a się t y l k o do naśladownictwa życia m i e j s k i e g o . P r o c e s t e n według a u t o r a został dopiero poczęty i dotyczyć będzie bardziej głębokich, bardziej roz- ; z a s a d n i c z y c h z m i a n , które ' t r u d n o d z i s i a j przewidzieć. W oparciu o dotychczasowe wywody przeprowadza autor trafną klasyfikację '' i i - t �RECENZJE typów w s i według klasyfikacji i c h dominującej 463 funkcji gospodarczej. Punktem j e s t podział ludności w i e j s k i e j n a t r z y k a t e g o r i e ków, nierolników i n a kategorię mieszaną: robotników-rolników. się n a d tą klasyfikacją z uwagi na jej znaczenie wyjścia tej zawodowe: n a r o l n i ­ Warto d l a studiów zatrzymać porównawczych. J u i l l a r d wyróżnia więc: 1. W s i e rolnicze (villages agricoles), w których więcej niż połowa gospo­ d a r z y żyje z r o l n i c t w a . Wśród w s i t y c h wyodrębnia: a) w s i e z t z w . „wielką wą", w których n a ogólną darstw przekraczających uprawą", w których powierzchnię g o s p o d a r s t w 10 h a w y m a g a kategoria poniżej 15%: w s p o m n i a n e j sił poniżej Wedle klasyfikacji „małą spada „specjalne" (villages m i x t e s ) . W grę wchodzą t u w s i e , w których o d ­ 50, lecz p r z e k r a c z a 1 5 % . W przedmieścia 15%. Wsie dzielą (villages roli jest zaniedbana, te n i e wykazują Juillarda się a) osiedla ou faubourgs a ludność r o l n i c z a j e s z c z e wyraźnych na: takich wsiach pozarolniczymi. r o b o t n i c z e o u v r i e r s ) . Są to w s i e , w których u p r a w a spadła z tytoń). z a s a d a łączenia zajęć r o l n i c z y c h z zajęciami albo tzw. najemnych p r z e z n a c z a się pod t z w . u p r a w y setek ludności r o l n i c z e j spadł poniżej 3. W s i e sił wyżej p o w i e r z c h n i ; c) z t z w . „małą u p r a w ą " . W e w s i a c h (rośliny przemysłowe, j a k b u r a k i c u k r o w e , dominuje wymagających upra­ 0,5 h a 1 5 % gospo­ n a j e m n y c h ; to) w s i e gospodarstw t y c h więcej niż 1 0 % g r u n t u u p r a w n e g o 2. W s i e m i e s z a n e powyżej funkcji miejskich. robotników („dortoirs" d ' o u v r i e r s ) . T e w s i e n i e posiadają n a m i e j s c u ośrodka przemysłowego l u b posiadają bardzo słabo rozwinięty; b) w s i e z własnymi Wśród a) m i a s t wyróżniają handlowe; b) Znakomite ośrodkami się ze względu przemysłowymi. n a i c h funkcję gospodarczą miasta: gospodarcze. dzieło J u i l l a r d a może służyć z a przykład g r u n t o w n e j czywistości społeczno-gospodarczej m i e n n e zgromadzenie opartej faktów, w s p a n i a l e n a bogatym materiale uchwycone procesy analizy rze­ źródłowym. S u ­ historyczne, ustawicz­ ne w y k r y w a n i e współzależności między w a r u n k a m i n a t u r a l n y m i , społecznymi, nomicznymi i psychologicznymi m i a n w s i możliwie Obraz J u i l l a r d o w i odtworzyć dynamikę eko­ prze­ adekwatnie. nakreślony s k i m i . Także w pozwoliło przez J u i l l a r d a n a s u w a Polsce obserwujemy liczne analogie podobne procesy. S k u t k i szego k r a j u pociągają w i e l e p o d o b n y c h ze s t o s u n k a m i pol­ industrializacji n a ­ k o n s e k w e n c j i , j a k i e dotknęły wieś alzacką. Podjęcie p o d o b n y c h badań w o d n i e s i e n i u do w s i p o l s k i e j , z a k r o j o n y c h n a dużą skalę, staje się u nas palącą potrzebą. Antoni MONOGRAFIE WSI Żywą w prac dyskusję WE kręgu WSPÓŁCZESNEJ" S O C J O L O G I I socjologów, I n s t y t u t u Socjologicznego Wurzbachera Das an der 46 Doerjen Dorf Unesco im Spannungsjeld und Weilem i nie tylko w Kolonii. industrieler einer westdeutschen Pflaum, pod kierunkiem G. Wurzbachera Guy Renatę P f l a u m Sauteer, j e s t poza Irmgard Schulz, Entwicklung. I tom Gerharda Untersuchung Gemeinde (ss. 307, w y n i k u d w u l e t n i c h badań przez Ingrid Bretzke, Ferdinand Esser, Marie Karrenberg, wywołał n i m książka laendlichen S t u t t g a r t , 1954 r.). Książka ta n a p i s a n a została w wadzonych NIEMIECKIEJ socjologów, Jest Stojak zespół Fuchs, Adolf Johannes t y m autorką k i l k u rozdziałów w osobach: pro­ Renatę Hellmich, Friedrich Stemmler i Wolf Ziegel. (2, 6, 7 i 8) tej książki. Posłowie do książki napisał C o n r a d M . A r e n s b e r g ( C o l u m b i a U n i v e r s i t y , N e w Y o r k ) , i n i c j a t o r i z w o l e n n i k tego t y p u badań. Wstęp pisał dr A n d e r s o n , d y r e k t o r i n s t y t u t u . �RECENZJE 464 Oprócz wstępu niego, i jako metodzie nej, i poslowia badań. D r u g i trzeci omawia łach poruszono szenia Pierwszy warsztatu wprowadzający zawodową . oraz opis badanej instytucje (powrócę pracy) mówi jednostki społeczne w do o celu społecz­ badanych w okresie m n i e j więcej 70 lat. W następnych pięciu r o z d z i a ­ (8). Rozdział Książka n a p i s a n a patrz zawiera (6), społeczeństwo gminie stawień — 9 rozdziałów. t e m a t y szczegółowe: r o d z i n a (4), sąsiedztwo (5), związki i s t o w a r z y ­ społeczne badanej zawiera d l a nas od strony strukturę wsiach w ich rozwoju w książka do n a j c i e k a w s z e g o i kościół (7), władze 9, to p o d s u m o w a n i e j e s t żywo, c i e k a w i e , z a w i e r a szereg c z y t a ją się z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m n a przykład: Unesco-Instituts, dr Rene drukowane Die Koenig w i organizacje wyników wykresów, (co podkreślają Zeitschrift fuer tabelek, ze­ recenzenci Gemeindeuntersuchung „Koelner społeczne badań. des Soziologie — deutschen und Sozial­ p s y c h o l o g i e " , S o n d e r h e f t n r 1, K o e l n 1956, s. 172—184). Myślą przewodnią nom, książki jest teza, że życie społeczne podlega ciągłym których szybkość zależna jest od t e c h n i z a c j i życia, od jej tempa. zmia­ W życiu społecznym n i e należy stosować żadnych n o r m w p o s t a c i : „dobry", „zły", „słuszny", „niesłuszny". W s z y s t k i e są względne te n o r m y b o w i e m zmieniają Zadaniem przejawów, badacza ale życia wykrycie społecznego postępowych, przyszłość, t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h . meinde, w się z s a m y m p r o c e s e m życia, (historyczne). literaturze jest a n i e ocena więc takich czy innych słusznych, mających B a d a n i a n a terenie gminy amerykańskiej community studie) jego przed sobą (Soziologie der G e ­ mają wielkie znaczenie, gdyż g m i n a to l a b o r a t o r i u m życia społecznego (tu j e d n a k t r z e b a od r a z u zaznaczyć, że w l i t e r a t u r z e z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j i amerykańskiej i s t n i e j e w tej c h w i l i 94 s o ­ c j o l o g i c z n y c h d e f i n i c j i g m i n y i w i e l k i spór n a i c h temat. S a m W u r z b a c h e r p r a c y n i e daje Dla żadnej etnografów książka j e s t interesująca nografia w s i zachodnioniemieckiej łecznego oraz wyborze terenu jako przykład kierowano się t r z e m a d l a przeciętnej przede ze s p e c j a l n y m zespołowych w pobliżu K o l o n i i , b y badacze tzn. typową w swojej definicji, co r e c e n z e n c i słusznie m u zarzucają). wszystkim jako uwzględnieniem badań, i c h organizacji kryteriami: m i e l i łatwy 1) wieś dojazd; w s i zachodnioniemieckiej, życia spo­ i metody. Przy winna 2) w i n n a jeżeli ciekawa m o ­ jej znajdować być wsią chodzi się przeciętną, o stopień j e j uprzemysłowienia (posłużono się t u s y s t e m e m typów n i e m i e c k i e j współczesnej w s i , ustalonym przez Paula 3) wieś w i n n a Hessego); być też „politycznie" przeciętna. P o w y b r a n i u miejscowości ( w y b r a n o gminę o 45 w s i a c h i przysiółkach o łącznej liczbie ludności ok. 5000) uznać z a węzłowe tematu 0 (patrz dużych długo zastanawiano i najważniejsze tytuły wysiłkach i tematyka się nad problemami, d l a rozwiązania rozdziałów). postawionego Rozważania które sobie te mówią niemieckich uczonych, podejmowanych celem b- wyraźnie uściślenia t y l k o pojęć, ale i t e c h n i k i badań społecznych. C z y się to już udaje, to i n n a C i e k a w e są same należy głównego nie sprawa. tendencje. Jeżeli chodzi o z b i e r a n i e materiałów, zakreślono pięć etapów: 1) w y k o r z y s t a n i e istniejących materiałów s t a t y s t y c z n y c h ; 2) p r z e s t u d i o w a n i e istniejących dokumentów badanej gminy; badanej jednostki politycznym, 3) własna obserwacja (uczestnictwo towarzyskim w przez życiu itd. gminy); okresowe społecznym, 4) r o z m o w y (z miejscową inteligencją i władzami); 5) w y w i a d y zamieszkanie kulturalnym, z osobami na terenie sportowym, poinformowanymi i a n k i e t y z 6 , 3 % ogólnej liczby mieszkańców, t j . powyżej 21 l a t . Wywiady 1 wniosków. w tekście i ankieta — to już Ankieta-wywiad książki. W i e m y sprawdzenie miała gotowych 43 strony. t y l k o , że j e d e n badacz Niestety, w zasadzie nie opracowywał obserwacji zamieszczono w ciągu jej 60 d n i �- fT RECENZJE 40 a n k i e t (wracając do każdego d o m u 4g5 po k i l k a r a z y ) . C z a s o p r a c o w y w a n i a jednej a n k i e t y pomnożony p r z e z czas p r z e z n a c z o n y n a b a d a n i a i ilość b a d a c z y dał właśnie cyfrę 6 , 3 % p r z e b a d a n y c h niki badawczej, pełnoletnich mieszkańców g m i n y . N i e jest to ideał t e c h ­ ale zwykła konieczność. W u r z b a c h e r , p r a c y , stoi n a g r u n c i e m e t o d y r e p r e z e n t a t y w n e j badanych j a k można sądzić z całości i w c a l e n i e uważa, że p r o c e n t p r z e ­ osób m u s i być b a r d z o w y s o k i . P r z e s t r z e g a natomiast bardzo ściśle, b y r e p r e z e n t a c j a była przeciętna. Książka w kawe całości s t a n o w i interesującą wnioski. Wnioski ne i oględne, szczególnie te, które dziny i autorytetów siedzkich rodzinnych, i ich przyczyn s a m y c h zagadnień w pozycję, z e b r a n y materiał n a s u w a n a t o m i a s t wysunięte p r z e z b a d a c z y , dotyczą z a g a d n i e n i a oraz wnioski zainteresują zmian materiał Bieżąca literatura a zwłaszcza j e j genezy etnograficznymi, 1956. U w a g i historyczna przynosi etnografów s z e r s z e omówienie stosunkach dla są­ tych Polsce. HISTORYCZNY, zainteresowanie w porównawczy Liii KWARTALNIK cie­ ostroż­ zmian strukturalnych r o ­ tyczące nas jako b a r d z o zresztą zajmujących ostatnio więcej pozycji, polskiej t y m czaso­ artykułów, które mogłyby przeglądzie badaniami „Kwartalnika H i s t o r y c z n e g o " . Jeżeli w l a t a c h 1953—1955 ukazało się w kilka t y m krótkim n a przyszłość jej z rocznikiem tylko w budzą ludowej, ostatnim piśmie się które kultury społecznego. Pozostawiając l i t e r a t u r y h i s t o r y c z n e j pod kątem powiązania zajmiemy Szwengrub recenzyjne. się p r o b l e m a m i i uwarunkowania Maria zainteresować etnografa, rocznik 1956 przyniósł i c h z n a c z n i e więcej. Przegląd t e n należy zacząć od odbytej w c z e r w c u 1956 r. Dyskusji stanem i możliwościami rozwojowymi naszej Niektóre z z a n o t o w a n y c h t u w y p o w i e d z i jaka miała m i e j s c e w w rozwinięcia naukowego, życia porządkowania tych wypowiedziach na i wykorzystywania n a poważną sytuację w brak porusza podnosi w n i m konieczność p r o w a d z e n i a przez autora dyskusji oraz w przeszłości i w Polsce m n i e j s z y c h jednostek mniejszych artykuł Ludowej chodnich" ośrodkach prowincjonalnych. polityki lokalnej (s. 465), z w r a c a N i e ulega sprawę nowych, uwagę na i centralnej, ważne wątpliwości, Wiele przy opracowywa­ c e l u ożywienia spraw rozwoju badań zwłaszcza badań etnograficz­ regionalnych badań badań „uwzględnienia h i s t o r i i r e g i o n a l n e j w zajęciach dla etno­ historycz­ n y c h z r e g i o n a l n y m i b a d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i jest b a r d z o w s k a z a n e . G o d n y j e s t też postulat a u t o r a bywał n a ziemiach z a ­ podejmowaniu regionalnych życia poruszonych n i e k i e d y regionów znaczenie że powiązanie Regionalne S. Herbsta, badań r e g i o n a l n y c h , t a k d l a działalności p r a k t y c z n e j , b a r d z o istotne również graficznych. zagad­ szerszego na gromadzenia terytorialnych, jak i w artykułu m a istotne z n a c z e n i e także w niewłaściwej etnograficznej, podobnym (nr 4 — 5 , s. 456—468). A u t o r n y c h . Z d a n i e , iż „brak znajomości h i s t o r y c z n e j d r o b n y c h powodem była metodologicznych, źródeł też interesujący historyczne w obecnym m . i n . uwagę n a konieczność istniejących badania naukowego i poświęcona nad (nr 6, s. 72—86). historii kultury. Podobne zagadnienia nia monografii historycznej są zbieżne z treścią d y s k u s j i k w i e t n i u tegoż r o k u nieniom. Zwracano nauki uwagi uniwersy­ tetów" (s. 467). D a l s z e artykuły, poświęcone k o n k r e t n y m z a g a d n i e n i o m według t r z e c h p o d s t a w o w y c h polskiego w związku z r o z w o j e m wiejskiej; h i s t o r y c z n y m , omówimy zagadnień: a) przeobrażenie s t r u k t u r y społeczeństwa k a p i t a l i z m u ; b) s y t u a c j a i w a r u n k i b y t u ludności c) położenie k l a s y robotniczej. Etnografia Polska I I 30 �RECENZJE 466 Kształtowanie się n a r o d u nia niektórych polskiego n a s z y c h historyków, obrażenia k l a s o w e j i zawodowej było od d a w n a przedmiotem ale i c h rozważania s t r u k t u r y polskiego słabo zainteresowa­ uwzględniały społeczeństwa, szy n a c i s k położono w o s t a t n i c h l a t a c h . Z p r a c o tej t e m a t y c e należy w roczniku wymienić kształtowania przede się burżuazji wszystkim polskiej rozprawę R . Kołodziejczyka omawianym zagadnień Z (nr 1, s. 12—54). Dokładna a n a l i z a s t r u k t u r a l n a p o l s k i e j burżuazji m a i s t o t n e z n a c z e n i e d l a wyodrębnienia t y c h k l a s i w a r s t w społeczeństwa, które określane m i a n e m l u d u pracującego, są szczególnie tem z a i n t e r e s o w a n i a etnografów. Wyodrębnienie zakwalifikować do burżuazji, tu n a p c w 13o o b f i t s z y m i do XIX w n iem rłnniprn n d n r w ^ a t k u w rlmach 7 S S r a i U tpi klasv f autor że h i s t o r y k w odbvwa zaimuie Polsce sip w v ^ n Z o « ^ ^ ^ W W l^^f klasy społeczna problemy. Zwraca stycznego uwarstwienia z kolei uwagę n a rozmaitość społecznego, j e d n o s t k i przedostały zwłaszcza się n a w e t drog ^ 0 ^ » Śląsku w Królestwie. W podstawą polskiej Galicji, ourzuazji a bardziej było Przechodząc do a n a l i z y p r o b l e m u raczej w okresie (s. 36). Chłopstwo miejskiej przejścia nie do odegrało kapitalizmu, zjawiskiem. Dalej autor burżuazji było k u p i e c t w o rodzime że jeszcze w s t a p i a n i a się z burżuazją „zwrócenie uwagi 5 n P z którego g d y biedota r z e najbardziej Wielkopolsce i na [...] mają obejmującym roli w swój stulecie kształtowaniu stwier­ początek 1764—1864" się burżuazji „głównymi źródłami polskim rekrutacji polskiej i napływowe, rzemiosło, a r y s t o k r a c j a i s z l a c h t a n a uwadze charakter polską kapitalistów obcego p o c h o d z e n i a p i a n i e się z p o l s k i m p r o l e t a r i a t e m jest Z drobnomieszczaństwo. oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u bogate chłopstwo" (s. 38). Mając i drogi , się k a p i t a l i ­ rzemiosła ub. w i e k u , co było dość s p e c y f i c z n i e konkluduje, A ™ chłopskiego w t y m z a g a d n i e n i u autor poważniejszej aż do l a t sześćdziesiątych ^ s t r o n y z a z n a c z a się w z m o ­ dza, że „różnice w s t o s u n k a c h k l a s o w y c h na wsi p o l s k i e j właśnie lud* poważne burżuazji, a z drugiej ^ żony napływ chłopstwa do niektórych gałęz! rzemiosła. P r o c e s y te były zaawansowane z n » ^ P ™ kształtowania n a odcinku do bogatej m i e s l m c z a p r z e c h o d z i do k l a s y robotniczej, terenem s t w ToważneiTzesd rautowały określonej snnsóh wszystkim które: do śledzić ł H t a / ^ r ^ zaliczeń e odniesieniu należy sr>Pf vfir7nv nrzede sie należy dysponuje źródłami, zwłaszcza w się burżuazji ikrntn^rS S T ^ T T t n rzemiosłem nieliczne zaborów C Ó r n Z l bur^ił imT/rJw nL KroWw^ nowv^h" ~Ro7wm naszego przedmio­ społecznych, które łatwiejsze, dokładnymi kształtowanie XTX w noszozeeóWh warstw może być o t y l e i bardziej autora prze­ n a co s i l n i e j ­ oraz elementów n i e m i e c k i c h i żydowskich n a narodowościowe i wyznaniowe zróżnicowanie p o l s k i e j " (s. 41). Następnie autor z w r a c a u w a g ę n a swoiste drogi sta­ konieczne burżuazji układania się p o ­ wiązań między burżuazją miejską a o b s z a r n i c t w e m , p r z y u t r z y m y w a n i u się wrogości chłopów do o b s z a r n i c t w a , Tu leżało skiej, w swej do źródło a drobnomieszczaństwa obojętnego, rozwiązania historii okresu negatywnego kwestii »burzy politycznej, w konsolidowaniu agrarnej. i naporu« do e l i t a r n y c h w a r s t w stosunku burżuazji „Burżuazją polska burżuazji. do s p r a w y [...] nie (s. 54) i dlatego j e j r o l a w chłop­ przeżyła działalności się n a r o d u polskiego była mała, ograniczona". U w a g i k r y t y c z n e o powyższej p r a c y przedstawił W. R a d k i e w i c z (nr 6, s. 8 8 - 9 5 ) . Podkreślając skomplikowany charakter t r a k t o w a n i e m i n t e l i g e n c j i „już w o w y m zagadnienia wypowiedział się on z a p o ­ o k r e s i e j a k o odrębnej w a r s t w y społecznej (s. 94). A u t o r j e s t z d a n i a , ze „me można ignorować z a s a d n i c z y c h rożnie e k o n o m i c z ¬ n y c h w położeniu i n t e l i g e n c j i i s t e r d r o b n o m i e s z c z a n s k i c h , t y m bardziej ze s a m o �RECENZJE pojęcie drobnomieszczaństwa wymaga dla 467 tego okresu ścisłego sprecyzowania" (s. 95). Konieczność ścisłego p r e c y z o w a n i a pojęć w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m a z n a c z e ­ nie podstawowe, gdyż t a k i e określenia, j a k „dawne drobnomieszczaństwo" (u R . K o ­ łodziejczyka, n r 1) i „kształtujące się drobnomieszczaństwo" n r 4 — 5 , s. 124), użyte d l a tego samego m n i e j więcej (u Z . Mańkowskiego, okresu, wprawiają c z y t e l n i k a w poważną rozterkę. P r z y c z y n e k J . D e r e s i e w i c z a Zmiany istnienia (nr Rzeczypospolitej szlacheckiej 4 — 5 , s. 23—28) r o z p a t r u j e w strukturze załamywanie Skąpa baza materiałowa, n a której oparł przyjęć się f e u d a l n e j m i a s t a mógł zostać t y l k o człowiek posiadający m. i n . co do tego, c z y Tagloehner społecznej w zwierciadle zawód zasady, pod nasuwa koniec miejskiego iż rzemieślniczy się autor, i Handarbeiter miast do prawa obywatelem lub kupiecki. pewne wątpliwości, robotnik, należy tłumaczyć j a k o wyroonik. czy r a c z e j Podobnego r o d z a j u z a g a d n i e n i a p o r u s z a Z. Mańkowski, Analiza Warszawy w latach 1820—1831 (nr o „istotę klasową m a s p l e b e j s k i c h " j a k o c z y n n i k a p r z e m i a n (s. 116). O s t a t n i a w o j n a klasowa 4 — 5 , s. 116—126). A u t o r o w i chodzi plebsu głównie społeczno-politycznych zniszczyła większość materiałów a r c h i w a l n y c h dotyczących tego z a g a d n i e n i a i a u t o r oparł się głównie n a p u b l i k o w a n y c h sów Królestwa K o n g r e s o w e g o . statystykach z cza­ W e d ł u g jego obliczeń w przeddzień p o w s t a n i a l i s t o ­ padowego ludność p l e b e j s k a wynosić miała 60—70%> ludności W a r s z a w y . Do plebsu w l i c z a autor t a k i e k a t e g o r i e ludności, j a k grupę 11 679 l u d z i „z jałmużny w talach żyjących" oraz „nie mających służDy i pewnego wyrobników sposobu blisko się", wszelkiego rodzaju śledniejszej k a t e g o r i i (głównie s z e w c y , stolarze), przekupniów itp. B r a k n i c h d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h uniemożliwia oraz utrzymania 20 000. rzemieślników dokładniejszą analizę ności p l e b e j s k i e j . Biorąc pod uwagę w y p a d k i rozgrywające listopadowego, z plebsem, a zwłaszcza p r z e j a w y autor mieszczaństwo stwierdza, jako że najwyższą warstwę L - J traktować plebsu, kształtujący się p r o l e t a r i a t , służba d o m o w a (s. 124). T e n podział niektórych budzi terminów pewne lud­ drobnomieszczańskich trzon się drobno­ stanowią: czeladź, oraz biedota bez stałego m i e j s c a p r a c y " wątpliwości („kształtujący ugrupowania kształtujące którego po­ odpowied­ się w czasie p o w s t a n i a solidarności elementów „należy szpi­ 42 942 także się p r o l e t a r i a t " z uwagi na nieokreśloność l u b „kształtujące się drobno­ mieszczaństwo") i stąd niejasność i c h zakresów. W tej grupie zagadnień zasługuje także n a uwagę obszerny artykuł r e c e n z y j n y G. L a b u d y Z nowszych ności Pomorza literaturę badań zachodnio-niemieckich Gdańskiego przedmiotu i w roku koryguje nad składem etnicznym lud­ 1772 (nr 2, s. 108—119). A u t o r uwzględnia s z e r o k o wywody niemieckiego uczonego M. Dabbinusa, który w s w y c h b a d a n i a c h j a k o p i e r w s z y wykorzystał k a t a s t e r fryderycjański. kawe są również u w a g i Przechodząc do metodyczne zagadnień artykułu C . Bobińskiej Pewne riale małopolskim w drugiej związanych aspekty połowie Cie­ autora recenzji. z ludnością użytkowania XVIII wieku wiejską, „zakupnego" zaczniemy ziemią na od mate­ (nr 4 - 5 , s. 8 1 - 1 0 1 ) . Autorka s t w i e r d z a , że w Małopolsce „zakupieństwo miało [...J, zwłaszcza w d r u g i e j połowie X V I I I w i e k u , s z e r o k i e r o z p o w s z e c h n i e n i e " (s. 83). K o n t r a k t „zakupny" chłopu m . i n . d z i e d z i c z e n i e z i e m i , p r a w o j e j sprzedaży, był d l a chłopa d a l e k o k o r z y s t n i e j s z y niż u m o w a gwarantujący nieusuwalność z gruntu, dzierżawna, gdyż stawiał go n i e ­ j a k o w p r a w a c h właściciela g r u n t u . A l e „stopień realności g w a r a n c j i k o n t r a k t o w y c h określał ostatnich nie sam kontrakt, decydującą była lecz rzeczywiste pańszczyzna; ona stosunki też ekonomiczne. wdarła się do Wśród tych kontraktu jako �RECENZJE 468 conditio sine q u a n o n , stając się w a r u n k i e m jego prawomocności niezależnie od c e n y »zakupnej«. Stanowiło to wewnętrzną sprzeczność k o n t r a k t u , która sprawiała, że już w dość samym t y m dokumencie iluzorycznie" prawo zakupne czynsz pieniężny, (s. na 93—94). Podhalu, a chłop uprawnienia Korzystniej gdzie w »własnościowe« przedstawiało miejsce praktycznie z wyglądały jednak pańszczyzny korzystał chłopa się dla chłopa występował uprawnień zawsze właściciela. Mimo s w y c h n i e k o r z y s t n y c h d l a chłopa s t r o n p r a w o z a k u p n e , j a k s t w i e r d z a a u t o r k a , było zjawiskiem postępowym, k o r z y s t n y m zarówno d l a reformującej swe gospodarstwa s z l a c h t y , j a k i d l a chłopów, u których budziło się z a i n t e r e s o w a n i e towarowej" chłopa sprzyjało wobec też s t a b i l i z a c j i g o s p o d a r k i dworu Na marginesie chłopskiej, omawianego dla umacniało artykułu można stwierdzić, byłoby rzeczą interesującą podjęcie s p e c j a l n y c h badań n a d p r o b l e m e m we wsiach sieniem w których dominował z a k u p n y pańszczyzny wyższy był poziom stosunek Artykuł S. w Królestwie oparty z Polskim jest w latach o ciekawe 1846 r. możliwości niż O Sreniowskiego 3-morgowe, miały prac zarobkowych. być i 50-tych archiwalne. rodzin chłopów XIX wieku związku rozwiązane przede pańszczyźnianych (nr 4 — 5 , s. 159—179) z postanowieniami chłopskich, mających gospodarstwa wszystkim przez nadziały i własny ukazu mniejsze zapewnienie im rolnego 1 j e d ­ Możliwości p r o d u k c j i nadziałowego g o s p o d a r s t w a nej s t r o n y , a r o z m i a r y p r a c y z a r o b k o w e j mający W znie­ i o i l e wpłynęło okresie „zarobkowaniu'' 40-tych źródła bytowe gospodarki iż czy i o i l e chłopa do z i e m i p r z e d chłopskiej to n a d a l s z y rozwój k u l t u r y w s i w późniejszym produkcji stanowisko z drugiej, świadczą o t y m , że „chłopi [...] »odpowiedni« inwentarz przestali już być właściwie r o l n i k a m i [...]. C i chłopi egzystują wyłącznie »zarobkowaniem« f u r m a n k a m i i pieszo. Są to w tej c h w i l i wyraźnie robotnicy z nadziałem" (s. 169). M a m y rodzaju problem rolnej. Autor czej chłopa-robotnika artykułu próbuje Zagadnienia rozszerzały odrobkowy zastrzegając się jednak, „Kwartalnika s. 299—315), który badawczych, pracy. rekonstrukcja Historycznego" W siły r o b o ­ zakończeniu takich Źródłowych zawiera m. in. w do pewne historii zarob­ „budżetów" uposażeni b l e m nędzy i ciężkiej s y t u a c j i b i e d o t y " i proletariatu robotniczej o źródłach z a k r e s i e badań n a d położeniem w. (nr 4 — 5 , s. 102—115) jest d r o b n y m (s. 102). A u t o r P o l s c e są w omawia­ bardzo Z p r a c warszawskiego klasy informacje w reprezentowane J . Fijałka Z zagadnień dobroczynności publicznej miast gospodarki (s. 179). Wydawnictw XIX t u więc swego feudalnej co do wysokości dochodów że Wymienić należałoby t u artykuł Ż. K o r m a n o w e j w system związane iz położeniem k l a s y robotniczej roczniku misji się t r u d n a . W każdym r a z i e da się stwierdzić, że chłopi „mniej żyli z z a r o b k ó w " nym które a u t o r przytoczyć p e w n e d a n e chłopów jest bardzo rozpadającej s t w i e r d z a dalej, że chłopi nadziałowi b y l i źródłem taniej na folwarkach, kujących okresu w skromnie. zespołu Polsce i sformułowania k l a s y robotniczej. w łódzkim okręgu zadań Artykuł przemysłowym p r z y c z y n k i e m , poruszającym j a k o ważny składnik badań n a d przedstawia działalność szpitala Ko­ (nr 4 — 5 , „pro­ rozwojem dla ubogich w P a b i a n i c a c h około połowy X I X w. P r a c a t a może mieć p e w n e z n a c z e n i e także ze względów porównawczych. Kończąc powyższy przegląd można wyrazić p r z y p u s z c z e n i e , że z n a c z n y ilościowy artykułów h i s t o r y c z n y c h przynoszących poważne i n f o r m a c j e dla problematyki storycznych i etnograficznej etnograficznych jest nad zapowiedzią bliższego powiązania kształtowaniem się wzrost i rozwiązania społeczeństwa badań h i ­ polskiego i jego k u l t u r y . Edward Pietraszek �RECENZJE PRZEMYSŁ Z LUDOWY zadowoleniem I A R T Y S T Y C Z N Y — k w a r t a l n i k , z. 1—3, z a r o k 1956. należy „Przemysł L u d o w y 469 powitać ukazanie się w 1956 r. n o w e g o i A r t y s t y c z n y " , wydanego przez Centralny kwartalnika Związek Spółdziel­ czości P r a c y z i n i c j a t y w y C e n t r a l i Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o . O d w y d a w a ł o się k o n i e c z n e , a b y C P L i A , skupiająca mysł l u d o w y , posiadała własne w y d a w n i c t w o w swym ręku p r a w i e zapoznające s z e r o k i ogół s t w a z z a k r e s e m j e j działania oraz trudnościami i osiągnięciami w pracy Zadania dakcji" Czytamy t a m między innymi* związanych prze­ społeczeń­ dotychczasowe! n o w e g o c z a s o p i s m a zostały określone w krótkim a r t y k u l e zamieszczonym w nr 1 dawna cały Od R e ­ Ukazanie próbie— dla d vy s k u s rn , dla k' A nnlu, a a a n a l i z y i k rj U y c z n e i oceny wyniKow a z i' a łm 1n o s' c i• n a txym p ' a m y . Z P a rowmez o d s t a w o w e za c e l poprzez poszczególnych j™ z a d £ spółdzielni niejednokrotnie ^ ° a publikację P - -^espo. lsma redakcyjny stawia bogato i l u s t r o w a n y c h m o n o g r a l i i przemysłu dowej, a także i n d y w i d u a l n e j , nej n e artystycznego, zachowanie ośrodków dla dorobku c e n n y c h , a łatwo ulegających sooie o działalności wytwórczości polskiej zapomnieniu - kultury lu­ material­ wartości". C e l t e n został całkowicie osiągnięty. J u z p i e r w s z e zetknięcie się z p i s m e m w y w o ł u j e u c z y ­ telnika zainteresowanie ze względu produkcję poszczególnych i niewątpliwie wpłynie na spółdzielni. n a wzrost bogaty Posiada materiał to ilustracyjny, duże zainteresowania znaczenie twórczością obrazujący propagandowe CPLiA. Zapowie­ d z i a n y n a t o m i a s t przez redakcję układ treści p i s m a , którego poszczególne miały stawie to być poświęcone podobnej trzech dotychczas jednak ujemnej t e m a t y c e , n i e został, j a k można wydanych strony. k w a r t a l n i k a przeznaczonego Wydaje zeszytów, się całkowicie bowiem, że sądzić osiągnięty. popularny numery na pod­ Nie stanowi charakter nowego d l a s z e r o k i c h odbiorców w y m a g a zróżnicowania tema­ tycznego, zwiększy to b o w i e m jego atrakcyjność, zwłaszcza ze względu n a materiał ilustracyjny. Przechodząc do omówienia poszczególnych artykułów należy zwrócić uwa­ gę n a wprowadzający n i e j a k o w zagadnienie C P L i A artykuł Stanisława Stroińskiego Przemysł ludowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Autor podkreśla wstępie rolę, jaką odegrała powołana w 1949 r. C P L i A w u j e d n o l i c e n i u f o r m nizacyjnych, objęciu nadzoru i roztoczeniu planowej opieki nad spółdzielniami przemysłu ludowego i a r t y s t y c z n e g o . Trudności, n a j a k i e napotykała w latach swej wisko nic przejmowania profil z wielu zakładów przemysłem produkcji Spółdzielczości Pracy CPLiA. oraz ludowym Dopiero była według i organizowania nowych, artystycznym, wpływało dokonana autora s z y m ciągu artykułu a u t o r regionalnych omawia ośrodków w momentem żeniu niedociągnięć i o d z y s k a n i u przez C P L i A badaniami pierwszych p r a c y , wiązały się z u s t a l e n i e m z a k r e s u j e j działania. Ż y w i o ł o w e wspólnego ogólny na orga­ decydującym s z t u k i ludowej, zja­ mających ujemnie 1954 r. r e o r g a n i z a c j a j e j właściwego działanie a p a r a t u nie w na całej przezwycię­ charakteru. W dal­ h a n d l o w e g o oraz pracę n a d mające na celu reaktywowanie niektórych z n i c h . Zadania przedmiotów stojące przed posiadających przemysłem oprócz artystycznym, wartości użytkowej a mianowicie wartości produkcja pozwalające spokoić poczucie e s t e t y k i i piękna u odbiorców, w y m a g a j ą — j a k t w i e r d z i autor współpracy etnografów z twórcami l u d o w y m i , plastyków z rzemieślnikami, nikami autor handlu zwraca odgrywa i a d m i n i s t r a c j i . Omawiając uwagę n a i c h stały rozwój szkolenie pracowników działalność poszczególnych i podkreśla rolę, jaką produkcyjnych i aparatu w za­ — pracow­ spółdzielni, t y m procesie administracyjnego. Po- �RECENZJE 470 dane jej cyfry ilustrują osiągnięcia CPLiA w zakresie eksportu i określają wartość ogólnej produkcji. Trudno j e s t ocenić artykuł S. Stroińskiego, n i e będąc z o r i e n t o w a n y m nie w działalności wydaje C P L i A , mogliby się, że p e w n e poruszone uczynić to j e d y n i e leżałoby z artykułami również omawiającymi zastanowić Jednakże przez a u t o r a z a g a d n i e n i a , odnoszące się do p r a c y spółdzielni, c e c h u j e z b y t duży o p t y m i z m , zwłaszcza występuje stawieniu dokład­ jej p r a c o w n i c y . działalność się, czy podane to wyraźnie w poszczególnych przez autora cyfry, w o s t a t n i c h l a t a c h , wiążą się ze w z r o s t e m dukcji, wspólnego ludowym niestety niewiele wyroby Tadeusz mającej te z n a j d u j e m y Seweryn bezpieczeństwa w bardzo swoim pseudoludowości z przemysłem często n a półkach artykule porusza w adaptacji na pro­ i artystycz­ CPLiA. bardzo sztuki Na­ wskazujące znaczny wzrost produkcji C P L i A nym; ze­ placówek. ważne ludowej. zagadnienie Analizując nie­ warunki, które przyczyniły się dó p o w s t a n i a tego z j a w i s k a , a u t o r u j m u j e z a g a d n i e n i e z p u n k ­ tu widzenia jego h i s t o r y c z n e g o gospodarczymi oraz prądami rozwoju i uzasadnia je warunkami społecznymi. Niebezpieczeństwo politycznymi, pseudoludowości jest według a u t o r a b a r d z o s i l n e i w c h w i l i obecnej. Powtórzono b o w i e m n i e t y l k o w i e l e błędów o k r e s u p r z e d - i międzywojennego, tej ale poczyniono n i e k o r z y s t n e j s y t u a c j i może nastąpić, j a k s t w i e r d z a padku, jeżeli przejmowaniem wzorów ludowych szereg n o w y c h . autor, będą tylko w zajmować Zmiana tym w y ­ się wyłącznie p l a s t y c y o dużym w y r o b i e n i u a r t y s t y c z n y m i w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n e j ś w i a ­ domości. P o r u s z o n a przez T a d e u s z a Seweryna sprawa pseudoludowości rzędu zagadnień, które budzą niepokój i stanowią p r o b l e m wymagający n i e t y l k o u n a s , ale w e wszystkich krajach, w których sztuką ludową. Należy więc przypuszczać, że u j a w n i e n i e istnieje należy do rozwiązania zainteresowanie źródła tego z j a w i s k a p o ­ w i n n o ułatwić z a d a n i e . W y d a j e się j e d n a k , że droga w s k a z a n a p r z e z a u t o r a , dająca szerokie u p r a w n i e n i a a r t y s t o m p l a s t y k o m w z a k r e s i e p r z e n o s z e n i a o r n a m e n t u z j e d ­ nego t w o r z y w a pewnych n a inne i z jednej wypaczeń. Jakie t e c h n i k i n a drugą, może doprowadzić znów do bowiem zastosować kryterium oceniające, czy talent danego p l a s t y k a upoważnia go do k o r z y s t a n i a , j a k określa s a m autor, „ze s p e c j a l ­ nej dyspensy". Treść większości artykułów k w a r t a l n i k u „Przemysł ludowy i a r t y s t y c z n y " dowiodła, j a k słuszną było rzeczą umożliwienie p r a c o w n i k o m zamieszczonych w CPLiA, którzy n a j l e p i e j orientują się zarówno w p e w n y c h b r a k a c h , j a k i osiągnięciach tej instytucji, wypowiedzenie się n a łamach własnego p i s m a . Przykładem t a k i m może być artykuł J a n i n y Orynżyny G o s p o d a r c z o strona ka, analizując zagadnienie definicji sztuki opieki ludowej, nad sztuką ludową. zastanawia się Autor­ nad sprawą metod o p i e k i n a d nią ze s t r o n y C P L i A , która b y i s t o t n y c h cech i wartości ludowej nie tylko nie wypaczyła, rozwój. Wartość s z t u k i danego w środowiska ludowej s u r o w i e c był p r z y g o t o w a n y i surowca pozwala przeznaczeniu. W mentacji, której Poruszone kresie norm surowca. przedmioty polega doskonałe omówione zagadnienia spółdzielni, niektórych zbytu jej tradycją osiągnięcia t a m , gdzie zarówno zostały dokładna w zna­ formie, zagadnienia w jak doku­ produkcji rękodzieł i t e c h n i k . dotyczące p e w n y c h organizacji z otrzymano n a u t r z y m a n i u tradycji regionalnej reaktywowania sztuki dalszy Największe p r z e z s a m y c h twórców. T y l k o b o w i e m p r z e z autorkę ustalania właściwego d a l s z y m ciągu artykułu sprawa powodowała ceramiki i innych wyrobów tworzyć zadanie współczesnej, oraz przeciwnie jest, z d a n i e m a u t o r k i , ściśle związana i zastosowaniem zakresie tkanin ludowych, jomość ale wręcz i niedociągnięć kalkulacji cen w za­ stanowią również p r z e d m i o t dociekań autorów artykułów omawiających działalność p o s z c z e ­ gólnych placówek innymi podległych C P L i A , Podkreślają oni między zagadnienie �RECENZJE 471 b r a k u k i e r o w n i c t w a a r t y s t y c z n e g o w w i e l u spółdzielniach, có odbija jakości w y k o n y w a n y c h Sprzedaży, interesujących wypadkach może Spółdzielnia przedstawia nie oraz często złe f u n k c j o n o w a n i e towarem łatwym do zbycia, n i c wspólnego z przemysłem l u d o w y m . „Opoczynianka". osiągnięcia i trudności, Bolesław na jakie w Kowalec swej się u j e m n i e n a Regionalnych ale dużego wysiłku kierownictwa t k a l n i , które sprzyjałyby wykonuje związanych planów ze produkcyjnych. zbytem niu wpływała finansowej swoim dotychczasowej pracy towaru. w stworzeniu p r a c y , spółdzielnia Przyczyny Niewłaściwie Ze organizowanie należy takich warun­ szukać zorganizowany w trudnościach przez Regionalne sprzedaży r a t a l n e j , która w z n a c z n y m s t o p ­ względu produkcji n a dobro przedmiotów spółdzielni p e w n e , że t y l k o osoby bezpośrednio wadzić właściwa i sytuacji n i e związanych dotychczasowy zainteresowane wysiłek Zaręba jej rozwojem przedstawiając warunki pracy garncarstwa n a t y m terenie. zarówno pod względem formy, A Najwyraźniej jednak CPLiA się artykule J a n a Loefflera talnika. Dokonanie jak rysuje w przecież ludowych pozwala­ bowiem potrafią popro­ jest z Chałupek w Kie­ c z y n n i k i e m hamującym ceramika j a k i ornamentu, mógłby znaleźć duży z b y t n i e t y l k o w artystycznej jej i z b y t u posiadają i i n n e spółdzielnie. artystów l e c k i e m s t w i e r d z a , że trudności te były w w i e l u w y p a d k a c h runków p r a c y z CPLiA gospodarkę. Podobne trudności w z a k r e s i e p l a n o w a n i a i na­ od dłuższego c z a s u jąc s a m y m członkom decydować o c h a r a k t e r z e i wielkości p r o d u k c j i . J e s t stało, tego artykule włożony w j e j k i e r o w a n i e należałoby skończyć z odgórnym p l a n o w a n i e m , rozwój wielu Przykładem w n a zwiększenie obrotów, z m u s z a spółdzielnię do r a t o w a n i a poprzez charakterem. spółdzielni twórczej B i u r a Sprzedaży h a n d e l , z l i k w i d o w a n i e A. Biur w „Opoczynianka". Mimo ków w się n i e mającym być potykała przedmiotów, kielecka, na pewno interesująca towarem, który k r a j u , ale i z a granicą. zagadnienie dyskusyjnym krytyki Aktualne dotychczasowych problemy wa­ wytwórczości i Mieczysława N o w a k a , z a m i e s z c z o n y m w n r z e 3 k w a r ­ głębokiej a n a l i z y istniejącego s t a n u r z e c z y p r z e p r o w a d z o n e stwierdzają sami autorzy, pod wpływem uchwał X X Zjazdu zo­ KPZR ogólnego dążenia społeczeństwa do k r y t y c z n e g o przeglądu przeszłości i w y t y c z e ­ n i a drogi n a p r a w y j a k i c h dokonano nie p r z e z C P L i A podstawowego zadania w Działalnością słem d o t y c h c z a s o w y c h błędów. A u t o r z y wskazują n a szereg pomyłek, do c h w i l i obecnej. C h o d z i tu w p i e r w s z y m rzędzie o n i e w y k o n a ­ CPLiA zostały objęte artystycznym. Trzykrotna cel s p r o w a d z e n i e z a k r e s i e j e j zobowiązań zakłady n i e mające reorganizacja tej kulturowych. n i c wspólnego instytucji, z przemy­ stawiająca sobie j e j działalności do właściwych rozmiarów i p r o g r a m o w y c h nie spełniła pokładanych w szukać źródeł w a d l i w e j niej n a d z i e i . A u t o r z y gospodarki w błędach przyczyna tkwi w braku skrystalizowanego stwierdzają za zadań, dalej, że n i e należy ogólnonarodowych, główna poglądu n a cele i z a d a n i a bowiem całej orga­ n i z a c j i . Wskazują następnie n a niewłaściwą politykę w z a k r e s i e k a d r p r a c o w n i c z y c h . Zbyt mała ilość plastyków i etnografów ogólnej działalności C P L i A . A u t o r z y do k r y t y k i dotychczasowego o r g a n i z a c y j n y c h , pragną przyczynić się do rzemiosła się j e d n a k usytuowania postulaty, CPLiA". projektem których r e a l i z a c j a I c h punktem na wyłącznie zmian mogłaby wyjścia jest Związek Spółdzielni Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o m a z a z a d a n i e ujęcie o r g a n i z a c y j n e nej, odbić się u j e m n i e s t a n u ; w związku z o p r a c o w y w a n y m przedstawić p e w n e „właściwego s t w i e r d z e n i e , że K r a j o w y musiała siłą f a k t u artykułu n i e ograniczają artystycznego i i e k o n o m i c z n e l u d o w e j wytwórczości a r t y s t y c z ­ drobnego przemysłu artystycznego, które łącznie należałoby nazwać wytwórczością artystyczną. Rozwijając następnie t o s t w i e r d z e n i e , autorzy I ^ — precyzują — dokładnie — pojęcie tych grup i określają • , i c h zadania. Zarówno -L �RECENZJE 472 projekty tyki z m i a n podane p r z e z dotychczasowego autorów, j a k i r z e c z o w y s t a n u , widocznego nawet ton p r z e p r o w a d z o n e j d l a osób kry­ n i e związanych średnio z C P L i A , świadczą o właściwym z r o z u m i e n i u potrzeb bezpo­ i n s t y t u c j i , której są pracownikami. P o l e m i c z n y c h a r a k t e r artykułu J . L o e f f l e r a dyskusję już w samym Kolegium s k u s j i jest artykuł M . S i m b i e r o w i c z a Autorzy artykułu występują krytyki stosowanej w oświetlaniu przez faktów i kwartalnika. n a wstępie z o s t r y m z a r z u t e m w brak dyskutantów. dialektycznego polityki w stytucji. T r u d n o powiązania odpowiadających j e s t kwestionować tej dy­ 3 nrze. s t o s u n k u do Zarzucają metod jednostronność z warunkami zakresie rozwoju i a r t y s t y c z n e g o rzemiosła i przemysłu widzą w przepisach i normach, nie zawsze zrozumiałą Odbiciem i J . W r e d e , z a m i e s z c z o n y również w poprzednich w s t a n i a . Błędność d o t y c h c z a s o w e j wej i M. N o w a k a w y w o ł a ł Redakcyjnym ich po­ wytwórczości ludo­ źle pojętym p l a n o w a n i u oraz żywotnym i n t e r e s o m danej i n ­ słuszność tego a r g u m e n t u , wydaje się jednak, że n i e można usprawiedliwiać n i m w s z y s t k i c h błędów C P L i A . Również tłumaczenie przez autorów f a k t u organizowania chęcią zrzeszonym zapewnienia p r o d u k c j i , którą można b y nazwać w o k r e s u złej k o n i u n k t u r y , w y m a g a CPLiA rzemieślnikom własnych k o n c e p c j i odnośnie do nowej s t a n u r z e c z y nie w y s u w a j ą organizacji pracy. N a zakończenie t r z e b a r a z jeszcze podkreślić, że n o w y i przyczynił się „uboczną", przetrwania — j a k sądzę — d y s k u s j i . Należy również dodać, że a u t o r z y artykułu dokonując k r y t y k i dotychczasowego zadanie możności niewątpliwie k w a r t a l n i k spełnił do' spopularyzowania działalności swoje CPLiA. Miejmy nadzieję, że w d a l s z y c h z e s z y t a c h zostaną poruszone nie tylko sprawy tyczące organizacji ścierających CPLiA, lecz można będzie ustalić p r o g r a m kulturalne w także CPLiA w toku dyskusji j a k o jednej i z placówek do­ się zdań organizującej życie Polsce. Paprocka Wanda WZNOWIENIE KRAJOZNAWCZEGO CZASOPISMA „ZIEMIA"* R u c h k r a j o z n a w c z y w Polsce, podobnie j a k w E u r o p i e , p o s i a d a bogatą historię. Zasługi, j a k i e położył w p o z n a w a n i u k r a j u , a także w z b i e r a n i u materiałów g r a f i c z n y c h , są ogólnie znane. Dużą rolę w p r o p a g o w a n i u ozasopisma: bądź młodzieżowe, jak „Orli L o t " , będący k r a j o z n a w c z y c h , bądź „Ziemia", j a k o organ Polskiego W ruchu o s t a t n i c h l a t a c h nastąpiło chodzić wyżej większym „Ziemia", wymienione zahamowanie c z a s o p i s m a , których zainteresowaniem które w śledzimy krajoznawstwa szkolnych od r. s i l n i e się kół Turystycznego. krajoznawczego, brak wznowienie c z a s i e swego i s t n i e n i a — organem Towarzystwa etno­ odgrywały przestały wy­ zaznaczył. Z t y m krajoznawczego czasopisma 1910, z przerwą wojenną, do r. 1950 — cieszyło się dużą poczytnością i u z n a n i e m . J a k o o s t a t n i wyszedł w r. 1950 tom 34. C z a s o p i s m o posiadało szereg działów, pretendując do objęcia całokształtu z j a w i s k w świecie, zyskując t y m s z e r o k i e rzesze czytelników. T a k więc dużo m i e j ­ sca poświęcono siadała b a r d z o jednak ograniczono z rozwiniętym znanie przyrodzie, geografii, historii i s z e r o k i z a k r e s ; obejmował się ruchem własnego kraju. wyłącznie do problemów krajoznawczym, Dział etnografii etnografii. Dawna on początkowo także k r a j e który dotyczących z a c e l stawiał reprezentowany tyczące zwłaszcza wierzeń, obrzędów i zwyczajów. W był „Ziemia" obce. Polski, w po­ Potem związku sobie dokładne po­ przez artykuły do­ niektórych n u m e r a c h istniała nawet K r o n i k a Ludoznawcza. * R e c e n z j a została n a p i s a n a w s z y c h numerów c z a s o p i s m a , c z e r w c u 1957 r. i dlatego d o t y c z y k i l k u pierw­ �RECENZJE Pierwszy numer miesięcznik, wznowionej organ Polskiego „Ziemi" 473 ukazał Towarzystwa się w listopadzie r. 1956, j a k o Turystyczno-Krajoznawczego. p i s m o to s t a r a się być k o n t y n u a t o r e m d a w n e j Czaso­ „Ziemi", która śmiało może być w z o ­ r e m do naśladownictwa. W słowie wstępnym: „Od r e d a k c j i " , c z y t a m y : „Oprócz tytułu chcemy Na po d a w n e j »Ziemi« odziedziczyć szlachetne treść p i s m a składają się artykuły popularnonaukowe, niekiedy w przyczynki formie i ciekawostki o przystępnej, p r z e z n a c z o n e matów artykułów w y d a j e szerokim wachlarzu d l a szerokiego się być d o w o l n y intencje kręgu i przypadkowy, jej organizatorów". zwłaszcza źródłowe, problematyki, czytelników. podane Dobór te­ choć jest sprawą sporną, c z y w tego r o d z a j u w y d a w n i c t w a c h zachodzi konieczność jednolitej k o n c e p c j i . Każdy numer zawiera etnografia, meru artykuły z poszczególnych historia i przyroda, i n n y m regionom Polski dyscyplin naukowych, jak z różnych s t r o n P o l s k i . Poświęcanie przyczyniłoby się może archeologia, każdego n u ­ do lepszego i c h poznania, a także do zwartości c z a s o p i s m a . Stosunkowo np. d o m o m dużo m i e j s c a podcieniowym poświęcono n a Żuławach a r c h i t e k t u r z e , n a ogół drewnianej, jak z Warmii, Ma­ (1957, n r 3 ( 5 ) , w i a t r a k o m z u r i Powiśla (1957, n r 2 (4), c z y c e r k w i o m w pow. h r u b i e s z o w s k i m Wartość tych zwyczajom artykułów wielkanocnym 4 (6) z 1957 r. N a i dobry podnoszą materiał poświęcono uwagę we szereg a pierwszym też z a m i e s z c z a n e w (1957, n r 4 (6). plany. Ludowym kwietniowym czasopisma rzędzie reportaże j a k i c h k o l w i e k artykułów p r o b l e m o w y c h , niekiedy artykułów wszystkich numerach ilustracyjny, w „Ziemi" w p ł y w a j ą liczne fotografie, fotografie. fotograficzne. numerze zasługuje Na Brak w d y s k u s y j n y c h c z y n i z niego bogaty atrakcyjność czasopiśmie jedynie zbiór z inicjatywy prof. wiadomości. O b o k r e c e n z j i w p r o w a d z o n e zostały stałe działy: p i e r w s z y , dr K . Moszyńskiego, „Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h zabytków piśmiennictwa", u m i e s z ­ czający szczególnie druków l u b manuskryptów, oraz 0 rozwoju ciekawe pod względem drugi, krajoznawczym „Krajoznawstwo fragmenty z z a granicą", dawnych informujący tego r u c h u w poszczególnych państwach i wychodzących w nich p i s m a c h k r a j o z n a w c z y c h . Zasługuje też n a uwagę i u z n a n i e w p r o w a d z e n i e 1 (3) z 1957 r. nowego, stałego działu „Dawne poczty czaso­ w nrze p o l s k i e " . N i e chodzi w tej c h w i l i o ten, c z y i n n y temat, ale s a m a myśl założenia odrębnych, ciągłych działów, którym poświęca się m i e j s c e w kolejnych numerach, kontynuować. S t w a r z a to p e w n e g o r o d z a j u czasopismo p o w i n n o Wznowienie potrzeb roku jest słuszna i należałoby jednolitość i systematyczność, do dążyć. „Ziemi" było w y n i k i e m konieczności z a s p o k o j e n i a naszego odradzającego 1953 Zarząd Główny się r u c h u k r a j o z n a w c z e g o . PTTK zawiesił w y d a w a n i e najistotniejszych Szkoda, że pod KERN, D e r Beginn der Weltgeschichte, Szromba B e r n 1953. P r z e d pięciu l a t y ukazała się w S z w a j c a r i i , w zbiorze S a m m l u n g sująca książka w y b i t n e g o Der i Beginn der w Weltgeschichte. dziedzinę Dalp, intere­ n i e m i e c k i e g o h i s t o r y k a F r i t z a K e r n a (ur. 1884, z m . 1950), Kern u s t r o j u , a także myśli społecznej również koniec tego c z a s o p i s m a . Zofia FRITZ ją czego historii był przede i prądów politycznej, wszystkim historykiem umysłowych. Jego etnografii i etnologii, prace prawa wkraczały historii religii i archeologii. Poruszał więc K e r n szeroką tematykę badawczą, w b a r d z o rozległych r a m a c h c z a s o w y c h , choć jego zasadniczą domeną było średniowiecze. Z zamiłowa­ n i e m stosował metodę porównawczą. Dzięki t e m u jego dzieło: Gottesgnadentum Widerstandsrecht im früheren Mittelalter (1914—1915), poświęcone und stosunkowi �RECENZJE 474 władcy i l u d u , zdobyło duże u z n a n i e w nauce światowej. D o dziedziny etnografii i archeologii należą niektóre późniejsze p r a c e K e r n a , m. i n . D i e Weltanschauung eiszeitlichen Europäers Zur (1926), r o k u w y d a ł rozprawę Die Anfänge wiedzią na wydane Methode der Rassengeschichte der Weltgeschichte, r o k wcześniej des (1928). W 1932 będącą swego r o d z a j u Weltgeschichte dzieło O. M e n g h i n a odpo­ der Stein­ zeit. P r z e z 30 l a t z górą pracował autor n a p o g r a n i c z u h i s t o r i i , archeologii i etnolo­ gii, stąd jego o s t a t n i a książka o początkach h i s t o r i i p o w s z e c h n e j budzi szczególne z a i n t e r e s o w a n i e . Referując omawianą książkę będę się starał dość dokładnie stawić jej treść i podać trochę u w a g krytycznych. Wypada zaznaczyć, że śmierć a u t o r a n i e pozwoliła m u n a ukończenie p r a c y , ale postać, w j a k i e j została wydana, zawiera przezeń zasadnicze poglądy autora, o czym świadczy choćby * przed­ napisana przedmowa. M o t y w e m p r a c y K e r n a była n i e t y l k o r e k o n s t r u k c j a n a j d a w n i e j s z e j epoki dzie­ j ó w ludzkości. J e g o z d a n i e m b o w i e m : „Współczesność postawiła n a s w o b e c k r y z y s u ludzkości rozsadzającego r a m y , w które w y g o d n i e j s z e Ktokolwiek pozwoli t r o s z c z y się o przyszłość naszego p o k o l e n i a ujmowały rodzaju, historię. t e n u z n a , że t y l k o h i s t o r i a rozwiązać n a s z n a t u r a l n y porządek życia i ukazać możliwości n o w e j łeczności l u d z k i e j . Jeżeli c h c e m y rozumieć dzień d z i s i e j s z y , m u s i m y poznać n i e j s z e k i e r u n k i e g z y s t e n c j i " (s. 9, W książce K e r n a s p o t y k a m y " spo­ najdaw­ Przedmowa). sporo porównań, przeciwstawień i analogii, autor przeprowadził między rekonstruowaną s z y m i . Zaciążyło to n a o p r a c o w a n i u , epoką historyczną t y m bardziej jakie a c z a s a m i później­ ze język a u t o r a n i e j e s t łatwy n i j a s n y i w niektórych m i e j s c a c h c z y t e l n i k m a trudności w u s t a l e n i u , gdzie kończy się r e k o n s t r u k c j a , a gdzie z a c z y n a k o m e n t a r z autora. N a s u w a się przede w s z y s t k i m p y t a n i e , j a k i okres dziejów ludzkości uznał a u t o r za początek historii powszechnej, o k r e s u , w r e s z c i e n a j a k i e j bazie jakie kryteria materiałowej, nienie w y b o r u określonych r a m c z a s o w y c h wotniejszej Dane wykorzystał autor części książki posłużyły m u p r a c e zentujących z szkołę czasopismem Referując wydzielenia zostało dla archeologii rekonstrukcji z a p u n k t wyjścia a przede książkę najpier­ i etnografii. najdawniej­ zasad­ etnologów repre­ wszystkim pominę tego uzasad­ i podstawę teoretyczne i t e r e n o w e historyczno-kulturową, „Anthropos". współpraca tylko szych postaci k u l t u r y materialnej. Natomiast niczej do oparte oraz s a m a próba o d t w o r z e n i a k u l t u r y . J a k n a t y m tle w y p a d a archeologiczne posłużyły dowodowej, odłam te rozdziały, związany w których a u t o r o m a w i a w sposób b a r d z o z w a r t y pochodzenie r a s l u d z k i c h , najdawniejszą turę materialną okresy i problemy wczesnodziejowe chronologii. jest Treścią IV k r y t y k a typologicznego rozdziału i kul­ Archeologiczne pt. chronologicznego uporząd­ k o w a n i a k u l t u r w archeologii. Z d a n i e m a u t o r a h i s t o r i a k u l t u r y n i e może się posłu­ giwać określeniami i t e r m i n a m i archeologii, jest ścisłe. „Naszymi gicznego są straten), oznaczenia, [...] oznaczeniami niechronologiczne które warstwy tworzymy ności) za R e l l i n i m , M e n g h i n e m nił K e r n (w zamieszczonej „Protolitikum beuterische obejmuje, Völker) kulturowe swobodnie i Spindenem" n a s. 33 tabelce) według epoki naszej lodowej, gdyż i c h u m i e j s c o w i e n i e d l a uporządkowania zaś czasowe materiału ( K u l t u r s c h i c h t e n bzw. (bez chronologicznej propozycji, łowców „eolityczną ludy łowiące dziczyzny ' Kultur- dwuznacz­ (s. '33). J a k o pierwszą epokę warstwę nie archeolo- wymie­ i protolityczną". dziczyznę (Wildbeuter) (wild- będziemy po dziś dzień określać j a k o protolitoidów, także n a w e t jeśli n i e mają już d a w n e g o * k a m i e n n e g o i n w e n t a r z a , ze względu n a równomierny, p o d s t a w o w y zrąb i c h ogólnej S k u l t u r y " (s. 34). «T W następnym r o z d z i a l e s t a r a się a u t o r przedstawić charakterystykę i główne c e c h y jego k u l t u r y . J e s t to więc epoka d r o b n y c h protolitu narzędzi k r z e m i e n n y c h , �RECENZJE 475 tłuków ręcznych.i noży, mieszcząca w sobie grupy k u l t u r od s z e l s k i e j po oryniacką. Technika wyrobu nie wyżej narzędzi k r z e m i e n n y c h stała w p e w n y c h o k r e s a c h tej e p o k i z n a c z ­ niż u współczesnych n a m protolitoidów. Z zagadnień k u l t u r y i społecznej ludności tej e p o k i r o z p a t r u j e znaleziska -Tien, archeologiczne wskazujące nastręczają autor t y l k o p r o b l e m tu same n a istnienie kanibalizmu zagadki. lub Zabytki jakiegoś duchowej r e l i g i i . Jego z d a n i e m jaskini C z u - K u - kultu zmarłych w epoce, są według K e r n a niewytłumaczalne w r a m a c h k u l t u r y protoldtycznej. leziska autor w przejściu grocie doliny Tarnina kwalifikuje do m i o l i t u staje podobnie magia. Dane się w i d o c z n y archeologiczne jako k u l t zmarłych miolityczne. Dopiero (cmentarz protolitu. „Pytania i p y t a n i a , nieroz­ wiązanie p r z y pomocy materiałów a r c h e o l o g i c z n y c h . Jeśli c h c e m y w p e w n y m dotrzeć etnograficzne. do obrazu najwcześniejszej »Zrekonstruować na z L a Ferrasie), dają więc n i e z m i e r n i e skąpe wskazówki d l a r e k o n s t r u k c j i k u l t u r y społecznej i d u c h o w e j bliżeniu tej Zna­ rozwój kultury duchowej, d a w n e g o człowieka oto śmiałe żądanie w o b e c l u d o z n a w s t w a " Z a s t a d i a te uważa K e r n w a r s t w y przy­ to poprzez n a każdym dane stadium«, (s. 48). k u l t u r o w e . „Badania w c z e s n o d z i e j o w e oprócz chronologii własnych, s p e c j a l n y c h kręgów k u l t u r o w y c h , wydobyły n a światło d z i e n ­ ne także w i e l k i e w a r s t w y kulturowych. epoki" Warstwy kulturowe te łączą (s. 58). Dążenie [...] różne do w y k r y w a n i a storii i etnologii. „Oddzielanie w a r s t w , kulturowych, etnologia zgodne zamykające znacznie większą ilość kręgów kręgi jest z kulturowe kręgów przez wspólny kulturowych styl całej jest wspólne prehi­ dzięki któremu d o c i e r a m y do t a k i c h warstw historyczno-kulturowymi i p r e h i s t o r i a " (s. 58). Stopniowo, podstawami, jakie stosuje dając opisy poszczególnych w a r s t w , bę­ dzie można dojść do s y n t e t y c z n e j h i s t o r i i kręgów k u l t u r o w y c h , a t y m s a m y m odtworzenia historii najdawniejszych sługuje się poza jęciem k u l t u r y wamy podstawowym przypada w w a r s t w y „Kulturą udziale pismem. k u l t u r o w e j podstawową człowiekowi w także (Grundkuitur) określonych etnografa pt. Etnograficzne warunkach budzą wyjaśnienie- szczególnie rozważania zawarte wirstwy kulturowej. najdawniejszej w rozdziale Zdaniem gospodarowania oraz o r g a n i z a c j i życia społecznego, pozwalają co do na wyodrę­ b n i e n i e spośród współczesnych n a m ludów p r y m i t y w n y c h te, które odpowiadają kulturą k u l t u r z e protolitu, tj. p r o t o l i t o i d a l n y c h łowców d z i c z y z n y . A u t o r dalej, że dzięki licznym wyprawom, ryczno-kulturowej, kulturowe zbadano z ludami podjętym szereg protolitu. ludów przez etnologów wykazujących Kern wymienia wych Z i e m i O g n i s t e j , C h e n c h u z I n d i i oraz skądinąd Kalifornijczyków, czyków. „Nie należą prymitywnych, Praalgonkinów, tu natomiast w Australijczycy Prasamojedów, rozrzucone histo- pokrewieństwo Pigmejów afrykań­ A e t a ) , Negrillów, m i e s z ­ z n a n y c h północno-środkoPrakorjaków i Tasmań- ogóle, uważani często błędnie z a szczególnie (częściowo wtórnie m e n i , E s k i m o s i l u b W e d d a " (s. 66). P o p r z e d n i o nowią w y s e p k i swą stwierdza ze szkoły bliskie t u szczególnie s k i c h ( B a t w a , G e ) , Negrytów (Andamańczycy, S e m a n g o w i e , kańców po­ nazy­ a u t o r a podobieństwa t e c h n i k i , a w związku z t y m dające się wysnuć analogie sposobu do K e r n po­ przez jego naturę" (s. 59). Zainteresowanie VII pojęciem podstawowej. kulturę, j a k a wytworzonych k u l t u r nie dysponujących prymitywni), wymienione Samojedzi, ludy Busz- prymitywne wśród ludów wyżej rozwiniętych, a więc n i e są sta­ wolne od i c h w p ł y w ó w . Poglądy K e r n a z a w a r t e w zakończeniu tego rozdziału w a r t o nie. ,-,Wyrazom znaczny i równoznacznie sens i wartość, zastrzegając etnologicznie to, »prymitywne« warstwy co z n a j d u j e m y go d l a n a j d a w n i e j s z e j , t a k dalece, j a k dalece d a n y archeologicznie we przytoczyć dosłow­ »ludy natury« p r z y w r a c a m y wczesnej dającej się jedno­ uchwycić s t a n rzeczy nie w y k r o c z y i środkowej epoce lodowej. poza Ta �RECENZJE 476 warstwa ucieleśnia tkwiącą w szczególnie naturze ludzkiej interesująco (jako kulturę takiej) podstawową, potrzebę kultury jak nazywamy rodzaju rzeczowego i osobowego oraz i c h r ó w n o w a g i " (s. 66). Inaczej turowe Kern „nie gicznym stwy niż M e n g h i n , który starał się porównać z trzema etnologicznymi chce się w d a w a ć znaczeniu", kulturowej" łowców lecz w żadne zająć i uchwycić dziczyzny pierwszego trzy protolityczne „prakulturami", wyodrębnionymi protolityczne się badaniem ją n a podstawie stopnia kręgi „żyjących kul­ Schmidta, kulturowe „wielkiej (zrekonstruowaną kręgi przez w etnolo- prymitywnej przykładów". etnologicznie) war­ „Kulturę nazywamy protolitoidalną, prymitywną, naturalną ( n a t m w o l k l i c h ) , ucieleśniającą w początkowy sposób kulturę p o d s t a w o w ą " błędów „progresywizmu" (s. 67). W t e n sposób etnologicznego, który uniknie „nadmiernie d ó w n a t u r a l n y c h " , a „rzeczywiście p r y m i t y w n y m i ludami się, z d a n i e m rozciągał i formami autora, pojęcie l u ­ życia pogar­ dzał i odrzucał j e " (s. 67). Jeszcze r a z w r a c a K e r n do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y łowców d z i c z y z n y w dziale poświęconym i c h gospodarce. N i e u z a s a d n i a j e d n a k spośród ludów p i e r w o t n y c h wybrał wystarczająco, t r z y , które służą m u zarówno roz­ dlaczego z a podbudowę d l a s y n t e z y „naturalnej" k u l t u r y łowców d z i c z y z n y , j a k też d l a r e k o n s t r u k c j i e l e ­ mentów p r o t o l i t y c z n e j kultury duchowej i społecznej e p o k i lodowej. W y b r a ł n o w i c i e Pigmejów I t u r i ze strefy z w r o t n i k o w e j , m a n a z Z i e m i Ognistej Chenchu z podzwrotnikowej mia­ iY a - j a k o p r z e d s t a w i c i e l i strefy s u b a r k t y c z n e j . P o z a krótką c h a ­ rakterystyką t y c h ludów a u t o r n i e a n a l i z u j e i n i e porównuje i c h k u l t u r , zaś w d a l ­ szych rozdziałach idalnej tworzy n a podstawie syntetyczne przykładów ujęcia różnych działów dobranych z życia i kultury kultury protolito- któregoś z tych P r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a K e r n a w t w o r z e n i u tej s y n t e z y są przede wszyst­ ludów. k i m z j a w i s k a związane ze stroną obyczajową, moralną, p r a w n ą życia ludów, e l e m e n t y pierwotnej filozofii życiowej i ideologii, w opisywanych szczególności n i e n i e s t o s u n k u człowieka do człowieka i jego m i e j s c a w o p i s y w a n e j zagad­ społeczności. T y l k o te z a g a d n i e n i a mogą być z d a n i e m a u t o r a b r a n e pod uwagę, gdybyśmy c h c i e l i spojrzeć pewne n a czasy dziedziny przestrzeni n a m współczesne kultury dziejów duchowej, zupełnie innego przez pryzmat zwłaszcza rodzaju kultury religia prymitywnej, i moralność, niż k u l t u r a gdyż wykazują n a materialna rozwój, n i e wiążący się z postępem (s. 56). Już w r o z d z i a l e o gospodarce z w r a c a u w a g ę c z y t e l n i k a w i e l e r y z y k o w n y c h r o z ­ ważań p s y c h o l o g i c z n y c h . Z d a n i e m Kerna działanie gospodarcze łowców d z i c z y z n y , w b r e w poglądom progresywistów, „składa się z n i e z a c h w i a n i e w o l n y c h ślanych postanowień" (s. 85). C o więcej, nasze własne poznanie w i przemy­ porównaniu z p o z n a n i e m t y c h l u d z i „wykazuje duże m a n k o w s y s t e m a t y c z n y m , i n t e l e k t u a l n y m gromadzeniu i ugruntowanym opiera wpływa wyraźnie n a jego c h a r a k t e r . „ Ł o w c a prowizacyjnie, się n a s z a przetwarzaniu którym kultura rzeczowa" planowego (s. 88). S t y l eksperymentowania, pracy łowcy dziczyzny pracuje: 2) n i e s p e c j a l i s t y c z n i e [...], 3) i n d y w i d u a l i s t y c z n i e 1) na dziczyzny sportowo-im- [...], 4) p r z y nie­ stałym sposobie z a m i e s z k a n i a i m i n i m u m sprzętu domowego, 5) w b l i s k i m sąsiedz­ t w i e życiowym ze s t w o r z e n i a m i , wśród których urządził się, rozumiejąc s i ę ' z n i m i i walcząc" (s. 92). Stąd człowiek t e n n i e c i e r p i m o n o t o n i i , jego s t y l życia j e s t n a pół z a b a w o w y , a podporządkowanie Trzy następne moralności i p r a w a tej p o w s z e c h n a rozdziały i pracę przymusową poświęcone są n i e m a l społeczności p r y m i t y w n e j . jest w i a r a Autor w znosi j a k cierpienie. całości problemom s t w i e r d z a , że w w j e d y n e g o B o g a . P o l i t e i z m n i e byłby wiary, społeczności w tej k u l t u r z e możliwy. Bóg z n a n y j e s t t a m j a k o „ojciec", zgodnie z wysoką pozycją o j c a w r o - �RECENZJE 477 I dżinie łowców (s. 123). W dziczyzny. Obce jest tej k u l t u r z e I X r o z d z i a l e poświęconym także czarownictwo najdawniejszym wierzeniom, i animizm jedno z waż­ n i e j s z y c h zagadnień (Die altertümliche Gewissensgläubigkeit und die jüngere M a c h t ­ politik) przedstawił referując wiedzę i poglądy tralafrikanischen W Kivu-Pygmäen, autor organizację społeczną i n a t u r a l n e związki: m a ł ą zwierzchnika negryckiego Zen­ B d I I , Brüssel 1950). następnym r o z d z i a l e : Społeczeństwo patruje starego p r z e z P. S c h u m a c h e r a ( E x p e d i t i o n zu-den ludu znad jeziora K i w u , zanotowane i kultura łowców w życiu koczowniczym, dziczyzny. W y m i e n i a rodzinę, sąsiedztwo, jako roz­ pierwotne będące najczęściej „zmien­ ną aglomeracją koczujących r o d z i n s p o k r e w n i o n y c h l u b n i e " , liczącą n i e w i e l e dzie­ siątków l u d z i , h o r d ę , głów j (s. 155—156). | i wreszcie Z l u d , względnie dalszych rodzinie Silny 70 s t r o n tego i wychowaniu, n a c i s k położył między j a k o „gminę posiadającą jednostką szczep, złożony z pewnej najobszerniejszego resztę Kern życiu w ziemię", o setce l u b więcej ilości rozdziału obrębie n a s t o s u n k i między a społeczeństwem. U d e r z a ponad większych hord 30 poświęcił zespołów poszczególnymi niemal autor niż r o d z i n a . jednostkami sielankowy obraz oraz stosunków r o d z i n n y c h . Przeważają małżeństwa z miłości, w których „obie s t r o n y mają wybór współmałżonka" i wychowanie czyzny jako browolnym (s. 179). P o d s t a w o w y m dzieci. K o b i e t a w y r a b i a jest posiadanie sobie równoprawną pozycję i s z a c u n e k m ę ż ­ t o w a r z y s z k a p r a c y , a „jej podporządkowaniu" c e l e m małżeństwa wolny dobre, kobiece (s. 188). W hordzie, właściwości jaśnieją mimo w do­ istnienia zwierzchnika czy r a d y s t a r s z y c h , w s z y s t k i e r o d z i n y są równe, t a k j a k równe są j e d n o s t k i w r o ­ dzinie. W d a l s z y c h rozważaniach o życiu społecznym p r z e p r o w a d z a autor wiele sze­ r o k i c h porównań, nawiązując także do zagadnień współczesnych, p r z y c z y m często nie stara się o wystarczającą precyzję. Np. wychowanie, jakiemu jest poddany łowca d z i c z y z n y , mogłoby zrobić go świętym (dosłownie!), g d y b y n i e w r o d z o n a mu szorstkość i surowość. M a on w y s o k i e poczucie własnego h o n o r u . Żyje chętnie i j e s t do życia przywiązany. „Przyszłość n i e trwoży go; wystarcza mu teraźniejszość, a w t y m , co teraźniejsze, p o s i a d a on to, co bezczasowe, każdy dzień m a swą pełną treść d l a w i e c z n y c h p r a w w społeczności d o b r y c h przodków, których z w y c z a j jest p i e r w s z y m i o s t a t n i m słowem h i s t o r i i " (s. 229). O s t a t n i rozdział tej książki j e s t może n a j b a r d z i e j żoną p r z e z a u t o r a w p r z e d m o w i e . różnorodne nowożytne poglądy W obciążony tendencją t y m krótkim r o z d z i a l e usiłuje a u t o r na prawo naturalne z faktycznym wyra­ zestawić stanem prawa u łowców d z i c z y z n y , a następnie wyciąga z tego porównania d a l e k o idące w n i o s k i . Autor zestawił więc l u d z k i e ( h u m a n e ) się do s u m i e n i a , oraz zwierzęce popędu życia, a oparte system do u (s. »prawa« o egoizm silniejszego ambiwalentnej natury oraz stwierdza, że już „ludzkie w prawo naturalnego, tego p r a w a , ludzkie prawo naturalne człowieka samym prawa wymogi które odwołują odwołujące i dążenie do siły i z n a c z e n i a . „ O b y d w a łowców d z i c z y z n y „nigdy p r a w o 248). W r e s z c i e wymogi (bestiale) już w kulturze silniejszego tytule natury współżyją prymitywnej" odpowiednio (s. 246). A l e n i e m a obowiązującego ostatniego odpowiada punktu tych rzeczywiście się do systemy, znaczenia" rozważań autor pozytywnemu, od­ w i e c z n e m u p r a w u , niezależnie c z y odwołuje się do niego Świadomie, c z y n i e " (s. 249). Na tych ostatnich s t r o n a c h s w e j książki w y l e w a autor najwięcej żalów i zarzu­ tów pod a d r e s e m późniejszych k u l t u r , a zwłaszcza c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j . Przeprowadzenie krytycznej t l i w e . Należy t u mieć n a u w a d z e autora próbę najdawniejszej oceny omawianego dzieła j e s t niełatwe i jego z a s a d n i c z y aspekt, to j e s t zamierzoną r e k o n s t r u k c j i niektórych elementów kultury duchowej i kłopo­ przez społecznej e p o k i w h i s t o r i i społeczeństwa ludzkiego, podjętą w o p a r c i u o d a n e j j ! 1 �RECENZJE 478 etnologii, oraz s t w o r z e n i e z a r y s u s y n t e z y wyodrębnionej przez autora k u l t u r y p r o - tolitycznej. Zaczynając od' założeń m e t o d o l o g i c z n y c h a u t o r a należy stwierdzić, że przyjął on nieco z m o d y f i k o w a n e p r z e z siebie założenia etnologów ze szkoły h i s t o r y c z n o - k u l t u - rowej, koło „Anthroposu". zgrupowanych wąskiej, j e d n o s t r o n n i e dobranej się n a bardzo bazie materiałowej. Z a m i e s z c z o n y w książce W związku z t y m oparł wykaz p u b l i k a c j i , z którymi a u t o r się „ w jakiś sposób z g a d z a " rzystał, obejmuje 104 pozycje, przeważnie uczonych i z których z a p e w n e niemieckich. Ale n a której autor się oparł f a k t y c z n i e , i n a którą się powołuje daleko skromniejsza i ogranicza się do k i l k u n a s t u autorów w ko­ literatura, t o k u książki, jest zbliżonych do kręgu W i l h e l m a S c h m i d t a . Najwięcej k o n k r e t n y c h materiałów zaczerpnął K e r n od M . G u sinde (zwłaszcza Feuerland z Die Indianer, S c h u m a c h e r a , a także z p r a c K o p p e r s a , 1939) i Schebesty ze w s p o m n i a n e j już i S c h m i d t a , którego pracy koncepcje, j a k się zdaje, najwyraźniej wpłynęły n a a u t o r a . K e r n pominął w zupełnie n i e u z a s a d n i o n y sposób w y n i k i badań etnologów spoza wymienionego etnografii zbieżne i ugrupowania i archeologii w pewnych stratygraficzną, szkoły historyczno-kulturowej. punktach z metodami 0 n i m wspomniał do w y m o g u funkcjonalnego zwłaszcza żywej teorii podstawowych nego, j a k t e o r i i m i t u , r e l i g i i , gospodarki ludzkich w i in., w współpracy jako chronologiczną i i n . (s. 49 n.). N i e z a ­ badania było t y m większym błędem tego k i e r u n k u dążyli do w y p r a c o w a n i a badań etnografii o tej szkoły, społeczności, choć (s. 55). Całkowite zaś pominięcie p r z y tego r o d z a j u tezy osiągnięć szkoły f u n k c j o n a l n e j potrzeb archeologii, a także koncepcją kręgów k u l t u r o w y c h stosował się j e d n a k Mówiąc miał n a myśli t y l k o osiągnięcia i m e t o d y oparciu próbie syn­ a u t o r a , że u c z e n i działów życia społecz­ o analizę podstawowych określonych w a r u n k a c h b y t u . K e r n zignorował również w y n i k i r a d z i e c k i e j , posiadającej wiele c e n n y c h p r a c poświęconych ludom p r y m i t y w n y m , pomijając także cały ewolucjonistycziny k i e r u n e k w etnografii. Rzucił tylko kilka zdań lekceważącej krytyki nego, pod którym rozumiał z a p e w n e pod a d r e s e m „progresywizmu" obok d a w n e g o e w o l u c j o n i z m u i etnologiczwspółczesny m a r k s i s t o w s k i k i e r u n e k w etnografii, pomawiając go o „zarozumialstwo" i „tenden­ cyjność", bez p r z y t o c z e n i a j a k i c h k o l w i e k rzeczowych dowodów (s. 57). Przejdźmy t e r a z do samego postępowania r e k o n s t r u k c y j n e g o K e r n a . Interesujące jest, n a z a s a d z i e j a k i c h kryteriów wyodrębnił K e r n spośród współczesnych społe­ czeństw p r y m i t y w n y c h te, które nazwał „pierwotnymi" i „protolitoidalnymi" i uznał, że i c h k u l t u r a , t a k m a t e r i a l n a , j a k społeczna rakterem, a co więcej, nawet i duchowa, treścią, k u l t u r z e ludów odpowiada „warstwy swym W y b r a ł on spośród współcześnie z n a n y c h ludów p r y m i t y w n y c h te, które gospodarkę zbieracko-łowiecką beuterisch" (autor i „Wildbeuter", które wprowadza tłumaczę „łowiectwo d z i c z y z n y " ) . A l e to n i e jest j e d y n e k r y t e r i u m . Spośród ludów sobie z d o b y w a n i a prowadzą n a jej określenie t e r m i n y jako cha­ protolitycznej". dziczyzny" i „wild„łowca o jednakowym pożywienia wyeliminował te, u których występuje a n i m i z m , k u l t przodków, t o t e m i z m itp., a r o d z i n a n i e j e s t wyraźnie spo­ czafownictwo, monogamicana 1 p a t r i a r c h a l n a . C o więcej, p r z y j m u j e z a etnologami z kręgu W. S c h m i d t a t w i e r d z e ­ nie, że z a p r a w d z i w i e pierwotne i p r y m i t y w n e , a więc p r o t o l i t o i d a l n e można p r z y ­ jąć t y l k o te l u d y , wśród których z n a n a jest w i a r a w jednego Boga. J e s t -to właści­ wie aprioryczne badania i całkiem naukowe, jakoby l u d y , które posiadają jak i najprostszą dowolne zarówno formę założenie, najpierwotniejsze najprostszą rodziny nie potwierdzone i najbardziej formę i najprostszą gospodarki formę przez prymitywne wiary, konkretne były te (zbieracko-łowiecką), przy c z y m te dwie f o r m y w y m i e n i o n e p r z e z K e r n a można uznać z a n a j p r o s t s z e t y l k o z jakiegoś s z c z e ­ gólnego p u n k t u w i d z e n i a . Jeśli zaś chodzi o ową w i a r ę w jednego B o g a u w s p ó ł - �— } RECENZJE 479 ezesnych p r y m i t y w ó w , t o należy podkreślić, że szczególnym odkryli ją tylko zwolennicy W. Schmidta, z zawodu zbiegiem misjonarze, okoliczności natomiast nikt i n n y z etnologów, o ile w i e m y , podobnego o d k r y c i a n i e dokonał. K o n s t r u k c j a n a ­ z w a n a przez K e r n a „kulturą protolitoidalną" p o s i a d a więc u s w o i c h p o d s t a w sadnicze b r a k i , m i a n o w i c i e : czeństwa l u d z k i e g o 1) a p r i o r y c z n e założenie, iż p r y m i t y w n ą cechuje koniecznie r o d z i n a p a t r i a r c h a l n a i m o n o t e i z m ; że o d k r y c i e m o n o t e i z m u u niektórych ludów n a j p r a w d o p o d o b n i e j 2 za­ formę społe­ 2) f a k t , n i e nastąpiło n a drodze p o z n a n i a n a u k o w e g o autorów, n a których się K e r n powołuje, lecz n a drodze pewnej s p e k u l a c j i , a więc s a m f a k t w rzeczywistości nie i s t n i e j e . Taką sztuczną konstrukcję u z n a j e K e r n za „podstawowy zrąb ogólnej kultury" także d l a ludów epoki l o d o w e j s p r z e d dziesiątków tysięcy l a t , a więc z a podstawę „kultury p r o t o l i t y c z n e j " . C o więcej, z tą „kulturą podstawową" cech psychicznych, postaw moralnych, poglądów h a życie łączy cały itp., które I szereg są według niego równie c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a prymitywów współczesnych, j a k ludów żyjących w epoce lodowej. Całkowita bezzasadność takiej „rekonstrukcji" jest wręcz oczy­ w i s t a . Przecież n a w e t współczesne c y w i l i z o w a n e społeczeństwa różnią się t a k dalece w zakresie mimo swej psychiki, postaw współcześnie jednakiej bazy moralnych, ocen materialnej i jednakowego itp., że d l a r o z u m i e n i a i c h , systemu gospodar­ czego, t r z e b a prowadzić s z e r o k i e p r e c y z y j n e s t u d i a hristoryczno-porównawcze. K e r n w tym wypadku omawianych całkowicie p o m i j a społeczeństw, możliwości e w o l u c j i kich warunków w p ł y w liczącego dziesiątki tysięcy l a t zapoznaje i przekształcania rolę środowiska geograficznego, się p s y c h i k i l u d z k i e j mimo rozwoju nie pozornie widzi jedna­ bytowania. Całą tę niezwykłą hipotezę skonstruował K e r n właściwie d l a u z a s a d n i e n i a tezy, że i s t n i e j e odwieczne, właściwe „naturze l u d z k i e j " p r a w o n a t u r y , które n i e u z n a j e gwałtu i p r z e m o c y człowieka n a d człowiekiem. A l e s p e k u l o w a n i e naukowej pod nazwą m u s i wzbudzić s p r z e c i w choćby było podjęte w n a j b a r d z i e j etnografii B o n n , H . T r i m b o r n a , który pisze, że książka K e r n a j e s t „we w s z y s t k i c h częściach dostosowana a on s a m j a k o etnograf t y k i etnograficznej pracy szlachetnych c e l a c h . T y m większe z d z i w i e n i e b u d z i p r z y t y m słowo wstępne profesora na uniwersytecie w j 1 do dzisiejszego s t a n u odpowiednich ;\ „wita szczególnie radośnie f a k t , że autor włączył do t e m a - ' i ! kulturowo-morfologiczny Należy jednak przyjąć postaci społeczeństwa }j gałęzi b a d a ń " , raczej i funkcjonalny z a słuszne, że ludzkiego, jaką starał próba się punkt widzenia" (s. 7). rekonstrukcji najdawniejszej dać w swej ostatniej f ;. ! książce F r i t z K e r n , j e s t t y l k o chybioną hipotezą. Edward Pietraszek li � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a73a7be46bba186f1da192006f4f4e6a.pdf 121cc0dacd57c8a8788c6057916f74a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:386 Title A name given to the resource Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959) / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gładysz, Mieczysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MIECZYSŁAW GŁADYSZ KAZIMIEEZ MOSZYŃSKI (5 I I I 1 8 8 7 - 3 0 I I I 1959) A u t o r z y a r t y k u ł ó w , a z w ł a s z c z a l i c z n y c h w s p o m n i e ń i n o t a t e k po­ ś m i e r t n y c h , poświęconych życiu i działalności naukowej Kazimierza M o s z y ń s k i e g o , zgodnie p o d k r e ś l a j ą , iż o d s z e d ł niepospolity uczony o ogrom­ n y c h z a s ł u g a c h p o ł o ż o n y c h dla etnografii i e t n o l o g i i , a t a k ż e s l a w i s t y k i . 1 2 1 Por. np. J . C z e k a n o w s k i , Kazimierę Moszyński (1887 — 1959), „Tygodnik powszechny", Kraków R. 13: 1959 nr 21, s. 3 i 5 ; M. G a V a z z i , Kazimierz Moszyński (1887 — 1959), „Etnolośki pregled", Beograd R . 1: 1959, s. 59 — 61; M. G ł a d y s z , Kazimierz Moszyński, „Literatura ludowa", Warszawa K . 3: 1959 nr 1—2, s. 134; J . L ( i g ę z a ) , Zgon najwybitniejszego etnografa polskiego, „Trybuna Robotnicza", Kato­ wice R . 1959 nr 77(4731); J . K l i m a s z e w s k a , Zum Tode von Kazimierz Moszyński, „ D e m o s " , Berlin R . 1: 1960 z. 1, s. 95 —97; M. ( J . M a n u g i e w i с z), Kazimierz Moszyński, „Życie Warszawy", Warszawa R. 16: 1959 nr 80 (4814); A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski i Sło­ wiańszczyzny, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 8: 1960 пт 2, s. 171 — 182; R . R e i n f u s s , Prof. dr Kazimierz Moszyński, „Polska Sztuka Ludowa", R . 13: 1959, nr 3, s. 180 — 181; A . V á c l a v í k , Odeśel Prof. Dr. Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska Ethnografie", Praha R . 7: 1959 z. 4, s. 412 — 414; B . Ź a t k o , Kazimierz Moszyński (1887-1959), „SloVensky Národopis", R . 7: 1959 z. 4. s. 5 1 3 - 5 1 6 . W związku z sie­ demdziesiątą rocznicą urodzin bądź śmiercią Kazimierza Moszyńskiego poświęcili mu prace: M. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w krajach sąsiednich, Toruń 1957; A . Z a r ę b a , Z geografii słowiańskich nazw chwa­ stów, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", nr 24, Kraków 1960, P r . J . z. 3, s. 15 — 52 (i nadb.); M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenské baśtine kod juSnih Slavena, Beograd 1959. W t y m ż e czasie niektóre czasopisma naukowe zamieściły fotografie autora Kul­ tury Ludowej Słowian i krótkie o nim informacje, np.: „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 6: 1958 nr 1 - 2 , s. 3 - 5 ; „ L u d " R . 45 (za rok 1958-1959): 1960; „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 2, 1958, s. 3. Zob. S. U r b a ń c z y k , Śp. Kazimierz Moszyński (5 III 1887-30 III 1959), „Język Polski", Kraków R . 39: 1959 z. 3, s. 161 — 168; A . Z a r ę b a , Śp.Pro). Kazimierz Moszyński jako badacz języka, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa R. 1959 z. 5 (170). s. 1 9 3 - 2 0 2 . a �MIECZYSŁAW 14 GI.ADYSZ O s i ą g n i ę c i a naukowe profesora M o s z y ń s k i e g o , szczególnie w zakresie po­ znania k u l t u r y ludowej S ł o w i a n , są dla wszystkich t a k oczywiste, iż stwierdzenie tego f a k t u , w y r a ż o n e nawet w n a j w y ż s z y c h superlatywach, nie m o ż e p o s i a d a ć c h a r a k t e r u o k o l i c z n o ś c i o w e j przeceny z a s ł u g nagle z g a s ł e g o c z ł o w i e k a , c h o ć z n a t u r y rzeczy w u j ę c i a c h szkicowych, pisa­ n y c h p o d w r a ż e n i e m bolesnej i na pewno na d ł u ż s z y okres n i e z a s t ą p i o ­ nej s t r a t y , j a k ą p o n i o s ł a n a u k a polska. Z r e s z t ą znaczenie d o r o b k u naukowego K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o b y ł o j u ż za jego ż y c i a w i e l o k r o t n i e podnoszone z a r ó w n o przez n a s z y c h , j a k i o b c y c h b a d a c z y . N a t a k w y ­ soce p o z y t y w n ą o c e n ę w p ł y w a ł nie t y l k o u r o k a u t o r y t e t u powszechnie cenionego profesora, ale rzeczywiste o s i ą g n i ę c i a . Pisali p r z e c i e ż szeroko 0 jego pracach uczeni tej m i a r y , co Aleksander B r u c k n e r , M i l o v a n G a v a z z i , W ł a d y s ł a w K o t w i c z , L u b o r N i e d e r l e czy D m i t r i j Z e l e n i n . Wszyscy t e ż r o z p a t r u j ą c s z c z e g ó ł o w o Badania nad pochodzeniem i pier­ wotną Tculturą Słowian albo Kulturę, ludową Słowian p o d n o s z ą k r y t y c y z m 1 o l b r z y m i ą w i e d z ę a u t o r a t y c h dzieł, u w a ż a j ą c je za pozycje świeże, w y j ą t k o w e s z e r o k o ś c i ą u j ę c i a , za jedne z n a j w a r t o ś c i o w s z y c h , j a k i e w tej dziedzinie u k a z a ł y się w ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t naszego stu­ lecia. Podobne opinie w swych w y p o w i e d z i a c h w y r a z i l i : A d o l f C h y b i ń ski (o studiach z zakresu m u z y k i l u d o w e j ) , K a z i m i e r z N i t s c h (o opra­ cowaniach j ę z y k o z n a w c z y c h ) , S t a n i s ł a w P i g o ń (o l i t e r a t u r z e u s t n e j ) i i n n i . Mimo licznych i p o w a ż n y c h głosów, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h cały, b ą d ź c z ę ś c i o w y , dorobek n a u k o w y prof. M o s z y ń s k i e g o , n i e ł a t w e jest n a k r e ś l e n i e p e ł n e g o obrazu jego d z i a ł a l n o ś c i badawczej, sprecyzowanie istotnego w k ł a d u w r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y , p r z y r ó w n o c z e s n y m u j ę c i u cech jego bogatej o s o b o w o ś c i . J e ś l i n a d t o b ę d z i e m y chcieli o z n a c z y ć g ł ę b o k o ś ć w p ł y w u , j a k i w y w a r ł a jego d z i a ł a l n o ś ć w y c h o w a w c z o - d y d a k t y c z n a na w s p ó ł c z e s n e pokolenie e t n o g r a f ó w , to m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 2 3 13 Zob. prace i artykuły dotyczące kultury ludowej Słowian zestawione w „Bibliografii prac Kazimierza Moszyńskiego". J . K l i m a s z e w s k a , Vedecká cinnost' Kazimierza Moszyńsheho, „Slovensky Národopis", Bratislava R. 5: 1957 z. 3 - 4 , s. 245 —260 (i nadb.). A. V á c l a v í k , Sedmdesátiny prof, dra Kazimierza Moszyńsheho, „6eskoslovenská Ethnografie", Praha R. 5: 1957 z. 3, s. 292 — 299. „Lud", L w ó w R . 30: 1931 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 1 6 . ' „Anthropos", St. Gabriel Módling (Wiedeń) R. 25: 1930, s. 760 — 762; t a m ż e R. 31: 1936 z. 1 - 2 , s. 2 7 3 - 2 7 5 ; „Lud", K r a k ó w - L u b l i n R . 38: 1948, s. 3 1 4 - 3 1 8 . „Rocznik Orientalistyczny", L w ó w R. 3 (za r. 1925): 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 . „Slavia", Praha R. 4: 1925-1926, s. 8 3 6 - 8 3 9 . „Этнография", Moskwa —Leningrad R . 5: 1928 nr 1, s. 179. J . K l i m a s z e w s k a , Vedeolcd cinnost'..., s. 253. Tamże, s. 255. Tamże, s. 253. 4 6 6 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 �KAZIMIERZ MosąyfłgKi 15 zadanie nasze jest t r u d n e do zrealizowania. W y m a g a ono b o w i e m prze­ prowadzenia z a r ó w n o r o z l e g ł y c h i w n i k l i w y c h s t u d i ó w , j a k t e ż spojrzenia na t ę d z i a ł a l n o ś ć z pewnej p e r s p e k t y w y czasowej. N a w s t ę p i e do obecnego zarysu ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , w y d o b y w a j ą ­ cego bardzo k o n t u r o w o s y l w e t k ę c z ł o w i e k a i badacza,, p o d k r e ś l a m z c a ł y m p r z e k o n a n i e m , że dokonanie k r y t y c z n e g o u j ę c i a jego całego d o r o b k u naukowego przerasta m o ż l i w o ś c i jednego c z ł o w i e k a . Zakres b o w i e m ba­ d a ń i m i a r a o s i ą g n i ę ć n a u k o w y c h M o s z y ń s k i e g o są t a k szerokie i wielo­ stronne, że i c h g r u n t o w n e u j ę c i e w y m a g a u d z i a ł u s p e c j a l i s t ó w n a u k b l i s k i c h etnografii. D o d a j m y , że t a k i s p o s ó b k r y t y c z n e j oceny badaczy, p o s i a d a j ą c y c h z a r ó w n o bogaty, j a k i w i e l o s t r o n n y t w ó r c z y dorobek nau­ k o w y , nie n a l e ż y do r z a d k i c h w naszej d y s c y p l i n i e . B y ł o t o obok Oskara K o l b e r g a , J a n a K a r ł o w i c z a i L u d w i k a K r z y w i c k i e g o jedno z najowocniejszych i s t n i e ń , p r z y d a j ą c y c h p r a w d z i w e j ś w i e t n o ś c i nauce polskiej. N a t a k z n a k o m i t e w y n i k i naukowe K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z ł o ż y ł o się wiele c z y n n i k ó w , a przede w s z y s t k i m jego osobisty w y s i ł e k . A b y lepiej m o ż n a b y ł o u j ą ć t w ó r c z o ś ć i d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w ą K a z i m i e ­ rza M o s z y ń s k i e g o , n a l e ż y z a p o z n a ć się z p e w n y m i w y d a r z e n i a m i jego ż y c i a . Ш е p r z e b i e g a ł o ono po w y t k n i ę t y m i r ó w n y m g o ś c i ń c u . Z a n i m ostatecz­ nie n a b r a ł o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i w bezkompromisowej s ł u ż b i e nauce, b y ł o raczej t w a r d e , p e ł n e z a w o d ó w i niebezpiecznych p o w i k ł a ń . O g r a n i c z ę się t u do podania k i l k u zaledwie f a k t ó w , k t ó r e zapewne głębiej w p ł y n ę ł y n a u k s z t a ł t o w a n i e się tej swoiście r ó ż n o r o d n e j o s o b o w o ś c i , u c z y n i ł y z niej p o s t a ć a ż n a d t o o p a n o w a n ą , p r z y silnie p u l s u j ą c y m ż y c i u w e w n ę t r z ­ n y m , z r z a d k o s p o t y k a n ą k o n s e k w e n c j ą realizowania p o w z i ę t y c h p l a n ó w n a u k o w y c h oraz p o d p o r z ą d k o w a n i a o l b r z y m i e j energii a m b i t n y m i głę­ b o k o s p o ł e c z n y m , c h o c i a ż nie zawsze ł a t w o dostrzegalnym celom. K a z i m i e r z Teofil Franciszek M o s z y ń s k i , syn A l e k s a n d r a B e r n a r d a M o s z y ń s k i e g o i K l a r y E m i l i i B e r t y A m a l i i z N e h r i n g ó w , u r o d z i ł się 5 I I I 1887 r . w Warszawie. T a m się w y c h o w y w a ł i t a m t e ż u k o ń c z y ł szkołę r e a l n ą , co m i a ł o z a c i ą ż y ć n a d f o r m a l n o ś c i ą s t u d i ó w p r z y s z ł e g o p r o ­ fesora u n i w e r s y t e t u . Ze ś r o d o w i s k a rodzinnego w y n i ó s ł — j a k sam m ó w i ł — r o z b u d z o n ą w r a ż l i w o ś ć e s t e t y c z n ą i pierwsze zainteresowania 14 1 5 1 4 Zob. np. Życie i prace Jana Karłowicza (1836 — 1903). Książka zbiorowa wy­ dana staraniem i nakładem redakcji „Wisły", Warszawa 1904, ss. 379 (także do­ datek do „Wisły" t. 18: 1904 z. 1, s. 1 - 1 4 4 , z. 2 - 3 , s. 1 4 5 - 2 8 8 , z. 4, s. 2 9 9 - 3 7 9 ) ; Ludwik Krzywicki, Praca zbiorowa poświęcona jego życiu i twórczości, Warszawa 1938, ss. C X X X V I , 349, nlb. 2, tabl. 8. Ostatnio w 140 rocznicę urodzin Oskara Kol­ berga kilkunastu autorów scharakteryzowało jego dorobek naukowy w organie Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud" t. 42: 1956 cz. 1, s. 5 — 464. T z n . gimnazjum bez łaciny. J ę z y k łaciński i grecki opanował jednak w póź­ niejszych latach, i to do tego stopnia, że czytał klasyków w oryginałach. 1 6 �MIECZYSŁAW 16 GŁADYSZ b a d a n i a m i n a u k o w y m i . Po ojcu, c h o ć z zawodu u r z ę d n i k u , p r z e j ą ł z a m i ­ ł o w a n i a przyrodnicze, a po matce s y s t e m a t y c z n o ś ć i z d u m i e w a j ą c ą pra­ c o w i t o ś ć oraz n i e u g i ę t ą w o l ę w a l k i z p r z e c i w n o ś c i a m i . Szacunek, a nawet p o d z i w dla n a u k i oraz r o z m i ł o w a n i e się w sztuce i l i t e r a t u r z e p i ę k n e j zaszczepione w latach m ł o d z i e ń c z y c h t o w a r z y s z y ł y m u przez całe ż y ­ cie, b y ł y p o d s t a w ą wszelkich jego p o c z y n a ń i n a j s k u t e c z n i e j s z ą p o m o c ą w czasie p ó ź n i e j s z y c h p o w i k ł a ń ż y c i o w y c h , t a k c z ę s t y c h u l u d z i a m b i t ­ n y c h o w i e l o s t r o n n y c h uzdolnieniach i zainteresowaniach. J u ż w okresie n a u k i szkolnej s y s t e m a t y c z n ą p r a c ą stara się p o s z e r z y ć s w o j ą w i e d z ę , u c z e s t n i c z ą c ż y w o w k ó ł k a c h s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h , znakomicie rozbu­ d o w a n y c h w o w y m czasie w K r ó l e s t w i e P o l s k i m . U d z i a ł w s t r a j k u szkol­ n y m i p a t r i o t y c z n a postawa (wyniesiona z d o m u ) wobec d y r e k c j i s z k o ł y u t r u d n i ł y m u uzyskanie m a t u r y w p r z e w i d z i a n y m t e r m i n i e . Po u k o ń c z e ­ n i u s z k o ł y ś r e d n i e j o t r z y m u j e p r y w a t n e s t y p e n d i u m i w 1906 r o k u w y ­ j e ż d ż a do Szwajcarii, gdzie zostaje i m a t r y k u l o w a n y na uniwersytecie (w Bernie i F r y b u r g u ) . T a m t e ż rozpoczyna studia w zakresie biologii i fizjologii o g ó l n e j . W Szwajcarii p r z e b y w a do 1909 r o k u , ale s t u d i ó w nie k o ń c z y . W s t r z ą ś n i ę t y do głębi n a g ł ą ś m i e r c i ą ojca p r z y b y w a do k r a j u . Po k i l k u m i e s i ę c z n y m pobycie w Warszawie, zamiast p o w r ó c i ć do roz­ p o c z ę t y c h s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h , zjawia się w K r a k o w i e , zdaje k o n k u r ­ sowy egzamin do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h i rozpoczyna n a u k ę r y s u n k u u J ó z e f a Mehoffera. J a k i ż b y ł g ł ó w n y p o w ó d porzucenia s t u d i ó w p r z y ­ r o d n i c z y c h . Po p r o s t u zainteresowania m ł o d e g o studenta p o c z ę ł y ' się w t y m k i e r u n k u w y c z e r p y w a ć . M o s z y ń s k i , od wczesnej m ł o d o ś c i p i e l ę g n u ­ j ą c y swoje z a m i ł o w a n i a przyrodnicze, przechodzi w t y m czasie rodzaj rozczarowania. Z b y t szybko d o t a r ł do s z c z y t ó w obranej d y s c y p l i n y na­ u k o w e j ; jeszcze w szkole ś r e d n i e j p r z y s w o i ł sobie s u c h ą s y s t e m a t y k ę b o t a n i k i i zoologii, a t a k ż e d o k ł a d n i e i wszechstronnie z a p o z n a ł się z do­ stępną m u literaturą, traktującą o darwinizmie . Z tak gruntownym p r z y g o t o w a n i e m i entuzjazmem badawczego u m y s ł u p r z y s t ę p u j e do s t u d i ó w u n i w e r s y t e c k i c h . D o s ł o w n i e — j a k t o b y ł o j u ż w ó w c z a s jego zwyczajem — c a ł e dnie, wieczory, a nawet noce przeznacza na przyswa­ j a n i e sobie wiedzy z zakresu obranej s p e c j a l n o ś c i . Z a d z i w i a j ą c o szybko zapoznaje się z n a j n o w s z y m i o s i ą g n i ę c i a m i n a u k o w y m i swojej dziedziny i staje się j a k o biolog z w o l e n n i k i e m u w a r u n k o w a ń mechanicznych nie t y l k o u r o ś l i n , ale i u z w i e r z ą t . N a u k a biologii na ó w c z e s n y c h uniwersy­ tetach nie p r z y j ę ł a jeszcze n o w y c h p r ą d ó w u m y s ł o w y c h , o b i e c u j ą c y c h T 16 16 D u ż ą rolę w ó w c z a s , a także i później w jego pracy samokształceniowej odegrał Poradnik dla sambulców, wydawany z zapomogi K a s y im. Mianowskiego. U k a z a ł y się trzy tomy (Warszawa 1898 — 1909) redagowane przez P . Chmielowskiego, L . K r z y ­ wickiego, A. Mahrburga, A . Świętochowskiego i in. Podobne znaczenie posiadało wydawnictwo ukazujące się p ó ź n i e j pt. „Świat i Człowiek". �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 17 w s p o s ó b sugestywny n a u k o w e r o z w i ą z a n i e n i e p o k o j ą c y c h p r o b l e m ó w b y t u . Z b y t blisko s t o j ą c a nas samych i s p o ł e c z n y c h i n t e r e s ó w t k w i ł a jeszcze g ł ę b o k o w o t c h ł a n n y c h p r z e s ą d a c h m i n i o n y c h s t u l e c i . K r y t y c z ­ n y i w r a ż l i w y u m y s ł m ł o d e g o badacza nie m ó g ł p o g o d z i ć się z formalistycznie i dogmatycznie u j m o w a n y m i zagadnieniami. Po k r ó t k i e j , ale j a k ż e w y t ę ż o n e j p r a c y rezygnuje z dalszych s t u d i ó w . N a s t ę p u j e z m i a n a zain­ t e r e s o w a ń i r ó w n o c z e ś n i e jeden z najniebezpieczniejszych o k r e s ó w w jego życiu. M o s z y ń s k i dostawszy się z u p e ł n i e p r z y p a d k o w o do K r a k o w a , g ł ó w n e g o siedliska d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j ó w c z e s n e j P o l s k i , t r a f i a , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , do A k a d e m i i S z t u k P i ę k n y c h . W y s o k a t e m p e r a t u r a nowego ś r o d o w i s k a rozgrzewa w n i m dawne aspiracje t w ó r c z e . O b o k r y s u n k u i m a l a r s t w a p r ó b u j e , j a k za c z a s ó w wczesnej m ł o d o ś c i , w y p o w i a d a ć się w poezji. B r a k j e d n a k w y b i t n e g o t a l e n t u , co sam stwierdza, grozi m u w y k o l e j e n i e m . O c a l i ł a go w ó w c z a s u m i e j ę t n o ś ć t r z e ź w e j oceny rzeczy­ w i s t o ś c i i g ł ę b o k i e z a m i ł o w a n i e do systematycznej p r a c y . P o d w p ł y w e m atmosfery i z a i n t e r e s o w a ń „ M ł o d e j P o l s k i " zapoznaje się ze w s i ą , s z u k a j ą c w jej k u l t u r z e m a t e r i a ł ó w do w ł a s n y c h z a m y s ł ó w l i t e r a c k i c h . O d tego t e ż czasu w ł a ś c i w i e rozpoczyna się d z i a ł a l n o ś ć K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o j a k o etnografa. Chwilowe zajęcie się s t u d i a m i p l a s t y c z n y m i u s t ę p u j e m i e j ­ sca n o w y m zainteresowaniom, k t ó r e m i a ł y się s t a ć t r w a ł y m i . U p r o g u w ł a ś c i w e j k a r i e r y ż y c i o w e j M o s z y ń s k i staje wobec z a d a ń , w y m a g a j ą c y c h przede w s z y s t k i m n a l e ż y t e g o p r z y g o t o w a n i a naukowego. N i k ł e ś r o d k i materialne o p ó ź n i a j ą w z n a c z n y m s t o p n i u w y r ó w n y w a n i e t y c h b r a k ó w . Zadanie b y ł o t r u d n e , ale silne pragnienie wiedzy i jej systematyczne n a b y w a n i e , p r z y n i e m a l z u p e ł n y m wyrzeczeniu się w y g ó d ż y c i o w y c h , z o s t a ł o s p e ł n i o n e dopiero w c i ą g u d ł u g i c h i m ę c z ą c y c h l a t . D o s y ć szeroki jest w t y m czasie zakres jego z a j ę ć z a r o b k o w y c h oraz z w i ą z a n y c h z t y m w ę d r ó w e k po k r a j u . Lecz cokolwiek c z y n i (nauczy­ ciel d o m o w y , k i e r o w n i k i n t e r n a t u , p r a c o w n i k b u c h a l t e r i i ) , gdziekolwiek się znajduje, w s z ę d z i e w y t r w a l e u z u p e ł n i a i p o g ł ę b i a s w o j ą w i e d z ę oraz zbiera m a t e r i a ł y do i n t e r e s u j ą c y c h go z a g a d n i e ń . J a k ż e K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o d n o s i ł się do tego wielkiego, u k s z t a ł t o ­ wanego historycznie d o r o b k u ludzkiego, w c h o d z ą c e g o s w y m i elementami 17 18 1 9 2 0 1 7 Por. np. J . D . B e r n a l , Nauka w dziejach, Warszawa 1957, s. 578 n. Będąc pod silnym urokiem poezji Wyspiańskiego zamierzał napisać dramat historyczny, którego treścią miała b y ć walka pogańskiej Słowiańszczyzny z chrześci­ jaństwem. Por. K l i m a s z e w s k a , op. cit., s. 246 i n. Zoh. пр. K . M o s z y ń s k i , Z Ukrainy, Warszawa 1914, s. 5 i п . ; t e n ż e , Bu­ downictwo ludowe w okolicy Zamościa, Zamość (1920), s. 5; t e n ż e , Polesie Wschodnie, Warszawa 1928, Przedmowa. 1 8 1 9 2 0 2 — Etnografia polska, t. I I I �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 18 w p o d s t a w y c y w i l i z a c j i , a k t ó r y o k r e ś l a się t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą . Przed o d p o w i e d z i ą na to p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w o g r o m n y m s k r ó c i e p r z y ­ p o m n i e ć o stosunku badaczy do tej k u l t u r y na przestrzeni o s t a t n i c h stu­ leci. P o c z ą t k o w o siłą u r z e k a j ą c ą b y ł a p r z y p i s y w a n a jej p i e r w o t n o ś ć i słow i a ń s k o ś ć . U w a ż a n a za w y t w ó r p o g a ń s k i i n a r o d o w y , b y ł a w pierwszych d z i e s i ą t k a c h l a t u b i e g ł e g o stulecia r o z p a t r y w a n a z o k r a s ą sentymenta­ l i z m u , czy nawet l i r y z m u . K r y t y c z n y do niej stosunek z r o d z i ł się p ó ź n i e j . W drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i p o c z ą t k a c h naszego stulecia, pod w p ł y ­ w e m ż y w o p u l s u j ą c y c h p r ą d ó w p o z y t y w i z m u , elementy k u l t u r y ludowej n a b i e r a j ą ś w i e ż y c h w a r t o ś c i . E o d z ą się nowe p o g l ą d y i daleko szersze cele badawcze. C e n t r a l n y m nieomal zainteresowaniem staje się zagadnienie nieustannego p r z e k s z t a ł c a n i a zjawisk k u l t u r y , p r z y c z y m p o c z ą t k o w e stadia jej r o z w o j u w zestawieniu ze w s p ó ł c z e s n y m stanem u w a ż a się za najlepsze ś w i a d e c t w o nieograniczonych m o ż l i w o ś c i l u d z k i c h . W tej atmosferze w y r a s t a ł i z n i ą się zrósł K a z i m i e r z M o s z y ń s k i j a k o po­ c z ą t k u j ą c y badacz k u l t u r y l u d o w e j . P ó ź n i e j , w oparciu o r e z u l t a t y w y ­ b i t n y c h przedstawicieli n a u k s p o ł e c z n y c h epoki p o z y t y w i z m u , znajduje w ł a ś c i w ą d r o g ę b a d a w c z ą w ewolucjonizmie k r y t y c z n y m , ustalającym jego p o g l ą d na znaczenie i r o z w ó j k u l t u r y , j a k o z e s p o ł u w y t w o r ó w orga­ nicznie p o w i ą z a n y c h i u w a r u n k o w a n y c h ś r o d o w i s k i e m p r z y r o d n i c z y m i historycznym. D z i a ł a l n o ś ć n a u k o w a M o s z y ń s k i e g o w t y m okresie, t j . od 1911 r o k u do k o ń c a pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j , nie z a m y k a się w a k c j i zbierania czy częściowego o g ł a s z a n i a m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h . P u b l i k a c j e z tego czasu, d o t y c z ą c e K u r p i o w s z c z y z n y , Zamojszczyzny, U k r a i n y czy Po­ l e s i a , p o s i a d a j ą zgodnie z ó w c z e s n y m zakresem n a u k , t z w . antropolo­ gicznych, charakter monografii etnograficznych, p o d b u d o w a n y c h ma­ t e r i a ł e m geograficznym, archeologicznym i h i s t o r y c z n y m , a p ó ź n i e j g w a r o w y m . N a d t o z n a j d u j ą się w n i c h nie t y l k o cenne i dobrze zebrane m a t e r i a ł y terenowe, ale r ó w n o c z e ś n i e d o w o d y s t a ł e g o narastania zainte­ resowań autora tak w kierunku tematycznym, jak też terytorialnym. S ą to prace n a u k o w o d o j r z a ł e . A u t o r p o s t ę p u j e metodycznie i u m i e po­ s ł u g i w a ć się wszechstronnie l i t e r a t u r ą p r z e d m i o t u . W n i c h w i d z i m y j u ż z a r y s o w u j ą c ą się p o s t a ć p r z y s z ł e g o etnografa, o b e j m u j ą c e g o s w o j ą dzia­ ł a l n o ś c i ą n a u k o w ą c a ł ą S ł o w i a ń s z c z y z n ę . I jeszcze na jedno n a l e ż y w t y m okresie z w r ó c i ć u w a g ę . M o s z y ń s k i j u ż w o w y m czasie, t j . w 1914 r o k u , pierwszy c h y b a w Polsce konsekwentnie w p r o w a d z a systematyczne ba2 1 22 23 2 4 2 1 Ogłasza je w „Ziemi" i „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych" (zob. „Bibliografię prać Kazimierza Moszyńskiego"), aa Wydane dopiero w r. 1928 (zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie). " Zob. M o s z y ń s k i , Z Ukrainy. ** Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie. �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 19 dania stacjonarne, p o s ł u g u j ą c się p r z y t y m m e t o d ą s t o s o w a n ą j u ż przez d i a l e k t o l o g ó w , a p o l e g a j ą c ą na r ó w n o m i e r n y m w y t y c z a n i u p u n k t ó w ba­ dawczych w o b r ę b i e i n t e r e s u j ą c e g o go o b s z a r u . A u t o r o m a w i a n y c h mono­ g r a f i i umie p r z y t y m — z d u ż ą k o r z y ś c i ą dla p r ą c y — s p o ż y t k o w a ć swoje w i a d o m o ś c i , wyniesione ze s t u d i ó w p r z y r o d n i c z y c h . Opisy fizjogra­ ficzne U k r a i n y czy Polesia nie m a j ą p o d o b n y c h w polskiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, i t o z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m u j ę c i a naukowego, j a k t e ż literackiego. M o s z y ń s k i z przekonaniem p o d k r e ś l a , że c z y n n i k i geogra­ ficzne m a j ą d o n i o s ł e znaczenie dla d z i e j ó w k u l t u r y . Realne o s i ą g n i ę c i a naukowo-badawcze, uzyskane w p r a w d z i e z d u ż y m w y s i ł k i e m , ale jeszcze c i ą g l e niejako na marginesie p r a c y zarobkowej, nie m a j ą c e j nic w s p ó l n e g o z e t n o g r a f i c z n y m i zainteresowaniami M o s z y ń ­ skiego, nie w y s t a r c z a ł y d l a zaspokojenia jego a m b i t n y c h z a m i e r z e ń . Porzuca w i ę c w 1922 r o k u stosunkowo i n t r a t n e p o d w z g l ę d e m finanso­ w y m zajęcie w Szkole G ł ó w n e j Gospodarstwa Wiejskiego i obejmuje stanowisko starszego asystenta, a w d w a l a t a p ó ź n i e j k i e r o w n i k a O d d z i a ł u Etnologii Słowiańskiej w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau­ kowego Warszawskiego. Eozpoczyna się w ż y c i u M o s z y ń s k i e g o okres naj­ bardziej w y t ę ż o n e j p r a c y n a u k o w e j , p r z y n o s z ą c y m u z d e c y d o w a n ą p o z y c j ę w etnografii, w z m o c n i o n ą p o w o ł a n i e m w 1926 r o k u na stanowisko za­ s t ę p c y profesora i k i e r o w n i k a k a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n p r z y nowo zorganizowanym Studium Słowiańskim Uniwersytetu Jagiellońskiego. A l e w r ó ć m y jeszcze do okresu poprzedniego, w k t ó r y m w y r a s t a ł y u g r u n ­ t o w y w a n e p ó ź n i e j zasadnicze p o d s t a w y jego p r a c y n a u k o w e j , pozwala­ j ą c e na r o z w i n i ę c i e p e ł n e j energii t w ó r c z e j . W a r u n k i , w j a k i c h z n a j d o w a ł się K a z i m i e r z M o s z y ń s k i po w y j e ź d z i e z K r a k o w a , nie s p r z y j a ł y z b y t n i o , j a k t o j u ż w s p o m n i a ł e m , n o r m a l n e m u r o z w o j o w i w ł a ś c i w e j p r a c y naukowo-badawczej. W p r a w d z i e g r o m a d z i w t y m czasie m n ó s t w o w a r t o ś c i o w e g o m a t e r i a ł u , uzyskuje sporo d o ś w i a d ­ c z e ń w y n i e s i o n y c h z b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t o w a n i a się ze w s i ą , ale b y ł o t o czynione kosztem z b y t d u ż e g o n a k ł a d u czasu i energii, w y w o ł a n e c i ą g ł y m przerywaniem pracy, zajęciami zarobkowymi. W t y m d ł u g i m okresie swojego ż y c i a , bo l i c z ą c y m p r z e c i e ż p r a w i e d w a n a ś c i e l a t , M o ­ s z y ń s k i , poza w ł a ś c i w ą d z i e d z i n ą obranej n a u k i , studiuje a r c h e o l o g i ę , p s y c h o l o g i ę , l o g i k ę , filozofię r e l i g i i , socjologię oraz j ę z y k o z n a w s t w o , do k t ó r e g o zawsze m i a ł s z c z e g ó l n e upodobanie i uzdolnienia. Zapoznaje się r ó w n i e ż bliżej z h i s t o r i ą s z t u k i i l i t e r a t u r y oraz n a u k a m i e k o n o m i c z n y m i . E t n o g r a f i a , k t ó r a go t a k p o c i ą g a ł a s w o j ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą i o r y g i n a l n o ­ ścią nie z n a n y c h m u dotychczas f a k t ó w k u l t u r o w y c h , nie w y p e ł n i a ł a c a ł k o w i c i e jego ż y c i a , nie w i d z i w niej nie t y l k o ostatecznego celu, ale as Zob. M o s z y ń s k i , Polesie Wschodnie, Przedmowa. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 20 nawet nie dostrzega jeszcze g ł ę b s z e g o sensu. M o s z y ń s k i w p r a w d z i e k o n ­ t r o l u j e nieustannie s w o j ą w i e d z ę i stawia sobie ciągle nowe o b o w i ą z k i poznawcze, w a r u n k u j ą c e g ł ę b s z e u j m o w a n i e b a d a n y c h zjawisk k u l t u r y , ale p r z y t a k w y t ę ż o n e j p r a c y u w i e ń c z o n e j z b y t p o w o l n y m i r e z u l t a t a m i i t a k i m stosunku do badanego p r z e d m i o t u ł a t w o m ó g ł popase w ponowne z n i e c h ę c e n i e . Obserwacja tego w ł a ś n i e okresu ż y c i a K a z i m i e r z a M o s z y ń ­ skiego daje n a m sporo i n t e r e s u j ą c y c h s p o s t r z e ż e ń z a r ó w n o do k r y s t a l i z o ­ w a n i a się p o s t a w y badawczej p r z y s z ł e g o a u t o r a Człowieka, j a k t e ż roz­ w o j u jego o s o b o w o ś c i . M ł o d z i e ń c z e zainteresowania p r z y r o d ą oraz studia biologiczne sta­ w i a j ą M o s z y ń s k i e g o w k r ę g u badaczy, s z e r m u j ą c y c h e w o l u c j o n i s t y c z n y m i a r g u m e n t a m i . A l e nieobce m u s ą t a k ż e p o g l ą d y ó w c z e s n e j s z k o ł y nie­ mieckiej, z a c i e r a j ą c e j g r a n i c ę p o m i ę d z y p o s t ę p e m a „ k u r t y n ą niezbada­ nego", ffie s p o s ó b , a b y w r a ż l i w a m ł o d a u m y s ł o w o ś ć z n u ż o n a w czasie s t u d i ó w , j a k j u ż w i e m y , schematyzmem i z b y t n i m f o r m a l i z m e m b i o l o g i i , s z u k a j ą c a z u p r a g n i e n i e m g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i ż y c i a , nie u l e g ł a i n n y m p r ą d o m u m y s ł o w y m , k t ó r e w t y m czasie r o z w i j a ł y się w zachodniej E u r o p i e . J e d n y m z n i c h , z k t ó r y m z a p o z n a ł się M o s z y ń s k i , b y ł bergson i z m , f a s c y n u j ą c y badaczy o b i e t n i c ą m o ż l i w o ś c i i n t u i c y j n e g o r o z u m i e n i a zjawisk k u l t u r y i b y t u . D z i e ł a Bergsona, c z a r u j ą c e p r z y t y m p i ę k n ą f o r m ą l i t e r a c k ą , m o g ł y o d d z i a ł a ć n a jego usposobienie egzaltowane w t y m czasie, przez g ł ę b o k i e r o z w a ż a n i a n a d szukaniem dalszych d r ó g w p o s t ę ­ p o w a n i u n a u k o w y m . N i e t r u d n o b y ł o z a t e m o z w i c h n i ę c i e t r z e ź w e j do­ tychczas p o s t a w y badawczej przez zejście n a pozycje idealistyczne. J e d n a k ż e a n a l i t y c z n y u m y s ł M o s z y ń s k i e g o , s z u k a j ą c y nieustannie g ł ę b o k i e g o celu w nauce, nie m ó g ł p r z y j ą ć ż a d n e j koncepcji filozoficznej, k t ó r a nie b y ł a oparta b e z p o ś r e d n i o o f a k t y j a k o p r z e j a w y realnego ż y c i a . W y d a j e się j e d n a k prawdopodobne, że r o z w a ż a n i a n a d bergsonizmem d o p o m o g ł y m u do odnalezienia tego g ł ę b s z e g o sensu w nauce, k t ó r e g o t a k z a w z i ę c i e p o s z u k i w a ł . P r z e c i e ż bergsonizm u z n a w a ł e w o l u c j o n i z m za t w ó r c z y , z w a l c z a ł p r z y t y m k o n c e p c j ę r o z w o j u mechanicznego, a t a k i e stanowisko m u s i a ł o chyba o d p o w i a d a ć późniejszemu zwolennikowi e w o l u c j o n i z m u k r y t y c z n e g o . W k a ż d y m b ą d ź razie jest n i e w ą t p l i w e , ż e przemiana w jego stosunku do e t n o g r a f i i d o k o n a ł a się p o d w p ł y w e m filozoficznych koncepcji tego okresu i d o p r o w a d z i ł a do zrozumienia g ł ę b s z e g o sensu p o d j ę t e j przez niego p r a c y . „ D o s t r z e g ł e m wreszcie" — wyznaje M o s z y ń s k i — „ ż e n a u k a , k t ó r e j się o d d a j ę , do pewnego stopnia u m o ż l i w i l u d z k o ś c i p r a w d z i w e zrozumienie samej siebie, co b ę d z i e d l a niej t a k samo p o ż y t e c z n e , j a k p o ż y t e c z n a jest z n a j o m o ś ć samego siebie 26 2 6 Zob. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, „Lud" t. 38 (za rok 1947): 1948, s. 3 — 27; tam t e ż cytuje Bergsona, s. 12. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 21 2 7 dla k a ż d e j j e d n o s t k i " . W ó w c z a s to z d e c y d o w a ł , że c a ł ą s w o j ą i s t o t ą w i n i e n s ł u ż y ć nauce. C h o c i a ż w m i a r ę zapoznawania się i p o r z ą d k o w a n i a olbrzymiego m a t e r i a ł u , z w i ą z a n e g o z n a u k ą etnografii, narasta u M o ­ s z y ń s k i e g o coraz bardziej k r y t y c z n y stosunek do badanego p r z e d m i o t u , to p r z e c i e ż , poza zaciekawieniem badacza, u p o d ł o ż a wszelkich jego p o c z y n a ń b ę d z i e o d t ą d t k w i ł o g o r ą c e pragnienie s ł u ż b y l u d z k o ś c i d r o g ą ścisłych u j ę ć , dawanie p i e r w s z e ń s t w a f a k t o m przed h i p o t e t y c z n y m i sfor­ m u ł o w a n i a m i w przedstawianiu p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h . T a k a w ł a ś n i e postawa badacza, przekonanego o g ł ę b o k i e j w a r t o ś c i n a u k i etnografii, nie s z u k a j ą c e g o w niej m o ż l i w o ś c i z a j m u j ą c e g o s p ę d z e ­ nia czasu l u b t e ż drogi do zdobycia lepszej p o z y c j i w h i e r a r c h i i społecz­ n e j , m u s i a ł a w s p o s ó b zasadniczy w p ł y n ą ć na charakter p o d e j m o w a n y c h prac, w y r a ż a j ą c y się m . i n . b e z k o m p r o m i s o w o ś c i ą w zwalczaniu lekko­ m y ś l n o ś c i , n i e d o c i ą g n i ę ć albo w r ę c z nierzetelnego stosunku do n a u k i . B o w i e m t o niedopuszczalne nastawienie nie t y l k o o b n i ż a ł o p o z i o m na­ u k i , ale przede w s z y s t k i m w p o j ę c i u M o s z y ń s k i e g o z a c i e r a ł o jej d o n i o s ł o ś ć i o p ó ź n i a ł o osiągnięcie celów, j a k i e s t a w i a ł obranej dyscyplinie. T a p r y n c y p i a l n o ś ć m u s i a ł a w y w o ł y w a ć z a d r a ż n i e n i a i ostre p o l e m i k i . D o d a j m y , ż e to nieprzejednane stanowisko M o s z y ń s k i e g o g r u n t o w a ł o się na jego heroicznej postawie wobec t r a g i z m u samego ż y c i a . Postawa t a w y w o ł y w a ł a p o t r z e b ę nieustannej p r a c y nad w i e r n y m u t r w a l a n i e m z a p a d a j ą c y c h w n i e p a m i ę ć zjawisk k u l t u r o w y c h , k t ó r e , zdaniem naszego uczonego, są w a ż n y m ź r ó d ł e m poznania ś r o d k ó w i m e t o d w a l k i c z ł o w i e k a z n i e p e w n ą p r z y s z ł o ś c i ą , g r o ź n i e c i ą ż ą c ą n a d ś w i a t e m . D a w a ł t e m u niejednokrotnie w y r a z w p ó ź n i e j s z y c h r o z m o w a c h z u c z n i a m i , p i s a ł we w s p o m n i e n i a c h : „ O p a r c i e m o ż e m y z n a l e ź ć w walce, b i o r ą c w niej u d z i a ł , to znaczy pra­ c u j ą c n a d p o g ł ę b i e n i e m i u m o c n i e n i e m b y t u l u d z k o ś c i . Oparcie t a k i e jest w p r a w d z i e w z g l ę d n e , g d y ż i c a ł a l u d z k o ś ć z g i n ą ć m o ż e , podobnie j a k ginie jednostka, posiada j e d n a k s z c z e g ó l n ą w a r t o ś ć : moc jego w y ­ b i t n i e wzrasta w m i a r ę n a t ę ż e n i a i n t e n s y w n o ś c i pracy, w t e d y b o w i e m wzrasta p e w n o ś ć z w y c i ę s t w a " . K o ń c z ą c swoje w y z n a n i e dodaje: „ C z y ż b o w i e m to nieustanne zmaganie się ś m i e r c i i ż y c i a , g r o ź n y c h niebezpie­ c z e ń s t w z i n t u i c y j n i e p r z e c z u w a n y m i m o ż l i w o ś c i a m i z w y c i ę s t w a nie jest dla nas s p r a w ą n a j w a ż n i e j s z ą i j e d y n i e p e w n ą ? N i e k i e d y , gdy o t y c h rzeczach głębiej r o z m y ś l a m , ogarnia m n i e z i m n a z a w z i ę t o ś ć i p o r y w a j ą c y entuzjazm. J e d n o c z e ś n i e w y n i k a przede m n ą w t a k i c h m o m e n t a c h za­ c i e k ł e , n i e s f o r m u ł o w a n e postanowienie, k t ó r e m o ż n a b y u j ą ć w s ł o w a : N i e d a ć się n i e w i d z ą c e j , n i e s ł y s z ą c e j , bezrozumnej n i c o ś c i ; j a z g i n ę , aJe moi zwyciężą". Z tak u k s z t a ł t o w a n ą p o s t a w ą rozpoczął Kazimierz Mo­ s z y ń s k i p r a c ę j a k o profesor k a t e d r y etnografii. T a k i m b y ł i t a k i m po2 7 Por. także M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. 1, s. 1. �MIECZYSŁAW GŁADYSZ 22 z o s t a ł do k o ń c a ż y c i a . T a k p o j m o w a n a n a u k a b y ł a dla niego „ n i e o m a l w s z y s t k i m " . T r a k t o w a ł j ą j a k o n a j g ł ę b s z y cel swojego ż y c i a . N i g d y się z n i ą nie r o z s t a w a ł , n i e u g i ę t y i p e w n y j e j ostatecznego z w y c i ę s t w a . D a w a ł z r e s z t ą tego n i e m a ł e d o w o d y . S w ą o s t a t n i ą p r a c ę , p t . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, w y k a ń c z a ł n i e u s t ę p l i w i e j u ż w czasie ciężkiej ś m i e r t e l n e j choroby, po p r o s t u w przerwach m i ę d z y jej b o l e s n y m i a t a k a m i . W ostatnich t e ż m i e s i ą c a c h c z ę s t o m a w i a ł , nieomal z w y r z u t e m , p o d adresem n i e k t ó r y c h p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , iż czas t r w o n i ą na r o z w i ą z y w a n i e więcej l u b mniej zabawnie s k o n s t r u o w a n y c h ł a m i g ł ó w e k , nie z a d a j ą c sobie t r u d u , a b y w swych pracach o d r ó ż n i ć rzeczy w a ż n e od d r o b i a z g ó w . Z r e s z t ą podobnie ostre stanowisko z a j m o w a ł i d a w n i e j . O m a w i a j ą c na p r z y k ł a d p r a c ę D y r e n k o w e j o s z a m a n i z m i e czy Stern berga o k u l c i e o r ł a p i s a ł : „ W y z n a ć trzeba, że czytanie tego r o d z a j u a r t y k u ł ó w d z i a ł a d o p r a w d y na p o d o b i e ń s t w o silnego strumienia, orzeź­ w i a j ą c e g o powietrze p r z y p r z e g l ą d a n i u prac etnograficznych, z w ł a s z c z a t z w . » l u d o z n a w c z y c h « , p ł y t k o i nudno r o z p r a w i a j ą c y c h na t e m a t n a p i s ó w na malowanej ceramice, k r a w a t ó w k r ó l ó w k u r k o w y c h i i n n y c h drobiaz­ g ó w , od k t ó r y c h r o i się etnograficzna prasa. S ą t a m b o w i e m w o w y c h a r t y k u ł a c h rzeczy i s t o t n i e w a ż n e , przedstawione w s p o s ó b i n t e l i g e n t n y i z a j m u j ą c y ; t r y s k a j ą z n i c h n a p r a w d ę snopy ś w i a t ł a na r o z w ó j l u d z k i e j k u l t u r y , czy w ogóle na zagadnienie c z ł o w i e k a " . E z e c z o w o ś ć , szacunek dla k o n k r e t n e g o w y t w o r u czy zjawiska k u l t u r o ­ wego, m a j ą c e g o swój g ł ę b s z y sens, u k s z t a ł t o w a ł a w n i m ceniony wysoko t y p uczonego w a l c z ą c e g o o realia p r a w d y i ścisłość n a u k o w ą w p r a c y . „ P r z e z n i ą z a ś r o z u m i e m [pisze] z u p e ł n y o b i e k t y w i z m , najdalej i d ą c ą g r u n t o w n o ś ć oraz s ł u c h a n i e tego, co n a m same f a k t y d y k t u j ą , a prze­ n i g d y nie dopasowywanie i c h do z g ó r y p o w z i ę t y c h koncepcji, c h o ć b y powszechnie u c h o d z i ł y za n i e o m y l n e i n i e t y k a l n e " . N i c t e ż dziwnego, ż e c e c h o w a ł a go pewna n i e c h ę ć do p o d e j m o w a n i a z a g a d n i e ń t e o r e t y c z n y c h , p o z b a w i o n y c h m o ż l i w o ś c i jasnego p o w i ą z a n i a z o k r e ś l o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą . Zwalcza b r a k s y s t e m a t y c z n o ś c i , gubienie się w d a l e k o r z ę d n y c h szczegó­ ł a c h , stosowanie d ł u ż y z n , j e d n o s t r o n n o ś ć u j m o w a n i a zjawisk, a t a k ż e 28 2 9 3 0 3 1 2 8 H . Д ы р е н к о в а , Получение шаманского дара по воззрениям турецких пле­ мен, „Сборник Музея Антропологии и Этнографии", Leningrad t. 9: 1930, s. 267 — 291. L . S t e r n b e r g , Ber AdlerJcuU bei den VólJcem Sibiriens, „Archiv für Religionswissenschaft", Leipzig —Berlin t. 28: 1930, s. 125—153, t ł u m . z ros. Л . С т е р н б е р г, Культ орла у сибирских народов, „Сборник Музея Антропологии и Этногра­ фии", t. 5 z. 2: 1925, s. 7 1 7 - 7 4 0 . М. ( К . M o s z y ń s k i ) , Przegląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 253. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Kraków 1958, s. 67. 2 9 8 0 8 1 �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 23 n i e r z e t e l n o ś ć w rozgraniczaniu cudzego i w ł a s n e g o d o r o b k u naukowego. A t a k u j e w ó w c z a s z c a ł y m t e m p e r a m e n t e m , nie cofa się p r a w i e n i g d y przed k r y t y k ą powszechnie u z n a w a n y c h i nawet n a j w i ę k s z y c h a u t o r y ­ t e t ó w , jeżeli „ g r z e s z ą n i e ś c i s ł o ś c i ą " czy „ f a n t a s t y c z n o ś c i ą d o m y s ł ó w " , n a w o ł u j ą c do oczyszczenia z a ś m i e c o n y c h ź r ó d e ł . Proponuje nawet u ł o ­ ż e n i e „ i n d e k s u nazwisk a u t o r ó w , j a c y p o w i n n i b y ć t r a k t o w a n i z daleko i d ą c ą o s t r o ż n o ś c i ą , albo nawet wprost w y k r e ś l e n i z danej l i t e r a t u r y naukowej" . Gdzie n a l e ż y s z u k a ć ź r ó d e ł r e g e n e r u j ą c y c h t ę o l b r z y m i ą w i t a l n o ś ć p r a w i e p i ę ć d z i e s i ę c i o l e t n i e j , nie s ł a b n ą c e j do k o ń c a ż y c i a pasji badawczej czy polemicznej. O d p o w i e d ź daje n a m sam M o s z y ń s k i : „ W r a ż e n i a estetycz­ ne m i a ł y zawsze i m a j ą do dziś dnia n i e z w y k ł ą dla m n i e w a r t o ś ć " , „ o n e t e ż [wyznaje dalej] b e z p o ś r e d n i o i p o ś r e d n i o p o m a g a ł y m i w naukowej pracy, p o t ę g u j ą c z d o l n o ś ć i g ł ę b o k o ś ć m y ś l e n i a " . P r z e ż y ć estetycznych dostar­ c z a ł a m u sztuka i l i t e r a t u r a oraz p r z y r o d a . Z a m i ł o w a n i a artystyczne, j a k j u ż w i e m y , z a j m o w a ł y sporo miejsca w jego ż y c i u . Z w ł a s z c z a r o z m i ­ ł o w a n y b y ł w malarstwie, a t a k ż e w m u z y c e : „ G d y j e j s ł u c h a m [pisze autor Pierwotnego zasięgu języka Prasloivian], w y r a s t a j ą przede m n ą j a k i e ś n i e b y w a ł e b e z k s z t a ł t n e obrazy i dziwne p r z e ż y c i a . . . ł a g o d n e a p o t ę ż n e fale d ź w i ę k ó w o t w i e r a j ą przede m n ą j a k b y » n i e b i a ń s k i e t a j e m n i c e « . Jestem p r z e k o n a n y [pisze dalej], że m i ę d z y i n n y m i te w r a ż e n i a estetyczne, t a k n i e z w y k ł e przez s w o j ą d z i w n ą g ł ę b i ę , a zarazem t a k bezgranicznie roz­ koszne, w w i e l k i m s t o p n i u p r z y w i ą z u j ą mnie do ż y c i a . A l e w r a ż e n i a te m a j ą dla mnie jeszcze i i n n ą w a r t o ś ć . P o r u s z a j ą c g ł ę b o k o całe jestestwo, n a s t r a j a j ą je podobnie do szerszych m y ś l i , s p r z e c i w i a j ą się z a ś m y ś l o m d r o b n y m " . Podobnie j a k m u z y k ę , cenił p l a s t y k ę . A b y z n i ą bliżej o b c o w a ć , z g r o m a d z i ł setki najprzedniejszych r e p r o d u k c j i m a l a r s t w a ś w i a t o w e g o . W e w s z y s t k i c h c h w i l a c h w o l n y c h od p r a c y naukowej roz­ c z y t y w a ł się w l i t e r a t u r z e p i ę k n e j , r o z k o s z o w a ł się w i e l k ą p o e z j ą r o m a n ­ t y c z n ą , sycił wierszami Lechonia, a strof у W y s p i a ń s k i e g o p r z y p o m i n a ł n a m w sali szpitalnej d o s ł o w n i e na k i l k a d n i przed ś m i e r c i ą . P o n a d wszystko z a ś , wprost fanatycznie u w i e l b i a ł p r z y r o d ę . P i s a ł w swoich w y z n a n i a c h : do dziś dnia jestem bardzo p r z y w i ą z a n y do p r z y r o d y ż y w e j , przede w s z y s t k i m do drzew i k w i a t ó w , z w ł a s z c z a z a ś do w i d o k u k w i t n ą c y c h ł ą k , o s ł o n i ę t y c h p o g o d n y m niebem, po k t ó r y m p ł y n ą niezliczone o b ł o k i . Z k w i a t ó w szczególnie l u b i ę wielkie, bladoniebieskie g w i a z d y p o d r ó ż n i k a . G d y w p o r a n n y c h godzinach s ł o n e c z n e g o dnia w i d z ę je r o z k w i t ł e w z d ł u ż 3 2 3 3 3 8 M. in. często w y t y k a nawet Aleksandrowi Brucknerowi brak rzeczowych argumentów w jego etymologicznych wywodach. Zob. п р . M. ( M o s z y ń s k i ) , Prze­ gląd stałych wydawnictw, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931 z. 2, B , s. 240. K . M o s z y ń s k i , Nieco uwag krytycznych, „Lud Słowiański", Kraków t. 2: 1931, z. 2, B , s. 259 i n. 3 3 �M I E C Z VSLAW GŁADYSZ 24 miedz p o l n y c h , n a p e ł n i a m n i e t a k a radosna pogoda, że graniczy ona n i e m a l z doznaniem s z c z ę ś c i a " . W o s t a t n i m m i e s i ą c u ż y c i a w i d o k k w i a ­ t ó w w z r u s z a ł go do łez, m ó w i ł , j a k t ę s k n i do zapachu r o z k w i t ł y c h ł ą k i w i d o k u sfalowanego z b o ż a , k t ó r y c h nie s p o d z i e w a ł się j u ż u j r z e ć w i ę c e j . Ś w i a d o m o ś ć tego b y ł a j e d n y m z n a j b o l e ś n i e j s z y c h p r z e ż y ć . N i e t y l k o na s z t u k ę i p r z y r o d ę r e a g o w a ł w t a k p o r y w a j ą c y s p o s ó b . P o d o b n y c h przeżyć doznawał również przy zetknięciu z poważną literaturą n a u k o w ą . , , W d w u d z i e s t y m ó s m y m r o k u ż y c i a z d a r z y ł o m i się, że poruszony do głębi k s i ą ż k ą socjologiczną, p e ł n ą n i e z w y k ł y c h , o l b r z y m i c h p o m y s ł ó w , po u k o ń c z e n i u p o d n i o s ł e m j ą do ust i szczerze, g o r ą c o p o c a ł o w a ł e m " . W s p o m n i a ł e m j u ż na p o c z ą t k u szkicu, że k a r t y o p i s ó w k r a j o b r a z u U k r a i n y czy Polesia Wschodniego p o s i a d a j ą w a r t o ś ć l i t e r a c k ą . B y ł o b y to z u p e ł n i e n a t u r a l n e z w a ż y w s z y , że p r z e c i e ż , b ę d ą c w K r a k o w i e , M o ­ s z y ń s k i p r ó b o w a ł t w ó r c z o ś c i literackiej. J e d n a k n i k t z nas nie przypusz­ czał, ż e w pozostawionych r ę k o p i s a c h znajdzie się r ó w n i e ż teczka, zawie­ r a j ą c a z b i ó r jego w ł a s n y c h poezji, ż e u p r a w i a ł systematycznie t w ó r c z o ś ć p o e t y c k ą , k t ó r a , j a k się o k a z a ł o , b y ł a nie t y l k o jego n a j g ł ę b s z y m u k r y t y m marzeniem, ale f o r m ą w y p o w i a d a n i a n a j w z n i o ś l e j s z y c h u c z u ć . N i e z n a m y bliżej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n y c h t k w i ą c y c h w t w ó r c z o ś c i poetyckiej M o ­ s z y ń s k i e g o , t r u d n o t e ż a n a l i z o w a ć p o w o d y , dla k t ó r y c h a u t o r nie t y l k o nie o g ł a s z a ł j e j , ale nawet nie w s p o m i n a ł o t y m w gronie p r z y j a c i ó ł czy najbliższych znajomych. D o r o b e k n a u k o w y profesora M o s z y ń s k i e g o , l i c z ą c y o k o ł o 130 pozycji, obejmuje p o n a d 300 arkuszy d r u k u . Oto najbardziej lakonicznie u j ę t y r e z u l t a t p r a c y tego wielkiego uczonego. N i e s p o s ó b t u t a j nie p r z y p o m n i e ć o n a j w i ę k s z y m (chociaż za t a k i e je nie u w a ż a ł ) dziele M o s z y ń s k i e g o , najbardziej p o p u l a r n y m , a j e d n o c z e ś n i e nie d o k o ń c z o n y m , t j . o Kulturze ludowej Słowian. Zaskakuje nas ono nie z n a n y m dotychczas rozmachem zebranych i u s y s t e m a t y z o w a n y c h m a t e r i a ł ó w oraz n o w y m i c h u j ę c i e m , co p r z y s p i e s z y ł o r o z w ó j n a u k i etnografii o c a ł e dziesięciolecia. A l e nie t y l k o t o p o d n i ó s ł b y m w tej k r ó t k i e j charakterystyce. M o s z y ń s k i u m i a ł s p o s t r z e g a ć b r a k i w naszej d y s c y p l i n i e i u m i a ł je u s u w a ć , b u d z ą c p r z y t y m e n t u z j a z m p r a c y i szacunek dla n a u k i . M o ż n a p o d z i w i a ć rozmach i r e z u l t a t y t w ó r c z o ś c i naukowej K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o , jego o s t r o ż n o ś ć w w y p o w i a d a n i u s ą d ó w czy f o r m u ł o w a n i u u o g ó l n i e ń , m o ż n a d y s k u t o w a ć na t e m a t k i e r u n k u i m e t o d jego p r a c y , czy t e ż s ł u s z n o ś c i koncepcji. K r y t y c z n a r e k o n s t r u k c j a k u l t u r o w a i docie­ k a n i a etnogenetyczne, w t y m w y p a d k u z w i ą z a n e z pochodzeniem S ł o w i a n , nie n a l e ż ą p r z e c i e ż do rzeczy p r o s t y c h . M o s z y ń s k i , j a k w i a d o m o , nie b y ł z w o l e n n i k i e m a u t o c h t o n i z m u i o p o w i a d a ł się za w s c h o d n i m umieszczeniem 3 4 Zob. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, s. 67. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 25 p r a o j c z y z n y S ł o w i a n . Nie t u t e ż miejsce na o m ó w i e n i e t y c h skompliko­ w a n y c h p r o b l e m ó w . C h c i a ł b y m jeszcze p o d k r e ś l i ć , że Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego i Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i et­ nologii, dzieła w y d a n e u samego p r o g u t y s i ą c l e c i a p a ń s t w a polskiego, i m p o n u j ą c e r o z l e g ł o ś c i ą wiedzy i c h a u t o r a , w z b o g a c a j ą e t n o g r a f i ę p o l s k ą nie z n a n ą jej dotychczas rozległością p o d e j ś c i a do z a g a d n i e ń k u l t u r o w y c h . J e d n o c z e ś n i e p o s z e r z a j ą h o r y z o n t y m ł o d y c h badaczy, k i e r u j ą c i c h spoj­ rzenie k u d a l e k i m p e r s p e k t y w o m , o g a r n i a j ą c y m zjawiska k u l t u r y z nie z n a n y c h dotychczas p u n k t ó w widzenia. A u t o r u w z g l ę d n i ł w bardzo sze­ r o k i m zakresie w y n i k i n a u k pomocniczych dla etnografii, bez k t ó r y c h obecnie nie m o ż n a j u ż r o z w i ą z y w a ć z a g a d n i e ń r e k o n s t r u k c j i i r o z w o j u k u l t u r y . Z r e a l i z o w a ł w ten s p o s ó b postulat szerokiej p o d b u d o w y i inter­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h o s i ą g n i ę c i a m i pozaetnograficznymi. G ł ę b o k i e cele badawcze, niepospolita p r a c o w i t o ś ć , obok systematycz­ n o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i organizacji pracy, p r z y n i o s ł y w rezultacie w y n i k i z d u m i e w a j ą c e e r u d y c j ą i w i e l o s t r o n n o ś c i ą u j ę c i a . One to p o z w o l i ł y M o ­ s z y ń s k i e m u na dojście do wysokiej r a n g i w nauce, do r z ę d u n a j w y b i t n i e j ­ szych uczonych, j a k i c h k i e d y k o l w i e k m i e l i ś m y w dziedzinie b a d a ń k u l t u r y ludowej S ł o w i a n . Bilans n a u k o w y K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o s t a ł się r ó w n o c z e ś n i e dla etnografii polskiej sukcesem m i ę d z y n a r o d o w y m . Za z a s ł u g i p o ł o ż o n e dla n a u k i o t r z y m a ł prof. M o s z y ń s k i j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m wiele w y r ó ż n i e ń i d o w o d ó w u z n a n i a . Po ostatniej wojnie ś w i a t o w e j zostaje najpierw c z ł o n k i e m t y t u l a r n y m , a n a s t ę p n i e c z ł o n k i e m r z e c z y w i s t y m Polskiej A k a d e m i i N a u k . P o d koniec ż y c i a o t r z y m u j e K r z y ż K o m a n d o r s k i O r d e r u Odrodzenia Polski. D o d a j m y , że za d z i e l n o ś ć na p o l u w a l k i b y ł odznaczony K r z y ż e m W a l e c z n y c h . K a z i m i e r z M o s z y ń s k i z m a r ł 30 marca 1959 r o k u w K r a k o w i e . Pocho­ w a n y z o s t a ł dnia 5 k w i e t n i a na c m e n t a r z u w a r s z a w s k i m na B r ó d n i e . Spoczywa w g r o b o w c u r o d z i n n y m obok s t r y j a W a c ł a w a M o s z y ń s k i e g o , k t ó r e m u j a k o w y c h o w a w c y n a j w i ę c e j z a w d z i ę c z a ł , oraz obok m a t k i , k t ó r ą k o c h a ł nade wszystko. 35 3 6 3 6 W 1929 r. Instytut Słowiański w Pradze obiera go członkiem korespondentem. W 1932 r. zostaje członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, a w ro­ ku n a s t ę p n y m członkiem czynnym Ukraińskiego Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki we Lwowie. W czerwcu 1938 r. Polska Akademia Umiejętności powołuje go na członka czynnego, a w grudniu tegoż roku zostaje członkiem korespondentem Naukowego Ugrofińskiego Towarzystwa w Helsinkach. W maju 1939 r. zostaje członkiem honorowym. Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie. Ponownie zostaje wyróżniony przez tę I n s t y t u c j ę w 1958 r. W t y m ż e grobowcu spoczywa jego ojciec Aleksander, młodsza siostra Wanda, absolwentka uniwersytetu genewskiego, i brat Wacław, wybitny fizyk, profesor Politechniki Warszawskiej, członek rzeczywisty P A N , oraz szwagier dr Stefan Zaleski, znakomity ekonomista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. 3 6 �MIECZYSŁAW 26 NAJWAŻNIESZE GŁADYSZ OPRACOWANIA I MATERIAŁY N I E P U B L I K O W A N E W k i l k u d z i e s i ę c i u teczkach i p u d l a c h u t r z y m y w a n y c h wzorowo znaj­ d u j ą się liczne r ę k o p i s y K . M o s z y ń s k i e g o , a w ś r ó d n i c h dotyczczas nie p u b l i k o w a n e prace i m a t e r i a ł y etnograficzne. S k ł a d a j ą się na nie r o z p r a w y , a r t y k u ł y , w y p i s y z l i t e r a t u r y , a nade wszystko cenne m a t e r i a ł y terenowe zebrane p r a w i e w y ł ą c z n i e przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o z o b s z a r ó w P o l s k i i s ą s i e d n i e j B i a ł o r u s i oraz U k r a i n y . Prof. M o s z y ń s k i p o z o s t a w i ł t e ż cztero­ stronicowy maszynopis, w k t ó r y m w y r a ż a s w o j ą o s t a t n i ą w o l ę i podaje w s k a z ó w k i co do dalszego w y k o r z y s t a n i a ewentualnie w y d a n i a m a t e r i a ł ó w . S t a n opracowania r ę k o p i s ó w , j a k t o zazwyczaj b y w a , jest r ó ż n y . W y ­ m a g a j ą One b ą d ź t o u z u p e ł n i e ń , b ą d ź t e ż u p o r z ą d k o w a n i a redakcyjnego. Najbardziej p r z y g o t o w a n y m do d r u k u , a zarazem najcenniejszym z n i c h , jest r ę k o p i s O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian. Publi­ kacja t a b ę d z i e n i e w ą t p l i w i e w s p a n i a ł y m z a m k n i ę c i e m wielkiego c y k l u badawczego n a d k u l t u r ą S ł o w i a n . P o z o s t a ł e r ę k o p i s y o t r e ś c i etnograficznej — a są t e ż inne — m o ż n a b y p o d z i e l i ć na k i l k a g r u p : 1) M o n o g r a f i e l u d ó w e g z o t y c z n y c h . Grupa ta obejmuje: a) cztery monografie p r z y g o t o w a n e do d r u k u . D o t y c z ą one I n d i a n znad g ó r n e g o Szingu, P a p u a s ó w , G ó r a l i A s s a m u oraz M u r z y n ó w E w e . Stan t y c h o p r a c o w a ń jest najbardziej zaawansowany, w y m a g a j e d y n i e uzgod­ nienia maszynopisu z r ę k o p i s e m oraz sprawdzenia i u z u p e ł n i e n i a l i t e r a ­ t u r y p r z e d m i o t u , b ) Poza t y m z n a j d u j ą się pierwsze b r u l i o n o w e redakcje m o n o g r a f i i sześciu i n n y c h l u d ó w , a m i a n o w i c i e : A u s t r a l i j c z y k ó w , Buszmen ó w , H o t e n t o t ó w , H e r e r o s ó w , M a s a j ó w i K i r g i z ó w . B ę k o p i s y te co p r a w d a zostały już w d u ż y m stopniu wykorzystane w opublikowanych skryp­ tach i dlatego zdaniem a u t o r a nie p r z e d s t a w i a j ą wielkiej w a r t o ś c i , j e d n a k ż e po przeredagowaniu m o g ł y b y b y ć c e n n y m w k ł a d e m do ubo­ giego w polskiej l i t e r a t u r z e d z i a ł u w y d a w n i c t w d o t y c z ą c y c h l u d ó w egzo­ t y c z n y c h , c) N a d t o w p i e r w s z y m o p r a c o w a n i u r e d a k c y j n y m znajduje się s k r y p t p t . Ludy kopieniackie (prymitywne ludy rolnicze). Jest on p o m y ś l a ­ n y j a k o trzecia część p o w i e l o n y c h dotychczas s k r y p t ó w : Ludy zbieracko-łowieckie i Ludy pasterskie. O p r ó c z w ł a ś c i w e g o t e k s t u d o t y c z ą c e g o Lu­ dów kopieniackich b r u l i o n t e n zawiera jeszcze d w i e inne teczki z a t y t u ł o ­ w a n e : Kopieniactwo i Rośliny uprawne. Praca t a nie jest u k o ń c z o n a . A u t o r j e d n a k p r z y w i ą z u j e p e w n ą w a g ę do tego r ę k o p i s u . Z w r a c a u w a g ę na k o n i e c z n o ś ć dalszego opracowania i ewentualnie jego w y d a n i a , p r o 3 7 3 7 K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-łowieckie, Kraków 1951, ss. V I I , 299, nl. 4; t e n ż e , Ludy "pasterskie, Kraków 1953, ss. 388. W obydwu skryptach, wydanych przez . P a ń s t w o w e Wydawnictwo Naukowe, opracowana jest kultura materialna oraz pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce. �KAZIMIERZ MOSZYŃSKI 27 p o n u j ą c p r z y t y m ł ą c z n e o p u b l i k o w a n i e t y c h s k r y p t ó w w postaci k s i ą ż ­ k i p t . Ludy. 2. M a t e r i a ł y t e r e n o w e d o t y c z ą c e P o l s k i o r a z o b s z a r ó w s ą ­ s i e d n i e j B i a ł o r u s i i U k r a i n y . D r u g ą , n a j w a r t o ś c i o w s z ą dla nas g r u ­ p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą m a t e r i a ł y etnograficzne do k u l t u r y materialnej P o l s k i , a częściowo t a k ż e p r z y l e g ł y c h o b s z a r ó w B i a ł o r u s i i U k r a i n y , zebrane w terenie przez prof. К . M o s z y ń s k i e g o g ł ó w n i e w l a t a c h 1922 — 1 9 2 6 na podstawie bogato ilustrowanego kwestionariusza, u w z g l ę d n i a ­ j ą c e g o przede w s z y s t k i m z a n i k a j ą c e w y t w o r y k u l t u r o w e . W t e j ż e grupie r ę k o p i s ó w z n a j d u j ą się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y do k u l t u r y duchowej, zebrane p o d k i e r o w n i c t w e m prof. M o s z y ń s k i e g o , a częściowo przez niego samego. M a t e r i a ł y te, p o c h o d z ą c e z l a t 1930—1931, są re­ z u l t a t e m systematycznych b a d a ń w stu k i l k u d z i e s i ę c i u p u n k t a c h w y ż e j j u ż o k r e ś l o n e g o obszaru, przeprowadzanych na podstawie jednolitego kwestionariusza, opracowanego przez prof. M o s z y ń s k i e g o . S t a n o w i ą one obecnie jedno z najcenniejszych ź r ó d e ł , j a k i e posiadamy do k u l t u r y ludowej w Polsce X X w i e k u . M a t e r i a ł t e n jest opracowany k a r t o g r a ­ ficznie w postaci k i l k u d z i e s i ę c i u b r u l i o n o w y c h m a p . 3. O p r a c o w a n i a i m a t e r i a ł y d o k u l t u r y l u d o w e j S ł o w i a n i l u ­ d ó w s ą s i e d n i c h . T ę g r u p ę r ę k o p i s ó w s t a n o w i ą w y p i s y z l i t e r a t u r y oraz z a c z ą t k o w y t e k s t do ostatniego t o m u Kultury ludowej Słowian, a m i a n o w i ­ cie k u l t u r y s p o ł e c z n e j . M a t e r i a ł y te w y m a g a j ą u z u p e ł n i e n i a i przepisania. S p o ś r ó d t e k s t ó w d a w n y c h w y k ł a d ó w nie o p u b l i k o w a n y c h do najciekaw­ szych n a l e ż y z a l i c z y ć opracowanie l u d ó w u g r o f i ń s k i c h , k t ó r e a u t o r prze­ z n a c z y ł do d r u k u , po u p r z e d n i m p r z y g o t o w a n i u r e d a k c y j n y m . W grupie tej m i e s z c z ą się r ó w n i e ż t e k s t y p i e ś n i poleskich zebrane przez K . M o ­ s z y ń s k i e g o podczas zorganizowanej przez niego w y p r a w y na ś r o d k o w e Polesie w 1932 r . 4. D r o b n e o p r a c o w a n i a i p r z y c z y n k i . O s t a t n i ą g r u p ę r ę k o p i s ó w etnograficznych s t a n o w i ą r o z p r a w k i i p r z y c z y n k i p r z y g o t o w a n e dawniej do d r u k u . S p o ś r ó d n i c h a u t o r p o d k r e ś l a z w ł a s z c z a w a r t o ś ć s z k i c ó w o L u d w i k u K r z y w i c k i m i Janie K a r ł o w i c z u . 5. M i s c e l l a . T a k n a z y w a a u t o r m a t e r i a ł y zawarte w 16 zeszytach z zakresu h i s t o r i i c y w i l i z a c j i , socjologii i filozofii. K . M o s z y ń s k i p o d a j ą c t ę g r u p ę r ę k o p i s ó w zwraca u w a g ę , że po i c h przepisaniu na maszynie p o w i n i e n b y ć opracowany indeks rzeczowy, aby m o g ł y z niego k o r z y s t a ć p l a c ó w k i naukowe i n t e r e s u j ą c e się p o w y ż s z y m i dziedzinami n a u k i . 38 3 9 4 0 8 8 Рог. K . M o s z y ń s k i , Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Pol­ sce, „Lud Słowiański", Kraków t. 4: 1938, B , s. 68. Zob. M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, Kraków 1934, Przedmowa. Por. K . M o s z y ń s k i , O badaniach muzyczno-etnograficznych na Polesiu w roku 1932, „Lud Słowiański", K r a k ó w t. 3: 1934, B , s. 6 9 - 7 9 . 8 8 ł 0 �28 MIECZYSŁAW GŁADYSZ Mieczysław Gladysz K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI (1887-1969) Summary Kazimierz Moszyński was born on the 5th of March 1887 in a family of functio­ naries and landed proprietors. After having finished the college in Warsaw, he spends four years (1906—1909) in Switzerland, attending university lectures on biology and general physiology. But his interest in natural sciences fades soon after and is replaced by studies on literature, art and popular culture. I n 1910 Moszyński settles over to Cracow where he devotes himself to painter's studies under the leadership of Prof. Mehoffer at the Academy of Art. Then again he changes his mind, since his interest in ethnopraphic problems begins to rise more to become finally his specia­ lized field of stxidies. He returns to Warsaw for a professional training in ethnographic field works, spending several years of research, from 1911 to 1917, in Polish, Ukrai­ nian and Znmdian villages, collecting his data on popular culture and his important finds and materials successively published (see bibliographic list). Having obtained in 1914 a scholarship of the Mianowski's Foundation, the opportunity is given to him to start his researches in the vast Polesia region. During the following years he pre­ pares for printing purposes a monography on the popular culture in Polesia and his „Uwagi o słowiańskiej terminologii topograficznej i fizjograficznej" (Remarks on the Slavic topographic and physiographic terminology), published in 1921. I n the following year K . Moszyński is appointed to the post of assistant and later on of director of the Slavic Ethnographic Section of the Anthropological Institute in Warsaw. Among several articles having appeared during this period, we must point especially to his „Origine de la magie et de la religion" (1924). I t is the year when Moszyński starts for the first time in Poland methodical and planned field researches on monuments of the Polish material culture. Carried out until 1928, the explorations were concentrated over more than 130 villages. Here the best opportunity is given to Moszyński for getting perfectly acquainted with both linguistic and slavistic problems. A successful study is thus initiated and helps liim to prepare his numerous writings on the complex development of the popular Slavic culture. I n 1925 Mo­ szyński is offered for the first time in Poland and Slavic lands the post of lecturer at a special chair devoted to the ethnography of Slavs, created by the Slavic Institute of the Jagellonian University in Cracow. I n 1930 he is appointed assistantprofessor and in 1934 professor in ordinary of this chair. During this short interval of time the Polish Academy of Letters and Sciences proceeds to publish in 1925 one of his most important works entiteled „Badania nad pochodzeniem i pierwotną kul­ turą Słowian" (Researches on the origin and primitive culture of the Slavs). I t is a penetrating study which became famous in account of Moszyiiski's new hypothesis on a far, eastern origin of our linguistic Slavic ancestors. Ardently discussed by Slavonic scholars, Moszynski's hypothesis is supported among others by J a n Roz­ wadowski, the outstanding authority in Indoeuropean problems, and by the eminent orientalist Prof. Kotwicz who both emphasize the author's large range of knowledge and the ingenuity of his researches. Besides pedagogical occupation at the Jagellonian University of Cracow, Mo­ szyński undertakes in Poland, Bulgaria, Croatia and Serbia successful field researches carried out on a very large scale; he also initiates the foundation of the first interna­ tional periodic „Lud Słowiański", devoted to dialectology and ethnography, which �K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI 29 he issues for several years in collaboration with Prof. Kazimierz Nitsch. I n the meantime he proceeds to the publication of his own monumental work „Kultura ludowa Słowian" (Popular Culture of the Slavs), which must be considered as his most prominent book, containing 2300 printed pages and over 2700 illustrations. The work is, as outlined by all reviewers and informants, a highly elaborated and methodically composed book, the first one of its kind not only in Slavonic lands, but even in whole Europe, hence no other linguistic or ethnic group, neither the Germanic nor the Romanic one, is known to have issued such an authoritative work of rare quality. A translation into Swedish of volume I of the „Kultura ludowa Słowian" comes out in 1931, whereas in 1948 a requast is coming to the author from the Nordiska Museet in Stockholm asking his permission to translate the remaining volumes; however in consequence of Mr. T . Nielsson, the translator's death, the second part of the work could be brought out only in 1956. We must mention among several subsequent works especially the article published in „Lud Słowiański", vol. 4, under the title „Niektóre przyczyny zróżnicowania kul­ tury ludowej w Polsce" (Reasons which might have caused the differenciation in Poland's popular culture). I t is the article in which Moszyński throws new light upon his formerly signalled discovery of the ethnographic boundary cutting for thousands of years from north-west to south-east across Polish lands. Almost towards the same time Prof. Moszyński starts the publication of the first issues of the „Atlas kultury ludowej w Polsce" (Atlas of the popular culture in Poland), which appear as the first of their kind in Europe, bringing a planned and methodically elaborated geo­ graphic interpretation of a series of ethnographic facts having possibly oocured with­ in the limits of a country. During Woild War I I Moszyński is extremely busy in preparing the material for his synthesis of the culture of man in general, entering thoroughly into the study of biology, psychology, sociology, archaeology, universal history and history of culture, literature, art and philosophy. A first result of such a complicated series of studies is the work „Człowiek, wstęp do etnografii powszechnej i etnologii" (Man, an intro­ duction to universal ethnography and ethnology), dealing not only with history of ethnography, but equally with the geographic environment; it brings interesting data on demography and biology and on both the physical and linguistic differencia­ tion of man. Soon after the war new articles come out published in university-scriptures: „ L u d y zbieracko-łowieckie" (Gathering and Hunting Communities), „ L u d y paster­ skie" (Pastoral Tribes) and also „Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego" (The aboriginal distribution of the Pre-Slavonic language). I n acknowledgment of his scientific activity Prof. Moszyński is given numerous important positions, high distinctions and honourable approbations. We shall not enumerate them, but want only to outline that in 1929 the Slavonic Institute of Prague elects him member-correspondent, that in 1932 he is made member-corres­ pondent of the Polish Academy of Letters and Sciences, in 1933 — active member of the Ukrainian Society of Szewczenko, in June 1938 — active member of the Polish Academy of Letters and Sciences and in December 1938 member-correspondent of the Ugro-Finnish Scientific Society of Helsinki. I n May 1939 he is designated honourable member of the Hungarian Ethnographic Society. After the war in January 1947 Moszyński is unanimously elected president of the Polish Ethnological Society and then reelected in 1950. Invited in the Swedish government's name by the Insti­ tute for Cultural Collaboration with Foreign Countries, Moszyński spends several �30 MIECZYSŁAW GŁADYSZ months in Sweden. The Polish Academy of Sciences having been founded in 1952, he is named acting member. Professor Moszyński had been bestowed with the Cross for Bravery and with the Commander's Cross of the Polonia R e s t i t u í a Order. This short life story of K . Moszyński would be incomplete if we should omit to outline this prominent investigator's most typical features of character which are known to have highly contributed to the efforts undertaken by him on behalf of his scientific work. L e t us mention, though briefly, how ardously he was devoted to his scientific task, how systematic and conscientious he was in his work; let us point to the criticism, perspicacity and ability deployed by him when iut irpreting different aspeots of human life; let us pay a tribute to Moszyneki's perseverance in subordinat­ ing absolutely every scientific effort to the realization of his fundamental purpose which was to deepen his knowledge on the laws which may have acted upon the evolution of man and the development of his culture. Kazimierz Moszyński died on the 30th of March 1959 in Cracow and was buried on the 5th of April in the cemetery of Bródno, laid to rest in his family's vault. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74759723a38346b355991ad30d6dd08b.pdf 0bd105404e5d5ca3aa11f81857ae90af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:428 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:387 Title A name given to the resource Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.31-40 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I B L I O G R A F I A PRAC K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO 1905 1. K i l k a słów do m ł o d z i e ż y w sprawie wycieczki przyrodniczej n a r o k p r z y s z ł y , „ W s z e c h ś w i a t " , W a r s z a w a t . 24:1905 n r 46, s. 735; prze­ d r u k : „ P r z y r o d a " , t . 2:1905, s. 709. 1911 2. Puszcza M y s z y n i e c k a , „ Z i e m i a " , Warszawa R . 2 : 1 9 1 1 , s. 724 — 725, 7 3 2 - 7 3 5 , 7 5 5 - 7 5 6 , 7 6 4 - 7 6 6 ( i l . 10). 1 1912 3. B u d o w n i c t w o ludowe w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 281—283, 2 9 9 - 3 0 2 , 314—317 ( i l . 1 6 ) ; p r z e d r u k : K s i ą ż n i c a Z a m o j ­ ska, t . 1 1 , Z a m o ś ć (1920), ss. 25. 4. N a s y p y ziemne w okolicy Z a m o ś c i a , „ Z i e m i a " , R . 3:1912, s. 427 — 429 ( i l . 2, m a p k a 1). 1913 5. Z b i o r y ł o w i c k i e , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 273—276 ( i l . 4). 6. Z U k r a i n y , „ Z i e m i a " , R . 4:1913, s. 5 8 2 - 5 8 4 , 5 9 8 - 6 0 0 , 6 1 4 - 6 1 7 , 6 3 2 - 6 3 4 , 6 4 6 - 6 4 8 , 6 6 2 - 6 6 5 , 6 7 8 - 6 8 1 , 693—697, 7 1 0 - 7 1 3 , 7 2 6 730, 7 4 7 - 7 5 0 , 7 5 8 - 7 6 0 , 7 7 4 - 7 7 6 , 7 9 0 - 7 9 2 ( i l . 45, m a p k i 2 ) ; p r z e d r u k : Warszawa 1914. 7. O b r z ę d y , w i a r a i p o w i e ś c i l u d u z okolic B r z e ż a n , „ M a t e r i a ł y A n t r o pologiczno-Archeologiczne i E t n o g r a f i c z n e " , K r a k ó w t . 13:1914, s. 1 5 2 - 1 9 8 ( i o d b . ss. 49). 1915 8. Polska p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m [ w : ] N o w i n a . K s i ą ż k a zbioro­ wa, Warszawa 1 9 1 4 - 1 9 1 5 , s. 6 1 — 7 1 . 9. Rosjanie o S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , „ K u r i e r L i t e w s k i " z 10 I V 1915, s. 1. 1918 10. S t o s u n k i n a r o d o w o ś c i o w e w W i l e ń s k i e m , „ M y ś l P o l s k a " , Warszawa — K r a k ó w — L w ó w — P o z n a ń t . 4:1918, s. 22—27. 1 A r t y k u ł y w „Ziemi" z lat 1911 i 1912 zostały ogłoszone pod Kazimierz Ruski. pseudonimem �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 32 1921 1 1 . U w a g i o s ł o w i a ń s k i e j t e r m i n o l o g i i topograficznej i fizjograficznej, oparte p r z e w a ż n i e na materiale b i a ł o r u s k o - p o l e s k i m , „ A r c h i w u m N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1 : 1 9 2 1 n r 5, ss. 19. 1923 12. Odezwa I n s t y t u t u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h T . N . W . do s p o ł e c z e ń ­ stwa polskiego, Warszawa b . d., ss. 4 (podpisano: P r e z y d i u m I n s t y ­ t u t u Nauk Antropologicznych T.N.W.). 1924 13. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , n r 264:1924, z d n i a 20 I X . 14. O w e w n ę t r z n y m u k ł a d z i e prac, o b e j m u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y m a t e r i a l n e j , „ L u d " , L w ó w t . 23:1924, s. 38—42 (i nadb.). 15. Ś l a d y n a j a z d ó w g e r m a ń s k i c h ( w s k a z ó w k a t o p o n y m i c z n a ) , „ W i a d o ­ m o ś c i Archeologiczne", Warszawa t . 9:1924, s. 301—302. 2 1925 16. B a d a n i a etnograficzne w Polsce, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " , nr 193 z d n i a 12 V I I 1925. 17. B a d a n i a n a d pochodzeniem i p i e r w o t n ą k u l t u r ą S ł o w i a n , cz. 1, K r a ­ k ó w 1925, ss. 140. Streszczenie tej p r a c y : „ S p r a w o z d a n i a z c z y n n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , K r a k ó w t . 30:1925 n r 3, s.8—12 (i n a d b . ) ; „ B u l l e t i n I n t e r n a t i o n a l de l'AcademiePolonaise des Sciences et des L e t t r e s " , Classe Philologie, s. 128—134: Becherches sur 1'origine et la c i v i l i s a t i o n p r i m i t i v e des Slaves (i n a d b . ) . В е с : L e s origines et la culture des Slaves (1), M. Kasterska, politique, économjque, littéraire et artistique", Paris E . 7: 1926 W. Kotwicz, „Bocznik Orientalistyczny", В . 3: 1927, s. 2 9 0 - 3 2 6 ; „Slavia", Ćasopis pro slovansku filologii, Praga R . 4: 1926 z. 4, D . Zelenin, „Etnografija", Moskwa —Leningrad U . 5: 1928 nr 1, „La Pologne nr 8, s. 291; L . Niederle, s. 836 — 839; s. 179. 18. N i e k t ó r e wyniki etnogeograficznych badań Polski, „Ziemia", B . 10:1925, s. 4 0 - 4 5 ( i l . 6, m a p k i 2). 19. N o w o g r ó d z k i e p o d w z g l ę d e m e t n o g r a f i c z n y m , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 181—187 ( i l . 2, m a p k a 1). 20. O k u l t u r z e ludowej p o ł u d n i o w o - ś r o d k o w e g o Polesia, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 1 2 0 - 1 3 1 ( i l . 14). 2 1 . O ź r ó d ł a c h m a g i i i r e l i g i i , „ P r z e g l ą d F i l o z o f i c z n y " , Warszawa R . 28:1925 z. 1 - 2 , s. 2 3 9 - 2 5 1 ( i odb. ss. 13). 22. Poszukiwania etnogeograficzne, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 45. 2 Odezwa ogłoszona za zgodą dyrekcji Instytutu Nauk Antropologicznych T . N . W . w jej imieniu. �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 33 23. E e g i o n a l i z m wobec etnografii, „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 11—16 (il. 4). 24. W sprawie zbierania w i a d o m o ś c i d o t y c z ą c y c h l u d o w e j k u l t u r y ma­ terialnej w Polsce, „ P o l s k a O ś w i a t a Pozaszkolna", W a r s z a w a 1925, s. 2 8 - 3 6 ( i l . 4). 25. W y p a l a n i e n o w i n , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s. 132—133. 26. W y s p y ś w i e r k ó w na Polesiu ( m a p k a ) , „ Z i e m i a " , B . 10:1925, s, 112. . 1926 27. K i j a n k a w Polsce, na L i t w i e i B u s i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu Slovanskych Geografii a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 337—339 (i n a d b . ) . 28. Origine de la magie et de l a religion, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 29. B é s u l t a t s a c t u é i s des recherches ethnographiques en Polesie, [ w : ] I n s t i t u t I n t e r n a t i o n a l d ' A n t r o p o l o g i e , I I Session, Prague 14—21 septembre 1924, Paris 1926, ss. 7. 30. S ł o w i a ń s z c z y z n a a stepy A z j i , [ w : ] S b o r n í k I Sjezdu S l o v a n s k y c h Geografu a E t h n o g r a f u v Praze 1924, P r a h a 1926, s. 339—342 (i nadb.). 3 1 . W sprawie w y r a z ó w czara i bagnie, „ J ę z y k P o l s k i " . K r a k ó w B . 1 1 : 1926 z. 5, s. 1 3 6 - 1 4 8 . е е 1927 32. E t n o g r a f i a , [ w : ] P r z e w o d n i k kongresowy I I . Z j a z d u S ł o w i a ń s k i c h G e o g r a f ó w i E t n o g r a f ó w w Polsce, K r a k ó w 1927, s. 184—189 ( i l . ) . 33. L u d polski w dorzeczu W i s ł y , „ Z i e m i a " , E . 12:1927, s. 163—169 ( i l . 6, m a p k i 2) ( i odb. ss. 7). 1928 34. Czekanowski J . , W s t ę p do h i s t o r i i S ł o w i a n , L w ó w 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , P r a h a B . 6:1927/1928, s. 814—820. 35. E t n o g r a f i a w muzeach r e g i o n a l n y c h , [ w : ] Muzea regionalne, i c h cele i zadania, Warszawa 1928, s. 98—170 ( i odb. ss. 78). 36. Polesie wschodnie. M a t e r i a ł y etnograficzne z wschodniej części b . p o w i a t u mozyrskiego oraz z p o w i a t u rzeczyckiego, W a r s z a w a 1928, ss. X V , 328, r y s . 20, dodat. n u t . 1. 37. P r z e d m o w a , [ w : ] C z e s ł a w P i e t k i e w i c z , Polesie rzeczyckie, cz. 1, K r a k ó w 1928, s. I I I — V I . 38. Zelenin D . , Bussische (Ostslawische) V o l k s k u n d e , B e r l i n — L e i p z i g 1927 [ r e c ] , „ S l a v i a " , E . 6:1927/1928, s. 8 0 9 - 8 1 4 . 39. Ż y c i o r y s I I , „ N a u k a P o l s k a " , E . 9:1928, s. 217—245. 3 — Etnografia polska, t. I I I �34 B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYÑSKIEGO 1929 40. Ethnogeographische S t u d i e n i n Ostpolen, [ w : ] A J o u r n e y T h r o u g h t h e Eastern Provinces of P o l a n d i n the Y e a r 1926, K r a k ó w 1929, s. 1 2 5 - 1 7 1 ( i l . 69, mapek 13) (i n a d b . ) . 4 1 . K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 1 : K u l t u r a m a t e r i a l n a . Z 2 1 m a p k a m i oraz r y c i n a m i 1138 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1929, ss. I X , 710; [tłu­ maczenie szwedzkie:] Slavernas F o l k k u l t u r , I , S t o c k h o l m 1936 (powielony maszynopis z n a d r u k o w a n ą , k a r t ą t y t u ł o w ą ) . R e c : A. Bruckner, „Lud", L w ó w t. 30: 1931, s. 213 — 216; M. G-avazzi, „Anthropos", R . 25: 1930, s. 760 — 762; I . Saunova, „Slayische ethnographische Literatur", Prag R . 2: b. d. nr 9, s. 6 5 1 - 6 5 3 . 42. Stan obecny i p o t r z e b y n a u k etnologicznych, „ N a u k a P o l s k a " , W a r ­ szawa t . 10:1929, s. 246—249. 1930 43. B i a ł o r u s k i spor i sparyś, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , K r a k ó w t . 1:1929/1930, B , s. 54—66. 44. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h : 1. Pies „ C z t e r o o k i " , 2. B o l a psa w k u l c i e z m a r ł y c h , 3. O b r z ę d o w e zabicie psa, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 5 7 - 2 6 6 . 45. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 2 9 6 - 3 1 4 . 46. P r z y p i s y r e d a k c j i , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 193, 220 — 223, 2 3 1 , 235—237, 2 5 0 - 2 5 4 , 255—257. 47. S a m o ł ó w k i ł o w i e c k i e , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , 1.1:1929/1930, B , s. 100—101. 48. U w a g i , [ w : ] K u l t u r a w s i , 1930, s. 171—175. 49. Zwyczaje ś w i ę t o j a ń s k i e na z a c h o d n i m Polesiu, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 1:1929/1930, B , s. 76—88. 1931 50. Dyskusje, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 229—230. 5 1 . Nieco u w a g k r y t y c z n y c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 259 — 275 (i n a d b . ) . 52. O b r z ę d y ś w i ę t o j a ń s k i e . K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , K r a k ó w B . 1 2 : 1931, s. 9 2 - 9 3 (i odb. ss. 1). 53. Pies w wierzeniach i o b r z ę d a c h , „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 7 0 - 7 2 , 2 2 1 - 2 2 3 . 54. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w ( p e r i o d y c z n y c h i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 2 3 3 - 2 5 5 ( w y j ą w s z y n r 30, 3 1 , 33, 38). 55. S t a n i s ł a w Ciszewski, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 3—9. 56. W i e d z a astronomiczna l u d u i n i e k t ó r e wierzenia o c i a ł a c h niebieskich. K w e s t i o n a r i u s z , „ O r l i L o t " , B . 1 2 : 1 9 3 1 , s. 14—17,27—30 ( i odb. ss.5). �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 57. W sprawie s p u ś c i z n y n a u k o w e j po ś . p . S t a n i s ł a w i e „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 2 : 1 9 3 1 , B , s. 1 3 1 - 1 3 2 . 35 Ciszewskim, 1932 58. Kwestionariusz w sprawie b a ś n i o m ó w i ą c e j fujarce, „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 152 ( i odb. ss. 1). 59. K w e s t i o n a r i u s z w sprawie l u d o w y c h n a r z ę d z i m u z y c z n y c h , „ O r l i L o t " , E . 13:1932, s. 132—135 (ze w s t ę p e m o d r e d a k c j i ) ( i odb. ss. 4). 1933 60. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , L w ó w — W a r s z a w a t . 1:1933, s. 916—923 ( t a b l . 1). 61. S á l z i i d a ź d , [ w : ] S b o r n i k v cest' na prof. L . M i l i t e c , Sofia 1933, s. 4 7 5 - 4 7 8 . 1934 62. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 1 opracowany w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą , K r a k ó w 1934, ss. 4, mapek 8. 63. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa. Zeszyt 1, z 17 r y ­ c i n a m i , K r a k ó w 1934, ss. V I , 722, n l b . 3. R e c : M. G-avazzi, „Anthropos", R . 31: 1936 z. 1/2, s. 2 7 3 - 2 7 5 ; Mhr. „Prager Presse". Neue polnische slavistische Literatur, Praga 17 I I 1935, s. 9. 64. O b a d a n i a c h muzyczno-etnograficznych na Polesiu w r. 1932, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 69—79 (5 d o d a t k ó w n u t o w y c h ) . 65. Prof. U n i w . Jagiell. K a z i m i e r z M o s z y ń s k i o p r a c y m ł o d z i e ż y dla etnografii ( L i s t do r e d a k t o r a „ O r l e g o L o t u " ) , „ O r l i L o t " , E . 15: 1934, s. 19 ( i odb. s. 1). 66. P r z e g l ą d s t a ł y c h w y d a w n i c t w (periodycznych i i n n y c h ) , „ L u d Sło­ w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , s. 282—305 ( w y j ą w s z y n r 33 i 38). 67. S t a n obecny melografii rdzennej B i a ł o r u s i i Polesia, „ L u d S ł o w i a ń ­ s k i " , t . 3:1934, s. 6 1 - 6 9 . 68. Znaczenie etnografii K a u k a z u dla b a d a ń etnologicznych na B a ł k a ­ nach, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 3:1934, B , 8 . 9 7 — 1 0 7 . 1935 69. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 2 o p r a c o w a n y w s p ó l n i e z J . K l i m a s z e w s k ą i M . B y t n a r ó w n ą , K r a k ó w 1935, mapek 12. Rec.: E . В o idol, „ D e r Oberschlesier", Opole R . 17: 1935, s. 6 0 9 - 6 1 0 . 70. K u l t u r a d a w n y c h S ł o w i a n w ś w i e t l e b a d a ń etnologicznych, [ w : ] K a ­ lendarz I . K . C . na r o k 1935, K r a k ó w E . 8: 1935, s. 72 — 76 ( i l . 10), p r z e d r u k : B i b l i o t e k a S ł o w i a ń s k a , S. 1, W a r s z a w a 1935 n r 2, s. 28—47. 71. P r z e d m o w a , [ w : ] M i e c z y s ł a w G ł a d y s z , G ó r a l s k i e z d o b n i c t w o drzewne na Ś l ą s k u , K r a k ó w 1935, s. I I I - V . �36 B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 1936 72. A t l a s k u l t u r y l u d o w e j w Polsce. Zeszyt 3 o p r a c o w a n y z J . K l i m a s z e w s k ą , , K r a k ó w 1936, mapek 10. wspólnie R e c : A. Kutrzebianka, „ R o c z n i k i dziejów społecznych i gospodarczych", L w ó w t. 6:1937, s. 5 8 7 - 5 8 9 . 73. Organisation des é t u d e s s p é c i a l e s : E t h n o l o g i e , ,,Organon, I n t e r n a ­ t i o n a l E e v i e w " , W a r s z a w a t . 1:1936, s. 2 0 5 - 2 0 7 . 1937 74. Z a s ł u g i S. U d z i e l i n a p o l u b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , , , L u d " , t . 35:1937, s. 17—20 ( i odb. ss. 4). 75. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i w y t w o r ó w l u d o w e j k u l t u r y , „ Z i e m i a " , E . 27:1937, s. 9 2 - 9 8 ( i l . 21). 1938 76. A n m e r k u n g e n zur obigen B e r i c h t i g u n g , „ B a l t i c o s l a v i c a " , Wilno t . 3:1938, s. 5 3 6 - 5 4 1 . 77. D i e polnische E t h n o l o g i e u n d E t h n o g r a p h i e seit d e m J a h r e 1925, „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 136—202 ( i nadb.). 78. Geograficzne z r ó ż n i c o w a n i e o d z i e ż y ludowej w Polsce, [ w : ] K a l e n ­ darz I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 6 8 - 7 7 ( i l . 19, t a b l . 2). 79. N a Ż a l n e m , „ A s " , K r a k ó w E . 4:1938 n r 2, s. 2 3 — 2 4 . 80. N i e k t ó r e p r z y c z y n y z r ó ż n i c o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 6 5 - 1 1 7 ( m a p e k . 1 2 ) ( i odb. ss. 53). 8 1 . N o w e syntezy prof. Czekanowskiego na t e m a t S ł o w i a n , „ B a l t i c o s l a v i c a " , W i l n o t . 3:1938, s. 4 5 6 - 4 6 5 ( i n a d b . ) . 82. O r g a n i s a t i o n des congres scientifiques: E t h n o l o g i e , „ O r g a n o n , I n t e r ­ n a t i o n a l E e v i e w " , t . 2:1938, s. 173—174. 83. O s y n t e z ę p r e h i s t o r i i i etnografii S ł o w i a n , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , K r a k ó w E . 17:1938 n r 1, s. 150—152. 84. Eegionalne zwyczaje doroczne, [ w : ] K a l e n d a r z I . K . C . na r o k 1938, K r a k ó w E . 11:1938, s. 78—85 ( i l . 7, 3 d o d a t k i n u t o w e ) . 85. V a r i a . 1 . K r i t i s c h e B e m e r k u n g e n ü b e r einige der g e g e n w á r t i g e n B i c h t u n g e n i n der E t h n o l o g i e , 2. V e r b r e i t u n g der Giftfischerei a u f der E r d e , 3. D i e Giftfischerei bei den Slaven, „ L u d S ł o w i a ń s k i " , t . 4:1938, B , s. 27—45 ( i n a d b . ) . 86. V o n f d e n sogenannten finnischen E i n f l ü s s e n auf die V o l k s k u l t u r Polens, [ w : ] L i t t e r a r u m Societas E s t h o n i c a 1838—1938, L i b e r saecularis I I , T a r t u 1938, s. 4 5 5 - 4 5 9 . 87. Z ostatnich p o s t ę p ó w etnografii s ł o w i a ń s k i e j w B u ł g a r i i (Prace Ch. Wakarelskiego) „ B a l t i c o s U w i c a " , t . 3:1938, s. 529—533 ( i nadb.). 3 * Nowela w czasopiśmie nieweka. „ A s " została ogłoszona pod pseudonimem Zofia W i ś �B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 37 1939 88. K u l t u r a l u d o w a S ł o w i a n , cz. 2 : K u l t u r a duchowa, Zeszyt 2, z 2 m a p ­ k a m i , 40 w y k r e s a m i , 149 d o d a t k a m i n u t o w y m i J*oraz z r y c i n a m i p o n a d 1300 p r z e d m i o t ó w , K r a k ó w 1939, ss. V I I , s. 723—1642. R e c : M. s. 3 1 4 - 3 1 8 . G-avazzi, „Lud", Kraków —Lublin t. 38 (za"rok 1947): 89. Z z a g a d n i e ń s y s t e m a t y k i k u l t u r y , „ P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y " , szawa E . 18:1939 n r 3, s. 7 3 - 9 7 (i odb. ss. 25). 1948, War­ 1941 90. K a i k u r i e l i e t u v i u liaudies muzikos i n s t r u m e n t a l , „ G i m t a s a i K r a ś t a s " ^ K a u n a s 1941 nr 1/2, s. 5 1 - 6 4 ( i l . ) . 1946 9 1 . U w a g i etnologiczne, „ E e l a c j a I b r a h i m a i b n J a k u b a z p o d r ó ż y do k r a j ó w s ł o w i a ń s k i c h " , w y d . T . Kowalskiego, K r a k ó w 1946, s. 130 — 136. 1947 92. Zadania etnografii w z w i ą z k u z zasiedlaniem Z i e m O d z y s k a n y c h , [ w : ] Sesja E a d y N a u k o w e j dla Z a g a d n i e ń Z i e m O d z y s k a n y c h . W y d . E a d y N a u k o w e j dla Z. Z. O., W r o c ł a w , ss. 3. 93. Z z a g a d n i e ń pochodzenia j ę z y k a s ł o w i a ń s k i e g o , „ S p r a w o z d a n i a z czyn­ n o ś c i i p o s i e d z e ń Polskiej A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i " , t . 48:1947 n r 4, s. 124—129 (Streszczenie 2 r e f e r a t ó w z 3 i 17 I V 1947, w y g ł o s z o n y c h na posiedzeniach K o m i s j i J ę z y k o w e j P A U ) (i nadb.). 1948 94. E w o l u c j o n i z m k r y t y c z n y na tle i n n y c h k i e r u n k ó w w etnologii. Od­ c z y t w y g ł o s z o n y 9 I V 1948 na W a l n y m Zgromadzeniu P T L , „ L u d " , t . 38:1948, s. 3—27 ( i odb. ss. 29); Englisch summaries: C r i t i c a l E v o l u t i o n i s m and other Trends i n E t h n o l o g y , „ L u d " , t . 38:1948, s. 6 6 9 - 6 9 1 . 95. S t a n i zadania etnografii polskiej, „ L u d " , t . 38:1948, s. 210—228. 1951 96. L u d y z b i e r a c k o - ł o w i e c k i e . I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe w i a d o m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i ­ g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1951, ss. V I I , 300, n l b 3. 1952 97. U w a g i do 1. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 32:1952 z. 5, s. 193—202. 1953 98. L u d y pasterskie. I c h k u l t u r a m a t e r i a l n a oraz podstawowe wiado­ m o ś c i o f o r m a c h w s p ó ł ż y c i a zbiorowego, o wiedzy, ż y c i u r e l i g i j n y m i sztuce ( s k r y p t ) , K r a k ó w 1953, ss. 388. �38J B I B L I O G R A F I A P R A C К . MOSZYŃSKIEGO 99. U w a g i do 2. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , B . 33:1953 z. 5, s. 3 4 5 - 3 6 7 . 1954 100. Jeszcze o w y r a z i e czekan, „ J ę z y k P o l s k i " , B . 34:1954 z. 3, s. 222—223. 101. O nazwie jednego z d a w n y c h g r o d ó w na r u s k o - p o l s k i m pograniczu, „ P o r a d n i k J ę z y k o w y " , Warszawa 1954 z. 4 ( 1 1 9 ) , s. 1—8. 102. O N e u r a c h H e r o d o t a . U w a g i n a t e m a t I części „ G r e c k i c h i ł a c i ń ­ skich ź r ó d e ł do najstarszych d z i e j ó w S ł o w i a n " M . Plezi, „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1, s. 1 3 4 - 1 5 2 ( i o d b . ss. 20). 103. Pierwszy zeszyt „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o wobec „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" A . B r u c k n e r a , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 2, s. 1020—1023. 104. Z pogranicza z a i n t e r e s o w a ń p r z y r o d n i k a i etnologa ( 1 . S y m b i o t y c z ne ł o w y d z i k i c h p t a k ó w d r a p i e ż n y c h i l u d z i . 2. U ż y w a n i e n a r z ę d z i a przez z w i e r z ę t a ) , „ L u d " , t . 41:1954, cz. 1 , s. 736—745 ( i o d b . W r o ­ c ł a w 1955, ss. 11). 1955 105. Jeszcze o nazwach k o n i c z y n y i n i e k t ó r y c h i n n y c h r o ś l i n , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 4, s. 2 9 5 - 2 9 7 . 106. S k ą d p o s z ł a nazwa gołąb f, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 3, s. 1 8 9 194. 107. U w a g i do 3. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a p o l s k i e g o " F r . S ł a w s k i e g o i u z u p e ł n i e n i a u w a g poprzednich, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 35:1955 z. 2, s. 1 1 2 - 1 3 5 . 1956 108. L u d o w a wiedza o pogodzie, [ w : ] K a l e n d a r z E o d z i n n y n a r o k 1956, K r a k ó w 1956, s. 41—43. 109. N a marginesie d y s k u s j i o P o l s k i m A t l a s i e E t n o g r a f i c z n y m , „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , Warszawa E . 4:1956 n r 3, s. 4 9 1 - 5 1 8 . 110. M e c o s z c z e g ó ł ó w z k u l t u r y materialnej w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w pier­ w o t n y c h , „ D a w n a K u l t u r a " , W r o c ł a w E . 3:1956 z. 1 , s. 10 —22 ( i l . 15). 1 1 1 . O p o c z ą t k a c h i pochodzeniu w y r a z ó w pług i płużyca, „ J ę z y k Pol­ s k i " , B . 36:1956 z. 1 , s. 1 - 6 . 112. S ł o w n i c t w o l u d ó w , t z w . p r y m i t y w n y c h , „ B i u l e t y n Polskiego T o w a ­ r z y s t w a J ę z y k o z n a w c z e g o " , W r o c ł a w — K r a k ó w 1956 z. 15, s. 93—112. 113. U w a g i do 4. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 36:1956 z. 2, s. 109—116; z. 3, s. 196—205. 114. Ze s t a r y c h k r o n i k i i n n y c h z a b y t k ó w p i ś m i e n n i c t w a , 1 i 2, „ Z i e m i a " , K r a k ó w R . 1:1956 n r 1, s. 20; n r 2, s. 28. �BIBLIOGRAFIA PRAC К. MOSZYŃSKIEGO 39 1957 115. N a t e m a t „ N a z w miejscowych p ó ł n o c n e g o Mazowsza" K . Zierhoffera, „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1957 z. 5, s. 3 6 6 - 3 8 1 . 116. P i e r w o t n y z a s i ą g j ę z y k a p r a s ł o w i a ń s k i e g o , W r o c ł a w — K r a k ó w 1957, ss. 332, m a p a 1 . Rec.: M. Szymczak, „Poradnik J ę z y k o w y " , Warszawa 1959 z. 5 (170), s. 2 2 5 - 2 3 2 ; J . Safarewicz, „ J ę z y k Polski", R . 50:1960 z. 3, s. 220 — 228. 117. Ú p l n á bibliografia p r í s p e v k o v , c l á n k o v a p r á c K a z i m i e r z a M o s z y ń s k e h o , uverejnenych t l a ć o u , „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , B r a t i ­ slava E . 5 : 1957 n r 3 - 4 , s. 256—260. 118. U w a g i do 5. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 37:1959 z. 4, s. 2 9 2 - 2 9 9 . 119. U w a r s t w i e n i e socjalne P r a s ł o w i a n , ,,Slovensky N á r o d o p i s " , B r a ­ t i s l a v a E . 5: 1957 n r 3 - 4 , s. 261—291. 120. 121. 122. 123. 1958 Człowiek. W s t ę p do etnografii powszechnej i etnologii, z 157 i l . , W r o c ł a w — K r a k ó w — W a r s z a w a 1958, ss. X I I , 854, n i b . 1 , t a b l . 38. K o p i e n i a c t w o , „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " , Zeszyt D y s k u ­ s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 58—59. N i e k t ó r e w y t y c z n e d l a prac Polskiego A t l a s u Etnograficznego, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , W r o c ł a w t . 1:1958, s. 57—67. Trucizny i rośliny trujące, „Słownik Starożytności Słowiańskich", Zeszyt D y s k u s y j n y , P o z n a ń 1958, s. 127. 1959 124. K a z i m i e r z N i t s c h , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 2:1959, s. 15—17. 125. O p o s ł u g i w a n i u się w nauce n a z w a m i m i e j s c o w o ś c i przez niefachow­ c ó w , „ O n o m a s t i c a " , K r a k ó w — W r o c ł a w E . 5:1959 z. 1, s. 1—12 (i n a d b . ) . 126. U w a g i do 6. zeszytu „ S ł o w n i k a etymologicznego j ę z y k a polskiego" F r . S ł a w s k i e g o , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 1, s. 1—8. 127. Z a s ł u g i K a z i m i e r z a N i t s c h a dla etnografii P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , „ J ę z y k P o l s k i " , E . 39:1959 z. 2, s. 1 0 0 - 1 0 3 . 128. P r o j e k t kwestionariusz'a o nazwach miejscowych, „Onomastica", R . 5: 1959 z. 2, s. 3 5 5 - 3 6 3 . W DRUKU 1. Chata, „ Ś w i a t i Ż y c i e " , I I w y d . 2. M a l o w i d ł a naskalne p r y m i t y w ó w A f r y k i P o ł u d n i o w e j ze s z c z e g ó l n y m uwzględnieniem techniki ich wykonania, [ w : ] Księga P a m i ą t k o w a dla prof. W . A n t o n i e w i c z a . �4Q B I B L I O G R A F I A P R A C К. MOSZYŃSKIEGO 3. Nieco u w a g o s a m o ł ó w k a c h ł o w i e c k i c h , „ B o c z n i k I n s t y t u t u E t n o g r a ­ ficznego", D e b r e c z y n ( t ł u m a c z e n i e w j ę z y k u w ę g i e r s k i m ) . 4. P r z y c z y n e k do t z w . etnogenezy S ł o w i a n , ,,Slavia A n t i q u a " , t . 7. 5. B y b o ł ó w s t w o , [ w : ] „ S ł o w n i k S t a r o ż y t n o ś c i S ł o w i a ń s k i c h " . P R Z Y G O T O W A N E DO D R U K U 1. C y k l pogadanek: L u d w i e j s k i i jego k u l t u r a : 1 . Dzieje wiejskiego l u d u , 2. O g ó l n e u w a g i o ludzie i jego k u l t u r z e , 3. J a k m y ś l i n i e o ś w i e c o n y w i e ś n i a k , 4. L u d o w a wiedza o p r z y r o d z i e ż y w e j . 2. E t n o g r a f i a polska. D o t y c h c z a s o w y dorobek i p l a n p r a c y na r. 1953. 3. J a n K a r ł o w i c z . 4. I n d i a n i e znad g ó r n e g o Szingu. 5. L u d w i k K r z y w i c k i . 6. M a p a j ę z y k o w a E u r o p y ś r o d k o w e j i wschodniej 1:1750000. 7. N o t a t k i do szkicu kwestionariusza o dziecku w i e j s k i m . 8. O sposobach b a d a n i a k u l t u r y materialnej P r a s ł o w i a n . 9. P o c z ą t k i k u l t u r y w ś w i e t l e e t n o g r a f i i egzotycznej. 10. Pogranicze polsko-litewskie. Stosunki etniczne na pograniczu polskoi białorusko-litewskim. 1 1 . P r z e d m i o t , zakres i m e t o d y b a d a ń e t n o g r a f i i . .12. P r y m i t y w n e r y s y we w s p ó ł c z e s n e j p r a c y n a u k o w e j . 13. W s p o m n i e n i a . 14. U ź r ó d e ł u m i e j ę t n o ś c i t e c h n i c z n y c h . 15. Z a r y s e t n o g r a f i i Assamu. 16. Zarys e t n o g r a f i i P a p u a s ó w . 17. Z nowszych b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą . Zestawiła Barbara Moszyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f922cf3d91e715e48706330baf6c83e3.pdf 9e2ae5c9fb6b6954ea9c5f2830619602 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:423 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:384 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.481-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKSY * wykonała INDEKS Adamus A. K r y s t y n a 216, 222 G . 177, 194 Amberg 463 Antoniewicz Arensberg Armon OSOBOWY Biały Z b i g n i e w 77 90, 115, 406 Conrad M . 463 62 i też K u t r z e b a - P o j n a i r o w a Bieńkowski Biernat A . 201, 226 Bachman M. B i t t n e r H a l i n a 54, 60, 60, 63, 69, 104, 131 Bałaś E . 442 Blajda Bandtkie Bliziński J . S. 163 B a n n b e r s O., J a n s s o n S . O. 428 B . 212, 212, 227, 230, 260, Baranowski 423 Czesław 82, 316, 318, 322 W. Bardach 356, 358 I. T . 146, 149 J . 53 Bobola I . 53, 60, 60 Andrzej Bochenek Z b i g n i e w 435 Bogatyński B a s t r z y k o w s k i A . 188, 201 Bogusz Z. 78 Batorowicz Baudouin - J e d r z e j e w i c z o w a C e z a r i a 60, 67 rowa Znamierowska-Pruffe- M., B a w a r s k a Jadwiga 62 w Ryszard Z. Brandt 228 Bronikowski Bruck W. 82, 130, 315 194, 199 L . 116 D . 202 * L i c z b y p o d a n e k u r s y w ą oznaczają, że w z m i a n k a podpisie pod ilustracją. Etnografia Polska I I 90 R o b e r t 435 B r o d a D a n u t a 377, 414 Brożek B e r n e k e r 282 Berwiński M . 202 Borowik B r o n i c z Stanisław K . 419 Berezowska M . 201 J . 186, 200 Bóhm-Utwiniukowa J . 53 B a w a r s k a Z. zob. Bojko W. 129 A . 187, 198, 200 Bojanek de O o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - Baumgart Św. 188 Bobrzyński M . 178 L . 201 Bartelski Bobińska C . 467 B a r t o s z e k 345 Beranek 189, 189, 201 Błaszczyk J . 343, 345—347, 350, 353, 353, Błaszczyk S . 112, 129, 131 Baranowski Barowa H . 201 B . 37 nin M . 201 Bajorek 62, 78, 217, 241 M., P a l u c h B i e s z c z a n i n M . zob. S t a r e k E . , B i e s z o z a - 195, 196 W. A. W. Biernacka Maria Bierut Badura W. 24, 53, 75, 75, 164, Bieńkowski zob. W. Witold Szromba Bieniarzówna J . 51 182, 182, 198 W. Anderson Zofia znajduje się w przypisie lub 31 �INDEKSY 482 B r u c k n e r A . 31, 282 C z a j e w s k i W. 242, 261, 261 B r y j a k Józef 344—347, 347, 350, 350—356 Czarnocki Brykczyński Brzeska A. Wanda 261, 261 Czarnowski S. Czartoryski A . K . ' 162, 163 Buczkowski Kazimierz 426, 426 F r a n c i s z e k 29, 160, 178—183, 180, 186, 191, 194, 198, 200, 362, 363, 363, 364, 365, 365, 366, 368, 369, 369 Bujak Czerwiński 343 Czerwiński-Lubicz Lubicz-Czer- J . zob. Dąbrowski K., P., L . Dzięgiel 99 W. 187 Burlasova Dabbinus S o n a 418, 458 M . 467 D a l b o r W. B u r s z t a J . 51, 200, 423, 424 Damask Bystroń J a n S . 24, 31, 35, 36, 54, 60, 61, 406, 407 Wilhelm 67, 68, 68, 77, 77, 171, 171, 194, 226, Damaskowie Damrosz Bystroń J . S . , D y n o w s k i W. 68, 77 Damrosz J . i Kutrzeba-Pojnarowa Decemps Da- A . 205 S . 196 J . 196, 19S P a u l 159 Deczyński, K . 186, 200 C e r n y J . 449 Chełmińska-Swiątkowska J . zob. Ś w i ą t ­ Jadwiga 63, 95, 196, 209, 209, 210, Chętnik A d a m P. 130 Deko\vskiJ. T . 202 Chałasiński J . 29, 35, 54, 181, 187, 199 kowska zob. 343, 345 Dąbrowski K . , C z y s z k o w s k a E . 458 S . 196 Chabowska Zuzanna J e r z y 208, 213, 227, 277 Dąbrowska Cajankova i maskowie 228, 370 Cercha I . zob. wiński I . Czyszkowska J . E . 68 Burchard Burek 80, 200, 420—422, 422 Czyszkowska J a n 413 Bulanda M . 116 J a n 27, 35, 54, 61, 66, 80, Czemeryński K . 329 B u j a k 344 Bujak Zorian 35, 61, 67, 182 Czechowiczowa Czekanowski 185, 198 A. zob. C h o d a k o w s k i 62, 84, 89, 89, 307, 308 B r z o s t o w s k i S . 110, 134 Brzoza A. Dołęga — Jędrzej 356 Delimat T a d e u s z 59, 63, 80, 80, 103, 104, 125 Dembińska M . 227 Deresiewicz J . 467 210, 212, 212, 214, 215, 217, 219—221, Dobrowolska D a n u t a 62, 87, 314, 419, 440 227, 227, 229, 230, 234, 242, 248, 249, Dobrowolska M . 329 255, 255, 256, 256, 261, 261, 262, 265, Dobrowolska 267, 273—276, 276, 277, 361 Dobrowolski Chlebowczyk J . 448 Chmielińska A . 189, 202 Chmielińska I . 54, 131 Chodakowski Cholewa Z o r i a n Dołęga 24, 164, 228 M . C z . 366, 366 Chrostowski K a z i m i e r z 263 Cierniak J . 186, 200 Ciszek Piotr 345, 346, 349, 353, 358 C i s z e w s k i Stanisław 26, 27, 165, 165, 170, 170, 171, 196, 420 Clagius Cudnoch 73, 75, 82, Danuta 83, 175, 183, 198, 310, 310—312, 312, 314, 341, 362, 363, 3S3, 367, 369, 369, 423 Dobrzyńska G . zob. Leonówna I . i D o ­ brzyńska G. S . 365, 365 Domaniewski T . 202 Domański (garncarz) I. 298, 299, 300 Dómótor T . 419 Dragan 330 Drąg J a n 330 T . 163 374, 376, 377, 382, 385, 322—325 59—62, 66, 67, 68, 69, 70, 70, 72, 72, Dobrzycki Chyła A . 57 T . 316, 318, 320, K a z i m i e r z 19, 20, 31, 53, 54, Drożdż J . 365 386, 388, 390, 392, 395, 396, 396, 398, Drożdż-Satanowska 399 Dubiel Z. 202 L . 82, 197, 311, 311, 314 �INDEKSY Duda Gardner K . 183, 183, 198 Dymercwa H . 439 Dynowski Witold 36, 54, 59—61, 66, 68, też Bystroń J . S., D y n o w s k i W. W. 194 D z i e d z i c F . 173, 173, 174, 174, 194 Dzięgiel i L. 90 Dzięgiel zob. też Burchard P. L. Dzierżawski A . A . 435 A l i c j a 290 Wojciech J . 201 G i l l e r o n 139 Glapa J . 182, 198 Adam Gloger F i s c h e r T . 318 363—369 417, 445—447, 447, 457 Karol Fojtik K., Sirovatka O. 446 373, 424, 425, 426, 426 62, 66, 68, 68, 69, 85, 91, 94, 96, 104, 115, 140 Gołąb Stanisław 362 Gońka Ł. 164 A . 358 Gońka M . 345, 346, 347, 350, 351 Halina W. 183, 199 Gortat G o s t o m s k i 146 63, 66, 69, 69, 71, 71, 72, 73, 76, 89, Goworezyk 89, 91, 93, 94, 95, 104, 194, 370 Górski J . 146, 150 F r i e d r i c h H . 213, 283, 284, 284, 286 E . zob. K l i m a s z e w s k a 374, 376, 377, 384, 385, 389, 395—399 G o r z e l a k E . , Kozłowski Z. 184, 194 F r a n k o w s k i E u g e n i u s z 30, 45, 59, 60, 62, Fryś 62, 66, 77, 79, 90, 364 Gładyszowa M a r i a Gorczyńska F r a n k o J . 167, 167, 168, 197 Frankowska Maria 208, 208, 209, 86, 94, 98, 101, 117, 122, 128, 131, 373, Gołębiowski Fojtik (Pruski) Gładysz Mieczysław 45, 56, 62, 66, 79, 79, F i s c h e r A d a m 61, 61, 66, 66, 68, 75, 172, 226, 373, 373, 424, 425, 425, 426, 426— 428 361—370, 62, 104 Zygmunt 212, 234, 255, 255, 262, 262 417, 458 Sebastian 261 H . 201 J . 212, 212 Gieszczyński Fijałek J . 468 Flizak 362, 369, 369 J . 201 Gazdzicki Gieszczyński H . 201 F e i n s t e i n D a n i e l 61 L . 226 Walenty Gierowski F a l k o w s k i J a n 61, 172, 194 Bożena Z. 436 Gawron Giegurzyński F e d y k J . M . 198 Filova Gawrak Gerson K . 194 Finkiel Gawełek F . 54, 197, 226 Gerlach E s t r e i c h e r K . 110, 226 Fierich 261 Gerbrands E n g e l s F . 158, 158 Falkiewicz W. H . 198, 208,'208, 242, 261, Gawarecki Gąsior J e r z y 374, 377 183, 198 A. J . 256, 256 Garv£a Bolesław 63 71 76 78 85 70, 71, 71, 73, 77, 79, 97, 210, 211, 424 zob. Z. 198 Garnczarczyk Dygasiński 196 Dzieduszycki R o b e r t 435 Gargas J . E . 366 Dutkiewicz J . 198 Garbacik 345, 346, 353, 356 Duda-Dziewierz 483 J . , Fryś E . Górski 358 Ludwik 175, 175, 176, 177, 177, 178, 199 Górszczycka A . 368 Gabryelski J . 435 Górszczyk A n t o n i 361, 364, 364, 370 G a c k i J . 198 Grabowski A . 163 Gajda A . 201 Grabowski W ł a d y s ł a w 62 Gajek Józef 59—63, 68, 68, 70, 71, 72, 72, G r a b s k i W. 29, 159, 181, 194, 235 75, 76, 79, 79, 80, 83, 89, 93, 140, 200, Grabski 418, 419 Grad Gajkowa Gałaj Olga 62, 63, 75, 79, 79 J . 187, 202 Galęski B . 184, 194 Władysław M . 202 Greinert J . 197 Greniuk P i o t r 308 Grobelny A . 448 406, 407, 409 �484 INDEKSY Grochowska H . 197 Grochowski W. J a s i c k a W., P a s t e r W., S t o l a r s k a A . 367 261, 261 Jasicka F . 68 Gross ka Grynbergowa-Strzetelska Z. 172, 197 W. zob. też Paster W., Jasiewicz A . 373 Grzegorczyk P. 54, 131 Jaskólanka Grzybowski K . 201 Jaskówna I . i Szumańska E . 367 J . 78 G u l g o w s k i 361 Jaskułowski W. 197 Gusinde Jastrzębska Mirosława M. 478 Gustawicz Bronisław 194, 361, 361 Jaworczak Guttówna Jaworska A. 172, 172, 197 Bronisława Jaworsfca Jażdżewski H a c z e w s k i 230 Hajek M . 419 Handelsman M. i Nagórski Hensel W. 54 Herbst S . 370, 465 Z. 183, 199 Z. 198 H e u r i c h J . 412 Hiż Stanisław 62 E . 335 Hołub-Pacewiozowa. Z . 341, 353 Horak F . 433 E . 129 Jęczalik M . 202 Jostowa W. 113, 341 Judenko Konstanty Judziewicz Juillard H., Klonowicz E t i e n n e 459, 460, 463 (garncarz) 297 Kaczanowska Ichkreiser Maria Kajzer G . 194 Kalina S . 35 Z. 54 Piotr W. 341 Kallwejt T . 435 Kalwaryjska K a ł o j e w a J . 54 Jakóbiec 364 Kamiński Jałowiecka B . i L . 323 Lidia 314, 318 Kamocki 316, 317 W. J a c k o w s k i A . 45, 54, 131 Jałowieccy 362, 370 A . 197 Kalinka A . 322 Sa­ S . 427 Kaleciak 48 66, zob. też M. Kaczmarczyk I c h a c P . 435 Iżewska M., S k u n p s k i Kącki F . 198 S . 180, 181, 194, 199 Inglot 210, 211, 216, 220, F . 129 ga jłło Ignar I., Podgórny E . 202 Kabat J o h n 158 H . P. 449 Hupka H . 367 J . 126 Horwath-Chodacka Howard Jesionkówna 227, 277 A . 451 Hołowkiewioz Jeleński 177 J. P a u l 464 Holän K . 39 J e z i e r s k i W., K o w a l s k a J a n 314 Hesse Kopczyńska- Jeleńska E . 197 186, 200 M. Herold zob. Bronisława J e c h J a r o m i r 418 Handelsman Hermaszewski 63 Jastrzębski S . 194, 197 Guściora F . 183, 199 T . 78 Jasic­ W. A . 200 J . 76, 130, 164, 166 K a n t o r J . 197 Jałowiecki B . 316, 322, 324 Karaś M . 55, 213 Jankowska A . 433 K a r b u s i c k y V . 419 189, 202 J a n i k M . 197 K a r c z e w s k i W. J a n s s o n S . O. zob. B a n n b e r s O., J a n s s o n Karłowicz J a n 165, 165, 194, 196, 261, 261 S . O. Jarecki Władysław Jarzymowski J . 343 81, 377, 386, 386 Karnikova Karol L . 419, 441 X I I 229 K a r o l K . 201 �INDEKSY T e r e s a 373, 374, 374, 376, 377, Karwicka 485 Kowalska 382, 392, 395, 396, 398 K a s p r z y c k i (garncarz) 297 Kowalska-Lewicka 81 Karnowska Barbara Kern 473, 473, 474, 474—479 Fritz Kędziorówna S . 308 S . 51 Kiersnowski Kowalski T . 89 Kozłowski Z. złowski Z. Klich Kramafik E . 365, 365, 368, 368 56, 62, 66, 75, Jadwiga 77, 79, 81, 349, 366, 410, 424, 425, 425, 427, 427 J . , Fryś E . 81 Alfons 63, 307, 308 K l o n o w s k i F . zob. J u d z i e w i c z M., S k u r p ski H., K l o n o w s k i H., Klonowski Kłębukowski B. F . oraz Skurpski F. Kolberg Oskar K . 63, 308 O. — Kramafik Król A . 35 J . 190, 202 Królikowski W. Kruszelnicki Zygmunt M . 202 W. 199 Krzysztofik 421 Kubijowioz W. 365 227—229, 235, 242, 261, 261, 273 Kucharska J . 78 Hugo 23, 162, 162, 163, 164, 194 Koppers K u p i e c H . zob. Maskówna E . , K u p i e c H . S . 256 Kopczyński Kuran I . 195, 421, 421 Kutrzeba K o r a n y i J . zob. K o r a n y i K . i K o r a n y i J . Koranyi K. i Koranyi Korewa A . 178 Kormanowa Kosova J . 55 Ż. 468 Kutrzeba-Pojnarowa Kutrzeba-Pojnarowa A n n a 45, 55, 56, 59, Anna 98, 102, 104, 163, 164, 171, 311, 424, 426, 427 zob. też D a m r o s z J . J . 35, 39 i Ł. 260 Kutrzeba-Pojnarowa maszewska narowa ( g a r n c a r z ) 297 Jadwiga Kowalec Bolesław 471 W. i Lehr-Spławiński T . 55 A. i oraz Kli­ Kutrzeba-Poj­ Anna Kutrzeba-Pojnarowa K o t u l a F r a n c i s z e k 117, 129, 130, 131, 329 • 54 . Kovacevićova S . 419, 458 K . W. z K a l i s k i e g o K o w a l c z y k J a n 63 K w a r c i a k 358 Kowalenko 278 zob. 195, 205, 211, 228, 263, 289, 303, 303, Kościński K . 199 Kot (Knyszew) A. 81, 81—83, M . 458 Kośeierza-Załuski P. 61, 62, 66, 71, 71, 74, 75, 76, 76, 79, W. 197 Kostrzewski Józef 429 Kusznier 478 K o r a l k a 419 Kosiński K u l i s A n t o n i 264 K u n z L . 110, 134 435, 459 Kopernicki R . 308 K u l c z y c k i J . 69, 69 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 62, 78, 78, K u d n i e w c e w a - N o l l e 90 Kukier R . 466, 467 Józef 362, 369, 369 Konieczny 26, 27, 29, 35, 36, 61, 67, 208, 208, 209, 210, 212, 213, 227, 227, 228—230, 236, 242, 247, 279, 24—26, 75, 80, 142, 164, ; Kołodziejczyk 63 A . A . 196 Kryński Krzesimowski 66, 300, 301 (garncarz) 165, 208, 208, 212, 213, 215, 21fi 227, Kołłątaj Na- J. K r c e k F r a n c i s z e k 195, 361, 361 Krzywicki Ludwik 182, 199 René 464 Koenig 128—130, J . 419, 439, 440 zob. też hodil Król Stanisław 61 Klonowski E., K o ­ 131 Krajewski Klimek zob. G o r z e l a k J a n i n a 62, 94, 111, Krajewska K i l i a n 330 Klimaszewska Kowal­ 90, 100 I . 189, 189, 202 M . 55 Klimaszewska A. Kowalski Kiełtyka Stanisław 363 Kieniewicz I . zob. J e z i e r s k i W., s k a I., Podgórny E . Kwarciak F . 347 Kwarciak Józef 358 A., Bieńkowski W. 177, 199 �INDEKSY 486 Kwaśniewicz 54, 59, 62, 69, Władysław 82, 86, 312, 315—318, 324, 325 Łopaciński H . 195 Łosiowski 349, 358 H . 219 Łowmiański Labuda G . 467 Łuka L . 55 Mach H . 427 S. 426 Lach Lange O. 55 Laur M a c i s z e w s k i M . 199 E . F . 183 Lebeuf Magryś M . 435 T . 39, 55, 88, 421, 421 Lehr-Spławiński zob. też K o w a l e n k o wiński Leja Lelewel W. i Lehr-Spła­ Maj J a n 162 Maj L . 202 Majer T. Józef J . 190 Mainuś F . 448 M a r i a 413 Lechowska Józef 420 S . 425, 426 Malewicz 345, 346, 353 Malewska J . 24 Zoffiia 63, 69 L . 130, 131 Leonówna I . , Dobrzyńska G . 367 Malicki L e P l a y F r y d e r y k 158, 159, 176, 178, 179, Malinowski B . 35, 67, 68 Malinowski Lucjan 191 Leroi-Gourhan Leszczycki 434 55, 341, 344, 353, Stanisław 353, 364, 364, 424, 427 L e s z c z y c k i S., W i n i d Leszczycki i Malinowski M. M a n u g i e w i c z J . 30, 111, 131 B., P i e r a c k a J . Tuszyństoa-Rękawek H . 55 Mańkowski Z. 467 Marczyk Leśniak 344 Stanisław Markiewicz Leśniodorski B . 55 Markov Anna 261, 261 Małychin L . 316, 322 B . 55 S., W i n i d Lewandowska 361, 361, 365, 368, 368 62 (garncarz) 298 H . 55 J . 458, 459 M a r k u s M . 419, 458 Ligęza J a n 197, 361, 363, 363, 365, 367, 368, 369, 369 Marks K . 158 E . 113 Marksen Ligęza J . 55, 112 Marszewski Linde M a s k ó w n a E . i K u p i e c H . 366 M . S . B . 337 Lipszyc L . 202 Loeffler Jan i Nowak Masłowski M . 256, 256 Mieczysław 471, 472 Małgorzata 59, 62, 77, 102, 303 Matusek Matyas Louis J . 199 Loth E . 421 J . 202 Mączyńsiki J . 163 I . 163, 163, 196 Lubomirscy J a n i Urszula Lubomirska Urszula Lubomirscy mirscy K . "69 Mazurkiewicz Lubicz-Ozerwiński Lubomirski T . 90 Jan i z B r a n i c k i c h zob. zob. Urszula J . 361 Melichercik A . 419 M e n g h i n O. 474, 476 M e r e s M a g d a l e n a 374, 376, 378, 378, 380, Urszula J a n Kazimierz Jan i Mehoffer 329, 330 Lubo­ 381, 384, 385, 388—390, L u c de H e u s c h 435 Metraux Lutyński J . 55 Michalski Mikucki 435 J . 55 S . 55 Łabuda 343, 354 M i k u ł o w s k a M . 130 Łabuda J a n 344—346, 353, 358 Milewski Łaszczyński A n d r z e j Łobczowski J . 201 T . 39 M i l e w s k i W., R e y c h m a n I . 202 Łańcucka M . 426 Łępicki S . 197 390, 392—396, 396, 397, 398 63 Miśurec Z. 445 Mjartan J . 419, 458 Moczydłowska M . 189, 202 �INDEKSY Modzelewska Wanda 430 Paluch Szczęsny 361, 361, 368 Morawski Moszyński K a z i m i e r z 487 H . zob. B i e r n a t M., P a l u c h 30, 31, 35, 39, 55, Pałka Matyasz 57, 59—62, 65, 66—68, 68, 70, 70, 71, Paprocka 71, Parczewski 73, 75, 75, 76, 76—78, 81, 83, 86, 88, 88, 89, 89 90, 90, 91, 93, 98, 103, Paster 139, 140, 172, 195, 255, 255, 366 370, 373 374 410 415 421) 425 427 427 49? 4?? 428 473 W., J a s i o k a W. 367 Patera J . 419, 444 Danuta Perls 62 Z. zob. H a n d e l s m a n M. i N a ­ Z. O. 419, 439 Nahodil O., K r a m a f i k J . 439 56, 59, 61, 63, 66, 71, 71, 73, Nitsch Nosek Janina Renatę 463 Anne Kazimierz 229 S . 357 Piaścik Franciszek 14—16, 283 Mieczysław zob. L o e f f l e r J . zob. B., P i e r a c k a ka S . 39 Jan i N o w a k Mieczysław Leszezycki J. i C . 373 Pietkiewicz K . 45, 110, 125 Pietraszek E d w a r d Pietrzak 54, 62, 69, 87, 468 L . 202 60, 67, 199 Pigoń (garncarz) 297 S. 35, 187, 200 Piłatówna M . 265 M . 177, 195, 234, 235 Piłsudski Bronisław 426, 426 Odyńcówna W. 110 Piwko Halina 314, 316, 318 Óleszak Edward Olędzki 315 J a c e k 216, 218, 220, 241 (garncarz) 297 Piwocki Plicki Olszowski W. 235, 242, 256, 256 Podgórny 81, 410, 414, 415 K . 435 E . zob. J e z i e r s k i Podolak Orkan Pohorsky M . 419 Pokropek Marian (Smreozyński) 35, 187, 362, 362 Orynżyna J a n i n a 110, 256, 256, 470 O s i e c k i 230 Otwinowski 229 Kowal­ Pol J . 440, 451, 458 Wincenty 217, 220, 221, 227 208, 208, 209, 242, 256, 256, 261, 261 O s t r o w s k i P. 195 W., s k a I . , Podgórny E . Optołowicz J a n u s z 63, 112, 129 W. 45, 111, 117, 125 A . 201 Piętka V . 419 J . 201 Barbara Ksawery Pleszczyński Olszewski Olszowy Winid H. Oczapowski Ohli-Zaborowska S., Tuazyńska-Rękaw- Piętak S . 202 380, 380, 381, 381 Józef 209, 209, 212, 214, Pietkiewicz Piętaszewski Obrębski 425, 427 Piasecki Pieracka M . 427 Z. 435 401 Krzysztof Obmiński 374, 377 P e t s c h W a c ł a w 62 F . 448 N o w a k 358 Nowak W. 126 Petera 217, 230, 241, 241, 242, 248, 262, 262, Nieć J . 330 Niziński Pessler Piasecki Eugeniusz 73, 85, 85, 102, 139 Niszczycki J . 424 Philippe B . 199 Nesvadba J . 85 H e n r y k 61 Pflaum Nahodil Nasz Adolf W., J . 419, 458 Pazdur S. 199 Napierała Paster P a w ł o w s k i E . 365 S . 199 Myrcik-Markowska górski W., A. Paster Pawłowska Nagórski zob. J a s i c k a Stolarska Musioł Myhal A . 195 W. Patkova Muznerowski 330 W a n d a 290 Mróz K . 182 L . 199 H. F . 201 Paluszkiewicz Polaczek Pollak S. 167, 172, 197 M . 56 �INDEKSY 488 Poleć H u b e r t 377 Połujański A . 178, 208, 208, 209, 230, R u d n i c k a J a n i n a 63 W. 56 Poniatowski Stanisław 30, 33, 60, 61, Popiel Rutkowski R y b i c k i P a w e ł 62, 195 411, 412 Rychliński S . 67, 195 J . 187 Popiela L . 365 Popiela T e o f i l 315 Sągajłło M a r i a P o p p e A . 24 ska Potaczek J a n 362, 370 Potapow L . P . 418, 419 229, 234, 236, 242 J . 24 Petryczyn Kazimierz A . 202 Sarapata A 82 343, 343 Sauteer G u y 463 Sawicki L . 115 Sawicki Ludomir Przybysławski W. 182, 199 Schaff P r z y c h o c k i 343 S c h e b e s t a 478 Pytko 349, 358 Pytlakowski Scheufler J . 202 W. 449, 449, 450 Schmidt Wilhelm Schumaeher W. 466 R a d w a ń s k a Z. 367 Semkowicz R a f a c z J . 145, 147—150 Seweryn 111, J . B . 163 Rakowiecki P. M . zob. Gładyszowa R e i n f u s s R o m a n 37, 45, 56, 59, 60, 61—63, Tadeusz Seweryn 130, 131, 425, 426, T., Szewczyk Siarkowski Z., Woleńska M., W. 197 Simberowicz 425 Sirovatka vatka R e l l i n i 474 Reychman M . d W r e d e J . 472 Oldfich 418, 419, 446, 446, 449, 450, 457 zob. też F o j t i k K . - S i r o - J . 190, 202 I . zob. M i l e w s k i W., Reych- O. O l g a 417, 439, 440, 441—443, Skalnikova 441—443, I. Reymont 425, 426, 426 30, 45, 62, 95, 109— 125, 128—130, 65, 72, 79, 84, 94, 101, 311, 362, 364, man 477, 478 Władysław 129 Maria Reizer 35, 476, 478, 479 463 426, 427, 470 M . 201 Rawicz-Witanowski Rehan-Gładyszowa 424 A . 36, 56 Schułtz I r m g a r d Radkiewicz Kaczanow­ S a t t l e r K . 427 Poźniak W. 57 Prus Sar 425 zob. też Maria S . 182, 199 Salit 208, 208, 212, 227, 227, Potkański K a r o l Potocki I . 197 Sadkowski Popiołek F . 199 228, J . 195 T . 318 Rybicka 61, 66, 68, 68, 71 Ponikowski 300, 301, 501 Różycki S. (garncarz) 234, 242, 261, 261 Pomianowska Rosół 330 R o u c h J e a n 435 445, 445, 455, 455, 456, 456 Skoczowska W. 187 L i d i a 315 R i n g K . 381, 381 Skrodzki Stanisław 229 Rioux M a r c e l 434 Skrodzki Wojciech Robek A . 419, 445, 445, 449, 449, 450, 450 Skrzosówna M . 78 Rodziewicz Rogaczewski Ludwik 62 Skrzyńska K . 197 Skrzyński 307 229 B . 201 R o h e l J a n 449, 450, 450 Skupień F . A . 201 Rohel S k u r p s k i H . 45, 129 zob. J u d z i e w i c z M., J . , Svatek J . 451 Romanówna E u g e n i a Romba 59, 63, 84, 307 Ronisz Wincenty Skurpski H., Klonowiez S k u r p s k i H., Klonowiez M . 197 169, 169, 197 Rosłaniec S . 182, 199 Sławiczek J . 425 Sławski F . 282 F. F . 129 �INDEKSY Sudoł Michał 329, 331—337, 338, 339 Słomka J . 186, 200 Smets G e o r g e 434 Smoleńcówna K a r o l i n a 167, 167t-169, 197 Sobczak E . 201 M . 45, 56 Sobieski W. Sobotnik B . 448 Szczepański J . 78, 158, 169, 170, 195 Szczotka 182, 195, 200 Szela S p i n d e n 474 Sroka Michał 362, 366 Stach Piotr 362, 370 E . , B i e s z c z a n i n M . 130 Szulc D . 242 Szewczyk Z., Woleń- 57, 59 M . 78 J . 308 M. 76, 76 J . 124 Szumańska E . zob. Jaskówna I . i Bożena 30, 45, 59, 59, 304—308 Szu­ mańska E . S z w e n g r u b U l i M a r i a 211, 214, 217, 220, 227 Szyfelbejn J o h a n n e s 463 62, 75, 102, 211, 213, Zofia 217, 220, 227, 227, 429, 435 P. 196 Szyfer W. 200 Staszewski Stojak Zofia Szumanowa 86, 104, 303, 304—309, Sterna T., M. Szukalski Z. 205 60—62, 66, 68, 71, 71, 83, 83, 84, 84, Sterling Z. 81, 131, 366, 370 zob. też Szubertowa S t e c T e r e s a 62 Stemmler Szewczyk S z n a y d e r W. 172 Staśko J . 174, 197 Stelmachowska P. 200 Szromba E . 129, 130 Starek 187 Szewczyk ska Z. 197 Starek Staszewski S . 51 Jakub Seweryn S t a n i e w i c z W. 181, 181, 182, 200 Staszczakówna 243 414, 415 Szczepanik O s k a r 406 Staniszewska Piotr T . P. 406, 406 Szafer J . 442 Spilki J . , Svatek J . H . 212, 212, 227, 230 Szabelski 186, 200 Sowiński M . S . 182 J . zob. R o h e l Syska Sobieski Sosnowski M . 202 W. 421 Svatek A . 200 Sneider Sulczewski Surowieoki Surzycki 178, 223 Smoleński W. 489 Anna 213, 216, 221, 221, 282 Szymankiewicz J . 45 Szyroki A n t o n i 463 S. (garncarz) 301 S . 201 Stokłosa J . 366, 366 Sreniowski J . 344 Stolarczyk S t o l a r s k a A . zob. J a s i c k a W., P a s t e r Stolarska W., S . 35, 51, 468 K . 202 Świątkowska J a d w i g a A. Świątkowski B . 200 ' Stolarski Swiątecka 59, 62, 130, 131 H . 78 Tomasz 230, 230 Stoliński 48 Świecki Stołyhwo K . 27, 420 Świętochowski A . 35 S t r a d e c k i J . zob. Żółkiewski S . i S t r a - Swiderski Z. 201 decki J . Stramy J . 343 Stranska Stroiński Stanisław Strzałkowski Strzelecki 469, 470 Andrzej W. Z. zob. Z. 330 184, 200 Suboczowa M. 56, 57, 62 S . 200 Tarchalski E . 195 bergowa-Strzetelska Styś Tapauch J . 202 Strzetelska-Grynbergowa Styka J . 421, 421 Talko-Hryncewicz D. 449, 449, 450 Gryn- K . 343 Tepicht J . 48, 184, 185, 185 Tereba 331, 332 Thugutt J . 242 J . J . 200 Tochiterman Tomaszewski Z. 184, 195 Trawińska-Kwaśniewiczowa Treder F. 307, 309 M . 82 �INDEKSY 490 K . 422 Treimer Trimborn Woleńska czyk H . 479 M. >zob. S e w e r y n Z., Woleńska Józef 345 Wolski Truty Michał Wołek-Wacławski Turnau Turno Twardosz H . zob. L e s z e z y c k i B., Pieracka J . i ska-Rękawek Tuszyń­ H. 30, Ul, 172, 195, 197, 425—427, 426, 428 S . 166, 166 Urbańczyk S . 56 Urbańska Wójcicki K . W. 200, 261, 261 Wójs A d a m 362 Wrede J . zob. S i m b e r o w i e z Wrotnowski Ulanowska M. i Wre- T a d e u s z 62 W r ó b e l 344 W r ó b l e w s k i T a d e u s z 62, 69, 90, 94 Wrzosek A . 420 Wurzbacher 314, 316, 318, 323, Barbara 63 W r o n a r o w i c z J . 316 E . 177 Seweryn Maria (garncarz) 297 de J . 316, 318 H. Tyszkiewicz 370, Wójcicki J . 184, 184, 200 Tuszyńska-Rękawek Udziela Wozaczyńska 314, 316, 318 Bernadetta S., W i n i d J . 198 W o r o s z y l s k i W., Z a l e w s k i W. 202 I. 423 Turowski Szew­ K . 332, 335 Truty 345, 346 T., M. 324, 326 Gerhard 463, 464, 465 A . 187 Wybranowski Z a b o r o w s k a M . 307, 308 Zaćek V . 448 Y a l l o i s 434 Zagórna B a r b a r a 216, 218, 220, 221, 268, 433 W a g n e r Z. 56 Wallis E w a 314, 316 Wanatowicz Z a k r z e w s k i A d a m 208, 208, 209, 230, 230, 242, 261, 261, 265, 279 Z. 167, 197 Zaleński J . 426 M . 197 Wawrzeniecki W. Zając R . 410 J a n 315 Wasilewski Zalewski B . 202 Zambrzyoka Z. 56 S e b a s t i a n 343 Węgrzynowicz L e o p o l d 57, 361, 362, 365, 365, 366, 368, 424, 427, 429 Wieczerzak Zawilińslki R . 165, 165, 166, 166, 167, 196 nid Aurelia 62, 78 Zawistowicz-Adamska 102, 104, 111, 117, 128, 171, 175, 175, Leszezycki S. 196, 228, 425, 427, 427, 435 L e s z e z y c k i S., W i ­ Tuszyńska-Rę­ Z b o r o w s k i J u l i u s z 113, 117, 131, 362, 365, H. 366, WirtembersM Witanowski Witka też B . oraz książę 229 M. K a z i m i e r a 59, 60, 61, 62, 66, 71, 71, 72, 75, 78, 78, 94, B., P i e r a c k a J . i kawek Zawistowicz-Adam- ska Kazimiera 318 zob. B. Winid A n n a 376 Z a w i s t o w i c z K . zob. W i k t o r J a n 426, 426 i R . 198 366—368 Z b y s z y c k i F . 200 Zdrojewska Zdziarski S. 200 A . 316, 323 S. 196 W i t k i e w i c z 355 Zeglin 345, 346, 347, 352 Witkowski Ziegel W o l f 463 L e o n 63 Wojciechowski Wojtusiak T . 70 Edward Za­ Z a r z y c k i K . 373 Józef 63 Wierzchoniówna W., Zaręba A . 471 W a n d a 62 Wessołowski zob. W o r o s z y l s k i W. Załuscy P. i L . 201 E . 198 Wenzlówna Winid W. lewski Webersweld Wepnik J . 201, 450, 451 Zahradnik 62, 90, 90, 91, 100 Waligórski A n d r z e j 363, 370 Zierhoffer Zin W. S . 77 406, 407, 407, 409 �INDEKSY Znamierowska-Prufferowa 64, M a r i a 45, 62, 76, 76, 84, 84, 94, 104, 112, 117, ska M., Z. 130 Znaniecki F . 29, 67, 181 Z w o l a k i e w i c z H . 76, 76, 80, 196 "i T . 226, 129 Żabko-Potopowicz Żmigrodzki 128, 129, 130, 130, 131, 196 Znamierowska-Prufferowa Zygler 491 Bawar­ A . 1S6 M . 196 Żółkiewski S . i S t r a d e c k i Żurawska R . 368 Ż y w i r s k a M . 130 J . 56 �i INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH ETNICZNYCH Białobiel, p o w . Ostrołęka 377 A e t a 475 52, 89, 90, Afryka I Ul Białoruś 125 — południowa 90 Białostockie — murzyńska Ul — w o j . 208 Aleksandrowice, pow. Kraków 311, 313, 321 Alzacja B i e l s k o 109 460 Ameryka 52, 346 — Południowa 90, 93, 100 Anglia Borek, 475 Bór S u n d a j s k i 111 Augustowskie 226 291—293 A u s t r a l i a 52, 91 Austria pow. (Kurpiowszczyzna) pow. Siany 441—443 ( C S R ) 417, 418, 440, 451 ( C S R ) 417, 418, 440, 445, 447—449 Brodła, p o w . Chrzanów 410 Brok 52, 435 nad Bugiem Brodnia 297, 298, 302 pod K a l i s z e m 186 B r u d n e Sowięta, p o w . P r z a s n y s z Bakuła, p o w . P r z a s n y s z 280 Balice, pow. Kraków 407 B r u k s e l a 434 Brzeg B a r a n o w o , p o w . P r z a s n y s z 262, 264, 278, B r z e z i n k i , p o w . K i e l c e 377 280, 280 Batwa Brzozowy zob. P i g m e j e afrykańscy B a i z y l e j a 434 zach. 434 Beskid Śląski B u d a p e s z t 134 zob. Śląski Beskid 381, 391, 393 (rzeka) 80, 208 125 B u k a v u 434 zob. Podlaska Bug Bukareszt — W y s p o w y 365 Biała Kąt, p o w . Ostrołęka 262, 264 Brzozówka, pow. Ostrołęka 246 B n z u c h n i a , p o w . Miechów 407 Berlin — Żywiecki (pow.) 84 Brzeźna, p o w . N o w y Sącz 315 89 — Wysoki 262,278, 280 Bałtyk 306 Baskowie 226 (CSR) B r a t u c i c e , p o w . B o c h n i a 311, 322 Bmo 125, 306, 447 311, 317 K r a k ó w 311 Czerwony Bratysława 475 A u s t r i a c y 448 Azja pow. B o c h n i a 311 Brandyśek-Olśany, Augustówka, p o w . G a r w o l i n Australijczycy 374, 386 pow. Bochnia Borów, 125 Archipelag 344, 428 B o n n 479 434 Andamańczycy (pow.) Bochnia Bogucice, — półn.-wsch. 100 Amsterdam Biłgoraj — pow. 82 Północna 93 — 432 Białusny L a s e k , p o w . Ostrołęka 262, 264 459, 462 — Dolna — region 266, 374, 389 Żywiecki 80, 289 Beskid Bukowa, Bukowiec p o w . Biłgoraj 377 koło Jabłonkowa ( C S R ) 449 Al �INDEKSY B u r a k ó w , pow. N o w y D w ó r M a z o w . 291, 293 B y s t r z y c a n a d Olzą Czesi ( C S R ) 449 123, 128, 129, 131, 131, 133, 135 109, 111, 428 434 Cecenowo, pow. Słupsk 308 Chałupki, p o w . C h m i e l n i k 471 C h a r u b i n , pow. K o l n o 262 pow. Ostrołęka O p o l e 377 238, 266, 280 Dąbrówki, p o w . Łańcut 172 Debreczyn (Węgry) Długopole, 89 216, 262, 263, 264, pow. Nowy Targ 344, 345, 347, 347, 348, 351 C h e n c h u 475, 476 Dniestr Chęciny, pow. K i e l c e 377 (rzeka) 422 Dobra, pow. 111, 435 Limanowa 362—364, 3 6 6 — 368, 367, 370, 429 C h o j n i c e 109 D o b r e koło Tłuszcza 297 — pow. 84 D o b r y l a s , p o w . K o l n o 253, 281 C h o l e r z y n , p o w . K r a k ó w 407 109, 110, 112, 115, 127, 428 Ohyszówki, p o w . L i m a n o w a 366 C i c h e , p o w . N o w y T a r g 414 pow. Myślenice 341 K o l n o 262 Cieloszka, pow. 112, 116, 116, 433, 449 Cieszyńskie 112 Cisów, p o w . K i e l c e 410, 414, 415 C o l o g n e 434 Czajków, p o w . Staszów 410, 411 (rzeka) 329 Czarna Wieś, pow. Białystok 376 Czarna Wieś Kośc., p o w . Białystok 376 Ostrołęka 238, 262, 280, 286, 377 C z a r n o c i n 189 Ostrołęka 252, 278, 280 Dunajec, pow. N o w y T a r g 341, 345 Czechosłowacja (Jugosławia) 434 Dudy Puszczańskie, pow. K o l n o 262 pow. K i e l c e 377 Dylewo, pow. Ostrołęka 219, 233, 237, 238, 239, 244, 262, 266, 377 Dzików, pow. Tarnobrzeg 186 Dźwierzuty, p o w . S z c z y t n o 284 Ejdara Ełk (rzeka) 306 (pow.) 286 E s k i m o s i 475 Eurazja 90, 91 E u r o p a 74, 89, 159 , 372, 422, 435 — środkowa n a d Notecią 428 pow. Dubrownik D u d y , pow. K o l n o 284 D u r l a s y , p o w . Ostrołęka 262, 377 Cierpięta, p o w . P r z a s n y s z 278 pow. D r e g l i n , pow. S i e r p c 169 D r o g i n i a , p o w . Myślenice 341 Dulemba, C i e m n e koło R a d z y m i n a 297 454, 457 pow. D ę b ó w k a koło Góry K a l w a r i a 297 chełmińska z i e m i a 305 Czarnotrzew, Wronowska, Dębno, p o w . K i e l c e 410, 411 — chełmska g u b e r n i a 178 Czarnków ( C S R ) 449, 450 266, 281 — p o w . 409 Czarnia, Dąbrowa Dąbrowy, Dębniki, pow. K o l n o Chełm 112 Ciechówka, koło O s t r a w y — p a r a f i a 272 C h a b ó w k a , p o w . N o w y T a r g 344 Chorzów Dąbrowa D ą b r ó w k a , p o w . Ostrołęka 262, 264 Cambridge Czarny 448, 449 Częstochowa Dąbrowa, p o w . Tomaszów L u b . 377 (pow.) 84 C a g l i a r i 434 Czarna P r z a s n y s z 281 98, 101, 109, 110, 112, 117, 122, Bytom Cieszyn pow. Czerwiński, p o w . Płońsk 293 33, 113 Bydgoszcz Chiny C z e c h y 441, 446, 454 Czerwieńskie, B u s z m e n i 475 Bytów 493 i w s c h o d n i a 134 F i l a d e l f i a 434 Francja 225, 159, 462 F r a n k f u r t 434 G a l i c j a 448, 450—452, 466 134, 419, 420, 434, 441, G a n a 434 G a r b a t k a , pow. K o z i e n i c e 376 �INDEKSY 494 G a r d n a , p c w . Słupsk 308 Indianie Gardzieńskie I n d i e 125 Jezioro 84, 306 G a w ł ó w , pow. B o c h n i a 311, 318, 322 Innsbruck — S t a r y , p o w . B o c h n i a 316 Irokezi 46, 102 Gdańsk zob. P i g m e j e Jabłonka, pow. N o w y G l e b a , .pow. Ostrołęka 216, 262, 278, 280 110, 112, 123, 127, 131 Głogów 329, 330, 339 T a r g 311 ( C S R ) 449 410, 411 J a d w i s i n 45 Jadźwingowie 230 Jamno, p o w . K o l n o 280 81, 82, 341, 353, 361, 362, 365, 374 pow. Januszowioe, Koszalin 306, 308 pow. O l k u s z 313, 325 J a n u s z w i c e , p o w . Włoszczowa 377 G o r l i c e 109 J a p o n i a 111 112, 124, 305 Gorzów Jabłonków Jadwinów, p o w . K o z i e n i c e G l i n k a , p o w . Żywiec 376, 379 Gliwice Gorce pow. C i e s z y n 311 afrykańscy 422 Gontarze, 125 I z r a e l 434 G d ó w , p o w . Myślenice 347 Germanie 90 91 Istebna, — w o j . 307 Ge Szipibo J a r o s z k i , pow. K o z i e n i c e 376 Gostyń 104 G o t t w a l d o w o (Zlin) ( C S R ) 445 Jasło 428 G o z d a w a , p o w . Płock 166 Jastrząbka, p o w . P r z a s n y s z 280 Góra K a l w a r i a , p o w . P i a s e c z n o 297, 299 — beskidowi Górna Jaworzna, 421 Łomna koło Jabłonkowa (CSR) 449 Górna Wielopolka (rzeka w pow. Rop­ Świętokrzyskie zob. Świętokrzy­ pow. Jedlnia Kolonka, p o w . K o z i e n i c e 376 — Kościelna 376 Iłża 410, 411—413, Grabków, pow. pow. G a r w o l i n Góra 127, 142 Jeleśnia, p o w . Żywiec 376, 379 341, 343 Bochnia Grabniak, 413 410, 411 J e z i o r k o , pow. K i e l c e 410 Jugosławia 434 Jurgów, p o w . N o w y T a r g 429 pow. Ostrołęka 280 Grale, 311 J a z g a r k a , p o w . Ostrołęka 262 Jelenia skie Góry Grabie, pow. L i m a n o w a J a w o r z y n k a , pow. C i e s z y n 311 — K o l o n i a 376 czyce) 180 Góry Jastrzębia, p o w . K o z i e n i c e 410 Jastrzębie koło P i a s e c z n a 297 Górale 364 Gręboszów 186 Grodzieńska Grom, g u b e r n i a 178 Kabatkowie p o w . S z c z y t n o 284 Gródek, p o w . K o z i e n i c e 410 Gruszowiec, pow. — parafia Limanowa Gruszów, p o w . Myślenice 344, 344 215, 216, 221, 244," 262, 268, 269, 278, 289, 432 113, 114 Grudziądz 308 Kadzidło, pow. Ostrołęka 366 341, 343, 343, 268, 272, 280 K a k o n i n , p o w . K i e l c e 410 K a l i f o r n i j c z y c y 475 Kalisz 104, 112 Kamień, p o w . N i s k o 329 Hanau K a m i o n k a Mała, pow. L i m a n o w a 370 462 H a r v a r d 434 Kamyk, Hawela Karaski (rzeka) 306 Hiszpania Hory 32 pow. 243 407 Żywiec 376 149, 149, 150, 155 K a r p a t y 82, 306, 361 79 . — (pow.) 409 Hucisko, (jezioro) K a r c z e w 291 K a r c z m i s k a , pow. Białystok 376 K a r g o w a , p o w . Kościan 145, 146, 146, i Potylicze Hrubieszowskie p o w . B o c h n i a 341 �INDEKSY Karwina koło O s t r a w y ( C S R ) 449 495 Kórnik, pow. Śrem 109 K a r t u z y 122 Krajno, K a s i n a W i e l k a , p o w . L i m a n o w a 362 — region 307 Kaszubi Kraków 306 — nadłebscy 89, 83, 433 Kaszuby wschodnie Kaszuby i Pałuki 79 Kępa i zachodnie 308 122, 123, 125, 125, 127—129, 324, 324—326, 90 Kiełpińska 293 341, 343, 343 K i e l c e 122 — pow. 374 pow. Kielecczyzna 81, 298 216, 262, 278, Ostrołęka 123, 374 ( C S R ) 445 Krasnobród, p o w . Zamość 377 Krasny pow. K o z i e n i c e 376 Staw 407 K r o s n a , pow. L i m a n o w a — H u t a 376 Krotoszyn Kiwu Królestwo Polskie Królówka, pow. (jezioro) 477 Kleszczów, pow. K r a k ó w 311 Klikuszowa, pow. N o w y Targ 343, 345, K r z e m i e n i e c 428 Kliszczacy 364, 421 Kujawy Kliszczaki zob. K l i s z c z a c y Kuligów pow. Słupsk 307 — Smołdzińskie, pow. 223 (pn. zach. od W a r s z a w y ) 291 Kuimiałka, pow. Sokółka 376 Słupsk 308 Kuplisk, pow. Kładno ( C S R ) 442 Kurozwęki, — okolice Kurpie 439, 443 — p o w . 442 443—447, 454 Knyszyńska 382, 383, 383, 385, 394—399 pow. Bochnia 341, 343 — p o w . 262 pow. C i e s z y n 311 K o r e a 111 Koszalin Kościan Kozienice — Puszcza Biała 80, 208, 221, Zielona 80, 205, 208, 209, 232, 233, 236, 238, 241, 243, 245—247, 247, 254, 260, 265, 266, 268, 271, 2 7 3 — 374, 382, 383, 385, 386, 392, 393, 395, 396, 396, 398, 432 Kurpiowski ( C S R ) 449 (woj.) 307 Koszarawa, Puszcza 275, 277—279, 279, 281, 282, 283, 289, 434, 463, 464 Kosarzyska 284—287, 361, 374, 382, 432 Kurpiowska 210, 215, 220—222, 226, 229—233, 229, pow. K o l n o 243 Koniaków, 377 222, 226, 233, 289 215, 216, 221, 241, 255, 273 Kolonia Busko 208, 209, 215, 221, 228—230, 229, 254, 255, 257, 261, 268, 275, 277—281, 281, Puszcza K o l b u s z o w a 339 Kolno Sokółka 376 pow. 230, 230, 232, 233, 235, 236, 248, 250, Zagłębie 417, 418, 441, 441, Kładneńskie Kolimagi, 428 Kruszą, pow. K o l n o 244 345 Kobylec, 243, 293 Bochnia K r y s i a k i , pow. Ostrołęka 250, 262 353, 353 392, 370 225, 428 — parafia Kluki, 76, 76, 81, 103, 310, ziemia, Krakowskie Kralupy 280, 281 Kieszek, 361, 370, 406, 410, 413, 311, 313, 315, 318, 320, 321, 361 76, 81, 310, 374, 412 zob. 126, 128, 141, 406, 410 Krakowska — w o j . 406, 415 Kierzek, — okolice woj. Kieleoczyzna 101—104, 415, 420, 422, 426 428 Kępanów, pow. Bochnia Kieleckie 91, 92, 94, 94, 95, 95, 102, 104, 110, 111, 111, 114, 116, 117, 131, 231, 133, 139, 141, 234, 313, 322, 33, 79, 109, 112 Kazachstan 27, 28, 30, 33, 34, 36, 38, 57, 59, 62, 63, 69, 69, 77, 81, 82, 86, 88, 308 Kaszuby Katowice pow. K i e l c e 311 pow. Żywiec 376, 379 (pow.) 145, 146 (pow.) 374 region 122, 207, 209, 213, 215—217, 219, 220, 222, 226—228, 230, 231, 432, 433 Kurpiowszczyzna 59, 122, 205—208, 209, 210—213, 216—222, 226—229, 227, 229, 231—235, 233, 239, 242, 245—249, 247, �INDEKSY 496 251, 252, 254, 255, 256, 275, 277, 280, Łaba 289 Łapanów, Kutna Hora 306 pow. Bochnia 341, 343, 344, 347 (ĆSR) 454 Kuzie, pow. K o l n o Kwidzyn (rzeka) Łazy, p o w . Chrzanów (parafia) 272 311, 316, 318 Łączki, p o w . K o l n o 262, 284 309 Łebskie J e z i o r o 84, 306, 308 Łączna, p o w . L u b l i n 407 L a c h y 364 Las (pn. z a c h . od Warszawy) L a s e k , pow. N o w y T a r g Leman, pow. 280, Kolno 291, 293 343—345, 353 262, 264, 264, 273, 284, 285, 286 Lemany, pow. S z c z y t n o 284 134 Leningrad * 109, 112 Leszno — pow. 179, 362, 363, 363, 368 — pow. 361—363, 365, 366, 367 364, 369, 370 L i p n i c a , pow. Kolbuszowa Lipniki, Łomna (pn. z a c h . od W a r s z a w y ) Łomża 112, 215, 255, 272, 280, 286 łomżyńska gubernia Łostówka, pow. Łódź l i è g e 434 Limanowskie 291, 291 178 L i m a n o w a 370 — r e g i o n 433 (ĆSR) 442 Limanowa (pn. z a c h . od W a r s z a w y ) 292, 293 Łowicz 109 ( C S R ) 440 Libuśin Łomianki Łowickie 112 374 Liblice Łęczyca 127 pow. K o l n o 333 244, 262, 266, 280, 377 L i p n i k i Żabiocha, pow. K o l n o 377 L i p s k 134 30, 35, 36, 43, 59, 60, 62, 63, 79, 87, 91, 92, 94, 94, 96, 101—104, 102, 104, 109—111, 111, 116, 117, 120, 122, 123, 127, 128, 128, 130, 131, 131, 133, 135 Łódzkie 123 Łużyce 305 Łyse, pow. K o l n o 212, 216, 244, 262, 265, 280, 280, 289 — p a r a f i a 272 Lisków, p o w . K a l i s z 189 L i s z k i , p o w . K r a k ó w 407 L i t w a 125 M a k ó w M a z o w . (pow.) 215 L o c a r n o 434 malborska ziemia L o n d y n 434 Malborskie Powiśle 309 L o z a n n a 434 Małopolska 81, 87, 112, 192, 192, 310, 467 Lublin 33, 60, 63, 69, 80, 83, 92, 93, 96, 102, 103, 109, 110, 112, 131, 133, 139 Manchester 303 434 M a r u s z y n a , p o w . N o w y T a r g 343 — w o j . 103, 407 Maszkieniice, pow. B r z e s k o 179, 191 Lubelszczyzna Mazowsze 34, 35, 76, 112,, 141, 374, 433 112, 208, 213, 223, 226, 227, 273, 284, 285, 289, 305 Lubelskie zob. Lubliniec Lubelszczyzna (pow.) 313 Lubomierz, 341, 343—347, 351, 353, 353, 3 5 5 — 358, 366 Lubomierz, 37, 84, 123, 213, 219, 221, 223, 226, 247, 249, 254, 267, 284, 284, 2 8 5 — pow. Bochnia 343, 344, 348—352, Mazury 287, 303, 306, 407, 433, 473 Mazurzy 95, 284, 286, 287 — pruscy pow. Limanowa 311 221, 281 Mediolan 434 L u b o r z y c a , p o w . K r a k ó w 311 Miastko (pow.) 308 L u b o r z y c k a W o l a , p o w . K r a k ó w 311, 318 Miastkowo, Lubuska Miechów 109 Ziemia 37, 83, 303, 305, 307 L u b u s z a n i e 306 Miechów L u c i c a n i e 306 M i e l e c 329 pow. Łomża 281 (pow.) 407 L u o 90 Mięcina, p o w . L w ó w 25, 27, 28, 30, 61, 61, 420, 427 Międzyrzecz 112 Limanowa 361, 364 �INDEKSY 497 Mirocice, p o w . K i e l c e 410 N o w y T a r g 341, 357 M ł a w a 109 Nydek ( C S R ) 449 — pow. 285 111, 133 Młociny O b o d r y c i 306 Mników, p o w . K r a k ó w 311 O b o r c z y s k a , pow. P r z a s n y s z 262, 263, 264 111 Mongolia Morawica, pow. 313, 526, 321, Kraków 324, 326 Morawka Morawy koło Jabłonkowa ( C S R ) 449 ( C S R ) 445, 446 Morgowniki, ( C S R ) 439 Mosty, pow. Mszana Dolna Ochotnica, pow. N o w y Odra (rzeka) 361, 362, 365, 366 Myszków 115 M y s z y n i e c , p o w . Ostrołęka 215, 216, 221, 268, 271, 278, 281 ( C S R ) 444 Olszówka, pow. — w o j . 208, 284 (rzeka) Opoczno pow. S z c z y t n o 284 (pow.) 374 121, 433 Opoczyńskie (pow.) 84 N a r e w (rzeka) 80, 208, 221, 242, 243, 249, 123, 432 Opole 46, 102, 122, 127, 135 O p o l s k i e 122 zob. też Śląsk 284, 285 Orawa N a s i e l s k , pow. Pułtusk 297 pow. L u b a r t ó w 184 Orzyc Góra 311 Negrillowie (z Z i e m i O g n i s t e j ) 475 (rzeka) 208, 278, 280 Osieczna, pow. L e s z n o 422 Osielec, p o w . S u c h a 377 (rzeka) 81 Niedźwiedź, p o w . Ostrawa Limanowa 311, 363 Niedźwiedź, p o w . ( C S R ) 440, 448, 454 O s t r a w s k i e Zagłębie W ę g l o w e 448 Ostrawsko-Karwińskie — p a r a f i a 341 Ostrołęka 286 Zagłębie 454 Ostrołęka 80, 215, 220, 221, 234, 244, 255, 263, 272, 278, 289, 290 159, 306, 448 Nitra (rzeka) 343 — parafia Niwa, p o w . N o w y T a r g 345 — pow. 243, 244, 262, 285 Nosów, pow. Opatów 410 Ostrowiec Noteć Ostrów ( r z e k a ) 307 N o w a H u t a 322 Wieś Ostrów (pd. w s c h . od Warszawy) 291—293 Nowa Wieś Nowogród, pow. B o c h n i a 311, Szlachecki, pow. B o c h n i a 311, 316, 318, 322, 322 pow. Łomża Oświęcim 109, 225 (pow.) 313 109, 215, 229, P a b i a n i c e 109, 468 N o w o g r o d z k a P u s z c z a 209 N o w y D w ó r (Mazowieoki) Sącz K i e l e c k i 109 Królewski, Ostrów W i e l k o p o l s k i ( C S R ) 446 241, 280 Nowy 272 316 N o w a Sól 222 Nowa Opolski 78, 113, 407 O s i e c z a n y , p o w . Myślenice 341 N e g r y c i 475 Niemcy 212, 215, 221, 242, 243, ( C S R ) 417, 440,, 448 — region Nida L i m a n o w a 311 O l s z t y n 34, 122, 132, 308 Opawa — p o w . 324 Nawojowa 376 O l s z e w k a , p o w . Ostrołęka 262 Opaleniec, Myślenice 112 Nasutów, Białystok 249, 268, 278, 280, 281, 281, 283 M y s z y n i e c k a P u s z c z a 209, 279 Namysłów pow. O l s z a n i c a 311, 318 Omulew — p a r a f i a 272, 280 82, 311 O l k u s z 109 Olśany K i e l c e 377 Targ 306, 421, 422 O l e c k o (pow.) 286 Oleszkowo, p o w . K o l n o 281 M o r s k o , pow. K a z i m i e r z a W. 325 Most O c e a n i a 112 109, 362 Etnografia Polska I I Paryż 434 291 P a s y m , p o w . S z c z y t n o 284 Pianki, pow. Kolno 238, 242, 284, 289 32 �498 INDEKSY — ziemie P i a s e c z n o 297, 299, 300, 301, Piekary, pow. Kraków 313, 314, 315, 316, 318, 323, 326 Pigmeje Polskie afrykańscy 475 zachodnie Królestwo Połabianie 306 P i l s k o (szczyt w B e s k i d z i e W y s o k i m ) 393 Pomorze Zagłębie 454 Pisa 208, 216, 217, 242, 243, 249, 283—285, 287 P i s a r z o w a , pow. L i m a n o w a 361, 364, 370 Pisz (pow.) 283, 284, 286 (rzeka) Płodownieka — p o m o r s k i e w o j . 146, 150 Popiołki, pow. K o l n o 262, 264 Poredy, p o w . P r z a s n y s z 253 Poręba W i e l k a , p o w . L i m a n o w a 362, 363 — M a l b o r s k i e zob. M a l b o r s k i e (pow.) 285 Płodownica 83, 93, 94, 113, 123, 135, 3 0 4 — Powiśle 473 P l e s z e w 109 Płock Pol­ — Z a c h o d n i e 37, 83, 84, 303—307 Półwysep 89 (rzeka) zob. Królestwo 307, 361, 405 Piotrów, p o w . K i e l c e 410 Pirenejski północno-zachod­ skie — z n a d I t u r i 476 Pilzneńskie i nie 83 Powiśle — Warmińskie zob. Warmińskie Powiśle 243, 245 Poznań 33, 6 0 — 6 3 , 63, 68, 79, 80, 83, 91, P u s z c z a 280 Płoszyce, p o w . Ostrołęka 262 92, Pobłocie, p o w . Słupsk 308 104, 109, 110, 112, 129, 131, 131, 140, Podczerwone, pow. N o w y T a r g Podegrodzie, p o w . N o w y Podhalanie 345, 353 Sącz 429 341, 358, 421 310, 341, 343—345, 347, 351, 352—356, 353, 358, 359, 361, 414, 468 — podhalański region 226, 233 Podobin, pow. Półrzeczki, pow. Limanowa P r a a l g o n k i n o w i e 475 P r a c z e , p o w . M i l i c z 85 Praga Limanowa 361, 362, 370 (ĆSR) 417, 425, 434, 435, 440, 441, 449 Podole 79 P r äkor j a c y 475 P o k u c i e 112 P r a s a m o j e d z i 475 P o l a c y 449 Prądnik P o l e s i e 112 Polska 59, K o r z k i e w s k i , p o w . O l k u s z 313, 316, 318, 321 19, 32, 35, 37, 38, 44, 49, 52, 63, 64, 67, 68, 74, 76—79, 77, 93, 94, 94, 102, 113, 114, 128, 134, 140, Prewidza ( W ę g r y ) 343 Przasnysz (pow.) 215, 221, 262, 272, 280, 285 159, 162, 164, 175, 275, 286, 288, 292, Prusy 294, 295, 298, 305, 306, 366, 370, 372, — Wschodnie 373, 404, 409, 415, 417, 419, 423, 425, Przecław, pow. M i e l e c 329 429, 430, 433—435, 463, 466, 468, 472, Przemyśl 473 Przybramie Polska — południowa 219, 223, 246 243, 305, 306 122, 320 ( C S R ) 440, 441, 445 Przybysławfce, p o w . O l k u s z 313, 321 c e n t r a l n a 135 P r z y m i a r k i , p o w . K i e l c e 377 192, 221 — północna 223, 361 Przystań, p o w . M a k ó w — L u d o w a 21, 86, 87, 322 Pułtusk Pupkowizna, — Ziemie P u s z c z a Biała Zachodnie 33, 34, 36, 41, 66, 93, 104, 303, 304, 306, 405 zachodnie 83, 84, 85 i północne M a z o w . 250, 251 (pow.) 285 — R z e c z p o s p o l i t a S z l a c h e c k a 218 — ziemie 366 Półwysep P i r e n e j s k i zob. P i r e n e j s k i P ó ł ­ wysep 111 P o d k a r p a c i e 365 Podlasie 141, 173, 234, 305 — w o j . 146, 150 Poznańskie 374 78, 79, 81, 103, 113, 120, 123, Podhale 94, 94, 95, 95, 96, 101, 103, 104, pow. Kolno 262, 264, 286 zob. K u r p i o w s k a P u s z c z a Biała 36, 82, — Knyszyńska cza zob. Knyszyńska Pusz­ �INDEKSY — Myszyniecka zob. Myszyniecka Pu­ 499 Sądecka Z i e m i a 366 S a m o j e d z i 475 szcza — Nowogrodzka zob. N o w o g r o d z k a P u ­ szcza San (rzeka) 329 P u s z c z a 329, 330, 334, 337 Sandomierska — Płodownicka Pu­ S a n d o m i e r s k i e 188 zob. S a n d o m i e r s k a P u ­ S a n n i k i region 433 zob. Płodownicka S a n d o m i e r z 109 szcza — Sandomierska S a s y , p o w . S z c z y t n o 284 szcza — Szkwańska — Zagajnicy — Zielona zob. Szkwańska zob. Puszcza Zagajnica zob. K u r p i o w s k a Puszcza Zie­ lona Pychowice, pow. K r a k ó w 311 P y r z y c e 306 Pyzdry, pow. Września 125 Pyzówka n a P o d h a l u 343, 353 Sawa, pow. Myślenice 341 Sąspów, p o w . O l k u s z 311, 318 S e c h n a , pow. L i m a n o w a 370 S e m a n g o w i e 475 Serafin (jezioro) 343 S i d z i n a , pow. K r a k ó w 313, 316, 318, 320—325, 328 (diz. S i d z i n y ) 320 — Olszyna S i e d l c e 209 Siedmiogród 452 Raba (rzeka) 341 Siekierki R a b k a 112 (pd. w s c h . od W a r s z a w y ) 291, 293 Racibórz 127 Sieradz Radom — region 432 124 S k a w i n a 322 R a d u n i n , pow. Sokółka 376 Radzymin 297, 298, 300, 302 Raniżów, pow. K o l b u s z o w a Rawa Mazowiecka, 122, 128 Skomielna 330, 331, 333 region 433 Biała i C z a r n a , pow. Skrzydlna, pow. L i m a n o w a R e n (rzeka) 462 Siany Reznovic Słomka, pow. B o c h n i a 311 Roglas, ( C S R ) 446 101, 112 Rogalin Słomka, pow. Rosicko-Oslayańskie Zagłębie ( C S R ) 417, Limanowa Słowacy 448 Słowiańszczyzna 159, 164, 219, 293 24, 28, 32, 89, 282 Rozdzielę, pow. B o c h n i a 82 Słowińcy 89, 306, 307, 308 Rozoga Słupno 297 Ruda (rzeka) 244, 245 Słupsk 309 Śląska 109 Rudawa, pow. Chrzanów 407 R u d z i s k a , p o w . S z c z y t n o 284 Rugia 370 417, 451—454 Słowianie 88, 89, 306, 420—422 418, 445, 447 Rosja 362, 369 (pow.) ( C S R ) 442 Słowacja p o w . S z c z y t n o 284 ( w y s p a ) 306 — pow. 307, 308 Smolenice koło B r a t y s ł a w y (CSR) 417— 419, 440, 441 R u m , p o w . S z c z y t n o 284 Smołdzino, p o w . Słupsk 307, 308 Rumania — okolice 308 125, 134 Rybienko, Rybnik pow. W y s z k ó w 299 209, 225 Rzeszowskie pow. Sobieszowice ( C S R ) 449, 450 Sójkowa, p o w . N i s k o 333 R y b n i k i , pow. Białystok 376 Rzeszotary, Kraków 313, 326 322 81, 123, Sopotnia Mała, pow. Żywiec 376, 379, 379, 380, 429 Sowliny, pow. L i m a n o w a — Pogórze 335 S p i s z 113, 407 Rzeszów 127, 122, 131, 132, 329, 330, 339 Stanisławów 428 — w o j . 103, 406 Stanisławów Rzym S t a n y Zjednoczone 125, 434 Myśle­ nice 311 koło 362 Tłuszcza 297 A . P. 344, 452 �INDEKSY 500 S t a r a c h o w i c e 109 Stara Wieś, T a r t a k , p o w . K o l n o 262 pow. Oświęcim 313, 316, Stare B y s t r e , pow. N o w y T a r g Starosiedlice, 345, 353 475 ; Stradomka (rzeka) p o w . Ostrołęka 353, 353 T c z e w 428 341, 342, 344, 357 Strzyżów, p o w . Miechów 407 Suwalszczyzna Tatry — Z a c h o d n i e 253 p o w . Iłża 410 S t o k i , pow. K o z i e n i c e 376 Surowe, Tasmańczycy T a t a r y , p o w . Ostrołęka 258 318, 319 280, 280 Tłumacz 428 Tłuszcz 297 T o k a r n i a , p o w . K i e l c e 377 Tomaszowskie 286 407 Suwałki 286 Tomaszów L u b e l s k i Svermov Tomaszów M a z o w i e c k i ( C S R ) 442 S w i d w i b o r e k , p o w . Ostrołęka 262 Topolczany S y b e r i a 111 Toruń (pow.) 374, 409 426 (Węgry) 343 33, 59, 60, 62, 63, 64, 78, 83, 89, i S z c z e b r z e s z y n 109 110, 112, 117, 122, 123, 126, 128, 128, S z c z e c i n 39 131, 131, 135, 140, 303, 305, 306, 307, I j I p o w . N o w y T a r g 344 308 S z c z e c i n e k (pow.) 308 Szczyrzyc, pow. L i m a n o w a Szczytno Szkwa, (pow.) 363, 366 283, 284, 286 pow. Ostrołęka 262, 264 — r z e k a 216, 217, 244, 245, 268, 283—285, — pow. 84 I Toszek I 115 T u c h o l a 109 ] Turośl, p o w . K o l n o 244, 262, 263, 286 * — r z e k a 217, 243 287 T y n i e c , pow. K r a k ó w 311, 313, 315, 316, 318, 322, 323, 324, 407 Szkańska P u s z c z a 209 Szprewa (rzeka) 306 S z t o k h o l m 428 125, 473 Szwajcaria S z y m a n y , p o w . S z c z y t n o 284 Śląsk 91, 92, 94, 94—96, \ 101, 102, 104, 104, Szaflary, 76, 81, 89, 101, 135, 163, 417, 432, 433, 448, 449, 466 — Dolny 34, 76, 84, 84, 85, 85, 303, 305 — Dolny i Średni 305 — Górny 37, 76, 122, 123, 128, 313 — Opolski 79, 85 Śląski B e s k i d 319, 321, 324, 325 Święta K a t a r z y n a , p o w . K i e l c e 377, 410 Święta L i p k a , p o w . Kętrzyn 163 Świętochłowice 109 Świętokrzyskie Góry 361, 363, 366, 125 Uzbekistan Uznam Vinafice } 90 (wyspa) i 306 i ( C S R ) 442 j' pow. Ostrołęka 219, 233, 257, 262, j 264 Warmia Świątniki Górne, pow. K r a k ó w 313, 315, pow. L i m a n o w a Ujsoły, p o w . Żywiec 376, 379, 380, 396 Ukraina Wach, 78, 120, 310, 311, 430 Śrem 109 317—318, Ujanowice, 370 j 37, 84, 123, 226, 284, 303, 306, 407, 433, 473 Warmińskie Powiśle 84 W a r m i a k , p o w . K o l n o 284 Warszawa 27, 2 8 , 30, 60, 61, 63, 77, 80, 91, 95, 95, 96, 101, 109, 109, 110, 111, 374, 381, 383, 292, 395, 396, 398, 410, 414 — region 410 Ul, 114, 116, 117, 125, 125, 129, 131, 133, 133, 135, 234, 241, 244, 291, 292, t 294, 296—300, 302, 308, 402, 423, 427, 434, 467 Tanger 434 — p o w . 294 T a r c h o m i n 111 — w o j . 208, 294 T a r c z e k , p o w . Iłża 410, 411 — podwarszawski T a r n ó w 363 ,| 298 /,' teren 291—294, 2 9 6 — t ) �INDEKSY Wyszel, W a r t a 306, 307 pow. Maków W e d d a 475 Wyszogród, p o w . Płock 293 Wenecja 434 Wyżega, pow. K o l n o Wezera (rzeka) 306 Węgrów region 433 Yamana (z Z i e m i O g n i s t e j ) 476 Węgry 134, 343, 417 Wiedeń 134, 433 Wielkopolska 284, 286 Zaborów 172 87, 313, 314, 356 Wieliczka 249, 262 Mazow. 297, 298, 299, 299, 300, 302 Wyszków 109, 112 Wdzydze 501 Zagajnica 76, 79, 80, 83, 145, 147, 292, 307, 466 (puszcza) 218, 279 Zagłębie Kładneńskie zob. Kładneńskie Zagłębie Wielopolanka (rzeka) 329 — Ostrawsko-Karwińskie Wieluń 109 sko-Karwińskie zob. Ostraw- Zagłębie Wieprzów, pow. Tomaszów L u b e l s k i 377 — Pilzneńskie zob. Pilzneńskie Zagłębie W i l c z k i , p o w . L i m a n o w a 366 — Rosicko-Oslavańskie Rosicko- Wilczowola, pow. Kolbuszowa 331, 333 Oslavańskie zob. Zagłębie Wilczków, pow. K i e l c e 410 Zagórowa, p o w . O l k u s z 410 W i l n o 30, 31, 61 Zagórzanie 361-364 W i n c e n t a , pow. K o l n o 273 Zagórzany 344, 344, 346 Wisła, p o w . C i e s z y n 166 Zagórze 341 Wisła (rzeka) Wisłok 291, 292, 329, 421, 422 Śląskie 125 pow. g e l n i c k i (CSR) 38, 202, 223, 117, 122, 123, 127, Zakopane Wiślica 46, 102 127, 128, 131, 132, 133, 341, 406 z i e m i a 102 — K o z i n i e c 113 Wiśniowa, pow. Myślenice 356 Włochy 225 Z a l a s , p o w . Chrzanów 410 Włocławek 104, 113 Zalas, Włoszczakowice, p o w . L e s z n o 377 Zamość 122 Włoszczowa — pow. 374 (pow.) 374 p o w . K o l n o 284 Wojciechów, pow. K a z i m i e r z a W. 311 Zatoka, W o l a F i l i p o w s k a , p o w . Chrzanów 166 Z a w a d y , p o w . Ostrołęka 262, 280 W o l a L u b o r z y c k a zob. L u t o o r z y c k a W o l a Z a w i e r c i e 225 p o w . B o c h n i a 311 W o l a Raniżowska, pow. K o l b u s z o w a 333 Zborowskie, Wola Zbójna, p o w . K o l n o Szczygiełkowa, pow. K i e l c e 410, 411, 414 — parafia pow. B o c h n i a 341, 343 Wolica, Zbyśov W o l k o w e , pow. Ostrołęka p o w . L u b l i n i e c 313 212, 216, 238, 262, 264, 266, 268 ( C S R ) 446 Żdar ( C S R ) okolice 445 Zdunek, pow. Ostrołęka 262 Wołoszczyzna 230 Zegartowice, Wołyń — Bigorzówka 85, ( W o l i n - w y s p a ) 306 37, 60, 61, 63, 73, 77, 78, 83, 85, 91, 92, 94, 96, 101, 102, 104, 110, 122, 227 Zembrza, pow. Myślenice 341 pow. (przysiółek) 341 Kolbuszowa Ziemia krakowska 333 zob. k r a k o w s k a zie­ mia — p o w . 84 — Lubuska Wróblowice, p o w . K r a k ó w Wróblówka, pow. 238, 244, 262, 281 272 Z b y c z y n , p o w . K o z i e n i c e 376 W o l i n i a n i e 306 Wrocław 418, 451—459 Wiślanie 421 — wiślicka Zagórze Zakarovce, (rzeka) 329 Nowy 350, 351 W y k , pow. K o l n o 246 324, 325 Targ 345, 347, zob. L u b u s k a — Malborska — Ognista zob. Ziemia malborska ziemia 475, 476 — Sądecka zob. Sądecka Ziemia — Wiślicka zob. Wiślicka Ziemia �502 INDEKSY Ziemie Odzyskane mie Zachodnie Ziemie Zachodnie zob. Polska zob. P o l s k a Zachodnie Złatna, pow. Żywiec 376 Radziecki Ziemie Żmiąca, pow. Ż u ł a w y 473 Żywiec 428 zob. Limanowa 179 ZSRR Żywieckie 363 370 B e s k i d 374, 378, 383, 385 390, 392—398 Żywiecczyzna 289,, 393, 428 37, 38, 125, 417, 457 Związek - Zie- Żywiecki Z i m n a , p o w . K o l n o 284, 286 ZSRR - zob. Żywiecczyzna �•S* WYDAWNICTWA INSTYTUTU ARCHfcoLOGIA HISTORII KULTURY MATERIALNEJ PAN POLSKI cena zł Tom-i W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 292 Tom. I I 1 W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 148 Tom u ' z 2 Wrocław 1958 O s s o l i n e u m , s. 149—400 60,— 30 — 4 0 - z T o m I I I , z. ' l (w d r u k u ) ARCHEOLOGIA Tom V 1952—1953, W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 441 129 — T o m V I , 1954, W r o c ł a w 1956 O s s o l i n e u m , ss. 323 92,— T o m V I I , z. 1, 1955, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 242 90 — T o m V I I , z. 2, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 272 95,— T o m V I I I , z. 1, 1956, W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 292 Tom VIII, z. 2, W r o c ł a w T o m I X , z. 1 (w 1959 O s s o l i n e u m , 95 — ss. 224 65,— druku) SPRAWOZDANIA ARCHEOLOGICZNE I, W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 279 41,— I I , W r o c ł a w 1956 O s s o l i n e u m , ss. 188 25,— I I I , W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 327 IV, W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , . 60,— ss. 230 40,— V , W r o c ł a w 1959 O s s o l i n e u m , ss. 302 + 7 tabl. nita VI 55,— (w d r u k u ) POLSKIE BADANIA 1. J a c e k Slaski, skarby srebrne ARCHEOLOGICZNE Stanisław Wczesnośredniowieczne Tabaczyński, Wielkopolski (Polskie s k a r b y wczesnośredniowieczne. I n ­ w e n t a r z e , t. 1), W r o c ł a w 1959 O s s o l i n e u m , ss. 86 + 2 w k l e j k i 2. Stanisław s*karbami 3. Poznań W. Tabaczyński, srebrnymi Z badań Wielkopolski, we wczesnym W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m . średniowieczu, Hensla, Wrocław morza t. 1, p r a c a z b i o r o w a 1959 O s s o l i n e u m , 4. T e r e s a i R y s z a r d K i e r s n o w s c y , + 27 t a b l . 40 — wczesnośredniowiecznymi nad ss. 129 + 1 w k l e j k a Wczesnośredniowieczne . . . 20 — pod redakcją + 25 t a b l . skarby z 42,— Po­ (Polskie s k a r b y wczesnośredniowieczne, I n w e n t a r z e , t. 2) (w d r u k u ) ARCHAEOLOGIA POLONA Tom I, Warszawa 1958 O s s o l i n e u m , s s . 97 . . . . ' 20,— T o m I I (w d r u k u ) KWARTALNIK Rocznik I HISTORII K U L T U R Y ¡-2/1953, W a r s z a w a S w Z^Mr 3 TV lZd/10^' Rocznik i v ^-4/1956 3 1 1953 P W N , 9 arSZ3Wa Warszawa !!« ™™ ss. 291 » » ' Ł T ~ ^ £ V T ~7\Z;3f Warszawa 30,- • 6 ~ 0 ~ 60 1956 P W N , ss. 752 szawa Roasn^K v i , z. i—1/1958, R o c z n i k V I I ( w druku) MATERIALNEJ ™ S ; J 1958 P W N , ss. 753 8 35 0 > _ ~ 140 — ; �STUDIA WCZESNOŚREDNIOWIECZNE T o m I , W r o c ł a w 1952 O s s o l i n e u m , ss. 208, 151 tabl 80,— T o m I I , W r o c ł a w 1953 O s s o l i n e u m , ss. 144, 51 tabl., 2 m a p y 55,— T o m I I I , W r o c ł a w 1955 O s s o l i n e u m , ss. 384, 154 t a b l 77,— T o m I V , W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. 392, 14 t a b l 70,— STUDIA I MATERIAŁY DO HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ T o m I , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t 1, W r o c ł a w 1957 O s s o l i ­ neum, ss. 530 . . . 75 — T o m I I , S t u d i a z dziejów g o s p o d a r s t w a wiejskiego, t. 1, W r o c ł a w 1957 O s s o ­ l i n e u m , ss. 520 90,— T o m I I I , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t. 2, W r o c ł a w 1958 O s s o l i ­ neum, ss. 383 55 — T o m I V , S t u d i a z dziejów g o s p o d a r s t w a wiejskiego, t. 2 (w d r u k u ) . T o m V , S t u d i a z dziejów górnictwa i h u t n i c t w a , t. 3 (w d r u k u ) ŹRÓDŁA DO HISTORII K U L T U R Y 1, I n s t r u k c j e XIX gospodarcze d l a dóbr OPRACOWANIA MONOGRAFICZNE Witold H e n s e l , Słowiańszczyzna . i szlacheckich z wczesnośredniowieczna, XVII— 749 . . . Sesja metalowe W a r s z a w a 1956 w Białogonie (1614—1914), W r o c ł a w 1957 ss. 247 4 4 - Archeologiczna, S w i d e r k o w n a , La V e s p a s i e n et sa technique ŹRÓDŁA Wrocław propriété agricole 1957 O s s o l i n e u m , ss. 432 . foncière d'après privée dans . l'Egypte P. Lored 131 (w . do dziejów Tadeusz L e w i c k i , Wrocław ETNOGRAFIA de druku) Słowiańszczyzny, t. 1, w y d a ł i opracował 1956 O s s o l i n e u m , ss. 383 39,50 POLSKA T o m I , W r o c ł a w 1957 O s s o l i n e u m , ss. 438, n l b . 2 T o m I I , Wrocław BIBLIOTEKA 1959 O s s o l i n e u m ETNOGRAFII 85,— POLSKIEJ do historii Zajęcia Współdziałanie pozarolnicze. 55 — ss. 479 1, S t u d i a i materiały kultury wsi polskiej gospodarcze, w XIX i XX w. W r o c ł a w 1958 O s s o l i ­ n e u m , ss. 436 70 — N r 2, A l f r e d Zaręba, etnografa w terenie, Zbieranie materiałów Wrocław i etnologii, N r 4, M a r i a gwarowych. 1956 O s s o l i n e u m , N r 3, K a z i m i e r z M o s z y ń s k i , Człowiek. POLSKI 73,— ORIENTALNE T o m I , Źródła arabskie Nr 145 — 51,80 Zakłady Ossolineum, Anna . ss. 493 Jan P a z d u r , Pierwsza . . MATERIALNEJ magnackich w i e k u , t. 1, W r o c ł a w 1958 O s s o l i n e u m , ss. L X X V I I I , PWN, . . Wstęp Wskazówki dla ss. 54 do etnografii 4,80 powszechnej K r a k ó w 1958 O s s o l i n e u m , ss. X I I , 852, nlb. 3, X X X V I I I tabl. Gładyszowa, ATLAS Wiedza ludowa o ETNOGRAFICZNY Z e s z y t próbny, W r o c ł a w 1958, 17 m a p + suplement gwiazdach (w druku) 90,— �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a64fabf14713ae9c215204ec95d4d7.pdf 416a64d8d6834f6f4994c7e1fb07de30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:426 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:385 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA II POLSKA �P O L S K A INSTYTUT A K A HISTORII D E M I A KULTURY N A U K MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA II WROCŁAW 1959 ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY: K A Z I M I E R Z D O B R O W O L S K I , W I T O L D D Y N O W S K I (red. nacz.), J O Z E F G A J E K , MIECZYSŁAW GŁADYSZ, J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , I K A Z I M I E R Z M O S Z Y N S K I I , A D O L F NASZ, J A N I N A R U D ­ N I C K A (sekretarz redakcji), A N D R Z E J WALIGÓRSKI, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR TOMU MARIA GŁADYSZOWA Instytut Jorii Kall Polskie] Zakład aterisüae] Etn Ttń w W a r s z a w i e iogriyczny w Łodzi ul. Бис; p 30 m. 2. 80-140 Wafeca^ Redaktor wydawnictwa: Aurelia Podgórska Wszelkie p r a w a z a s t r z e ż o n o P r i n t e d in Poland' Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o Polskiej A k a d e m i i N a u k . W r o c ł a w 1959. W y d . I . N a k ł a d 730 + IW egz. O b j ę t o ś ć a r k . w y d . 39,60, ark. druk. 31,50 + 8 w k l . , a r k . form. A - l 44,55. P a p i e r ilustr. k l . V 80 g. 70 x 100 (16) z f a b r y k i we W ł o c ł a w k u . Oddano do s k ł a d a ­ n i a 2. V I I I . 1958, podpisano do d r u k u lfi. V I . 1959, druk u k o ń c z o n o w czerwcu 1959. - W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1060/58. — L - 1 8 . Cena zl 8 5 . - �Dnia 30 marca 1959 roku zmarł w Krakowie Członek Rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI Dr nauk historycznych, profesor zwyczajny etnologii i etnografii, kierownik Katedry Etnografii Słowian Uni­ wersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, członek czynny PAU, przewodniczący Komisji Etnograficznej PAU, czło­ nek korespondent Instytutu członek korespondent Słowiańskiego w Pradze, Naukowego Towarzystwa Ugro­ fińskiego w Helsinkach, członek honorowy Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w Budapeszcie, odznaczony Krzyżem Walecznych oraz Krzyżem Komandorskim Or­ deru Odrodzenia Polski. W Zmarłym tracimy nie tylko wybitnego uczonego o wielkim autorytecie, ale także doskonałego wychowawcą i obywatela. Redakcja �SPIS TREŚCI Str Kazimierz M o s z y ń s k i — Kazimierz Nitsch 15 ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe Streszczenia obcojęzyczne Jadwiga K l i m a s z e w s k a i Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Dzia­ łalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945—1956 Streszczenia obcojęzyczne Mieczysław G ł a d y s z — Działalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okresie powojennym Streszczenia obcojęzyczne Adolf N a s z — Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu Streszczenia obcojęzyczne 19 57 59 105 109 136 139 143 S T U D I A I MATERIAŁY Antoni W a l a w e n d e r — Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej połowie X V I I w. Streszczenia obcojęzyczne Krystyna A d a m u s — Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej Streszczenia obcojęzyczne 145 155 157 203 BADANIA TERENOWE Mazowsze Prace Warszawskiego Zakładu Etnografii pod kierunkiem W. Dynowskiego i A. ' Polski 1HKM PAN Kutrzeba-Pojnarowej Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a —• Prace nad monografią etnograficzną Kurpiowskiej Puszczy Zielonej . Streszczenia obcojęzyczne Jerzy D a m r o s z — Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny Zofia S z y f e l b e j n — Chłopska gospodarka rolna Puszczy Zielonej (od u w ł a ­ szczenia do chwili obecnej) Maria B i e r n a c k a — Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielo­ nej (od końca X I X w. do lat pięćdziesiątych X X w.) 205 224 226 232 241 �SPIS 6 TREŚCI Jacek O l ę d z k i — Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie Krystyna A d a m u s . — Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie . Marian P o k r o p e k — Budownictwo ludowe na obszarze Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej Barbara Z a g ó r n a — Kurpiowski strój ludowy Puszczy Zielonej . . . . L i l i M. S z w e n g r u b — Kształtowanie się kultury dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi kurpiowskiej Konstanty J u d e n k o — Zagadnienie świadomości grupowej mieszkańców Kurpiowskiej Puszczy Zielonej Anna S z y f e r — Niektóre wnioski z materiałów językowych 2 4 7 255 260 268 274 277 282 Prace Zakładu Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem W. Dynowskiego Witold D y n o w s k i — Wieś i miasto w pracach Zakładu Etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego Streszczenia obcojęzyczne Wanda P a p r o c k a — Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca X I X w. do chwili obecnej Alicja G e r l a c h — Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich . . . . 288 290 291 296 Pomorze Wanda B r z e s k a — Kultura ludowa Ziem Zachodnich w powojennych pra­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej Streszczenia obcojęzyczne 303 309 Małopolska Władysław K w a ś n i e w i c z — Rozwój wnętrza domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880—1956 (sprawozdanie z badań Zakładu Etno­ grafii Ogólnej i Socjologii U. J.) Streszczenia obcojęzyczne Franciszek K o t u l a — Bartniczy ród Sudołów Streszczenia obcojęzyczne Piotr G a l a s — Górale z Podhala w Lubomierzu nad Stradomką . . . . Streszczenia obcojęzyczne Leopold W ę g r z y n ó w ic z — Prace i poszukiwania etnograficzne w powie­ cie limanowskim Streszczenia obcojęzyczne Zagadnienia wybrane dotyczące kilku regionów budownictwa 361 371 Polski Zbigniew B i a ł y . — Ludowa wiedza o drzewach 'i drewnie w niektórych re­ gionach Polski (sprawozdanie z 'badań Zakładu Etnografii Słowian U. J . Streszczenia obcojęzyczne O inwentaryzacji 310 328 329 339 341 359 372 399 ludowego Franciszek P i a ś c i к — Powołanie Centralnego Ośrodka Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej Streszczenia obcojęzyczne Izabela C y w i ń s k a — Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i archi­ tektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej 401 402 404 �SPIS TREŚCI t Władysław G r a b s k i — Sprawozdanie Katedry Historii Architektury Pol­ skiej Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim budownictwem ludowym . . Barbara O l s z o w y — Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego sprawozdanie z badań Zakładu Etnografii Słowian U . J.) . . . . 7 406 410 KRONIKA Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad życiem i kulturą klasy robotniczej — Danuta Dobrowolska Ze Zjazdu Antropologów Polskich — Zofia Szromba Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej — Wanda Paprocka Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej — Leo­ pold Węgrzynowicz Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" — Barbara Zagórna Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etno­ graficznego — Anna Jankowska i Zofia Szyfelbejn 417 420 423 424 429 433 RECENZJE Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej — Danuta Dobrowolska . . . . . . K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce — Bronisława Jaworska Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de g é o graphie sociale — Antoni Stojak Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej — Lili M. Szwengrub . Kwartalnik Historyczny, 1956. Uwagi recenzyjne — Edward Pietraszek . . Przemysł Ludowy i Artystyczny — kwartalnik, z. 1—3, za rok 1956 — Wanda Paprocka Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" — Zofia Szromba . . . Fritz Kern, Der Beginn der Weltgeschichte — Edward Pietraszek . . . Indeksy — Zofia Szromba osobowy nazw geograficznych i etnicznych . . . . 439 457 459 463 465 469 472 473 481 492 �СОДЕРЖАНИЕ Стр. Казнмеж М о ш и н ь с н и — Казимеж Нич 15 СТАТЬИ Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Организация этнографической деятельности в Польше, научные у ч р е ж д е н и я и издательства Резюме на иностранных языках Ядвига К л и м а ш е в с к а и Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Деятельность университетских кафедр этнографии в Польше с 1945 по 1956 гг. . . Резюме на иностранных языках Мечислав Г л а д ы ш — Научная деятельность этнографических музеев в по­ слевоенный период Резюме на иностранных языках . Адолф Н а ш ] — Научная деятельность и, издательские труды Польского Общества Иародознания в последним десятилетии . .' Резюме на иностранных языках 19| 57 59 105 109' 136 139 143 МАТЕРИАЛЫ И ИССЛЕДОВАНИЯ Антони В а л я в е н д е р — Крестьянские обычаи и участь в наследстве в де­ ревне Каргова в Велькопольше в первой половине X V I I в. . . . . . Резюме на иностранных языках Крыстына А д а м у с — Обзор трудов noj монографии деревень в Польше Резюме на иностранных языках 145 155 157 203 П О Л Е В Ы Е Р А Б О Т Ы ПО Э Т Н О Г Р А Ф И И Мазовше Труды Варшавского Отделения Этнографии Института Истории Материальной Культуры П.А.Н. Руководтсво: В. Дыновски а А: Кутшеба-Пойнарова Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Этнографический обзор района Зелёной Пущи (Курпёвщизна) Резюме на иностранных языках Е ж и Д а м р о ш — Обзор литературы относящейся к этнографии Курпёвщизны Зофия Шыфельбейн — Крестьянское земледельческое хозяйство . . . . Марья Б е р н а ц к а — Скотоводство и пастушество Зелёной Пущи . . . . Яцек Ол е н д з ки — Некоторые вопросы внеземледельческого традицион­ ного хозяйства крестьян Зелёной П у щ и * 205 224 226 232 241 247 �SPIS TREŚCI 9 Крыстына А д а м у с — Традиционная обработка дерева у населения Зе­ лёной Пущи Марьян П о к р о п е к — Народное зодчество Зелёной Пущи Барбара Загуриа — Н а р о д н а я о д е ж д а Зелёной Пущи Лили М. Швенгруб — Ежедневный быт в культуре населения Зелёной , Пущи Константы Юденко — Сознание колектнвного быта и его вопросы у на­ селения Зелёной Пущи • Анна Шыфер — Избранные вопросы формирования наречья населения Зелёной Пущи Труды Кафедры Этнографии Руководство: Варшавского В. Дыновски 255 260 268 274 277 282 Университета Витольд Д ы н о в с к и — Деревня и город в научных работах Кафедры Этнографии Варшавского Университета Резюме на иностранных языках Ванда П а п р о ц к а — Народные изделья из прутьев в подваршавском районе с конца X I X в. до настоящего времени Алиция Г е р л я х — Народное гончарное исскуство в подваршавском районе 288 290 291 296 II о м о р ь е Ванда Б ж е с к а — Н а р о д н а я культура западных земель в послевоенных научных работах проф. д-ра Вожены Стельмаховской Резюме на иностранных языках 303 309 М а л а я Пол,ьша Владыслав К в а с ь н е в и ч — Изменения в обстановке крестьянского дома в Краковском районе с 1880 по 1956 гг. (Отчет по исследованиям От­ деления Общей Этнографии Ягеллонского Университета) Резюме на иностранных языках Франтишек К о т у л я — Брртнический род Судолов Резюме на иностранных языках ' Петр Г а л а с — Гуралы из П о д г а л я в Любомеже над Страдомкой . . . . Резюме на иностранных языках . . . Леопольд В е н г ж и н о в и ч — Этнографические труды по лимановскому району Резюме на иностранных языках И з б р а н н ы е п р о б л е м ы по э т н о г р а ф и и н е к о т о р ы х Польши народного 361 371 районов Збигнев В я л ы — Народные сведения о деревах и строительном лесе в Поль­ ше. (Отчет трудов Отделения Этнографии Славян Ягеллонского Уни­ верситета) Резюме на иностранных языках Инвентаризация 310 328 329 339 341 359 372 399 строительства Франтишек П я с ь т и к — Образование Главного Информационного Центра по вопросам инвентаризации народного строительства и архитектуры Резюме на иностранных языках ' 401 402 �10 SPIS TREŚCI Изабелла Цивиньска — Материалы по народному строительству и архи­ тектуре, собранные при Кафедре Архитектуры и Планирования Де­ ревни Варшавского Политехнического Института Вдадыслав Г р а б с к и — Научно-исследовательские работы по польскому народному строительству. (Отчёт Кафедры Истории Польской Архи­ тектуры Отделения Архитектуры Краковского Политехнического Ин­ ститута) . • Барбара О л ь ш о в ы — Труды по инвентаризации народного строительства. (Отчёт трудов Отделения Этнографии Славян Ягеллонского Универ­ ситета) 404 406 410 ХРОНИКА Конференция чехословацких этнографов, посвященная исследованиям жизни и культуры рабочего класса — Данута Добровольска . . . . Со съезда польских антропологов — Зофья Шромба Этнографические материалы в работах историков материальной культуры — Ванда Папроцка Этнографическая работа краеведческих кружков школьной молодёжи — Леопольд Венгмсинович Этнография в работах Отечественного Союза Кооперативов Народного и Художественного Ремесла „CPL i А" (Цепелья) — Барбара Загурна К вопросу основания Польского Общества Этнографического Фильма — Анна Янковска и Зофья Шифельбейн 417 420 423 424 429 433 РЕЦЕНЗИИ ' Исследования культуры т р у д я щ и х с я в современной чехословацкой этно­ графии — Данута Добровольска . . . .' Заметки по поводу монографии: B a n i c k á declina Żakarowce — Бронислава Яворска Etieime Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de geo­ graphic sociale — Антон Стояк . Деревня в монографических очерках современной немецкой социоло­ гии — Лили М. Швенгруб Kwartalnik Historyczny (Исторический Квартальный Ж у р н а л ) , 1956 За­ метки рецензента — Эдвард Петрашек Przemysł Ludowy i Artystyczny (Народный и Артистический Промысел), 1956 — Ванда Папроцка Возобновление краеведческого ж у р н а л а „Ziemia" (Земля) —Зофья Шромба Fritz K e m , Der Beginn der Weltgescbichte — Эдвард Петрашек 439 457 459 463 465 469 472 473 �CONTENTS Page Kazimierz M o s z y ń s k i — Kazimierz Nitsch 15 ARTICLES Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Work in Poland. Scientific — The Institutions Organization and oí Ethnographic Publications 19 Summaries 57 Jadwiga K l i m a s z e w s k a and A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a — U n i ­ v e r s i t y C h a i r s of E t h n o g r a p h y i n P o l a n d (1945—1956) 59 Summaries 105 — S c i e n t i f i c A c t i v i t i e s of E t h n o g r a p h i c M u s e u m s Mieczysław G ł a d y s i after the Last since War 109 Summaries Adolf N a s z cal 139 — Research W o r k and Publications of the Polish Ethnographi­ Society ( P T L ) 139 Summaries 143 REPORTS Antoni W a l a w e n d e r the AND — Inheritance MATERIALS and T r a n s f e r of V i l l a g e K a r g o w a d u r i n g the F i r s t H a l f of the Property Usage 17-th C e n t u r y . . in . 145 Summaries Krystyna 155 A d a m u s Research — Village Monographs in Poland. Critical Review of Problems 157 Summaries 203 FIELD SURVEYS Mazowsze Researches Warsaw under the Supervision Ethnographic Section of the of Polish the Region (Puszcza Institute Academy Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Kurpie (Masovia) of A. Kutrzeba-Pojnarowa of of the and History Sciences, of W. Dynowski (the Material Culture Warszawa) — The Ethnographic Monograph of the Zielona) 205 Summaries Jerzy D a m r o s z — E t h n o g r a p h i c B i b l i o g r a p h y of the K u r p i e R e g i o n . Zofia S z y f e l b e j n franchisement to . O l ę d z k i Kurpie — 2 2 4 2 2 6 — A g r i c u l t u r e of the P u s z c z a Z i e l o n a R e g i o n f r o m E n ­ the Present Times 232 M a r i a B i e r n a c k a — A n i m a l B r e e d i n g i n the P u s z c z a Z i e l o n a R e g i o n . Jacek . Some Traditional Nonagricultural Region Occupations in . 241 the 247 1 �SPIS 12 TREŚCI Krystyna A d a m u s — Traditional Techniques of Wood Working in the Kurpie Region . . Marian P o k r o p e k — Folk Architecture in the Kurpie Region of the Pusz­ cza Zielona Region Barbara Z a g ó r n a — Kurpie Folk Costumes in the Puszcza Zielona Region Maria L . S z w e n g r u b — Processes Occuring in the Mode of Everyday Life in the Kurpie Region Konstanty J u d e n k o — Problems of Group Consciousness oí the Kurpie Population in the Puszcza Zielona Region ' Anna S z y f e r — Some Conclusions from Linguistic Studies . . . . . . Researches under the Supervision of W. Dynowski University, Warszawa) (the Chair of (Pomerania) Special Problems from Several Regions of P o l a n d Zbigniew B i a ł y — Folk Knowledge of Trees and Timber Various Parts in Poland (Investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) Summaries Surveys 6 0 2 268 274 277 282 288 290 291 296 , • 303 309 (Southern Poland) Władysław K w a ś n i e w i c z — Changes of Interior of Peasant Cottages in the Southern Poland between 1880 and 1956 (Investigations of the Chair of General Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) Summaries Franciszek K o t u l a — Beekeeping Traditions of the Sudoł Clan . . . . Summaries Piotr G a l a s — Mountaineer Settlers from Podhale in the Village Lubomierz on the River Stradomka Summaries Leopold W ę g r z y n o w i c z — Ethnographic Investigations in the Limanowa District ' Summaries Inventory 5 ' Wanda B r z e s k a — Folk Culture of Western Provinces in Post-war Investigations of Professor Bożena Stelmachowska Summaries ? . . . . . . . . Małopolska ^ Ethnography Witold D y n o w s k i — Country and Town in the Works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University Summaries . Wanda P a p r o c k a — Basketry in the Warszawa-Region from the End of the 19-th Century till the Present Times Alicja G e r l a c h — Folk Pottery in the Warszawa-Region Pomorze 2 of Folk 310 328 329 341 359 361 371 , 372 399 Architecture Franciszek P i a ś с i к — The Creation of the Chief Information Centre Concer­ ning the Inventory Surveys of Folk Architecture Summaries 401 402 �SPIS TREŚCI Izabela C y w i ń s k a — Inventory Archiv of Folk Architecture at the Chair of Rural Architecture and Planning (Polytechnic, Warszawa) . . . . Władysław G r a b s k i — Inventory Surveys and Researches on Polish Folk Architecture Carried out by the Chair of the History of Architecture in Poland (Polytechnic, Kraków) Barbara O l s z o w y — Inventory Surveys of Folk Architecture (Investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków) . . 13 404 406 410 N O T E S AND N E W S Conference of Czecho-Slovak Ethnographers on Researches on the Life and Culture of the Working Class — Danuta Dobrowolska The Meeting of Polish Anthropologists — Zofia Szromba Ethnographic Materials in Researches on the History of Material Culture — Wanda Paprocka Ethnographic Activities of School Tourist Societies — Leopold Węgrzynowicz Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handi­ craft „CPLiA" — Barbara Zagwna On the Need of Setting up a Polisch Society of Ethnographic Films — Anna Jankowska and Zofia Szyfelbejn 417 420 423 424 429 433 BOOK REVIEWS Researches on the Culture of the Working Class in Contemporary Czecho-Slovak Ethnography — Danuta Dobrowolska Notes on the Monographic Symposium: Banicka dedina Zakarovce — Bro­ nisława Jaworska Etienne Juiillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de g é o graphie sociale — Antoni Stojak Monographs of Rural Districts in Contemporary German Sociology — Lili M. Szwengrub „Kwartalnik Historyczny" (Historical Quarterly), 1956. Reviewer's Notes — Ed­ ward Pietraszek Review of the Quarterly „Przemysł Ludowy i Artystyczny" (Folk and Artis­ tic Industry) 1956 — Wanda Paprocka The Renewed Publication of the Ethnographic Periodical „Ziemia" (Land) — Zofia Szromba Fritz Kern, Der Beginn der Weltgeschichte — Edward Pietraszek . . . . 439 457 459 463 465 469 472 473 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96022d4c0d0bf186722031262d35a891.pdf 98cf71989912db1afafb16932ba4fbc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4030 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Białostockie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3768 Title A name given to the resource Na marginesie badań sztuki ludowej Białostocczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s. 131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss NA M A R G I N E S I E BADAN S Z T U K I L U D O W E J B I A Ł O S T O C C Z Y Z N Y W miarę, jak posuwają się badania nad trady­ cyjną kulturą ludu polskiego, jak z etapu gromadze­ nia materiałów terenowych przechodzimy w stadium opracowywania ujęć o charakterze bardziej synte­ tycznym, coraz wyraźniej staje przed nami koniecz­ ność wiązania tych badań w większe całości, nieza­ leżnie od granic administracyjnych czy politycznych. Kultura ludu polskiego rozwijająca się w zmiennych warunkach historycznych, w bezpośrednich czy po­ średnich kontaktach z różnymi — bliższymi i dal­ szymi —• sąsiadami, stanowi dziś. szczególnie dla ba­ dań o charakterze genetycznym, splot zagadnień by­ najmniej niełatwych do prawidłowego rozwikłania. Szczególne trudności nasuwają w tym względzie tereny pograniczne, gdzie skutkiem wzajemnego prze­ nikania się różnych prądów osadniczych i następu­ jących w związiku z tym procesów asymilacji i mie­ szania się treści kulturowych sąsiadujących ze sobą grup różnojęzycznych, obraz kształtowania się miej­ scowej kultury ludowej jest z natury rzeczy o wiele więcej zmącony niż na terenach położonych bardziej centralnie, gdzie wpływy obce dochodziły w znacznie mniejszym nasileniu. Województwo białostockie, któremu Redakcja „Pol­ skiej Sztuki Ludowej" poświęca znaczną część ni­ niejszego zeszytu, stanowi pod tym względem dosko­ nałą ilustrację. Obejmując północno-wschodnie kresy naszego terytorium państwowego —• z punktu widze­ nia tradycyjnej kultury ludowej daje ono obraz bar­ dzo urozmaicony i skomplikowany, co w dużej mie­ rze jest wynikiem krzyżowania się na tych terenach różnych elementów osadniczych. W średniowieczu północną część dzisiejszego woj. białostockiego zamieszkiwali bałtyjscy Jaćwingowie, których siedziby sięgały po rzeki Łęg i Biebrzę, w po­ łudniowej natomiast jego części między Bugiem a Narwią spotykały się i przenikały nawzajem — ciągnący z Mazowsza prąd osadnictwa polskiego z idącą od poludnio-wschodu, wzdłuż Bugu, lalą osad­ nictwa ukraińskiego '. Po rozgromieniu i wyniszczeniu Jaćwingów, co nastąpiło w końcu X I I I w., tereny przez nich poprzednio zamieszkałe stały się dostępne dla sąsiadów; skorzystali z tego przede wszystkim niesłychanie prężni Mazowszanie, których osiedla chłopskie i drobnoszłacheckie rozprzestrzeniają się teraz w głąb Suwalszczyzny i na tereny położone mię­ 1 A. Kamiński, Jaćwierz, terytorium, ludność, sto­ sunki gospodarcze i społeczne, Łódź 1953, s. 39—50. T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego, Lublin 1947, Cz. I I , s. 299. Niekiedy całą ludność ruską zamieszkującą woj. białostockie traktuje się jako „białoruską". Z uprosz­ czeniem takim spotkaliśmy się również na zorgani­ zowanej w Krakowie w 1960 r. „Wystawie sztuki lu­ 2 3 li. 1. Fragment dekoracji benka, pow. Biała Podl. stolarskiej .czworaka". Lu- dzy Narwią i Biebrzą, jak również Litwini kolonizują­ cy północną Suwalszczyznę oraz Białorusini, którzy w swej, niezbyt zresztą dynamicznej, ekspansji przekro­ czyli ku zachodowi swą dawną granicę ciągnącą się wzdłuż Swisłoczy oraz Niemna i zajęli tereny na pół­ noc od Narwi w kierunku górnej Biebrzy i Supraśli. W dalszym rozwoju stosunków narodowościowych zwyciężył na terenie dzisiejszego woj. białostockiego żywioł polski, który asymilując dużą część ludności ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej spowodował znaczne skurczenie się zajmowanych przez nie tery­ toriów. Dziś, w wyniku wspomnianych wyżej proce­ sów osadniczych i asymilacyjnych, pozostał wąski skrawek ciągnący się wzdłuż wschodniej granicy wo­ jewództwa, gdzie między Bugiem a Narwią spotyka się ludność ukraińską , dalej zaś w kierunku północ­ nym — białoruską. Ludność litewska zamieszkuje za2 3 dowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwi­ nów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów", jak też w wydanym w związku z tą wystawą katalogu, gdzie całą ruską ludność woj. białostockiego zaliczono do grupy Białorusinów, podczas gdy okolice Kleszczel, skąd pochodziła eksponowana ceramika, czy Hajnówki, skąd pochodziły pokazane na wystawie tkaniny, według oceny językoznawców nie należą do terytorium białoruskiego, lecz do ukraińskiego. 131 �-mm ledwie kilka wiosek nadgranicznych w północnej czę­ architektoniczne, czy to posiadające charakter ogólno­ ści pow. suwalskiego (Puńsk, Szlynokieme, Oszkinie, polski — jak np. chałupa o rozplanowaniu symetrycz­ Trakiszki i kilka innych). nym z sienią w środku, czy też lokalny — jak zagrody Wspomniane tu momenty z historii osadnictwa nie wydłużone w południowo-wschodniej części woje­ pozostały bez wpływu na kształtowanie się kultury wództwa. Z punktu widzenia sztuki ludowej budow­ ludowej w woj. białostockim. Być może świadectwem nictwo to wyróżnia się bogatym zdobnictwem, i to tego są związki łączące pewne typy architektury zarówno na terenie woj. białostockiego jak i na obsza­ ludowej z okolic Hajnówki i Bielska Podlaskiego rach późniejszej jego ekspansji (il. 1). z budownictwem Polesia, czy też zbieżność, jaka za­ Jak wspomniano, istnieją pewne analogie w dzie­ chodzi między zasięgiem dawnego terytorium bałtyjdzinie urządzenia wnętrza na terenach północnoskiej Jaćwieży i zasięgiem szpilkowej techniki zdobie­ zachodnich województwa białostockiego oraz terenach nia pisanek, która w tak interesujący sposób łączy mazurskich; obszary wschodnie natomiast pozosta­ północną część województwa z terenami litewskimi. wały pod silnym wpływem ośrodków stolarskich Zgodnie z podziałem na cztery wspomniane wyżej . z okolic Wilna i Grodna, czego dowodem są spoty­ grupy osadnicze, kształtowały się w przeszłości typy kane w okolicach Sokółki {i tam wykonywane) kufry ubiorów ludowych. zdobione drobnym roślinnym wzorem stempelkowym —' analogiczne do tych, które opisał W. DynowWynikiem sąsiedzkich raczej kontaktów są pewne analogie zachodzące między Białostocczyzną a tere­ ski z terenów leżących na wschód od obecnej naszej granicy państwowej . nem Mazur —• w zakresie architektury ludowej, meb­ W zakresie umeblowania wnętrza mieszkalnego larstwa (malowane sprzęty na Kurpiach) czy tkactwa. występują na terenie Białostocczyzny dość znaczne W dziedzinie architektury wybija się jednak w woj. różnice. Inaczej bowiem przedstawia się wnętrze białostockim na plan pierwszy ekspansja tzw. troja­ izby w wioskach drobnej szlachty zagrodowej, gdzie ków i czworaków (il. 1, 2), tj. domów o zwartym wśród mebli spotykamy rozmaite przykłady sprymirozplanowaniu, w których dookoła centralnie umiesz­ tywizowanych i uludowionych mebli stylowych, inaczej czonych urządzeń ogniowych znajdują się: szczytowa zaś w zacofanych do niedawna wioskach pobrzeża sień, izba i odcięta od niej równolegle do kalenicy Puszczy Białowieskiej, gdzie do końca okresu mię­ komora względnie alkierz (trojak). Najczęściej jednak sień, która w tym typie budownictwa nie jest prze­ dzywojennego nie dotarły jeszcze kufry czy skrzynie lotowa, bywa poprzecznie przedzielona, co daje do­ malowane. Tą właśnie wyraźną różnicą w tempie rozwoju kulturalnego poszczególnych części woj. bia­ datkowe pomieszczenie, wykorzystywane jako komora łostockiego — tłumaczyć można pozorny anachronizm, względnie — w nowszych czasach — kuchnia (czwo­ którym jest powstanie w Hajnówce nowego ośrodka rak). Ten rodzaj budownictwa, odznaczający się sze­ produkcji mebli ludowych (kufrów malowanych w regiem zalet (m. in. najekonomiczniejszym wykorzy­ kwiaty), wówczas gdy na innych terenach wojewódz­ staniem urządzeń ogniowych), znalazł swój najwspa­ twa podobne ośrodki bądź zanikły, bądź też wyraźnie nialszy wyraz w architekturze kurpiowskiej i stąd w tym kierunku zmierzają. już jako forma w pełni wykształcona rozpoczął swój zwycięski pochód na pozostałe tereny woj. białostoc­ W zdobnictwie wnętrza prócz tkanin, o czym bę­ kiego, jak i ku południowi na zachodnie Podlasie dziemy mówili później, na plan pierwszy wysuwają i Lubelszczyznę. We współczesnym budownictwie Białostocczyzny czworaki względnie trojaki stanowią W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic element dominujący, który wypiera starsze formy Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 4 4 232 �się wycinanki, których najbardziej dojrzałe plastycz­ nie formy znajdujemy na obszarze Kurpiowszczyzny. Jednak i na innych terenach województwa żywa jest jeszcze 'tradycja wycinanek, z tą jednak różnicą, że jako element zdobnictwa wnętrza wyszły już one z użycia, utrzymały się natomiast po dzień dzisiejszy jako dekoracja gwiazd kolędniczych. Jednym z ostat­ nich mistrzów wsehodniopodlaskiej wycinanki był niedawno zmarły Czerniakiewiez, którego twórczość zanalizowała przed paru laty M. Przeździecka . W wioskach prawosławnych, ciągnących się przy wschodniej granicy województwa, typową dekoracją wnętrza są wycinane z papieru i malowane w kwia­ towe Wzory — zasłony na ikony. Produkcją ich i do­ mokrążną sprzedażą zajmują się kobiety z Makówki koło Narwi. Obrazy treści religijnej, które spotyka się w chałupach wiejskich, to przeważnie nie posia­ dające wartości artystycznej oleodruki. Zdarza się jednak czasem, że wśród takiej galerii fabrycznych obrazków można zobaczyć niespodziewanie drzeworyt czy obraz na szkle . Natomiast w kościołach katolickich spotyka się czasem — szczególnie w feretronach — interesujące obrazy ludowe malowane na papierze rozrzedzoną farbą olejną, barwne, płaskie, silnie okonturowane, o dekoracyjnie traktowanych szatach i tle. Obrazy te, mające swe odpowiedniki na innych terenach Polski, szczególnie zaś Mazowsza i północnej Mało­ polski, są — jak można wnosić z badań M. Przeździedkiej — śladem dawnych wędrówek domokrąż­ nych óbraźników, którzy w ub. w. z odległego Skulska (k. Kruszwicy) docierali w te strony ze swym towarem . W zdobnictwie wnętrza izby wiejskiej na terenie Białostocczyzny poważną rolę gra tkanina. W kultu­ rze ludowej tego terenu jeszcze pod koniec ub. wieku ozdobne tkaniny samodziałowe znajdowały zastoso­ wanie jako materiały odzieżowe i do dekoracji wnę­ trza. Obecnie, w związku z powszechnym zanikiem tradycyjnych ubiorów ludowych, służą one prawie wyłącznie do celów dekoracyjnych. Zagadnienie ludowego tkactwa artystycznego Bia­ łostocczyzny zasługuje na szczególną wagę, teren ten jest bowiem pod tym względem niewątpliwie naj­ 5 6 7 bogatszy i spotykamy tu najszerszy wachlarz arty­ stycznych wyrobów tkackich. Prócz szeroko w Polsce rozpowszechnionych pasiaków czy kraciaków, w woj. białostockim występują zróżnicowane tkaniny prze­ tykane w postaci sejpaków, czy tzw. tkanin „wileń­ skich" czyli „radziuszek", słynnych już na całą Polskę dywanów dwuosnowowych i mniej znanych tkanin ażurowych. Z terenów Białostocczyzny tkaniny prze­ tykane (tzw. wileńskie) przenikają na sąsiednie te­ reny zachodniej Kurpiowszczyzny i Podlasia, czy pół­ nocnej Lubelszczyzny. Zagadnienie genezy ludowych tkanin dekoracyjnych występujących w woj. biało­ stockim i na terenach przyległych — nie zostało do­ tychczas wyjaśnione, a droga do rozwiązania tego problemu prowadzi przez żmudne poszukiwania „ro­ dowodów" dla każdej grupy tkanin oddzielnie. Pomijam tu sprawę pasiaków czy kraciaków, któ­ rych „autochtonizim" na ziemiach Polski potwierdzają wykopaliska archeologiczne, szczególną uwagę nato­ miast należy zwrócić na tkaniny przetykane i dwuos nowo we. „Dywany" przetykane typu tzw. tkanin wileńskich czyli „radziuszek" posiadają odpowiedniki na szero­ kich obszaradh Europy zachodniej (Niemcy) i północ­ nej (Skandynawia) , jak również na mniej odleg­ łych terenach Litwy, Białorusi czy północno-wschod­ niej Ukrainy (Polesie). Produkcja tego rodzaju tkanin pod względem technicznym nie jest nadmiernie skomplikowana, charakter zaś wzoru, podyktowany względami technicznymi, jest ogólnie biorąc dość po­ dobny, można by więc oczywiście występowanie ich na różnych terenach wyjaśniać na zasadzie konwer­ gencji, wydaje się jednak, że stosunkowo zwarty i lo­ gicznie ukształtowany zasięg geograficzny wspomnia8 5 M. Przeździecka, Szymon Czerniakiewiez — podlaski wycinankarz ludowy, „Polska Sztuka Ludo­ wa", 1957, nr 1, s. 33. M. Przeździecka, Zabytki plastyki ludowej na Podlasiu Wschodnim, „Pol. Szt. Lud.", 1956, nr 4—5, s. 219—228. M. Przeździecka, Na tropach skulskich ochweśników, „Pol. Szt. Lud.", 1957, nr 4, s. 252. E. Walterstrof, Svenska vavnodstehniker och mónstertyper, Sztockholim 1940, s. 161. 6 7 8 II. 3. Siwak. Chrzanów, pow. Sokołów Podl. II. 4. Ładyszka siwak. Kleszczele, pow. Bielsk Podl. II. 5. Dzieżka (wypał szary). Studziany Las, .pow. Suwałki. 4 �U. 6'. Tkanina. Kamionne, okolice Rokitna. Repr. z: Materiali z Etnografii ta Mistectvoznavstva, Zeszyt II, Kijów 1956, s. 52. II. 7. Tkanina, wzór w „krokwie". Wyk. przed 1939 r. Maria Busko, Wyryki, pow. Włodawa. nych tkanin uzasadnia raczej przypuszczenie, że ma­ my tu do czynienia z przerzutem pewnych umiejęt­ ności tkackich, które z zachodniej Europy przenie­ sione zostały w kierunku północnym i wschodnim. Ciekawym przyczynkiem wskazującym drogę, którą interesująca nas tu technika i wzory mogły przedostać się do ludu, jest drukowana w tym numerze praca M. Matusek. Wysunięte przez autorkę przypuszczenie co do rzemieślniczego pochodzenia ludowych „dywa­ nów przetykanych" jest tym bardziej prawdopodob­ ne, że podobną drogą przyszła, a następnie rozpo­ wszechniła się w tych stronach np. technika batikowych druków na płótnie, która do kultury ludowej omawianych tu terenów wniesiona została przez rzemieśHników-farbiarzy, w zachodnioeuropejskim opraco­ waniu technologicznym i z tamtejszym przeważnie ze­ społem motywów zdobniczych — wypierając starsze, prymitywne sposoby farbowania wzorzystego . Jeszcze bardziej tajemniczo przedstawia się spra­ wa wspomnianych wyżej ludowych tkanin dwuosno­ wowych. Na ich genezę istnieje kilka poglądów (oma­ wia je A. Wojciechowski ) , z których jedne przy­ pisują im pochodzenie skandynawskie (Konrad Hahm), inne starają się je powiązać z wspominanymi w X V I w. „tapetia Masovitica" (kobierce mazowieckie), względnie z produkcją manufaktur dworskich (T. Mań­ kowski), do czego przybywa obecnie nowa hipoteza A. Nahlilka o wschodnim — ruskim pochodzeniu tka­ nin dwuosnowowych. Dziś przedwcześnie byłoby prze­ sądzać słuszność któregokolwiek z wspomnianych wy­ żej poglądów. Wydaje się jednak, że przerzucanie po­ czątków produkcji podlaskich dywanów dwuosnowo­ wych zbyt daleko w głąb czasów historycznych nie da się utrzymać, skoro prowadzone w ostatnich cza­ 9 ln u 134 sach na terenie Białostocczyzny i przyległych obszarów woj. białostockiego badania ludowego tkactwa dwuosnowowego coraz wyraźniej stwierdzają jego względ­ ną młodość i wskazują na związek z pracowniami zawodowych tkaczy, którzy na tych terenach w ub. wieku wyrabiali dywany dwuosnowowe . Należy przypuszczać, że sprawę genezy i rozwoju tkanin dwuosnowowych na terenie Białostocczyzny i obsza­ rach przyległych wyjaśni raczej skrupulatna analiza wzorów występujących w tej grupie tkanin ludowych, podjęta na możliwie szerokim tle porównawczym. O ile tkactwo ludowe (pomijając niekorzystne zmiany, jakie zachodzą tu w zakresie wzornictwa) posiada w kulturze ludowej woj. białostockiego po­ zycję dosyć jeszcze mocną i nie wykazującą zbyt wyraźnych tendencji do regresji, o tyle garncarstwo tamtejsze — podobnie jak i na innych terenach Polski — wyraźnie kurczy się i zamiera. Dotyczy to nie tylko liczebności ośrodków garncarskich czy przypadającej na poszczególny ośrodek ilości kół garn­ carskich, ale i rodzaju produkcji, która ubożeje za­ równo w zakresie różnorodności wykonywanych form (np. zanik dwojaków), jak i stosowanych technik, szczególnie zaś zdobniczych. Zaniechano np. tzw. 12 13 9 R. Reinfuss, Polskie ludowe druki na płótnie, Warszawa 1953, s. 17. R. Reinfuss, Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. biało­ stockim, „Pol. Szt. Lud.", 1954, nr 5, s. 315. A. Wojciechowski, Dwuosnowowe tkaniny bia­ łostockie, „Pol. Szt. Lud.", 1950, nr 7—12, s. 107 i nast. Z. Cieśla-Reinfussowa, Brańskie dywany dwu­ osnowowe, „Pol. Szt. Lud.", 1957, nr 2, s. 107. Z. Głowa, Materiały do mapy ośrodków garn­ carskich w Polsce, „Pol. Szt. Lud.", 1956, nr 2, s. 115. 10 11 12 13 �MMMMMM II. 8. Zagroda wydłużona. Dołhobrody, pow. Włodawa. II. 9. Haft przewlekany na rękawie koszuli. Zaliszcze, pow. Włodawa. II. 10. Perebory tkane na krosnach (fragm.). Zeszczynka, pow. Włodawa. �czy woj. białostockie z sąsiednim woj. lubelskim, które w swej części północnej ma również silne po­ wiązania z terenami położonymi na wschód od Bugu. Dla przykładu wspomnieć tu można o niektórych ty­ pach budynków występujących we wschodniej części pow. włodawskiego (il. 8). czy o „peretykach" i „pereborach" (il. 9) sięgających od wschodu niemal po Parczew; te właśnie, choć ostatnio wykonywane były na warsztacie tkackim (il. 10), genetycznie wiążą się najprawdopodobniej z ręcznymi „nawołokanjami" spotykanymi po drugiej stronie granicy, w okolicy Kobrynia i Drohiczyna poleskiego (il. 11) . Droga z biegiem Bugu, którą osadnictwo ruskie posuwało się w średniowieczu na tereny pograniczne między dzisiejszymi woj. białostockim i lubelskim, znalazła swoje odbicie również w pewnych powiąza­ niach kulturowych tych obszarów z terenami ukraiń­ skimi wysuniętymi bardziej w kierunku południowym, a mianowicie z Wołyniem i Podolem. Wpływy z tych terenów, które na interesujące nas obszary południo­ wej Białostocczyzny i przyległej Lubelszczyzny do­ cierały już tylko słabym echem, wyraźniej manife­ stowały się w kulturze ludności ukraińskiej zamiesz­ kującej południowo-wschodnią część woj. lubelskiego i wschodnie połacie woj. rzeszowskiego. W ten spo­ sób jedno z podstawowych zagadnień etnograficznych woj. białostockiego, którym jest problem kształto­ wania się kultury ludowej wzdłuż pogranicza polskoruskiego, jest problemem wspólnym dla wszystkich trzech wschodnich województw. 16 II. 11. Haft czerwony na fartuszku. Okolice Drohiczyna na Polesiu. Repr. z: H. Schrammówna „Sztuka ludowa...", Wilno 1939, ryc. 39. „białej roboty", tj. produkowanej kiedyś w Sejnach ceramiki o barwnie malowanym wzorze na białej polewie. Zamierają ośrodki garncarskie posługujące się prymitywnymi metodami produkcji , niektóre zaś ośrodki, obok kurczącego się z roku na rok wy­ robu siwaków zdobionych pięknie ornamentem gła­ dzonym, zaczynają wykonywać ubogą pod względem artystycznym czerwoną ceramikę glazurowaną. Cera­ mika siwa, która na terenie Polski wyraźnie cofa się W kierunku wschodnim, utrzymując się przede wszyst­ kim na terenie trzech województw nadgranicznych: białostockiego, lubelskiego i rzeszowskiego, szczególnie w zakresie form wykazuje niejednokrotnie znaczne odchylenia od tych, które pospolicie spotykamy w polskim garncarstwie ludowym (ii. 3—5). Być może genezy tych różnic szukać należy w oddziaływaniu wpływów przenikających z terenów wschodnich — białoruskich czy ukraińskich, gdzie dłużej utrzymały się prymitywne sposoby produkcji garncarskiej , bardziej sprzyjające tworzeniu się indywidualnych odmian W kształtowaniu formy niż przy toczeniu na­ czyń na szybkoobrotowym kręgu garncarskim, t j . sposobie, który prowadzi do ujednolicenia kształtów. Z przedstawionych tu w sposób przykładowy kilku zagadnień zaczerpniętych z różnych dziedzin trady­ cyjnej kultury ludowej Białostocczyzny — widać, jak bardzo tereny te związane są pod względem problematyki etnograficznej z obszarami położonymi na północ i wschód od naszej granicy państwowej, w szczególności zaś z Białorusią i Polesiem (II. 6, 7). Cały szereg zagadnień z różnych dziedzin kultury ludowej (architektura, tkactwo, ceramika i inne) łą­ 14 15 Opracowanie tego tak ważnego z punktu widzenia polskiej etnografii zagadnienia wymaga skoncentro­ wanego wysiłku badawczego, zmierzającego ku moż­ liwie pełnej rejestracji zjawisk kultury ludowej wzdłuż pogranicza wschodniego od północnej Suwal­ szczyzny po Karpaty, przy równoczesnej konfrontacji zgromadzonych materiałów z tym, co przynoszą ba­ dania etnograficzne podejmowane na innych terenach Polski (szczególnie Małopolski i Mazowsza), jak rów­ nież na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Ten ostatni po­ stulat wymaga nawiązania względnie zacieśnienia współpracy z etnografią radziecką, która w ciągu ostatnich lat prowadziła intensywne badania tere­ nowe zarówno na obszarze należących do Związku Radzieckiego krajów bałtyckich, jak również w sąsia­ dujących z Polską od wschodu rejonach Białorusi i Polesia czy zachodniej Ukrainy. Wyniki tych badań, publikowane w wydawnictwach radzieckich, dostar­ czają sporo cennych materiałów porównawczych, które będą miały duże znaczenie przy rekonstrukcji i interpretacji procesów kulturowych zachodzących na naszych terenach pogranicznych. u E Fryś, Ośrodek garncarski w Studzianym Le­ sie, „Pol. Szt. Lud.", 1959, nr 4, s. 246. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950, s. 189—196. J. Orynżyna, Przemysł ludowy w Polsce, War­ szawa 1938, s. 81. 15 16 Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 4, Jan Swiderski il. 1—3, 5—11. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c66bfb1caf7cca0b5ad49ca70836057b.pdf 100a0e1e6da5cdb4711132960d112ecd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2326 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2158 Title A name given to the resource J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.61-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz-Kozłowska, Stefania Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Stefania K r z y s z t o f o w i c z - K o z a k o w s k a J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries W 1980 r. wydana została w Nowym Jorku monumentalna publikacja poświęcona trzem wiekom amerykańskiego malarst­ wa ludowego , towarzysząca wystawie zorganizowanej w no­ wojorskim Whitney Museum, której sponsorem był David Roc­ kefeller. Zarówno miejsce ekspozycji, jak i nazwisko sponsora odegrały istotną rolę w historii amerykańskiej sztuki ludowej, bowiem w Whitney Studio Club Museum odbył się w 1924 r. pierwszy pokaz sztuki ludowej, natomiast rodzina Rockefellerów związana jest z kolekcjonerstwem tej sztuki i fundacją muzeum sztuki ludowej w Williamsburgu. Redaktorem publikacji był obok Toma Armstronga - kolekcjoner, czynny badacz, autor szeregu prac - Jean Lipman, zaś tekst książki, to kilkadziesiąt monografii malarzy ludowych XVIII, XIX w., pióra nie tylko wspomnianych autorów, lecz także wielu innych autorytetów tego problemu, w tym Mary Black i Niny Fletcher Little. Każdy z monograficznych artykułów uzupełnia barwna dokumentacja oraz bibliografia, niezależna od odrębnego wykazu bibliograficznego na temat stanu badań sztuki ludowej w Stanach Zjednoczonych. Całość uzupełniają noty biograficzne - krótkie dossier autorów tekstów. Pojęcie amerykańskiej sztuki ludowej nie zostało do dziś zdefiniowane, zaś stosowane określenie „sztuka ludowa" w lite­ raturze fachowej, muzealnictwie, kolekcjonerstwie, na pewno nawiązujące do tradycji „starego kontynentu" zawiera jednak materiał zdecydowanie odbiegający od europejskiej sztuki ludo­ wej. Pojęcie „ludu", „chłopa", a tym samym i amerykańskiej „sztuki ludowej", nie jest i nie może być adekwatne do tego pojęcia w wydaniu europejskim. Nie odpowiada amerykańskim realiom. Próby sprecyzowania pojęcia amerykańskiej sztuki ludo­ wej podjęto z początkiem 1930 r. w następstwie powstania pierwszych kolekcji. Uznano już wówczas określenie „ludowy" za najlepiej odtwarzające charakter dzieła, niemniej jednak szuka­ no innych alternatyw-„naiwna", „prymitywna", „prowincjonal­ na", „popularna", „nieakademicka". Obok określenia „sztuka country" wyłoniło się pojęcie „sztuki pionierskiej" również niezaakceptowane, z racji faktu, iż idea pionierstwa była zjawiskiem, które pojawiło się i zniknęło w różnych stanach Ameryki Północ­ nej, w pewnych określonych ramach czasowych. Historia „odkrycia" amerykańskiej sztuki ludowej jest w poró­ wnaniu ze sztuką europejską krótka, a dokonali tego w latach dwudziestych XX w. kolekcjonerzy. I tak, między innymi Abby Aldrich Rockefeller poświęciła się zbieractwu amerykańskiej sztuki ludowej od 1920 r.., by już w latach 1930-1931 udostęp­ nić swój zbiór na wystawie w Museum of Modern Art w Nowym Jorku. W 1935 r. kolekcja Abby Aldrich Rockefeller stanowiła trzon pokazu sztuki ludowej w Williamsburgu, mieście, któremu 1 2 rodzina Rockefellerów ofiarowała swoją kolekcję sztuki ludowej w 1939 г., by następnie w 1957 r. wybudować muzeum zawiera­ jące dziś ponad 2000 obiektów i zajmujące się również infor­ matyką i propagandą na temat sztuki ludowej. Electra Havemeyer zainteresowała się sztuką ludową już w 1910 r. inwestując w zbiory majątek swego męża J . Watsona Webb'a, a następnie w 1947 r. zakładając Shelburne Museum. Siostry Eleonora i Mabel Van Alstyrie przekazały swoje zbiory sztuki ludowej Smithsonian Institution w 1964 г.; właścicielami imponujących zbiorów są rodziny Williama i Bernice Chrystler Garbisch, Peterów Tillon, Williama E. Wiltschire'a i innych. Kolekcjonerstwo stworzyło pretekst oraz warunki do pokazów wystawienniczych amerykańskiej sztuki ludowej, również opóź­ nionych w porównaniu ze sztuką europejską. Pierwszy publiczny pokaz odbył się we wspomnianym Whitney Studio Club w 1924 r. Trzy lata później miała miejsce wystawa ze zbiorów Isabel Carlton Wilde, zaś w 1930 r. w Harvard Society for Contemporary Art - duża ekspozycja malarstwa ludowego. Książka American Folk Painters of Three Centuries podzieliła bogate amerykańskie malarstwo ludowe na trzy rozdziały prezen­ tujące trzy zespoły artystyczne XVIII, XIX i XX w. poprzez omówienie najwartościowszych i najbardziej charakterystycz­ nych indywidualności artystycznych poszczególnych epok. Pełne usamodzielnienie amerykańskiego malarstwa ludowego, zwłaszcza portretu nastąpiło w XVIII w. Portret przestał być wyłączną własnością warstwy uprzywilejowanej, prominentów wielkomiejskich, zamożnego patrycjatu, budząc zainteresowania średniego mieszczaństwa z prowincjonalnych miast, docierając nawet do ludności z małych osad, rzemieślników, farmerów, zaś sam konterfekt stał się nie tylko studium psychologicznym, lecz pierwszorzędnym dokumentem historyczno-socjologicznym. The Beardley (czynny w rejonie Nowej Anglii i Nowego Jorku w latach 1785-1800) stworzył wzór intymnego portretu amery­ kańskiego obywatela ukazanego na tle swego dorobku życiowe­ go, w swym mieszkaniu, u boku małżonki i dzieci. Schemat ten podjęli współcześni mu malarze, a to John Brewster, Winthrop Chandler, Rufus Hathaway, Pieter Vanderlyn. Malarstwo XIX w. będącego okresem wielkiego rozkwitu ludowego malarstwa Stanów Zjednoczonych poszerzyło się o szereg nowych, fascynujących malarzy tej epoki - tematów. W dalszym ciągu artyści wędrujący od domu do domu, od fermy do fermy malują portrety, lecz już bardziej rozbudowane, bogate, czego przykładem jest między innymi portret zbiorowy rodziny Joseph'a Moore'a (1839 r.) pędzla Erastus'a Salisbury Field'a (1805-1900). Jacob Mantel (1763 ? - 1863) z kolei przed3 ггт ММРР Edward Hicks, Arka Noego, 1846 61 1 �Georges A. Hayes, Na gole pięści, ок. 1860 stawiał swych na błękitno ubranych portretowanych w błękit­ nych wnętrzach, deformując ich proporcje poprzez stosowanie podwyższonego punktu widzenia. Lecz XIX w. to również malarstwo krajobrazowe, w tym niezwykle charakterystyczna tematyka mórz i rzek, które w historii młodej społeczności amerykańskiej pełniły szczególną rolę; przez morza przepływali do Stanów emigranci, rzeki przekraczali posuwając się na Zachód osadnicy, uważając każdorazowe ich przekroczenie za ważne życiowe wydarzenie. Najpopularniejsi malarze tego tematu to Jurgan Frederick Huge (1809-1878) oraz bracia James (1815-1897) i John (1815-1856) Bard'owie autorzy „portre­ tów" statków pływających po rzekach Hudson i Mississipi. Amerykańskie malarstwo ludowe XIX w. rozpowszechniło również motyw ogrodu Edenu, biblijnego raju i królestwa pokoju, których spokój i szczęście szczególnie odpowiadały mentalności młodego amerykańskiego społeczeństwa. Do tematu szczęścia i wzajemnego zrozumienia powracał kilkanaście razy Edward Hicks (1780-1849) z Pensylwanii, jedna z najciekawszych osobowości amerykańskiej sztuki, a ludowej szczególnie; cykl „Peaceable Kinghdom" - królestwa pokoju powstał w myśl religijnego programu Kwakrów, głoszących hasła współżycia wszystkich ras na kontynencie amerykańskim. Temat ogrodu Edenu podjął z kolei Erastus Salisbury Field, autor sugestywnej ilustracji tekstu Księgi Rodzaju. Równocześnie coraz większą popularnością cieszyło się malarstwo krajobrazowe barwnie dokumentujące schludne miasteczka (Jurgan Frederick Huge - 1809-1878, Joseph H. Hidley - 1865-1872 ?), bogate po­ siadłości (Charles C. Hofmann 1821-1882), dostatnie fermy (E. Hick). Amerykańskie malarstwo ludowe, w odróżnieniu od europejs­ kiego, nie było zainteresowane ikonografią religijną, co powodo­ wane było zarówno różnorodnością religii i sekt czynnych w Stanach Zjednoczonych, jak i zdominowaniem umysłowości, tak malarzy, jak i odbiorców ich prac, problemami świeckimi, ilustracją sukcesu i zadowolenia. Jednym z wyjątków był po­ chodzący z Nowego Meksyku Jose Rafael Aragon (ok. 1795-1862) - autor ekspresyjnych w swej deformacji, pozba­ wionych trzeciego wymiaru, malowanych nasyconą gamą kolo­ rystyczną obrazów o treści religijnej, znanych między innymi z kościoła w Santa Cruz. Wiek XX - to kolejne indywidualności malarstwa ludowego, spośród których zwraca uwagę; Henry Church (1836-1908) „odkryty" w 1930 r. przez Sama Rosenberga autora tekstu w omawianej pracy. Church, pracujący w młodości podobnie jak jego ojciec jako kowal, usamodzielnił się artystycznie w wieku lat czterdziestu, malując charakterystyczne martwe natury z owoca­ mi, powtarzając ze szczególnym zamiłowaniem motyw kawonu, oraz małp demolujących starannie ułożone przedmioty martwych natur. Około 1878 r. wybudował swoje studio wraz z galerią sztuki - „Church Art Museum - Art Museum", niewielką budkę pokrytą z zewnątrz malowidłami o motywach zoomorficznych. W dalszym ciągu artyści ludowi malują portrety (Olof Krans 1838-1916), lecz opierając się nie na modelu, lecz na jego fotografii; powstają również widoki rozwijających się miast i miasteczek (John Kane 1860-1934); Joseph Pichett 1848-1918), inspirujące do dziś swoją formą i specyficznie interpretowaną tematyką artystów ludowych. Praca amerykańskich badaczy sztuki ludowej American Folk Painters of Three Centures oparta została na doskonale dobranym i przeselekcjonowanym materiale charakteryzującym trafnie bo­ gactwo amerykańskiego malarstwa określanego jako „ludowe". W doborze materiału nie zabrakło ani jednego nazwiska malarzy trzech wieków, istotnego w historii sztuki ludowej w Stanach Zjednoczonych. Selekcja została dokonana w uzależnieniu od wartości artystycznych, a raczej różnorodnych propozycji formalnych, oraz w aspekcie bogatego programu tematyczne­ go, ilustrującego życie Stanów Zjednoczonych kolejnych wie­ ków. Nazwiska poszczególnych artystów omówione zostały w formie artykułów wyczerpujących pod względem informacji, analizy formalnej i materiału ilustracyjnego, uzupełnionych bib­ liografią. Kończąc tę krótką refleksję na temat jednej z wielu publikacji poświęconych amerykańskiej sztuce ludowej, budzącej coraz żywsze zainteresowanie współczesnych badaczy i teoretyków sztuki, interesujące zdaje się być przypomnienie, skrajnie od­ miennej od dzisiejszych, opinii dotyczącej malarstwa ludowego w Stanach Zjednoczonych pióra Mark'a Twain'a, opublikowanej w autobiograficznej powieści Życie na Mississipi z 1883 г.: „W wielkiej złoconej ramie olejny paszkwil na całą rodzinę: tatuś trzymający książkę (Konstytucję Stanów Zjednoczonych), gitara z niebieskimi wstążeczkami powiewającymi przy szyjce, oparta o mamusię, młode panny jako dzieci w pantofelkach i długich majteczkach w ząbki, jedna obejmująca wypchanego konia, druga kłębkiem włóczki wabiąca kotka, przy czym obie mdło uśmiechające się do mamy, która również mdło uśmiecha się do nich. Wszystkie te osoby świeże, surowe i czerwone, praw­ dopodobnie odarte ze skóry. Naprzeciw, w złotych ramach dziadek i babcia, kiedy on miał trzydzieści a ona dwadzieścia dwa lata - sztywni, staromodni, z wysokimi kołnierzami, bufiastymi rękawami majaczącymi blado na tle ciemnej, egipskiej nocy...". PRZYPISY 1 Jean Lipman, Tom Armstrong, American Folk Painters of Three Centuries, Hudson Hill Press, Inc. New York, 1980, Whitney Museum of American Art. Exhibition organized by the Whitney Museum of American Art New York, February 2 6 - May 13, 1980; stron 233, 142 reprodukcje barwne. 62 2 What is American Folk Art? - A Symposium, May 1950 (przedruk w) Folk Art in America, Painting and Sculpture, New York, b.d., s. 14-21 Folk Art in America, op. cit., s. 7-8 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976c7662b26d06650c9f6c4e4dfb92a9.pdf e9d85ff3271df9a1590b65dab93a8125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2159 Title A name given to the resource Jan Świderski (15.12.1931-24.03.1991) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Świderski 15.XII.1931-24.III.1991 Pożegnaliśmy Go dzisiaj. Tłum ludzi, wieńce. Trzeba było kłaść kwiaty na sąsiednich grobach. Zaskoczenie... Więc tylu ludzi Go znało, tylu osobom był bliski ? Więc to był nie tylko „nasz" Janek, Instytutowy, Krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej, redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej"? Każdy miał swojego Janka. Rodzina, córka o której mówił z tkliwością, koledzy, przyjaciele - których nigdy nie zawiódł. W Instytucie był niemal „od zawsze". Trzydzieści siedem lat... Różnych. Trudnych. Przychodzili nowi pracownicy, zmieniali się dyrektorzy, on był. Należał do tej formacji ludzi, których coraz - niestety - mniej. Lojalny, przyzwoity, szanujący każdego człowieka, skory do pomocy. Przy tym świetny pracownik, szybki, pracowity, odpowiedzialny, bezinteresowny. Zwracaliśmy się do niego, kiedy trzeba było znaleźć zdjęcie jakiejś rzeźby, skrzyni, czy postaci - kiedyś, gdzieś sfotografowa­ nych w terenie. Pamięć miał znakomitą, komputerową, wiedzę dużą. Umiał się uczyć, a przebywając w kręgu prof. Romana Reinfussa i jego współpracowników stał się etnografem z praw­ dziwego zdarzenia. Z aparatem fotograficznym na szyi przemie­ rzył tysiące kilometrów, docierając do najdalszych zakątków Kraju. Efektem tych wędrówek jest blisko 65.000 zdjęć w Ar­ chiwum Fotograficznym Instytutu. Często bezcennych już doku­ mentów ludowej kultury, sztuki. Zdawał sobie sprawę z wagi tego co robi, w czym uczestniczy. Wiedział, że jest to wyścig z czasem, że kapliczka dziś pominięta, jutro może już nie istnieć, że zdjęcie może zostać jedynym śladem, jaki zostanie po człowieku, zabyt­ ku, sytuacji. Nie raz pracował z gorączką, narażał się, spadał z drzewa, gdy mimo zakazu Profesora wdrapywał się wysoko, by z tej perspektywy sfotografować jakiś okół, czy wiejskie zabudo­ wania. Nie odrabiał pańszczyzny. Praca, którą wykonywał, była jego pasją. Dla utrwalenia śladów chłopskiej kultury zrobił więcej niż nie jeden gabinetowy uczony. Tak to bowiem się dzieje, że teorie przemijają, wiele tekstów traci po latach sprężystość i żywość, a praca dokumentalisty pozostaje. Więcej - z każdym dziesięcioleciem zyskuje na wadze. Był fotografem wrażliwym na urodę rzeźby, widzącym człowie­ ka, twórcę. Nic dziwnego, że zabiegano o jego fotografie. Bo i czym byłby album Sztuka ludu polskiego (A. Jackowskiego i J . Jarnuszkiewiczowej) bez zdjęć Świderskiego? Trudno wręcz wyobrazić sobie wiele książek bez Jego prac. Najlepszym świa­ dectwem tego jest fakt, iż prof. Reinfuss zaproponował mu współautorstwo książki Sztuka ludowa w Polsce. Przez ćwierć wieku był to podstawowy, jedyny podręcznik uczący tego, czym jest sztuka ludowa. SUMMARY W i e s ł a w J u s z c z a k , PALAEOLITHICAL EPOS The behavoiur of goddess Tetida pouring red nectar (ambrosia, which is etymologicaly connected with immortality) into the nostrils of Patroclesto detain the decay of his body (The Iliad) has its analogies in much earlier palaeolithical burials when the bodies were often powdered with ochre. It is also possible to find graves where from the mouth and nostrils of a dead person we can see a small ditch fulfilled with ochre (you can also compare painted animals from Magalenian period with painted lines coming out from the muffle). One can think that it was the way to imagine the breath and a life itself. This magical gesture is treated by the author as the first artistic gesture. In the beginning of art there is another attempt of embodiment, a pretence but not imitation (the author cuts him away from the mimesis theory of the origin of art). The gesture of Tetida in this way shows the temporarily earlier stratum in The Iliad - the palaeolithical tradition. Using two newly edited books ( J . Cowan, Mysteries of the Dreaming. The Spiritual Life of Australian Aborigines and B. Chatwin, Songlines) the author reconstructs the australian - palaeolitical in tis core - picture of the world. The Australians didn't dwell in the traditional, european meaning of the word. They dwelt in the room, the teritory of every year repeated wanderings. The Earth itself was a picture for them and her elements had special meaning suplied by the events from the beginning -fulfilled - in the period of Dreaming. „The Sacral Topography" is created in connection with land­ Z najlepszych zdjęć skompletował trzy wystawy, które obej­ rzało w Polsce wiele tysięcy osób. „Dawną rzeźbę ludową" pokazał w Warszawie, Zakopanem, Radomiu i Kielcach (1971), w Nowym Sączu i Płocku (1972) Włocławku (1975). „Polską sztukę ludową" w Warszawie, na wystawie z okazji 30-lecia naszego pisma (PME - 1977). W tym samym roku pokazał ją w Myślenicach, a rok później w budapeszteńskim Ośrodku Informacji Kultury Polskiej. „Budownictwo ludowe" pokazano w Instytucie (1970), a później w Olsztynie, Zakopanem, War­ szawie (PME), Toruniu (1980), Nowym Sączu i Tarnowie (1983), w Kielcach (1988). Drugim ważnym obszarem zainteresowań Świderskiego były warszawskie Powązki, te na których spoczął w rodzinnym grobie. Co roku zbierał w dniu Wszystkich Świętych datki na konserwa­ cję zabytkowych grobów. Dumny był, pamiętam, gdy któregoś roku okazało się, że zebrał więcej od innych... Pracował społecz­ nie w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami, fotografował pomniki na Powązkach, i jego zdjęcia wykorzystał Jerzy Waldorff w książ­ ce Przed bramą wielkiej ciszy (1990) a także Cmentarzu Powąz­ kowskim w Warszawie (1982). Otrzymał za swą działalność Złoty Krzyż Zasługi, odznakę Zasłużonego Działacza Kultury, Dyplom Uznania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Nagrodę „Polskiej Sztuki Ludowej", Dyplom Ministra Kultury i Sztuki za osiągnięcia w upowszech­ nieniu kultury. Myślę jednak, że największą satysfakcję sprawiało mu to, że wiedział, jak jest nam wszystkim potrzebny i jak wielki jest jego wkład w utrwalenie dokumentów ludowej kultury. Aleksander Jackowski 2 kwietnia 1991 OF ARTICLES scape and myth. All encyclopaedic knowledge about the con­ tinent is contented in songs sung by the forefathers in wandering creating by this songs places as we can them see nowadays. Every member of the group inherits the parts of this great song. Rememberance of these songs is real property of people. They can lend them to others to give them a chance to wander on their teritory. It could be treated as a great system of mutual co­ operation which enables the wandering. At least once a year aborigines wandering sing their song (reading it from the landscape) - it is a wandering Dreaming which gives new actuality to primaeval events. In special holy places-„hot places" where there are paintings having mnemotechnic function - take place the regeneration of spiritual and physical forces of Aust­ ralians. The author suggests that similiar great epos would have been existed in Mediterranean circle and its parts - recreated by .genious poet had left in such masterpieces as: The Odyssey, The Iliad or Babylonian epos. J a c e k O l ę d z k i , J E S U S WALKS ON THE WATER OF GENNESARET LAKE Paintings concerning the miracle on Gennesaret Lake belong to a very rare iconographic motive in Poland. After the llnd World War a painter Gałęza has painted for the church in Rokicie such a painting. In the end of 70th it was replaced by another painting (by Piekarski) dealing with the same iconographical motive. 63 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c020cf04b33eb7fcd6b247520009fb0e.pdf ebe45e2d24ef4e958e64cc190c2cae37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2629 Title A name given to the resource And Then I Feel A Strange Unrest. Letter to Aniela Zagórska=Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. List do Anieli Zagórskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.66-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST B R O N I S Ł A W and bariera (barrier) written with a j (the author himself is at times inconsistent here, spelling the name of the cave-renowned town Postojna Postoina and at times using both Anglia and Anglja and studia /research/ alongside studja). We concluded that we could not be accused of extravagance if we stayed as true as possible to the original manuscript's old-fashioned adjective forms {pięknem /beautiful/ ludzkiem /human/, chemicznem /chemical/, thus preserving the atmosphere of the day and the language used by the young scholar in 1913 without depriving the text of its actuality. M A L I N O W S K I And Then I Feel A Strange Unrest. Letter to Aniela Zagórska* We also asked Ms. Helena Wayne for a commentary, which we enclose below. Our editorial team also wishes to thank Ms. Helena Wayne and Dr Angela Raspin from the London School of Economics Archive for their assistance. T he basis for this publication is a manuscript which, like the remaining materials, we have received access to through the courtesy of the London School of Economics Archives and Ms. Helena Wayne. The LSE Archives have also prepared microfilm copies of Bronisław Malinowski's diaries, letters and personal documents. The manuscript, which has been classified as a letter, contains 22 A 4 pages and lacks an ending (the full English-language description reads: Malinowski, Section I, Diaries and Diary Notes; 1/6 Letter: Malinowski to Aniela Zagórska, 22 pages, end missing, 25 Feb. 1913). Z. B. • •• H E L E N A WAYNE Gloss to Bronisław Malinowski's manuscript, To Miss Aniela Zagórska. The letter is addressed to Aniela Zagórska, writer and translator of Joseph Conrad's works, who for a time was Malinowski's English teacher (cf. the article by Helena Wayne: Bronisław Malinowski: The Influence Of Women On His Life and Work). I t is not certain whether the letter was actually sent off or whether it was just a draft as the manuscript breaks off halfway through the final, 22nd page. It is unknown whether the addressee ever received it. From Malinowski's subsequent correspondence with Elsie Masson and other fragments of his Diaries published in Konteksty we know that Malinowski was i n the habit of compiling such drafts, which were later rewritten as letters. Could this have been the case here? Is it possible that a full version of the letter has survived? A n answer to these queries would entail further research, this time into materials left by Aniela Zagórska. Parts of the manuscript are hard to decipher, although not as difficult as the early diaries which we are preparing for print and which are much more troublesome as they contain fragments which are practically incomprehensible. We decided to limit our editing work to a minimum, mainly correcting the text's punctuation. We also attempted to preserve its original form, including the antiquated spelling, with Anglia (England) After my father Bronisław Malinowski's death in the U. S. in 1942 his second wife, the English-born painter Valetta Swann, moved to Mexico, where she spent the rest of her life. After her death in 1973 the executor of her last will invited me to come to Mexico City to look through my father's papers that had been in my stepmother's keeping. I returned to London with a sheaf of important documents which I added to those kept in my father's file in the London School of Economics Archives. Among the papers I found several true treasures, including letters exchanged between my parents from the time of their first meeting i n 1916 until my mother Elsie's premature death. I edited these letters and prepared them for publication - they appeared as "Historia Małżeństwa" (The Story of A Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routledge, London 1995). Another treasure was a collection of Malinowski's private diaries and documents dating back to his young years, all of them in Polish. Among them was the February, 1913 letter to Aniela Zagórska. It was unfinished, unsent and the text, which lacked the introductions and expressions usually found in personal correspondence, seemed to resemble an essay more than a letter. For me the pages of this manuscript are a wonderful memorial to certain aspects of my father's spiritual life in his younger years. * T h e title was selected by the Editors from the manuscript text. 66 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ P odstawą do publikacji jest rękopis, udostępniony nam jak i inne materiały, dzięki uprzejmości Pani Heleny Wayne przez Archiwum London School of Economics, gdzie sporządzone zostały również kopie mi­ krofilmowe dzienników, listów i dokumentów Bronisława Malinowskiego. Rękopis ten, który został opisany jako list, zawiera 22 strony formatu A 4 i jest niedokończony (pełna sygnatura angielska brzmi: „Malinowski Section 1 Diaries and Diary Notes; 1/6 Letter: Malinowski to Anie­ la Zagorska, 22 pages, end missing, 25 Feb 1913"). B R O N I S Ł A W M A L I N O W S K I Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój List do A n i e l i Adresatką „listu" jest Aniela Zagórska, pisarka, tłu­ maczka dzieł Josepha Conrada, która przez pewien czas była nauczycielką angielskiego Malinowskiego (por. arty­ kuł Heleny Wayne - Bronisław Malinowski: wpływ kobiet na jego życie i dzieło). Nie ma pewności, czy list został wy­ słany, czy jest to szkic, czy brulion, rękopis urywa się w połowie ostatniej zachowanej 22 strony, nie wiadomo czy dotarł do adresatki. Jak wiadomo z późniejszej kore­ spondencji pomiędzy Malinowskim i Elsie Masson, tak jak i w innych fragmentach Dzienników Malinowskiego ogłaszanych w „Kontekstach", Malinowski sporządzał ta­ kie bruliony, które były przepisywane do wysłania. Czy tak mogło być i w tym przypadku? Czy możliwe, by zacho­ wała się pełna wersja listu? Ta kwestia wymagałaby dal­ szej kwerendy, tym razem w zbiorach zachowanych po Anieli Zagórskiej. Rękopis miejscami jest trudny do odcyfrowania, choć nie tak trudny jak wczesne dzienniki, które przygotowujemy do druku i które sprawiają znacz­ nie większy kłopot, bo znajdują się w nich fragmenty zu­ pełnie nieczytelne. Postanowiliśmy ograniczyć ingerencje redakcyjne do minimum, w głównej mierze polegały one na uzupełnieniu interpunkcji. Staraliśmy się zachować maksymalnie wiernie pierwotny zapis oryginału, wraz ze starą ortografią, jak i pisaną przez „j" „Anglją", „barjerą" itp. (Sam autor zresztą nie zawsze jest tu konsekwentny, np. miejscowość słynąca z jaskiń Postojna pisana jest przezeń „Postoina", bywa i „Anglia" obok „Anglji", „stu­ dia" obok „studjów"). Uważaliśmy, że taka maksymalna wierność wobec rękopisu, zachowująca pewną manierę młodopolską, staroświecką, w pisowni przymiotników „pięknem", „ludzkiem", „chemicznem" nie będzie nam poczytana za redakcyjną ekstrawagancję, ale że nie odbie­ rając nic z aktualności i współczesności treści, zachowa­ my aurę tamtego czasu i języka, jakim posługiwał się mło­ dy uczony w 1913 roku. r—J s 1 . . * Zagórskiej •• • HELENA WAYNE Glosa do rękopisu Bronisława Malinowskiego „Pisane dla Panny Anieli Zagórskiej" Po śmierci mego ojca Bronisława Malinowskiego, który zmarł w 1942 roku w USA, jego druga żona, pocho­ dząca z Anglii, malarka Valetta Swann przeniosła się do Meksyku, gdzie spędziła resztę swego życia. Gdy zmarła w 1973 roku, wykonawca jej testamentu zaprosił mnie bym przybyła do Mexico City i przejrzała papiery ojca po­ zostałe w posiadaniu mej macochy. Przywiozłam mnóstwo ważnych materiałów z powrotem do Londynu i dołączy­ łam je do archiwum mego ojca w London School of Eco­ nomics. Wśród nich znalazłam kilka „prawdziwych skarbów", jednym z nich była korespondencja pomiędzy moimi ro­ dzicami od czasu ich spotkania w 1916 roku do przed­ wczesnej śmierci mej matki - Elsie. Listy te opracowałam i przygotowałam do publikacji, która ukazała się jako Hi­ storia Małżeństwa (The Story of A Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routledge, Lon­ don 1995). Innym skarbem był zespół prywatnych dzien­ ników Malinowskiego i dokumentów z okresu jego mło­ dości, wszystko pisane po polsku. Wśród nich znajdowało się to pismo z lutego 1913 roku kierowane do Anieli Za­ górskiej. Było niedokończone, niewysłane, i wszystko wskazywałoby na to, tak treść, jak i forma nie zawierają­ ca zwyczajowego dla listów wstępu i zwrotów, że bardziej przypomina esej aniżeli list. Kartki tego rękopisu są dla mnie pięknym przywołaniem pewnych stron wewnętrzne­ go życia mego ojca z czasów jego młodości. Zwróciliśmy się również z prośbą o słowo komentarza do Pani Heleny Wayne, który zamieszczamy poniżej. Pani Helenie Wayne i Pani Dr Angeli Raspin z Archi­ wum London School of Economics redakcja wyraża podziękowanie za współpracę. Z.B. Tytuł pochodzi od redakcji, zaczerpnięty z rękopisu. 67 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I EEEL A STRANGE UNREST considerably enhanced by the prospect of her company as well as the valuable assistance she was able to offer in meeting people, learning the country's social customs and English. I believe that if I'd never met Mrs. N I would never have turned towards sociology nor acquired the degree of Englishness I possess. Thus, as it sometimes happens in life, motives that were initially absolutely remote from all rational and logical considerations connected with my profession, career or calling turned out to play an instrumental role in this very sphere. A t the same time I would refrain from describing myself as particularly sensitive, imaginative or disdainful of sobriety and rationality in life. I am doubtless not a very spontaneous person and the disproportion between the signals sent out by my senses and the energy needed for their fulfilment continuously leaves me standing on a crossroads. Bronisław Malinowski And Then I Feel A Strange Unrest* Letter to Aniela Zagórska London, Feb. 25, 1913 Written to Ms. Aniela Zagórska in Zakopane It would be difficult for me to give a clear and simple answer to the question why I actually went to London. Why, in my 26th year, I entered a totally new field of research and why at this relatively advanced age I decided to write in English, a language I had heretofore little knowledge of, and accept English culture - also almost unknown to me - as, to a certain degree, my second spiritual homeland. Returning to my attitude towards England and English life I must say that I was certainly no exception in my highly-developed anglomania, an almost mystical adoration of British culture and its representatives. I believe this attitude emerged primarily from my personal impressions of the English. I had travelled quite extensively prior to my trip to Britain and, naturally, I'd met many English people abroad. The impression was one of a natural and absolutely overwhelming superiority in dress, looks, manners and gestures - all this led me to put the English on a pedestal, surrounded by an aura of that elusive quality we usually call "breeding", or "aristocracy" - a quality that must come from the innermost of the human soul when we consider that it is the source of all snobbery, social megalomania and the whole structure of "society". Putting it briefly, the English were for me the aristocrats among the nations, a people that, compared to others, were what a "society" is within a given nation. Besides its debonair charm, the British way of life carried with it a sense of high-class elegance and style that permeated all spheres of the country's culture. I was highly impressed by English book editions and their designs as well as the clothes, flats and houses. For me England and the English also had an additional attraction: everything exuded a mysterious, not quite comprehensible quality that escaped my sense of the logical and rational. I didn't know the language very well but I felt that the English lifestyle was alien and incomprehensible to me not only because I had a poor command of the language but also because I was unable to understand its spirit. I found English scientific papers to some extent unclear, the same was true of English social structures, history, art, religion, etc. However, as I considered everything British as the best a priori I attributed my sense of alienation to my own backwardness and failure to understand and believed Up to that time I had occupied myself exclusively with natural studies and to a small extent with philosophy - albeit always in a nature-oriented context and in clear connection to mathematics and physics. I n this case I dealt with nature's scientific aspects as expressed by mathematics, physics and chemistry. It is true that I was always drawn to so-called general themes. I never had the urge to specialise and there was no field of research that I found unattractive. In my natural studies I continuously skipped from mathematics to physics, from physics to chemistry and from theoretical to laboratory work. A l l this was proof of my mental amateurishness, something I will never free myself of and which eventually pushed me towards the social sciences, a field completely distinct from natural research. I now feel I will stop jumping from field to field, the more so as I have begun several projects which I intend to complete. Numerous problems will surely appear as I proceed but they will be new problems and in effect I will not be able to break out of my discipline's boundaries. In Leipzig, shortly before my arrival in London, I was already occupied with the so-called Volkerpsychologie embracing the beliefs and customs of various peoples alongside my chemical laboratory work. I went to London to complete an essay on the subject that I had begun in Leipzig, which was one of the reasons for my journey. Another important reason was my wish to see England, whose strange magnetism had drawn me for quite some time. Now I had a good opporrunity to acquaint myself with the country - a good friend of mine, Mrs. N . , an Englishwoman from Cologne in New Zealand who was studying music in Europe and wanted to spend a year in London before returning home, was travelling there from Leipzig. My decision to go was 1 68 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ • • • Bronisław Malinowski Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój. List do Anieli Zagórskiej Londyn 25. I I . 13 Pisane dla Panny Anieli Zagórskiej w Zakopanem. Trudnoby mi było odpowiedzieć jasno i po prostu na pytanie, dlaczego właściwie pojechałem do Londynu; dla­ czego w 26. roku życia rozpocząłem zupełnie nowy kieru­ nek pracy naukowej i dlaczego w tym, względnie późnym, wieku zabrałem się do pisania w języku angielskim, które­ go przedtem prawie nie znałem, przyjmując w ten sposób kulturę angielską - także prawie całkowicie mi obcą - ja­ ko, do pewnego stopnia, - drugą ojczyznę duchową. Po­ przednio zajmowałem się wyłącznie studiami przyrodni­ czymi i trochę filozofią, ale zawsze na tle zagadnień przy­ rodniczych i w kierunkach wyraźnie stojących w związku z matematyką i fizyką. Przez przyrodę rozumiem tu to, co właściwie nazywa się „przyrodą ścisłą" tzn. matematykę, fizykę i chemię. Wprawdzie zajmowały mnie zawsze zaga­ dnienia ogólne; nie miałem nigdy skłonności do specjali­ zowania się i nie było żadnej dziedziny naukowej, która by mnie nie pociągała; w studjach przyrodniczych przerzuca­ łem się tu ciągle z matematyki do fizyki, z fizyki do che­ mii; od pracy teoretycznej do laboratorjum. To wszystko było wyrazem dyletantyzmu umysłowego, z którego się zresztą nigdy nie wydobędę i który ostatecznie popchnął mnie w dziedzinę nauk społecznych - tak zupełnie odmiennych od przyrody. Mam wrażenie, że teraz przesta­ nę już przerzucać się, zwłaszcza że rozpocząłem już szereg prac, które będę chciał ukończyć, a w miarę posuwania ich naprzód wyłonią się nieraz, tyko że nowe, problemy i tak nie będę się już mógł z tego zakresu wyrwać. Bezpo­ średnio przed przyjazdem do Londynu, w Lipsku, praco­ wałem już, obok zajęć w laboratorjum chemicznem, nad t. zw. „Vólkerpsychologie" - to znaczy nad zagadnieniami z wierzeń i zwyczajów różnych ludów. Rozprawę z tej dzie­ dziny, rozpoczętą w Lipsku, pojechałem wykończyć w Londynie. To był jeden z powodów. Ale obok tego ważną rolę odegrał fakt, że miałem ochotę poznać Anglię, która mnie od dawna pociągała ja­ kimś dziwnym urokiem. Teraz zaś miałem dobrą sposob­ ność do zaaklimatyzowania się w tym kraju, bo jechała właśnie z Lipska do Londynu dobra moja znajoma i przy­ jaciółka Mrs. N , Angielka z Kolonii (Nowej Zelandii), która dla studjów muzycznych bawiła w Europie i chciała przez jakiś rok posiedzieć w Londynie przed ostatecznym powrotem do kraju. Zarówno jej towarzystwo samo przez l 69 się, jak też liczne ułatwienia w poznaniu ludzi, stosunków, w szybkiej nauce języka - wszystko to pociągało mnie i skłaniało do decyzji. Mam wrażenie, że gdybym nie był poznał Mrs. N . nie byłbym nigdy zajmował się socjologią, ani też zanglizował się do pewnego stopnia. Tak to w ży­ ciu, motywy najbardziej odległe od racjonalnego i logicz­ nego traktowania swego zawodu, karjery czy powołania, odgrywają zasadniczą rolę! Przy tern nie mogę się uważać za człowieka wyjątkowo wrażliwego, fantastycznego, po­ gardzającego trzeźwem i praktycznem kierowaniem swe­ go życia; jestem jednak niewątpliwie mało spontaniczny i dysproporcja między danymi zmysłowymi a energią ko­ nieczną do pełnej ich eksploatacji stwarza ze mnie czło­ wieka wiecznie stojącego na rozdrożu. Wracam do mego stosunku do Anglii i rzeczy angiel­ skich. Bezwarunkowo nie jestem bynajmniej wyjątkiem w tern, że miałem wysoce rozwiniętą anglomanię, jakiś prawie, że mistyczny kult dla kultury brytyjskiej i jej przedstawicieli. Mam wrażenie, że wytworzyło się to u mnie w pierwszym rzędzie skutkiem bezpośredniego wrażenia, jakie na mnie Anglicy robili. Podróżowałem dość dużo - przed przyjazdem do W. Bryt., i zagranicą spotykałem oczywiście wszędzie dużo Anglików. Bezpo­ średnie i zupełnie przygniatające wrażenie nieopisanego szyku, wyższości w wyglądzie, manierach, ruchach - wszy­ stko to stawiało mi Anglików na jakimś piedestale, ota­ czało nimbem tego nieuchwytnego atrybutu, który okre­ ślamy wyrazami „rasa", „arystokratyczność" - atrybutu, który musi być wynikiem zasadniczych cech duszy ludz­ kiej, skoro zeń płyną wszystkie uczucia snobizmu, mega­ lomanii towarzyskiej, a nawet cały ustrój „towarzystwa". Anglicy byli dla mnie, jednem słowem arystokracją naro­ dów, byli jako naród tern, czem jest „towarzystwo" w danem społeczeństwie. Poza urokiem osobistego szyku, an­ gielszczyzna miała też za sobą dane najwyższej elegancji i wytworności przenikającej całą kulturę brytyjską. Za­ równo książki angielskie, w swej zewnętrznej szacie, jak ubrania, styl mieszkań i domów - wszystko to imponowa­ ło mi niewymownie. Przytem Anglia i angielski miała dla mnie jeszcze jeden urok: było coś tajemniczego, niezupeł­ nie zrozumiałego mi, wybiegającego poza moje poczucie tego co zwykłe i logiczne - we wszystkim. - Nie znałem języka bardzo dobrze; ale czułem że styl angielski jest mi obcy i niezrozumiały nie tylko dlatego, że nie opanowa­ łem dostatecznie języka, ale dlatego, że nie rozumiem du­ cha tego stylu. Prace naukowe angielskie także były mi do pewnego stopnia obce. To samo odczuwałem zawsze w stosunku do ang.[ielskich] urządzeń społecznych, ich historii, sztuki, religii itp. Ponieważ zaś uważałem wszyst­ ko co brytyjskie a'priori za najlepsze - przypisywałem więc tę obcość mojemu własnemu niezrozumieniu, temu że nie dorosłem do odczucia tych rzeczy i spodziewałem się od­ kryć w tern, niezrozumiałem dla mnie residuum, całe otchłanie rzeczy nadzwyczajnych. Tajemniczość Anglii �BronisUiw Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST that this incomprehensible residue would turn out to be an unfathomable source of extraordinary findings. For me, England's mysteriousness even extended into the physical. I was unable to imagine how the English lived, what their cities, houses, villages and fields looked like. This was why England exuded such an irresistible charm. The discrepancy between my imaginings and the country, between my mind and English culture, influenced my personal relations with the English. Doubtless they are a very stiff people, particularly towards those who don't speak their language well. This was why I never managed to strike up real acquaintances or even get close to the very many Britons I'd encountered during my travels. I did, however, have a strong sense of their social superiority and my dream was to strike up a real friendship with one of them or - an even stronger (and more natural) desire - a beautiful English lady with whom I could flirt. As far as I recall that was about the most definite shape my dreams took on at the time. I t may well be that these expectations were behind my rising sympathies for Mrs. N - or at least speeded up their development. She was the first Englishwoman I'd gotten to know better and who'd reacted to me with evident warmth. enhanced by the rows of sailships with multi-coloured sails standing peacefully in the foreground and the fact that the houses on the shorefront are reflected in the water and are disproportionally large against the small docks and equally disproportionally small against the huge sea, which one either sees or senses. A l l this conveys the impression of a closed-in, confined emotional-imaginative contradiction - one of those contradictions that give certain objects their specific inner charm. We leave this old, colourful and very picturesque Flemish port town behind us as we approach the open seafront on which the modern, fashionable part of Ostend lies. Here one finds a magnificent promenade of villas and hotels, boasting both the highest and lowest in style and elegance. Colours give way to a monotonous grey - but not at once. I t is amusing to watch the gradual merging of these two completely different building styles. The warped green, yellow and red tenements gradually straighten, wood replaced first by decent red brick and dark stone and then by stylish white stucco work. This far from the seafront the long, bright row of villas is not unattractive. A fog slowly settles over the houses and all that remains is a long strip of flat, sandy Flemish shoreline, against which pound the big waves of the North Sea, usually restless here and at all times green, turbid and full of subtle pastel effects and hues reminiscent of high-quality china. The sea outside the harbour - and for qiite some distance afterwards - is full of fishing boats. The view is particularly magnificent on days when the sea is slightly unsettled, the boats continuously disappearing behind hillocks of green water. Seeing this for the first time one can not escape a sense of fear - the boats look as if they were being swallowed by the water before they reappear on a wave crest. Generally speaking the sea in this region is congested with traffic and the horizon is rarely free of sails, big and small, or a couple of ship funnels. I can still remember that spring day full of atmosphere, sensation and hope as clearly if it were yesterday. A day whose very substance was contained between the North Sea's pale-green waves and a foggy sky, from which the Sun opalised through strange, semitransparent, eastwards-rushing clouds. The day of my first passage across the channel from the Continent to England. This journey had its special content, mood and poetry, which I experience more or less intensly each time I travel to Britain but which probably imprinted themselves on my soul with particular strength during that first trip. O n that day we travelled from Ostend to Dover - and for me this route will for ever be the most classical way to get to England. Indeed, both the departure from the harbour in Ostend as well as the view of the white limestone cliffs surrounding the coast-adjoining, open valley in which Dover lies are experiences of incomparable beauty. I n Ostend the train stops right in the harbour and you pass from the large, nice-looking station straight onto the ship, which leaves almost immediately. The smaller boats disappear as the ship bears off the continental shoreline. I don't know if it is because the noon sky is always brighter or that clouds really do tend to gather more over land than over the sea, but every time I was halfway across the channel there were clouds behind us and in front - over the continent and over England - but the overhead skies were clear, though hazy. The town is on the left. We first pass through the old harbour, which is usually crowded with scores of fishing boats and small sailships. O n the shore is a fish market tended by a lot of old women dressed in black, trade halls and, further back, the houses of the old town quarter: narrow, low-built tenements painted in all possible (and impossible) hues, colourful and beautiful in their characteristic quaintness and lack of symmetry typical for small port towns. This impression is strongly There is no land in sight now and we begin to feel the open sea. This sensation is as overwhelming, indescribable, special - and ar the same time as simple as the sea itself. The view before our eyes is generally uncomplicated: a huge carpet of water cut in two by the ship's bows and a large piece of sky, intersected by an iron railing if you're on the closed part of the deck and practically limitless when viewed from the open section. 70 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ rozciągała się dla mnie nawet na fizyczną stronę kraju. Nie mogłem sobie wyobrazić, jak Anglicy mieszkają, jak wyglądają ich miasta, ich domy, wsie i pola. Dlatego też Anglja pociągała mnie zupełnie niesamowitym urokiem. Ta barjera, odgradzająca moją wyobraźnię od kraju, a mój umysł od kultury ang.[ielskiej] rozciągała się na moje oso­ biste stosunki z Anglikami. Są oni niewątpliwie bardzo sztywni, zwłaszcza wobec ludzi, którzy nie mówią dobrze ich językiem. Dlatego też w moich podróżach, jakkolwiek widziałem mnóstwo Anglików, nie zbliżyłem ani nawet nie zapoznałem się właściwie z żadnym.. Miałem jednak silne poczucie właśnie towarzyskiej wyższości Anglików; marzyłem o osobistej przyjaźni z Anglikiem lub - takie marzenia są jeszcze silniejsze i bardziej naturalne! - o ja­ kiejś pięknej Miss, z którąbym mógł flirtować - konkretniejszej postaci moje marzenia, zdaje się, nie przybierały. Kto wie czy to aprioryczne oczekiwanie nie wpłynęło sil­ nie na podniesienie mojej sympatii do Mrs. N . a przynaj­ mniej na przyśpieszenie rozwoju tej sympatji. Była ona pierwszą Angielką, z którą zapoznałem się lepiej, i która odniosła się do mnie z wyraźną sympatią. Pamiętam dokładnie, jakby to było wczoraj, ów dzień wiosenny, pełen nastroju, wrażeń i nadziei, ów dzień, którego istota zawarta byłą między blado zielonemi falami morza Północnego a mglistym niebem, na którym słońce opalizowało z poza dziwnych, wpółprzezroczystych chmur szybko pędzących ku wschodowi, - dzień w którym po raz pierwszy przejeżdżałem przez kanał z kontynentu do A n ­ glii. Ten przejazd ma swoja treść, swój nastrój i poezję, które mniej więcej silnie przeżywam za każdym razem, kiedy wyjeżdżam na Wielką Wyspę, ale które wryły mi się w duszę najsilniej może za tamtym pierwszym razem. Je­ chałem wtedy przez Ostendę - Dover; i ta droga pozosta­ nie dla mnie na zawsze klasycznem dojazdem do Anglii. W samej rzeczy nieporównanie pięknym jest zarówno wy­ jazd z portu Ostendy - jak i widok skał białych wapien­ nych wśród których, w dolinie otwartej na morze leży Do­ ver. W Ostendzie przyjeżdża się na sam brzeg przystani i wychodzi się z dużego, ładnego banhofu wprost na sta­ tek, który zaraz odjeżdża. Po lewej ręce leży miasteczko. Najprzód mijamy port stary, w którym zwykle jest natło­ czone mnóstwo łodzi rybackich i małych żaglowców. Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale tar­ gowe, z tyłu domy starego miasteczka; wąskie i nizkie ka­ mieniczki, pomalowane we wszystkich możliwych i nie­ możliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakte­ rystycznej dziwaczności i asymetrji właściwej małym mia­ steczkom portowym. Podnosi bardzo to wrażenie fakt, że na pierwszym planie stoją sobie spokojnie rzędami ża­ glowce o różnokolorowych płótnach; a także to, że domki ustawione nad brzegiem basenów portowych przeglądają się w wodzie i są nieproporcjonalnie duże w zestawieniu z maleńkim nieraz dockiem a nieproporcjonalnie male w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi 71 albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu jakaś zamknięta, uwięziona sprzeczność uczuciowo-wyobrażeniowa - jed­ na z tych, które nadają niektórym rzeczom wewnętrzny urok. - Stare, różnobarwne i bardzo malownicze mia­ steczko flamandzkie, usadowione nad portem, mija, w miarę jak się zbliżamy ku szerokiemu morzu, nad którem rozłożyła się nowoczesna Ostenda, „Fashionable", i wzdłuż którego rozciąga się wspaniała esplanada willi i hotelów o najwykwintniejszej i najparszywszej elegancji. Różnobarwność ustępuje jednostajnej szarzyźnie - nie odrazu; zabawna jest powolna dyfuzja tych dwu zupełnie niewspółmiernych stylów. Popaczone, zielone, żółte i czerwone domki zwolna prostują się, przechodzą naj­ przód w przyzwoitą cegłę, i ciemny kamień a potem do­ piero w kolor i gust białej sztukaterji. A l e z daleka, od morza, widok długiego, jasnego szeregu willi nie jest brzydki; powoli zachodzą one mgłą i widać tylko długą smugę, linię płaskiego wybrzeża piasków flamandzkich, o które w długich falach rozbija się zazwyczaj tu niespo­ kojne, morze Północne, zawsze zielone i mętne, zawsze pełne subtelnych efektów pastelowych, czy jakiejś nie­ zmiernie wytwornej porcelany. Na morzu zaraz po wyjeź­ dzie z Ostendy i długo jeszcze potem roi się wprost od ło­ dzi rybackich. O ile morze jest trochę wzburzone widok jest wspaniały; co chwilę giną za zielonym pagórkiem wo­ dy - widząc to pierwszy raz nie można się opędzić od prze­ rażenia: zupełnie wygląda jakby ich morze połknęło - to znów wypływają na szczycie fali. W ogóle morze jest w tych okolicach niezmiernie zaludnione; rzadko żeby nie było paru żagli większych lub mniejszych, paru kominów na horyzoncie. Mniejsze łódki znikają w miarę jak statek się oddala od brzegów kontynentu. Nie wiem czy to dla­ tego, że koło południa zawsze się niebo rozjaśnia, czy też rzeczywiście chmury gromadzą się bardziej nad lądem, a nad morzem niebo jest czystsze, w każdym razie, zawsze jak przejeżdżałem przez kanał, w połowie drogi chmury były za nami i przed nami, nad kontynentem i nad Angl­ ja, a nad głową było czyste, jakkolwiek zamglone. Lądu nigdzie nie widać i rozpoczyna się nastrój pełnego morza. Nastrój tak potężny, niewysłowiony, specyficzny, a przytem wszystkiem, tak prosty jak samo - morze. Widok który się ma ciągle przed oczami jest w ogólnych zarysach niezbyt skomplikowany: olbrzymi obszar wody, przecięty burtą okrętową i kawał nieba, zcięty również szyną żela­ zną, o ile się patrzy z pokładu przykrytego, a nieograniczo­ ny niczem, o ile się jest na pokładzie odkrytym. A l e w tych szerokich, choć niezmiernie prostych ramach, ile się mieści zmian nieskończenie subtelnych i bogatych w charakterze morza i nieba, w oświetleniu, w stanie mo­ rza zwłaszcza, zależnie od tego czy jest ono mniej lub bar­ dziej wzburzone! Oczywiście najpiękniejsze jest morze wzburzone, a przynajmniej jest ono najbardziej interesu­ jące. Niestety wielu, i mnie między innymi, nie sądzonem jest rozkoszować się tym nieporównanie dramatycznym �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST But this wide, albeit incredibly simple, frame embraces a multitude of infinitely subtle changes in the nature of the sea, sky, and light - and especially in the condition of the sea, depending on whether it is more or less disturbed! Naturally, the sea is at its most beautiful - or most exciting - when it is rough. Unfortunately seasickness makes many people, including myself, unable to enjoy this extremely dramatic phenomenon at least not from the ship's deck. However, I can still remember the unique impression a storm encountered in open Atlantic waters near the Azores made on me despite my seasickness (which was relatively light at the time). The large, heavily loaded ship didn't roll very much and when it did the rocking was slow and laz. Huge waves attacked us frontally from the South, breaking i n enormous cascades over the ship's bow, which immersed itself in the green bilge, creating the impression that half of the vessel was going to sink. view from this point is simply wicked: in one moment I seem to hover over a deep chasm, only to see a huge mountain coming at me in the next. O f course, if the sea is very turbulent it is impossible to stand on the bow - nor, for that matter, anyplace else on the foredeck, which at such times is continuously swamped by waves. If the ship is near land it may be accompanied by dolphins, which always take up positions immediately next to the bow, repeatedly leaping up out of the water in graceful motions. In Atlantic waters near the Canary Islands (particularly i n stormy weather) I frequently saw flying fish soar out of the water on widespread fins and - as if in a huge leap - fly considerable distances, even crossing a ship's foredeck (which, admittedly, is not too wide). The sea looks completely different viewed from aft. There, it is not so easy to forget that one is stuck on a ship and immerse oneself i n the pure, unblemished expanse of ocean and sky. It is not only the sensation of watching already traversed waters but also the ship's physical signs - the silvery backwash on the water and the dirty stream of smoke in the air - that lend something special to the sea at this vantage. Personally I don't like the view but the position is sometimes most convenient, especially if the front and side winds are too strong. Modern, well-equipped passenger liners have long galleries, sometimes several stories high, running down both sides. Some extend right up to the ship's stern, some cover only three-quarters of the vessel's length and some only run along its middle part. These promenade decks are very convenient as usually at least one side is wind-free. They are usually sheltered and one gets the impression of walking down a narrow, lowceilinged corridor supported by very delicate columns. One doesn't get much direct contact with the sea, which is poorly visible and only from one side, the view further disturbed by railings. Usually these galleries are populated by the (more or less) upper-class passengers and littered with deckchairs, and are therefore least suited for daydreamers wishing to intoxicate themselves with the sea's infiniteness. Besides, steamships always leave ugly, long waves running out at sharp angles from the sides, a result of the stern's tearing effect on the water. Hence the foredeck is at all times the most beautiful and most romantic part of the ship! If the wind is strong the promenade decks become the site of a strange and very amusing game. The windside deck is usually quite wet with sea foam and therefore slippery, which enables skating in the same manner as it is done on frozen street gutters. The wind is at times so strong that it pushes you along the slippery deck and you don't have to take a run first. I remember partaking in this sport underway to the But a calm, completely smooth sea also has a unique poetry. The open sea is a huge prison, an endless, beautiful emptiness. Eyes restlessly search the horizon, circle it, and return to where they started from, together with our thoughts and yearnings. This is the road to the whole, wide world, a road leading everywhere and promising everything - its vast emptiness beckoning as if with a treacherous, sobering smile. A t first we feel a strange uneasiness spiced with boredom and we look for our bearings i n what the ship itself offers. The contrast between our life, based on Man's highly luxurious and technologically perfect cultural reality, and the breath of the open sea, a reality in its essence merciless, incomprehensible and unpure, usually has an extremely strong emotional effect, lending incidents like the Titanic disaster - and, i n fact, all calamities at sea - their aura of tragedy and pathos. The atmosphere of the open sea is something so strong, so elemental and unchanging, that one always experiences it with the same intensity and the same shivering - regardless of whether the journey in question lasts a couple of hours - like the channel crossing - or several days or a week (a week at sea between the ports of Hamburg and Funchal on the island of Madeira is the longest time I've ever spent on the open ocean). But the effect of the open sea doesn't only depend on the condition of the water and sky. The view changes considerably depending from which part of the ship we observe it. The sea is totally different viewed from the bow, with nothing around you but water and sky. There, you can easily forget about the heavy hull dragging behind and your thoughts and soul can embark on a spiritual flight into the vastness beyond. I spent whole hours sitting there, pressed between two adjoining iron beams (or railings). If the sea is rough the 72 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ widokiem, z pokładu przynajmniej - z powodu choroby morskiej. Ale pamiętam, że pomimo choroby nawet (która zresztą byłą wówczas względnie lekka) wrażenie ja­ kie na mnie zrobiła burza, z którą spotkaliśmy się na peł­ nym Atlantyku, na wysokości wysp Azorskich - było nie­ porównane. Statek duży i bardzo wyładowany kołysał się mało, powoli i leniwie. Olbrzymie fale szły z południa, wprost na nas. Załamywały się w olbrzymich kaskadach nad dziobem statku, który zanurzał się w ich zielonych wnętrznościach, jakby miał zatonąć aż do połowy swej długości. - Ale morze spokojne, morze zupełnie gładkie, ma też swoją niewypowiedzianą poezję. Pełne morze to więzienie olbrzymie, to najbardziej otwarta i piękna pust­ ka - wzrok niespokojnie biegnie ku krańcom, okrąża je, wraca; za nim myśl; a za nią tęsknota; takim jest świat szeroki - najszerszy, droga, która prowadzi wszędzie, obie­ cuje wszystko - , a w swej beztreściowej rozległości zawie­ ra już jakby zdradliwy uśmiech otrzeźwienia. Z początku ogarnia dziwny niepokój, zaprawiony nudą; szukamy ja­ kiegoś punktu oparcia w tern, co daje statek. Kontrast między tern życiem, wykrojonem z najbardziej luksusowej i najdoskonalszej technicznie rzeczywistości kulturalnej, rzeczywistości stworzonej przez człowieka a między tchnieniem nieubłaganej i niezrozumiałej, nieczystej w swej istocie rzeczywistości pełnego morza - ten kon­ trast jest czasami, co - zawsze działa niezmiernie silnie, a co nabrało - tragicznego patosu w katastrofie Titanica jak zresztą i we wszystkich innych morskich nieszczę­ ściach. - Nastrój pełnego morza jest czemuś tak silnem, żywiołowem i niezmiennem, że wydaje się równie intensywnem, że przeżywa się go zawsze z tym samym dre­ szczem, niezależnie od tego czy podróż na pełnem morzu trwa przez godzinę czy dwie, jak na kanale, czy przez parę dni; czy też przez tydzień. (Tydzień jest najdłuższym okre­ sem czasu jaki przeżyłem na pełnym morzu, między porta­ mi Hamburgiem a Funchalem na Maderze). Kanaryjskich znowu nieraz widziałem ryby latające, które zwłaszcza o ile morze jest niespokojne, wylatują z fal i na rozłożonych płetwach , jakby w olbrzymim skoku przeffuwają dość znaczne przestrzenie, nawet poprzez szerokość przedniego pokładu (dość zresztą nieznaczną). Inaczej znowu wygląda morze, jeśli się na nie patrzy z tylnego pokładu. Tam nie można się tak łatwo oderwać od poczucia, że się jest przyklejonym do statku, nie moż­ na się zatopić w czystej, niczem nie skażonej przestrzeni Oceanu i nieba. Nie tylko wyobrażenie, poczucie tego, że się ma przed sobą przestrzeń już przejechaną, już odbytą ale fizyczne ślady statku: srebrny pas na wodzie i brudne pasmo dymu w powietrzu nadają tej części morza specy­ ficzny charakter. Osobiście nie lubię tej strony widoku, która jednak o tyle czasami jest najwygodniejszą, o ile z przodu i po bokach jest zbyt silny wiatr. Na nowoczesnych, porządnie urządzonych statkach pasażerskich są umieszczone po bokach długie galerje, biegnące, nieraz w kilku piętrach jedne nad drugimi wzdłuż obu stron statku, czasem aż do samego tyłu, aż do 3/4 długości, czasem tylko wzdłuż środkowej części stat­ ku. Są one bardzo wygodne, zwykle bowiem przynajmniej jedna strona zasłonięta bywa od wiatru. Są zwykle przy­ kryte, tak że się ma wrażenie jakby się chodziło po wąskiem krużganku o bardzo subtelnych kolumnach i n i ­ skiem stropie. Ale właściwie mało się widzi morza i nie ma się bezpośredniej łączności z niem niejako, widać go tylko po jednej stronie, okrojone balustradą. Zresztą ten promenade-deck zwykle bywa zaludniony elegancką mniej więcej - publicznością, zastawiony deck-chair'ami, tak że się nadaje najmniej do - marzycielskiego upijania się nieskończonością. Pozatem morze po bokach parowca ma zawsze nieładne, podłużne fale biegnące od statku pod kątem ostrym: fale, które powstały od rozdarcia mo­ rza dziobem statku. Najpiękniejszym, najpoetyczniejszym jest zawsze przedni pokład! - Na bocznych pokładach, promenade-decka'ach można czasem, o ile jest silny bar­ dzo wiatr uprawiać specyficzny i niezmiernie zabawny sport. Zwykle od strony wiatru deski pokładu są całkiem mokre od piany morskiej i skutkiem tego ślizkie. Otóż można sobie tam urządzić ślizgawkę, analogiczną do tej, którą ulicznicy uprawiają na zamarzniętych rynsztokach.. Czasem wiatr bywa tak silny, że bez rozpędzania się moż­ na pod jego naciskiem jechać po śliskich deskach. Taki sport pamiętam uprawiałem ma „Gertrudzie Woermann [?]" jadąc na Wyspy Kanaryjskie. Przytem ponieważ fale dochodziły czasem aż do połowy tego pokładu (od strony wiatru), sport miał swój urok pewnego ryzyka - przynaj­ mniej przemoczenia aż do suchej nitki. Zresztą nie tylko zależnie od tego, jakiem jest morze i niebo, zależy widok pełnego morza. Zmienia się on istot­ nie w zależności od tego z jakiego punktu na statku wy­ glądamy. Całkiem innem jest nastrój morza z samego dzioba, tam gdzie naokoło nie widać nic tylko wodę i nie­ bo; gdzie się zupełnie zapomina o tern, że się za sobą wle­ cze ciężki kadłub statku, a myśl i dusza cala lotem bezcie­ lesnym biegnie w dal, przed siebie. Całemi godzinami przesiadywałem tam, wgnieciony między dwa zbiegające się bale czy szyny żelazne. O ile morze jest wzburzone wra­ żenia tu są wprost wściekłe: chwilami wznoszę się nad przepaścią, to znowu olbrzymia góra idzie na mnie. Oczy­ wiście o ile morze jest bardzo wzburzone nie można stać nie tylko na dziobie, ale nawet w ogóle na przednim po­ kładzie, który co chwila jest pod wodą. Jeżeli statek jest blisko lądu często towarzyszą mu delfiny, które zawsze płyną tuż koło szpicu, co chwila wyskakując, pełnym wdzięku ruchem, ponad wodą. Na Atlantyku, koło Wysp Ale wracając na Kanał, nastrój pełnego morza opano­ wuje mnie zawsze podczas tego krótkiego przejazdu i przecina niejako pasmo wrażeń kontynentalnych od na­ stroju W. Brytanii. Pomiędzy zgiełk i chaos, jaki stwarza zawsze podróż koleją, rozsuwa się ta krótka a jednak nie- 73 �Bronisław Malinowski • A N O T H E N I FEEL A STRANGE UNREST Canary Islands on board the Gertrude Woermann [?]. The waves sometimes reached halfway up the deck (windside), lending an exciting whiff of danger to the game - one at least risked getting soaked to the bone. back by a hill and open to the sea in front. The city of Dover spreads out across the entire valley and onto the slopes of the surrounding hills. The view has its charm, particularly as a first view of England and its unique landscape. This uniqueness mainly results from the fact that the air in England is much more humid than on the Continent, thanks to which my eyes gain a totally new perspective and I experience a number of heretofore unknown visual effects. The horizon is very narrow, distant objects disappearing into a blue fog which at times goes into a deep sapphire hue. Objects that are closer seem incredibly soft-contoured, the colours considerably toned down, which makes the hills at the back of the Dover valley look much bigger and more impressive. The landscape and architecture are truly magnificent. To the right, perched on a flat-topped cliff, Dover Castle spreads out majestically. To the left, as a pendant, is an army barracks or some other building. The harbour itself is quite pretty, with two stone piers like two outstretched arms and a broad berthing dock. But the most beautiful element are undoubtedly the limestone cliffs, celebrated in the song The White Cliffs of England and shining from afar like the fangs of Britain's lion. The sea crashing at their foot surrounds the whole island with a silver belt. This picture and the atmosphere it conveys forms the essence of England's insularity - that which we frequently dwell upon in our imaginings about this vast, flat country that is now emerging before us from the green sea waves. But to get back to the channel crossing: always when I take the short passage I succumb to the mood of the open sea, which in a way separates my continental impressions from my British ones. Amidst the noise and bustle typical for railway travel this short - and at the same time immeasurable - moment of translucent emptiness extends the day and puts a distance between both worlds. During this time I go through mental states completely different from those I experience before and afterwards. I begin to yearn for things that were once signs of best-possible developments, things born in secluded brooding. A n instinctive inner asceticism rises up in me with the violence and insistence of a bad conscience, pushing me on to embrace the world in the simplest and purest way - in the manner of the vast sea and the skies above it. These thoughts, which I am sometimes not fully aware of, tend to permeate everything around with an intangible sadness and a yearning devoid of a definite object and with no consolation in sight. These thoughts carry with them a cry for a new life, the wish to wrench myself away from my own self... In their light one can frequently notice things that are usually concealed and reach the innermost vestiges of one's soul, whose existence one hadn't even dreamt of before! A n d then I feel a strange unrest. I walk nervously about the deck, sometimes looking for solutions close at hand. I gaze into my fellow travellers' faces. The human mixture crossing the channel is often quite amusing to watch: thoroughbred Englishmen, continental riff-raff and British-resident foreigners with their funny masquerade of "Englishness". The latter are easy to notice (I myself belong to this woeful and ridiculous category). Arriving in a country on an island differs greatly from ordinary border crossings. Here, visitors see their destination before them as a whole, confined unit and although in England's case it is impossible to see its entirety, nevertheless the white coastline, emerging slowly from the bluish fog over the silvery sea-waves, seems to stand as a symbol for this whole, huge piece of land and our thoughts feel like flying towards distant territories beyond our field of vision. Arriving here is something complete, something of a physical reality that can be truly felt, the beauty of the landscape and uniqueness of the situations one experiences enhanced by the poetry of our mind pictures. This has nothing to do with today's accursed trend of travelling by rail, where you notice you've crossed from one country into another by the galloons on the conductor's uniform or a change in the colour of the coach upholstery (travellers able to afford luxury train compartments are spared even that). Arriving on a new continent by sea always carries with it the primeval, mysterious force of something new slowly emerging and taking shape from nothingness. Something out of a dark-blue distance, the depths of a murky darkness, that gradually begins to grow and take shape before our eyes and whose true Beautiful womens' faces are, of course, a focal point in my fallen metaphysician's reverie. My yearning, born from the dark blue depths of the sea, could well find relief in a pair of deep blue eyes! This realisation throws me back to my wanderings through the green desert, but memories keep coming back... Until suddenly the fog — ever-present here - slowly reveals a shape that is more distinct. From a distance it is at first hard to tell if it isn't a bank of white clouds low over the water, but slowly the forms become clearer: elegant white cliffs appear between the bright-green expanse of sea and the sky. Two broad cliff banks appear before our eyes with increasing clarity, the coast running off to the right and left. O n the left is the southern coast, on the right the eastern shoreline, its lime cliffs soon giving way to the flatlands surrounding the wide bay of the Thames estuary. Between the walls is a wide valley, closed at the 74 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ nam zupełnie nieznanych. Horyzont jest bardzo mały. Dalsze plany nikną, stopione w niebieskiej mgle, która w oddali przechodzi czasem w głęboki szafir. Bliższe przedmioty wychodzą dziwnie miękko; barwy wszystkie są zmodyfikowane i stonowane znacznie bardziej. W dolinie Dovru dalszy plan, pagórki stojące z tyłu wydają się przez to także znacznie większe, bardziej imponujące. Przytem linie, architektura pejzażu jest rzeczywiście piękna. Na prawo na szczycie ściętej skały szeroko, majestatycznie rozkłada się Dover Castle. Na lewo, jako pendant, na drugim pagórku koszary, czy inny budynek. Sam port jest wcale niebrzydki, dwa kamienne wały (piers, po angiel­ sku) obejmują, jak dwa wyciągnięte ramiona, szeroki ba­ sen przystani. Ale najpiękniejsze w krajobrazie są niewąt­ pliwie skały wapienne, sławione w piosence patrijotycznej „the white cliffs of England", z daleka połyskujące jak kły lwa brytyjskiego. A u stóp ich morze rozbija się i otacza wyspę „opaską srebrną", „the silver belt". Ten widok za­ wiera w sobie, streszcza swoim nastrojem całą „wyspiarskość" Anglii, te wszystkie przeczucia i wyobrażenia jakie się ma o tym olbrzymim płaskim kraju, który tak oto przed nami wyłania się z zielonych fal morza. Całkiem in­ aczej odbywa się przyjazd do kraju, który jest wyspą, niż zwykłe przekroczenie granicy. Wyspę ma się przed sobą, jako pewną całość integralną, ograniczoną. I jakkolwiek, w wypadku Anglii przynajmniej, nie można objąć okiem jej całości, niemniej ten biały brzeg, wyłaniający się z po­ woli z mgły sinej, ponad srebrzystą pianą fal - symbolizu­ je niejako całą olbrzymią wyspę i myślą ogarnia się dale­ kie obszary, leżące poza tern co widać! Przyjazd jest tutaj czemś kompletnem, czego fizyczną realność przeżywa się rzeczywiście, w czem poezji wyobrażeń i sytuacji odpowia­ da piękno widoków i swoistość przeżyć. To nie ta przeklę­ ta współczesna technika podróżowania koleją, gdzie zmianę kraju poznaje się po galonach konduktora i kolo­ rze obić wagonu; podróżnym którzy mogą sobie zapłacić train de luxe nawet te wrażenia bywają oszczędzane. Do­ jazd morzem do jakiegoś nowego kontynentu ma w sobie zawsze tę pierwotną, tajemniczą moc rzeczy nowych, które powoli powstają, jakby stwarzane, ucieleśniane z ni­ cości; powstają z sinej dali i z głębi mglistego mroku i w oczach, nieznacznie rosną i przybierają kształt, który odgadną[ć] się staramy zanim w swej pełni stanie przed nami. Pamiętam nieopisane wrażenie, które miałem podróżując pierwszy raz po morzu Śródziemnem. Nad brzegiem morza siedząc w cudownej zatoce, gdzie wśród gaju pinii i długich szpalerów aloesu i erica arborea nikt nie zakłócał piękna i samotności jesiennych dni, czytałem Odyseję, po grecku, ucząc się do matury. Byłem po cięż­ kiej chorobie, wycieńczony i tak przygnębiony, że nawet cudowne słońce nie uśmiechało się do mnie; nie wolno mi wówczas było czytać samemu i lekarze stawiali bardzo ponure horoskopy dla mojego wzroku. Matka pracowała ze mną. Powoli przychodziłem do sił i całe piękno, - upa- objęta chwila przejrzystej pustki, która wydłuża ten dzień i stwarza odległość między temi dwoma pasmami przeżyć. Przez chwilę tą przechodzą stany psychiczne tak zupełnie odmienne od innych rzeczy, które poprzedzają i następu­ ją. Rodzi się tęsknota za rzeczami, które kiedyś były zna­ kami najlepszego rozwoju, za rzeczami, które rodzą się z samotniczej kontemplacji gwałtownie i z natarczywością wyrzutów sumienia budzą się instynkty wewnętrznej ascezy, która pcha do objęcia świata w formie najprostszej i najczystszej - takiej, jak to morze rozległe i niebo nad niem. Rzeczy te, które czasem nawet nie dochodzą do pełnego uświadomienia, czasem tylko przenikają wszystko wokoło jakimś niewidzialnym smutkiem i tęsknotą bez przedmiotu i ukojenia, rzeczy, które niosą w sobie krzyk za życiem nowem, za wyrwaniem się, oddaleniem od same­ go siebie....W świetle ich można czasem dojrzeć dużo rze­ czy w ogóle ukrytych i dotrzeć do zakamarków własnej duszy, o których istnieniu przedtem się nie śniło - ! Ogar­ nia mnie wówczas dziwny niepokój. Chodzę szybko po pokładzie. Czasem szukam czegoś „pod ręką"; przeglądam twarze towarzyszów podróży: publiczność jadąca przez ka­ nał jest często zabawna: mieszanina czystej krwi anglików i hołoty kontynentalnej i ta zabawna maskarada cudzo­ ziemców, którzy mieszkają w Anglii i którzy się „przyanglizowali". Poznać ich łatwo na pierwszy rzut oka! (Ja sam należę do tej, pogardy godnej i komicznej kategorji). Twa­ rze pięknych kobiet są oczywiście punktami orietacji w tym przeglądzie upadłego metafizyka. Tęsknota zrodzo­ na z sinej głębiny morza rada by się zaspokoić w spojrze­ niu pary niebieskich oczu! Uświadomienie takiej rzeczy odrzuca mnie nazad na wędrówkę po zielonej pustyni. Czasem wspomnienia przychodzą... Aż oto z mgły, która tu jest wieczna, powoli wyłaniają się jakieś bardziej okre­ ślone formy. Z daleka trudno się zorjentować początkowo, czy to nie są białe chmury leżące nisko tuż nad wodą; ale powoli widać coraz wyraźniej: pomiędzy jasno zieloną przestrzeń morza i nieba zaznaczają się elegancko zaryso­ wane białe skały. Przed nami dwie szerokie ściany wyła­ niają się coraz wyraźniej; na prawo i na lewo brzeg ucie­ ka; na lewo południowe wybrzeże, na prawo wschodni brzeg, na którym skały wapienne kończą się niedługo i ustępują miejsca płaskim przestrzeniom, otaczającym szeroką zatokę u ujścia Tamizy. Pomiędzy dwoma ściana­ mi otwiera się szeroka dolina, zamknięta z tyłu pagórkiem z przodu otwierająca się na morze; całą szerokość dolinki zajmuje miasto Dover, które pozatem rozpina się naokoło na pochyłości pagórków otaczających. Widok jego ma pe­ wien urok, zwłaszcza jako pierwsze powitanie Anglii, pierwsze wrażenie krajobrazu angielskiego z całym jego specyficznym charmem. Charm ten polega w pierwszej li­ nii na tern, że powietrze w Anglii jest bez porównania bar­ dziej przesycone wilgocią niż np. u nas i wogóle gdziekol­ wiek na kontynencie. Z tego powodu powstaje zupełnie inna perspektywa powietrzna i szereg efektów malarskich 75 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A S T R A N G E UNREST form we attempt to guess at even before we see it i n full. I still remember the indescribable sensations I felt on my first trip to the Mediterranean. Sitting on the shore of a beautiful bay among pine groves and long rows of aloe and erica arborea and with no one disturbing the beauty and seclusion of the autumn days, I read the Odyssey i n Greek, cramming for my GCE. I was emaciated and exhausted after a serious illness and so downcast that I didn't even notice the wonderful sun smiling down at me. A t the time I'd been forbidden to read by myself, doctors having made sad forecasts regarding my eyesight, and my mother worked with me. But slowly my strength returned and I experienced the entire intoxicating beauty of life stirring i n me. I experienced it - and the distant, dark-blue sea, the stone-walled olive groves on round, gently-sloping hills and the gravel paths on which I walked next to the seashore. One of them ran the length of the bay to a chapel standing on the other (South) end. I think it was called S-ta Maria Anunziata. Sometimes, when I felt better, I accompanied my mother to the town, Luosin piccolo, along a path leading over a hill and cutting across a piece of headland fencing off our bay, Cigale, from the town and its harbour. I can remember walking to the harbour quite late on one moonlit evening, just after sunset. The town was empty, as if deserted, barges topped with dark sails rocked on the silent water i n the warm, soft air. The smell of burning oil and the quick, resonant, well-rounded sound of Italian. From a distance I heard someone singing, "Ninetta mia Son' barcarola, Sono del'arte e sono gentile, Nell mia barca se vuoi venire, Sull' alto mare andaremo...". I remember this moment, its scent and melody, very vividly. Until this day it awakens i n me the atmosphere of those days: an unconscious, much-longed-for fulfilment of my own, idealised picture of Italy which reality was later to destroy. But I still have it i n my memory, I still know that land of unknown happiness that was so close to me for a moment, almost mine, although my feet will never tread that soil again! advantages i n the other. For me, certain phrases in the Odyssey stood for the concrete shape taken on by the gush of life that at the time poured over me from innermost sources. Besides language and sound, I was also fascinated by the slowly unravelling pictures portraying the divine wanderer's adventures, and the ocean (particularly the seaborne adventures). W i t h indescribable yearning my eyes and thoughts reached out through the narrow mouth of the bay towards the wide, violet-hued sea. I glided over its smooth, broad surface far, far away to Ithaca, embraced Italy and went on to Sicily, home of Polyphemus. Once there I turned the other way, towards the waters of the Black Sea, where Odysseus' wanderings began, and on to the coast of Egypt, land of the lotus-eaters. Both the sea and the territory i n those parts seemed strangely deep, mysterious, as if shrouded by some kind of blue fog hanging over the sea like darkness. A n d I simply could not believe that the waters on whose shores I sat and which washed my feet were part of the same sea that disappeared somewhere into the darkness of tales and legends so distant that our imagination is barely able to embrace them. After a few days in Cigale I boarded a ship and travelled south, chasing the shadows of my thoughts in vain. They escaped me like night fleeing the Sun and before my eyes I only had the same old sea, pushing me on into the distance and playing on my yearning, and the wonderful coastline with its vine and olive groves, naked cliffs and small, white-walled towns. But I still remember vividly the feelings I had when I awoke shortly before arriving i n Ragusa. I don't know why, but this was the first time I felt I was truly traversing the waters of this wonderful Mediterranean basin which gave birth to the antique world and its culture and where - on similar clear, sunny mornings - Roman triremes sailed peacefully along the brightly-lit, laughing coast. We sailed along the Dalmatian coast, stopping for sightseeing at all the larger cities. This trip impressed me deeply, perhaps because I'd been prepared for it by my longing, by an inner silence in which thoughts without shape or content but incredibly strong, like rays of light signalling life, had the chance to develop freely. A t that time I was deeply under the impression of the poetic beauty of Homer's Odyssey. The scanned sounds of Greek were only partly comprehensible to me and completely alien as a spoken language, a tool permitting direct communication of inner content, which was exactly why they provoked an exuberance of strangely vivid impressions and sensations. Poetry i n a language well known to me, where I rather feel than understand words, in a language uncontaminated by everyday usage, has its own strength and charm. Here, it is as if language consisted of names, each describing a separate and individual state of the soul. Naturally, poetry in one's own mother tongue is the most appropriate and best understood, but there are also The first port, Zara, impressed me deeply - it was the first true example of an Italian small town I'd encountered. I searched its narrow, dark alleys, along which people strolled as if along cobbled corridors, its little churches colourfully concealed amongst the houses, and the town's entire, dirty, laziarone -Vike: bustle for an embodiment of all the formless, foggy and disorganised thoughts and dreams I'd had so many times in connection with the magic name: Italy. This stony materialisation of puny, dispersed imaginings, this 2 76 �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ jające szczęście budzącego się we mnie życia, przeżyłem i przelałem na dalekie, sine morze; na gaje oliwne wśród kamiennych wałów, położone na łagodnych stokach okrągłych pagórków; na drogi wysypane żwirem po których można było chodzić nad samym brzegiem morza. Jedna dróżka prowadziła nad zatoką, wzdłuż, aż do ka­ pliczki, która stała na drugim końcu zatoki, południowym - S-ta Maria Anunziata, zdaje mi się. Czasem, już jak czu­ łem się zdrowszy, chodziłem z Matką do miasteczka (Luosin piccolo - ) drogą poprzez pagórek, przecinającą przy­ lądek, który odgradzał naszą zatokę, Cigale, od portu miasteczka. Pamiętam taki jakiś wieczór księżycowy, kie­ dy późno dosyć, zaraz po zachodzie słońca dochodziłem do portu. Miasto bardzo puste, prawie jak wymarłe; na ci­ chej wodzie kołyszą się w ciepłem, miękkiem powietrzu barki o ciemnych żaglach; zapach oliwy smażonej i szyb­ ka, dźwięczna, okrągła mowa włoska; z daleka słychać piosenkę: „Ninetta mia S o ń barcarola - Sono del'arte e sono gentile - Nell mia barca se vuoi venire - Sull' al­ to mare andaremo...". Pamiętam dobrze tę chwilę, jej za­ pach i jej melodję - która do dziś dnia budzi we mnie treść tej epoki: nieświadome, wytęsknione ujęcie włoskości w jakiejś wyidealizowanej, mojej własnej formie, którą rzeczywistość później zabiła. Ale we wspomnieniu mam ją jeszcze, znam jeszcze ten kraj nieznanego szczęścia, które przez chwilę było mi bliskiem, prawie mojem; ale stopy moje już tam nie powrócą! Wówczas byłem bardzo przejęty pięknością Homera: poezją Odysei. Dźwięki skandowanej greczyzny, na wpół mi tylko zrozumiałe; a raczej obce mi zupełnie jako mo­ wa, jako narzędzie bezpośredniego wypowiedzenia treści wewnętrznych - kojarzyły się właśnie dla tego w dziwnie plastyczny sposób z całym natłokiem bujnie rozwijających się wrażeń i odczuć. Poezja w języku dobrze mi znanym, w którym się bardziej przeczuwa, niż rozumie słowo; w ję­ zyku nie skalanym codziennością i powszedniością użyt­ ku, ma swój własny czar i potęgę. Jest to jakby język skła­ dający się z imion własnych, oznaczających indywidualnie tyleż swoistych stanów duszy. Oczywiście poezja w języku ojczystym, własnym jest tą właściwie i w pełni zrozumia­ ną poezją, ale tamta ma też swoją wartość. Dla mnie nie­ które frazesy z Odysei były tym konkretnym kształtem, w który zesztywniała owa fala życia, zalewająca mnie wówczas z źródeł najgłębszych. Poza językiem równolegle z dźwiękami fascynowały mnie też obrazy, powoli rozta­ czające się przedemną, treść przygód boskiego tułacza i , zwłaszcza, scena tych przygód - morze. Z nieopisaną tęsk­ notą wybiegałem, poprzez wąski otwór zatoki, oczami i myślą na szerokie, „fiołkowe" morze; ślizgałem się po je­ go gładkiej, szerokiej powierzchni, hen, daleko aż ku brze­ gom Itaki, obejmowałem Włochy i szedłem ku Sycylii, ku ojczyźnie Polifema; i tam daleko, w przeciwną stronę ku wodom Pontu skąd się tułaczka Odyseja zaczęła i ku brze­ gom Egiptu, gdzie mieszkali Lotofagowie. I morze tamto, przestrzeń tamta raczej wydawała mi się dziwnie głęboka, czy tajemnicza, jakby otoczoną jakąś mgłą błękitną, która nad morzem zwisała, jak noc. I wprost nie chciało mi się wierzyć że ta oto woda, nad którą siedzę, która do stóp moich dobiega, to część tego samego - morza, które tam dalej gubi się w mroku legendy, staje się baśnią, ledwo do­ stępną wyobraźni. A potem po parodniowym pobycie w Cigale, wsiadłem na statek i pojechałem na południe, ścigać cienie mej my­ śli - próżna pogoń! Pierzchają, jak noc przed słońcem i przed sobą mam zawsze tylko to samo morze rzeczywiste, które tylko ciągle pcha w dal i mami tęsknotą; i brzeg wspaniały, winnice i gaje oliwne, skały nagie i miasteczka o białych murach. Ale pamiętam dobrze moje uczucia jak się obudziłem dojeżdżając do Raguzy. Nie wiem dlaczego, ale po raz pierwszy miałem wrażenie poczucia, że jestem na wodach tego wspaniałego basenu Śródziemnego, nad którym wyhodowała się cała kultura świata starożytnego, gdzie w taki sam ranek pogodny i słoneczny spokojnie płynęły (?!) trireny rzymskie nad oświetlonym jasno - , śmiejącym się brzegiem. Jechaliśmy wówczas statkiem wzdłuż brzegów Dalmacji, zajeżdżając po kolei do wszyst­ kich większych miast i zwiedzając je. Podróż ta zrobiła na mnie silne wrażenie, właśnie dlatego, być może, że byłem do niej przygotowany długą tęsknotą, ciszą wewnętrzną, w której owe rzeczy bez kształtu i bez treści, a tak nie­ zmiernie silne, owe promienie zwiastujące życie, mogą rozwijać się swobodnie. Pierwszy port: Zara zaciekawił mnie niezmiernie jako pierwszy okaz małego miasteczka włoskiego, jaki widzia­ łem. Dopatrywałem się w ciasnych, ciemnych uliczkach, gdzie ludzie chodzili sobie, jakby po jakiś korytarzach bru­ kowanych, w kościółkach malowniczo ukrytych między domami, w życiu, brudnem i lazzarońskiem ucieleśnienia tych wszystkich myśli i marzeń bez formy, a raczej o for­ mie mglistej, niezintegrowanej, które miałem tyle razy w związku z tym imieniem magicznym Włochy! Takie ucieleśnienie kamienne myśli małych i rozproszonych, ta­ kie zcałkowanie w żywą istotę tego co gdzieś znajdowało się [w] kraju snów, stanowi dla mnie jeden z największych uroków podróżowania. W tych wrażeniach, które zawsze zstępują niespodzianie, podróż bywa rzeczywiście piękna; tak jak miłość, która w życiu stwarza to, za czem tęskni­ my, ale nie śmiemy prawie wierzyć w jego rzeczywistość. Czasem to ucieleśnione marzenie występuje tak nagle, tak niespodzianie, uderza w umysł zmęczony i przysypany pyłem wrażeń trywjalnych, tak potężną kaskadą piękna oczyszczającego i trwożnego, że staje jak sen ucieleśniony; że posiada równocześnie urok tajemniczy snu i życiem tryskającą intensywność jawy. Pamiętam taki był mój pierwszy przyjazd do Wenecji. Zmęczony, zwiedzaniem Wiednia w upalne i suche dni Wrześniowe, wyczerpany spacerem po grotach Postoiny, wsiadłem z Matką późno popołudniu w pociąg, jadący do Wenecji. Byłem tak prze2 77 �Bronisław Malinowski • A N D T H E N I FEEL A STRANGE UNREST BI A A L Z Lo W со pe ck en M M Fe­ ar w: H ri­ ch ftl e 1 C( о w b tl \i h d - integration into a living organism of that which had been hidden somewhere within the realm of dreams, is for me one of the greatest attractions of travelling. These sensations, which always come down on one unexpectedly, are what makes a journey really beautiful - like love, which brings into our lives what we crave after but in whose existence we barely dare to believe. A t times such materialisations of dreams appear quite suddenly and unexpectedly, attacking a mind exhausted and dimmed with the dust of trivial impressions with such mighty cascades of purifying and intimidating beauty that they seem like dreams come true, possessing both the mysterious charm of the dreamlike and the life-spurting intensity of the material world. Such, I remember, was my first-ever arrival in Venice. Tired after several hot, dry September days spent sightseeing Vienna and exhausted after a trek through the caves of Postoina, my mother and I boarded a late-afternoon train to Venice. I was so full of impressions that I began conversing with my fellow-travellers, a Jewish salesman and his wife. I remember I became fully immersed i n a dialectical debate about anti-Semitism, Austria's internal policies, etc. I fell into a state of passive exhaustion and nervous excitement, experiencing the well-known external symptoms of rail travel: the monotonous clatter of the wheels on the tracks, the blurred, winking lamplight, the typical hoarseness of voices raised to overshout the train's noise and the dirty-yellow upholstery of the 3rd-class coach. To this one may add a medley of mental pictures, anxiety about finding convenient and cheap quarters for the night, a sense of helplessness and a feeling that one is at war with that part of humanity with which one is directly confronted. The railway station, the luggage porters and the host of hotel servants only served to enhance the extreme banality of my first arrival i n Venice. The station entrance opens directly onto the Canale Grande. Suddenly, I was struck by the silence of the clear, moonlit night. The yellow glare of streetlamps reflected i n the delicately rippling water, dispersing in the silvery-bluish light. The sound of water splashing quietly against stone steps seemed so uncanny, so distinctly characteristic of Venice's deepest soul - white marble washed with green water, the waves of the lagoon reflecting the Gothic turrets of the palaces and, further on, fishing settlements, sand and muddy, flat banks. We boarded a gondola which took us through some narrow side canals, every now and then returning to the Canale Grande. Shapes I knew well from the shadows of my dreams appeared before me. I listened to the names with a shiver, a strange feeling of happiness, as if I were experiencing a grand moment, as if all these great things were only materialising now. A base though common - symptom of self-centredeness (though perhaps my feelings were not all that undignified - after all, at the time I only felt what I felt and was driven solely by my enthusiasm). Chiesa degli Scalzi, Palazzo Vendzamin (Veneziani) - Calerghi, Palazzo Foscari - I still remember the names 1 heard that night until this day. © Copyright by Helena Wayne Manuscript transcription and editing: Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Translated by Maciej Bańkowski Notes 1 "Mrs. N . " , or A n n a Brunton, is a native of South Africa, not N e w Zealand (it seems that Malinowski wanted to conceal her identity here). A n n a Brunton appears in the diaries as an " n " enclosed in a circle. N i n a Stirling, another woman encountered in Australia, appears as a capital N . Malinowski met A n n a Brunton during his studies in Leipzig (1908-1910), where she was a music student. T h e r e is evidence of their trips to Switzerland in Malinowski's diaries from that period. Malinowski and A n n a Brunton corresponded with each other for some time following Anna's return to South Africa and met again when she visited England in 1929 (cf. Helena Wayne: Bronisbw Malinowski: The Influence Of Women On His Life and Work). 2 Lazzarone: any of a class of homeless beggars usually found on the streets of Naples. �Bronisław Malinowski • OGARNIA MNIE WÓWCZAS DZIWNY NIEPOKÓJ sycony wrażeniami, że zacząłem rozmawiać z towarzysza­ mi podróży: komiwojażerem Żydowskim i jego żoną. Pa­ miętam cały zatonąłem w djalektyczną dyskusję o antyse­ mityzmie, polityce wewnętrznej Austrji i t.p. Wpadłem w ten stan biernego przemęczenia i podniecenia nerwo­ wego; jednostajny stukot kół o szyny, brudne, mrugające światło lampy, ochrypłe głosy któremi się zawsze mówi, ażeby przekrzyczeć hałas pociągu, brudno-żółte wnętrze wagonu 3. klasy - oto elementy zewnętrzne dobrze zna­ nego nastroju kolejowego. Do tego dodać jeszcze kalejdo­ skop obrazów pamięciowych, niepokój czy się dostanie ła­ two, wygodnie i tanio schronienie na noc - bezradność pewna i poczucie, że się jest na stopie wojennej z ta czę­ ścią ludzkości, z którą się ma bezpośrednio do czynienia. Dworzec kolejowy w Wenecji, tragarze, banda służących hotelowych, to wszystko jeszcze przyczyniło się do zaak­ centowania tej niezmiernie banalnej formy, w której po raz pierwszy znalazłem się na lagunie. Z dworca wychodzi się bezpośrednio na Canal Grande. Nagle uderzyła mnie cisza jasnej nocy księżycowej. W srebrnem, niebieskawym świetle żółte światła latarni, pryskające w odbiciu na lek­ ko falującej wodzie. Cicho pluskała woda o kamienne schody i ten szmer tak dziwny m i się wydał, tak dużo mówił odrazu o tej najgłębszej istocie Wenecji - o mar­ murach białych, oblanych zieloną wodą, o falach laguny, w których przeglądają się gotyckie koronki pałaców, i które tam daleko oblewają wioski rybackie i piaski i muliste brzegi płaskie. Wsiedliśmy w gondolę, która nas wio­ zła, trochę przez wąskie kanały boczne, chwilami wypły­ wała znów na Canal Grande. Kształty dobrze mi znane, wymarzone z cieniów występowały przedemną; słyszałem 79 nazwy, ze drżeniem, z dziwnym uczuciem radości, jakgdybym przeżywał wielką chwilę, jakby te wielkie rzeczy do­ piero teraz się urzeczywistniały; upokarzający symptom, ogólnego zresztą egocentryzmu - zresztą może nawet nie upokarzający - przecież wtenczas czułem zupełnie tylko tamto i byłem tylko przepełniony entuzjazmem. Chiesa degli Scalzi, Palazzo Vendzamin (Veneziani) - Calerghi; Palazzo Foscari - te nazwy do dziś pamiętam z owej nocy. © Copyright by Helena Wayne Transkrypcja z rękopisu i opr. Danuta Benedyktowicz, Zbigniew Benedyktowicz Przypisy „Mrs N . " to A n n a Brunton, pochodząca z Południowej Afry­ ki, nie Nowej Zelandii (wydaje się, że Malinowski chciał jak­ by ukryć jej tożsamość tutaj). Jej postać pojawia się w dzien­ nikach w zakteślonym kółkiem „n". Inna kobieta, spotkana później w Australii, N i n a Stirling występuje pod „pełnym N . " . Malinowski poznał A n n ę Brunton w czasie swoich stu­ diów w Lipsku (1908-1910), kiedy studiowała tam muzykę. Można znaleźć świadectwa o ich podróżach do Szwajcarii w jego dziennikach z tego okresu. G d y powróciła do Połu­ dniowej Afryki, przez pewien czas korespondowali ze sobą. Spotkali się ponownie, gdy odwiedziła Anglię w 1929 roku (por. Helena Wayne, Bronisław Malinowski: wpływ kobiet jego tycie i dzieło) lazaron - przest. łazik, bezdomny włóczęga (neopolitański), żyjący z dorywczych posług albo żebraniny; wł. lazzarone. na � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a029e6bcd64e5a83653f753aeb75e26.pdf 0676fdb7fdd9e40dd064d963d3c75fcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:526 Title A name given to the resource Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.208-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE W BEŁCHATOWSKIEM Chałupnicza praca ludności w i e j s k i e j jest rozległym i a k t u a l n y m p r o b l e m e m badawczym, doczekała się jednak w l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej t y l k o n i e l i c z n y c h m o n o g r a f i i , rzadko wykraczających poza opis k o n k r e t n e g o zjawiska; a że chałupnictwo wiązać można z wieloraką wytwórczością, przeto d y s p o n u j e m y stosunkowo obszerną literaturą ekonomiczną i historyczną dotyczącą poszczególnych gałęzi drobnej wytwórczości chałupniczej. Poważne miejsce w piśmiennictwie t y m zajmują pozycje dotyczące r o z w o j u chałupnictwa tkackiego na tere­ nach podłódzkich. F a k t oddziaływania na t e r e n y o k o l i c z n y c h w s i roz­ wijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego jest także za­ gadnieniem i s t o t n y m dla etnografa. Przemysł t k a c k i w Łodzi i m i a ­ stach o k o l i c z n y c h w p i e r w s z y c h dziesiątkach l a t swego r o z w o j u orga­ nizacyjnie i p o d względem t e c h n i k i pracy i narzędzi t k a c k i c h n i e w i e l e odbiegał o d rozwiniętych f o r m , rzemieślniczego t k a c t w a małomiastecz­ kowego, czy też wiejskiego. Zasadnicze różnice polegały na umasowien i u p r o d u k c j i i stosowaniu innego surowca, a" różnice w a r s z t a t u t k a c ­ kiego b y ł y t a k n i e w i e l k i e , że przestawienie się zdolnego tkacza w i e j ­ skiego na produkcję miejską nie przedstawiało większych trudności. Sprzyjał t e m u f a k t , że wzrastający okręg t k a c k i czerpał siłę roboczą z o k o l i c y , co ułatwiało ludności pozostałej na w s i k o n t a k t y z m i a s t e m . Istnieją d w i e przeciwstawne tezy mówiące o przyszłości t k a c t w a t r a d y c y j n e g o na. w s i podłódzkiej; miałoby ono zaginąć całkowicie w y ­ parte przez tańsze t k a n i n y pochodzenia przemysłowego względnie u m i e ­ jętności t k a n i a byłyby w y k o r z y s t a n e celem poszerzenia bazy p r o ­ d u k c y j n e j przemysłu tkackiego. Pierwszą tezę sformułował W . K u l a w p r a c y Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie Polskim w latach 1846—1865; podając ilość warsztatów t k a c k i c h na w s i w poszczególnych powiatach, materiał dotyczący terenów nas interesujących opatrzył następującym k o m e n ­ t a r z e m : „Zwłaszcza zwraca t u uwagę f a k t niezależności t e r y t o r i a l n e g o �WIEJSKIE TKACTWO 209 CHAŁUPNICZE rozmieszczenia t k a c t w a włościańskiego o d t e r y t o r i a l n e g o zgrupowania przemysłu tkackiego. Przemysł t e n [...] nie zaspokajał widać potrzeb ludności miejscowej, skoro na obszarach t y c h [...] rozmieszczenie k r o ­ sien włościańskich jest całkiem takie samo, j a k i w i n n y c h w sąsiedz­ t w i e leżących p o w i a t a c h " . Oczywiście wniosek t e n o p a r t y jest na t w i e r d z e n i u , że p r o d u k c j a przemysłowa prowadzona n a dużą skalę w y ­ piera droższą, bardziej czasochłonną wytwórczość indywidualną. J e d ­ nak w okresie międzywojennym, w w a r u n k a c h istnienia na w s i p o l ­ skiej jeszcze znacznych t e n d e n c j i do stosowania gospodarki samowy­ starczalnej, sytuacja na w s i podłódzkiej przedstawiała się nieco inaczej. Prześledzenie k o l e j n y c h z m i a n ilościowych k r o s i e n t k a c k i c h n i e dałoby pożądanego r e z u l t a t u , jednak ogólnie rzecz ujmując należy stwierdzić, że w r a z z dalszym r o z w o j e m przemysłu wieś zachowała powszechne na t y c h terenach żywotne t k a c t w o t r a d y c y j n e aż do połowy bieżącego stulecia. : T a k więc należało przeanalizować drugą możliwość, czyli w p ł y w dużego przemysłowego ośrodka tkackiego na l u d o w e t k a c t w o t r a d y ­ cyjne i ewentualne powiązania wynikające z tego sąsiedztwa. Badania n a d t y m i zagadnieniami zapoczątkowane zostały w okresie między­ w o j e n n y m , co uwidocznione jest w pozycjach d r u k o w a n y c h dotyczą­ cych chałupnictwa tkackiego, przy c z y m zagadnienie to t r a k t o w a n e jest w n i c h przede w s z y s t k i m z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a . P i e r w ­ sze prace etnograficzne na ten temat, p u b l i k o w a n e w „Łódzkich S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " i „Pracach i Materiałach M u z e u m Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi", dotyczą założeń badawczych oraz wyników badań n a d podstawami, organizacją i techniką t k a c t w a cha­ łupniczego w e w s i Dłutów, pow. łaski . 2 3 Należy podkreślić t u t a j f a k t , że t k a c t w o chałupnicze rozwinęło się przede w s z y s t k i m w okolicy położonej n a południowy zachód o d Łodzi, na terenie dzisiejszych powiatów Bełchatów i Łask. Być może, że o d ­ działywała t u bliskość Pabianic, gdzie dłużej utrzymywała się f o r m a 1 tach W. K u l a , Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie 1846—1865, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 4: 1938, s. 183. P o r . J . Ż ó 11 a s z e k, Chałupniczy przemysł tkacki n o m i s t a " , t. 28: 1928, s. 35 n ; t e n ż e , Drobny przemysł s z a w a 1931, t. 2, W a r s z a w a 1934. 2 Polskim w la­ w okręgu łódzkim, „Eko­ i chałupnictwo, t. 1, W a r ­ I. L e c h o w a, Zołożenia badawcze i wyniki wstępnych badań nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, „Prace i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t n o ­ graficznego w Łodzi", s e r i a e t n o g r a f i c z n a , n r 2: 1958, s. 166п.; t e n ż e , Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie {woj. łódzkie), „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 11: 1960, s. 5 п.; D. M i k o ł a j c z y k ó w a, Technika i organizacja tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie), tamże, s. 45 n. 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X �210 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A t k a c t w a rzemieślniczego czy nakładczego, dopuszczającego łatwiej do k o n t a k t u rzemiosło wiejskie. Niewątpliwie jednak przyczyną przewa­ żającą była znacznie uboższa okolica, gorsza niż na pozostałych t e r e ­ nach ziemia i mniejsze gospodarstwa, nie przynoszące dochodu pozwa­ lającego na u t r z y m a n i e rodziny. Na szczególną uwagę zasługuje t u t a j p r o b l e m X I X - w i e c z n e g o osad­ n i c t w a czeskiego i niemieckiego. T r a d y c j a l u d o w a wiąże pojawienie się n o w y c h osadników z zapoczątkowaniem t k a c t w a rzemieślniczego i jego rozwojem, zwłaszcza jeżeli idzie o t e re ny położone na południe od Bełchatowa oraz ośrodek zelowski w pow. łaskim, jednak b r a k o d ­ p o w i e d n i c h opracowań h i s t o r y c z n y c h nie pozwala na udzielenie d e f i n i ­ t y w n e j o d p o w i e d z i . Dostępny dla etnografa materiał źródłowy sięga­ jący końca X I X w. w y k a z u j e , że obok w s i zamieszkałych przez ludność czeską i niemiecką istniały również wsie polskie z silnie rozwiniętym t k a c t w e m chałupniczym. 4 W c y t o w a n y c h pracach etnograficznych s p o t y k a m y się z interesu­ jącym procesem powstawania w obrębie w s i w a r s t w y ludności zwią­ zanej z wytwórczością chałupniczą, będącą z czasem p o d s t a w o w y m źródłem j e j u t r z y m a n i a . A u t o r k i opracowań podają n i e z w y k l e ciekawe przykłady narastających różnic między r o l n i k a m i a wywodzącymi się z ludności rolniczej tkaczami. Różnice te wzrastały w miarę r o z w o j u t k a c t w a w Dłutowie, przekształcając tkaczy-chałupników w oddzielną grupę społeczną, z w y r o b i o n y m poczuciem własnej odrębności. Do ustabilizowania się takiego stanu rzeczy przyczyniło się powstanie t a m w czasach p o w o j e n n y c h spółdzielni t k a c k i e j , która tę właśnie pozycję tkacza-chałupnika ugruntowała. Obok ośrodka dłutowskiego wraz z p o b l i s k i m i w s i a m i na uwagę zasługuje też Zelów, pow. łaski, i K u r n o s , pow. bełchatowski. Ośrodki te, aczkolwiek różniące się znacznie między sobą czasem powstania i rozmiarem istniejącego t a m nakładu, jego zasięgiem i systemem orga­ nizacji, łączyło między sobą to, że wytworzyły wśród s w y c h mieszkań­ ców warstwę zawodowych nakładców oraz tkaczy chałupników, dla których praca p r z y warsztacie t k a c k i m była p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Po ostatniej wojnie, t a k samo j a k i w Dłutowie, tkacze z K u r n o s a i o k o l i c y rozpoczęli spontanicznie wytwórczość samodzielną, prowadzaną n i e j e d n o k r o t n i e na bardzo szeroką skalę, r u c h t e n jednak został w większości wypadków opanowany przez spółdzielczość. Roz- B a d a n i a n a d o s a d n i c t w e m c z e s k i m prowadzone są od p a r u lat p r z e z C z e c h o ­ słowacką Akademię N a u k w r a m a c h badań n a d emigracją, w y n i k i t y c h badań n i e zostały j e s z c z e o p u b l i k o w a n e , s. 271. 4 �W I E J S K I E T K A C T W O CHAŁUPNICZE 211 wijająca się, j a k n p . w p o b l i s k i c h Grocholicach, od r o k u 1947 spółdziel­ nia tkacka „Samodział P o l s k i " niemalże zupełnie zmonopolizowała działalność tkaczy na t y m terenie. Poza tkaczami z a w o d o w y m i w południowej części pow. bełchatowskiego s p o t y k a m y się z drugą, zasługującą na uwagę grupą tkaczy chałupników. Obok b o w i e m chałupnictwa będącego podstawą życia r o d z i n y i zawodem kształtującym nie t y l k o j e j oblicze ekonomiczne, ale również wyrabiającym określoną pozycję społeczną tkacza, w o k o ­ l i c y t e j istniało w okresie międzywojennym t k a c t w o chałupnicze u p r a ­ wiane dorywczo przez ludność, której podstawą u t r z y m a n i a było r o l ­ n i c t w o . Na powstanie t a k i e j właśnie g r u p y „webrów", j a k określa się w terenie wszystkich trudniących się t k a c t w e m , złożyły się specyficzne w a r u n k i . Wsie, w których w okresie międzywojennym s p o t y k a m y roz­ winięte t k a c t w o nakładcze uprawiane przez rolników, to w większości wypadków w i o s k i bardzo ubogie, których mieszkańcy posiadają nie­ wielką ilość lichej ziemi. Nie są t o wsie t y p o w o rolnicze, najczęściej m a m y t u do czynienia z X I X - w i e c z n y m osadnictwem lokującym się na w y p r z e d a w a n y c h przez d w o r y małourodzajnych g r u n t a c h . Wsie te za­ mieszkiwane były przez ludność małozamożną, która zawsze musiała poszukiwać dodatkowego źródła zarobku. Były one zamieszkałe prze­ ważnie przez p r o l e t a r i a t w i e j s k i i dostarczały służby okolicznym w s i o m t y p o w o r o l n i c z y m . Z t y c h właśnie wiosek jeszcze w pierwszych dzie­ siątkach l a t bieżącego stulecia r e k r u t o w a l i się przede w s z y s t k i m r o ­ b o t n i c y r o l n i udający się na sezonową emigrację do Niemiec. W o k r e ­ sie g d y przepisy a d m i n i s t r a c y j n e ograniczyły w znacznej mierze możliwości pracy sezonowej „na saksach", a wędrówki „na p o m r y " (praca sezonowa w majątkach na Pomorzu, w okolicach T o r u n i a itp.) były całkowicie nieopłacalne z powodu zbyt małych zarobków, przed mieszkańcami tychże w s i stanął p r o b l e m znalezienia n o w y c h źródeł egzystencji. Wówczas to, wobec r o z w o j u przemysłu tkackiego i przesu­ nięcia się organizacji nakładczej z dużych ośrodków przemysłowych, j a k n p . Łódź, do małych miasteczek, na terenie t y m znaczny rozwój osiągnęło chałupnicze t k a c t w o nakładcze. Był to jednak odrębny dział chałupnictwa tkackiego. C h a r a k t e r y ­ styczną cechą g r u p y ludności zajmującej się t k a c t w e m chałupniczym w badanych wsiach było to, że swoje zajęcie traktowała j a k o dorywcze i sezonowe. Kilkanaście l a t i n t e n s y w n e j pracy chałupniczej nie w y r o ­ biło w badanej grupie poczucia przynależności do określonej g r u p y za­ wodowej czy też przekonania o posiadaniu określonego zawodu. Praca p r z y warsztacie t k a c k i m była stale t r a k t o w a n a j a k o dorywcza, a bada­ na ludność zachowała poczucie przynależności do g r u p y rolników. O d m i e n n y t e n rodzaj t k a c t w a występował na b a d a n y m terenie we �212 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wsiach położonych n a południe od Bełchatowa ( F o l w a r k , Kamień, Ro­ gowiec, Scichawa, Stawek) i uzależniony był od bełchatowskich i k u r n o w s k i c h nakładców. Wsie te posiadały rozwinięte t k a c t w o t r a d y c y j n e i do końca okresu międzywojennego jednocześnie z u p r a w i a n y m tkactwem" chałupniczym siano t a m len, a b y wyrabiać z niego płótno na pokrycie własnych zapotrzebowań, natomiast w celu zdobycia go­ tówki zajmowano się wytwórczością chałupniczą. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a c k i e j , procesu p r a c y i używa­ n y c h p r z y t y m narzędzi na pewno przyczyniła się w dużej mierze do szybkiego r o z w o j u chałupnictwa. M o m e n t e m sprzyjającym był f a k t , że chałupnik nie musiał dokonać większych i n w e s t y c j i w celu nabycia n a ­ rzędzi pracy, a n i też nie popadał w zależność o d nakładcy w s k u t e k korzystania z o t r z y m a n y c h od niego narzędzi. W t k a c t w i e chałupni­ czym posługiwano się t y m i s a m y m i w a r s z t a t a m i , co i w t k a c t w i e t r a ­ d y c y j n y m , a jedynie płochę i nicielnice o t r z y m y w a n o od nakładcy wraz z osnową, gdyż jakość i c h była uzależniona o d grubości n i t k i . D l a o p i ­ sywanej g r u p y c h a r a k t e r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m jest f a k t n i e i n w e s t o w a nia w narzędzia pracy. W Dłutowie s p o t y k a m y się nawet z pewną wynalazczością w t y m zakresie, g d y tymczasem we wsiach nas i n t e r e ­ sujących ograniczano się jedynie do w m o n t o w a n i a w warsztat n a j ­ potrzebniejszych elementów umożliwiających założenie cienkiej osnowy. N i e l i c z n i s t a r a l i się j e d y n i e o szerokie warsztaty, aby móc na n i c h tkać wszystkie rodzaje t k a n i n , większość wykonywała j e d y n i e t a k i e płótna, które można było zrobić na p r o s t y m , t r a d y c y j n y m warsztacie w i e j s k i m . W a r s z t a t y te stały najczęściej w k u c h n i , rzadziej w izbie, p r z y usta­ w i a n i u i c h k i e r o w a n o się j e d y n i e wielkością pomieszczenia. Zdarzało się, że w jednej rodzinie parę osób zajmowało się t k a c t w e m i w izbie stały 2—3 w a r s z t a t y . Ustawiano je t a k , a b y światło padało n a ręce pracującego. Nie s p o t y k a m y się w b a d a n y m terenie z powiększaniem izby celem umieszczenia w n i e j w a r s z t a t u względnie ze specjalnym dostosowaniem źródła światła, j a k n p . n a terenach, gdzie rzemiosło t k a c k i e posiadało dłuższą i bogatszą tradycję . 5 D r u g i m c h a r a k t e r y s t y c z n y m m o m e n t e m , który uwzględnić należy p r z y o m a w i a n i u t e j g r u p y chałupników, jest k w e s t i a n a u k i zawodu. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a n i a i prac pomocniczych z t y m związanych sprawiła, że m i m o przestawiania się na i n n y rodzaj s u - O ogólnym c h a r a k t e r z e tego z j a w i s k a świadczy, że występuje ono w P o l s c e w ośrodku korczyńskim ( J . C z a j k o w s k i , Chałupa tkacka z okolic Krosna, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 18: 1964, s. 169 п.), o r a z w t a k rozwiniętych ośrodkach, j a k n p . miejscowości położone w okręgu Z u r i c h w S z w a j c a r i i (R. B r a u n , Industrialiesierung und Volksleben, Z i i r i c h - S t u t t g a r t 1960). 5 �WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE 213 r o w c a i pewnego wyspecjalizowania ludzie c i nie cenią sobie nowo zdo­ b y t y c h umiejętności, a p r o b l e m systematycznej n a u k i zawodu na bada­ n y m terenie nie istnieje w ogóle. Przed przystąpieniem do p r a c y nale­ żało „iść do t e r m i n u " czy „na naukę", ale najczęściej j e d y n i e na k i l k a t y g o d n i , rzadziej n a parę miesięcy. Naukę odbywano u j a k i e g o k o l w i e k tkacza pracującego d l a nakładcy, a czasem jeżeli we w s i jeszcze n i k t nie zajmował się chałupnictwem t k a c k i m , uczniowie u d a w a l i się do K u r n o s a , czy też i n n y c h w s i , w których praca t a rozwinęła się wcze­ śniej. N a u k a polegała j e d y n i e na t k a n i u na krosnach, prace przygoto­ wawcze, j a k n p . szpulowanie nici, były analogiczne j a k i w t k a c t w i e t r a d y c y j n y m i umiejętności te posiadano powszechnie. Według zebra­ n y c h i n f o r m a c j i za naukę płacono różnie, często nie płacono wcale, a wynagrodzenie dla nauczyciela stanowiła praca w y k o n a n a przez ucznia: „na nauce utkało się dwie osnowy, to już pożytek dla tego, co uczył b y ł " . Powszechne jest twierdzenie, że na naukę szło się j e d y n i e po to, aby przyjrzeć się, j a k sobie dawać radę z c i e n k i m t w o r z y w e m , poza t y m łatwiej było zawrzeć umowę z nakładcą oraz uzyskać osnowę, jeżeli przyjmujący pracę mógł wykazać się „terminowaniem", gdyż zdarzały się w y p a d k i , że nieumiejętne obchodzenie się z osnową powo­ dowało j e j uszkodzenie, co często obciążało s t r a t a m i nakładcę. Poza zdobyciem k o n k r e t n y c h k w a l i f i k a c j i p o t r z e b n y c h do t k a n i a wyrobów bawełnianych, we w s i nie zwracano u w a g i na stopień wyuczenia za­ w o d u . N i e spotyka się stopni zaawansowania w zawodzie tkacza, a n i też n a z e w n i c t w a stosowanego w rzemiośle w rodzaju „majster" czy „czeladnik"; występuje powszechnie nazwa „weber", stosowana jedna­ k o w o do wszystkich, którzy biorą przędziwo do t k a n i a , a więc i do tkających obecnie pasiaste k a p y na łóżka czy l n i a n e płótna. Niezależnie od z d o b y t y c h k w a l i f i k a c j i wyróżniano t y c h , którzy lepiej r a d z i l i sobie z k r o s n e m , p r z y czym uznanie zdobywały sobie nie wykształcone u m i e ­ jętności i zdolności, lecz przede w s z y s t k i m lepsza pozycja ekonomiczna, większy zarobek i łatwość uzyskania surowca do t k a n i a . 6 Oczywiście umiejętności t k a c k i e t e j g r u p y ludności były o wiele mniejsze niż tkaczy z a w o d o w y c h i dlatego okolica słynęła z w y r o b u t k a n i n o p r o s t y m splocie, j a k p u r p u r a na pościel, koszulówka, płótno harcerskie czy i n n e proste t k a n i n y bawełniane; wełnę t k a n o t u bardzo rzadko. Następną cechą charakterystyczną t e j g r u p y jest sezonowość p r a ­ cy, w dużym stopniu uzależniona o d c y k l u prac r o l n y c h . T r a d y c y j n e przywiązanie do gospodarstwa i poczucie odpowiedzialności za nie, nie 6 Informator Stefan S i e w i e r a , l a t 60, wieś S t a w e k pow. bełchatowski, A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego s y g n . 372/bełch. �214 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wynikające z jego znikomej dochodowości, było we wsiach t y c h znacz­ ne. W okresie nasilenia prac r o l n y c h nie starano się o pracę, a nawet w większych gospodarstwach zdarzało się, że składano warsztaty, bo nie do pomyślenia było zaniedbanie gospodarstwa na korzyść pracy cha­ łupniczej. T a k więc r y t m u p r a w i a n i a t k a c t w a nakładczego pokrywał się t a m z r y t m e m u p r a w i a n i a t k a c t w a tradycyjnego, uzależnionego cał­ k o w i c i e od zajęć rolniczych. K o n t a k t z nakładcą był w badanych wsiach o wiele luźniejszy niż p r z y chałupnictwie t r a d y c y j n y m . Nie zawierano żadnych długotermino­ w y c h umów, każdorazowo przy odbieraniu osnowy do t k a n i a . nakładca określał cenę, jaką za pracę zapłaci, przy czym ceny te dość często ulegały w a h a n i o m . Czasem nakładca notował sobie nazwisko i wieś, z której pochodziła osoba odbierająca osnowę, częściej j e d n a k polegał na własnej pamięci, co w y m o w n i e świadczy o r o z m i a r a c h prowadzo­ nego przezeń nakładu. Z w i e l u p r z y c z y n chałupnicy nie starali się o nawiązanie stałej współpracy z j e d n y m nakładcą. Przede w s z y s t k i m i c h n i e w i e l k i e umiejętności powodowały, że często nakładcy nie m o g l i powierzyć i m do t k a n i a materiału, który posiadali, i tkacze zmuszeni b y l i szukać nakładców, którzy a k t u a l n i e m i e l i surowiec przeznaczony na prostsze t k a n i n y . T a k samo f a k t posiadania przez w i e l u tkaczy j e ­ dynie wąskich warsztatów ograniczał i c h możliwości o t r z y m a n i a stałej pracy z jednego źródła. Na b a d a n y m terenie ośrodkami nakładu były w równej mierze K u r n o s , co i Bełchatów. Tkacze chałupnicy przenosili się z jednego ośrodka do drugiego w zależności od k o n i u n k t u r y . Po­ wszechnie panowało przekonanie, że w K u m o s i e lepiej płacono za pracę, j e d n a k t a m nakładem z a j m o w a l i się tkacze i t r u d n i e j było i c h oszu­ kać n a jakości t k a n i n y i splotu, co powszechnie robiono w stosunku do nakładców z Bełchatowa. Pewną rolę odgrywała też odległość miejsca zamieszkania chałupnika od nakładcy, bo surowiec i u t k a n e płótno najczęściej noszono na plecach, starano się więc, aby droga ta nie była zbyt długa. Luźna współzależność chałupnika od nakładcy powodowała, że tkacze n i e b y l i n i g d y ubezpieczeni. N i e zdawali sobie o n i sprawy z konieczności ubezpieczeń w s k u t e k tego, że pracę swą t r a k t o w a l i do­ rywczo. Według n i c h agenci ubezpieczeniowi chodzący po wsiach, aby wykryć nieubezpieczonych, zakłócali jedynie istniejący porządek rzeczy. Za n o r m a l n e uważano powszechnie, że należało kryć się przed agentami, gdyż chałupnik, który dopuścił do spisania protokołu na niekorzyść nakładcy, miał p o t e m trudności z o t r z y m a n i e m pracy. Następnym przykładem świadczącym o t y m , że tkacze chałupnicy nie posiadali wyrobionego poczucia więzi z r o b o t n i k a m i f a b r y c z n y m i , było i c h całkowicie bierne stanowisko wobec a k c j i s t r a j k o w e j . W czasie większych strajków do w s i położonych w pobliżu Bełchatowa p r z y - �WIEJSKIE T K A C T W O 215 CHAŁUPNICZE jeżdżali delegaci s t r a j k o w i i według słów informatorów „nie pozwalali pracować". Zalecenia i c h p r z y j m o w a n o i uznawano słuszność w y s u w a ­ n y c h postulatów, jednak n i k t z miejscowej ludności nie angażował się czynnie w akcję strajkową, a do ośrodków położonych dalej o d miasta agitacja strajkowa niemalże zupełnie nie docierała. O o d m i e n n y m charakterze omawianej g r u p y tkaczy chałupników-rolników można przekonać się również analizując sposób w y d a w a n i a przez n i c h zarobionej gotówki. Wobec ubóstwa ludności trudniącej się tą formą zarobku oraz wobec n i e w i e l k i e j ilości gotówki zdobywanej tą drogą przeważającą część zarobionych pieniędzy przeznaczano „na przeżycie". Przyczyniał się do tego fakt, że nakładcy n i e j e d n o k r o t n i e nie płacili pieniędzmi, a jedynie k w i t a m i , które można było realizować w określonych sklepach. Metoda ta, stosowana w dobie wczesnych p o ­ czynań i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h wobec robotników , była i później w zaco­ fanych w a r u n k a c h ekonomicznych narzędziem eksploatacji bezpośrednie­ go producenta. Była ona krzywdząca, gdyż w t e n sposób posiadacz k w i t u uzależniony był od cennika i zaopatrzenia w j e d n y m t y l k o sklepie, j e d ­ nak wobec zbyt dużej podaży chętnych do pracy godzono się i tą formą zapłaty. N i e w i e l k i e nadwyżki powstałe wówczas, gdy pracujący miał większe gospodarstwo względnie rodzinę, którą mógł zatrudnić p r z y warsztacie, przeznaczano najczęściej na u b r a n i e i zakup m e b l i . S k u t e k tego w i d o c z n y jest w o m a w i a n y c h wsiach do dziś, gdyż nie s p o t y k a m y t a m najczęściej żadnych elementów tradycyjnego u b i o r u , a wnętrze domów znacznie odbiega s w y m wyglądem od zestawu m e b l i s p o t y k a ­ n y c h w domach sąsiednich w s i t y p o w o r o l n i c z y c h . Sporadycznie j e d y n i e zarobione pieniądze przeznaczano na zakup ziemi — przede w s z y s t k i m pieniędzy t y c h było z b y t mało, poza t y m mało urodzajna gleba nie d a ­ wała rękojmy p o p r a w y b y t u . Na zakończenie należy podkreślić fakt, że ludność w badanych wsiach po ustaniu tego źródła zarobku nie skorzystała z możliwości p r a c y w przemyśle t k a c k i m , czy też n p . w spółdzielni w p o b l i s k i c h G r o cholicach. Część ludności opuściła wieś przenosząc się najczęściej na ziemie zadhodnie, gdzie osiedliła się zarówno we wsiach, j a k i m i a ­ steczkach, znaczna zaś ilość mieszkańców, zwłaszcza młodzież, pracuje najczęściej jako p r a c o w n i c y n i e w y k w a l i f i k o w a n i w odległych woje­ wództwach. Traktują o n i zajęcia p r z y budowie dróg i t p . j a k o sezonowe i wracają często do r o d z i n n y c h w s i między zakończeniem jednej pracy a rozpoczęciem n o w e j . Pozostawiając n a uboczu genezę i p r z y c z y n y powodujące w y t w o ­ rzenie się przedstawionej wyżej g r u p y ludności wiejskiej — gdyż w y 7 1 s. 271. W. K u l a , Szkice o manufakturach w Polsce w XVIII wieku, W a r s z a w a 1956, �216 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A magają one odrębnych badań h i s t o r y c z n y c h i ekonomicznych — należy podkreślić, że grupa t a posiada swoiste charakterystyczne cechy. Stano­ w i ona niejako formą przejściową spotykaną na wsi t r a d y c y j n e j , któ­ rej ludność zaczyna uczestniczyć w wytwórczości przemysłowej. Olga Mulkiewicz-Goldbergowa LA PRODUCTION TEXTILE EN CHAMBRE DE DANS LA REGION BEŁCHATÓW Resume L'ouvrage en rapport et P a b i a n i c e . les t r a i t e de l a production t e x t i l e en c h a m b r e et de son développement avec recherches les grands c e n t r e s v o i s i n s de l ' i n d u s t r i e t e x t i l e , á s a v o i r L ' a r t i c l e est basé en premier l i e u s u r les d o c u m e n t s s u r le t e r r a i n . L a p r o d u c t i o n commande, q u i se développait les v i l l a g e s de cette region au sud-est textile en de Łódź, chambre, Łódź fournis par effectuée sur occasionna la creation de g r o u p e s de population dans s'occupant uniquement du t r a v a i l remuneré, ce q u i i n f l u e n c a les m o e u r s , l e caractére d u prestige s o c i a l etc. Cet article a toutefois pour r u r a l e , á s a v o i r les a g r i c u l t e u r s se l i v r a i e n t en g r a n d sujet principal u n autre groupe q u i , d u r a n t l a période d'entre nombre á l a production de t e x t i l e en c h a m b r e , souvent pratique occupations dépassát Dans Particle l'appréciation en par le benefice question les q u e le g a i n qu'apportaient l'auteur habitants de présente cette a c q u i s e s , s u r l a dépendance du p r o d u c t e u r les l i e n s e x i s t a n t entre unissant les p r o d u c t e u r s le groupe étudié de méme q u e le m a n q u e obtenu les les region exploitations resultáis des comme du t r a v a i l s u r . le petit es des professions métier agricoles. recherches sur nouvellement de c e l u i q u i p a s s e l a c o m m a n d e , en c h a m b r e sur et a u s s i s u r les s e n t i m e n t s a u x o u v r i e r s des f a b r i q u e s . d'intérét aprés l a guerre, c o n f i r m e n t a u tissage en méme temps, étaient toujours considérées o c c a s i o n n e l l e s , malgré souvent guerres, effectuée s u r c o m m a n d e . C e s occupations, peut-étre p a r c e qu'elles étaient s e m b l a b l e s domestique population les d e u x L e s phénomenes précités, á s'engager a u t r a v a i l dans l ' i n d u s t r i e t e x t i l e l a these s u r le caractére different d u groupe étudié. Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceb378bd91c5cf4a883420f99be24fd5.pdf 21b1c972d0b031a1d5224fdab8f50a9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:524 Title A name given to the resource O problemie cygańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.178-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LECH MRÓZ O PROBLEMIE CYGAŃSKIM Egzotyczna i t a k różna od i n n y c h ludów europejskich grupa, jaką stanowią Cyganie, o d dawna zwracała na siebie uwagę, przyciągała w z r o k barwnością strojów i zwyczajów, umiłowaniem swobody i n i e ­ chęcią do pracy. Już X V - w i e c z n e k r o n i k i wspominają o n i c h w E u r o ­ pie, a od tego czasu coraz częściej słowo „Cyganie" zaczyna być uży­ wane w m o w i e i w piśmie. Zastanawiano się, gdzie należy szukać i c h ojczyzny; dopiero w n i k l i ­ we badania językoznawcze i antropologiczne wskazały na Indie. Po­ czątek badaniom dało spostrzeżenie pułkownika Szekely v o n Doba o podobieństwie języków h i n d i i cygańskiego . O d tego m o m e n t u roz­ poczęły się właściwe badania n a d Cyganami. Badacze nie są zgodni co do w i e l u szczegółów h i s t o r i i Cyganów, nawet czas opuszczenia I n d i i podawany jest różnie. Colocci p r z y j m u j e za prawdopodobne, że Cyga­ nie p r z y b y l i do E u r o p y w okresie bizantyńskim między V I I a X I I w. Teoria M o r t i l l e t a i B a t a i l l a r d a o pochodzeniu k u l t u r y brązu w E u r o p i e wiąże migracje Cyganów z początkiem naszej e r y . Porzucając rodzinne I n d i e u d a l i się Cyganie w k i e r u n k u A f g a n i s t a n u i Persji. T a m p o d z i e l i l i się n a d w a n u r t y , z których jeden przez Armenię i K a u k a z udał się w k i e r u n k u Rosji, d r u g i zaś w górę E u f r a t u i T y g r y s u , a stąd do E u r o ­ p y i północnej A f r y k i . Za pierwszą wzmiankę o Cyganach w E u r o p i e uważa się pochodzący z 1100 r . zapis m n i c h a z k l a s z t o r u na górze Athos. Ó w m n i c h sygnalizuje przybycie g r u p y l u d z i „Asincan" — znanych czarowników . W 1414 i 1416 r. k r o n i k i sygnalizują pojawienie się Cyganów w N i e m c z e c h , w r o k u 1417 liczna i c h g r u p a pojawia się na J 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 „Wiener A n z e i g e n " , R . 6: 0000, s. 87—88 (za N a r b u t t e m ) . F . S t a m p a c h , Cikani S t a m p a c h , i.e. J .Р. С w Československé 1 é b e r t, Les Tziganes, С 1 é b e r t, op. cit., s. 45. Š t a m p a c h , op. cit., s. 2. Republice, P a r i s 1961, s. 40. Praha 1929, s. 2. �O P R O B L E M I E 179 CYGAŃSKIM Węgrzech , w r o k u 1427 są w Paryżu, a w t r z y lata później na Wyspach B r y t y j s k i c h . 7 lądują 8 Pierwsza niepewna w z m i a n k a o Cyganach na ziemiach polskich po­ chodzi z r o k u 1357, pod którym to r o k i e m a k t a grodzkie i ziemskie wymieniają wieś Cyganowice (Czigunowycze) w p a r a f i i S t a r y S ą c z (E. F r a n k o w s k i nie podaje bliżej, o j a k i e a k t a grodzkie i ziemskie cho­ dzi). Pewniejsze wiadomości o pobycie Cyganów w Polsce s p o t y k a m y w aktach sądów sanockich; pod r o k i e m 1428 a k t a wspominają chłopa 9 0 n a z w i s k u Cygan, pochodzącego z Królika, p o d r o k i e m zaś 1436 jest mowa o chłopach Janie i Jakubie Cygan . N a podstawie t y c h w z m i a ­ nek Prochaska sądzi, że Cyganie w południowej części Polski p o j a w i l i się już z początkiem X V w . Możliwe, że g r u p k i te były częścią dużej f a l i m i g r a c y j n e j , która pojawiła się w Czechach w okresie w a l k h u syckich. D r u g a fala koczowników cygańskich dociera do Polski z zacho­ du, z Niemiec, w ucieczce przed represjami s p o w o d o w a n y m i ustawą z 1500 r. T y l k o początkowo przyjęła Cyganów Europa gościnnie, m i e l i w o l n y w j a z d do w i e l u krajów, panujący n a d a w a l i i m l i s t y przewodnie zapewniające swobodę wędrowania i opiekę władz. Dalsze dzieje p o b y t u Cyganów w E u r o p i e to z n i e w i e l k i m i wyjątkami aż do końca I I w o j n y światowej h i s t o r i a mniejszego l u b większego nasilenia prześladowań. Raziła swoboda Cyganów, przywiązanie do wolności i niechęć do osia­ dłego t r y b u życia i systematycznej pracy. Pozbawienie Cyganów pomocy ze s t r o n y panujących doprowadziło do w z r o s t u kradzieży, żebractwa 10 1 wróżbiarstwa, a to z k o l e i spowodowało nasilenie skarg na Cyganów, zwłaszcza ze strony w a r s t w średniozamożnych. N a dalsze s k u t k i nie trzeba było długo czekać. Wkrótce rozpoczęły się prześladowania i w y ­ siedlania Cyganów poza granice państw, k a r y cielesne i t d . Pierwsza wystąpiła czynnie przeciw Cyganom Francja, ogłaszając w 1453 г., że wszyscy występni Cyganie k a r a n i będą chłostą, śmiercią l u b wypę­ dzani . Podobnie wyglądała sytuacja Cyganów w Hiszpanii, aczkol­ w i e k rozpiętość m e t o d oddziaływania była znacznie szersza — od ba­ n i c j i i k a r y śmierci z jednej s t r o n y do uznania i c h o b y w a t e l a m i hisz­ pańskimi z d r u g i e j . W 1492 r. król F e r d y n a n d I skazuje i c h na banicję. Ścigani Cyganie k r y l i się w górach, przenosili się z miejsca na miejsce. W związku z t y m F i l i p I I widząc główne zło w sposobie życia Cyga11 G . B o r r o w , The Zincali, L o n d o n 1906, s. 13. B. V e s e y - F i t z g e r a l d , Gypsies of Britain, London E . F r a n k o w s k i , Zycie i świat. Zarys encyklopedyczny dzy i kultury, t. 1, W a r s z a w a 1933, h a s l o : Cyganie, s. 1054—1062. 7 S 3 1933, s. 28. współczesnej wie­ A . P r o c h a s k a , Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce, „Kwartal­ n i k H i s t o r y c z n y " , R . 14: 1900 z. 3, s. 454. T . N a r b u t t , Rys historyczny ludu cygańskiego, W i l n o 1830, s. 51. 10 11 �180 L E C H MRÓZ nów próbuje nakłonić i c h do przejścia na osiadły t r y b życia i zamieszka­ nia w miastach. Popierając pomysł siłami a p a r a t u państwowego udało się doprowadzić do osiedlenia części Cyganów. Od tego okresu datują się występujące w niektórych miastach hiszpańskich zamknięte dziel­ nice cygańskie — Gitaneries . Ciężki również był los Cyganów w R u m u n i i . Już w 1541 r. hospo­ dar wołoski Sigile zatrzymał ogromną masę wędrujących Cyganów i uczynił z n i c h niewolników , podobnie postępowało w i e l u jego n a ­ stępców. Dopiero w 1855 r. 200 t y s . Cyganów rumuńskich uzyskało na mocy zarządzenia państwowego wolność, równocześnie nadano i m n a ­ rodowość rumuńską. Niektórzy z n i c h pozostali w charakterze parob­ ków u swoich dotychczasowych panów, i n n i o s i e d l i l i się na przedmieś­ ciach j a k o niedźwiednicy, kotlarze, powroźnicy, handlarze k o n i , m u z y ­ k a n c i i t d . , lecz bardzo w i e l e r o d z i n cygańskich opuściło Rumunię wędru­ jąc, j a k i c h p r z o d k o w i e . Część z nich przybyła w X I X i początku X X w . do P o l s k i i do dzisiaj t u pozostają, są t o Cyganie z g r u p L o v a r i i Kalderari. 12 13 14 Na Węgrzech dopiero w i e k X V I I I jest okresem licznych prześlado­ wań. Chcąc uczynić Cyganów pożytecznymi d l a k r a j u M a r i a Teresa wydaje w r o k u 1761 ustawę zmierzającą do osiedlenia Cyganów. Akcję rozpoczęto o d ochrzczenia i c h , zakazano i m wędrować po k r a j u , h a n d l o ­ wać końmi, zakazano porozumiewać się między sobą w e własnym ję­ z y k u . Polecono i m pobudować sobie d o m y w miastach i wioskach, zająć się rzemiosłem l u b pracą na r o l i . Mężczyźni obowiązani b y l i do pełnie­ nia służby w o j s k o w e j . M a r i a Teresa nakazała nazywać Cyganów U j -Magayrami (Nowowęgrami) . N a j o k r u t n i e j , najbardziej k r w a w o zapisali się w h i s t o r i i Cyganów N i e m c y . W r o k u 1500 M a k s y m i l i a n I wydaje ustawę upoważniającą każdego Niemca do k r z y w d z e n i a i „karania" — bez ponoszenia odpo­ wiedzialności — p o c h w y c o n y c h C y g a n ó w . K o n s e k w e n t n i e n i e z m i e n n y stosunek Niemiec do Cyganów znalazł k r w a w y epilog podczas I I w o j ­ n y światowej. Osadzano Cyganów w gettach żydowskich ( w Warszawie i Łodzi), mordowano i c h w Treblince, Chełmnie, Bełżcu, M a j d a n k u i Mauthausen, t r o p i o n o n a Wołyniu. Największym miejscem zbiorowej zagłady Cyganów był Oświęcim-Brzezinka. Pierwsze t r a n s p o r t y Cyga­ nów przybyły t a m z początkiem r o k u 1943 — liczyły one w sumie około 15 16 1 2 13 С 1 é b e r t, op. cit., s. 113; В ог r o w , op. cit., s. 32. G . P o t r a , Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, B u c u r e s t i 1939, s. 121. 1 4 P o t r a , op. cit., s. 125. O Cyganach 15 I. D a n i ł o w i c z , 1 6 N a r b u 11, op. cit., s. 5'5. wiadomość historyczna, Wilno 1824, s. 87. �O P R O B L E M I E 181 CYGAŃSKIM 14 t y s . C y g a n ó w . W niedługim czasie obóz rozrósł się do około 20 t y s . Cyganów, a oprócz dużej ilości Cyganów polskich b y l i t a m Cyganie z Węgier, H o l a n d i i , N o r w e g i i , L i t w y , F r a n c j i , Niemiec i ZSRR. Epide­ mie i głód szybko zmniejszały i c h liczbę, lecz nawet t y m , którzy prze­ t r w a l i , n i e było dane wyjść na wolność. D n i a 1 sierpnia 1944 r . o go­ dzinie 20 przystąpili N i e m c y do l i k w i d a c j i całego obozu cygańskiego. W ciągu k i l k u godzin zagazowano i spalono około 20 t y s osób . Ogó­ łem — j a k przypuszcza B l o c h — w e wszystkich obozach k o n c e n t r a c y j ­ n y c h n i e m i e c k i c h , w e w s z y s t k i c h akcjach w okresie I I w o j n y światowej wyginęło około 500 t y s . osób narodowości cygańskiej . 11 18 19 O losie Cyganów w Rosji posiadamy stosunkowo mało wiadomości, w p r a w d z i e znano i c h t u już od 1500 г., ale nieliczne początkowo g r u p y Cyganów n i e stanowiły w t y m o g r o m n y m k r a j u p r o b l e m u . W 1783 r . K a t a r z y n a I I chcąc wytępić „tułactwo" wydała pierwszą w Rosji więk­ szą ustawę dotyczącą Cyganów. Nakazuje ona Cyganom osiąść na g r u n ­ tach s k a r b o w y c h , zająć się r o l n i c t w e m , a p o d a t k i płacić t a k , j a k i n n i włościanie . W Polsce j e d n y m z najwcześniejszych i najpełniejszych d o k u m e n ­ tów dotyczących Cyganów jest nadany w 1501 r . w W i l n i e przez Aleksandra Jagiellończyka p r z y w i l e j dla w o j e w o d y cygańskiego, W a ­ syla. P r z y w i l e j t e n daje Cyganom możność poruszania się po w s z y s t k i c h ziemiach W i e l k i e g o Księstwa L i t e w s k i e g o i zapewnia i m opiekę, rzą­ d u . W okresie od p r z y b y c i a do P o l s k i p i e r w s z y c h g r u p Cyganów aż do połowy X V I w . n i e było żadnych o f i c j a l n y c h a k c j i d y s k r y m i n a c y j ­ n y c h s k i e r o w a n y c h przeciwko Cyganom, swobodnie wędrowali o n i po ziemiach polskich. N a podstawie a k t i l u s t r a c j i można stwierdzić, że już w t y m okresie Cyganie n i e j e d n o k r o t n i e przechodzili na osiadły t r y b życia. Świadczy o t y m — j a k wydaje m i się —• wyjątek z l u s t r a c j i z r o k u 1564 zamieszczonej w p r a c y S a m s o n o w i c z a : „Dubliany wieś (starostwo Samborskie) [...] tamże jest Cyganów dwóch, którzy nic nie robią do z a m k u , t y l k o rzemiesłem a k u p i e c t w e m się obyczajem cygań­ s k i m obchodzą". 20 21 22 Z m i a n a stosunku władz p o l s k i c h do Cyganów datuje się o d połowy X V I w., k i e d y t o w ucieczce p r z e d r e p r e s j a m i w Niemczech zaczęły na nasze ziemie przybywać nowe g r u p y Cyganów. Równocześnie z i c h 1 7 J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Warszawa 1953, s. 174. F i с o w s к i , op. cit., s. 180. J . B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1953, s. 110. D a n i 1 o w i с z, op. cit., s. 94. D a n i l o w i c z , l.c. H . S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce 1954, s. 182. 1 8 1 9 2 0 21 22 XIV—XVI w., Warszawa �182 L E C H MBŮZ p r z y b y c i e m zaczęły napływać pierwsze skargi na rozboje dokonywane przez Cyganów. Świadczy o t y m list podkanclerza Przerębskiego z W i e ­ l u n i a , z k w i e t n i a 1553 г., w którym donosi o kradzieżach i pożogach pod Będzinem, spowodowanych przez Cyganów śląskich. P i e r w s z y m o f i c j a l n y m wystąpieniem w Polsce przeciw Cyganom jest wysłany do W i e d n i a przez kanclerza Ocieskiego w 1551 r. memoriał, w którym zgłasza gotowość w y g n a n i a Cyganów z P o l s k i z zastrzeżeniem, że ba­ nicja obejmie również Cyganów w Czechach . Powtarzające się skargi zmusiły sejm do rozpatrzenia s p r a w y Cyga­ nów. Następstwem tego jest wydanie w 1557 i 1565 r. dwóch k o l e j n y c h uchwał o wypędzenie Cyganów z P o l s k i . Nieskuteczność o b u uchwał spowodowała, że w 1578 r. na W a l n y m Sejmie W a r s z a w s k i m Stefan B a t o r y wydał zarządzenie znacznie ostrzejsze, które nie t y l k o nakazy­ wało Cyganom opuszczenie Polski, ale również groziło represjami t y m w s z y s t k i m , którzy w s w y c h dobrach zezwalają przebywać Cyganom. Zalecało ono również donosić sądom g r o d z k i m o faktach p r z e c h o w y w a ­ nia Cyganów . Znacznie łagodniej odniosło się do Cyganów ustawodawstwo l i t e w ­ skie zmierzające do uczynienia z n i c h pożytecznych o b y w a t e l i . D r u g i S t a t u t L i t e w s k i daje możliwość t y m Cyganom, którzy nie chcą rzucić k r a j u , a b y osiedlali się w dobrach szlachty i kniaziów. Cyganie — t a k , j a k żebracy — zostali z w o l n i e n i o d podatków, a j e d y n i e szpiedzy i zło­ dzieje m i e l i być wysiedleni. Ciekawie wyglądała sprawa Cyganów na Podlasiu, w p r a w d z i e p o d ­ l e g a l i o n i t y m s a m y m p r a w o m , co Cyganie w pozostałej części K o r o n y , lecz stosunki między n i m i a ludnością osiadłą zbliżone są w charakterze do L i t w y . Podlaska szlachta chętnie korzystała z rzemieślniczych usług Cyganów — zwłaszcza p o p u l a r n i b y l i t a m Cyganie k o w a l e . Z d r u ­ giej s t r o n y obowiązująca ustawa z 1578 r. skazywała na banicję wszyst­ k i c h Cyganów, a także t y c h , którzy udzielali i m schronienia. Rozliczne waśnie i urazy pomiędzy drobną szlachtą podlaską doprowadziły do szeregu p r a w d z i w y c h i fałszywych donosów, w k o n s e k w e n c j i wiodło to do jeszcze większego zaognienia stosunków i w z r o s t u niezadowolenia. Uzewnętrzniło się ono na sejmikach w o j . podlaskiego w 1601 i 1607 г., na których t o sejmikach szlachta podlaska żądała u w o l n i e n i a i c h od usta­ w y z 1578 r. Rzeczywiście udało się osiągnąć r e z u l t a t i w 1607 r. usta 23 24 25 2 6 1 23 F i c o w s k i , op. cit., s. 30. * Т. С z a с к i , O litewskich s. 258. 2 25 26 i polskich D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 84. F i c o w s k i , op. cit., s. 33. prawach, [w:] Dzieła, t. 1, Poznań 1843, �O P R O B L E M I E 183 CYGAŃSKIM wa t a przestała na Podlasiu obowiązywać . Wówczas Cyganie swo­ bodnie m o g l i wędrować na te t e r e n y i osiedlać się na n i c h ; do t e j p o r y spora i c h część przebywa n a Podlasiu. Ostatnia ustawa polskiego p r a ­ w o d a w s t w a skierowana p r z e c i w C y g a n o m zapadła w 1624 r. za pano­ w a n i a Z y g m u n t a I I I n a Sejmie W a l n y m G e n e r a l n y m W a r s z a w s k i m . Osobny rozdział s t a n o w i sprawa nadań i n o m i n a c j i n a starszych i królów cygańskich. Wszystkie te d o k u m e n t y u podłoża mają chęć wciągnięcia Cyganów w n u r t życia k r a j u , objęcie i c h kontrolą sądową, podatkową i t d . P i e r w s z y m d o k u m e n t e m tego t y p u jest w z m i a n k o w a n y już d o k u m e n t A l e k s a n d r a Jagiellończyka z 1501 r. Następny jest do­ piero d o k u m e n t Jana K a z i m i e r z a z 1652 r. naznaczający na starszego cygańskiego Matjasza Korolewicza, „po zejściu z tego świata ochotnego niegdy Janczego" . Widocznie m i a n o w a n i a przełożonych spośród C y ­ ganów nie dały r e z u l t a t u , ponieważ w pół w i e k u później r o d z i się n o w y pomysł, a b y z w i e r z c h n i k i e m Cyganów mianować osiadłego Polaka i w t e n sposób ująć Cyganów w r a m y a d m i n i s t r a c j i . P i e r w s z y t a k i a k t n o m i n a c y j n y pochodzi z 1703 r. i w y d a n y jest przez Augusta I I d l a szlachcica polskiego Jana Dewałtowskiego, m i a n u j e go z w i e r z c h n i k i e m Cyganów n a Żmudzi i w W i e l k i m Księstwie L i t e w s k i m . Z n a m y jeszcze d w a a k t y n o m i n a c y j n e tego t y p u z l a t 1705 i 1731, od Czackiego zaś d o w i a d u j e m y się, j a k o b y ostatni m i a n o w a n y król Cyganów zmarł w 1825 r . 27 28 29 3 0 3 1 Dalsze „zabawy" w królestwo cygańskie w Polsce toczą się m n i e j więcej od 1930 do 1939 г., z t y m że teraz sami Cyganie wybierają swo­ i c h królów. K o l e j n o „panującymi" b y l i : Michał I K w i e k , Grzegorz K w i e k , Michał I I K w i e k , B a z y l i K w i e k i t d . P r a w i e niezmienna do I I w o j n y światowej sytuacja Cyganów w P o l ­ sce ulega p o p r a w i e dopiero o d w y z w o l e n i a . L a t a 1946—1949 t o okres i n t e n s y w n e j o d b u d o w y całej gospodarki, zmiana kryteriów życia spo­ łecznego. Z końcem 1949 r. władze polskie rozpoczęły starania w k i e ­ r u n k u osiedlenia ludności cygańskiej i j e j p r o d u k t y w i z a c j i . P i e r w s z y m k r o k i e m był przeprowadzony w g r u d n i u 1949 r . spis ludności cygań­ skiej. W w y n i k u otrzymano liczbę około 20 t y s . Przyjąwszy jednak, że nie wszyscy Cyganie zgłosili się do spisu, że w i e l u z n i c h świadomie 27 D a n i 1 o w i с z, op. cii., s. 3. 2 8 F i c o w s k i , op. cit., s. 34. 29 P r o c h a s k a , op. cit., s. 455. зи Т. M o d e 1 s к i , Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703, „Ateneum Wileńskie", z. 2: 1929, s. 583. 31 T . C z a с к i, O Cyganach, 1835, s. 59. [w:] Pomniki historii г literatury polskiej, Kraków �184 L E C H MRÓZ ukrywało się, przypuszczano, że w Polsce znajduje się około 30 t y s . Cyganów. W dalszej działalności na pierwszy plan wysunięto udzie­ lenie pomocy Cyganom osiadłym, roztoczenie nad n i m i o p i e k i l e k a r ­ skiej, oświatowej i t p . Poza t y m zwrócono uwagę na pomoc d l a wszyst­ k i c h t y c h Cyganów, którzy dobrowolnie chcieli przejść na osiadły t r y b życia. Pierwsze trudności wyłoniły się natychmiast z chwilą przystą­ pienia do realizacji zamierzeń. Narosła w ciągu wieków nieufność c y ­ gańska, spotęgowana n i e d a w n y m i przeżyciami w o j e n n y m i , utrudniała całą akcję. T r u d n o winić Cyganów o b r a k entuzjazmu i niechęć do k o n ­ taktów z władzami; nauczeni w i e l o w i e k o w y m doświadczeniem wiedzieli, że zazwyczaj k o n t a k t y takie źle się kończyły. T a k było w Polsce i t a k było w całej Europie. N o w y system państwowy nie mógł automatycznie wzbudzić zaufania, potrzebny był pewien okres, a b y okrzepł o n i zdał egzamin. Dlatego też intensywniejsza p r o d u k t y w i z a c j a Cyganów w P o l ­ sce i przechodzenie i c h na osiadły t r y b życia wiążą się z l a t a m i później­ szymi. Możemy zauważyć, że grupą, która najchętniej dawała posłuch zarządzeniom państwowym, b y l i najbiedniejsi, z dawna przebywający na naszych ziemiach Cyganie Wyżynni. Występujący na ziemiach polskich Cyganie nie stanowią z w a r t e j monolitycznej narodowości. Różnice społeczne między n i m i są bardzo duże, a u podłoża leży między i n n y m i różny stopień bogactwa, przywią­ zanie do t r a d y c j i . Istotną rolę w t y m podziale o d g r y w a również f a k t różnego czasowo p r z y b y c i a do P o l s k i poszczególnych g r u p Cyganów. Najdawniej przybyłą grupę stanowią Cyganie Wyżynni, i c h wędrówki po Polsce ograniczyły się do terenów Podkarpacia. Stopniowo p o j e d y n ­ c z y m i r o d z i n a m i l u b g r u p a m i zaczęli o n i osiedlać się n a stałe, i to już od X V I w., o czym świadczy wiadomość u S a m s o n o w i c z a ; zajętego raz t e r e n u nie opuścili do c h w i l i obecnej. W stosunku do g r u p pozosta­ łych stanowią Cyganie Wyżynni niejako proletariat. I c h zajęcia to k a ­ mieniarstwo, a w m n i e j s z y m stopniu k o w a l s t w o czy m u z y k a n c t w o , wędrówki zaś mają zupełnie i n n y niż u pozostałych Cyganów charakter, są to wyjazdy w p o s z u k i w a n i u pracy. O ile Cyganie z i n n y c h g r u p mieszkających w Polsce przenoszą się z miejsca na miejsce wraz z ca­ łym d o b y t k i e m , o t y l e „Bergitka R o m a " — Cyganie Wyżynni — opie­ rają się na stałej nieprzenośnej bazie. T a k więc w przeciwieństwie do i n n y c h Cyganów wędrują w zasadzie t y l k o mężczyźni, k o b i e t y zaś i dzieci pozostają w r a z z całym d o b y t k i e m na miejscu. Wewnątrz g r u p y Cyganów Wyżynnych istnieje dalszy podział dokonany na zasadzie róż­ nic zawodowych na k a m i e n i a r z y , muzykantów, k o w a l i i t d . Większe s k u ­ piska Cyganów Wyżynnych to Czarna Góra pod Bukowiną, okolice 32 32 S a m s o n o w i c z , op. cit., s. 182. �O P R O B L E M I E 185 CYGAŃSKIM Szczawnicy, t z w . Ruś Szlachtowska ( J a w o r k i , Czarna Woda, Biała Woda i Szlachtowa). W porównaniu do i n n y c h g r u p Cyganie Wyżynni są n a j ­ bardziej spolszczeni i n a j m n i e j zachowali t r a d y c y j n y c h zwyczajów. . Drugą p o d względem długości p o b y t u w Polsce grupę stanowią C y ­ ganie N i z i n n i . P r z y b y l i o n i do Polski prawdopodobnie w X V I w . jako u c i e k i n i e r z y z Niemiec. O u p r z e d n i m i c h pobycie w Niemczech świad­ czą niektóre słowa d i a l e k t u Cyganów N i z i n n y c h zapożyczone z języka niemieckiego (np. okno w i c h języku to fenstro, po n i e m i e c k u das F e n ster). W odróżnieniu o d Cyganów Wyżynnych t a grupa — t a k j a k p o ­ zostałe — jest w większości nomadami, a t y l k o n i e w i e l k i j e j procent osiedlił się na stałe. Trasy i c h wędrówek w zasadzie obejmują całą Polskę, j e d n a k najliczniej i najchętniej wędrują po zachodnich poła­ ciach k r a j u . T u t a j też osiedliły się pierwsze r o d z i n y Cyganów N i z i n ­ n y c h . Zewnętrznie g r u p a stanowi dosyć zwartą całość, ale głębsze b a ­ dania pozwalają ustalić, że i o n i dzielą się na szereg pomniejszych grupek, j a k Bosaki, P l u n i a k i , W a r m i a k i , S e r w y , T o n i a k i i t d . O ile m i wiadomo, w stosunkach między n i m i nie dochodzi do większych zadrażnień. N a czele całej g r u p y stoi Baro-Szero, „Wielka Głowa", w y ­ b i e r a n y bezterminowo n a ogólnych zjazdach, prawdopodobnie jest to zawsze ktoś z bogatszych Cyganów. Władza jego jest absolutystyczna i nieprzestrzeganie jego zarządzeń i orzeczeń może doprowadzić do w y k l u c z e n i a ze społeczności. Cyganie N i z i n n i niechętnie wtajemniczają osoby z zewnątrz w swoje wewnętrzne s p r a w y i wszystko starają się za­ łatwić wewnątrz g r u p y , n p . zarzuty kradzieży, uwiedzenie k o b i e t y i t p . Wobec konieczności historycznej część z t y c h Cyganów osiadła już n a stałe, ale jest t o najoporniejsza grupa do j a k i c h k o l w i e k p e r t r a k t a c j i z władzami. Najliczniejsza grupa Cyganów N i z i n n y c h mieszka w G o ­ r z o w i e W i e l k o p o l s k i m . Z t e j właśnie g r u p y Cyganów pochodzi znana cygańska poetka Papusza, w t e j c h w i l i już n i e pisząca. 3 3 34 Najmłodsze na ziemiach polskich są g r u p y Lovarów i Kalderarów. P r z y b y l i o n i w dużej f a l i m i g r a c y j n e j idąc od południa przez K a r p a t y w 2 poł. X I X i pierwszych latach X X w . Największe nasilenie t y c h f a l przypada n a lata 1880—1890, a p o t e m 1911—1913, co znajduje również oddźwięk w prasie codziennej. N a pewno nie bez wpływu na i c h p r z y ­ bycie pozostało w y z w o l e n i e ogromnej masy Cyganów w R u m u n i i w 1855 r. G r u p a L o v a r i , znana w całej Europie, w Polsce jest stosunkowo n i e ­ liczna. Początkowo i c h zawodem był handel końmi, rozszerzony następ­ n i e w ogóle n a handel, n p . w y r o b a m i t e k s t y l n y m i . Wędrowali i nadal 33 F i c o w s k i , op. cit., s. 56. 34 Z. T r z i s z k a , Na dara Romestar, „Gazeta Chłopska", n r 11, z 17 I I I 1963. �186 L E C H MRÓZ wędrują po terenie całej Polski, i c h s t r u k t u r a społeczna p r z e w i d u j e w taborze urząd wodza, ale urząd jego nie jest t a k absolutny, j a k n p . u Kalderarów, w t r a d y c j i nie m a w i e l u obostrzeń występujących u i n ­ n y c h Cyganów, n p . zakazu kontaktów z n i e - C y g a n a m i . D l a porównania można t u t a j zestawić Papuszę i M i c h a j a Burano. Poetka Papusza pocho­ dząca z Cyganów N i z i n n y c h została przez n i c h uznana za zdrajczynię, ponieważ weszła w k o n t a k t z gadio oraz ośmieliła się swoje wiersze o Cyganach opublikować. Natomiast M i c h a j B u r a n o , pochodzący z moł­ dawskiej g r u p y Lovarów, n i e spotkał się z żadnymi represjami, czy n a ­ wet niechęcią ze strony swojej g r u p y . Najbardziej dynamiczną i liczną grupę Cyganów na ziemiach p o l ­ skich stanowią Cyganie K a l d e r a r i , z w a n i inaczej Kalderasze. P r z y b y l i o n i równocześnie z L o v a r a m i do E u r o p y Południowej. Specjalnością tej g r u p y jest k o w a l s t w o , a zwłaszcza k o t l a r s t w o . Niestety zawód t e n właściwie dzisiaj już upadł. Zróżnicowanie społeczne K o t l a r z y jest w porównaniu z pozostałymi g r u p a m i polskich Cyganów najbardziej hierarchiczne i skomplikowane. Oprócz l i c z n y c h dosyć ubogich rodów jest ród Kwieków, z tego właśnie r o d u wywodzą się wszyscy t z w . kró­ lowie, uzurpujący sobie prawo do zwierzchnictwa n a d w s z y s t k i m i g r u ­ p a m i cygańskimi w Polsce. Dzisiaj Kalderasze-Kotlarze jeszcze wędrują, ale stopniowo i o n i włączają się — acz p o w o l i — -w n u r t życia. 35 Wędrujący Cyganie z całą swoją tradycyjną kulturą stają się coraz większym anachronizmem w dzisiejszych czasach, kilkutysięczna n i e ­ p r o d u k t y w n a rzesza z ekonomicznego p u n k t u widzenia jest w zorgani­ z o w a n y m systemie p o l i t y c z n y m zupełnie nie do przyjęcia. Poza t y m pewne dziedziny życia cygańskiego wymagają absolutnej szybkiej z m i a n y . Jedną z najpilniejszych jest sprawa o c h r o n y zdrowia. Podob­ nie wygląda sprawa oświaty. Na około 2700 dzieci Cyganów osiadłych t y l k o niewiele chodzi do szkoły p o d s t a w o w e j . Powszechny jest wśród dorosłych Cyganów analfabetyzm. Na przykład spośród 118 osób naro­ dowości cygańskiej zamieszkałych na stałe w pow. K r o s n o aż 40 osób nie u m i e pisać. To wszystko s t a n o w i poważne zagadnienia, których rozwiązanie m u s i nastąpić w najbliższym czasie. Kwestię stanowi t y l k o wypracowanie odpowiednich h u m a n i t a r n y c h i skutecznych metod, które reprezentując interesy państwowe i społeczne wzięłyby pod u w a ­ gę sprawę zwyczajów, przyzwyczajeń i w ogóle p s y c h i k i Cyganów. Dążąc do rozwiązania tego p r o b l e m u postanowiono Cyganów osiedlić. P r z y P r e z y d i u m Rady Ministrów powstała komórka zajmująca się k i e ­ r o w a n i e m akcją osiedleńczą. Komórka t a zbiera sprawozdania nadsy36 35 36 R o z m o w a z J . F i c o w s k i m 10 I V 1964. Z i n f o r m a c j i P r e z y d i u m Rządu rozesłanej w 1964 r. do R a d Narodowych. �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 187 łane z t e r e n u , zajmuje się lustracją skupisk cygańskich, stara się prze­ analizować dotychczasowe osiągnięcia i wypracować skuteczniejsze m e t o d y oddziaływania. W momencie rozpoczęcia a k c j i około 25°/o C y ­ ganów p o l s k i c h prowadziło już osiadły t r y b życia (większość z n i c h mieszka na terenie w o j . krakowskiego). A k c j a początkowo nieskoordy­ nowana dała małe r e z u l t a t y . Złudne zwłaszcza i mylące okazało się chętne osiadanie Cyganów na jesieni, bo już na wiosnę — najczęściej bez uprzedniego zawiadomienia — ruszali w drogę. Władze terenowe próbowały sięgnąć i do i n n y c h metod. Zaczęto organizować dla prze­ jeżdżających Cyganów zebrania i narady, na których przeprowadzano z n i m i r o z m o w y mające na celu skłonienie do przejścia na osiadły t r y b życia. P i e r w s z y m dużym osiągnięciem było nakłonienie g r u p y Cyga­ nów do osiedlenia się i przystąpienia do pracy w P G R - D a l n o w w o j . szczecińskim. W 1950 r . przyjechała t a m do pracy 112-osobowa g r u p a Cyganów. Prawda, że część wyjechała z p o w r o t e m , że pozostało t y l k o 55 osób, ale i to s t a n o w i duże osiągnięcie. D r u g i m dużym przedsięwzię­ ciem było z a t r u d n i e n i e Cyganów w N o w e j Hucie. Skierowano t a m do pracy 30 r o d z i n cygańskich, około 160 osób, młodzież otoczono opieką, dzieci zaś posłano do szkół. Zorganizowano szereg kursów d l a analfabe­ tów. Niektórzy z Cyganów zaczęli osiągać doskonałe w y n i k i w pracy. Wiele trudności trzeba było przezwyciężyć, aby społeczność N o w e j H u t y uznała Cyganów za swoich. W t e j c h w i l i , p o m i m o że ilość pracujących t a m Cyganów zwiększyła się do ponad 200, t r a k t u j e się i c h właściwie jak każdego innego mieszkańca, w y k a z a l i bowiem, że potrafią współżyć z ludźmi spoza swojej g r u p y . Szczególnie a k t y w n a g r u p a Cyganów mieszka w Wałbrzychu. Z o r ­ ganizowali o n i t a m spółdzielnię kotlarską zajmującą się p r a c a m i k o t l a r s k i m i i ślusarskimi. W m a r c u 1952 r. u t w o r z y l i Stowarzyszenie Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu, którego j e d n y m z celów jest nakła­ nianie swoich współplemieńców do osiedlania się i podejmowania pracy. D n i a 24 V 1952 r. zapadła uchwała Rządu w sprawie pomocy d l a ludności cygańskiej p r z y przechodzeniu na osiadły t r y b życia. Uchwała t a zobowiązuje Ministrów Oświaty, Z d r o w i a , K u l t u r y i S z t u k i , P r a c y i O p i e k i Społecznej, Gospodarki K o m u n a l n e j , Państwowych Gospo­ d a r s t w R o l n y c h , Przemysłu Drobnego i Rzemiosła, R o l n i c t w a oraz Prezesa Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego do roztoczenia o p i e k i n a d koczującą i osiadłą ludnością cygańską. W specjalny zwłasz­ cza sposób podkreśla się konieczność zapewnienia o p i e k i l e k a r s k i e j , a także zwalczanie a n a l f a b e t y z m u . Uchwała zaleca Radom N a r o d o w y m przeprowadzenie a k c j i wychowawczej, rozmów z przedstawicielami wędrujących g r u p w celu namówienia i c h do osiedlenia się na stałe. D l a osiągnięcia lepszych rezultatów a k c j i zalecono wezwać do współ- �188 L E C H MHOZ p r a c y poza przedstawicielami poszczególnych resortów także przedsta­ w i c i e l i ludności cygańskiej oraz cyganologów. W ciągu 13 l a t , które minęły od w y d a n i a t e j uchwały do dnia dzisiejszego, t y l k o niektóre R a d y Narodowe mogą poszczycić się większymi osiągnięciami. Udało się osiedlić około 3500 Cyganów, co s t a n o w i według i n f o r m a c j i P r e ­ z y d i u m Rządu m n i e j niż V 3 koczowników. Stosunkowo dużymi osiągnię­ c i a m i mogą wykazać się województwa k r a k o w s k i e (osiedlono dosyć dużą grupę w T a r n o w i e , dano i m pracę, a dzieci posłano do szkoły, w N o w y m T a r g u pracuje dosyć dużo Cyganów w Zakładach O b u w n i ­ czych) i koszalińskie (w Świdwinie u t w o r z o n o dla Cyganów spółdzielnię pracy) oraz Łódź, gdzie zbudowano kosztem 3,5 m i l i o n a złotych miesz­ k a n i a dla ludności cygańskiej i utworzono d l a n i c h spółdzielnię k o t ­ larską. Chcąc przyspieszyć proces osiedlania się Cyganów należy zdaniem P r e z y d i u m Rządu uaktywnić k a d r y wojewódzkie i powiatowe, zaznaja­ miać Cyganów z o d p o w i e d n i m i przepisami p r a w n y m i : w o j s k o w y m i , s z k o l n y m i , przepisami r u c h u i t d . P r e z y d i u m Rządu wyznaczyło 23 I I I 1964 j a k o dzień spisu powszechnego dla ludności cygańskiej. W t y m d n i u przystąpiły do a k c j i na terenie całego k r a j u w y t y p o w a n e u p r z e d ­ nio komisje (dla każdego p o w i a t u osobna komisja), w skład których weszli przedstawiciele Wydziału Spraw Wewnętrznych, Wydziału Oświaty, Wydziału Z d r o w i a i M O . K o m i s j e spisywały ilość l u d z i w po­ szczególnych taborach, w t y m ilość dorosłych, dzieci, osób podległych powszechnemu obowiązkowi w o j s k o w e m u , dzieci w w i e k u s z k o l n y m i t d . Poza t y m wszyscy Cyganie zostali zameldowani w t y c h miejsco­ wościach, gdzie zastał i c h spis, w w y p a d k u w y j a z d u i c h obowiązkiem było wymeldować się, podając p r z y t y m miejsce, do którego udają się. Bezpośrednio po spisie przystąpiły R a d y Narodowe do udzielania po­ m o c y koczującej ludności. D n i a 25 i 26 I I I przeprowadzono z głowami r o d z i n r o z m o w y mające na celu nakłonienie i c h do osiedlenia się. Większość przystała na propozycję, uzależniając jednak zgodę o d uzy­ skania mieszkania i p r a c y w zawodzie k o t l a r s k i m . R a d y Narodowe przydzieliły w i e l u Cyganom zapomogi w wysokości 300—600 zł; r o z ­ dano paczki żywnościowe, ubrania, książki. Największym p r o b l e m e m w t e j c h w i l i jest przydzielenie mieszkań Cyganom. Trudności potęgują sami Cyganie, stawiając j a k o w a r u n e k przydzielenie mieszkań d l a całej g r u p y razem. P r o b l e m u tego nie da się rozwiązać od razu, wobec czego 3 7 Duży procent C y g a n ó w n a w e t n i e Kalderaszów p o s i a d a umiejętności k o t l a r ­ s k i e , a l e n i e z n a c z y to, że w s z y s c y , c z y n a w e t większość. Należy c h y b a sądzić, że w t y m w y p a d k u c h o d z i o świadome u t r u d n i a n i e a k c j i , j a k np. żądanie p r z y z n a n i a k i l k u mieszkań r a z e m . 37 �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 189 n i e k i e d y przydziela się czasowo miejsca, gdzie Cyganie mogą z a t r z y ­ mać się mieszkając w wozach. Ze środowiskami osiadłych Cyganów związane są bardzo często spół­ dzielnie k o t l a r s k i e , ślusarskie i inne, istnieją one w Gorzowie W i e l k o ­ polskim, Łodzi, Wałbrzychu i i n n y c h miastach, prawdopodobnie w miarę osiedlania Cyganów ilość spółdzielni zwiększy się. Niejednakowe jest rozmieszczenie na terenie k r a j u Cyganów osiad­ łych, ale jeszcze bardziej n i e r e g u l a r n i e rozrzucone są po terenie całej P o l s k i g r u p y Cyganów wędrujących. I c h szlaki gęstą siecią obejmują wszystkie województwa. Najbardziej, najliczniej uczęszczane są t r a s y : Szczecin — S t a r g a r d —• Warszawa, K a t o w i c e — Częstochowa — Warszawa, Stargard—Gorzów W i e l k o p o l s k i — Z i e l o n a Góra, Kraków—Rzeszów. Moż­ na zauważyć, że w porównaniu z terenem całej P o l s k i ziemie zachod­ nie stanowią chyba najczęściej odwiedzane przez Cyganów r e j o n y . Trasy wybierane przez Cyganów nie są przypadkowe, wiodą przez miejsco­ wości, gdzie spodziewany jest zarobek, gdzie odbywają się duże t a r g i czy j a r m a r k i ; n p . na Podlasiu n a w s z y s t k i c h z reguły większych t a r ­ gach — specjalnie na targach końskich — obecni są Cyganie (Wisznic, Piszczac, Ciechanowiec, B i e l s k Podlaski, Międzyrzec Podlaski). Wędru­ jące g r u p y Cyganów n i e są zbyt liczne. Najczęściej spotyka się t a b o r y liczące około 5 wozów, 20 do 30 osób. W i d y w a n o i pojedyncze wozy з ; zupełnie wyjątkowo pojawiają się g r u p y liczniejsze. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z możliwościami zapewnienia wyżywienia d l a l u d z i i zwie­ rząt. D a w n i e j , g d y w rachubę wchodziła jeszcze sprawa bezpieczeństwa, wędrówka l i c z n y m i w o z a m i miała sens, obecnie trudności są zbyt duże. 8 Wspomniałem już, że Cyganie N i z i n n i najchętniej poruszają się w zachodniej części P o l s k i . N i e znaczy to, iż t y l k o t a m wędrują i osieídlają się. N i e twierdzę, że „podział P o l s k i " między Cyganów został przeprowadzony, lecz są obszary, po których pewne g r u p y specjalnie chętnie poruszają się. Potwierdzają t o przeprowadzone przeze m n i e n a Podlasiu badania. Są t u wsie, przez które rokrocznie przejeżdżają t e same g r u p y Cyganów, i wsie, w których od k i l k u l a t zimują te same rodziny. Z wędrówkami Cyganów wiąże się ogromna ilość zagadnień, a m . i n . sprawa postojów. Najchętniej zatrzymują się Cyganie w lasach. Wobec zakazu palenia w lesie ognisk wchodzą Cyganie bardzo często w k o ­ lizję z p r a w e m . W parze idą drobne szkody polowe, kradzieże i t d . Wszystko to nie sprzyja r o z w i j a n i u się wzajemnego zaufania między W o z y wędrujące p o j e d y n c z o to c z a s a m i w o z y r o d z i n , które w jakiś sposób przekroczyły z a k a z y z w y c z a j o w e g o p r a w a Cygańskiego i w drodze k a r y zostały n a p e w i e n czas w y k l u c z o n e z t a b o r u . 3 8 �190 L E C H MROZ ludnością osiadłą a Cyganami. Wędrując zapewniają sobie codzienne u t r z y m a n i e wróżeniem, żebractwem l u b d r o b n y m i kradzieżami, h a n d l e m i p r a c a m i t y p u kowalskiego, w z a r o b k o w a n i u niemałą rolę grają dzieci, zwłaszcza w żebractwie. G d y zbliża się zima, Cyganie rodzielają się najczęściej na małe g r u p k i bądź r o d z i n y i szukają gościny u gospodarzy we wsiach l u b małych miasteczkach. Bardzo powszechne jest w y n a j m o w a n i e przez n i c h izb na okres z i m y w domach' w i e j s k i c h . S t o s u n k i między C y g a n a m i a gospodarzami układają się bardzo różnie, zdarzają się w y p a d k i , że Cyganie odjeżdżają nie zapłaciwszy gospodarzom, ale b y w a też, że po­ trafią zadziwić pracowitością, higieną i czystością pomieszczeń miesz­ k a l n y c h . Bardzo rzadko zdarza się ostatnio, aby Cyganie z i m o w a l i w s w y c h wozach. W zimie często Cyganie wynajmują się do pracy, zwłaszcza ci, któ­ r z y znają się na k o t l a r s t w i e . Z usług i c h chętnie korzystają mleczarnie i rzeźnie używając i c h do t z w . bielenia haków i kotłów. W t e n sposób dzięki zdolnościom i p r a k t y c e , dzięki znajomości fachu potrafią Cyga­ nie w ciągu krótkiego czasu zgromadzić spore k w o t y pieniędzy. Oprócz pojedynczo rozsypanych na zimowiskach r o d z i n czasami niektóre miasteczka nawiedzane są większą ilością t y c h z i m o w y c h gości, np. w zimie 1963/1964 w Międzyrzecu P o d l a s k i m zimowały 73 oso­ b y , w W o h y n i u 84, w K o c k u 88 i t d . Te liczne g r u p y stanowią ciężki dosyć p r o b l e m d l a l o k a l n y c h władz. Mnożą się z w y k l e w t e d y skargi na drobne kradzieże, a w a n t u r y i inne w y k r o c z e n i a . Z d r u g i e j jednak s t r o ­ n y jest to okazja do otoczenia w t e d y Cyganów opieką lekarską i oświa­ tową, do uświadamiania i nakłaniania do osiedlenia się na stałe. Rok­ rocznie dzięki t y m poczynaniom pewna ilość Cyganów przestaje w lecie wędrować i osiedla się na stałe. Dużo zależy od rzutkości, i n w e n c j i i możliwości organów t e r e n o w y c h . Nie chodzi przecież o sam f a k t za­ przestania przez Cyganów wędrówek, ale aby przestali być ciężarem dla społeczeństwa. Stąd konieczność zapewnienia i m mieszkań, a przede w s z y s t k i m pracy. Często władze spotykają się z t y m , że Cyganie nie chcą osiedlać się p o j e d y n c z y m i r o d z i n a m i , l e c i całymi g r u p a m i , że nie chcąj przyjmować proponowanej i m pracy, utrudniając proces a s y m i ­ l a c j i z resztą społeczeństwa. M e t o d y , j a k i m i należy włączyć Cyganów do społeczeństwa, nie są jeszcze ostatecznie wypracowane. Różne k r a j e różnymi sposobami dążą do u s t a b i l i z o w a n i a Cyganów i sytuacja i c h niejednakowo przedstawia się n a świecie. Są k r a j e , j a k n p . Dania, gdzie Cyganie nie stanowią p r o b l e m u , i c h ilość jest t u znikoma, ale większość krajów E u r o p y n i e jest pozbawiona kłopotów z n i m i związanych. Spośród krajów E u r o p y Wschodniej stosunkowo najwyższy poziom r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i gospodarczego reprezentują Cyganie Czechosło- �O P R O B L E M I E 191 CYGAŃSKIM w a c j i i Związku Radzieckiego. W 1926 r. powołano w ZSRR komisję do spraw osiedlania na r o l i , a w 1928 r . rozpoczęto przydzielanie po­ szczególnym r o d z i n o m z i e m i . W 1932 r. zapada decyzja b u d o w y na koszt państwa kołchozów d l a Cyganów, już w 1933 r. utworzono 4 t a k i e kołchozy. U t w o r z o n o też szereg spółdzielni cygańskich, n p . w samej M o s k w i e około 30. Zaczęto otwierać szkoły dla ludności cygańskiej, w y ­ dawać gazety w i c h języku (oparte na alfabecie r o s y j s k i m , gdyż Cyga­ nie nie wykształcili własnego pisma): od 1927 r. „Romany Z o r i a " („Cy­ gańska Zorza"), a o d 1930 r. miesięcznik „ N e w o D r o m " („Nowa D r o g a " ) . W 1931 r. powstaje w M o s k w i e pierwszy na świecie cygański teatr profesjonalny pod nazwą „Romen". Oprócz możliwości zdobycia za­ w o d u i p r a c y dano Cyganom w ZSRR możność r o z w o j u k u l t u r a l n e g o . Czechosłowacja zajęła się sprawą Cyganów właściwie dopiero po w o j ­ nie. Z b u d o w a n o t a m szereg domów d l a Cyganów, udostępniono i m szkoły i świetlice. W rezultacie długoletnich starań n i e m a l wszyscy Cyganie Czech przeszli na osiadły t r y b życia, a także większość C y g a ­ nów S ł o w a c j i . 3 9 40 Gorzej nieco wygląda sytuacja Cyganów w Bułgarii, na Węgrzech i w R u m u n i i . W p r a w d z i e i w t y c h k r a j a c h dąży się do osiedlenia C y g a ­ nów, do podjęcia przez nich pracy, ale j a k dotychczas wysiłki zmierza­ jące w t y m k i e r u n k u nie dały pełnego r e z u l t a t u i nadal w k r a j a c h t y c h spory procent Cyganów p r o w a d z i koczowniczy t r y b życia. Na za­ chodzie E u r o p y n a j l e p i e j c h y b a przedstawia się sytuacja Cyganów w Hiszpanii. Podczas g d y w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y Zachodniej Cyganie pozostają nadal pariasami, t u t a j oficjalnie zostali G i t a n o w i e włączeni do społeczności. Część z n i c h wędruje, część osiadła n a stałe w w y n i k u starań władz obecnych, a także w w y n i k u a k c j i sprzed kilkudziesięciu lat. Przez zmieszanie się z ludnością przedmieść i osad przestali być grupą upośledzoną, a s t w o r z y l i część składową lokalnego f o l k l o r u . Dą­ żąc do podniesienia poziomu k u l t u r a l n e g o ludności cygańskiej i zwięk­ szenia możliwości oddziaływania u t w o r z o n o w Hiszpanii specjalne szkoły mogące służyć za przykład ciekawej koncepcji. P r o g r a m t y c h szkół jest specjalnie dobrany, a lekcje są prowadzone p o d gołym niebem . 41 W W i e l k i e j B r y t a n i i wytworzyło się specyficzne w y s p i a r s t w o cy­ gańskie odrębne o d i n n y c h g r u p i bardzo archaiczne w języku i w i e l u swoich obrzędach. Część t y c h Cyganów osiadła na stałe, część zaś nadal 39 Bolszaja Ąa E. ciganskiej 4 1 sowietskaja H o r v a t h o v á, encikłopiedia, Niektóre M o s k w a 1957, hasło: historicko-etnograficke Cygany. problemy otázky po r. 1945, „Slovensky N a r o d o p i s " , n r 2 : 1960, s. 246. Borrow, op. cit., s. 44. pri rieseni �192 L E C H MROZ wędruje. Wyznaczono i m pewne tereny, na których mogą rozbijać obo­ zy, ich dzieci chodzą do szkół w r a z z B r y t y j c z y k a m i i •— j a k pisze — B l o c h : „po i c h p r z y b y c i u zamyka się k u r n i k i , ale d r z w i ludzi pozostają otwarte" . Stosunkowo najgorzej przedstawia się sytuacja Cyganów we F r a n c j i i p r o b l e m i c h w t y m k r a j u nie jest właściwie w ogóle u r e g u l o w a n y . Niechętnie w i d y w a n i są Cyganie na wsiach, jeszcze m n i e j chętnie w miastach. N i e w i e l k i stosunkowo procent Cyganów jest t a m osiadły, tworzą o n i gdzieniegdzie na p e r y f e r i a c h miast odrębne dzielnice, gdzie żaden obcy (gadio) n i e zachodzi. Większość j e d n a k Cyganów f r a n ­ cuskich nadal wędruje, a właściwie tuła się przepędzana z miejsca na miejsce przez policję. D o p i e r o w 1950 r. powołano w t y m k r a j u między­ ministerialną komisję mającą za zadanie opracowanie m e t o d prowadzą­ cych do podniesienia poziomu życia Cyganów f r a n c u s k i c h . Jedną z n a j ­ istotniejszych r o z p a t r y w a n y c h spraw była sprawa zimowisk. Ustalono, że należy wydzielić Cyganom n a zimę specjalne miejsca, pobudować t a m b a r a k i , zapewnić opiekę sanitarną i t y l k o t a m pozwolić i m zimo­ wać. N a okres z i m y przydzielić nauczycieli i w t e n sposób podnieść również poziom oświaty . Niejednakowa jest sytuacja Cyganów n a świecie i wobec niejedna­ k o w y c h kłopotów stają poszczególne k r a j e . Dlatego wydaje się, że n i e można ustalić jakiejś jednej u n i w e r s a l n e j m e t o d y i generalizując w y ­ kreślić p l a n działania. Jedne k r a j e są już zaawansowane w procesie p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów — złożyły się na t o starania poprzednich po­ koleń (Hiszpania, ZSRR) l u b akcje powojenne (CSRS, ZSRR) — i n n e dopiero stawiają pierwsze k r o k i na t e j drodze (Francja, Albania). N i e błahym n a pewno aspektem t e j s p r a w y jest liczebność Cyganów w po­ szczególnych k r a j a c h . Łatwiej przyjdzie uporać się i ostatecznie p r o b l e m ten rozwiązać w D a n i i czy Szwecji, liczących po k i l k u s e t Cyganów, niż w Polsce (około 30 t y s . Cyganów), Jugosławii (około 90 tys.) czy Czecho­ słowacji (około 100 tys.), a już na pewno znacznie t r u d n i e j będzie r o z ­ wiązać go w R u m u n i i (około 115 tys.) czy Bułgarii (około 210 t y s . ) . W obecnych poczynaniach władz państwowych w y m i e n i o n y c h k r a ­ j ó w dają się zauważyć d w a podstawowe odrębne k i e r u n k i działania. W k r a j a c h E u r o p y Zachodniej panuje przekonanie, że n a j p i e r w należy dać Cyganom choć namiastkę oświaty i dopiero tą drogą wpłynąć na n i c h i przekonać, a b y o s i e d l i l i się na stałe i podjęli pracę; stąd akcje szkół pod gołym niebem (Hiszpania) czy nauczycieli wędrujących w r a z 42 43 4 4 « 2 B l o c h , op. cit., s. 116. « С 1 é b e r t, op. cit., s. 272. Atłas narodów mira, M o s k w a 1964, s. 145. 4 4 �O P R O B L E M I E 193 CYGAŃSKIM z t a b o r e m (Szwecja). Zgoła odmiennie podeszły do zagadnienia k r a j e E u r o p y Wschodniej — k r a j e d e m o k r a c j i l u d o w y c h . Panuje t u t a j pogląd, że chcąc zwiększyć możliwości oddziaływania na Cyganów należy i c h n a j p i e r w osiedlić, dać i m możliwości pracy, a dopiero s t w o r z y w s z y podstawy do życia zająć się w sposób systematyczny podniesieniem po­ ziomu i c h oświaty i k u l t u r y . T r u d n o w t e j c h w i l i osądzić, która metoda jest właściwsza i bardziej skuteczna, na w y n i k i na pewno trzeba będzie poczekać jeszcze k i l k a l a t . W y d a j e się, że powodzenie t a k jednej, j a k i d r u g i e j uzależnione jest od energii poszczególnych organów, od s k o o r d y ­ nowania całości a k c j i . Na pewno i jedna i druga metoda mają szereg dobrych s t r o n . Może się wydawać, że przyjąwszy sposób postępowania „szkoły z a c h o d n i e j " spotkamy się z większym z r o z u m i e n i e m ze s t r o n y Cyganów. Jak jednak uczy p r a k t y k a , zrozumienie to jest z w y k l e krótko­ trwałe — t r w a od jesieni do w i o s n y , bo g d y t y l k o słońce mocniej za­ czyna przygrzewać, zostawiając na uboczu wszelkie racje ruszają Cyganie szlakiem wędrówek dziesiątków pokoleń swych przodków. Chcąc oddziaływać na Cyganów, dążąc do u s t a b iliz ow a nia i c h , o d ­ mienne chyba należy zastosować prawidła niż w odniesieniu do l u d ­ ności osiadłej. Dlatego być może, że metoda „szkoły w s c h o d n i e j " okaże się skuteczniejsza, efektywniejsza i w ostatecznym r o z r a c h u n k u wła­ ściwsza. Jedną z istotniejszych przeszkód w p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów jest dosyć powszechny w r o g i stosunek do n i c h . Dlatego wydaje m i się, że dążąc do osiągnięcia p o z y t y w n y c h rezultatów należałoby działać n i e j a k o d w u t o r o w o , z jednej s t r o n y oddziaływać na Cyganów, z d r u g i e j zaś przeprowadzić dosyć szeroko zakrojoną akcję uświadamiającą w m i a ­ stach, a przede w s z y s t k i m na wsiach. W p r z e c i w n y m w y p a d k u r e z u l t a t będzie t y l k o połowiczny. Nie chodzi przecież j e d y n i e o ekonomiczne włączenie Cyganów w życie k r a j u , n i e m n i e j ważne jest moralne zwią­ zanie i c h ze społeczeństwem osiadłym. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze k i l k a spraw. Może w y ­ dawać się dziwne, dlaczego Cyganie t a k uparcie tkwią p r z y swoich wędrówkach, niewygodach życia, p r y m i t y w i z m i e . T o nie t y l k o chęć p o d t r z y m a n i a t r a d y c j i , to również nieodczuwanie potrzeby innego ży­ cia i poznawania n o w y c h wartości. Całe pokolenia Cyganów wędrowały, były w stałym r u c h u i w stałym k o n f l i k c i e z otoczeniem. T o d o p r o w a ­ dziło do pewnego „stwardnienia" osobowości, w y e l i m i n o w a n i a wszyst­ kiego tego, co nie jest nieodzownie konieczne, a b y utrzymać organizm p r z y życiu i zapewnić zdolność u t r z y m a n i a g a t u n k u . Systematyczne, długotrwałe wyrzeczenia doprowadziły do niezauważania postępu t e c h 4 5 4 5 S. B a l e y , 13 — E t n o g r a f i a Wprowadzenie Polska, t. X do psychologii społecznej, Warszawa 1964, s. 207. �194 LECH MRÓZ n i k i i w z r o s t u r o z w o j u gospodarczego. Młode pokolenia pozostające pod wpływem starszych i środowiska szły t y m samym t o r e m . Dziedziczność o d g r y w a niemałą rolę w kształtowaniu cech psychicznych człowieka, ale n i e należy j e j r o l i wyolbrzymiać, najistotniejsza jest r o l a środo­ w i s k a . Powyższe stwierdzenia mogą być poparciem m e t o d stosowa­ n y c h w k r a j a c h E u r o p y Wschodniej. Z m i a n a otoczenia, w p ł y w zakładu pracy i szkoły p o w i n n y na nowo ukształtować psychikę Cyganów, wskazać w życiu cel i n n y niż wegetacja. Zwłaszcza kolosalną rolę m a t u oddziaływanie n a dzieci cygańskie, otoczenie i c h opieką w szkole i poza nią p o w i n n o nie t y l k o zrównoważyć, ale przewyższyć w p ł y w domu. 46 W pracach dotyczących Cyganów używa się różnych określeń m a ­ jących oddać charakter omawianej g r u p y , m . i n . „klan". Tego t y p u określenie s p o t y k a m y n p . w pracy J . Ficowskiego Cyganie polscy. A u t o r dzieli Cyganów zamieszkujących ziemie polskie na k l a n y : K a l d e rarów, Lowarów, Cyganów N i z i n n y c h i Cyganów Wyżynnych. Myślę, że właściwsza byłaby t u nieco inna t e r m i n o l o g i a . Opierając się n a zda­ n i u K . Moszyńskiego można powiedzieć, że wszyscy polscy Cyganie stanowią l u d , będący jednocześnie dużą grupą etniczną. T e n l u d dzieli się na 4) różniące się między sobą szczepy — małe g r u p y etniczne. Każda z t y c h g r u p składa się z k o l e i z szeregu rodów, a r o d y z r o d z i n . Użyty przez J . Ficowskiego w odniesieniu do każdej z 4 g r u p t e r m i n „klan" pochodzi z celtyckiego i w tłumaczeniu znaczy t l e co „ród", a więc nie grupa. K l a n e m można b y nazwać n p . ród Kwieków, składa­ jący się z szeregu r o d z i n noszących to samo nazwisko. 47 L e c h Mróz LES TZIGANES Resume D e p u i s longtemps déjá on s'intéressait a u x T z i g a n e s v i v a n t e n E u r o p e , m a i s q u e l q u e s d i z a i n e s ďannées s e u l e m e n t nous séparent du m o m e n t oů i l f u t e n f i n p o s s i b l e ďétablir q u e les I n d e s sont l a p a t r i e supposée des T z i g a n e s . E n Pologne, l e s T z i g a n e s p a r u r e n t a u debut du X V siěcle dans l a p a r t i e méridionale d u p a y s . U n e deuxiěme g r a n d e v a g u e de ces nómades a r r i v a e n P o l o g n e d ' A l l e m a g n e a u c o m m e n c e m e n t du X V l e siécle, f u y a n t l e s r e p r e s s i o n s . е J . W i a t r , Społeczeństwo, W a r s z a w a 1964, s. 32. К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii W r o c ł a w 195'8, s. 4. 4 6 4 7 powszechnej i etnologii, �O P R O B L E M I E 195 CYGAŃSKIM L ' a c c u e i l h o s p i t a l i e r q u ' i l s a v a i e n t c o n n u e n E u r o p e se t r a n s f o r m a b i e n v i t e en p e r s e c u t i o n s et r e p r e s s i o n s s a n g l a n t e s , et c e l a d u m o m e n t q u a n d se multipliérent les p l a i n t e s provoquées p a r les v o l s et l e s b r i g a n d a g e s q u ' i l s c o m m e t t a i e n t . L e s T z i g a n e s ont été le p l u s c r u e l l e m e n t t r a i t e s p a r l e s A l l e m a n d s . E n Pologne, l e s p r e m i e r s décrets diriges contre e u x datent d u m i l i e u d u X V l e siécle. P l u s modérée e n v e r s e u x se m o n t r a l a legislation l i t u a n i e n n e q u i l e u r p e r m e t t a i t de s'établir á d e m e u r e en L i t u a n i e et de d e v e n i r a i n s i des citoyens de p l e i n droit d u Duché. O n v i s a i t á i n d u r e l e s T z i g a n e s á l a v i e d u p a y s et á l e s s o u m e t t r e á u n e d e p e n d e n c e économique. L e s décrets émis n ' a y a n t p a s donné de résultats p l u s notables, on eut r e c o u r s á d'autres méthodes, souvent bien v i o l e n t e s . U n e p a r m i ees méthodes était l a n o m i n a t i o n des «supérieurs» et des «rois» tziganes q u i d e v a i e n t aider á l ' a d m i n i s t r a t i o n g o u v e r n e m e n t a l e de m a i t r i s e r l a p o p u l a t i o n tzigane. L e s années d'aprés-guerre ont amené u n e a m e l i o r a t i o n de l a s i t u a t i o n des T z i g a n e s a u s s i bien e n Pologne q u e d a n s l e r e s t e de l ' E u r o p e . E n f i n de j a n v i e r 1949 l e s autorités polonaises ont initié u n e action v i s a n t á établir l e s T z i g a n e s á d e m e u r e f i x e et á les r e n d r e productifs. O n a c o m m e n c e p a r u n r e c e n s e m e n t de l a p o p u l a t i o n tzigane e n Pologne et e n s u i t e on l e u r a offert l ' a s s i s t a n c e économique et medícale et des possibilités de s ' i n s t r u i r e . L e s T z i g a n e s e n P o l o g n e n e f o r m e n t p a s d'unité c o h e r e n t e et homogéne. L e p l u s d'aptitudé et de bonne volonté p o u r coopérer ont demontre l e s p l u s p a u v r e s T z i g a n e s d e s p l a t e a u x de l a p a r t i e méridionale a u pied des montagnes. C e s o n t l e u r s ancétres q u i v i n r e n t l e s p r e m i e r s e n Pologne. L e deuxiéme groupe — l e s T z i g a n e s des plaines, sont des d e s c e n d a n t s des refugies d ' A l l e m a g n e d u X V I ? siécle. C o m m e d e r n i e r s arrivérent en P o l o g n e á l a f i n d u X l X e et a u debut d u X X e siécle les groupes de T z i g a n e s L o v a r i et K a l d e r a r i . Au point de v u e professionnel, á la forge, de l a c h a u d r o n n e r i e , musique, de l a d i v i n a t i o n á établir á d e m e u r e f i x e les T z i g a n e s e n Pologne s'occupent d u c o m m e r c e des c h e v a u x et de n o m b r e de c r e e r m e t i e r s . O n est p a r v e n u e n v i r o n u n t i e r s des T z i g a n e s nómades. L a p l u s politique des autorités g o u v e r n e m e n t a l e s et de l'emploi, d'autres du t r a v a i l et des t e x t i l e s , de l a déjá récente v i s e á donner a u x T z i g a n e s des l o g e m e n t s des cooperatives tziganes, d'assurer a u x adultes et a u x enfants l ' a s s i s t a n c e medícale et l ' i n s t r u c t i o n . Tlum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace5eb8837f1ac1bdb459b5bbf293a0.pdf f105d8c1ef9c2b024e3bb4f6ba3419bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:525 Title A name given to the resource Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca) / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.196-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA WARUNKI ROZWOJU W I E J S K I C H OŚRODKÓW HANDLOWYCH N A T E R E N A C H PÓŁNOCNO-WSCHODNIEGO M A Z O W S Z A W X I X w. (NA PRZYKŁADZIE M I A S T A MYSZYÑCA) Proces kształtowania się k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j jest bardziej zło­ żony, niż sugerują to niektóre dawniejsze prace . W w i e l u z n i c h z w r a ­ cano specjalną uwagę na zagadnienie odmienności dróg r o z w o j u t e r e ­ nów Puszczy Zielonej w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Prowadziło to w konsekwencji do r o z p a t r y w a n i a h i s t o r i i K u r p i o w s z c z y z n y j a k o procesu przebiegającego w izolacji bez powiązania z ogólnym układem stosunków gospodarczo-społecznych k r a j u . N a t u r a l n i e można p r z y t o ­ czyć szereg argumentów d l a uzasadnienia takiego stanowiska, uspra­ wiedliwionego różnicami zaobserwowanymi zarówno w w a r u n k a c h zewnętrznych, w j a k i c h przebiegały badane procesy (geograficznych, k l i m a t y c z n y c h , glebowych itp.), j a k też w i n n y m stopniu zasiedlania i zagospodarowania w stosunku do reszty k r a j u w okresie gospodarki pańszczyźnianej. S k u t k i t y c h różnic specjalnie żywo zaznaczyły się w okresach przełomów gospodarczo-społecznych. N i e dały jednak p o d ­ staw do w y p r o w a d z e n i a wniosków o całkowitej odrębności dróg roz­ w o j u K u r p i o w s z c z y z n y i i c h zupełnej izolacji w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Przeciwnie, na przykładzie r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o możemy nieraz lepiej niż na i n n y c h terenach odczytać ogólne prawidło­ wości procesu historycznego, nie przebiegającego przecież . w sposób j e d n o l i t y na całym obszarze P o l s k i . 1 W t o k u badań k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j , podjętych przez Zakład I H K M P A N , uległo analizie i r e w i z j i w odniesieniu do terenów Puszczy Zielonej samo pojęcie odrębnego regionu etnograficznego, które było p u n k t e m wyjścia d l a badań n a d t y m terenem w okresach dawniejszych 1 Por. J . R u d n i c k a , L . M. S z w e n g r u b , ne w XIX Zielonej, i XX wieku [w:] Kurpie. dotyczące historii Puszcza Zielona, kultury Ważniejsze wsi terenów W r o c ł a w 1962. pozycje kurpiowskich bibliograficz­ Puszczy �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 197 i którego przyjęcie sugerowały różnice w stosunku do reszty k r a j u w dziedzinie gospodarczej i k u l t u r o w e j . J a k pisze w t o m i e I Kurpie. Puszcza Zielona A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , „odnajdywana przez nas na przełomie X I X i X X w., nieraz świadomie p o d t r z y m y w a n a i r e a k t y w o ­ wana jeszcze do n i e d a w n a t r a d y c j a różnych regionów etnograficznych jest t u (jak i gdzie indziej) tradycją podziału, j a k i prowadził i u g r u n t o ­ wał na długi czas w okresie t z w . f o l w a r k u pańszczyźnianego ustrój feudalny. A l e i w t e d y a n i królewszczyzna, jaką była w t y m okresie Puszcza Zielona, a n i też biskupszczyzna, t e r e n y posiadłości biskupów płockich w t z w . Puszczy Białej, nie stanowiły terenów izolowanych od całej reszty z i e m i m a z o w i e c k i e j " . 2 Rozpatrywanie t r a d y c y j n y c h składników k u l t u r y l u d o w e j jako w y ­ znaczników historycznego zróżnicowania k r a j u n a regiony historyczno- k u l t u r o w e może być u s p r a w i e d l i w i o n e , o i l e pozwala ono na s k o n t r o l o ­ w a n i e wniosków uzyskanych na drodze i n n y c h badań, a dotyczą­ cych ogólnych prawidłowości r o z w o j u społecznego i r o z w o j u k u l t u r y badanych regionów w powiązaniu z szerszym tłem przemian społeczno -gospodarczych k r a j u . A n a l i z a t a k a m u s i wziąć p o d uwagę ogólne p r a ­ widłowości r o z w o j u k u l t u r y w r a m a c h f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nych. W związku z t y m wydawało się słuszne uzupełnić prowadzone obecnie studia n a d regionem analizą r o l i , jaką w przemianach gospodarczych w s i terenów Puszczy mogły odgrywać większe i mniejsze ośrodki w y ­ m i a n y . Przedstawione poniżej u w a g i dotyczą jednego z najstarszych ośrodków życia gospodarczego na K u r p i a c h — Myszyńca, w okresie roz­ w o j u na t y c h terenach gospodarki towarowo-pieniężnej. Przytoczone w a r t y k u l e t y m źródła oświetlają t e n proces na przestrzeni k i l k u d z i e ­ sięciu l a t od przełomu w i e k u X V I I I / X I X . 1 U w a g i te chcę przedstawić jako przyczynek do poznania r o l i małych osad i miasteczek w procesie kształtowania się r y n k u wewnętrznego, wyznaczającego w różnych okresach nowe granice t z w . regionów etno­ graficznych. Koniec w i e k u X V I I I był okresem dużych z m i a n w zakre­ sie stosunków polityczno-gospodarczych panujących w Puszczy K u r ­ p i o w s k i e j . Trwające stosunkowo krótko, bo od r o k u 1795 do 1807 ( t j . do u t w o r z e n i a Księstwa Warszawskiego), panowanie pruskie przyniosło zmiany w s t r u k t u r z e gospodarczej Puszczy. Główny k i e r u n e k t y c h z m i a n wiązał się z likwidacją b a r t n i c t w a j a k o jednej z f o r m gospodarki leśnej oraz związanych z tą gałęzią gospodarki d a w n y c h przepisów p r a w n y c h i zwyczajów. P o l i t y k a rządu pruskiego włączała K u r ­ piowszczyznę w ogólny p l a n p r z e b u d o w y gospodarczej państwa p r u s 2 Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962, s. 32. �198 W A N D A P A P R O C K A kiego. Przystosowanie rzek k u r p i o w s k i c h do t r a n s p o r t u , l i k w i d a c j a k o ­ rzystających z i c h wód młynów i t p . były etapami realizacji t y c h planów . Proces e l i m i n a c j i zajęć związanych z gospodarką leśną, przyśpieszony niewątpliwie rozporządzeniami władz p r u s k i c h , s w o i m i początkami sięga okresów wcześniejszych. Rozwój r o l n i c t w a na t y c h terenach i z m i a n y zachodzące w obrębie samego środowiska geograficznego (m. i n . na s k u t e k postępującego k a r c z u n k u puszczy) musiały prowadzić do ograniczenia zajęć leśnych jeszcze przed wprowadzeniem wspomnia'n y c h rozporządzeń p r a w n y c h . Dotyczyło to nie t y l k o b a r t n i c t w a , ale i i n n y c h działów gospodarki leśnej. Jeszcze przed okresem rządów p r u s k i c h wyłoniła się konieczność l i k w i d a c j i kuźnic k u r p i o w s k i c h , których działalność z p u n k t u widzenia gospodarczego stała się nieopłacalna. Podkreśla t o l u s t r a c j a starostwa ostrołęckiego z r o k u 1 7 8 9 w stosunku do kuźnic w Olszówce, Czarnot r z e w i u , Lelisie. Stwierdzano w n i e j , że b r a k b o r u i lasu oraz potrzeb­ n y c h do p r o d u k c j i zasobów r u d i niska wartość o t r z y m y w a n e g o su­ rowca zmusza do l i k w i d a c j i kuźnic w j a k najkrótszym czasie. Równo­ cześnie lustracja, podając szczegółowy w y k a z w s i wraz z ilością mieszkańców i wielkością opłacanych czynszów, a nawet opisem śro­ dowiska geograficznego każdej z n i c h , wskazuje wyraźnie na s t a b i l i ­ zację stosunków r o l n i c z y c h na t y m terenie. Rozwój r o l n i c t w a , j a k już podkreślano powyżej, wpływa na zmianę warunków n a t u r a l n y c h Puszczy, a co za t y m idzie i na wykształcenie się j e j nowego m o d e l u gospodarczego, n i e uwzględniającego zajęć związanych z gospodarką leśną. Równocześnie jednak r o l n i c t w o ze względu na niską klasę ziemi nie mogło być p r z y ekstensywnej u p r a w i e wystarczającym źródłem u t r z y m a n i a . Zrozumiałe było więc powszechne dążenie d o szukania źródeł dodatkowego dochodu. T e n stan rzeczy znajduje odbicie również w opisie lustratorów: „ W starostwie t y m całym wcale już podnieść i n t r a t y n i e można było, które wsie n a gruncie t a k podłym (jak się pod każdą w szczególności wsią opisało) zasiadły, a nawet do w y r o b i e n i a więcej gruntów n i e znajdują miejsc. Jest t y l k o to starostwo nasiadłe w mieszkańców więcej h a n d l e m różnym i furmaństwem trudniących się, niżeli z gruntów żyjących [...]". Trudność u t r z y m a n i a się z gospodarstwa rolnego p r z y n i s k i m p r o 3 4 Por. J . D a m r o s z , Zainteresowania etnograficzne terenem Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do czasów uwłaszczenia, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962; K . M a k u l s k i , Przemiany struktury społecznogospodarczej w okresie od XV w. do uwłaszczenia, tamże, t. 2. 3 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h , A r c h i w u m S k a r b u K o r o n n e g o X L V I , n r 166. L u s t r a c j a s t a r o s t w a ostrołęckiego. 4 �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 199 cencie gruntów o m y c h ogółu w s i w większym nawet stopniu niż postę­ pująca polaryzacja w s i zmuszała do szukania dodatkowego zarobku. Sytuacja t a sprzyjała niewątpliwie r o z w o j o w i gospodarki t o w a r o w o -pieniężnej na terenach k u r p i o w s k i c h . W specyficznych w a r u n k a c h gospodarki k u r p i o w s k i e j rozwój gospo­ d a r k i towarowo-pieniężnej nie wiązał się z postępującym wzrostem społecznego podziału pracy. Gospodarstwo chłopskie w dalszym ciągu nastawione było n a samodzielne zaspokajanie własnych potrzeb, ale konieczność zapewnienia sobie s u m pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów oraz n a p o d a t k i zmuszała do w y m i a n y części nadwyżek p r o d u k c j i r o l n e j , j a k również jeszcze częściej hodowlanej l u b rękodzielniczej. Stąd a k t u a l n a staje się potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na t y c h terenach. Funkcję tę mogła podjąć osada Myszyniec zarówno ze względu na swoje położenie w c e n t r u m Puszczy K u r p i o w s k i e j , j a k i bliskość g r a n i c y p r u s k i e j (która w w i e l u okresach historycznych stanowiła p u n k t ożywionych kontaktów handlowych). Osada t a jako ośrodek t a r g o w y posiadała od 1 poł. X V I I I w . nadane j e j przez Augusta I I p r a w o odbywania jarmarków, które stanowiły dochód kościoła misyjnego, a następnie parafialnego. D l a właściwego j e d n a k r o z w o j u ośrodka handlowego osada Myszyniec musiała uzyskać p r a w a miejskie. W b r e w utrzymującej się w X I X w . o p i n i i władz i poglądom mieszkańców samego Myszyńca p r z y w i l e j e r e k c y j n y miasta nie został w y d a n y przez Stanisława Augusta w 1792 r . Osada Myszyniec o t r z y ­ mała p r a w a miejskie dopiero w okresie panowania pruskiego. Ożywione k o n t a k t y handlowe z sąsiednimi m i a s t a m i p r u s k i m i , a nawet w y p a d k i przesiedlania się rzemieślników n i e m i e c k i c h na teren Myszyńca, dąże­ nie do r o z b u d o w y i powiększenia możliwości h a n d l o w y c h przez zwięk­ szenie ilości jarmarków aktywizowało ludność do w a l k i o p r a w a m i e j ­ skie. Charakteryzuje tę sprawę prośba mieszkańców osady Myszyniec skierowana do władz p r u s k i c h . C z y t a m y w niej między i n n y m i : „Do­ tychczas większa część mieszkańców trudniła się r o l n i c t w e m , które jednakże z powodu zbyt złego piaszczystego g r u n t u mało i m dochodu przynosiło, i t o też pewnie jest powodem, że niektórzy z mieszkańców uprawę r o l i t y l k o jako zatrudnienie dodatkowe prowadzą, a zajmują się szczególniej m i e j s k i m i i rzemieślniczymi czynnościami, czego oczy­ w i s t y m dowodem jest, że obecnie lista rzemieślników w y n o s i 98 i można się spodziewać najlepszych widoków przez wyniesienie t e j osady do rzędu m i a s t " . 5 „[...] w s i o m o k o l i c z n y m o t w o r z y się sposobność łatwiejszego pomyślA G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Myszyńca w w o j . płockim, s y g n . 4412, v o l . V . 5 Wewnętrznych tyczące się miasta �200 W A N D A P A P R O C K A niejszego spieniężenia swoich produktów, a t y m s a m y m daleko łatwiej będą m o g l i zaspokajać najgwałtowniejsze potrzeby swoje". „Położenie tego miejsca targowego jest także ze względu na b l i ­ skość g r a n i c y P r u s Wschodnich j a k o też z p o w o d u n i e z b y t w i e l k i e j o d ­ ległości od i n n y c h miast t a k dogodna, iż klasa l u d z i przemysłowych i rzemieślników, szczególniej miast W i l l e n b u r g a i Ortelsburga 4 do 5 m i l odległych, znajduje się ciągle w stosunkach h a n d l o w y c h z miesz­ kańcami Myszyńca i t y m j e d y n i e przypisać należy, że k i l k u n a s t u k r a ­ m a r z y i profesjonalistów osiedliło się w Myszyńcu, co b y n i g d y n i e było miało miejsca, g d y b y n i e zostawali w stosunkach h a n d l o w y c h z p r z y ­ ległymi m i a s t a m i " . 6 Niewątpliwie w interesie władz p r u s k i c h leżało p r z y c h y l n e usto­ sunkowanie się do prośby mieszkańców Myszyńca, który o t r z y m a w s z y p r a w a miejskie mógł stać się ważnym p u n k t e m w y m i a n y handlowej między d a w n y m i t e r e n a m i p o l s k i m i a państwem p r u s k i m . O t r z y m a n i e p r a w m i e j s k i c h przez Myszyniec w czasie krótkotrwałych rządów p r u s ­ k i c h spowodowało j e d n a k w okresie późniejszym zaginięcie części d o k u ­ mentów w t e j sprawie i przekazanie reszty do a r c h i w u m berlińskiego. Władze m i e j s k i e n i e miały w s k u t e k tego podstaw do egzekwowania szeregu przywilejów n o w o erygowanego miasta. T y m należy tłuma­ czyć ponowne w r o k u 1826 starania mieszkańców Myszyńca o uzyska­ nie p r a w a urządzania t a r g u tygodniowego t y m razem od władz r o s y j ­ skich. W piśmie w y s t o s o w a n y m w t e j s p r a w i e do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych m o t y w o w a n o te starania następująco: „ Z opisu historycznego miasta Myszyńca r a p o r t e m K o m i s j i Wojewódzkiej z dnia 25 I X 1820 przedstawionego w y c z y t a K o m i s j a Rządowa, że miasto M y ­ szyniec prócz ośmiu jarmarków rocznie nie m a nadanego żadnego t a r g u tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie można wynaleźć p r z y w i l e j u erekcyjnego, z którego b y się przekonać można było, j a k i e swobody i p r a w a temuż n a d a n y m i zostały prócz l i s t u glejt zwanego, przez N a j jeśniejszego Stanisława A u g u s t a Króla Polskiego w r o k u 1792 w y d a ­ nego, który p r z y raporcie z dnia 10 b.m. przesłanym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego odległym będąc o d miasta Ostrołęki o m i l 5, K o l n a m i l 5, Chorzele m i l 5 Przasnysza m i l 7 n i e mając t a r g u t y ­ godniowego p o z b a w i o n y m jest łatwości n a b y w a n i a p i e r w s z y c h potrzeb dla i c h u t r z y m a n i a i chcąc w t a k o w e się przysposobić zmuszeni są d n i n n y c h miast powyżej wyszczególnionych udawać się, a przez co w y ­ stawieni są p o m i m o swego ubóstwa na znaczne koszta n a j m o w a n i a podwód d l a sprowadzenia p ot rz e b nyc h i m wiktuałów" . 7 Tamże. ' A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej 6 Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I I . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 201 Przyznanie p r a w a na organizowanie targów t y g o d n i o w y c h przez Radę Administracyjną Królestwa nastąpiło w d w a miesiące później; Rada wyznaczyła j a k o dzień t a r g o w y w t o r e k . B r a k d o k u m e n t u erekcyjnego dla Myszyńca prowadził również do k o n f l i k t u między skarbem Królestwa a władzami m i e j s k i m i o dochody z p r o p i n a c j i k a r c z m y m i e j s k i e j . Spór t e n t r u d n y do rozstrzygnięcia z b r a k u odpowiednich materiałów doprowadził do szczegółowych w l a ­ tach sześćdziesiątych X I X w . poszukiwań a k t u erekcyjnego zarówno w a r c h i w u m głównym Królestwa, j a k i aktach d y r e k t a r i a l n y c h ber­ lińskich. Władze miejskie b o w i e m uznając za a k t e r e k c y j n y glejt w y ­ dany przez króla Stanisława A u g u s t a stwierdzały, że: „prawo p r o p i n a c j i z mocy p r z y w i l e j u nadawczego do ogółu mieszkańców należeć mające d o b r o w o l n i e przez tychże na ogólny użytek miasta p r o t o k o l a r n i e zo­ stało ustąpione" . N a t e j podstawie pragnąc powiększyć zyski kasy m i e j s k i e j projektowały władze m i e j s k i e zaprowadzenie opłaty „zyskow e g o " o d „trunków na konsumpcję sprowadzanych", co stało w sprzecz­ ności z i n t e r e s a m i s k a r b u Królestwa, czerpiącego z dzierżawy t e j k a r c z m y wyłączonej spod opłaty propinacyjnej znaczne zyski. Osta­ teczne rozwiązanie tego sporu zależało ód znalezienia a k t u erekcyjnego. Liczne przeprowadzone k w e r e n d y pozwoliły ostatecznie ustalić, że glejt w y d a n y przez Stanisława Augusta w r o k u 1792 nie był p r z y w i l e j e m e r e k c y j n y m , ale miał stanowić zabezpieczenie mieszkańców w s i M y ­ szyniec o d nadużyć starosty J . Lubowidzkiego. Natomiast analiza a k t d y r e k t o r i a l n y c h berlińskich, dokonana w 1862 г., pozwoliła na s t w i e r ­ dzenie, j a k głosi r a p o r t do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, „iż miasto Myszyniec rzeczywiście za Rządu Pruskiego erygowane zostało i że podług wiadomości tabelarycznych f o l . 22, r u b r y k a 17—18 i f o l . 23, r u b r y k a 11—12 mieszkańcom onego własność nieruchomą po­ siadającym p r a w o f a b r y k a c j i i w y s z y n k u trunków, z którego według protokołu w d n i u 24 lipca (6 sierpnia) 1856 w magistracie miasta M y ­ szyńca spisanego o d najdawniejszych czasów wcale n i e k o r z y s t a l i i korzystania się zrzekli, ustępując dochód spodziewany z p r o p i n a c j i kasie m i e j s k i e j " . 8 9 Jak w y n i k a z dalszego ciągu r a p o r t u , karczma należąca do skarbu państwa zgodnie z t y m d o k u m e n t e m p o w i n n a n a równi z i n n y m i szyn­ k a m i uiszczać opłatę propinacyjną na rzecz kasy m i e j s k i e j . D o d a t k o w y m potwierdzeniem faktu otrzymania praw miejskich przez Myszyniec w okresie rządów p r u s k i c h jest bardzo ciekawy do­ k u m e n t będący prośbą proboszcza myszynieckiego ks. Zabłockiego do 8 AGAD, 9 Tamże. Akta K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . �202 W A N D A P A P R O C K A biskupa płockiego o przywrócenie należnych kościołowi dochodów z jarmarków i w y s z y n k u . W prośbie t e j czytamy m . i n . : „Podług obo­ wiązku mojego i dobrej chęci u t r z y m a n i a wszystkiego w należytym porządku j a k o proboszcz t o wszystko co d a w n i c y t r z y m a l i i posiadali księża j e z u i c i , a po skasowaniu jezuitów orygowane jest probostwo, i t o wszystko zadane i oddane z p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i , co służyło księżom j e z u i t o m a percansequens m o i m antecessorom, egzekucja m y szynieckiego kościoła i jego dochodów w y k a z a n a wyraźnie. A ż dopiero po o k u p a c j i króla pruskiego części k r a j u polskiego dochody służące kościołowi m y s z y n i e c k i e m u p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i o d królów polskich nadane służyły m u aż do r o k u 1798 i były proboszczów m y s z y n i e c k i c h niezaprzeczoną własnością, j a k o t o dochód z p r o p i n a c j i , b r u k o w e g o i t r z e c h jarmarków r o k u dopiero wzmiankowanego, g d y rząd p r u s k i wieś Myszyniec w miasto zamienił i szynku o b y w a t e l o m dozwolił, t y m sposobem dochód kościołowi, c z y l i fundusz na u t r z y m a n i e . w i k a r i u szów, odebrał" . 10 W y d a j e się, że na podstawie tego d o k u m e n t u można ściślej, niż p o ­ dają t o pisma władz g u b e r n i a l n y c h , wymieniające t y l k o l a t a 1796—1806 jako okres przejścia Myszyńca na p r a w a miejskie, określić, że a k t e r e k c y j n y pochodzi z r o k u 1798, a w każdym razie w t y m r o k u został w p r o w a d z o n y w życie. Wzrost ludności Myszyńca z chwilą erygowania go n a miasto po­ stępuje bardzo szybko. Według l u s t r a c j i w 1789 r . Myszyniec S t a r y i N o w y miał 95 mieszkańców, a już w r o k u 1810 w t a b e l i miast depar­ t a m e n t u płockiego Księstwa Warszawskiego jest podane: „ w powiecie ostrołęckim znajduje się miasto Myszyniec, w t y m domów m i e s z k a l ­ n y c h 134, jest ludności dusz 905 . W ciągu więc 21 l a t ludność w z r o ­ sła dziesięciokrotnie. W 1828 r. mieszkańców jest już 1380, domów mieszkalnych 1 5 2 . W r o k u 1864 ogólna liczba mieszkańców w y n o s i 2000 . Dane z 1902 podają, że liczba ludności w y n o s i 2200, ilość do­ mów 205 . 11 12 13 14 W ogólnym zestawieniu przedstawia się t o następująco: lata 1789 1810 1828 1862 1864 1902 95 905 1380 1788 2000 2200 ilość mieszkańców 10 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej 11 AGAD, B i b l i o t e k a O r d y n a c j i Z a m o j s k i c h , n r 96. T a b e l a departamentach Spraw Księstwa W a r s z a w s k i e g o Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I . z wyrażeniem miast w dziewięciu i c h l i c z b y domów i lud­ ności 1810. 12 Słownik 13 AGAD, 1 4 L. geograficzny V e r d m o n, w Królestwie Królestwa A k t a K o m i s j i Rządowej Polskim, Krótka Warszawa Polskiego, Spraw monografia 1902, s. 163. t. 6, W a r s z a w a 1881. Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . wszystkich miast, miasteczek i osad �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 203 H A N D L O W Y C H Największy wzrost ludności przypada na okres 1789—1828, najniższy na lata 1864—1902. Jest t o niewątpliwie związane z ogólnym proce­ sem r o z w o j u k a p i t a l i z m u na ziemiach polskich. Rozwój r y n k u w e ­ wnętrznego w 1 poł. X V I I I w. powodował szybki wzrost miast średnich i małych. P o d koniec X I X w . następuje jednak podniesienie znaczenia miast dużych dzięki polityce państwa, polegającej _na s k o n c e n t r o w a n i u h a n d l u na nielicznych j a r m a r k a c h organizowanych w większych m i a ­ stach i u p r z y w i l e j o w a n i u niektórych towarów obcych sprzedawanych na n i c h przez zwolnienie o d ceł i podatków. Coraz wyraźniej występo­ wała specjalizacja poszczególnych regionów, wyrażająca się w powsta­ w a n i u targów i jarmarków specjalistycznych. Upadek lokalnych ośrodków h a n d l o w y c h znalazł w y r a z między i n n y m i w zniesieniu w za­ borze p r u s k i m jarmarków w i e j s k i c h . W zależności od ogólnego tempa r o z w o j u k a p i t a l i z m u w poszczególnych państwach zaborczych k r y z y s małych miast wystąpił najwcześniej w zaborze p r u s k i m {ok. 1880 г.), następnie w a u s t r i a c k i m (ok. 1890 r.) i najpóźniej w r o s y j s k i m (ok. 1900 r.) i . 5 D l a r o z w o j u Myszyńca położonego na g r a n i c y p r u s k i e j szczególne znaczenie posiadały z m i a n y stawek celnych między Królestwem P o l ­ s k i m a P r u s a m i , które powodowały ożywienie l u b zmniejszenie w y m i a ­ n y h a n d l o w e j między o b u państwami. Głównym p r z e d m i o t e m e k s p o r t u do P r u s było bydło i trzoda c h l e w n a i chociaż w skali k r a j o w e j ogólna wielkość tego e k s p o r t u była o połowę niższa od i m p o r t u zwierząt rzeźnych z Rosji, d l a miasteczek, w pobliżu których znajdowały się k o m o r y celne, miało t o duże znaczenie. Wielkość stawek celnych zmie­ niała się k i l k a k r o t n i e w zależności o d k i e r u n k u p o l i t y k i państw zabor­ czych. Na podstawie uchwał kongresu wiedeńskiego (1815) handel między poszczególnymi dzielnicami rozwijał się swobodnie. Jednakże już w latach d w u d z i e s t y c h X I X w . został zahamowany ustanowieniem dość w y s o k i c h n a niektórych granicach t a r y f celnych. W r o k u 1823 ustanowiono nową taryfę celną między Królestwem a P r u s a m i . Zaka­ zem p r z y w o z u objęte były te artykuły, których p r o d u k c j a wystarczała na potrzeby wewnętrzne l u b była przeznaczona n a eksport. T o w a r y objęte t y m zakazem mogły być sprowadzane za specjalnym zezwole­ n i e m po uiszczeniu t z w . opłaty l i c e n c y j n e j , wynoszącej 6 0 — 1 0 0 % w a r ­ tości. D o t a k i c h towarów należały m . i n . t k a n i n y lniane, sukno, w y r o b y ze skóry, meble i i n . Te wysokie s t a w k i celne uległy obniżeniu około połowy stulecia. Jakie znaczenie miały z m i a n y przepisów c e l n y c h dla r o z w o j u h a n d l u 15 I. K o s t r o w i c k a , spodarczej Polski XIX i XX Z. L a n d a u , J. Tomaszewski, w., W a r s z a w a 1964, cz. I , s. 162—170. Zarys historii go­ �204 W A N D A P A P R O C K A w miasteczkach nadgranicznych, m . i n . i d l a Myszyńca, świadczy zmienność dochodu z jarmarków i targów w poszczególnych latach. Bardzo ciekawe d l a wyjaśnienia t e j sprawy jest pismo dotyczące dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o z r o k u 1823, a więc r o k u , w któ­ r y m dokonano z m i a n t a r y f y celnej. B r z m i ono, j a k następuje: „ Z załą­ czonych protokołów w d n i u 12 i 19 września br., spisanych i załącza­ jących się do n i c h dowodów przekonać się K o m i s j a Rządowa raczy, że p o m i m o dostateczne ogłoszenie terminów do l i c y t a c j i na dzierżawę dochodu kasy miasta Myszyńca z b r u k o w e g o i j a r m a r k o w e g o przezna­ czonych t a k o w a d l a zupełnego b r a k u konkurentów n i e doszła i że też l i c y t a c j a na dzień 11 powtórzona niekorzystnie odbyła się, bo za 235 m n i e j przeciw dotychczasowej dzierżawie przynosi, j a k załączony t u protokół l i c y t a c j i dowodzi to. G d y miasto Myszyniec jest w rzędzie t y c h , które n a d samą granicą pruską są położone i w których egzystu­ jące d a w n i e j k o m o r y celne zniesione l u b w inne miejsce przeniesione zostały, s k u t k i e m czego i k o m o r a z miasta Myszyńca do w s i Dąbrów jest na teraz przeniesiona i g d y t a k z t y c h powodów j a k i p r z y c z y n y zamknięcia granicy, a t y m s a m y m zmniejszenia k o n k u r e n c j i targów i jarmarków korzystniejszego wydzierżawienia spodziewać się nie można" . 16 Wielkość dochodów z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w l a ­ tach poprzednich, j a k n p . dzierżawa o d 1 I 1820 do 31 X I I 1821 r. oddaną A u g u s t o w i Z i e m i e c k i e m u i G o t f r y d o w i S o m m e r o w i , wynosiła 553 z ł . Dochody z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w następnych l a ­ tach w ogólnym zestawieniu przedstawiają się następująco : 1 7 18 lata c e n y dzierżaw 3-letni w 1842—1844 1845—1847 179,85 1851—1853 186,00 187,00 za okres rub. 180,10 1854—1856 1857—1859 200,25 221,40 1860—1862 1863—1865 432,10 460,45 1865—1867 Zestawienie t o pozwala stwierdzić, że gwałtowne zwiększenie się dochodów nastąpiło dopiero o d r o k u 1863. N a fakt t e n wpłynęło, j a k należy przypuszczać, zmniejszenie częściowe opłat celnych. Sprzyja16 1 7 1 8 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4409, v o l . I I . Tamże. A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 205 H A N D L O W Y C H jąca k o n i u n k t u r a spowodowała, j a k w y n i k a z materiałów znajdujących się w aktach Myszyńca, zwiększenie ilości jarmarków do d w u n a s t u . Stało t o w sprzeczności, j a k stwierdza „denuncjacja" mieszkańca M y ­ szyńca do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, z dotychczasowymi rozporządzeniami i było samowolną akcją b u r m i s t r z a m i a s t a i dzier­ żawcy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o . Z m i a n y ilości targów odbywają­ cych się w ciągu r o k u , n a w e t m i m o o f i c j a l n y c h rozporządzeń, które, j a k n p . Wykaz uregulowanych targów i jarmarków w miastach i osa­ dach wiejskich w guberni płockiej z roku 1848 , ustanawiały 8 j a r ­ marków d l a Myszyńca l u b według rozporządzenia z r o k u 1851 — 6 jarmarków, były wprowadzane w ciągu całego X I X w . 19 20 Zarówno w a l k i k o n k u r e n c y j n e o o t r z y m a n i e dzierżawy dochodów j a r m a r k o w e g o i brukowego, j a k i liczne prośby mieszkańców o zwięk­ szenie ilości jarmarków świadozą o znaczeniu Myszyńca j a k o ośrodka handlowego dla mieszkańców samego miasta i w s i okolicznych. Prośby 0 niezmniejszenie ilości targów m o t y w o w a n o m . i n . następująco: „Znie­ sienie dwóch jarmarków rocznie byłoby n a j d o t k l i w s z y m ciosem dla d o b r o b y t u mieszkańców samego miasta Myszyńca i okolicznych wło­ ścian. Ludność miasta Myszyńca składa się z samych t y l k o rzemieślni­ ków, rękodzielników i fabrykantów. Samo miasto nie dostarcza z a t r u d ­ nienia, bo samo jest b i e d n y m , z jednej strony przytykając do granicy p r u s k i e j wszelką komunikację przecinającej, a z d r u g i e j i z i n n y c h stron mając t y l k o włościańskich sąsiadów [...] J a r m a r k i w Myszyńcu mają tę samą wartość, dla włościan okolicznych. G r u n t a i c h są nędzne 1 [z] samych w y d m składające się i odnoszone z n i c h korzyści p r z y m o ­ zolnej pracy są bardzo szczupłe. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla n i c h miejsce o d b y t u produktów zbożowych i i n w e n t a r z y m a wpływ na ich egzystencję [...]" . 21 Analizując wielkość poszczególnych pozycji t a r y f y jarmarkowego i b r u k o w e g o podane w licznie zachowanych aktach dzierżaw można stwierdzić, że zysk, j a k i dostarczały j a r m a r k i , nie wynikał z wysokiej ceny opłat uiszczanych przez poszczególnych sprzedawców, ale z ilości handlarzy sprzedających swój towar. Poszczególne opłaty stanowego podczas j a r m a r k u kształtowały się w r o k u 1865 następująco: O d każdej t a s y [ k r a m u ] od t a s y m n i e j s z e j . . dużej . . A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w marków po m i a s t a c h w Królestwie, s y g n . 161. 19 15 kop. 7,5 kop. Wewnętrznych tyczące targów i j a r ­ A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych..., D z i e n n i k U r z ę d o w y Płockiej 1851, n r 2, sygn. 4412, vol. V . 20 21 A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . Guberni �206 W A N D A P A P R O C K A od stołu ze wstęgami od każdego k o n i a , k l a c z y , wołu l u b k o n i a n a jarmark przyprowadzonych od każdej świni l u b w i e p r z a , k o z y . . . . od domowego k u p c a mającego t o w a r j a k i bądź n a sprzedaż n a j a r m a r k . . . . . . . . 3 od 3 każdej fury kop. 7,5 kop. 1,5 kop. 1,5 kop. kop. 2 2 Jeżeli za lata 1865—1867 dzierżawa wynosiła 460,41 r u b . , to dochód, j a k i dawały j a r m a r k i dzierżawcom, musiał przekraczać znacznie tę sumę, gdyż w i n n y m w y p a d k u dzierżawy nie byłyby t a k atrakcyjną transakcją handlową, j a k ocenione były w licznej korespondencji w t y c h sprawach oraz j a k w y n i k a z f a k t u częstych d e n u n c j a c j i j e d n y c h dzier­ żawców na d r u g i c h . Głównym p r z e d m i o t e m h a n d l u na j a r m a r k a c h i t a r g a c h myszyn i e c k i c h w ciągu w i e k u X I X było bydło, trzoda chlewna i konie, stano­ wiące podstawowy przedmiot eksportu do Prus. W opisie t a r g u myszynieckiego z 2 poł. X I X w . W Olszewski wyraźnie podkreśla jego specy­ ficzny charakter. Pisze on m . i n . : „Przez całą długość miasta i n a całym r y n k u bardzo obszernym nic więcej t u nie zobaczysz — t y l k o b y ­ dło, konie, a przeważnie wieprze, których po parę l u b n a w e t k i l k a tysięcy sztuk na każdy j a r m a r k przypędzają. Chcąc kupić zboża z trudnością, i t o najwięcej korzec) można go znaleźć. Oprócz tego i n n y c h przed­ miotów z b y t u w bardzo n i e w i e l k i e j wystawiają na t y c h j a r m a r k a c h ilości, trochę narzędzi i sprzętów w y r a b i a n y c h przez rzemieślników, trochę norymberszczyzny, ot i wszystko. Wartość przypędzanych na j a r m a r k i n w e n t a r z y można przypuszczalnie ocenić p r z y n a j m n i e j n a 30 do 40 tysięcy r u b l i , z których to i n w e n t a r z y U do P r u s w y c h o d z i " . Z 23 Znaczną rolę j a k o ośrodek h a n d l o w y u t r z y m u j e Myszyniec do I w o j ­ n y światowej. O r o z w o j u Myszyńca, j a k i o ograniczeniu jego roü j a k o miasta targowego, zadecydowała zarówno ogólna sytuacja gospodarcza Królestwa Polskiego, ogólnopaństwowa p o l i t y k a w zakresie h a n d l u wewnętrznego i zagranicznego, j a k i w a r u n k i r o z w o j u gospodarczego samej Puszczy oraz j e j położenie w stosunku do granicy. P o p y t na bydło i konie zbiegł się z możliwościami r o z w o j u h o d o w l i . Ten dział gospodarstwa wiejskiego na K u r p i a c h p r z y istniejącym do I w o j n y układzie g r u n t o w y m posiadał największe możliwości r o z w o j u . S t r a t y poniesione w czasie I w o j n y w zakresie h o d o w l i oraz zamknię­ cie dogodnego r y n k u z b y t u w Prusach stały się przyczyną stagnacji gospodarczej Myszyńca. Rozwinięty nawet p r z e m y t n i e mógł już obej22 Tamże. W. O l s z e w s k i , s. 217—219. 23 O d Myszyńca, „Gazeta Rolnicza", Warszawa 1870, n r 22, �WARUNKI ROZWOJU WIEJSKICH OŚRODKÓW HANDLOWYCH 207 mować t a k i c h dużych p a r t i i towarów, które dawniej były przedmio­ t a m i t r a n s a k c j i na j a r m a r k a c h myszynieckich. W y r a z e m zahamowania r o z w o j u miasta był n i e w i e l k i wzrost ludności o d końca X I X w . do pierwszych l a t X X w . J a k k o l w i e k zachowana zostaje liczba 6 j a r m a r ­ ków w r o k u , zmienia się i c h charakter. Stają się one r y n k a m i zaopa­ trzenia i z b y t u dla h a n d l u lokalnego. T y l k o niektóre gałęzie p r o d u k c j i k u r p i o w s k i e j , j a k w y r o b y płócienne, c h o d n i k i , przechodzą za pośred­ n i c t w e m jarmarków i targów m y s z y n i e c k i c h n a r y n e k ogólnokrajowy. Równocześnie wzrasta znaczenie jako ośrodków h a n d l o w y c h miast większych: Ostrołęki, K o l n a , Łomży, posiadających dogodną k o m u n i ­ kację i przez t o większe możliwości powiązań z r y n k i e m ogólnopolskim, koncentrujących więcej zakładów p r o d u k c y j n y c h i przemysłowych niż Myszyniec. Wanda Paprocka LES CONDITIONS DES CENTRES DU DEVELOPPEMENT COMMERCANTS DE LA VILLE RURAUX AU XIXe SUR SIĚCLE L'EXEMPLE MYSZYNIEC Resume L ' a r t i c l e contient des r e m a r q u e s c o n c e r n a n t M y s z y n i e c dans l a F o r e t - V e r t e , u n des p l u s a n c i e n s c e n t r e s de l a v i e économique s u r le t e r r i t o i r e de l a M a s o v i e du n o r d - e s t , á l'époque du développement dans cette region de l'économie d'échange m a r c h a n d i s e - m o n n a i e . L e s sources citées d a n s l ' a r t i c l e m e t t e n t en l u m i e r e le p r o c e s s u s e n question d a n s l'espace de p l u s i e u r s dizaines d'années, d e p u i s l a f i n d u X V I I i e et le c o m m e n c e m e n t d u XIX<? siěcle jusqu'á s a seconde moitié. L e s r e m a r q u e s q u i y sont présentées d o i v e n t c o n t r i b u e r á l a c o n n a i s s a n c e du role des petites v i l l e s dans le p r o c e s s u s de l a f o r m a t i o n du marché intérieur, c e l u i - c i d e t e r m i n a n t a u c o u r s des différentes périodes l e s n o u v e l l e s l i m i t e s des regions dites ethnographiques. Les documents d'archives q u i c o n s t i t u e n t l a base des sources de cette elaboration, c o n c e r n e n t l e développement de M y s z y n i e c e n tant q u e v i l l a g e c o m m e r c a n t . D u fait de s a s i t u a t i o n s u r l a frontiěre p r u s s i e n n e a i n s i q u e des postes d o u a n i e r s q u i s'y t r o u v a i e n t , cette localité c o n s t i t u a i t u n l i e u d'échanges c o m m e r c i a u x e n t r e l e R o y a u m e de Pologne et l a P r u s s e . C e s d o c u m e n t s ont p e r m i s également d'étudier le p r o c e s s u s de t r a n s f o r m a t i o n d u v i l l a g e M y s z y n i e c e n une v i l l e , d'évaluer l ' i m p o r t a n c e et le c a r a c t e r e des t r a n s a c t i o n s effectuées a u x m a r c h e s e t a u x foires e n fonction de l a politique n a t i o n a l e c o n c e r n a n t l e c o m m e r c e intérieur et étranger, et a u s s i d ' a n a l y s e r l e s conditions d u développement écono­ m i q u e de l a Forét. 1 Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/88e95cbc3bb35ae723e3a1d5a24dd97d.pdf 55c33e3c80d73c595b8dff89d32cae20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3619 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3396 Title A name given to the resource "No i talent się ujawnił" - o Stanisławie Suchockim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.188-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nu i talent ujawnił się O Stanisławie Suchockim Aleksander Jackowski „ M n i e nikt k r z y w d y nie z r o b i ł , s z e d ł pijany - to j a j e m u d a l d r o g ę , niech idzie... Bitka? j a nie w i d z i a ł , ani ś w i a d k i e m nie b y ł . " Ż y c z l i w y dla w s z y s t k i c h , dla ludzi i z w i e r z ą t . Z m a r s z c z k i na jego twarzy b y ł y z m a r s z c z k a m i u ś m i e c h u . K i e d y , co k i l k a lat, p r z y j e ż d ż a ł do nas. do W a r s z a w y p o k a z a ć nowe r z e ź b y , j a k b y s ł o ń c e z a ś w i e c i ł o . P o c h o d z i ł z L i t w y , u r o d z i ł się 12 listopada 1906 r. w J u r g i s z k a c h . Jeeo ojciec p r a c o w a ł na kolei on u k o ń c z y ł s z k o ł ę p o d s t a w o w ą r o s y j s k ą , p o l s k ą i l i t e w s k ą . Potem w y w ę d r o w a ł do K o w n a i z a j m o w a ł się szewstwem, m i a ł warsztat c h o l e w k a r s k i . O ż e n i ł się. M i a ł p r z y j a c i ó ł , g r y w a ł f. nimi w i e c z o r a m i w szachy. K i e d y ś p o m y ś l a ł , ż e dobrze by b y ł o m i e ć szachy zrobione przez siebie. W y r z e ź b i ł 32 figury z g ł o w a m i ludzi, d ł u g o je r o b i ł , s a m b y ł c i e k a w j a k w y j d ą . „ N u i talent u j a w n i ł s i ę w 1933 r o k u przy d u ż e j i l o ś c i s z a c h o w y c h figurek." W o b e c tego w y r z e ź b i ł d z i e ł o p o w a ż n i e j s z e - o ł ­ tarzyk, na g ó r z e k r z y ż , po b o k a c h d w a a n i o ł y . A l e w k r ó t c e p r z e s t a ł r z e ź b i ć . C z a s u nie b y ł o , c z w ó r k ę dzieci trzeba b y ł o w y ż y w i ć . S ą d z ę , ż e nie tylko o czas c h o d z i ł o , w y r z e ź b i ł to, co c h c i a ł m i e ć , a r z e ź b i ć , ot tak, nie w i a d o m o dla kogo i po co, w y d a w a ł o m u się stratą c z a s u . P ó ź n i e j sytuacja r z e c z y w i ś c i e u l e g ł a zmianie. Z a ł o ż y ł r o d z i n ę i nie m i a ł j u ż nawet kiedy g r a ć w szachy. W latach wojny N i e m c y wysiedlili go z r o d z i n ą i r o d z e ń s t ­ wem na S u w a l s z c z y z n ę . P o wojnie brat w r ó c i ł do K o w n a , siostry na swoje gospodarstwa, ale d o k ą d o n m i a ł j e c h a ć ? Z i e m i nie m i a ł , a szewc m ó g ł b y ć w s z ę d z i e potrzebny. Zdecy­ d o w a ł s i ę p r z e n i e ś ć na D o l n y Ś l ą s k , podobnie j a k wielu i n n y c h L i t w i n ó w . Z a m i e s z k a ł w okolicach L w ó w k a Śląskiego, w D o ­ brej k. O l e ś n i c y , p ó ź n i e j s i ę p r z e n i ó s ł do P i l c h o w i c i B e ł c z y n y . Z a j m o w a ł s i ę szewstwem p ó ź n i e j z o s t a ł p a l a c z e m w k o t ł o w n i centralnego ogrzewania. D z i e c i d o r o s ł y , p o s z ł y w ś w i a t . Z o s t a ł tylko z ż o n ą . A l e w 1971 r. ż o n a z m a r ł a . P r z e ż y ł to g ł ę b o k o , z a c z ą ł r z e ź b i ć , „ ż e b y z a p o m n i e ć i s a m o t n y m nie b y ć " . N a p i s a ł o t y m w l i ś c i e do mnie . . N a w i e d z i ł a mnie ta m v ś l a k u r a t 27 listopada i od tedy j u ż nie przestaje r z e ź b i ć . " W pierwszej k o m p o z y c j i w r ó c i ł p a m i ę c i ą do lat wojny, kiedy to 3 czerwca 1944 r N i e m c y soalili s ą s i e d n i a w i e ś a w niei 119 o s ó b . W y r z e ź b i ł Plączącą Matkę. „ P a n i e , j a c a ł y m i e s i ą c w a l i ł s i ę z tą r z e ź b ą . D r u g a j u ż mi lżej p o s z ł a . . . " P r a c a s p r a w i a ł a mu s a t y s f a k c j ę , byl cierpliwy, spokojny. „ J a k c z ł o w i e k rzeźbi, p r a c ą z a j ę t y , nie m a co z ł e g o m y ś l e ć . " Z a c z ą ł s i ę nowy okres ż y c i a , m o ż e ' n a j w a ż n i e j s z y . „ J a talent z n a l a z ł s w ó j przed ś m i e r c i ą . . . i teraz rzeźbi. Dlatego i s p r z e d a ć nie chce, c h y b a że się k o m u j u ż bardzo spodoba. J a k wtedy o d m ó w i ć ? " P r a c o w a ł g ł ó w n i e n o ż e m szewskim, po 6 a nawet więcej godzin dziennie. „ S t a r y j u ż . a tyle by jeszcze c h c i a ł z r o b i ć . S a m y c h m y ś l i na r z e ź b ę jest 200, a m o ż e i w i ę c e j , i d ę po ulicy a m y ś l i n o w e p o w s t a j ą , to j a k w r a c a m d o d o m u zamiast s p a ć r z e ź b i ę - aby d o g o n i ć siebie." M i a l zawsze od 30 do 40 z a c z ę t y c h r z e ź b . N a j c h ę t n i e j „ p o r t r e t o w a ł " ludzi „ b o k a ż d y m a inny w y g l ą d " . P o d p a t r y w a ł w k s i ą ż k a c h , j a k w y g l ą d a ł K o p e r n i k , O r z e s z k o w a czy K o n o p n i c k a - r z e ź b i ł po swojemu, p ł a s k o , s t o s u j ą c c z ę s t o a ż u r . inaczej n i ż w s z y s c y inni w Polsce czy n a Litwie. Nie w z o r o w a ł s i ę na n i k i m , ale s ą d z ę - miał w p a m i ę c i , w p o d ś w i a d o m o ś c i c h a r a k t e r y s t y c z n e dla sztuki 188 �litewskiej p ł a s k i e , o r n a m e n t o w a n e i a ż u r o w a n e p r z ę ś ł i c e . R z e ź b i ł w lipie, b u k u , b a r d z o starannie, gotowe prace p o l e r o w a ł , p o c i ą g a ł l a k i e r e m , prawie zawsze w y p a l a ł n a nich „ r u s k ą e l e k t r o ż i g a ł k ą " napis w p o l s k i m lub litewskim j ę z y k u , aby w i a d o m e b y ł o , c o k t ó r a przedstawia np. Pieta Oświęcimska, W kręgu chłopskiej kultury, Święty Tercyzjusz (.mię s y n a ) , Zadowolona matka. Swoisty humor ludowy. N a j w i ę k s z ą w a g ę p r z y w i ą z y w a ł d o g ł o w y i gestu. „ I n n i r z e ź b i a r z e o c z u nie r o b i ą - d z i w i ł s i ę . J a k to t a k ? J a z a w s z e r o b i ę . " C z a s e m p o j a w i a j ą s i ę w jego r z e ż b i a c h z w i e r z ę t a : kot, k o ń , kot d ł u g i (!), ale s ą one c z ę ś c i ą n a r r a c j i , natomiast ptak m a znaczenie symboliczne i artysta c z ę s t o w y k o r z y s t u j e jego m o t y w j a k o symbol życia, optymizmu, p r z e z w y c i ę ż e n i a trudności. Wszystkie rzeźby Suchockiego są z r e s z t ą Doeodne c z ę s t o ż a r t o b l i w e d y n a m i c z n e C h a r a k t e r y s t y c z n a iest ich e r a f i c z n o ś ć Dłynność wiiaceeo sie k o n t u r u sDrowadzenie tematu d o syntetycznego z n a k u C z a s e m Doiawia sie kolor Drzynalenie a w i ę k s z e Dłaszczyzny z w ł a s z c z a edv icst to uzasadnione merytorycznie r z e ź b i a r z o ż y w i a r y t m i c z n y m ż ł o b k o w a n i e m F m t a z i e m i a ł o e r o m m n i e skrępowaną żadnymi wzorami. ' W 1978 r. o ż e n i ł się p o w t ó r n i e . K o n t a k t z L i t w ą u t r z y m y w a ł z a w s z e , s t a m t ą d p r z y s y ł a n o m u gazety. A l e j e d n o c z e ś n i e z a k l i m a t y z o w a ł się w ś r o d o w i s k u p o l s k i m M ó w i ł p i ę k n i e , śpiewnie w obu j ę z y k a c h , a napisy n a r z e ź b a c h w y k o n y w a ł w j e d n y m , b ą d ź d r u g i m . D e c y d o w a ł temat i przeznaczenie. L u b i ł m i e ć d o k o ł a swe prace, to - ś m i a ł s i ę moje dzieci. C h ę t n i e j d a w a ł je l u d z i o m , k t ó r y c h l u b i ł , n i ż s p r z e d a w a ł . A l e w ostatnich latach ż y c i a m u s i a ł to c z y n i ć , m i a ł d o m , o b o w i ą z k i , w i ę c p i e n i ą d z e b y ł y potrzebne. Z r e s z t ą r z e ź b m i a ł j u ż w tym czasie wiele, d o l i c z a ł , ż e co najmniej 1000 z d o ł a ł w y k o n a ć . C i e s z y ł o go, że za w ę d r o w a ł y do A m e r y k i , K a n a d y , że m i a ł j e wielki k o l e k c j o n e r w a r s z a w s k i N i e m i e c - L u d w i g Z i m m e r e r . O g l ą d a m prace wczesne i z lat o s i e m d z i e s i ą t y c h . P o t w i e r d z a s i ę s p o s t r z e ż e n i e , iż a r t y ś c i s a m o r o d n i , k t ó r z y z a c z ę l i t w o r z y ć w p ó ź n y m okresie ż y c i a , j u ż w p i e r w s z y c h p r ó b a c h zdradzali te cechy stylistyczne ten SDOsób m y ś l e n i a k t ó r y realizowali nasteDnie nrzez c a ł e ż y c i e W c z e s n e i ostatnie r z e ź b y S u c h o c k i e e o s a w.stocie t o ż s a m e Nie ma w a t n l i w o ś c i tylko on tak w ł a ś n i e r z e ź b i ł taka m i a ł w y o b r a ź n i e Jedynie s n r a w n o ś ć w y k o n a n i a s t a w a ł a s i e coraz w i ę k s z a noszerzal sie k r a s norieimowanych t e m a t ó w rozwijała fantazia I eez nodstawowa formuł-, t y c h r z e ź b nie u l e g ł a z m i a n i e w nokkiei samorodnej rzeżhie h.dowei Piękna s z f k a l ani w litewskie! i.w.na k.ńry lLlJX7i 7 Nie znaidziemy d l a niei a n a ooii a n i P i ę k n y to n r z e i a w ^ a n t e n t y r z n e i u,PnUre „ E i * T B » 3 k k S prz^jazn^^ — w jego rzeźbcich. Z m a r ł 29 m a j a 1990 r. w P i l c h o w i c a c h . W y s t a w a i n d y w i d u a l n a : Wrocław, Galeria w Dziennikarzy, 1976 r., (katalog). U d z i a ł w licznych wystawach zbiorowych, lokalnych, w o j e w ó d z k i c h przeglądach plastyki amatorskiej, konkursach na rzeźbę l u d o w ą . Prezentowany na wystawach finałowych o g ó l n o p o l s k i c h przeglądów twórczości nieprofesjonalnej (Szczecin. W r o c ł a w ) . P r a c e w zbiorach m u z e ó w etnograficznych: W r o c ł a w . Warszawa. K r a k ó w . T o r u ń . Płock Bibliografia: T . Lutogniewski, Codziennie niedziela, „ W i a d o m o ś c i " , Wrocław, 24.02.1972 G r o d . , Nóż mnie oglądał i drzewo, „ N o w i n y Jeleniogórskie" 11.05.1972 G r o d . , Świat pod dłutem, „ N o w i n y Jeleniogórskie". 4.01.1973 Tomasz Kalicki. Bezdomna pasja. „ W i a d o m o ś c i " , W r o c ł a w 26.07.1973 Bogdan Górecki, w s t ę p do katalogu wystawy, W r o c ł a w , marzec 1976 Marian Pokropek. [nota w:] Jarmark Płocki. I V Płock 1977 M S , Kariera ze smutku. „ N o w i n y Jeleniogórskie", 9.09.81 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02b300cbf4094e29292781c641c6a038.pdf aa3fbfd13a7785896cfe47168a52cc5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3399 Title A name given to the resource Listy do redakcji; Przegląd wydawnictw o Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.195-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L L I S T Y D O K r a k ó w , 9.09.93 Szanowny Panie Redaktorze, dziękuję za u w a ż n ą i serdeczną redakcję mojego a r t y k u ł u w 2 numerze z 1993 r. „ K o n t e k s t ó w " . Jeszcze tylko b y ł a b y m w d z i ę c z n a za sprostowanie mojego błędu. W 1989 r o k u w T o k i o rolę R o g o ż y n a grał Baucho Tsuji a nie Toshiyuki Nagashima, ten ostatni przejął tę rolę w 1993 r. w Osace. I oczywiście w y s t ę p o w a ł w Polsce, gra też w filmie. [...] Ł ą c z ę wyrazy prawdziwego szacunku i pozdrowienia Joanna Walaszek W r o c ł a w , 5 listopada 1993 r. Szanowna Redakcjo Z zainteresowaniem przeczytałem r e p o r t a ż H a n n y Baltyn „ Z a p r o s z e n i e na koncert" ( „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1993 nr 2), k t ó r e g o b o h a t e r k ą jest Olena Leonenko. Poczuwam się z o b o w i ą z a n y do pewnych u z u p e ł n i e ń i skomentowania n i e k t ó r y c h s f o r m u ł o w a ń . Byłem bodaj pierwszym dzien­ nikarzem, k t ó r y pisał o Olenie w polskiej prasie. P o m o g ł e m jej również w n a w i ą z a n i u n i e k t ó r y c h k o n t a k t ó w w Polsce. P o z n a ł e m O l e n ę przed trzema laty na ekologicznym festiwalu w Legnicy. Była tam nieco zagubiona i zdegus­ towana niespotykanym organizacyjnym b a ł a g a n e m . Ode­ brałem Olenę j a k o wrażliwą, bardzo u t a l e n t o w a n ą , nieco „ s z a l o n ą " d z i e w c z y n ę , g o n i ą c ą za swym - jeszcze nie rozpoz­ nanym - przeznaczeniem, g ł o d n a wiedzy, szukającą kontak­ t ó w z niekonwencjonalnymi t w ó r c a m i . W s k a z a ł e m jej kilka a d r e s ó w , n a m a w i a j ą c m.in. do odwiedzenia O ś r o d k a G r o t o ­ wskiego. T a m ż e w j a k i ś czas potem ponownie j ą s p o t k a ł e m . W O ś r o d k u Grotowskiego Olena m i a ł a m o ż l i w o ś ć zapoz­ nania się m . i n . z d o k u m e n t a c j ą filmową (spektakle Teatru L a b o r a t o r i u m , ćwiczenia C i e ś l a k a i in.), uczestniczyła w sta­ żu prowadzonym przez Z y g m u n t a M o l i k a i w imprezach P R Z E G L Ą D Chcemy zwrócić u w a g ę naszych C z y t e l n i k ó w na pisma oraz książki, w k t ó r y c h poruszona jest problematyka litews­ ka, w s p ó ł i s t n i e n i a wielu kultur, pogranicz, stosunku do tradycji zastanej, k u l t u r y n a r o d ó w obszaru Europy Ś r o d ­ kowo-Wschodniej. „ P r z e g l ą d Wschodni", kwartalnik, ukazuje się od 1991 r. Redakcja: K r a k o w s k i e Przedmieście 64. p o k ó j 10, 00-322 Warszawa „ L i t h u a n i a " , kwartalnik, ukazuje się od 1990 r. Wydawca: Ogólnopolski Klub Miłośników Litwy, ul. Dąbrowskiego 32, m . 3. Pismo publikuje teksty a u t o r ó w polskich i obcych. S p o ś r ó d zeszytów monograficznych zwraca u w a g ę nr 2(3)'91 0 tematyce żydowskiej (koncepcja i opracowanie - Ryszard Wasita). Ostatnio, w g r u d n i u br. u k a z a ł się w sprzedaży zeszyt p o d w ó j n y 7/8'93 p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m k u l t u r y 1 religii p a ń s t w b a ł t y c k i c h , Estonii, Ł o t w y i L i t w y . Przeg l ą d a c z a z a i n t e r e s o w a ł y szczególnie dwa teksty: Andrzeja Strumiłły Krzyż oraz Ojca Jonasa Boruty, p r o w i n c j a ł a Z a k o n u J e z u i t ó w na L i t w i e i Ł o t w i e - Św. Kazimierze a nasze R E D A K C J I organizowanych w t y m miejscu. S p o t k a ł a się z życzliwością i p o m o c ą ze strony p r a c o w n i k ó w , o czym wspomina Była wszak bez ś r o d k ó w do życia i nie m i a ł a gdzie m i e s z k a ć O d e g r a ł e m w t y m j a k ą ś niewielką rolę j a k o bezinteresowny protektor. Przyczyniłem się j a k o ś do tego, że pozwolono jej p r a c o w a ć w sali ( k t ó r a akurat była wolna) z w ł a s n ą g r u p k ą m ł o d y c h ludzi. Czuję się więc „ w s p ó ł w i n n y " pewnych n i e p o r o z u m i e ń . P r z e c z y t a ł e m gdzieś bowiem później że Olena p r o w a d z i ł a staże w O ś r o d k u Grotowskiego. O t ó ż O ś r o d e k nigdy ż a d n y c h jej prac nie firmował. Opisany w r e p o r t a ż u incydent z plakatem łączył się z t y m , że Olena - zapewne n i e ś w i a d o m i e - n a d u ż y ł a zwyczajnej ludzkiej życzliwości, wpisując się niejako s a m o z w a ń c z o w program o ś r o d k a . T o t r o c h ę tak, j a k b y k t o ś k o m u ś użyczył w swoim mieszkaniu gościny, a przybysz by m u się z a m e l d o w a ł j a k o prawomocny lokator. W i e r z ę , że nie b y ł o w t y m złej w o l i czy wyrafinowanej kalkulacji, ale fakt pozostaje. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m jestem zdegustowany n i e k t ó r y m i żalami i pre­ tensjami Oleny d o kierownictwa o ś r o d k a . Jej żale d o t y c z ą m i n faktu że nie d o s t a ł a się na kameralne spotkanie z G r o t o w s k i m podczas jego p o b y t u we W r o c ł a w i u . Setki ludzi m o g ł o b y m i e ć Dodobny żal ale SDOtkanie to m i a ł o ściśle o k r e ś l o n e g o adresata a zaproszeniami d y s p o n o w a ł a jedna jedyna u p o w a ż n i o n a przez Grotowskiego osoba M a g ­ da Z ł o t o w s k a , spoza W r o c ł a w i a i jakichkolwiek tutejszych u k ł a d ó w towarzyskich czy profesjonalnych. Jest jeszcze k i l k a f r a g m e n t ó w w r e p o r t a ż u , k t ó r e mnie r a ż ą , np. bardzo radykalne, acz powierzchowne i s ł a b o uargumentowane oceny Gardzienic. Z d z i w i ł o m n i e przeciw­ stawienie Gardzienicom W ę g a j t ó w . N i e wiem, czy Olena a u t o r y z o w a ł a swoje wypowiedzi, więc p o p r z e s t a n ę tylko na zdziwieniu. P o n i e w a ż Olena w z b u d z i ł a we mnie wiele sympatii o d pierwszego spotkania i żartobliwie p r z y z n a ł e m jej status własnej c ó r e c z k i , c h c i a ł b y m , żeby t o , co wyżej n a p i s a ł e m przyjęła j a k o „ o j c o w s k ą p r z y g a n ę " . Życzę j e j . by znalazła, czego szuka i spełniła swe t w ó r c z e przeznaczenie. Tadeusz Burzyński W Y D A W N I C T W dzisiejsze problemy. N a u w a g ę zasługuje fakt. że pismo dostarczane jest na Litwę i dociera z a r ó w n o do ś r o d o w i s k polskich, j a k i litewskich. „ K r a s n o g n i d a " , kwartalnik o podtytule „ N a r o d y - k u l ­ tury - M a ł e ojczyzny E u r o p y Ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j " . W y ­ dawca: Fundacja Pogranicze, O ś r o d e k „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " w Sejnach. Redaktor naczelny - Krzysztof Czyżewski. W pierwszym numerze r o z m o w y z w y b i t n y m i intelektualistami E u r o p y Ś r o d k o w o - w s c h o d n i e j (b. interesu­ j ą c a z C z e s ł a w e m M i ł o s z e m ) . Eseje, przypomnienie interesu­ j ą c y c h tekstów z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Pismo ciekawe, ż y w o redagowane. Cena zeszytu 50000 zł. Prenumerata roczna 200 000 zł Fundacia Pogranicze" Bank P K O SA I O Warszawa 50104420001694-2701-3-1110/1 P r o b l e m a t y k ę litewską prezentuje numer monograficzny miesięcznika „ Z n a k " (442, marzec (3) 1992), z a t y t u ł o w a n y „ L i t w a nieznana". A r t y k u ł y m . i n . Landsbergisa, M i ł o s z a , O k i ń c z y c a , St. Stommy. Interesujący a r t y k u ł A . N i k ż e n taitisa Bohater czy zdrajca? o f o r m o w a n i u się na L i t w i e 195 �stereotypu Wł. Jagiełły; t a k ż e E. Aleksandraviciusa - Cele polityczne Litwinów w latach 1863-1914. Z w r a c a j ą u w a g ę odpowiedzi na a n k i e t ę : Litwa i Polska. Wspólna przeszłość - obecne problemy - budowanie współpracy. C h c i a ł b y m w t y m miejscu z a c y t o w a ć fragment wypowie­ dzi Czesława M i ł o s z a , w a r t o o n i m p a m i ę t a ć : „ L e c h W a ł ę s a , Vaclaw Havel i Vytautas Landsbergis są postaciami, k t ó r e przejdą do legendy i k a ż d y ich czyn będzie mieć echo w historii przyszłych p o k o l e ń . Lech W a ł ę s a p o p e ł n i ł wielki błąd nie c h c ą c widzieć się w Warszawie z Landsbergisem. Ten, k t o go n a m ó w i ł do tak nierozumnego k r o k u , nie z d a w a ł sobie sprawy że p a m i ę ć o t y m będzie t r w a ć za lat sto i dwieście potwierdzając p o w s z e c h n ą w ś r ó d L i t w i n ó w opi­ nię o polskich w i e l k o p a ń s k i c h narowach". Z wypowiedzi M i ł o s z a jeszcze jeden cytat: „ N a s z a część Europy weszła w okres, kiedy nie w i d m o k o m u n i z m u po niej krąży (...), ale w i d m o nacjonalizmu. Dlatego trzeba bardzo u w a ż a ć i na k a ż d y m k r o k u z a p y t y w a ć , co w stosunkach z s ą s i a d a m i jest wyrazem nacjonalistycznych pokus. Najłat­ wiej te pokusy r o z p o z n a ć po s k ł o n n o ś c i do wyliczania krzywd doznanych od drugiej strony, co nie przychodzi trudno, skoro k a ż d a strona robi błędy. P o d s t a w o w ą z a s a d ą musi być: nie k o n c e n t r o w a ć się na t y m , co ujemne, p o d k r e ś ­ lać wszystko, co sprzyja w s p ó ł p r a c y . " C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na opublikowane materiały z I m i ę d z y n a r o d o w e j konferencji, j a k a m i a ł a miejsce w Biały­ mstoku, 21 24.09.1989 r. U k a z a ł y się n a k ł a d e m Towarzyst­ wa Literackiego i m . A d a m a Mickiewicza, Oddz. w Białyms­ t o k u , pod red. Elżbiety Feliksiak. T o m I , k o r e s p o n d u j ą c y z tekstami w naszym numerze, z a t y t u ł o w a n o Wilno - Wileńs-c-y:na uiko krajobraz i środowisko wielu kultur (Białystok 1992). O Wilnie piszą, w r ó ż n y c h tonacjach, w sumie frapująco autorzy z k t ó r y m i r o z m a w i a ł a p. Barbara H o ł u b . Jej k s i ą ż k a Przy wileńskim stole jest przedziwnym konglomeratem prze­ pisów kucharskich ze wspomnieniami. P r z e p i s ó w nie w y ­ p r ó b o w a ł e m , natomiast czytałem z rozbawieniem, zainter­ esowaniem, z a d u m ą , ciekawe wspominki C z e s ł a w a Nieme­ na, Gustawa Lutkiewicza („Jeśli k t o ś uparcie twierdzi, że SUMMARY Joanna Tokarska-Bakir TED BY DEMONS D E S E R T E D A L T A R S A R E INHABI­ J a c k o w s k i A LESSON O F A LIVE LANGUAGE This issue of „ K o n t e k s t y " is devoted to the borderline between two culture: Polish and Lithuanian. After (he renascence of the Lithuanian state in the iwcntieth century, Polish-Lithuanian relations, which date back to the Middle Ages, did not always follow a favourable course. Hence the conception of our issue. „ O n e must know the past and its repercussions and understand the fears, sensitivity and the feeling of a threat harboured by others. But the supreme goal must be thought and deed oriented (owards the future". KrzysztoTCzyżewski VANIA FROM T H E VIEWPOINT O F TRANSYL­ Krzysztof C z y ż e w s k i is the head of the "Fundacja Pogranicze" (Borderline 196 D o d a m , że książkę o p u b l i k o w a ł a Książka i Wiedza. Warszawa 1993. N a z a k o ń c z e n i e tego p r z e g l ą d u informuję 0 m a ł o znanym, ale doskonale redagowanym piśmie ś r o d o ­ wiska olsztyńskiej inteligencji - „ B o n i s s i a " . Wydawane jest przez W s p ó l n o t ę K u l t u r o w ą „ B o r u s s i a " . Redaktorem na­ czelnym jest Kazimierz Brakoniecki (dobry poeta!). Dotych­ czas u k a z a ł o się - o d 1991 r. - 6 n u m e r ó w , oczywiście zainteresowania redakcji k o n c e n t r u j ą się przede wszystkim na sprawach z w i ą z a n y c h z p a m i ę c i ą , przeszłością regionu, problematyce W a r m i i i M a z u r , sytuacji zderzenia kultur 1 tradycji. i- P o n i e w a ż teksty zawarte w t y m numerze pisma poprzedza m o t t o (wiersz Kazimierza W i e r z y ń s k i e g o ) , c h c i a ł b y m za­ k o ń c z y ć przytoczeniem zdania, k t ó r e „daje do m y ś l e n i a " . Cytuję w y p o w i e d ź kobiety, k t ó r a w rozmowie ze studentami U W (pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą ) p o w i e d z i a ł a : „Litwini swoją historie piszą Polacy swoją. Ja już nie wiem, kogo słuchać". AJ. OF T h i s text offers an outline of doubts and dimnessies concerned with the status of so called postmodernism This concept - peculiar mental movement (or as U m b e n o E c o prelTers, recurring historical moment in every decadem epoch), constructed against modernism, apprehended as rationalist, progres­ sist and overturned with madness of sorting things out, shows distinct similarities with its antagonist. T h e author tries to characterize the common basis or some modern and postmodern attitudes, calling it «sting of modernisty». Its core is fenomenon of distorted technics (in Martin Heideg­ ger's understanding, originating from the Greek uxnvr.). The meaning of this latter term is strictly connected to others ones: human world, estrangmeni, indigenuity etc. These topics are discussed in controversy with Emmanuel Levinas and, partially, with Zygmunt Bauman whose inspiring lectures on posimnodern social attitudes were reason of these considerations. Aleksander W i l n o jest polskie, powinien też powiedzieć, że G d a ń s k jest niemiecki, bo to przecież Niemcy przez wieki d o m i n o w a l i w G d a ń s k u " ) , S t a n i s ł a w a Stommy, Bernarda Ł a d y s z a (...Mozart, to jeden z największych k o m p o z y t o r ó w . A l e mnie on nie odpowiada. Spyta pani, czemu to? A temu, że u niego wszystko, k a ż d y gest d o k ł a d n i e wyliczony, wszystko o d - d o . A mnie potrzebny gest szeroki, niepohamowana fraza Czaj­ kowskiego.) Ryszarda K a p u ś c i ń s k i e g o , Tadeusza K o n w i c ­ kiego, Leona Onichimowskiego, Z y g m u n t a K ę s t o w i c z a , D a n u t y Szaflarskie, Stefana Bergmana (b w a ż n a relacja Jerozolima P ó ł n o c y " o Ż y d a c h wileńskich) Melchiora W a ń k o w i c z a Andrzeja D ą b r o w s k i e g o ( E d u ś 'co starszejesz togorszeiesz") Szczególnie z a i n i e r e s ó w a ł y mnie wspo­ mnienia Izabelli Radziwiłł już nie tylko o Wilnie ale i latach w y w ó z k i w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego M a t e r i a ł na fas­ cynująca książkę W o g ó l e z tych osobistych relacji lepiej się rozumie a t m o s f e r ę Wilna lat trzydziestych i wojennych niż z wielu "syntetycznych t e k s t ó w . ARTICLES Foundation), an organization which conducts research into culture and social relations typical for borderline regions. It is placed in Sejny - a small town in the extreme north-western part of Poland - the meeting point of Polish, Lithuanian, Jewish, Byelorussian, Ukrainian and G y p s y culture. The inten­ tion of the Foundation is to populanze tolerance. It organizes meetings of representatives of various cultures, and works with young people. T h e letter to the Editor in Chief deals with related themes. Henryk W i s n e r T H E Y A N D W E . VOICES A N D OPINIONS The article is conceived as a ..protocol of divergencies" in the relations between Poland and Lithuania. It concentrates, therefore on recalling (from a historical perspective) the accusations and opinions expressed by represen­ tatives of both sides, concerning the relations between the two nations. It also discloses many commonly held and deeply embedded opinions. F o r example, the universal view that prior to its union with Poland Lithuania was an insignificant country, on the threshold of annihilation, was made indelible by the nineteenth-century prose of Henryk Sienkiewicz. A l g i s K a l e d a LITHUANIAN L I T E R A T U R E A N D POLISHNESS I he problem of Polish-Lithuanian relations in literature continues to be insufficiently examined Of" course works such as " A JVlickiewicz and Lithuania" do exist but ihev do not exhaust the issue. T h e Polish side reveals little interest in Lithuanian literature; the same can be said of Lithuanian scholars. Poland always appeared as the stronger partner. Both countries shared a common history and Poland is mentioned in thirty, the ancient Lithuanian songs. In folklore, the Pole was, as a rule, depicted as a neighbour and partner, and his image was neither positive nor negative. Literature from the beginning of the nineteenth century treated Poland as a culturally close � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45053b5f3ca7837d810c90ec0045219b.pdf 5b21e1775c4e1d08005d959159c41e64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3621 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3398 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY A r u n a s B u b n y s . h i s t o r y k , p r a c o w n i k Instytutu H i s t o r i i Akademii Nauk, zajmuje się relacjami O AUTORACH Litewskiej l i t e w s k o - p o l s k i m i , II w o j n ą ś w i a t o w ą . O p u b l i k o w a ł 3 teksty na l a m a c h „Lithuanii", w c h o d z ą c w dialog z L. T o m a s z e w s k i m . Mikalojus Kontantinos Ćlurlionls m.in. P o l s k i r o m a n t y z m a literatura B a ł t ó w (1973), r a t u r z e ś w i a t o w e j (1983). D z i a ł a ł w S a j u d i s i e , w s p ó ł z a ł o ż y c i e l r. partii K a r t a O b y w a t e l s k a . B y ł j e j w 1991 (1875-1911) - malarz, kom­ pozytor, s y m b o l i s t a , j e d e n z wielkich p r e k u r s o r ó w sztuki X X min. sztuki. W y k ł a d a ł w W i l e ń s k i m tyczne na UAM w Poznaniu. Był c z ł o n k i e m zespołu „Gar- w Krakowie. Profesor muzykologii, pianista, historyk Instytucie P e d a g o g i c z n y m na wydziale m u z y c z n y m . Wiele zrobił dla poznania i popularyzacji t w ó r c z o ś c i Ć i u r l i o n i s a . Autor p o d s t a w o w y c h p r a c o tym a r t y ś ­ dzienice", obecnie pracuje w Sejnach, gdzie z a ł o ż y ł F u n d a c j ę c i e Pavasario „ P o g r a n i c z e " (1991). J e s t jej p r e z e s e m . Z o r g a n i z o w a ł muzika wiele przewodniczącym. V y t a u t a s L a n d s b e r g i s , ur. 1932 w K o w n i e , s t u d i a m u z y k o l o g i c z n e w i e k u . W i ę c e j d a n y c h w art. J . A . Z i e l i ń s k i e g o . K r z y s z t o f C z y ż e w s k i - ur. w W a r s z a w i e w 1958 r. S t u d i a p o l o n i s ­ Litewska l i r y k a X X w. (1982), L i t e r a t u r a l i t e w s k a w o b e c p r z e m i a n w lite­ Sonata (1965), Ćiurlionio (1986). Z a ł o ż y c i e l daile Sajudisu Ćiurlionio (1976), i jego przewodniczący. sesji naukowych, imprez, spotkań m ł o d z i e ż y z różnych krajów. Jego nieustępliwości Redaktor naczelny kwartalnika stopniu s w ą n i e p o d l e g ł o ś ć . Prezydent Litwy w p i e r w s z e j k a d e ­ grody M ł o d y c h dacji „Krasnogruda". Laureat Na­ im. S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o , n a g r o d y F u n ­ POLCUL. Krzysztof Droba - teoretyk muzyki, wykładowca w Akademii „MMMM" w Stalowej Woli (1975-79), których utworów wykonano pora2 pierwszy w współczesnych kompozytorów Polsce ferencjami ur., 1949 L e c h M r ó z ur. 1939 r., e t n o g r a f , p r a c o w n i k k a t e d r y e t n o g r a f i i U W . litewskich. Od 1989 Litwie, mieszka i pracuje powyżej. S i g i l a s G e d a , p o e t a , krytyk l i t e r a c k i , t ł u m a c z , S e k r e t a r z Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z w i ą z k u P i s a r z y Litwy, d z i a ł a c z S a j u d i s u , z - c a red. nacz Ate­ pisma kulturalnego „ Ś i a u r e s Atenai" ( „ P ó ł n o c n e ny"), w y c h o d z ą c e g o w Wilnie. na Wydziale Sztuk P i ę k n y c h Uniwersytetu S t e l a n a s z a w i e . W 1957 Aleksander jako lektor n a Batorego. Uniwersytecie w po p o g r o m i e k i e l e c k i m w y j e c h a ł a d o Jackowski, ur. się tematyką kultury i redaktor naczelny 1920 r. w Warszawie, współczesnej War­ Izraela. studiował kulturze ludowej. Krytyk sztuki. W y k ł a d a artystyczne, na Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kulturalnej UW. O r g a n i z a t o r k i l k u d z i e s i ę ­ ciu w y s t a w w kraju i z a g r a n i c ą sztuki ludowej o r a z n a i w n e j . Redaktor „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " od 1952 r. s t u d i o w a ł lituanistykę na U n i w e r s y t e c i e W i l e ń s k i m r„ i polonis­ tykę na U J , p r a c u j e w Instytucie Literatury Litewskiej i Folkloru Polskiej Uniwersytetu Komizm we Mickiewicz porary 1993 r. kierownik Katedry Wileńskiego. współczesnej prozie Autor llthuanian literaturę m.in. litewskiej (1985) (po l i t e w s k u ) : Echoes ko-polskiego Filologii monografii Adam (1984). of the Years. „Znad Wilii". Działacz Litwie. ści ludowej, monografii wiejskich a r t y s t ó w . ( 1 9 8 8 ) ; w s p ó ł a u t o r Słownika dnika Powszechnego". i przewodniczący W Koła latach 1936-1976 p o s e ł Poselskiego „Znak". na sejm Jedyny poseł, k t ó r y w 1976 r. m i a ł o d w a g ę g ł o s o w a ć p r z e c i w p o p r a w k o m Konstytucji w p r o w a d z a j ą c y m wiecznej przyjaźni ze z a p i s o k i e r o w n i c z e j roli Związkiem Prymasowskiej Radzieckim. Rady do PZPR Od Społecznej, 1981 w latach 1989-91 s e n a t o r R P . C z ł o n e k R a d y K r a j o w e j Unii D e m o k r a t y c z ­ nej. Wybitny z n a w c a problematyki niemieckiej. V a l a u t a s U r b a n a v l c i u s , a r c h e l o g , kierownik b a d a ń ruin Zamku logii, t a k ż e f i l m ó w krótkometrażowych. N p r b e r t a s V e l i u s , wybitny z n a w c a mitologu B a ł t ó w . Autor wielu prac z tego z a k r e s u . Tomas Venclova pozbawiony ur. 1937 r. obywatelstwa w Kłajpedzie, osiadł w poeta. W USA, wykłada k i c h " . A u t o r m . i n . t o m u w i e r s z y Rozmowa lite w jęz. polskim, n a k ł a d e m „ Z e s z y t ó w Literackich") ws- r.. p i s a r z ż y d o w s k i , z a m i e s z k a ł y do Autor p o w i e ś c i , 1978 w University. C z ł o n e k z e s p o ł u redakcyjnego „ Z e s z y t ó w w zimie Uniwersytetu Marii C u r i e - S k ł o d o w s k i e j w 1993 r. w W i l n i e , p i s z ą c y w j ę z y k u r o s y j s k i m Litwie. Polityk, redaktor m i e s i ę c z n i k a „ Z n a k " , c z ł o n e k r e d a k c j i „ T y g o ­ Contem¬ (1991). Grigorij] K a n o w l c z u r . 1929 ich D o l n e g o w Wilnie, autor wielu prac z z a k r e s u historii i a r c h e o ­ A l g i s K a l e d a , l i t e r a t u r o z n a w c a , t ł u m a c z , dr filologii; ur. w 1952 A N Litwy, od w r z e ś n i a i A l é Poćiulpalte, historyk sztuki, autorka p r a c z z a k r e s u t w ó r c z o ­ przewodniczący zwłaszcza dwutygodnika w ś r o d o w i s k u Polaków na i o dwóch Cyganów p o s e ł do p a r l a m e n t u Litwy w p o p r z e d n i e j k a d e n c j i , z a t o ż y c i e l autor tekstów etnicznych. Autor ( 1 9 7 1 ) , Geneza (1991). s o c j o l o g i ę n a UW u proł. S. O s s o w s k i e g o . A n t r o p o l o g kultury, wielu mniejszości k s i ą ż e k o C y g a n a c h : Cyganie S t a n i s ł a w S t o m m a (1908 r.) p r o f e s o r p r a w a , u r o d z o n y n a T a m a r a G o r d o n ur. 1911 r. w W i l n i e , u k o ń c z y ł a s t u d i a p l a s t y c z n e wojnie p r a c o w a ł a Zajmuje C z e s t a w Oklńczyc, absolwent uniwersytetu w Wilnie, adwokat, na w Warszawie. Szczegóły w tekście zamieszczonym Po i pracuje w Wilnie. (1988-89). kilkanaście muzykologicznymi. Eidrigevićius zwłasz­ cza t w ó r c z o ś c i ą w s p ó ł c z e s n y c h a r t y s t ó w litewskich. Mieszka V i k t o r a s L l u t k u s . historyk i krytyk sztuki. kieruje z e strony polskiej c o r o c z n y m i Polsko-Litewskimi kon­ Stasys ncji. „Wrzesień Muzyczny" w B a r a n o w i e (1983-86), „ C o l l e c t a n e a " na dużym L a i m a L a u c k a i t e - S u r g a l l i e n e , krytyk s z t u k i , z a j m u j e s i ę M u z y c z n e j w Krakowie. T w ó r c a festiwali, p o ł ą c z o n y c h z s e m i ­ nariami i odwadze z a w d z i ę c z a Litwa w H e n r y k W i s n e r u r . 1936, PAN w Warszawie. się literac­ (ukazał się D o k t o r h.c. Lublinie profesor, pracownik Zajmuje r. Yale dziejami Instytutu Historii Rzeczpospolitej s c e n a r i u s z y filmowych, d r a m a t ó w , wierszy, t ł u c z a c z . Z p o ś r ó d c z a s ó w Z y g m u n t a III i W ł a d y s ł a w a I V , d z i e j a m i L i t w y i s t o s u n ­ 7 p o w i e ś c i , w P o l s c e u k a z a ł y s i ę p r z e k ł a d y : Świece k ó w p o l s k o - l i t e w s k i c h . A u t o r k s i ą ż e k : Najjaśniejsza Rzeczpo­ spolita (1987), (1983 i 1987) i Modlitwy głupców na ( 1 9 8 9 ) , Nie odwracaj wietrze twarzy od śmierci (1992). K a n o w i c z b y ł p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Ż y d ó w n a Litwie We w wrześniu 1993 r. w y j e c h a ł z Wilna i zamieszkał Izraelu. Halina K o b e c k a i t e , d r . filozofii, Moskiewskim z Tłumacz ur 1939 r. w T r o k a c h . zakresu estetyki literatury p i ę k n e j z j ę z y k ó w polskiej Studia Uniwer­ (1972 tureckich na Sajudi­ su. p r z e w o d n i c z ą c a T o w a r z y s t w a kulturalnego K a r a i m ó w Od listopada 1989 r. jest dyrektorem r.). litewski. W y k ł a d a ł a e s t e t y k ę w K o w n i e i Wilnie. C z ł o n e k S e j m u Litwie. i Litwini na generalnym D e p a r t a m e n t u do S p r a w N a r o d o w o ś c i p r z y R z ą d z i e Republiki litewskiej. V y ł a u t a s K u b i l i u s , u r . 1928 n a L i t w i e . K r y t y k i h i s t o r y k l i t e r a t u r y , ( 1 9 9 1 ) , Zygmunt ( 1 9 8 2 ) , Kirchoim III Waza (1991). M a g d a l e n a Z o w c z a k , etnolog, z a j m u j e s i ę z a g a d n i e n i a m i z po­ kulturą d u c h o w ą . Adjunkt w K a t e d r z e Etnologii i Antropologii kulturo­ w e j U W . A u t o r k a k s i ą ż k i Bohaterwsi. Mit i stereotypy, Wrocław 1991. Zita Żemaltyte, u k o ń c z y ł a w y d z i a ł artystyczny i h i s t o r i ę sztuki na Uniwersytecie ludowych. w Wilnie. Z a j m u j e Autorka monografii się twórczością ludowych artystów rzeźbiarzy, m.in. Lionginusa Ś e p k i i Ipolitasa U ż k u r n y s a . Andrzej Czajkowski, Beata Czech, Janina D o m a ń s k a , Agnieszka H a l e m b a , Renata Hryciuk, A n n a K o w a l c z y k , P a w e ł Kowalski, P a w e ł Ł a d y k o w s k i , E w a Moroz, Mikołaj O l s z e w s k i . Agnieszka p r a c o w n i k Instytutu L i t e r a t u r y i F o l k l o r u U W i l . D o k t o r f i l o l o g i i . Pokropek, A u t o r w i e l u a r t y k u ł ó w i p o n a d 10 k s i ą ż e k z z a k r e s u l i t e r a t u r y i V roku etnologii n a UW. 194 w wierze g r a n i c z a historii sztuki, formami ż y c i a religijnego w s i , w Wilnie i T a s z k i e n c i e . P r a c ę d o k t o r s k ą o b r o n i ł a na sytecie Litwa (1978), Rozróżnieni Łukasz Smyrski. Anna Wróblewska: studenci IV � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008658ea6f0501bc39e68a19bdfe677d.pdf 13872fc0e1b412ef28bb0ce0cd6de3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4584 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4257 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY R o m a n R e i n f u s s — PEASANT WOODEN CHURCHES BUILDERS Р Е З Ю М Е OF ARTICLES OF The author discusses a controversial problem of sacral wooden architecture whose „folk character" has been que­ stioned by many specialists because of its close relation to various architectural styles both i n the shaping of the building and treatment of architectural detail. I n this situation the author suggests that the person of the builder of wooden churches himself can be treated as a final criterion. A n d here a problem arises whether those architects were master builders, members of trade guilds brought from towns or local carpenters who also b u i l t peasant cottages. The article contains analysis of the w o r k of A n t o n i W a c ł a w i k , a feudal serf, carpenter from the village of Skomielna who according t o historical sources b u i l t chur­ ches i n Skomielna Biala (1773) and i n Trzemeszno (after 1780) i n Myślenice district. As can be seen i n the reproduc­ tion included i n the article of a contract for construction of a church in Trzemesnia, W a c ł a w i k worked w i t h his own people w i t h o u t any help from the outside. Similiar solutions in designs o f ground plans and the shape of buildings themselves allow to t h i n k that the church i n Zakliczyn and repairs i n some other churches can be a t t r i b u t e d to W a c ł a w i k also. The author is o f the opinion that Waclawik's work is a typical example of rural carpenter's work — one of many peasant master builders of churches, orthodox churches and chapels. J e r z y T o e p l i t z — FOLK ELEMENTS I N F I L M M A K I N G — PAST A N D PRESENT The author discovers folk elements i n the early stage of f i l m making which correspond to those i n works created by ,,Sunday" painters or poets. Despite the fact that the first f i l m makers were technically advanced their artistic imagination and consciousness were shaped under the influence of a great c i t y folklore and such substitutes of art as cheap litographs, cartoons, statuettes made i n plaster and novels issued i n numbers. Films were addressed to unsophisticated audiences which were characterized b y simplicity of emotion, were easily enchanted and easily gave way to day-dreaming. D u r i n g the first fifteen years cinema audiences were made up of provincial common people, peasants who came to towns on market days and for church fairs, and first o f a l l of children below twelve. F i l m provided entertainment for teenagers and children and made grown-ups fascinated w i t h the number and k i n d of tricks. The idea t h a t films are made for people w i t h a t u r n of m i n d of a twelve-year-old boy was still followed i n the 20ies. A n d so f i l m was an art for the common people, a popular art, folk art. The author calls the first f i l m makers „folk artists" and is of the opinion that their artistic ambitions were stronger than financial motives and were connected w i t h an attempt to answer the needs of mass audiences. The author goes on to present a close relationship between Melies's films and H e n r i Rousseau's painting. B o t h these artists expressed the same aspiration for the unusual, for a free play of imagination and fascination w i t h the fantastic which was exotic i n Lo Douanier's w o r k and foreshadowed „science, f i c t i o n " i n Melies's work. The world of their art is situated i n the border area between reality and a dream. The description of Rousseau's sleeping „ G y p s y " w r i t t e n by the painter himself sounds almost like a script for Melies's f i l m . Toeplitz analyses the work of b o t h artists and points out to a great similiarity i n their subject matter, i n the criteria of division and i n the role the alegorie scenes play i n their work. Development of f i l m was followed by disappearance of its freshness and poetic naivete; i t became the domain of professional people. Popularization of 8 and 18 milimetre w i t h f i l m resulted i n a new phenomenon, that is an amateur f i l m making which was spontaneous, free from any rules and recording its own vision of the world. Some of the many people who made such films turned out to be genuine 126 « artists, especially those representing the „ u n d e r g r o u n d " : the hippies, students, workers and office clerks. „ T h e y are the folk f i l m makers of the American Continent". They search for an emotional and intellectual adventure, new look at the world and are far from b o t h the Hollywood establishment and the fashionable trends and the man­ nerisms of the, avant-garde f i l m makers. Just like the first j i l m makers they do not confine themselves to making films only b u t often experiment w i t h the f i l m while developing i t . The, author mentions the case of two groups of people who were given cameras and made fascinating films: they were representatives a tribe culture, folk culture (Pueblo Indians) and children from 5 to 15. The films made b y the Indians disclosed typical character and specific features of some customs which eluded tho notice of ethnographers. Creation of similiar documents could be stimulated i n Poland — suggests Toeplitz — i n the domain of tho still active folk culture. The aesthetic shortcomings would be compensated by originality of observation and a different hierarchy of importance applied t o the elements and phenomena shown in such films. Irena B u k o w a k a - F l o r e n s k a— C O N T E M P O R A R Y S C U L P T U R E I N COAL A N D I T S SCULPTORS I N K A T O W I C E V O I V O D S H I P Tho article is the, result of area and archival research done by the authoress i n 1962—1971. I t tells the story of sculpture i n coal from its beginnings i n the second half of the 19th century but deals mainly w i t h the contemporary achievement after 1946. The first sculptures i n coal included decorative tablets w i t h inscriptions and miners' emblems as well as l i t t l e crosses and trinkets t o be worn round one's neck. They were made b y participants i n sit-in strikes i n coal mines for their families. Then all sorts of objects such Us ash-trays, paper weights and i n k pots, made for a l i v i n g b y unem­ ployed miners appeared in the years between the two W o r l d Wars. These objects soon became popular presents given to miners and directors o f mines on family and pro­ fessional occassions. A t present the general atmosphere of promotion of amateur art i n People's Poland has also been conducive to the development of sculpture i n coal. The amateur sculptors attend art centres where they develop their technical skill and artistic abilities, and take part i n con­ tests and exhibitions. Their works are collected b y the Museum in Zabrze. Most of the sculptors are natives o f Silesia and work as miners or ironworkers in mines; their age ranges from 20 to 80; only a few women engage i n sculpture i n coal; they all have p r i m a r y education. They enjoy esteem among their friends and acquaintances and this probably is the reason w h y often sons learn from their fathers how t o make sculptures i n coal. A p a r t from objects of everyday use(ash-trays, paper weights), decorative objects (obelisks, cups, vases) sculpture i n coal nowadays includes b o t h bas-relief and i n the round presentations of human figures which have become the main field i n this k i n d of sculpture. The oldest examples o f such sculptures known to the authoress o f the article date back to the years between the two W o r l d Wars but are rather scarce. The subject matter of figural sculpture i n coal is secular' (only a few sculptors take u p the subject of St Barbara, the patroness of the miners) and is connected mainly w i t h life i n coal mines. Some sculptorse ngagoi n t historical themes and some carve animals. For many amateur artists sculpture marks the second stage — after p a i n t i n g and drawing — i n their artistic effort, (e.g. P a w e ł Wrobel and Eugeniusz B a k b o t h well known painters who have not given up their painting). The work of contemporary sculptors i n coal varies considerably i n form and style which stems from their diverse talents as well as varied techniques and different kinds o f coal used. �The sculptors carve their sculptures w i t h a l l sorts of chisels they make themselves from wast tool steel; they also use pen-knives. The texture of the surface finish is the object of an especial care: i t is made to look rough or is beautifully pol­ ished, sometimes w i t h turpentine for better lustre, varni­ shed' or covered w i t h graphite to make i t more smooth. Two contests organized b y the Museum i n Zabrze i n 1965 and i n 1969 disclosed the names of many amateur sculptors and aroused new interest i n sculpture i n Coal among miners. Amateur sculptors get help from the mana­ gements of their coal mines which provide material and create good conditions for amateur artists. Also the „Cepelia" Cooperative expressed interest i n sculpture i n coal.' The authoress postulates t h a t the favourable atmosphere should be used to further develop and raise the artistic level of amateur sculpture i n coal. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — R E V I E W OF A M A ­ TEUR ARTISTS' WORK. PART III.POMERANIA. BORDERLINE BETWEEN FOLK ART AND AMATEUR WORK Describing several exhibitions opened at the same time the author points out t h a t the difference between folk sculpture and amateur sculpture diminishes gradually. The author uses the example of t w o sculptors t o discuss genuine folk sculpture and sculpture shaped outside tradi­ t i o n . Between these two kinds there is a border area or intermediate zone which grows constantly. The author analyses the origin o f this phenomena and points out t h a t present development, sometimes paradoxical, o f certain spheres of folk art is a result of the fact t h a t a folk artist does not feel restricted by aesthetic opinions of the people around h i m (his social group, environment) and can ex­ press his ideas more freely. B o t h among the „ f o l k " and ,,amateur" sculptors three different attitudes towards their craft can bo distinguished: adoption of aesthetic patterns existant i n the society, conscious stylization and develo­ pment of folk motifs and spontaneous work stemming from individual psychological predispositions rather t h a n cultural influences (naive, p r i m i t i v e , obsessive art). Reviewing an exhibition of folk sculpture i n N o r t h e r n Poland the author distinguishes t w o artists Slominski (picture 15-17) and Rzepa (picture 9,10) and presents various attitudes and creative ambitions. He also points out t h a t the function of sacral sculpture has changed: i t is not a sculpture to „ p r a y t o " anymore b u t a souvenir, ornamental detail, a figurine. Development of sculpture i n recent years is a result of a favourable atmosphere created around non-professional art, protection extended over folk art and, last b u t not least, the existence of market for folk sculpture. РЕЗЮМЕ Р о м а н Р е й н ф у с — КРЕСТЬЯНЕ — СТРОИТЕЛИ ДЕРЕВЯННЫХ КОСТЕЛОВ А в т о р з а т р а г и в а е т с п о р н у ю проблему к у л ь т о в о г о д е р е в я н н о г о зодчества, „ н а р о д н о с т ь " которого многие и с с л е д о в а т е л и о с п а р и в а ю т , у ч и т ы в а я его с х о ж е с т ь со стилевым строительством равно в отношении ф о р м и ­ р о в а н и я массива, к а к и т р а к т о в к е а р х и т е к т о н и ч е с к и х деталей. При таком положении вещей решающим мо­ ж е т б ы т ь л и ч н о с т ь творцов д е р е в я н н ы х х р а м о в . В о з ­ н и к а е т вопрос б ы л и л и это ц е х о в ы е мастера, в ы п и с а н ­ н ы е и з городов, и л и ж е д е р е в е н с к и е п л о т н и к и , с т а в и в ­ шие крестьянские избы. Автор анализирует творчество плотника Антония Вацлавика, крепостного крестьянина из Скомельной, который, к а к свидетельствуют исторические источни­ к и , с т р о и л к о с т е л ы в С к о м е л ь н о й Б я л о й (1773 г.) и в Т ж е м е с ь н е (после 1780 г ) М ы с л е н и ц к о г о п о в я т а . К а к я в с т в у е т из о п у б л и к о в а н н о г о а в т о р о м договора о с т р о и ­ т е л ь с т в е к о с т е л а в Т ж е м е с ь н и , В а ц л а в и к р а б о т а л со своими п о д р у ч н ы м и без в с я к о й п о м о щ и и з в н е . Н а о с н о в а н и и а н а л о г и и р е ш е н и я п р о е к ц и й и массива В а ц лавику можно т а к ж е приписать строительство костела в З а к л и ч и н е и ремонт р я д а д р у г и х к о с т е л о в . По мнению автора архитектурная деятельность В а ц л а в и к а я в л я е т с я п р и м е р о м типичного т в о р ч е с т в а плотника-крестьянина, одного и з многочисленных с т р о и т е л е й к о с т е л о в , ц е р к в е й и часовен. Е ж и Т е п л и ц — НАРОДНОЕ КИНОИСКУССТВО — В Ч Е Р А И СЕГОДНЯ ж е о ч е р е д ь д е т и в в о з р а с т е до 12 л е т . Ф и л ь м р а з в л е ­ к а л м о л о д е ж ь и детей, п о р а ж а я в з р о с л ы х обилием р а з л и ч н ы х т р ю к о в . Е щ е в д в а д ц а т ы е годы к и н е м а т о ­ г р а ф и я с т а в и л а себе з а д а ч у в ы п у с к а т ь ф и л ь м ы д л я людей на умственном у р о в н е д в е н а д ц а т и л е т н и х п о д ­ р о с т к о в . Это б ы л о искусство д л я масс, п о п у л я р н о е искусство д л я народа. Пионеров кинематографии автор называет народ­ н ы м и а р т и с т а м и , у т в е р ж д а я , что и х х у д о ж е с т в е н н ы е устремления были сильнее мотивов коммерческого характера и вязались с желанием удовлетворять потребности массового з р и т е л я . Далее автор указывает на большое сходство между фильмами. Мелье и живописью Анри Руссо. Обоих х у д о ж н и к о в р о д н и л о с т р е м л е н и е к н е о б ы к н о ­ венному, к свободной игре в о о б р а ж е н и я , к э к з о т и ч е с ­ кой ф а н т а с т и к е у Руссо (Le Douainlier) и к „Science fiction" у М е л ь е . М и р и х и с к у с с т в а н а х о д и т с я н а г р а н и действительности и мечты. Описание к а р и н ы „Спящая цыганка", которое д а л сам х у д о ж н и к , з в у ч и т п о ч т и к а к с ц е н а р и й ф и л ь м а Мелье. Теплиц сопоставляет категории различий в т в о р ч е с т в е обоих х у д о ж н и к о в , у к а з ы в а е т н а б о л ь ш о е сходство в з а т р а г и в а е м о й и м и т е м а т и к е , к р и т е р и я х р а з л и ч и й и в р о л л , к о т о р у ю они отводят а л л е г о р и ­ ческим сценам. В ходе р а з в и т и я ф и л ь м п о т е р я л свою с в е ж е с т ь и п о э т и ч е с к у ю н а и в н о с т ь , став с ф е р о й д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с и о н а л о в . Вместе с м а с с о в ы м распростране­ нием к а м е р 8 и 16 мм. в о з н и к л о я в л е н и е нового л ю ­ б и т е л ь с к о г о самородного ф и л ь м а , н е з а в и с я щ е г о от п р и н я т ы х п р а в и л , о т о б р а ж а ю щ е г о собственное в и д е ­ ние мира. Среди м н о ж е с т в а людей, пользующихся камерой, стали появляться подлинные художники, особенно в ,,und ergrund": Х и п п и , с т у д е н т ы , рабочие. „Это они я в л я ю т с я н а р о д н ы м и т в о р ц а м и ф и л ь м а а м е ­ р и к а н с к о г о к о н т и н е н т а " . Они и щ у т э м о ц и о н а л ь н ы х и и н т е л л е к т у а л ь н ы х п р и к л ю ч е н и й , нового м и р о п о н и ­ м а н и я . О н и с т о л ь ж е д а л е к и от г о л л и в у д с к о г о estab­ lishment, к а к и от а в а н г а р д н о й м о д ы и м а н е р . Подобно своим п р а о т ц а м они не т о л ь к о снимают ф и л ь м ы , но часто т а к ж е сами п р о я в л я ю т п л е н к и , д е ­ лая различные эксперименты. Автор с т а т ь и о б р а щ а е т в н и м а н и е н а две особые группы, которым даны в руки камеры, описывая в ы ­ зывающие сенсацию ф и л ь м ы , заснятые индейцами п л е м е н и ПуЕбло и детьми в в о з р а с т е 5—15 лет. Ф и л ь ­ мы индейцев выявили типичность и характерные ч е р т ы их о б ы ч а е в , к о т о р ы е не б ы л и з а м е ч е н ы этног­ рафами. По м н е н и ю Т е п л и ц а подобные ф и л ь м ы — д о к у ! А в т о р с т а т ь и з а м е ч а е т в н а ч а л ь н о м периоде р а з ­ в и т и я ф и л ь м а э л е м е н т ы , к о т о р ы е соответствуют т в о р ­ честву „ в о с к р е с н ы х " ж и в о п и с ц е в и поэтов. Х о т я соз­ датели кинематографии отличались высоким уровнем т е х н и ч е с к о й подготовки, то т е м н е менее и х х у д о ­ жественное воображение и сознание формировались под в л и я н и е м городского ф о л ь к л о р а , т а к и х с у р р о г а ­ тов и с к у с с т в а , к а к д е ш е в е н ь к и е л и т о г р а ф и и , р а с с к а ­ з ы в к а р т и н к а х , г и п с о в ы е ф и г у р к и , повести в о т д е л ь ­ ных выпусках. Ф и л ь м был адресован неискушенной публике из „народа", о т л и ч а ю щ е й с я с в е ж е с т ь ю ч у в с т в и в о с п р и я ­ т и я , способностью л е г к о в о с х и щ а т ь с я и п р е д а в а т ь с я м е ч т а м . В т е ч е н и е п е р в ы х п я т н а д ц а т и лет з р и т е л я м и б ы л и ж и т е л и м а л е н ь к и х городков, к р е с т ь я н е , п р и е з ­ ж а в ш и е на ярмарки и храмовые праздники, в первую 227 �м е н т ы с л е д о в а л о б ы с о з д а т ь н а основе в с е е щ е ж и в о й народной к у л ь т у р ы в Польше. Эстетические недо­ статки восполнятся свежестью наблюдений и иными м а с ш т а б а м и (мерилами) з н а ч и м о с т и о т о б р а ж а е м о г о . Ирэна Буковска-Флореньска — СОВРЕ­ МЕННАЯ Р Е З Ь Б А ПО УГЛЮ И ЕЕ Т В О Р Ц Ы В К А ТОВИЦКОМ ВОЕВОДСТВЕ В своей с т а т ь е а в т о р , о п и р а е т с я н а м е с т н ы е и а р ­ х и в н ы е и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е им в 1962—1971 гг. П р е д с т а в и в в о б щ и х ч е р т а х вопрос р е з ь б ы по углю с момента з а р о ж д е н и я этого в и д а и с к у с с т в а ( в т о р а я п о л о в и н а X I X в.), а в т о р г л а в н ы м образом р а с с м а т р и ­ в а е т современное т в о р ч е с т в о , н а ч и н а я с 1946 г. Первые изделия из угля — декоративные плакетки с н а д п и с я м и и ш а х т е р с к и м и эмблемами, а т а к ж е к р е ­ с т и к и и у к р а ш е н и я на ш е ю с т а л и в ы п о л н я т ь д л я ч л е ­ нов своих семейств у ч а с т н и к и и т а л ь я н с к и х з а б а с т о в о к в ш а х т а х . В м е ж в о е н н ы й период п о л у ч и л и р а с п р о ­ с т р а н е н и е в с я к о г о рода г а л а н т е р е й н ы е и з д е л и я (пе­ пельницы, пресс-папье, чернильницы), которые делали на п р о д а ж у б е з р а б о т н ы е ш а х т е р ы . У ж е тогда и з д е ­ лия эти стали популярными сувенирами для шахтеров и директоров шахт, которые преподносились в различ­ н ы х т о р ж е с т в е н н ы х с л у ч а я х семейного и л и п р о ф е с ­ сионального характера. Внимание и заботы, уделяемые в Народной Поль­ ш е т в о р ч е с т в у л ю б и т е л е й , с к а з а л и с ь т а к ж е в области р е з ь б ы по у г л ю . Л ю б и т е л и этого в и д а т в о р ч е с т в а п о ­ с е щ а ю т т е п е р ь к р у ж к и и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, р а з в и в а я свои п р и р о д н ы е д а р о в а н и я п р и о б р е т а я т е х ­ нические навыки. Они принимают участие в конкур­ сах и выставках, причем их работы преимущественно собирает М у з е й гор. З а б ж е . С п е ц и а л и с т ы в резьбе по углю — в большинстве случаев коренные жители Силезии — работают шахтерами и л и слесарями в ш а х ­ т а х . В о з р а с т этих л ю б и т е л е й о ч е н ь р а з л и ч е н : от 20— 80 лет. Ж е н щ и н среди н и х н а с ч и т ы в а е т с я всего л и ш ь н е с к о л ь к о . Б о л ь ш и н с т в о у м е л ь ц е в имеет т о л ь к о н а ­ чальное образование. В своей б л и ж а й ш е й среде они п о л ь з у ю т с я у в а ж е ­ нием и н а д о п о л а г а т ь , что поэтому и х у м е н и е часто п е р е д а е т с я по н а с л е д с т в у от отца к сыну. В н а с т о я щ е е в р е м я , н а р я д у с п р е д м е т а м и бытовой галантерии (пепельницы, пресс-папье) и декоративны­ ми и з д е л и я м и (обелиски, кубки), п о л у ч и л и р а з в и т и е , з а н и м а я г л а в н о е место, ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а и ба­ рельефы. П е р в ы е п о п ы т к и в этом н а п р а в л е н и и д е л а л и с ь е щ е в м е ж в о е н н ы й период, но по у т в е р ж д е н и ю автора это б ы л и относительно р е д к и е с л у ч а и . З а немногими и с к л ю ч е н и я м и , ф и г у р н ы е с к у л ь п ­ т у р ы и з у г л я о т л и ч а ю т с я светским х а р а к т е р о м (неко­ торые из них изображают покровительницу горняков св. Б а р б а р у ) и с в я з а н ы г л а в н ы м о б р а з о м с п о в с е д н е в ­ н ы м бытом ш а х т е р о в . Н е к о т о р ы е с к у л ь п т у р ы обращ а ю т я к историчекой тематике, реже выполняют ф и ­ гурки животных. Д л я многих л ю б и т е л е й с к у л ь п т у р а с т а л а о ч е р е д ­ н ы м — после ж и в о п и с и и р и с о в а н и я — этапом их х у ­ д о ж е с т в е н н о г о т в о р ч е с т в а (наприм. д л я и з в е с т н ы х ж и ­ вописцев П а в л а В р у б е л я и Э у г е н и у ш а Б о н к а , п р о д о л ­ ж а ю щ и х т а к ж е писать). Т в о р ч е с к и й д и а п а з о н с о в р е ­ м е н н ы х с к у л ь п т о р о в , и с п о л ь з у ю щ и х д л я своих работ уголь, довольно ш и р о к к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и с т и ­ левом о т н о ш е н и я х . Э т о обусловлено р а в н о с т е п е н ь ю их д а р о в а н и я , к а к и р а з н о р о д н о с т ь ю т е х н и ч е с к и х п р и ­ емов и м а т е р и а л а (сорта у г л я ) . Они р а б о т а ю т п е р о ч и н н ы м и н о ж и к а м и и р а з л и ч ­ н ы м и и н с т р у м е н т а м и , п р е и м у щ е с т в е н н о собственного и з г о т о в л е н и я , д л я чего и с п о л ь з у ю т о т х о д ы с т а л и . Осо­ бенно с т а р а т е л ь н о о б р а б а т ы в а ю т ф а к т у р у п о в е р х н о ­ сти: ш е р ш а в у ю и л и г л а д к у ю т щ а т е л ь н о о т п о л и р о в а н ­ ную, н е р е д к о д л я б л е с к а н а с ы щ а ю т с к и п и д а р н о й п а ­ стой, п о к р ы в а ю т л а к о м либо г р а ф и т о м . В 1965 и 1.969 гг. М у з е й гор. З а б ж е о р г а н и з о в а л два конкурса угольных с к у л ь п т у р , б л а г о д а р я чему с т а л и и з в е т н ы имена многих новых художников. К о н к у р с ы способствовали п о в ы ш е н и ю среди ш а х т е ­ р о в и н т е р е с а к этому в и д у т в о р ч е с т в а . К р о м е того им идет н а в с т р е ч у д и р е к ц и я ш а х т , с н а б ж а я м а т е р и а л о м и создавая н а д л е ж а щ и е условия работы. Их произведениями интересуется и Цепелия. По м н е н и ю автора необходимо и с п о л ь з о в а т ь б л а ­ гоприятную атмосферу дальнейшего развития и по­ в ы ш е н и я художественного уровня даровитых люби­ телей. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ЛЮБИТЕЛЬ­ СКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА. ЧАСТЬ I I I . ПОМОРЬЕ. ГРАНИЦЫ МЕЖДУ НАРОДНЫМ И ЛЮБИТЕЛЬСКИМ ИСКУССТВОМ А в т о р статьи, о п и с ы в а я н е с к о л ь к о п р о х о д и в ш и х одновременно в ы с т а в о к , отмечает, что р а з н и ц а м е ж д у скульптурой народных мастеров и любителей посте­ п е н н о с г л а ж и в а е т с я . Н а примере творчества двух с к у л ь п т о р о в а в т о р о б с у ж д а е т к р а й н и е м о д е л ь н ы е об­ р а з ц ы (илл. 2, 8) н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы и с к у л ь п т у р ы , создаваемой в н е н а р о д н ы х т р а д и ц и й . М е ж д у ними в о з ­ н и к а е т и постепенно р а с ш и р я е т с я п р о м е ж у т о ч н а я о б ­ л а с т ь . И с с л е д у я п р и ч и н ы этого я в л е н и я , а в т о р о б ъ я с ­ няет парадоксальное в настоящее время развитие н е к о т о р ы х о т р а с л е й народного и с к у с с т в а тем, ч т о х у ­ д о ж н и к а не стесняют э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я его о к р у ­ ж е н и я (группы, среды) и это дает ему в о з м о ж н о с т ь более я р к о п р о я в л я т ь т в о р ч е с к и е особенности своего искусства. Равно среди народных умельцев, к а к и скульпто­ р о в - л ю б и т е л е й м о ж н о отметить т р и п о д х о д а : п р е е м с т в о э с т е т и ч е с к и х образцов, п р и з н а в а е м ы х т е п е р ь о б щ е с т ­ вом, с о з н а т е л ь н а я с т и л и з а ц и я и р а з в и т и е н а р о д н ы х мотивов, с п о н т а н н о е творчество, я в л я ю щ е е с я скорее с л е д с т в и е м п с и х и ч е с к о й обособленности, чем в л и я н и я к у л ь т у р ы (наивность, п р и м и т и в н о с т ь , о д е р ж и м о с т ь ) . О б с у ж д а я в ы с т а в к у н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы северной Польши, автор выделяет индивидуальность Сломиньского (илл. 15—17) и Ж е п ы (илл. 9,10), а т а к ж е отмечает разнообразие творческих устремлений и позиций. Кроме того а в т о р у к а з ы в а е т на и з м е н е н и е ф у н к ц и й с к у л ь п ­ т у р ы к у л ь т о в о г о х а р а к т е р а . Она не я в л я е т с я у ж е и з о ­ б р а ж е н и е м , которому „ п о к л о н я ю т с я и м о л я т с я " . Это с у в е н и р , предмет д е к о р а ц и и , ф и г у р к а . Н а б л ю д а е м ы й в последнее в р е м я р а с ц в е т с к у л ь п ­ турного и с к у с с т в а я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м б л а г о п р и я т н о г о к л и м а т а , способствующего р а з в и т и ю любительского т в о р ч е с т в а и заботливого о т н о ш е н и я к ж и в о м у н а р о д ­ ному искусству. С у щ е с т в е н н е й ш е е з н а ч е н и е имеет т а к ­ ж е в д а н н о м с л у ч а е н а л и ч и е р ы н к а сбыта к у л ь т у р н а ­ родного т и п а . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5af3a2a6968f766466289e76fa1364.pdf 3d335756cf420850b0c69f533adfb2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource architektura sakralna kościoły drewniane Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4251 Title A name given to the resource Chłopi - budowniczymi kościołów drewnianych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.67-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Kościół drewniany w Trzemeśni, pow. Myślenice. Elewacja północna. Roman Reinfuss CHŁOPI - BUDOWNICZYMI KOŚCIOŁÓW DREWNIANYCH Niejednokrotnie wysuwane są wątpliwości czy wiejskie kościoły drewniane m o ż n a u w a ż a ć za dzieła budownictwa ludowego skoro z a r ó w n o w ogólnym k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y j a k i w sposobie traktowania detalu architektonicznego w y k a z u j ą one daleko idące związki z budownictwem sty­ lowych, kościołów murowanych. K i m b y l i budowniczowie wiejskich drewnianych kościołów ? Czy b y l i to sprowadzani z miast mistrzowie cechowi, czy cieślo wiejscy, ci sami, k t ó r z y stawiali c h a ł u p y dla chłopów ? Za pierwszymi p r z e m a w i a ł a b y „znajomość reguł po­ dyktowanych przez organizacje cechowe i wymogi kościel­ ne", za drugimi pewna dowolność polegająca głównie na mniej rygorystycznym traktowaniu zaczerpniętego z wzorów stylowych detalu architektonicznego. Nie ulega wątpliwości, że umiejętność stawiania drew­ nianych budowli sakralnych n a w i ą z u j ą c y c h w swym kształ­ cie i dekoracji do stylów historycznych, wywodzi się gene­ tycznie z miejskiego rzemiosła cechowego. Podobnie jednak j a k t o miało miejsce w wielu innych dziedzinach sztuki ludowej, zdolniejsze jednostki spośród rzemieślników wiej­ skich p r z e c h w y t y w a ł y umiejętności i wzory prezentowane przez rzemiosło cechowe i u p r a w i a ł y je j u ż w sposób samo­ dzielny p r z e k a z u j ą c nabyte doświadczenie swym n a s t ę p c o m r e k r u t u j ą c y m się z własnego wiejskiego środowiska. W ton sposób wzbogacało się o nowe artystyczne treści wiejskie rzemiosło stolarskie, garncarskie, czy kowalskie i w ten sam sposób doskonalili się wiejscy cieśle, k t ó r z y w y k a z u j ą c często bardzo wysoki poziom s p r a w n o ś c i zawodowej z łat­ wością przyswajali sobie wzory czerpane z architektury stylowej. Świadczą o t y m różne elementy w y s t ę p u j ą c e w budownictwie l u d o w y m j a k np. gotyckie n a d p r o ż a w kształcie „oślego grzbietu" w y s t ę p u j ą c e niekiedy w spich­ 1 lerzach wiejskich, ale w y w o d z ą c e się z budownictwa renesan­ sowego, ozdobne oddrzwia zwieńczono ł u k i e m , spotykane często w Polsce p o ł u d n i o w e j , czy nadokienniki w c h a ł u p a c h orawskich n a ś l a d u j ą c e w formie szczytowe zakończenia barokowych o ł t a r z y . Mistrzostwo z j a k i m cieśle wiejscy r a d z ą sobie z t r u d ­ n y m i a często n o w y m i dla nich problemami b u d o w l a n y m i pozwala p r z y p u s z c z a ć , że i w przeszłości nie cofali się o n i przed przyjmowaniem z a m ó w i e ń w y k r a c z a j ą c y c h poza codzienną p r a k t y k ę wiejskiego rzemieślnika. Nie ulega wątpliwości, że znaczna część (jeśli nie większość) zacho­ wanych do dziś wiejskich drewnianych kościołów jest ich dziełem, zwłaszcza, że przecież bardziej uzdolnione jednostki spośród wiejskich budarzy m o g ł y wręcz specjalizować się w drewnianym budownictwie sakralnynj. Postawione na wstępie zagadnienie: k i m b y l i budow­ niczowie wiejskich kościołów drewnianych nie jest ł a t w e do rozstrzygnięcia, ponieważ m a t e r i a ł y źródłowe d o t y c z ą c e budowy interesujących nas t u wiejskich kościołów są nad wyraz ubogie. Czasem zdarza się wprawdzie znaleźć w nich imię czy nazwisko budowniczego, p r z e w a ż n i e jednak bez bliższych danych k t ó r e b y pozwoliły ustalić czy b y ł to miejski majster cechowy, czy prosty cieśla wiejski. Z t y c h właśnie względów s ł u s z n y m wydaje się publikowanie wszelkich m a t e r i a ł ó w , k t ó r e m ó w i ł y b y coś więcej na temat społecznej przynależności budowniczych wiejskich ko­ ściołów drewnianych oraz w a r u n k ó w w jakich p o w s t a w a ł y ich dzieła. W I I tomie wydanej przed p a r u l a t y „Monografii powiatu m y ś l e n i c k i e g o " pisze M . Kornecki o przebudowie X V T - t o wiecznego kościoła drewnianego w Skomielnej Białej. W e d ł u g m a t e r i a ł ó w źródłowych dokonali jej w 1773 r. 67 �II» 2. Kościół drewniany w Zakliczynie, pow. Myślenice. I I . 3. R z u t y poziome kościołów: a) w Zakliczynie b) w T r z e m e ś n i , wg szkiców v. archiwum Konserwatora Wojewódzkiego w Krakowie. �cieśle: J ó z e f P a ś i Stanisław Kiszka, p r a c u j ą c y pod kie­ runkiem miejscowego majstra Antoniego Wacławika. N a podstawie dostrzeżonych analogii formalnych autor przy­ puszcza, że ten sam zespół ciesielski działał również przy remontach i u z u p e ł n i e n i a c h kościołów w Rabce i w Cha­ bówce na górze Obidowej. Mielibyśmy t u więc p r z y k ł a d wiejskiej ekipy wykonującej remonty kościołów drewnia­ nych, ale czy t y l k o r e m o n t ó w ? Odpowiedź na to pytanie daje u ż y c z o n y m i przez ludowego rzeźbiarza i gawędziarza W ł a d y s ł a w a G ó r k ę odpis zaginionego już dokumentu dokonany przez jego brata-historyka z a k t ó w parafialnych Kościoła w Trzemeśni (pow. Myślenice). Odpis ten, k t ó r e g o oryginał podobno zaginął, zasługuje na to, aby go na t y m miejscu o p u b l i k o w a ć w całości; 2 „Między Wielmożną I m c i ą P a n i ą H o n o r a t ą Wielowieyską Starościną B ł ę d o w s k ą D ó b r wsi Trzemeszny Dzie­ dziczką z jedney, a Pracowitym A n t o n i m W a c ł a w i k i e m ze wsi Skomielny Klucza Rabskiego I . W . I m c . P. Wiełopolskiey S t a r o ś c i n y L a n c k o r o ń s k i o y z drugiey Strony Staie K o n t r a k t o postawienie Kościoła w Trzemeszny w nizey opisany Sposób takowy. Iz pomicniony A n t o n i W a c ł a w i k podeymuje się Kościół w Trzemeszny z Drzwiami, Chorem, Z a k r y s t y ą , S y g n a t u r k ą , Dachem, podłogą ł a w k a m i podsiebitką у Obiciem z wierzchu w koło tarcicami, Swoiemi ludźmi bez Zadney Dworskiey pomocy postawić у w y b u d o w a ć . Zaś W i e l m o ż n a I M c Pani Starościna Błędowska Drze­ wa, g o n t ó w , gwoździ podług potrzeby wielkości i ilości z L a s s ó w swoich Trzemeskich d o d a ć у na płac Kościelny dostawić przyobiecuie. Za k t ó r ą to r o b o t ę podług ugody z t y m ż e W a c ł a w i k i e m uczyniono Złotych Polskich D w a t y s i ą c e Trzysta, W ó d k i ordynaryiney garcy trzydzieści, ż y t a Dobczyckiey m i a r y Korey pięć, Piwa Beczek pięć, W i e l m o ż n a I M c Pani Staro- I I . 4. WK мх kościoła w Trzemeśni, pow. Myślenice ścina wypłacić у d a ć deklaruie, a I M C X Pleban Trzemeski Słoniny połciow dwa dla Magistra у podmagistrzego co­ dziennie przy robocie p o r c y ą wódki у Obiad dla t y c h ż e d a ć przyrzeka. A pomieniony Magister A n t o n i W a c ł a w i k roboty nieustannie pilnować iak naydokladniey Drzewa wszystkie O b r a b i a ć у z a k ł a d a ć , a to podług F o r m y i Abryssu Kościoła Zakliczyńskiego dobrze у fondamentalnie postawić obowiązuie się. W niedotrzymaniu zaś tego k o n t r a k t u , lub gdyby co przez niedopilnowanie Magistra źle było zrobiono, albo zepsute, szkody k t ó r a b y b y ł a w Drzewie n a d g r o d z i ć у po­ dług woli Dworskiey p o p r a w i ć , pod d o b r o w o l n ą k a r ą pięciu set grzywien do Kościoła Trzemeskiego wzmiankowany A n t o n i Wacławik przyrzeka. Co wszystko Strony Obydwie z s t r z y m a ć у zysścić p r z y o b i e c u i ą у na to r ę k a m i w ł a s n e m i p o d p i s u j ą się. Działo się w Trzemeszny Dnia 6 Maja 1780 R o k u " Przytoczony tekst umowy potwierdza nasze poprzednie d o m y s ł y . W y s t ę p u j e w niej chłop p a ń s z c z y ź n i a n y , miesz­ kaniec górskiej wioski, k t ó r y przy pomocy „swoich ł u d z i " czyli pomocników, bez jakiejkolwiek pomocy dworu (z w y ­ j ą t k i e m dostarczenia m a t e r i a ł ó w budowlanych) podej­ muje się za u m ó w i o n y m wynagrodzeniem w y b u d o w a ć kościół według wskazanego m u wzoru. Obydwa kościoły zachowały się do dnia dzisiejszego. M o ż e m y więc p o r ó w n a ć je ze sobą. i osądzić w j a k i sposób wiejski cieśla b ę d ą c y równocześnie przedsiębiorcą budowla­ n y m wywiązał się z powierzonego zadania.. Zacznijmy od p o r ó w n a n i a „ a b r y s ó w " (Ił. 3). N a pierwszy rzut oka uderza nas icli zasadnicze p o d o b i e ń s t w o . Obydwa kościoły są orientowane, m a j ą prezbiteria w y d ł u ­ żono, z a m k n i ę t e wiełobocznie z w y b u d o w a n ą przy ścianie północnej z a k r y s t i ą . N a w y są szersze od prezbiterium, jedna — kwadratowa (Trzemośnia) druga — zbliżona do kwadratu (Zakliczyn) z k r u c h t ą przy ścianie południowej i wieżą od strony zachodniej. Kościoły są więc w swych rzutach poziomych zbliżone z t y m , że w kościele z Trze­ meśni wyróżnia się swymi d u ż y m i rozmiarami zarys k r u c h t y , k t ó r a jesti jednak nowsza i została prawdopodobnie wznie­ siona na miejscu dawnej w czasie przebudowy kościoła przeprowadzonej w X I X w. W y m i a r y r z u t u j a k w i d a ć z poniższego zestawienia nie są jednakowe: 3 Nawa długość szerokość Zakliczyn Trzemeśnia 12.40 10.00 11.43 10.00 Prezbiterium długość szerokość 9.55 8.00 8.50 6.00 W y n i k a z tego, że kościół w Trzemeśni jest w swych pod­ stawowych elementach (nawa. prezbiterium) mniejszy, szczególnie zwraca t u u w a g ę znaczne zwężenie prezbiterium przy jednoczesnym zachowaniu jego długości prawie takiej samej jak w kościele z Zakliczyna. W bryle kościoła zakliczyńskiego elementem dominu­ j ą c y m jest nawa n a k r y t a dwuspadowym dachem gontowym z b a r o k o w ą s y g n a t u r k ą na kalenicy ( I I . 2). Nieco niższy jest dach osłaniający prezbiterium. Mniej więcej poziomu jego kalenicy sięga szczyt wieży o ścianach nachylonych posia­ dającej nadwieszoną izbicę z niskim czterospadowym da­ chem o podstawie kwadratowej. K r u c h t a i zakrystia na­ k r y t e są osobnymi daszkami dwuspadowymi z okapom przy ścianie szczytowej. W kościele w Trzemeśni wicloboczno prezbiterium jest również niższe od nawy (11. 1) co powoduje że układ kalenic obydwu dachów jest dwupoziomowy podobnie jak w Zakli­ czynie. Elementom d o m i n u j ą c y m nad całością b u d y n k u jest w Trzemeśni wieża o ścianach nachylonych, z p o z o r n ą 69 1 �izbicą n a k r y t ą niskim daszkiem p r z e c h o d z ą c y m w sześcioboczny kopulasty helm z l a t a r n i ą z a k o ń c z o n ą s m u k ł ą k o p u ł k ą ( I I . 4). W elewacjach bocznych b u d y n k u od po­ ł u d n i a w y b i j a się p o t ę ż n y masyw piętrowej k r u c h t y z ka­ p l i c ą : od północy zaś, przy ścianie prezbiterium — również p i ę t r o w a zakrystia p o s i a d a j ą c a na p i ę t e r k u skarbczyk względnie lożę k o l a t o r s k ą , na co w s k a z y w a ł y b y arkada w ścianie prezbiterium. Jak w i d a ć z powyższego kościoły w Zakliczynie i w Trze­ m e ś n i s ą bardzo do siebie podobne, jeśli chodzi o ,,abrys" czyli rzut poziomy, różnią się natomiast szczegółami ele­ wacji bocznych i k s z t a ł t a m i wież. Chodzi t u głównie o pię­ trowo p r z y b u d ó w k i , któro w y s t ę p u j ą w kościele w Trze­ m e ś n i , a k t ó r y c h w tej postaci nie ma w Zakliczynie. Wspom­ niano już poprzednio, żo kruchta przy południowej ścianie kościoła w T r z e m e ś n i jest wynikiem XIX-wiecznej przebu­ dowy. Nio wiadomo jednak czy i poprzednia kruchta, choć zapewne mniejsza w swym rzucie poziomym, nie b y ł a również p i ę t r o w a skoro p i ę t e r k o nad z a k r y s t i ą budowane b y ł o współcześnie z prezbiterium i n a w ą . N a l e ż y podkreślić, że piętrowe zakrystie w wiejskich kościołach drewnianych nie należą do rzadkości. Spotykamy je również w kościele w niezbyt odległych Raciechowicach przebudowanym w 1720 r . , w Spytkowicach wzniesionym w 1758 r. czy w Wiśniowej p o c h o d z ą c y m z 1730 r. Bardziej istotne różnice, zmieniające sylwety p o r ó w n y ­ wanych b u d y n k ó w stanowią, wieże. W i e m y jednak, że wieża kościoła z Zakliczyna pochodzi dopiero z X I X w . ' n i e m o g ł a więc b y ć wzorem dla W a c ł a w i k a . Nasuwa się natomiast pytanie czy wieża kościoła w Trzemeśni ( I I . 4) budowana b y ł a równocześnie z r e s z t ą b u d y n k u . Wydaje się że nie. W przytoczonym powyżej tekście u m o w y wymieniono zostało szczegółowo co ma wejść w skład r o b ó t przy bu­ dowie kościoła. Jest t a m więc mowa o drzwiach, chórze, zakrystii, sygnaturce, podłodze, ławkach, podsiebitce, obiciu ścian po wierzchu tarcicami, t y l k o o wieży nie ma ani słowa. Trudno p r z y p u ś c i ć , aby przy t a k d o k ł a d n y m wyliczeniu, zapomniano o t a k istotnym i reprezentacyjnym elemencie j a k i m w b u d y n k u kościelnym jest wieża. Kaczej należy sądzić, że inwestorka nic p r z e w i d y w a ł a wieży, zwłaszcza, że nie p o s i a d a ł jej wówczas kościół w Zakliczynie. W y n i k a ł o b y z tego, żo wieża kościoła w Trzemeśni jest dobudowana później w czasie przebudowy kościoła, k t ó r a b y ć m o ż e o d b y ł a się pod koniec pierwszej ćwierci X I X w., skoro w e d ł u g Słownika Geograficznego w 1824 r. o d b y ł a się, konsekracja tego kościoła. 4 5 7 G d y b y ś m y wyłączyli z naszych rozważali wioże, k t ó r e w obydwu kościołach nie s ą współczesne z r e s z t ą b u d y n k ó w i przyjęli, że p i ę t r o w a kruchta w kościele z T r z e m e ś n i jest t e ż w y n i k i e m późniejszej przebudowy okazałoby się, żo W a c ł a w i k dość wiernie choć nie rygorystycznie t r z y m a ł się wzoru wskazanego w umowie. P o m i n ą w s z y zwężenie prez­ biterium, j e d y n ą i s t o t n ą różnicą b y ł o b y p i ę t e r k o nad za­ k r y s t i ą w kościele w T r z e m e ś n i . Element ten mógł budow­ niczy zapożyczyć z i n n y c h wcześniej j u ż istniejących kościołów (Raciechowice, Wiśniowa, Spytkowice) z t3'm t y l k o , że pomieszczenie służące t a m jako skarbczyk tutaj wykorzystane zostało jako loża k o l a t o r s k ą . M o ż n a b y z a s t a n a w i a ć się jeszcze dlaczego jako wzór mającego się b u d o w a ć kościoła w y b r a ł a s t a r o ś c i n a Wielowieyska właśnie kościół w Zaldiczynie skoro w okolicy było więcej kościołów drewnianych i to nawet o ciekawszej architekturze. Kościół w Zakliczynie b}'ł bardziej oddalony od T r z e m e ś n i niż inne do dziś zachowane w okolicy kościoły drewniane, nie leżał w obrębie d ó b r należących do Wielowieyskich, nie wyróżniał się bogactwem swej architektury. Wydaje się, że j e d y n ą racją, k t ó r a mogła o jego wyborze z a d e c y d o w a ć b y ł fakt, że b y ł now}', g d y ż zbudowany został 6 względnie 7 l a t wcześniej niż zawarta została umowa m i ę d z y starościną a Waclawikiem. M a ł a różnica czasu zachodząca m i ę d z y datami budowy o b y d w u kościołów, niezbyt jasne m o t y w y w y b o r u kościoła w Zakliczynie jako wzoru n a s u w a j ą pytanie, k t ó r e g o przy obecnym stanie źródeł nie j e s t e ś m y w stanie r o z s t r z y g n ą ć , czy przypadkiem i kościoła w Zakliczynie również nie b u d o w a ł A n t o n i W a c ł a w i k . Gdyby tak było istotnie, sprawa powołania się w kontrakcie budowy na wcześniejszą realizację tego samego budowniczego z n a l a z ł a b y pełne uzasadnienie. Prawdopodo­ b i e ń s t w o takiego wyjaśnienia jest t y m większe, że kościół w Zakliczynie fundował miejscowy proboszcz wraz z para­ f i a n a m i a więc inwestorzy o skromnych możliwościach finansowych, t y m chętniej k o r z y s t a j ą c y z tańszego od cechowego — rzemieślnika wiejskiego. 8 P o r z u ć m y jednak przypuszczenia i d o m y s ł y . N a j w a ż ­ niejszym dla nas jest fakt, że dzięki publikowanemu t u odpisowi u m o w y i możliwości p o r ó w n a n i a d w u zachowa­ nych do dziś z a b y t k ó w mogliśmy nieco dokładniej wejrzeć w to, j a k o d b y w a ł a się budowa kościołów drewnianych wykonywana przez wiejskich cieśli i j a k i b y ł ich stosunek do wzorów wskazywanych i m przoz inwestorów. Zoba­ czyliśmy zespół, w pewnym sensie wyspecjalizowany w ro­ botach kościelnych złożony z chłopów, działających pod kierunkiem swego bardziej widać uzdolnionego i życiowo wyrobionego kolegi, w y s t ę p u j ą c e g o równocześnie w r o l i przedsiębiorcy budowlanego. Przypadek zrządził, że właśnie p o s t a ć Antoniego W a c ł a w i k a i jego działalność nieco w y ­ raźniej zarysowuje się w świetle istniejących źródeł histo­ rycznych. Podobnych „ W a c ł a w i k ó w " , k t ó r z y budowali wiejskie kościoły było więcej i przede wszystkim oni działali na wsi, ich dziełem s ą drewniane, kościoły, cerkwie i kaplice, k t ó r e do dziś s t a n o w i ą istotny element naszego wiejskiego krajobrazu, s ą przedmiotem troskliwej opieki konserwa­ torskiej i źródłem zainteresowania z a r ó w n o etnografów j a k i h i s t o r y k ó w sztuki. PRZYPISY 1 M . Kornecki, Zabytki sztuki. W praoy zbiorowej „Monografia powiatu m y ś l e n i c k i e g o " , K r a k ó w 1970, t . I I , s.295. 2 J.w.,s.299. 5 „ K a t a l o g Z a b y t k ó w Sztuki w Polsce", t . I . Woje­ wództwo krakowskie, z.9. K . K u t r z e b i a n k a : Powiat myśle­ nicki, Warszawa 1951,s.29. M . Kornecki, op. cit., s.302. 5 T a m ż e , s.300. « K . Kutrzebianka, op. cit., s.29. i „Słownik Geograficzny K r ó l e s t w a Polskiego i I n n y c h K r a j ó w Słowiańskich". Pod red. B . Chlebowskiego, War­ szawa 1892, t . X I I , s.566. W „ K a t a l o g u z a b y t k ó w powiatu m y ś l e n i c k i e g o " (s.29), jak również w pracy M . Korneckiego (op. cit., s.301) podana jest jako data budowy kościoła w Zakliczynie — r. 1773, natomiast w „Słowniku Geograficznym" ( t . X I V , s.296) czytamy, że „teraźniejszy kościół drewniany (w Zak­ liczynie R R ) z b u d o w a ł w r. 1774 proboszcz Wojciech Brandysiewicz przy pomocy parafian". 4 8 Fot. M. Kornecki — il. 1, 4; J . Kubienia — il. 2. R y s . autor. 70 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c4ae1396e3a4841ab704d7206e8d1e.pdf a2ee0e35e9e22b39acbdfbb9b1750a72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4250 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text olska sztuka ludowa ROK • XXVII • 1973 • NR 2 �TRESC Roman Reinfuss Jerzy Toeplitz Irena Eukowska-Floreńska Aleksander Jackowski Chłopi — budowniczymi kościołów drewnianych O filmowej twórczości ludowej wczoraj i dziś Rzeźba w w ę g l u i jej twórcy Przegląd plastyki amatorskiej. Cz. I I I . Pomorze (Rzeźba) 67 71 81 107 Piotr G . Eogatyriew. Woprosy teorii narodnogo iskusstwa. Moskwa, 1971 121 Piotr G . Bogatyriew. Funkcje stroju ludowego w Morawskiej Słowacji '. . 121 R E C E N Z J E Maciej Ciołek Antoni Kroh K R O N I K A S U M M A R Y 123 O F A R T I C L E S ; . P E 3 I O M E 126 127 Na okładce: Kopernik (fragment), wys. 66 cm. Wyk. Tadeusz Cąkala, Sobiska, pow. Łuków. Fot. Jan Swiderska Na stronie tytułowej: Adam i E w a z Raju wygnani, wys. 44 Wyk. Bolesław Suska. Budziska, pow. Łuków. Fot. Jan Świderski cm. �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII . 19 7 3 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. naczj, Jadwiga Jarnuszkaewiczowa (z-ca red. naez.), Anna R u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery PiwocM, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abe34ec08951b57fb49501862ee16325.pdf e94a293067ced243f7d625044f66a9f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rzeźba w węglu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4253 Title A name given to the resource Rzeźba w węglu i jej twórcy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.81-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska WSPÓŁCZESNA RZEŹBA W WĘGLU I JEJ TWÓRCY W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM Niniejsze opracowanie p o w s t a ł o jako w y n i k pierwszego etapu b a d a ń terenowych i archiwalnych przeprowadzonych przez a u t o r k ę w okresie od 1962 do 1971 r o k u oraz na podstawie zbiorów Muzeum w Zabrzu. Dalsze prace ba­ dawcze zmierzają do uzyskania możliwie pełnego obrazu genezy i d y n a m i k i przemian rzeźbiarstwa węglowego jako jednego z w y t w o r ó w kulturowych j a k i p o w s t a ł pod wpły­ wem procesów industrializacyjnycli na badanym terenie. P r a g n ą c zasygnalizować ciekawy w t y m zakresie p r z y k ł a d , a r t y k u ł ten nie wyczerpuje tematu w y m a g a j ą ­ cego kontynuacji szerszych b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h na terenie poludniowo-zachodnicj Polski oraz k i l k u p a ń s t w europejskich p o s i a d a j ą c y c h stare górnictwo węglowe. Dla­ tego wymienione opracowanie ogranicza się do terenu w o j e w ó d z t w a katowickiego, omawiając dokładniej rzeź­ biarstwo po 1945 г., a jedynie w niewielkim stopniu zwra­ cając u w a g ę na okres X I X i p o c z ą t e k X X wieku Hisłoria rzeźbiarsłwa w_węglu Geneza rzeźby w węglu wiąże się z rozwojem kopal­ nictwa węgla kamiennego, k t ó r e na terenie współczesnego rejonu Górnośląskiego Okręgu P r z e m y s ł o w e g o powstało w 2 poł. X V I I I wieku, a w R y b n i c k i m Okręgu W ę g l o w y m pod koniec X I X i na p o c z ą t k u X X w . ' Obecny stan b a d a ń nie pozwala jeszcze na ścisłe usta­ lenie p o c z ą t k ó w tej t w ó r c z o ś c i . Z całą jednak pewnością m o ż n a powiedzieć, że w y s t ę p o w a ł a ona w Polsce już w 2 poł. X I X w., a w zachodniej Europie, gdzie p r z e m y s ł węglowy p o w s t a ł znacznie wcześniej, już w p o c z ą t k a c h tego stu­ lecia. Jak w y n i k a ze szczupłych dość m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych i eksponatowych, d o t y c z ą c y c h tego okresu, a t a k ż e z w y w i a d ó w przeprowadzonych wśród starych górników i rzeźbiarzy, pierwsze wyroby z węgla pojawiają się po­ wszechniej w warunkach czasowej izolacji licznycli grup górników uczestniczących w strajkach okupacyjnych w ko­ palniach węgla kamiennego. W 2 poł. X I X wieku b y ł y to już dość częste wydarzenia w życiu śląskiego górnika. P r z y c z y n i a ł y się do tego j a k wiadomo, wielogodzinny dzień pracy, złe jej warunki, niskie wynagrodzenia i bez­ robocie. Jak w y n i k a z literatury historycznej, pierwszy w iększy strajk powszechny m i a ł miejsce w Katowicach i Zabrzu w 1879 г., zaś rzeźbiarstwo węglowe istniało już wcześniej. Można więc u w a ż a ć , że strajki przyczyniły się do upowszechnienia rzeźby w węglu, nie b y ł y jednak po­ wodem jej powstania. 2 3 r 4 W czasie s t r a j k ó w , g ó r n i k o m s i e d z ą c y m w chodnikach kopalniany cli, godziny i d n i dłużyły się. Ten i ów p r ó b o w a ł c z y m ś się zająć. Wspominano więc wydarzenia, opowiadano baśnie i legendy, „ d ł u b a n o " w węglu przy pomocy scyzo­ r y k ó w czy też innych posiadanych przy sobie ostrych narzędzi. P o c z ą t k o w o robiono g ł a d k o szlifowane kostki węglowe lub m a ł e płaskie tarczki, w rodzaju wisiorków ozdobionycłi płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą k w i a t róży, monogram, k r z y ż y k , m ł o t k i górnicze ( i l . 1). Przekazywano je bliskim „ n a p o w i e r z c h n i ę " w d o w ó d wdzięczności za prze­ syłane „ n a d ó ł " jedzenie i jako znak, że wykonawcy cie­ szą się dobrym zdrowiem i m y ś l ą o rodzinie. K o b i e t y nosiły te ozdoby zawieszone na ł a ń c u s z k u na szyi. R z e ź b y i płaskorzeźby w węglu z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. znane są ze zbiorów muzealnych ( i l . 3). B r a k jednak ściślejszych danych d o t y c z ą c y c h ich w y k o n a w c ó w i terenu pochodzenia. Na wspomnianycli kostkach węglowych r y t o czasem d a t ę strajku, emblematy górnicze, monogram uczestnika strajku czy też różne napisy, elementy dekoracyjne. N p . Jerzy Socowa z Bielszowic (ur. w 1906 r.) tak wspomina swoje wyroby z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o : jo m a ł o rzyźbił, wienoej malowoł, ale, żech b y ł r ę b a c z e m na kopalni Walenty Wawel, toch se zawsze w y b r o ł te nojlepsze k o ń s k i wągio do roboty. Wymyśliłech se wzór i to żech go zawdy robił, a p o t y m to się sprzedało. Nojwięcej t o b y ł t a k i pomnik z p ł y t , a na wirchu orzeł polski. Jak w 1936 roku b y ł wielgi strajk na „ F r a n c i s z k u " , to na t y m dole t y ż robiłech takie pomniki. Siedzieli m y t a m w takiej wielkiej kumorze węglowej, na legarach z desek, powietrza b y ł o dość, a mnie się cniło, to dołech mojej żonce k a r t k a do t o r b y co m i jedzynio posy wała, coby m i t y ż posłała d ł u t k a i szmyrgle.s I ona m i posłała, i robiłech z węglo takie p o m n i k i : pod­ stawka wybłyszczona, j a k to m a j ą te pomniki na cmentorzu, na t y m wiyrchu drugo kostka i wypisane t a m było — strajk okupacyjny Walenty Wawel 1936 rok — a na i n ­ nych ściankach b y ł y w y r y t e ludzie przy robocie..." 6 Socowa w y k o n a ł jedenaście takich „ p o m n i k ó w " na zamówienie s t r a j k u j ą c y c h z n i m wspólnie kolegów. K i e d y zamierzał zrobić ostatni dla siebie, strajk się skończył. Jak w i d a ć z powyższego opisu, p r z y w i ą z y w a n o w a g ę do takich p a m i ą t e k , niestety wymieniony informator dziś na p r ó ż n o poszukuje wśród znajomych rodzin górniczych choć jednej takiej kostki, k t ó r ą w y k o n a ł w czasie strajku. P r z e t r w a ł a t y l k o p a m i ę ć o nich. N i e k t ó r z y zdolniejsi górnicy, po zakończeniu strajku rzeźbili nadal. Widziało się potem te rzeczy j a k daro­ w y w a l i jako prezenty, a nawet sprzedowali na zorobek, a znani b y l i we wsi co p o r a d z ą r z y ź b i ć . . . " Oczywiście asortyment w y r o b ó w stopniowo się powiększał. B o d ź c e m b y ł sentyment do kopalni „ k t ó r a używiła rodzina". N i e m a ł ą też rolę pełnił bodziec ekonomiczny, chęć zyskania zarobku ze sprzedaży w y r o b ó w . Świadczyć o t y m może m . i n . fakt, że na okres m i ę d z y w o j e n n y przypada nasilenie produkcji galanterii w węglu, j a k wymienione już kostki węglowe u ż y w a n e jako przyciski na biurko, popielniczki, k a ł a m a r z e . N a ś l a d o w a ł y one w pewnym stopniu fabryczne w y r o b y ze szkła, porcelany czy drewna. W y k o n y w a l i je p r z e w a ż n i e bezrobotni górnicy w celach zarobkowych. Posiadali oni nie tyle zdolności artystyczne, co techniczne umiejętności, pozwalające i m p r o d u k o w a ć w większej ilości wymienione przedmioty. 7 8 Nabywcami b y l i u r z ę d n i c y kopalni (np. sztygar, dy­ rektor, inżynier), j a k również i n n i ludzie, k t ó r z y nabywali owe wyroby na okolicznościowe prezenty. W n i e k t ó r y c h rodzinach górniczych b y ł o w zwyczaju, że oprócz upomin­ k ó w o charakterze praktycznym, ofiarowywanych młodej parze przez rodzinę, obcy darowywali g a l a n t e r i ę z węgla. I dziś zresztą panuje zwyczaj dawania tego rodzaju prezen­ t ó w z okazji jubileuszy rodzinnych (urodziny, rocznice). U p o m i n k i te w y k o n u j ą na specjalne zamówienie rzeźbiarze, k t ó r z y sami też często b y w a j ą ofiarodawcami. Jeden z nich 81 �czas zanotowanych przejawów, nie datowany, bez indy­ widualnego p i ę t n a — to p o s ą g Św. Barbary wykonany w węglu, a zachowany w kopalni „ C z e l a d ź . . . " Czy rzeczy­ wiście jest to jedyny p r z y k ł a d , trudno na razie powiedzieć, gdyż penetrowanie podziemi kopalni węgla kamiennego nie jest s p r a w ą p r o s t ą dla badacza. Węglowo posągi świętej Barbary wymienione w cyto­ wanej" pracy, w y s t ę p o w a ł y jednak na opisywanym terenie już na p o c z ą t k u X X w. (jakkolwiek, w trakcie dotych­ czasowych b a d a ń nie natrafiono na okazy zachowane z tego okresu). W y s t ę p o w a ł y one również w okresie między­ wojennym, w latach 4 0 - y c h i spotyka się je obecnie. P r z y k ł a d e m może być do dziś utrzymana tradycja ofiarowy­ wania „węglowych figurek" św. Barbary górnikom i d ą c y m na e m e r y t u r ę ; dla górnika odchodzącego na e m e r y t u r ę z a m a w i a j ą u Kr-zuka koledzy rzeźbę, św. Barbary, b ą d ź wozaka, ratownika czy górnika, k t ó r o b y w a j ą p ł a t n e lub nie, gdy ten dla kogo ma b y ć rzeźba jest bliskim kolegą rzeźbiarza..." Z okresu międzywojennego znano są też d ł u b a n e w bryle węgla groty, w k t ó r y c h umieszczano d r e w n i a n ą lub k u p o w a n ą gipsową figurkę św. B a r b a r y . B y ć może pierwotnie węgiel stosowano nawiązując do otoczenia, w k t ó r y m przebywa górnik — t y l k o jako tło dla jego legendarnej patronki. Znane jednak późniejsze rzeźby w węglu o tej tematyce, m o g ą w s k a z y w a ć , że n a s t ą p i ł t u odwrotny proces niż w rzeźbie drewnianej, k t ó r a później często z a s t ę p o w a n a b y ł a masowo p r o d u k o w a n ą figurą gipsową. W w y p a d k u sakralnej rzeźby w węglu, droga z d a w a ł a się przebiegać w przeciwnym kierunku, bo uży­ wając węgiel pierwotnie nieśmiało do w y r o b ó w o k s z t a ł t a c h prostych, w m i a r ę rozwoju umiejętności technicznych 11 12 15 14 1 И. 1. Wisiorek, węgiel. W y k . Eugeniusz B ą k , Szopienice, 1969 г. I I . 2. Chwała górnikom, W y k . 1969 r. Józef Włóczka, Sośnica, ролу. Gliwice. opowiadając o p o c z ą t k a c h swej twÓ7-czośei podaje m . i n . : jak m ó j brat ożenił się z c ó r k ą sztygara (było to w 1926 r.) d o s t a ł też życzenia i prezenty z kopalni, w k t ó r e j pracował. N a t y m weselu b y ł zawiadowca kopalni, k t ó r y przyniósł na prezent k o s t k ę węgla pięknie szlifowaną, a na każdej ściance b y ł napis — nazwa jakiejś śląskiej kopalni, k i l o f i pyrlik..."' Galanteria tego t y p u m i a ł a też często stanowić pa­ m i ą t k ę z miejsca pracy obdarowanego, lub członka jego rodziny. Feliks Lazar wspomina j e d n ą ze swoich togo t y p u prac, wykonanych na specjalne zamówienie dla lekarza z L i p i n Ś l ą s k i c h . Był to obelisk z b r y ł y węgla, w k t ó r e j na niewielkiej płaszczyźnie wyszlifowanej do p o ł y s k u , wyryte zostały emblematy górnicze i napis: imię i nazwisko nie żyjącego już wówczas ojca tego lekarza, k t ó r y p r a c o w a ł kiedyś w kopalni. N a życzenie zamawiającego z tej właśnie kopalni ( „ Ś l ą s k - M a t y l d a " ) musiał pochodzić węgiel u ż y t y do wykonania obelisku. Miał on teraz symbolizować p r a c ę ojca i s t a n o w i ć jej p a m i ą t k ę i „ p r z y p o m n i e n i e dla rodziny". 10 O ile tradycyjna rzeźba ludowa, w drewnie związana, była. jeszcze w 1 poł. X X w. niemal wyłącznie z t e m a t y k ą s a k r a l n ą , o tyle rzeźba w węglu, k t ó r a powstała, jak wynika z dotychczasowej o niej wiedzy, w odmiennych warunkach społeczno-kulturowych, w y p ł y w a ł a z odmiennych potrzeb i pełniła od p o c z ą t k u inną funkcję w kulturze środowiska górniczego. Nie znaczy to jednak by nie n a w i ą z y w a ł a w swej tematyce do tradycji kulturowych. P r z y k ł a d e m t e m a t y k i sakralnej może t u b y ć c h o ć b y drobny element dekoracyjny jak krzyż na X I X i XX-wiecznych wisiorkacłi, a t a k ż e spotykane do dziś i wymieniane w literaturze etno­ graficznej przez innych, rzeźby świętej Barbary. B y ł y to, j a k podaje Maria Żywirska, jedyne ówczesne wolno stojące rzeźby figuralne w węglu. Ponadto Jodyny z dotych- 82 r y t w węglu, 31X22 cm. �т �p l a s t y k ó w a m a t o r ó w w Katowicach w 1946 r. pojawiły się rzeźby w węglu, к B y l i też tacy, k t ó r z y m a j ą c t r u d n o ś c i w wykonaniu swych pierwszych rzeźb w węglu — robili je w drewnie, powlekając rozpuszczonym klejem stolarskim i o b s y p u j ą c drobniutkim m i a ł e m węglowym, b y n a d a ć jej pozór rzeźby wykonanej w w ę g l u . 17 Ożywienie r z e ź b i a r s t w a w węglu przypada na okres po 1946 г., a jego ponowny rozkwit na czas dzisiejszy, co wynika z w a r u n k ó w sprzyjających dla rozwoju wszelkiej amatorskiej twórczości plastycznej, otaczanej s t a r a n n ą opieką. Twórczość ostatniego okresu charakteryzuje sze­ r o k i wachlarz tematyczny i techniczny prac. Wykonuje się więc w zależności od chęci i u p o d o b a ń t w ó r c y (czy też odbiorcy) z a r ó w n o różnego rodzaju g a l a n t e r i ę węglową j a k i rzeźbę p e ł n ą oraz płaskorzeźbę, głównie o tematyce świeckiej, odzwierciedlającej życie codzienne, p r a c ę i od­ poczynek, historię i współczesność, ilustracje legend i wy­ d a r z e ń z w i ą z a n y c h przede wszystkim z g ó r n i c t w e m węglo­ w y m i regionem. Dlatego w omówieniu dalszych zagadnień, główny nacisk zostanie położony na współczesną twórczość p l a s t y c z n ą z tego zakresu, t y m bardziej, że mimo dominu­ jącej nowej t e m a t y k i oraz podniesienia poziomu artystycz­ nego prac, nawiązuje ona do miejscowych tradycji k u l t u ­ rowych. Współcześnie działający rzeźbiarze i ich prace Teren I I . 5. Głowa górnika, węgiel, wys. 15 em. W y k . 1965 Feliks Lazar, L i p i n y Śląskie. r. zaczęto w y k o r z y s t y w a ć bogatsze możliwości rzeźbiarskie tego tworzywa. B r a k polichromii znanej z tradycyjnych śląskich rzeźb drewnianych, nie sprzyjał p o c z ą t k o w o pozyskiwaniu odbiorcy. Ponadto w a r u n k i ekonomiczne samego t w ó r c y nie pozwalały na to, by poświęcał więcej czasu na wykonanie jednej pracy, k t ó r e j zbyt nie b y ł b y ł a t w y ; rzeźba taka m u s i a ł a b y b y ć znacznie droższa od drobnych w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h , traktowanych zwłasz­ cza w okresie lat 1910—1938, przez bezrobotnych górników, jako jedno ze źródeł utrzymania. Pomostem ł ą c z ą c y m rzeźbę s a k r a l n ą z g a l a n t e r i ą są k r z y ż e s t o j ą c e zwane też czasem „ p a s y j k a m i " , znajdu­ j ą c e się do dziś w n i e k t ó r y c h kościołach czy w posiadaniu osób p r y w a t n y c h . Zaliczyć t u m o ż n a również, ołtarz z b r y ł węglowych, wykonany w 1932 r o k u przez ( + ) Karola Drewnioka z Zabrza (ur. w 1897 г.). Ołtarz ten znajduje się w krypcie pod g ł ó w n y m o ł t a r z e m kościoła św. Józefa w Zabrzu przy ulicy Roosevelta (kościół został zbudowany w 1. 1931/32). Został on ufundowany przez górników ko­ palni „ M a k o s z o w y " , a wykonano go ręcznie z węgla uzy­ skanego w tejże kopalni, gdzie od razu na miejscu wydo­ bycia węgla, t w ó r c a p o d d a ł wstępnej obróbce fragmenty swego przyszłego dzieła. Nie wdając się na t y m miejscu w szczegółowy opis konstrukcji, w analizę formalną i arty­ s t y c z n ą , warto stwierdzić, że ołtarz ten został wykonany podobnymi technikami j a k wspomniane j u ż wyżej proste kostki węglowe. 15 Okres okupacji nie sprzyjał tak bujnemu rozwojowi twórczości w tej dziedzinie, jakkolwiek spotyka się w y r o b y z t y c h l a t lub informacje o nich, a dowodem, że zaintere­ sowanie r z e ź b i a r s t w e m w węglu nie uległo c a ł k o w i t e m u przerwaniu, m o ż e b y ć fakt, że już na pierwszej wystawie 84 Najliczniejsza grupa współczesnych rzeźbiarzy w węglu skupia się w rejonie takich miejscowości j a k : R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k , Szopienice i Nikiszowiec — dzielnice Katowic, Katowice i B y t o m . W innych miastach znajduje się po jednym lub k i l k u znanych bardziej, indywidualnych twór­ ców. W rejestrze m u z e ó w śląskich w y s t ę p u j ą n a s t ę p u j ą c e miejscowości, w k t ó r y c h rzeźbi się w węglu: Będzin, Bielszowice, Bobrek, B y t o m , Chorzów, Chwałowice, Czeladź, Czarny Las, Gliwice, Grodziec, D ę b i e ń s k o , Katowice, L i p i n y Śląskie, Łagiewniki, Michałkowice, Mysłowice, N i k i ­ szowiec, P s z ó w , R a d z i o n k ó w , R u d a Śląska, R o g o ź n a , R y d u ł t o w y , Sośnica, Szopienice, Szombierki, Świętochło­ wice, Tarnowskie Góry, W o d z i s ł a w Śląski i inne. O b e j m u j ą one c e n t r a l n ą część GOP-u i R O W - u . S k ł a d społeczny T w ó r c y z wymienionych miejscowości r e p r e z e n t u j ą głównie środowisko robotnicze. Są to p r z e w a ż n i e górnicy lub ślusarze, rzadziej i n n i pracownicy kopalni węgla ka­ miennego czy h u t y , p r a c u j ą c y lub emeryci. W y j ą t e k sta­ n o w i ą : jeden nauczyciel i jeden u r z ę d n i k — zresztą też pośrednio swą p r a c ą związani z kopalnictwem. Są oni na ogół pochodzenia miejscowego. Można jednak m i ę d z y n i m i s p o t k a ć k i l k u p r z y b y ł y c h z innych regionów Polski (np. Rzeszowskiego, Kieleckiego, powiatu N o w y Targ, r e p a t r i a n t ó w z ZSRR), k t ó r z y przez p r a c ę w górnictwie i k o n t a k t z miejscowymi t w ó r c a m i , zaczęli rzeźbić w węglu. Rozpiętość wieku t w ó r c ó w sięga od 21 do 80 lat, s t a ż t w ó r c z y od paru miesięcy (początkujący) do 45 lat. W y ­ kształcenie na ogół nie przekracza poziomu szkoły pod­ stawowej, za w y j ą t k i e m k i l k u p r z y p a d k ó w u k o ń c z e n i a szkoły średniej technicznej lub ogólnokształcącej. R z e ź b i ą przeważnie mężczyźni. Pierwsze i d o t ą d jedyne trzy ko­ biety rzeźbiące w węglu, pojawiają się dopiero w 2 poł. X X w. Zdobycie umiejętności, wzorce Jak w y n i k a z historii r z e ź b i a r s t w a węglowego, począ­ wszy od najdawniejszych lat jego istnienia, twórczość t a �85 �b y ł a d o m e n ą środowiska robotniczego związanego z gór­ nictwem. Poszczególni t w ó r c y uczyli się tej „ s z t u k i " jeden od drugiego l u b przez oglądanie samych w y r o b ó w , k t ó r o zawsze cieszyły się uznaniem kolegów, znajomych, rodziny czy dozoru kopalnianego, p o b u d z a j ą c innych do wyko­ nania podobnych. Analogicznie wygląda, to i dziś, z t y m , że duże ułatwienie techniczne stanowi działalność plastycz­ nych kółek zainteresowali przy z a k ł a d o w y c h domach k u l t u r y , ognisk plastycznych, rozwijających, wiedzę ama­ t o r ó w o przedmiocie ich zainteresowali. Trudno ustalić granicę wieku w j a k i m twórcy przeja­ wiają, zainteresowanie rzeźbą w węglu. Jest to rzecz bardzo indywidualna, gdyż w tradycji ( X I X i 1 poł. X X w.) zdol­ niejsi już nieraz w bardzo m ł o d y m wieku próbowali rzeźbić. Jak wspomina K a r o l Drewniok (nr. w 1897 r. w Zabrzu) ~rzeźbić n a u c z y ł się m a j ą c 15 lat. W jogo przypadku b y ł o to co prawda zainteresowanie pośrednie (pierwotnie pra­ cował u miejscowego stolarza,, k t ó r y rzeźbił w drewnie) lecz u i n n y c h mogła to b y ć chęć n a ś l a d o w a n i a wc wszystkim starych górników, pod k t ó r y c h opieką już \i 14-ym roku życia rozpoczynali p r a c ę w kopalni. Jednocześnie inni dopiero na „ s t a r e l a t a " odkrywali w sobie pasję twórczą, podobnie zresztą, j a k się to i dziś dzieje z malarstwem i rzeźbą. „ . . . Chęć rzeźbienia to była zawsze u n i e k t ó r y c h t y l k o jedeTi b y ł na wsi — to miał drzewo do tego, a drugi, b y ł górnikiem i miał węgiel, ino czasu nie zawsze s t a ł o . . . " Wo wszystkich okresach rozwoju rzeźby w węglu, praco jednych b y ł y wzorem lub p o d n i e t ą t w ó r c z ą dla innych. Mimo iż n i e k t ó r z y zazdrośnic strzegli jak jakiej t a j e m n i c y . . . " sposobu rzeźbienia, to p o c z ą t k u j ą c y zawsze rozpytywali o t e c h n i k ę pracy tych, k t ó r z y j u ż j ą opanowali. K a ż d y jednak sam m u s i a ł w k o ń c u dojść do 1 8 86 ostatecznej sprawności technicznej, przez zdobycie w ł a s n y c h metod pracy. Tradycja i ocena społeczna Trudno dziś prześledzić ocenę społeczną t y c h prac w X I X w. Dokumentacji jest niewiele, ustne przekazy sięgają p r z e ł o m u X I X / X X w. najdalej. Jedno jest jednak pewne, żo już w 2 poł. ubiegłego wieku, galanteria węglowa, w t y m głównie b i ż u t e r i a (wisiorki), a sporadycznie t e ż w y s t ę p u j ą c a rzeźba, była twórczością p o p u l a r n ą w środo­ wisku g ó r n i c z y m i cieszyła się uznaniem tyleż najbliższego otoczenia — rodziny i znajomych, ile dozoru kopalnianego, dla k t ó r e g o zawsze formą reklamy było posiadanie, szczegól­ nie w urzędzie kopalnianym, jakiegokolwiek wyrobu z węgla, pochodzącego z tej właśnie kopalni. Ośrodkiem tego rzeź­ biarstwa b y ł y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Zabrze, Ruda Śląska, B y t o m . Jan Liszka (ur. w 1927 r.) z Zabrza, w s p o m i n a j ą c biżuterię węglową, k t ó r ą widział jeszcze w użyciu pod koniec okresu międzywojennego, m ó w i : kobiety chętnie nosiły w y r o b y z węgla, to sobie t a k szanowały j a k bursztyny. To b y ł y głównie k r z y ż y k i . A k t o miał t a k i k r z y ż y k — to już było coś. Nosiło się to na srebrnym albo z ł o t y m łań­ cuszku i t y l k o w niedziela, na wierzch na s u k n i a . . . " ' Dodaje t a k ż e , żo przede wszystkim musieli je mieć wszyscy krewni r z e ź b i a r z a - g ó i n i k a , i n n i kupowali sobie. O uznaniu j a k i m cieszyli się wówczas w Zabrzu dość liczni jeszcze rzeźbiarze w węglu wspomina: kiedyś j a k k t o ś rzyźbił w węglu, to b y ł u w a ż a n y za wielkiego a r t y s t ę . . . " " Toteż do dziś wspomina się najlepszych ze znanych jeszcze na p o c z ą t k u X X w. twórców, j a k Karola, D y g ę ( + ), z Zabrza, 1 2 �I I . 9. Ciskacz, węgiel, 3 3 x 5 0 cm. W y k . 1968 r. H e n r y k W o l n y , R a d z i o n k ó w . I I . 10. Sztygar, węgiel, wys. 27 cm W y k . 1969 r. Józef Warzecha, Tarnowskie Góry. I I . 11. Rodzina, węgiel, wys. 26 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka, Zabrze. wymienionego już Karola Drewnioka ( + ), a t a k ż e działa­ jącego do dziś, Józefa Włóczkę. Ten Włóczka, to był ten jedyny, lepszego od niego już nio było co poradził kiety r o b i ć . . . on to robił jeszcze po I I - e j wojnie światowej, ale dla starszycłi co się na t y m z n a l i . . . " W a r t o t u wspomnieć o rodzinnycłi tradycjach rzeź­ biarskich, na k t ó r o napotkano w ostatnich penetracjach terenowych. Jak się okazuje, zamiłowania do sztuki rzeź­ bienia c h ę t n i e przejmował syn po ojcu, brat od brata, bratanek po w u j u i t p . , tak j a k też do niedawna jeszcze dziedziczny był niemal z a w ó d górnika. Jednym z przy­ kładów może b y ć J ó z e f Kaczmarek, ślusarz kopalniany (ur. w 1919 r.) z Czeladzi, k t ó r y po swoim w u j u przejął zamiłowania, i umiejętności rzeźbienia w węglu. Rodzina K a c z m a r z y k ó w z Giszowca (Katowice) również od lat słynęła we wsi z dobrych rzeźbiarzy w węglu — braci. Konkurencja p a n u j ą c a między n i m i (pocz. X X w.) dopro­ wadziła nawet do wieloletniej waśni rodzinnej, k t ó r ą do dziś p a m i ę t a młodsze pokolenie. Wymieniony już Jan Liszka, z Zabrza, k t ó r y sam podziwiał jako dziecko wujka rzeźbiącego w węglu, 22 cieszy się dziś, żo jego młodszy syn objawia również zainteresowania rzeźbą, robiąc już samo­ dzielne prace, a starszy — propaguje twórczość ojca w od­ ległym Raciborzu u w a ż a j ą c go za doskonałego w y k o n a w c ę zarówno rzeźby pełnej jak i p a m i ą t k a r s t w a galanteryjnego. do amatorskich pracowni przy domach k u l t u r y czy na zajęcia stałe w ogniskach plastycznych. Zdarza się też, że starszy wiekiem g ó r n i k - r z e ź b i a r z z i n i c j a t y w y własnej czy też dyrekcji kopalni szkoli m ł o d y c h g ó r n i k ó w . Najbardziej jednak powszechnym ź r ó d ł e m inspiracji zdolnych jednostek, jest przypadkowo widziana r z e ź b a , płaskorzeźba lub galanteria węglowa w domu kolegi, krew­ nego, w witrynie sklepowej (np. — p a m i ą t k a r s k i sklep p r y w a t n y w Zabrzu), na wystawach w domu k u l t u r y , a od k i l k u lat również w miejscowych muzeach. W t a k i c h okolicznościach t w ó r c a od p o c z ą t k u sam rozwija u m i e j ę t ­ ność rzeźbienia. Dość ciekawym tego p r z y k ł a d e m jest Józef Bednorz (ur. w 1933 г.), górnik „ z w e r b u n k u " , po­ chodzący ze wsi w pow. N o w y Targ, k t ó r y k i e d y ś p r ó b o w a ł rzeźby w drewnie i zarzucił ją. Po osiedleniu się na Śląsku (ok. 1954 r.) w Grodźcu, pow. B ę d z i n , kiedyś z n u d ó w zaczął obciosywać siekierą bryłę węgla. Zobaczył wówczas ze zdziwieniem, że daje się on względnie r ó w n o s k r a w a ć i m o ż n a go dowolnie k s z t a ł t o w a ć . Od tego czasu zaczął rzeźbić w węglu. Stosuje on jednak w swej pracy zupełnie odmienne metody i techniki niż i n n i znani t w ó r c y (por.: omówienie technik). Mimo wszystko młodzi chłopcy, zdaniem starych twórców, w y k a z u j ą mniejsze zainteresowanie t y m rodzajem twórczości. Wydaje i m się ta praca zbyt trudna i ż m u d n a " . P o c i ą g a ich ona raczej w wieku późniejszym, gdy sami s t a j ą się pracownikami kopalni. Toteż n a j m ł o d s i rzeź­ biarze liczą dziś na ogół 20—30 lat. W y j ą t e k stanowi młodzież o zainteresowaniach plastycznych uczęszczająca W ś r ó d licznych rzeźbiarzy w węglu rejonu GOP-u i R O W - u jest wielu, k t ó r z y w swej twórczości stworzyli własny indywidualny s t y l . Polega on na sposobie przed­ stawienia tematu, przez co należy w t y m w y p a d k u ro­ zumieć t a k ż e ogólną formę rozwiązania b r y ł y i t e c h n i k ę w y k o ń c z e n i a rzeźby, n a d a j ą c ą jej ostateczny w y g l ą d . N i e k t ó r e style rzeźbienia znalazły c h ę t n y c h n a ś l a d o w c ó w , 21 24 Indywidualizacja stylu, sylwetki n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w 87 �П. 12. Górnik, węgiel, wys. 21 cm. W y k . 1968 r. Alfred P i ą t e k , R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . I I . 13. Alarm, węgiel, wys. 22 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze. I I . 14. Wozak, węgiel, 2 6 x 1 1 cm. W y k . 1961 r. Jan Liszka. niemniej dzięki o k r e ś l o n y m cechom charakterystycznym m o ż n a na ogół bez t r u d u zorientować się z czyjego war­ sztatu dana rzeźba wyszła. P e w n ą unifikację formy daje się t y l k o z a u w a ż y ć w wyrobach o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , w k t ó r y c h od lat przyjął się zwyczaj wykonywania określonych form j a k : popielniczka, kostka, p r z y c i s k - w ó z e k , puchar, wazon, obelisk, w ujednoliconej technice polegającej na wyko­ naniu przedmiotu w formie zgeometryzowanej b r y ł y (płyty, p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , walca), o całkowicie gładkiej, jedno­ litej powierzchni zdobionej p ł y t k i m r y t e m w g ł ę b n y m w postaci stylizowanego ornamentu roślinnego lub geome­ trycznego, schematycznego rysunku, napisu czy emblematu. Najstarsi wiekiem i s t a ż e m t w ó r c z y m wśród współ­ czesnych rzeźbiarzy w węglu, j a k J ó z e f W ł ó c z k a z Sośnicy (ur. w 1896 r.) i E r y k Śledziona z B y t o m i a (ur. w 1901 г.), n a w i ą z u j ą w swych pracach t e m a t y k ą i t e c h n i k ą wykonania do t r a d y c j i X I X - w i e c z n y c h w y r o b ó w , do galanterii biu­ rowej, biżuterii i t p . Przedmiotowa forma u ż y t k o w a w y n i k a j ą c a z z a m ó ­ wienia społecznego b y ł a j e d n y m z c z y n n i k ó w n a r z u c a j ą ­ cych t u sposób wykonania. Podobnie rzecz się m i a ł a z i n ­ n y m i wyrobami, п р . o charakterze k u l t o w y m (ołtarz, k r z y ż e , lichtarze). Jak się wydaje b y ł to ogólnie p a n u j ą c y s t y l tego t y p u twórczości na przełomie X I X / X X w., a t a k ż o później. Bardziej uzdolnieni i pracowici t w ó r c y b y l i wy­ różniani przez społeczność spośród innych, nie tyło z racji o d m i e n n o ś c i s t y l u ich tworzenia, lecz precyzji wykonania. Tak też wspomina się jeszcze dziś dawne w y r o b y jubilerskie J ó z e f a Włóczki, m i m o iż w zasadzie w y k o n y w a ł on to samo co i n n i . R z e ź b i a r z y w p e ł n y m tego słowa znaczeniu b y ł o w t y m 88 czasie niewielu, nazwiska ich są często nie znane, dlatego trudno dziś wyłonić indywidualności twórczo z tego okresu. J ó z e f W ł ó c z k a , popularny w swym środowisku do dziś emerytowany górnik, ogranicza się jednak do szkolenia m ł o d s z y c h kolegów, nie ma bowiem już odbiorców na jego w y r o b y jubilerskie, do k t ó r y c h t r u d n o zresztą b y ł o b y m u obecnie u z y s k a ć odpowiedni m a t e r i a ł . B y ł to bowiem rzadko spotykany gatunek węgla — gagat — niegdyś w nie­ wielkich ilościach w y s t ę p u j ą c y w kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu, w kopalni „ S o ś n i c a " w Sośnicy, pow. Gliwice i innych. J e d n ą z ostatnich prac J ózefa Włóczki, wykonanych pod w p ł y w e m nowych technik stosowanych przez młod­ szych t w ó r c ó w w y r a b i a j ą c y c h galanterię węglową, jest r y t w węglu na bryło wyszlifowanej na k s z t a ł t obelisku o nie­ regularnych k s z t a ł t a c h pionowego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , pod t y t u ł e m Chwalą górnikom ( i l . 2), p r z e d s t a w i a j ą c y stylizo­ wany rysunek górników przy pracy. Indywidualizacja stylów zaczęła się w y t w a r z a ć — jak m o ż n a wnosić z zebranego d o t ą d m a t e r i a ł u — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy zaczęły się pojawiać nieliczne jeszcze wówczas rzeźby pełne i płaskorzeźby. W pełni zaś w y s t ą p i ł a po 1946 r „ kiedy owa rzeźba p e ł n a i płaskorzeźba rozwinęła się masowo wśród przedstawicieli nowego poko­ lenia, k t ó r z y w przeciwieństwie do swych p o p r z e d n i k ó w , zaczynali twórczość od malarstwa i rysunku amotorskiego, co i m zapewne dało zarówno pewne przygotowanie w za­ kresie bardziej złożonych kompozycji, jak i obrazowego przedstawiania realistycznych treści. Nadanie i m rzeźbiar­ skiej formy było dalszym etapem znalezienia w ł a s n y c h metod technicznych o b r ó b k i m a t e r i a ł u , zdolności i możli­ wości wypracowania własnego stylu, z k t ó r e g o zresztą nie wszyscy zdają sobie s p r a w ę choć p o t r a f i ą odróżnić prace innycłi twórców. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m tej drogi jest twórczość Feliksa Lazara. TJr. w 1902 r. w Koszutce (Katowice) zamieszkały w Lipinach Śląskich (Świętochłowice), twórczość swą zaczął około 1926 r. od o b r ó b k i prostych kostek węglo­ wych, sześcianów i wielościanów, ociosywanych i szlifowanyeh, m a j ą c y c h zastosowanie zgodnie z p a n u j ą c ą wówczas m o d ą , jako przyciski na biurko. O t y m okresio swych p r ó b , 18 �k t ó r y c h sam jeszcze nie nazywa rzeźbieniem, m ó w i : ,,... prze­ szedłem na t y c h kostkach całą szkołę, widziałem j a k ten m a t e r i a ł się zachowuje, j a k go trzeba o b r a b i a ć i t a k do wszystkich techniczny cli c h w y t ó w doszedłem s a m . . . " Później w y k o n y w a ł wzorem swych p o p r z e d n i k ó w popiel­ niczki i k a ł a m a r z e , aż wreszcie po 1946 г., pod w p ł y w e m kolejnych wystaw i k o n k u r s ó w organizowanych przez różne instytucje dla a m a t o r ó w , zaczął p r ó b o w a ć swych sił w drob­ nej rzeźbie i płaskorzeźbie. W i ą z a ł a się ona z t e m a t y k ą górniczą l u b historyczną. W latach 1963—19G6 rzeźbił też f i g u r k i zwierząt — kopie w y r o b ó w ceramicznych, mo­ t y w u j ą c podjęcie tego pomijanego w tradycji tematu, chęcią pokazania że z węgla m o ż n a robić wszystko...". Technika wykonania i w y k a ń c z a n i a prac przebiegała t u wedle wcześniej ustalonego sposobu, polegającego na w y szlifowaniu powierzchni i doprowadzeniu jej do idealnej niemal gładkości. Z czasem, p o r ó w n u j ą c prace z r z e ź b a m i innych t w ó r c ó w , na kolejnych wystawach czy konkur­ sach, s p r ó b o w a ł zmiany techniki, w y k o r z y s t u j ą c bogatszo środki rzeźbiarskie, p o d e j m u j ą c przy t y m coraz to nowo tematy z pracy i życia górników, rzeźbiąc więc kompozycje przede wszystkim figuralne j a k : Nasze złoto ( i l . 8), Ze­ psuty wentylator, Tatusiowi w Dniu Górnika, Ludzie i hałda, Głowa Górnika ( i l . 5) i i n . Przedstawione w nich postacie są k r ę p e , k a r ł o w a t e , o k r ó t k i c h t u ł o w i a c h i k o ń c z y n a c h , niewy ważone w proporcjach, wszystkie m a j ą podobne szerokokościsto twarze, szerokie k r ó t k i e szyje. Poza t y m i pracami wykonanymi w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y , osobną g r u p ę w twórczości Lazara s t a n o w i ą płaskorzeźby wykonano na podstawie zdjęć lub ilustracji książkowych. W y r ó ż n i a j ą się one nie t y l k o o d m i e n n ą t e m a t y k ą , ale t e ż odmiennym stylem wykonania, k t ó r y cechuje precyzja i wierność n a ś l a d o w a n i a płaskiego przecież rysunku. Praco to m o g ł y b y uchodzić za dzieło innego t w ó r c y , gdyby nie charakterystyczna technika ich w y k o ń c z e n i a (il.в, 7). 2 5 26 I n n y m t w ó r c ą r e p r e z e n t u j ą c y m o d r ę b n y swój styl jest H e n r y k W o ł n y , ur. w 1925 r. w Radzionkowie pow. Tarnowskie Góry. Mieszka t u i pracuje jako g ó r n i k ko­ palni „ R a d z i o n k ó w " . Od dawna lubił r y s o w a ć ; rzeźbić w węglu zaczął ok. 1964 г., k o n t y n u u j ą c t r a d y c j ę swego ojca, górnika. Asortyment jego prac jest r ó ż n o r o d n y , obejmuje galanterię j a k rzeźbę oraz płaskorzeźbę w y k o n a n ą w węglu sapropelowym •— odmiana kcnel. Nacisk kładzie na rzeźbę figuralną, z w i ą z a n ą tematycznie z p r a c ą g ó r n i k a . Stara się o p r e c y z y j n ą jej d o k u m e n t a c j ę w odtwarzaniu szczegółów, k t ó r e , z b r a k u możliwości wykonania ich w węglu, u z u p e ł n i a elementami m e t a l o w y m i . Z t y c h sa­ m y c h p o w o d ó w wykonuje oddzielnie n i e k t ó r e części rzeźby, jak np. kółka w ó z k a — wytoczone na tokarce ręcznej lub mechanicznej, p o d s t a w ę węglową dla rzeźby, k t ó r ą szlifuje na szlifierce mechanicznej i i n . Części wykonywane oddzielnie łączy ze sobą ś r u b k a m i i smołą, tak że ślad tego złączenia jest prawie niedostrzegalny. Stosując różne techniki obróbki, uzyskuje H e n r y k W o l n y , dla r ó ż n y c h części swych rzeźb i n n ą f a k t u r ę po­ wierzchni; odsłonięte ręce, twarz i tors ciskacza lśnią jedno­ litą gładkością u z y s k a n ą przez wyszlifowanie papierem ś c i e r n y m o r ó ż n y c h grubościach ziaren, m i ę k k ą s z m a t k ą i p a s t ą do obuwia. Podobnie szlifuje b u t y , kask, p o d s t a w ę w ó z k a i jego k ó ł k a ( i l . 9). Spodnio g ó r n i k a noszą ślady techniki wiórowej, przez proste ścięcia b r y ł y idące z góry w dół. Jako p r z y k ł a d y m o g ą posłużyć t u właściwie wszyst­ kie figuralne rzeźby tego t w ó r c y j a k : Ciskacz, Sztygar w galowym ubraniu i i n . Ścianki wózka, w pierwszej z w y ­ mienionych prac, p o s i a d a j ą f a k t u r ę „ g r o s z k o w a n ą " , uzy­ s k a n ą przez krzyżujące się drobne nacięcia, a węgiel wypeł­ niający wózek ma nieregularny k s z t a ł t masy n a c i ę t e j grubym d ł u t e m t e c h n i k ą wiórową. Wypolerowana, p ł a s k a tafla podstawy, ma k s z t a ł t nieregularny, w y d ł u ż o n y , kra­ wędzie zaś u z y s k u j ą t y p o w y dla u ż y t e g o t u gatunku węgla, p r z e ł a m muszlowy. Twarze górników są zwykle w rzeźbach Wolnego g ł a d k o w y szlifo wane, podobne do siebie. Opisany sposób wykonania cechuje wszystkie pełno r z e ź b y tego t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą c właśnie jego swoisty styl, od k t ó r e g o nieco odbiega t y l k o w płaskorzeźbie. Nie ma t u bowiem możliwości technicznych wyszlifowania dotali, k t ó r e albo naciera grafitem (ciało postaci) albo też wyod­ rębnia odpowiednią t e c h n i k ą wykonania t ł a , j a k nacięcia, r o w k i , przy użyciu techniki w r ą b k o w e j i r y t u wgłębnego. Podobny styl wykonania charakteryzuje prace Józefa Warzechy z Tarnowskich Gór. U r . w 1928 r. w Szarleju, pracuje obecnie jako tokarz kopalni „ R a d z i o n k ó w " . R z e ź b i 14 89 �on w t y m samym gatunku węgla co W o l n y , hołdując po­ dobnej tematyce i w podobny sposób j ą p r z e d s t a w i a j ą c . Prace jego jednak różnią się, od r z e ź b Wolnego gorzej w y w a ż o n ą p r o p o r c j ą postaci (krótkie nogi, długi w ą s k i tułów, m a ł a w ą s k a głowa) i s z o r s t k ą ich f a k t u r ą . Widoczno są jednak w jego pracach w p ł y w y kolegi, z k t ó r y m jest w s t a ł y m kontakcie ( i l . 10). Jan Liszka z Zabrza, ur. w 1927 г., elektryk kopalni „ M a k o s z o w y " (od d w ó c h lat rencista) — podobnie j a k większość współczesnych rzeźbiarzy, s w ą karierę a r t y s t y c z n ą rozpoczął od malarstwa. Dopiero z czasem, zachęcony p r z y k ł a d e m innych, postanowił p r ó b o w a ć szczęścia na nowym polu (1957 — 1958), ambitnie z a k ł a d a j ą c z góry, że musi zrobić coś lepszego niż i n n i . . . " . Od razu też rozpoczął p r a c ę od rzeźby pełnej, w y k o n u j ą c uprzednio szkic rysunkowy. P o c z ą t k o w o rzeźbił mało f i g u r k i górników cisnących wózki, później nawet wiclopostaciowo rzeźby, wykonane zawsze w zwartej bryle, k t ó r e j jeden bok (tył) t r a k t o w a ł schematycznie, obciosując go z grubsza, bojąc się pęknięcia, m a t e r i a ł u . J e d n ą z pierwszych jego rzeźb, jest wykonana w 1900 r. Rodzina górnicza ( i l . 11). Z czasem, wzbogacając s w ą wiedzę o materiale rzeź­ biarskim i technice jego obróbki (rzeźbi w węglach humu­ sowych — w i t r y t i d u r y t ) , zmienił formy rzeźby ze sta­ tycznych na pełne; dynamizmu i ekspresji, j a k Alarm, 1963 r. ( i l . 13). Zawsze jednak utrz3'mywał się w j e d n y m zakresie tematycznym, przedstawiając pracę codzienną i życie g ó r n i k a , jego przeŻ3Cia, środowisko, z a b a w ę , odpo­ czynek i sport. Dzięki t e m u rzeźby Liszki u k ł a d a j ą się w konsekwentny ciąg tematyczny u k a z u j ą c y drogę rozwoju artystycznego jego t w ó r c y . Prace dotychczasowe wykonane w ciągu czternastu lat twórczości, odznaczają się jednolitym stylem wykonania, t e c h n i k ą o b r ó b k i m a t e r i a ł u — mimo rozwoju umiejętności technicznych i zmian gustu samego t w ó r c y . W ś r ó d jego pierwszych prac, p r z e w a ż a j ą rzeźby o deta­ lach wyC3'zelowanych z zastosowaniem techniki polero­ wania powierzchni ( i l . 14). Późniejsze prace, j a k wymieniony Alarm, s ą rozwiązano bardziej przestrzennie, faktura jest w nich szorstka, zachowuje naturalne właściwości m a t e r i a ł u , wykorzystane są prawie wszystkie techniki stosowane w rzeźbie w węglu (odłupkowa, wiórowa, w r ą b k o w a , a ż u r i t p . ) . Przedmiot r z e ź b y zda się wychodzić swym ekspre­ syjnym u k ł a d e m poza ramy wyznaczono b r y ł ą tworzywa. A u t o r jest w zasadzie samoukiem, n a w i ą z u j ą c y m jedynie do rodzinnych i miejscowych tradycji rzeźbiarskich Do 1959 r. przez ok. 2 lata uczęszczał na zajęcia zespołu malarzy a m a t o r ó w przy Z a k ł a d o w y m D o m u K u l t u r y kopalni „ Z a b r z e " . Zerwał z n i m jednak k o n t a k t z b r a k u czasu, j a k również ocl chwili, gdy o d k r y ł w sobie n o w ą pasję twórczą — rzeźbienie. W o l i robić j a k m ó w i według w ł a s n y c h c h ę c i . . . " , stwierdził t o ż : więcej się t a m j u ż nie n a u c z ę , a t y l k o t a m jeden od drugiego odpatruje j a k r o b i ć . . . " . W ł a s n ą pracę, własno p o m y s ł y , oceniano przez jego najbliższe środowisko (rodzina, sąsiedzi, koledzy w pracy) p r z e d k ł a d a nad umiejętności zdobyte pod kierun­ kiem artysty plastyka. Maria Chudoba, ur. 1932 r. we Lwowie, zamieszkała od 1945 r. w B y t o m i u , urzędniczka Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego w B y t o m i u — od dziecka w y k a z y w a ł a zdolności rysunkowe. B r a k zdrowia i w a r u n k i rodzinne nie pozwoliły joj na studia artystyczne, ale w wolnych od pracy godzinach, 2 7 I I . 15. Metaniarze, węgiel, 36 x 27 cm. W y k . 1969 r. Maria Chudoba, B y t o m . 11. 16. Stawianie stojaka II, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek, Katowice—JMikiszowiec. • j ' 'j9. 90 �I I . 17. Autoportret-maska, węgiel, wys. 13 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze R y b n i k . I I . 18. Na dniówkę, węgiel, wys. 43 cm. W y k . 1969 r. Joachim Porada, Chwałowico, pow. Wodzisław. I I . 19. Orkiestra górnicza, rzeźby w węglu, wys. ok. 14 cm. W y k . 1968 r. Eugeniusz B ą k , Szopienice. 19 �r y s o w a ł a i malowała, pozostając w kontakcie z Domem K u l t u r y przy kopalni „ D y m i t r o w " w B y t o m i u i z dzia­ łającymi tam kolejno instruktorami plastykami. W 1954 r. po raz pierwszy zainteresowała się rzeźbą, k t ó r ą p r o p a g o w a ł w ś r ó d a m a t o r ó w ówczesny ich opiekun artysta plastyk P i o t r L a t o s k a . Chudoba chętnie przeszła od malarstwa do modelowania w glinie, odlewania w gipsie, później zaczęła rzeźbić w drewnie i wreszcie w węglu. Wielka pracowitość, a t a k ż e uczostnictwo w licznych kon­ kursach i wystawach organizowanych przez Związek Za­ wodowy G ó r n i k ó w i miejscowo muzea, własne zdolności, a przede wszystkim j u ż blisko osiemnaście lat pracy arty­ stycznej — sprawiły, żc r z e ź b y jej ocenia się wysoko. 28 Chudoba rzeźbi nadal w r ó ż n y m materiale. W węglu wykonuje p ł a s k o r z e ź b y i r z e ź b y pełne, przeważnie wielofiguralne k s z t a ł t o w a n e syntetycznie, j a k b y kilkoma za­ ledwie cięciami d ł u t a , bez z b ę d n y c h szczegółów. I to chyba głównie określa i n d y w i d u a l n o ś ć jej stylu. Charaktery­ stycznym tego stylu p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć jedna z ostat­ nich prac, wykonana w 1969 r. na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu, na k t ó r y m zajęła pierwsze miejsce — Ślązaczki. W pracach Chudoby warto jeszcze zwrócić u w a g ę na pewno szczegóły d o t y c z ą c e o b r ó b k i technicznej rzeźby. Przed p r z y s t ą p i e n i o m do rzeźbienia wykonuje ona uprzednio model w glinie, szukając w niej właściwych proporcji i u k ł a d u form. W węglu rzeźbi przy pomocy d ł u t prostycli i półokrągłych s p o r z ą d z o n y c h ze stali narzędziowej w ko­ palni przez Piotra L a t o s k ę . Po zakończeniu pracy, obrabia powierzchnię rzeźby g r a d z i n ą . Jest to d ł u t o o ostrzu w y ­ c i ę t y m w z ą b k i służące zasadniczo do o b r ó b k i kamienia i pozostawiająco na powierzchni r z e ź b y ślady w postaci prostych lub falistych równoległych bruzdek. N a s t ę p n i e powierzchnię rzeźby węglowej naciera g r a f i t e m celem uzyskania jednolitego koloru. R z e ź b i w węglu humusowym b ę d ą c y m m i e s z a n i n ą w i t r y t u i fuzytu, o właściwościacłi z e w n ę t r z n y c h również dwojakich, jest to bowiem węgiel błyszczący i w ł ó k n i s t y . 29 I I . 20. Barbórka, 92 Gerard Urbanek, urodził się 1919 ( f 1973) w Brzezinach Śląskich, pow. Siemianowice, mieszkał w Nikiszowcu, górnik w kopalni „ W i e c z o r e k " i „ W e s o ł a " , od m ł o d y c h l a t ma­ lował amatorsko. Rzeźbić zaczął ok. 1967 r. n a m ó w i o n y przez kolegów. Prace swe w y k o n y w a ł w r ó ż n y c h gatunkach węgla. Najczęściej w humusowym uzyskanym od kole­ gów z kopalni „ Z a w a d z k i " w D ą b r o w i e Górniczej, a uwa­ ż a n y m przez niego za najlepszy. Podobnie j a k Liszka, twórczość s w ą w tej dziedzinie rozpoczął od razu od rzeźby p e ł n e j . Rzeźbił kompozycje figuralne, na ogół wielopostaciowe, tematycznie związane z p r a c ą p o m o c n i c z ą (rzemieślniczą) w kopalni, j a k : Na­ prawa przenośnika (il. 17), Stawianie stempli, Wstawianie wózka, Budowa^ tamy (il. 27) i i n . P r a c u j ą c w kopalni, sam uczestniczył w takich zajęciach. R z e ź b y Urbanka wyróżniają się świetną k o m p o z y c j ą oraz śmiałością budowania formy. Nie stosujo szlifowania, j e d y n y m w y k o ń c z e n i e m jest natłuszczanie powierzchni rzeźb c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą . N a marginesie amatorskiej twórczości malarskiej po­ w s t a ł y r z e ź b y w węglu d w ó c h innych t w ó r c ó w z w i ą z a n y c h z o ś r o d k i e m plastyki amatorskiej przy D o m u K u l t u r y kopalni „ W i e c z o r e k " w Janowie (Katowice): P a w ł a W r ó b l a z Nikiszowca, ur. w 1913 r. z zawodu górnika, dziś rencisty kopalni „ W i e c z o r e k " oraz Eugeniusza B ą k a z Szopienic, ur. w 1912 г., byłego górnika laboranta, maszynisty kolejki w Cynkowni Szopienice, zmarłego w 1969 r. Do rzeźbienia zachęcił ich głównie konkurs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r. Co prawda B ą k już wcześniej rzeźbił w glinie, cegle szamo­ towej, drewnie i t a k ż e w węglu, lecz konkurs zwrócił j a k b y u w a g ę jego na to właśnie tworzywo. Prace B ą k a — to przede wszystkim p r o s t o k ą t n e i trapezowate plakietki, płaskorzeźby, z a t y t u ł o w a n e wspólnie W kopalni, a obra­ zujące cykl r ó ż n y c h prac g ó r n i c z y c h : wiertacza, ładowacza, ciskacza, w n ę t r z a chodników kopalnianych i in. P r ó b o w a ł też na wzór dawny w y k o n y w a ć biżutorię węglową. Rzeźbił niowielkie, bo do 15 cm wysokości, postacie gór­ ników oraz cykl podobnych figurek pod w s p ó l n y m t y t u ł e m węgieł, 2 0 x 3 3 cm. W y k . 1967 r. Alfred P i ą t e k . R y d u ł t o w y . �Orkiestra górnicza — charakterystycznych postaci górników w roboczych strojach, grających na p r z e r ó ż n y c h instru­ m e n t a c h . Jest to wspomnienie m ł o d y c h lat, kiedy t w ó r c a sam z a r a b i a ł graniem po weselach ( i l . 19). 30 R z e ź b y B ą k a wykonane w węglu humusowym ogólnie d o s t ę p n y m , o mieszanym składzie — w i t r y t , k l a r y t , dur y t — p r z e d s t a w i a j ą postacie j a k b y zastygłe w wykony­ wanym geście, charakteryzują, się s z o r s t k ą f a k t u r ą . T a k ż e indywidualność W r ó b l a w y r a ż a się w tematyce jego rzeźb i sposobie przedstawiania. P r a c u j ą c w podob­ n y m materiale j a k B ą k , rozpoczął s w ą twórczość r z e ź b i a r s k ą od główek męskich i kobiecych, t w o r z ą c galerię t y p ó w ludzkich spotykanych na ulicach osiedla górniczego. Rzeź­ bienie całej postaci nie wychodziło Wróblowi, w y k o n y w a ł figurkę w wielu częściach, zlepiał je smołą i j a k sam stwier­ dził, było dla niego niedoskonałe, t o t e ż je zarzucił. Bardzo dobre natomiast są jego płaskorzeźby pejzażowe wykonane w węglu, w k t ó r y c h daje niejako syntetyczne ujęcie swoich prac malarskich, choć nie n a ś l a d u j e ich ani w formie ani w treści. P ł a s k o r z e ź b y te wykonane w płaskich b r y ł a c h węgla, m a j ą k s z t a ł t obelisku bez podstawy, którego s t r o n ę f r o n t a l n ą pokrywa „ r y s u n k o w a " płaskorzeźba ^ o niezbyt głębokim wcięciu w głąb (do 0,5 cm), potraktowana płasz­ czyznowo, k t ó r e j elementy podkreślono s ą r y t e m w postaci lekkich nacięć. J e d n ą z ciekawszych postaci w ś r ó d rzeźbiarzy w węglu jest Alfred P i ą t e k , ur. w 1915 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k , dziś emerytowany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " . P i ą t e k zaczął rzeźbić ok. 1960 r. pod w p ł y w e m kolegów z w i ą z a n y c h z Ogniskiem Plastycznym w R y d u ł t o w a c h . Sam t e ż czasem zachodził do Ogniska, lecz nie mial czasu na systematyczne t a m zajęcia. Nie wzorował się t e ż na u t a r t y c h w t y m środowisku konwencjach. Mając b u j n ą w y o b r a ź n i ę i d o b r ą p a m i ę ć do o p o w i a d a ń o dawnych czasach i teraźniejszych zdarzeniach w k o p a l n i . . . " , z nich czerpał p o m y s ł y do swych płaskorzeźb w węglu. W y p r a ­ cował t e ż sobie indywidualny styl w y r a ż a j ą c y się w wy­ p u k ł y m i kontrastowym modelunku płaskorzeźby wielo- I I . 21. Sztygar, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W róbel Katowice—Nikiszowiec. I I . 22. Górnik w przodku, węgiel, 1 5 x 1 8 cm. W y k . 1969 r. Jan K r z u k , R y d u ł t o w y . 22 figuralnej, o szeroko zakrojonym temacie, będącej ilustracją całego wydarzenia czy też rozgrywającej się sceny rodza­ jowej ( i l . 20). W zależności od budowy b r y ł y węglowej, stara się temat r o z b u d o w a ć , dzieląc płaszczyznę na po­ ziomy i sektory. R z e ź b y swoje wykonuje w węglach sapropelowych lub humusowych p o c h o d z ą c y c h z kopalni, w k t ó r e j pracował. Powierzchnię p o k r y w a p a s t ą . Jan K r z u k , ur. w 1913 r. w R y d u ł t o w a c h , emeryto­ wany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " , jest rzeźbiarzem w węglu od dawna popularnym w okolicy. J u ż od wczesnych lat szkolnych rzeźbił drewniane f i g u r k i zwierząt, p t a k ó w i ludzi, lepił w glinie i wosku. W węglu zaczął rzeźbić bk. 1948 r. B y ł j e d n y m z pierwszych uczniów Ogniska Pla­ stycznego w R y d u ł t o w a c h . S w ą p o p u l a r n o ś ć w środowisku zyskał dzięki r z e ź b o m o tematyce sakralnej (św. Barbara, stojące k r z y ż e , t z w . „ p a s y j k i " i i n . ) , jakkolwiek również c h ę t n i e podejmuje t e m a t y k ę z w i ą z a n ą z p r a c ą g ó r n i k a i z takich rzeźb znany jest szerszemu ogółowi ( i l . 22). Podobnie j a k Chudoba — najpierw modeluje rzeźbę w glinie, później wykonuje j ą w węglu nie zawsze zresztą wiernie t r z y m a j ą c się modelu. Ogólna forma rzeźb i p ł a s k o ­ rzeźb jest zwarta, dość poprawna w kompozycji, choć m a j ą c a cechy p r y m i t y w i z m u . Powierzchnia ich jest zawsze wypolerowana, jeśli u ż y w a jednego z g a t u n k ó w węgla 93 �w liczne odmiany węgla kamiennego, stwierdzić m o ż n a , że zasadniczo, rzeźbiarze w y k o n u j ą swoje prace w dwócłi jego rodzajach: m a t o w y m — węgle sapropelowe i błysz­ czącym — węgle humusowe. Czasem jest to m a t e r i a ł o wa­ lorach mieszanych, uwzględniający jeszcze trzecią od­ mianę — włóknistą. 32 Pierwszy z t y c h g a t u n k ó w jest m a t e r i a ł e m specjalnie, poszukiwanym do rzeźbienia, a w y s t ę p u j ą c y m warstwami t y l k o w n i e k t ó r y c h p o k ł a d a c h kopalnianych i w k i l k u zaledwie kopalniach. Jest to węgiel o zwartej, spoistej strukturze, w kolorze głębokiej czerni, t ł u s t y i zawierający w n i e k t ó r y c h odmianach dużo smoły. W czasie rzeźbienia odłupuje się z a o k r ą g l o n y m i k a w a ł k a m i j a k muszelki...", wedle określenia t w ó r c ó w . Daje też większe możliwości rzeźbiarskie, wynikające z braku p r z e r o s t ó w mineralnych. H . 23. Wazon, węgiel, wys. 11 c m . W y k . 1005 i'. Feliks Lazar. L i p i n y Śląskie. sapropolowogo (kenel) o zwartej strukturze, specjalnie do tego celu wybieranego w kopalni „ R y d u ł t o w y " . W razie użycia innego gatunku węgla, powleka powierzchnię r z e ź b y 1 a kierem bezbarwnym. Rudolf Kucharczyk ur. w 1918 r. w Leszczynach, zamieszkały w Niedobezycach, pow. R y b n i k , związany jest jako pracownik u m y s ł o w y z k o p a l n i ą „ R y m e r " . Jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą rozpoczął studia w Akademii Sztuk P i ę k n y c h , k t ó r e w k r ó t c e p r z e r w a ł a m u wojna, i do k t ó r y c h j u ż nie powrócił, kończąc t y l k o jako jeden z pierwszych uczniów Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . W swoich zamiłowaniach artystycznych nie ogranicza się do własnej twórczości i zajmuje się wizualną r e k l a m ą w kopalni, organizacją ruchu amatorskiego w rejonie K O W - u . Był t e ż inicjatorem powstania wymienionego Ogniska, uczestniczy w licznych komisjach kwalifikujących prace węglowe na p a m i ą t k i dla Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa Górnictwa. Sam dużo rzeźbi w węglu, a prace jego u w a ż a n e s ą podobno przez środo­ wisko za najlepsze, co sprawiło, żo niezależnie od woli t w ó r c y , n a r z u c a j ą one styl, m o d ę czy m a n i e r ę rzeźbiarską wyrobom tego terenu. Styl ten jednak, k u l t y w o w a n y jest ra­ czej przez starsze pokolenie dość licznych na t y m terenie, twórców. Młodsi rzeźbiarze, do k t ó r y c h należy np. Joachim Porada z Chwałowic, pow. R y b n i k , czy Ryszard T r y b u l s k i z W o d z i s ł a w i a — s t a r a j ą się znaleźć własny indywidualny wyraz, nawiązując zresztą niejednokrotnie do współczesnej r z e ź b y profesjonalnej. Dzieje się to pod wpływom nowego kierunku, j a k i współcześnie reprezentuje nadal istniejące Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . Wedle nowych t y c h tendencji nie dba się j u ż o t a k staranno wy­ kończenie rzeźby, formę jej w d u ż y m stopniu narzuca t w ó r c y sama b r y ł a węgla, k t ó r e j fragmenty obrabia się z grubsza, nie przywiązując większej wagi do detali zwią­ zanych z postacią, n a r z ę d z i e m czy t e ż i n n y m elementem przedstawionego tematu, pozostawiając przy t y m n a t u r a l n ą f a k t u r ę tworzywa. Tworzywo, narzędzia i techniki rzeźbienia Węgiel to jeden z m a t e r i a ł ó w rzeźbiarskich jakie t w ó r c y udostępnił rozwijający się przemysł. Wybierany jest t a k i jego gatunek, j a k i jest d o s t ę p n y . Nie w n i k a j ą c 94 Z węgla tego m o ż n a w y k o n a ć nie t y l k o rzeźby wielo­ członowe, ale również wolno stojące, o delikatnych kształ­ tach i wycyzelowanych detalach. S ą one przeważnie całko­ wicie w y g ł a d z o n e , t a k że powierzchnia ich przypomina odlewy z porcelany czy z l a k i . Jako p r z y k ł a d y m o g ą t u najlepiej posłużyć, prace Józefa Warzechy i H e n r y k a Wolnego l u b p ł a s k o r z e ź b y Ryszarda Adamca z K a t o w i c czy Emanuela P ł a z y z Mysłowic, ( i l . 24). W e d ł u g relacji t w ó r c ó w w okresie przełomu X I X / X X i w p o c z ą t k a c h X X w. węgla tego było więcej, lecz z b y t m a ł o doceniano jego w a r t o ś ć dla w y r o b ó w rzeźbiarskich, zwracając jedynie u w a g ę na potrzeby p r z e m y s ł u , skutkiem czego u b y w a ł o go systematycznie w ogólnej eksploatacji prowadzonej przez kopalnie. Do wyrobu biżuterii u ż y w a n y b y ł niegdyś gagat. J u ż w p o c z ą t k u X X w. w y s t ę p o w a ł on w znikomych ilo­ ściach, dlatego m o ż n a b y ł o z niego w y r a b i a ć t y l k o drobne przedmioty, a współcześni rzeźbiarze, na ogół nie m o g ą go u z y s k a ć . T r u d n o jednak stwierdzić, czy brak go j u ż zupełnie, czy też, j a k wspomniano, z uwagi na tempo eksplo­ atacji przemysłowej ginie nie z a u w a ż o n y . Węgiel potocznie w y s t ę p u j ą c y , jest b ł y s z c z ą c y (hu­ musowy), przeważnie krystaliczny, wielowarstwowy, k r u ­ chy, w kolorze czarno-szary, często z przerostami mineral­ n y m i . Przy rzeźbieniu, o d l u p u j ą się k a w a ł k i o nieregular­ n y m kształcie lub wręcz sypie się m i a ł węglowy. Czasem jest to węgiel b l y s z c z ą c o - m a t o w y , t w o r z ą c y tzw. węgiel pasernkowy, ł a t w o rozpoznawany przez górników g o ł y m okiem. Poszczególne jego warstwy s ą dość cienkie choć spojone razem. Do tego gatunku należy większość węgli kamiennych. Trafiające się nieraz w e w n ą t r z tego rodzaju węgla mineralne przerosty są p r z y c z y n ą , że przy pozornie do­ skonale dobranej do rzeźbienia bryle, dobrze zapowia­ d a j ą c a się w czasie jej o b r ó b k i rzeźba p ę k a i nie zostaje u k o ń c z o n a . Zaletą jednak tego gatunku jest interesująca, szorstka faktura połyskująca w ł a s n y m „ b l a s k i e m " czy toż ziarenkiem obcego m i n e r a ł u . Zc względu na owe specyficzne cechy tego gatunku — rzeźby w n i m wykonane odznaczają się formą z konieczności bardziej uogólnioną, co podnosi ich walory artystyczne. I dzięki temu zapewne rzeźby w tej odmianie węgla wykonane u z y s k i w a ł y na kolejnych konkursach muzealnych n a j w y ż s z ą l o k a t ę . Jako najcie­ kawsze p r z y k ł a d y p r z y t o c z y ć t u m o ż n a prace M a r i i Chu­ dliby, Jana Liszki, P a w ł a W r ó b l a ( i l . 21). Większość rzeźbiarzy nie docenia jednak tego m a t e r i a ł u . Zgodnie bowiem z gustem masowego odbiorcy s t a r a j ą się n a d a ć r z e ź b o m g ł a d k ą , j e d n o l i t ą powierzchnię, albo też usiłują u z y s k a ć węgiel m a t o w y , c h o ć b y z odległej kopalni Forma o b r ó b k i r z e ź b y zależy t u w r ó w n y m stopniu �od rodzaju węgla jak i u ż y w a n y c h przez t w ó r c ę narzędzi, sposobu obróbki, przedstawienia tematu. Narzędziem u ż y w a n y m do rzeźbienia w węglu są przeważnie scyzoryki i d ł u t a , wykonywane przez samych a u t o r ó w z o d p a d ó w stali narzędziowej. U ż y w a się t e ż różnego rodzaju noży, świdrów, śrubociągów, a nawet odpowiednio wyostrzonych brzytew do golenia. Znajdu­ jące się w s p r z e d a ż y d ł u t a do rzeźby w drewnie czy ka­ mieniu — są wedle opinii twórców zbyt delikatne i nie n a d a j ą się do o b r ó b k i węgla. Sporadycznie u ż y w a się też do rzeźbienia ostro z a k o ń c z o n y c h m ł o t k ó w (do obróbki w s t ę p n e j ) , pilników t r ó j k ą t n y c h , d ł u t ze stali wolframowej 18 ',-owoj. Jedne z nich m a j ą ostrza, szerokie, inne zeszlifowane do różnej grubości i ostrości. Sporadycznie w y s t ę p u j e też d ł u t o stosowano w kamieniarstwie, zwane gradnina — II. 24. Posiłek i praca, węgiel, 19x31 c m . W y k . 1969 r, Emanuel P l a ż a . Mysłowice. I I . 2a. Bicie stempli, węgiel, 19Х 19x 10 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka. I I . 26. Wiertacz 1. węgiel, metal, 18x30 cm. W y k . 1963 r. Julian Kowalski, Bytom. l, ( 0 ostrzu w y c i ę t y m w ząbki, służące do obrabiania powierz­ chni licowych kamieni miękkich (np. rzeźby Chudoby). Do podbijania d ł u t służą drewniane lub małe żelazne m ł o t k i . Jeden z twórców (Józef Bednorz z Grodźca, ur. 1933 r.) stosuje wśród różnego rodzaju scyzoryków, mło­ teczek p o w s t a ł y z zamontowania w specjalnej oprawie cienkiego ś r u b o k r ę t u , k t ó r y ma podobno t ę zaletę, że przy jego użyciu węgiel nie p ę k a i da się precyzyjnie o b r a b i a ć (il. 28). W i e l u twórców t r u d n i ą c y c h się masowym wyrobem p r z e d m i o t ó w p a m i ą t k a r s k i c h , u ż y w a do o b r ó b k i w s t ę p n e j tokarek i szlifierek ręcznych lub mechanicznych, znajdu­ j ą c y c h się we współczesnych warsztatach przy kopalnianych. Jako środki pomocnicze; stosowane s ą ' p r z e z r z e ź b i a r z y : papier ścierny o różnej grubości ziarna, k a m i e ń ścierny (osełki) — do ostrzenia, n a r z ę d z i , miękkie szmatki, pasta, czarna do obuwia, woda, politura, lakier, grafit i inne. Technika, rzeźbienia nawiązuje z jednej strony do r z e ź b y w drewnie, z drugiej do technik kamieniarskich, a na. ogół jest u wszystkich t w ó r c ó w podobna. Przy wstępnej obróbce bryły węgla do uzyskania ogólnego zarysu k s z t a ł t u , stosuje się technikę o d ł u p k o w ą . P r z y k ł a d a j ą c ostrze d ł u t a w pozycji ukośnej do b r y ł y 1 po bijając je delikatnie m ł o t k i e m , odlupuje się nieregu­ larne k a w a ł k i węgla. N i e k t ó r z y , jak np. Jan Liszka, nawet we wszystkich fazach rzeźbienia posługują się t y m samym narzędziem, stosując nóż, b r z y t w ę czy d ł u t o . Scyzorykiem p r z y k ł a d a n y m płasko do bryły ścina, czy zeskrobujo się cieńsze warstwy węgla. Jest to technika wiórowa, stosowana na wstępie; rzeźbienia, co często w y n i k a z ostrożności t w ó r c y . R o b i ą t a k na ogół rzeźbiarze m a j ą c y długoletnie doświadczenie. Przez n i e k t ó r y c h jednak owa technika wiórowa stosowana jest często przy w y k a ń c z a n i u gotowej j u ż rzeźby, j a k np. w twórczości Gerarda U r b a n k a z Nikiszowca, Rudolfa Mrozika z Katowic czy też czasem H e n r y k a Pogody z Pszowa, ролл'. R y b n i k ( i l . 16, 28). Przy płaskorzeźbie, a czasami t e ż i przy rzeźbie p e ł n e j , stosuje> się u ż y w a n ą również przy rzeźbieniu л\' drewnie t e c h n i k ę лл*rąbkową, polegającą na w y d ł u b y w a n i u wklęsłości ostrzom scyzoryka. Nie'liczni t y l k o rzeźbiarze, jak Liszka, Warzecha, Wolny, T r y b u l s k i stosują technikę, a ż u r o w ą , k t ó r a wymaga dużye-h umiejętności technicznych, ze względu na kruchość węgla. O t w o r y w rozczłonkowanych. a ż u r o w y c h rzeźbach wykonuje się przy pomocy ręcznych świdrów lub ostro zakończonych d ł u t , a później — scyzoryka e> w y j ą t k o w o cienkim ostrzu. Technikę r y t u stosuje się przy rzeźbie pełnej jako techniko pomocniczą w dopracowaniu detali, ale przede wszystkim jako t e c h n i k ę samodzielną — r y t w glazurze — przy wyrobach p a m i ą t k a r s k i c h . U ż y w a się przy niej ostrego scyzoryka, cienkiego d ł u t a , lub małego t r ó j k ą t n e g o pilnika. Wymienione techniki m a j ą zastosowanie przy wyko­ nywaniu w węglu гаголупо rzeźb p e ł n y c h j a k płaskorzeźb. 26 95 �W czasie pracy, rzeźbiarz stało zdmuchuje p y ł węglowy z pola rzeźbienia, na zakończenie z a ś , często delikatnie rzeźbę płucze w o d ą (zawsze w naczyniu, g d y ż s t r u m i e ń wody bieżącej m ó g ł b y j ą uszkodzić). F a k t u r a r z e ź b y po wyschnięciu zyskuje znów walory naturalne tworzywa. N i e k t ó r z y w y g ł a d z a j ą powierzchnię r z e ź b y przy po­ mocy papieru ściernego a nawet dłoni, zwłaszcza dla uzy­ skania gładkiej podstawy pod rzeźbę. I n n i , chcąc u z y s k a ć szczególnie efektowny połysk, szlifują powierzchnię po­ cierając papierom ś c i e r n y m i polewając w o d ą , na przemian, podobnie do technik kamieniarskich. Jeszcze inni, całą rzeźbę powlekają c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą i „ p u c u j ą " s z m a t k ą dla uzyskania p o ł y s k u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a , choć nieczęsto, wyroby, k t ó r y c h powierzchnia została powleczona lakierem bezbarwnym (rzeźby Wilhelma Dworaczka z Gliwic, n i e k t ó r e r z e ź b y Jana K r z u k a z R y d u ł t o w y c h i Jana K a n i z Chorzowa), grafitem (Maria Chudoba z Bytomia), a b y w a j ą nawet pozłacano (w pracach zmarłego j u ż Wojciecha B u b a ł y z Michałkowie). Pokrywanie nawet d o s k o n a ł y c h rzeźb m a t e r i a ł e m obcym daje się z a u w a ż y ć przeważnie u t w ó r c ó w wykonu­ j ą c y c h swe prace dla masowego odbiorcy, zgodnie, z jego życzeniem, aby rzeźba „świeciła s i ę " . Grafit — m a ujedno­ licić bryłę, a m o ż e z a k r y w a ć ewentualnie u b y t k i zaklejone m i a ł e m węglowym zmieszanym ze smołą czy gipsem. Pokrywanie r z e ź b y t e r p e n t y n ą lub p a s t ą do obuwia u jed­ nych w y p ł y w a z podobnych pobudek „ u p i ę k s z e n i a " rzeźby (jak np. u Alfreda P i ą t k a ) , u i n n y c h — ze świadomego zabezpieczenia r z e ź b y przed zniszczeniem (Jan Liszka, E r y k Śledziona, Feliks Lazar i т . ) . з з Chociaż bowiem szorstka powierzchnia rzeźby w węglu podnosi jej walory artystyczne, jednak b ę d ą c p o r o w a t ą jest n a r a ż o n a na działanie powietrza powodujące jej rozkład. Ś w i a d o m i tego rzeźbiarze m . i n . dlatego d ą ż ą do wygładzenia po­ wierzchni swych rzeźb, co pozwala zniwelować wszelkie szpary i otwory, k t ó r e n a r a ż a j ą na zniszczenie i tak k r u ­ c h ą przecież rzeźbę. Zwłaszcza, że p ę k n i ę t e l u b stłuczono r z e ź b y w węglu, s ą właściwie nie do naprawienia. Jeśli chodzi o g a l a n t e r i ę węglową, k t ó r a w historycz­ n y m rozwoju poprzedziła właściwą rzeźbę, to przy jej wykonaniu stosuje się prawie wszystkie wymienione wyżej techniki rzeźbiarskie, jednak współcześnie j u ż t y l k o w za­ kresie pomocniczym ze względu na p o s t ę p u j ą c y proces mechanizacji. Przyciski na b i u r k o w formie kostek z węgla wyrabiane są j u ż rzadko, lecz wózki, komplety z k a ł a m a ­ rzami a szczególnie wszelkiego rodzaju wazony i puchary, plakiety p a m i ą t k o w e — w pierwszej fazie o b r ó b k i wyko­ nuje się mechanicznie, k o r z y s t a j ą c z ręcznej lub mecha­ nicznej t o k a r k i ślusarskiej, u ż y w a j ą c do cięcia piły do żelaza, stosując heblowanie. Pierwsze w y r o b y przy zastosowaniu tej techniki ob­ r ó b k i zaczęli w y k o n y w a ć ślusarze kopalniani jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Obecnie ich warsztaty coraz częściej są do tego celu wykorzystywane. P o c z ą t k o w o ślusarze w y k o n y w a l i n i e k t ó r e n a r z ę d z i a dla swych kolegów górników zajmujących się rzeźbieniem w węglu. Później sami zaczęli p r ó b o w a ć tej sztuki, k o r z y s t a j ą c z d o s t ę p n y c h i m właśnie mechanicznych udogodnień i z węgla, k t ó r y przecież mieli w kopalni do wyboru. Dziś nawet szlifowanie w y r o b ó w galanteryjnych w y ­ c h o d z ą c y c h z ich w a r s z t a t ó w odbywa się mechanicznie — na r u c h o m y m „ b r u s k u " — kamieniu ściernym o o k r ą g ł y m kształcie, zamocowanym na ręcznej l u b mechanicznej korbce. Znane s ą w związku z t y m „ p r a c o w n i e " , k t ó r e w razie potrzeby na życzenie dyrekcji kopalni w y k o n u j ą określony przedmiot, j a k np. pracownia Juliana K o w a l ­ skiego z B y t o m i a , przy kopalni „ S z o m b i e r k i " w Bytomiu— Chruszczowie. Po uzyskaniu zamierzonego k s z t a ł t u powierzchnia jego pokrywana jest „ p o l i t u r ą " w y k o n a n ą z mieszaniny szelaku z c z a r n ą bejcą i denaturatu. Jest to sposób stosowany I I . 27. Budowa tamy, węgiel, 1 7 x 2 6 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek. 96 �juz w ] poł. X X w. Od lat 50-yoh zaczęto stosować sposób inny, p o k r y w a j ą c wyszlifowaną do gładkości powierzchnię węglową — farbą n i t r o . Po jej wyschnięciu, na tak przy­ gotowanym p o d k ł a d z i e wykonuje się ostrym d ł u t k i e m lub scyzorykiem rysunek, nacinając go n a s t ę p n i e na głę­ bokość 1 — 2 m m . P ó ź n i e j , p ł y t k ą t e c h n i k ą w r ą b k o w ą usuwa się odpowiednio fragmenty glazury, t w o r z ą c w ten sposób matowy wzór r y t u na błyszczącym tle, ł u b odwrotnie. Jest to szybka i łatwa forma do zrobienia. Stosują j ą m . i n . Julian Kowalski. J ó z e f W ł ó c z k a i ich uczniowie. N i e k t ó r z y z t w ó r c ó w przód p r z y s t ą p i e n i e m do pracy p r z y g o t o w u j ą uprzednio rysunkowy szkic rzeźby ozy r y t u — czasem nawet k i l k a szkiców o różnych ujęciach tematu. Tnni w y k o n u j ą l e k k i obrys bezpośrednio na bryle węgla, zaznaczając sobie poszczególni- elementy r z e ź b y lub ich rozmieszczenie. Z a r ó w n o w pierwszym jak i w drugim przy­ padku bierze się pod uwago, a nawet często dostosowuje wykonanie zamierzonego tematu do s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . Węgiel j a k się dobrze przyjrzeć to ma. takie war­ stwy, takie c h o ć b y słoje, jak drzewo, a mo t y ż roztoinaity kolor, to tak trzeba zważać coby b y ł jednaki w s o b i e . . . " — a wiec zwracać u w a g ę na jednolitość m a t e r i a ł u . 34 Jak j u ż wspomniano, n i e r ó w n a bryla wymaga naj­ pierw w s t ę p n e j o b r ó b k i , której dokonuje się szerokim scyzorykiem, d ł u t e m czy młoteczkiem, obciosując w y ­ stające n w r ó w n o ś c j . N a s t ę p n i e i n n y m spiczastym, r y t e m w g ł ę b n y m zaznacza się gdzie co ma b y ć , a zaś t y m cienkim nożem obrobio się kożdo część do k o ń c a . . . " Jak się rzyźbi we węglu, to to jest więcej skrobanie a nie rżnięcie jak przy drzewnie, a t u ino p y ł leci a nie w i ó r k a . . . " Nóż ł a t w o obsuwa się po gładkiej powierzchni b r y ł y , szybko t ę p i ą się n a r z ę d z i a , toteż praca p o s t ę p u j e niezwykle wolno: po milimetrze, а coby ten rysunek wychodził, а to się skrobie i dmucho t y n pył, а czowiek je czorny choby w ko­ palnio r o b i ł . . . " Po osobnym wypracowaniu każdego 3 3 3 6 I I . 28. Stawianie stojaka I , węgiel, wys. 14 cm. W y k . 19 9 r. Gerard Urbanek, I I . 29. Skarbnik, 1964 r. P a w e ł Wróbel. węgiel, wys. 15 cm. W y k . fragmentu rzeźby n a s t ę p u j e lustracja całości, dokonanie drobnych poprawek i ostateczne czyszczenie rzeźby. Z uwagi na p y ł u n o s z ą c y się w czasie pracy, t w ó r c y rzadko rzeźbią we w ł a s n y m mieszkaniu, przeznaczając na ten cel k o m ó r k ę , piwnicę, szopę, często c h ł o d n ą i źle oświetloną, często też możliwą do wykorzystania latem (na p r z y k ł a d w ogródkacłi działkowych). W i e l u z nich posiada na ten cel wolny k ą t w kopalnianym warsztacie. Analiza formalna R z e ź b a w węglu w y s t ę p u j e w formach: płaskorzeźby, rzeźby pełnej i r y t u . Ten ostatni stosowany jest najczęściej (choć nie zawsze) jako dekoracja galanterii, w której również z n a j d u j ą zastosowanie techniki łączenia z m a t e r i a ł e m obcym. W rzeźbie w węglu sam m a t e r i a ł wyznacza w pewnym sensie możliwości techniczne wykonania r z e ź b y , a przede wszystkim wielkość i formę bryły, k t ó r a jest zwarta lub rozczłonkowana, o kształcie regularnym lub pozbawionym proporcji. Bryła., z a r ó w n o w rzeźbie polnej, jak i w płaskorzeźbie, zawarta jest zazwyczaj w ramach ograniczonych zarysem zbliżonym do formy geometrycznej — p r o s t o k ą t a , kwa­ dratu, trapezu, owalu, a w w y p a d k u r z e ź b y pełnej — p r o s t o p a d ł o ś c i a n u czy spłaszczonego, o nieregularnych bokach ostrosłupa. Zawsze widoczne jest dążenie do formy u p o r z ą d k o w a n e j . Mimo to, brzegi b r y ł y rzadko u z y s k u j ą c a ł k o w i t ą regularność k r a w ę d z i . Spotkano jo t y l k o w k i l k u płaskorzeźbach o tematyce przemysłowej wykonanych 37 97 �И. 30. Skarbnik, węgiel, 16,5x22 cm. W y k . 1966 г. Alfred P i ą t e k . I I . 31. Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec, węgiel, 17 X 19 om. W y k . 1969 r. Jan Li.szka. I I . 32. Górnik modlący się przed Św. Barbarą, węgiel, wys. 25 cm. W v k . 1941 r. Józef Poniszowski, Ruda Śląska. 98 1 �w postaci płaskich plakietek. Najczęściej w rzeźbie pełnej, występuje forma figuralna, jedno- lub wielopostaciowa o określonym treścią u k ł a d z i e . Często bywa to popiersie lub głowa. Są to zwykle b r y ł y zwarte. Technika a ż u r u w y s t ę p u j e — jak wspomniano — rzadko, świadcząc o wy­ sokich umiejętnościach technicznych t w ó r c y , oraz o wy­ obraźni przestrzennej, jak np. u Jana Liszki ( i l . 25). Najpopularniejsze w wyrobach galanteryjnych są różnego rodzaju puchary i wazony o formie walcowatej lub zgoometryzowanej, a nawet nieregularnej. P r z y k ł a d e m t u m o g ą służyć prace Feliksa Lazara, a t a k ż e tra­ dycyjne formy u ż y t k o w o akcesoriów biurowych wykony­ wanych powszechnie przez różnych twórców. W y s t ę p u j ą c e t u elementy dekoracyjne — to na ogół rytowane w glazurze sceny rodzajowe z życia górników, emblematy górnicze, k r ó t k i e napisy, rzadziej stylizowane formy ornamentu roślinnego czy geometrycznego spotykano w dawnej ga­ lanterii sakralnej. Z a r ó w n o rzeźbę j a k i płaskorzeźbę w węglu charak­ teryzuje realistyczna forma przedstawienia. Ostatnio jednak d a d z ą się też z a u w a ż y ć w p ł y w y sztuki współczesnej, j a k w pracach: Gerarda Urbanka, Rudolfa Mrozika, H e n r y k a Pogody, a nawet Pawia W r ó b l a ( i l . 27, 28). W i d a ć t u dążenie do harmonijnej kompozycji. W y s m u k ł e , upozowane j a k b y postacie górników przy łączącej ich linii „ s t a ­ wianego" ł u b „ p o d n o s z o n e g o " stempla, przedstawiają realistyczny temat w uproszczonej, zgeometryzowanej formie. W tradycyjnych wyrobacłi p a m i ą t k a r s k i c h współ­ czesne ich formy m a j ą n i e k t ó r e elementy z metalu lub drewna: l a m p k i górnicze, kilofki, kola wózków z węglem. Czasem też samo wózki wyrabiane są z drewna i malowane na czarno, a jedynie ich podstawa pozostała węglowa. Takie są w y r o b y Antoniego i F r y d e r y k a K u n ó w z R u d y Śląskiej wykonane w latach 1962 — 1963, Juliana K o w a l - 32 skiego z B y t o m i a i i n . ( i l . 26). Do starych form, to jest do biżuterii węglowej, rzadko powraca się obecnie. K i l k a wisiorków w y k o n a ł ok. 1964 r. Eugeniusz B ą k . W tradycyjnej rzeźbie drewnianej przeważała niegdyś tematyka religijna, co w y p ł y w a ł o z w a r u n k ó w jej rozwoju i funkcji j a k ą pełniła. Również t w ó r c y rzeźb w węglu zwłaszcza do połowy naszego stulecia n a w i ą z y w a l i do t e m a t y k i sakralnej. R z e ź b takich zachowało się niewiele, ale choćby wymieniony j u ż olta.rz i krzyże pasyjne są przy­ kładem, że wśród górników w y w o d z ą c y c h się z proletariatu wiejskiego tego regionu, p r a c u j ą c y c h niegdyś w p r y m i t y w ­ nych, niebezpiecznych warunkach w kopalni, p r z e t r w a ł y p o g l ą d y , k t ó r e i n . i n . w y r a ż a ł y się w s k ł a d a n i u w miejscu k u l t u w y r o b ó w z węgla. Dowodem, j a k żywo również w świadomości mieszkań­ ców Śląska, t k w i ą nadal (choć dziś głównie w formie legen­ darnych opowieści) takie w y o b r a ż e n i a j a k św. Barbary, „ S k a r b n i k a " czy „ U t o p l c a " " jest fakt, że jeszcze i dziś niektórzy rzeźbiący w węglu uwzględniają t ę t e m a t y k ę . Temat „ S k a r b n i k a " powtarza się w rzeźbie węglowej często i w r ó ż n y c h wariantach. P o c z ą w s z y od obrazowego przedstawienia go w roli ostrzegającego przed wypadkiem, j a k ą m u przypisuje! tradycyjna opowieść górnicza, a skoń­ czywszy na przedstawieniach samej postaci. Przykładem pierwszej formy, jest płaskorzeźba P i ą t k a — Skarbnik (il. 30), trzypostaciowa, p r z e d s t a w i a j ą c a z a ł a m a n i e się stempla w chodniku, grożące zasypaniem dwóch górników, k t ó r z y w t y m momencie zobaczyli dziada z l a m p ą , co ich przestrzego..." (wypowiedź autora). Głowę Skarbnika, jako starca z b r o d ą , w czapce z pióro­ puszem, przedstawia p e ł n a wyrazu rzeźba P a w ł a W r ó b l a (il. 29). Skarbnik Jana Liszki — to p o s t a ć starego górnika, siedzącego na węglu z l a m p k ą w dłoni i fajką. S a m ą twarz Skarbnika, w formie maski o niesamowitym wyrazie, pre­ zentuje praca Feliksa Lazara. Wreszcie również Jana Liszki — rzeźba z a t y t u ł o w a n a Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec przedstawia obie te postacie. Skarbnik — t y m razem siedzi na brzegu studni murowanej, a na przeciw niego, na wpół w y s u n i ę t a ze studni p o s t a ć — n i to czło­ wieka, n i to ż a b y — „ U t o p l e c " . R z e ź b a ta o zwartej kom­ pozycji przy d o s k o n a ł y m wykonaniu technicznym nie posiada szczególnych walorów artystycznych. Zwraca za to uwagę swą treścią związaną z l u d o w ą demonologią i wierze­ niami (il.31) . Funkcja t y c h rzeźb współczesnych jest j u ż zmieniona, nie s t a n o w i ą przedmiotu k u l t u ani też w y o b r a ż e n i a ma­ gicznego, lecz m a j ą znaczenie dekoracyjno-dokumentalne. Inne znane dziś prace czy to rzeźba, płaskorzeźba czy galanteria węglowa, tematycznie wiążą się głównie z p r a c ą zawodową, życiem codziennym, odpoczynkiem mieszkańca Śląska, a szczególnie górnika, p r z e d s t a w i a j ą c na tlo w n ę t r z a kopalni człowieka w ruchu i jego n a r z ę d z i a pracy, k t ó r e nieraz m o g ą też stanowić dla badacza dokument ikonograficzny form pracy i narzędzi przy niej u ż y w a n y c h . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a dwie płaskorzeźby nie­ znanych t w ó r c ó w wykonane w węglu sapropelowym, kenelskim: Wnętrze kopalni ( i l . 3), gdzie z całą drobiazgowością przedstawiono p r a c ę , strój i narzędzia górników z k o ń c a X I X w. Widoczne t u są też postacie dozoru w stro­ jach sztygarskich. Druga p ł a s k o r z e ź b a to Pejzaż przemyslowy ( i l . 33), przedstawia przypuszczalnie z a b u d o w ę jednej z k o p a l ń z a b r z a ń s k i c h . Obie prace zostały wyko­ nane t e c h n i k ą w r ó b k o w ą , wygładzone, przy czym w drugiej z wymienionych tło jest matowe, uzyskane w r ó b k o w a n i e m przy pomocy cieniutkiego wklęsłego d ł u t k a , k t ó r y m na­ cinano płaszczyznę w kierunku poziomym i pionowym (na krzyż). Ten rodzaj techniki spotkano t y l k o w czterech płaskorzeźbach o podobnej tematyce, znajdujących się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, a p o c h o d z ą c y c h z jego 99 �kolekcji z lat 30-tycli. P ł a s k o r z e ź b y te pod względem kompozycji są niezwykle poprawne, a w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i — sprawiają wrażenie kopii z ilustracji. Zasługują jednak na u w a g ę ze względu na techniczne wykonanie oraz dokumentalny ich charakter. P ł a s k o r z e ź b y pejzażowe w węglu, znane są również w twórczości P a w ł a W r ó b l a . P r z e d s t a w i a j ą one fragmenty zabudowy miejskiej i sceny rodzajowe, j a k : Pejzaż I , I I , I I I , Górnik gołębiarz, Górnik i jego siwek (il. 36). Wszystkie zostały wykonane w 1969 r. T e c h n i k ą wykonania i kompo­ zycją różnią się od wyżej opisanych. Są grubo ciosane, przedstawione w nich elementy zarysowane są schema­ tycznie, r y t e m wklęsłym i słabo o d s t a j ą c ą od tla formą płaskorzeźby. W p o r ó w n a n i u do o m ó w i o n y c h wyżej pejzaży w y k a z u j ą mniejsze w t y m zakresie możliwości warszta­ towe t w ó r c y . T e m a t y k ę pracy w kopalni p r z e d s t a w i a j ą t w ó r c y naj­ chętniej, mimo iż w y r a ź n ą t r u d n o ś ć sprawia i m pokazanie człowieka w ruchu. Temat jednak jest tak dalece ż y w y i frapujący dla odbiorcy, że t w ó r c a c h ę t n i e p r ó b u j e w swych pracach przedstawić to, co stanowi treść jogo życia. S t ą d wiele płaskorzeźb o podobnych t y t u ł a c h , j a k : Praca w przod­ ku wykonana przez początkującego rzeźbiarza Leszka S e m p k ę z Gliwic, Przodek Ryszarda Adamca i wspomniany j u ż cykl prac B ą k a i innych, z a t y t u ł o w a n y c h „ W i e r t a c z " , „ C i s k a c z " i t p . Chętnie też przedstawiane są — w rzeźbie lub płaskorzeźbie — prace ciesielskie związane ze sta­ wianiem stempli w chodniku kopalnianym, jak Sta­ wianie stojaka I Gerarda Urbanka, Stawianie obudowy Rudolfa Mrozika z Katowic. W ś r ó d tego t y p u prac, naj­ ciekawsza pod względem kompozycji i technicznego wy­ konania jest a ż u r o w a rzeźba Jana L i s z k i : Bicie stempli (il. 25). Jest to rzeźba dwupostaciowa, zakomponowana w nieregularnym owalu, celowo spłaszczonej b r y ł y węgla, k t ó r e j grube brzegi t w o r z ą j a k b y otok dla rozgrywającej się sceny. R z e ź b a ma powierzchnię c h r o p o w a t ą , nie w y ­ g ł a d z o n ą . Wykonana jest w jednolitym k a w a ł k u węgla humusowego (duryt i w i t r y t ) ze śladami mineralnych przerostów (głównie p i r y t u ) , pochodzącego z kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu. Pierwsze górnictwo, płaskorzeźba Alfreda P i ą t k a stanowi celową d o k u m e n t a c j ę h i s t o r y c z n ą n a r z ę d z i i ubioru górników z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. R z e ź b a ta jest p r z y k ł a d e m zastosowania ciekawego roz­ w i ą z a n i a perspektywy, w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y : prawie że na t y m samym poziomie ukazane zostały po­ 100 l l . 33. Pejzaż przemysłowy, węgiel, 13x18 cm. 1930 r. I I . 34. Po wypadku, węgiel, 29 X 35 cm. W y k . 1964 r. Maria Chudoba. I I . 35. Górnik i jego siwek, węgiel, 17 X 25 cm. W y k . 1969 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 36. Ratowanie górnika, węgiel, 22 x 25cm. W y k . 1967 r. Jan Liszka. I I . 37. Pierwsze górnictwo, węgiel, 3 1 x 3 7 cm. W y k . 1969 r. Alfred P i ą t e k . 34 �stacic większych i mniejszych rozmiarów, stwarzając w ten sposób dla widza niejako pierwszy i drugi plan. Te postacie, narzędzia, drabinki, po k t ó r y c h one wędrują, rozmieszczone są we w n ę k a c h - c h o d n i k a c h biegnących w r ó ż n y c h kierunkach. Ponieważ b r y ł a płaskorzeźby jest w y p u k ł a w pierwszej chwili odnosi się wrażenie z a m ę t u , dopiero później w y c h w y t u j ą c poszczególne fragmenty, m o ż n a stwierdzić z podziwem, że składają się one na wspólną całość, w s p ó l n ą treść. Jest to bogata praca t w ó r c y ludowego, k t ó r y choć dysponuje talentem i umiejętnościami technicz­ n y m i , j a k również d o s k o n a ł y m m a t e r i a ł e m rzeźbiarskim — nio ma na tyle wiedzy plastycznej, by w syntetycznej formie kompozycyjnej zawrzeć s w ą myśl, odnosząc po­ dobny efekt (ił. 37). Ciekawą g r u p ę t e m a t y c z n ą s t a n o w i ą rzeźby i płasko­ r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e nieraz w niezwykle sugestywnej formie w y p a d k i związano z p r a c ą w kopalni. Mimo iż nie są to obecnie zdarzenia tak częste j a k przed laty, to jednak zawsze komentowane przez środowisko, wzbogacone przez nowe elementy treściowe, szczegóły a t a k ż e opowieści legendarne. Wyrazem tych przeżyć są m . in. Alarm i Rato­ wanie górnika Jana L i s z k i ( i l . 36), Zawal i skutki Feliksa Lazara, Na ratvnek Kazimierza Kuczyńskiego, Po wy­ padku ( i l . 34), Ratownicy i Metaniarze M a r i i Chudoby i i n . Chętnie podejmowane są t a k ż e tematy takie j a k odpoczynek w czasie pracy, taniec i muzyka, k t ó r a j a k wiadomo ma wielu a m a t o r ó w w środowisku górniczym. P r z y k ł a d e m tej t e m a t y k i są cykle rzeźb Eugeniusza B ą k a 36 Orkiestra górnicza i Orkiestra dołowa, Jana Liszki — Tań­ cząca para i Kozak (il. 38), P a w ł a W r ó b l a — Młody górnik i iŚlązaczka na zabawie i i n . S ą to wszystko r z e ź b y figuralne. Liczne popiersia i główki r e p r e z e n t u j ą prace P a w ł a W r ó b l a , Oołwa mężczyzny, Sztygar, Dziewczynka, Żona autora ( i l . 21 i 40) oraz Feliksa Lazara wspomniana j u ż Głowa górnika ( i l . 5). S t a n o w i ą one galerię t y p ó w ludzkich najczęściej spotykanych w ich środowisku. Podobny cha­ rakter m a j ą też sceny rodzajowe lecz t u już twarze czy postacie nie s ą tak wyraziście i precyzyjnie uchwycone, a główny nacisk kładzie się na ogólny wyraz całej kompo­ zycji. P r z y k ł a d ó w tego t y p u prac jest wiele. Najciekawsze są te, k t ó r e w swej treści u j m u j ą j a k b y migawkowo pewne momenty j a k n p . : Górniczki uczniowie Jana K a n i z Cho­ rzowa, Starka Franciszka Kurzeji z Katowic, Odpoczynek i Skat H e n r y k a Michalika z R o g o ź n e j , Górnicy przy posiłku W ł a d y s ł a w a Ż u r a z Czeladzi i i n . ( i l . 54,56,57). Są to r z e ź b y na ogół niewielkie. W y m i e n i ć też t u warto p ł a s k o r z e ź b y : Święto górnicze Gerarda Urbanka i Górnik gołębiarz P a w ł a W r ó b l a . Należałoby jeszcze wspomnieć o rzeźbach okoliczno­ ściowych, k t ó r e p o w s t a ł y w związku z j a k ą ś rocznicą czy specjalnym wydarzeniem. Do takich n a l e ż ą : plakieta z napisem ,,1000-lecie P a ń s t w a Polskiego ; plakietki Lazara z portretem Kościuszki, Obelisk z Leninem ( i l . 6, 7) oraz Kosmonautka Tiereszkowa Eugeniusza B ą k a . Generalnie rzecz biorąc, na formę a r t y s t y c z n ą rzeźb i płaskorzeźb w węglu w p ł y w m a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : m a t e r i a ł i technika jego o b r ó b k i , temat, zdolności t w ó r c y oraz wyznaczona funkcja czy cel, dla k t ó r e g o rzeźba została wykonana. R z e ź b a w węglu w rozwoju swej funkcji przeszła p o d o b n ą drogę j a k tradycyjna rzeźba ludowa w drewnie — od roli u ż y t k o w e j j a k ą spełniała w obrębie społeczności górniczej, do wyrobu p a m i ą t k a r s k i e g o dla szerszego k r ę g u odbiorców (turyści) oraz twórczości podejmowanej z własnej wewnętrznej potrzeby t w ó r c y ( M . Chudoba, J . Liszka). W i ą ż e się to ze stosunkiem współczesnego środowiska do tego t y p u twórczości, z w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i i kon­ k r e t n y m zapotrzebowaniem, a t a k ż e warunkami stworzo­ n y m i dla t w ó r c y ludowego i amatora przez instytucje i organizacje powołane do popierania twórczości ludowej czy też organizowania wolnego czasu ludziom pracy. Losy wytworów i wpływ czynników zewnętrznych na rozwój współczesnej twórczości 37 Jakie są losy w y r o b ó w i rzeźb w węglu i j a k się ocenia ich twórców, odpowiedź znaleźć m o ż n a w d o t ą d przed­ stawionym obrazie tej samorodnej twórczości plastycznej. Twórczość ta, cieszyła się zawsze d u ż y m zainteresowaniem i przychylnością, przede wszystkim środowiska w j a k i m p o w s t a ł a . Podobnie i dziś, wszelkie w y r o b y czy to rzeźbiar­ skie czy galanteryjne szybko opuszczają warsztaty t w ó r c ó w . Z a m a w i a j ą je, k u p u j ą lub p r z y j m u j ą w darze — krewni, znajomi, instytucje p a ń s t w o w e i społeczne. Jedni czynią to z chęci posiadania pięknej rzeźby, z sympatii dla t w ó r c y , i n n i — i tak jest najczęściej — n a b y w a j ą je jako p a m i ą t k i prezenty, chętnie przyjmowane w kraju i za g r a n i c ą . Jest to niewątpliwie z a c h ę t ą dla twórców, z drugiej jednak strony, oddziaływuj e na zwielokrotnienie w y r o b ó w i często za t y m idące obniżenie ich poziomu artystycznego. Są t w ó r c y , k t ó r z y ciesząc się uznaniem środowiska rzeźbią „ d l a siebie", z potrzeby w y r a ż e n i a w ł a s n y c h przeżyć. Poświęcają oni każdej rzeźbie sporo czasu, d o p r a c o w u j ą c ją w k a ż d y m szczególe, d ą ż ą c do realizacji jakiegoś długo noszonego „ w sobie" p o m y s ł u . T w o r z ą prace o charak­ terze indywidualnym, z k t ó r y m i też niechętnie się roz­ stają. I n n i — a jest ich obecnie większość, raz zdobywszy 101 �szersze uznanie b a z u j ą na n i m , w y k o r z y s t u j ą c swe umiejęt­ ności do celów merkantylnych, ograniczają się do zaspoko­ jenia p o p y t u na p a m i ą t k ę regionalną. Pierwszymi odbiorcami w y r o b ó w węglowych b y l i urzędnicy kopalniani i podobnie przez całe dalsze dzieje tej twórczości kopalnie przede wszystkim b y ł y nią zaintere­ sowane, głównie jednak jako dziedziną p a m i ą t k a r s t w a . Jest bowiem w zwyczaju, że znakomitsi goście odwiedzający k o p a l n i ę , delegacje wyjeżdżające za granicę, wycieczki, zwycięzcy sportowi i inni, o t r z y m u j ą na p a m i ą t k ę naj­ częściej galanterię węglową — puchary, wazony, wózki z węglem, rzadziej rzeźby. W y r o b y te p r z y g o t o w u j ą „ n a zapas" lub na zlecenie dyrekcji, znani t w ó r c y z danej kopalni. Kopalnia u d o s t ę p n i a zatrudnionemu w niej t w ó r c y odpowiedni m a t e r i a ł , często toż i miejsce do pracy. I ona też jest g ł ó w n y m opiekunem i inspiratorem współczesnego r z e ź b i a r s t w a węglowego. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł u archiwalnego ' i literatury<», t w ó r c a ludowy czy amator z terenu Śląska nie miał do 1945 r. innego opiekuna czy mecenasa. Samorodna twór­ czość plastyczna p o w s t a w a ł a w warunkach odosobnienia, znana w najbliższym otoczeniu t w ó r c y , przez nie inspiro­ wana i oceniana. Bliższe k o n t a k t y między sobą u t r z y m y w a l i na Śląsku t y l k o malarze amatorzy. Starsi informatorzy, j a k np. Juliusz Marcisz (malarz amator ur. 1898 r. w Bielszowicach koło Zabrza), opowiadają, że już w okresie między­ wojennym p o w s t a w a ł y pierwsze polskie k ó ł k a malarzy a m a t o r ó w . Sam b y ł jego członkiem i założycielem w Lipinach Śląskich, w latach 1923 —1928. > W w o l n y m pokoju przy miejscowej restauracji s p o t y k a ł o się wówczas około 20 t w ó r c ó w z całej okolicy. B y l i to z zawodu malarze pokojowi i górnicy, a i n s t r u o w a ł ich uzdolniony i znany amator Jan Lazar, ówczesny naczelnik gminy w- Lipinach. Kiedy 3 4 w 1919 r. Niemcy założyli w t y c h ż e Lipinach „ K u n s t und Gemeinde Verein", Juliusz Marcisz z kolegami w odpo­ wiedzi założyli zatwierdzony w 1925 r. Związek (później „ T o w a r z y s t w o . . . " ) Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h , odciągając w swoje szeregi wielu członków niemieckiego Towarzystwa. Związek ten nio miał patronatu. Jego członkowie, amatorzy, przyjaźnili się i odwiedzali, oglądając i oceniając wzajemnie swoje „ d z i e ł a " . Organizowano toż zabawy oraz wystawy obrazów w wymienionej już restauracji. Z funduszy uzyska­ nych za w s t ę p y , opłacano nauczyciela r y s u n k ó w dla wszyst­ kich. Robiono z n i m wspólne wycieczki, w czasie k t ó r y c h malowano w plenerze. Jak wspomina inny informator, dawny członek T o w a r z y s t w a : „ . . . celem towarzystwa było umożliwienie rozwoju talentu tych, k t ó r y c h nie stać było na n a u k ę w akademii..." Czy podobne towarzystwa funkcjonowały na terenie innych miejscowości trudno powiedzieć z braku odpowied­ niego m a t e r i a ł u . To któro powstało obejmowało swoim zasięgiem dość rozległy teren — L i p i n y , Świętochłowice, Bielszowico, Wirek, R u d ę Śląską i mniejszo gminy. F a k t , że w środowisku robotniczym tego rejonu już w 1 poł. X X w. amatorzy plastycy sami inicjowali pierwsze zalążki opieki i organizowali jej formy, z pewnością oddziaływał na in­ nych twórców. B y ć może n i e k t ó r z y z licznych już wówczas rzeźbiarzy w węglu mieli wtedy k o n t a k t y z tak zorganizo­ w a n ą formą działalności. Po 1945 r. twórczość l u d o w ą i a m a t o r s k ą otoczono troskliwą opieką, która, rozwinęła się p o d w ó j n y m n u r t e m : p a ń s t w o w y m i związkowym. 42 J u ż w 1945 r. powstał Centralny I n s t y t u t K u l t u r y przy M K i S , m a j ą c y organizować i kierować ruchem ama­ torskim poprzez W y d z i a ł y K u l t u r y w poszczególnych w o j e w ó d z t w a c h . Rok później w Katowicach, została powo­ ł a n a przez ówczesnego wojewodę śląsko-dąbrowskiego W o j e w ó d z k a Rada K u l t u r y , k t ó r a tegoż roku zainicjowała I I . 38. Tańcząca para, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka. I I . 39. Starka, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1968 r. Franciszek Kurzeja, Katowice. 38 102 89 �I I . 40. Żona autora, węgiel, wys. 16 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 41 Górnik, W ł a d y s ł a w Żur, Czeladź. otwarcie pierwszej wystawy p l a s t y k i amatorskiej (21 czer­ wiec 1946 г.). W ciągu dwóch miesięcy p o p r z e d z a j ą c y c h w y s t a w ę na ogłoszony apel wpłynęło 825 prac od 83 twór­ ców. D o ekspozycji wybrano 162 obrazy i 7 r z e ź b . W t y m samym czasie opiekę nad amatorskim ruchem plastycznym zainicjowały w Polsce Związki Zawodowe. W w y n i k u poro­ zumienia zawartego p o m i ę d z y C e n t r a l n ą R a d ą Związków Zawodowych, a Związkiem Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i u m o w y mówiącej o współpracy kulturalno-oświatowej tych instytucji, plastycy mieli zająć się rozwijaniem z a i n t e r e s o w a ń estetycznych w środowiskach robotniczych, co w praktyce polegało na organizowaniu przy p l a c ó w k a c h k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h (domy k u l t u r y , świetlice zakładowe) zespołów amatorskich, l u b kółek zainteresowań. 43 44 Najbogatsze zasługi m a - t u dla terenu GOP-u i R O W - u Związek Zawodowy Górników. Organizuje on od lat tak zwane festiwale, w k t ó r y c h uczestniczą nie t y l k o plastycy amatorzy, zakończone m . i n . wystawami prac, kolejno: lokalnymi, wojowódzkimi i ogólnopolskimi. Przy czym trzeba podkreślić, że we wszystkich wystawach ogólno­ krajowych, najwyższe laury zbierali zawsze t w ó r c y z terenu Śląska. R ó w n i e ż począwszy od 1946 r. Ministrstwo K u l t u r y i Sztuki za p o ś r e d n i c t w e m wojewódzkich, powiatowych czy miejskich resortów k u l t u r y stworzyło sieć ognisk plastycznych. Ogniska opierały swą działalność na wspól­ n y m , szczegółowo opracowanym programie. Nauczanie t r w a ł o (i trwa) w nich od dwóch do czterech lat, w zależ­ ności od zasobu wiedzy i uzdolnień k a n d y d a t ó w . Po u k o ń ­ czeniu k u r s ó w , w czasie k t ó r y c h też organizowano w y ­ stawy, uczestnicy o t r z y m y w a l i zaświadczenie stwierdzające ich fachowe przygotowanie, co stało się do dziś p r z y c z y n ą wielu nieporozumień i konfliktów co do u p r a w n i e ń absol­ w e n t ó w t y c h k u r s ó w . W y k ł a d o w c a m i w ogniskach b y l i węgiel, wys. 18,5 cm. W y k . 1969 z reguły zawodowi plastycy. Zasadniczym celem było wycho­ wanie świadomego odbiorcy sztuki, danie możliwości k o n t a k t u ze s z t u k ą i technikami artystycznymi. Program ognisk zakładał uczenie wszystkich, stał więc w oczywistej sprzeczności ze s z t u k ą s a m o r o d n ą " , ' w przeciwieństwie do programu realizowanego przez organa związków zawodowych, k t ó r e poszły po l i n i i u r z ą d z a n i a dorywczych k u r s ó w bez określonego programu oraz udziela­ nia doraźnej pomocy materialnej. W y r a ż a ł a się ona ... (i w y r a ż a nadal) subwencjami na p ł ó t n o , farby i pędzle, dawane poszczególnym zespołom i amatorom, nie stawiano natomiast ż a d n y c h w y m a g a ń amatorowi, byle w y k a z y w a ł za­ interesowanie s z t u k ą , nie opracowano p r o g r a m ó w k u r s ó w , nie b y ł o wreszcie ostrych r y g o r ó w co do osób p r o w a d z ą c y c h p r a c ę w zespole...". 4 46 Jak okazuje wieloletnia p r a k t y k a , koncepcja związków zawodowych o k a z a ł a się słuszniejsza. Ogniska plastyczne już dziś o k a z u j ą się f o r m ą z a n i k a j ą c ą . Obecnie na terenie w o j e w ó d z t w a katowickiego istnieją 4 ogniska plastyczne. ' D w a z nich z n a j d u j ą się w rejonie GOP-u — jest to Ognisko w Katowicach (40 uczestników) i w Gliwicach (30 uczest­ n i k ó w ) , jedno w rejonie R O W - u Ognisko w R y d u ł t o w a c h (84 uczestników*) zwracające szczególną u w a g ę na rzeźbę w węglu. Ognisko to odegrało d u ż ą rolę, warto więc wspo­ m n i e ć k r ó t k o o jego historii i formach pracy. P o c z ą t k i zorganizowanej formy amatorskiego ruchu plastycznego w t y m głównie rzeźbiarskiego w rejonie R y b ­ nickiego O k r ę g u Węglowego biorą p o c z ą t e k w osiedlaniu się w 1945 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k — L u d w i k a K o n a ­ rzewskiego (ojca), artysty plastyka. Wraz ze swym przyja­ cielem Grabcom, k o r z y s t a j ą c z poparcia finansowego kopalni „ R y d u ł t o w y " zorganizował on w pierwszych latach po­ wojennych K u r s y R z e ź b y w W ęglu (przemianowane w 1949 r. na P a ń s t w o w e Ognisko Plastyczno przejęte przez miejscowy 4 r 103 �U . 42. Odpoczynek, węgiel, 3 0 x 3 2 cm. W y k . 1907 i'. Maria Chudoba. W y d z i a ł K u l t u r y ) . K u r s y owe b y ł y k o n t y n u a c j ą jego przed­ wojennej działalności, związanej co prawda z terenem Beskidu Śląskiego, a wyrażającej się w szkoleniu samorod­ nych, t w ó r c z y c h t a l e n t ó w l u d u . Działalność t a n a w i ą z y w a ł a do idei i t r a d y c j i młodopolskich, k t ó r y c h realizacja w nowych warunkach stworzonych przez p a ń s t w o w e i społeczne orga­ nizacje kulturalno ludowego p a ń s t w a , z n a j d o w a ł a teraz konkretne podstawy.* W kursach, a później ognisku kiero­ w a n y m przez Konarzewskiego, uczestniczyć zaczęli górnicy, k t ó r z y j u ż przedtem byli znanymi w środowisku rzeźbia­ rzami. Do nich dołączali stopniowo inni, tworząc s t a ł y , p i ę t n a s t o o s o b o w y zespół: Jan K r z u k , К udoi f Kucharczyk, Rybarek, Alfred Ryszka, Eugeniusz Ryszka, Alfred P i ą t e k , B u r d a , Matuszko, Michałek, Lat oska, a. t a k ż e Joanna J ą d e r k o (obecnie już artysta plastyk), L u d w i k Konarzewski (syn), Grabiec i i n . Rozrostowi grupy, sprzyjało zaintereso­ wanie nie t y l k o kopalni „ R y d u ł t o w y " ' , lecz t a k ż e wzra­ s t a j ą c y p o p y t na wyroby i rzeźbę w węglu ze strony Zjedno­ czenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa G ó r n i c t w a i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. T w ó r c y p r a c u j ą c y pod okiem artysty plastyka, a t a k ż e inspirowani przez s t a ł y c h odbiorców swych w y r o b ó w , stanowili g r u p ę s t a ł ą , w y p r a c o w u j ą c z czasem ogólny profil twórczości, zarówno pod względem formalnym jak tematycznym w czym ulegali w p ł y w o m z całą pewnością nie t y l k o swego opiekuna, ale przede wszystkim — g u s t ó w odbiorcy. Efektem tego jest owa rzeźba realistyczna, k t ó r e j g ł ó w n y m tematem jest praca g ó r n i k a , rzeźba o w y g ł a d z o n e j , polerowanej powierz­ chni, u z u p e ł n i a n a elementami z innego m a t e r i a ł u zgodnie z ich rzeczywistym w y g l ą d e m . 8 Jak z tego widać, rzeźba w węglu przechodzi t u stop­ niowo w p a m i ą t k a r s t w o obniżając swe walory artystyczne i odbiegając od pierwotnych założeń organizatora ogniska — L u d w i k a Konarzewskiego. Niemniej ten rodzaj twórczości rozpowszechnia się i nadal dominuje u większości b y ł y c h uczniów ogniska. N i e k t ó r z y z nich, są dziś c z ł o n k a m i K o m i s j i Kwalifikacyjnej przy miejscowym Zjednoczeniu P r z e m y s ł u Węglowego, k t ó r a zatwierdza do zakupu na p a m i ą t k i wyroby rzeźbiarzy z tego terenu, n a r z u c a j ą c w znacznym stopniu kryteria oceny, a t y m samym wywiera­ j ą c w p ł y w na ogólny p r o f i l tej twórczości. W efekcie — 104 rzeźba s t a ł a się t u towarem, a nie dziełem sztuki. Z drugiej jednak strony, rzeźba w węglu i uczestnictwo górników jest warunkiem istnienia ogniska w R y d u ł t o w a •— rzeźbia­ rze s t a n o w i ą t u liczniejszą grupę niż malarze. Mimo licznych zmian zachodzących w ciągu lat, jak kolejne nabory nowych uczniów, w e w n ę t r z n e spory, odejście z zespołu grupy twór­ ców w y r o b ó w galanteryjnych, wreszcie w 1954 r. przejęcie kierownictwa ogniska przez L u d w i k a Konarzewskiego-syna (po śmierci ojca) — ognisko to utrzymujo n a d a ł w środo­ wisku swą p i e r w o t n ą rolę głównego inspiratora i patrona r z e ź b i a r s t w a w węglu na t y m terenie. Co prawda już Konarzewski-ojeiec, a później t a k ż o syn, rozszerzyli program szkolenia, k ł a d ą c większy nacisk na rysunek, malarstwo, grafikę, techniki odlewu, modelowanie w glinie, rzeźbę w drewnie i innych tworzywach, ale tradycja pierwotnych założeń działa nadal i nawet młodzi t w ó r c y (jak: H e n r y k Michalik z R o g o ź n e j ur. w 1950 r. i Alfred P i ą t e k ) k t ó r z y raz, choćby na k r ó t k o zetknęli się z ogniskiem, p o d e j m u j ą się rzeźbienia w węglu, uczestniczą w konkursach, u z y s k u j ą c nawet wyróżnienia.*'> Konarzewski-syn, w swej pracy dydaktycznej u c z ą c techniki stara się r o z b u d z a ć jednocześnie wrażliwość artysty­ czną, nie n a r z u c a j ą c ani treści ani formy pracy. Daje to możliwości rozwoju nowych indywidualności t w ó r c z y c h . Do Ogniska w R y d u ł t o w y e h uczęszcza obecnie m ł o ­ dzież z terenu całego Rybnickiego Okręgu Węglowego (powiaty. R y b n i k , W o d z i s ł a w , R a c i b ó r z ) . Wielu zdolnych twórców w t y m rejonie rzeźbi samodzielnie u t r z y m u j ą c t y l k o towarzyskie k o n t a k t y z b y ł y m i lub a k t y w n y m i ucznia­ m i czy też samym ogniskiem. Ognisko przez blisko 25 lat swego istnienia spełnia w sumie p o ż y t e c z n ą rolę inspiratora charakterystycznej dla u p r z e m y s ł o w i o n e g o rejonu Śląska — twórczości a m a t o r ó w . Ono też niewątpliwie p r z y c z y n i ł o się do istnienia t r w a ł e g o współczesnego o ś r o d k a r z e ź b y w węglu w rejonie p o w i a t u rybnickiego. D u ż ą rolę w ujawnianiu nowych rzeźbiarzy i podno­ szeniu a u t o r y t e t ó w dawniejszych spełniają wystawy plasty­ k i amatorskiej, organizowane w ramach wspomnianych j u ż festiwali górniczych. �K o n k u r s y i wystawy, to jedna z wielu form animowania ludowej i amatorskiej twórczości. Z jednej strony inspirują one określoną przez o r g a n i z a t o r ó w t e m a t y k ę , w k t ó r e j na ogół kładzie; się nacisk na na wiązywanie do tradycji regional­ nych, z drugiej strony — umożliwiają samemu t w ó r c y zaprezentowanie jego prac szerszemu odbiorcy. Wzorem innych województw W y d z i a ł K u l t u r y Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej w Katowicach i muzea tego w o j e w ó d z t w a , od k i l k u już lat organizują doroczne konkursy poświęcone plastyce ludowej. Celem jest zachęcenie uczest­ ników do dalszej twórczości, a niejednemu ułatwienie startu twórczego, zwrócenie uwagi na właściwe wartości regionalne i artystyczne ich prac. Z k o n k u r s ó w t y c h też miejscowe muzea u z y s k u j ą ciekawsze eksponaty będące p r z y k ł a d e m współczesnej twórczości regionalnej. Biorąc pod u w a g ę powyższe względy, Muzeum w Zabrzu uczestnicząc również w t y c h akcjach, przeprowadziło już dwa konkursy na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w węglu. Pierwszy — ogłoszony w 1965 r. przyniósł w efekcie od 5 twórców 92 prace, k t ó r e pokazano na wystawie „ A m a t o r s k a rzeźba w w ę g l u " w Muzeum w Zabrzu (16.XII.1965 do 30.11.1966 г.). D r u g i konkurs ogłoszony w 1969 r. i z a k o ń c z o n y również w y s t a w ą : „ L u d o ­ wa i amatorska rzeźba w w ę g l u " w wymienionym muzeum (9.XII.1969 — 16.1.1970 г.),so zorganizowany był wspólnio przez Muzeum w Zabrzu, Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u , Wydział K u l t u r y W R N w Katowicach i Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki w Warszawie. Dwie ostatnie instytucjo s u b w e n c j o n o w a ł y konkurs, poprzedzające go badania tere­ nowi; i w y s t a w ę . Ogółem wpłynęło t y m razem 138 prac od 29 twórców. Oba, konkursy z a k o ń c z y ł y się spotkaniem z t w ó r c a m i i wręczeniom i m n a g r ó d , oba, też wzbogaciły zbiory Muzeum. W warunkach pierwszego, temat prac b y ł dowolny, drugi — ograniczał go do t e m a t y k i związanej z p r a c ą , odpoczynkiem, życiem codziennym i opowiadania­ m i górniczymi. Rola k o n k u r s ó w została spełniona, gdyż nie t y l k o ujawniły wielu nieznanych d o t ą d twórców, ale w z b u d z i ł y zainteresowanie środowiska, a idące w ślad za n i m i przyzna­ wane przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki jednorazowe stypendia dla t w ó r c ó w szczególnie uzdolnionych i m a j ą c y c h trudne warunki materialne — przyczyniły się do pobudzenia twórczości, do zasygnalizowania bezinteresownej formy opieki miejscowych m u z e ó w nad współczesną twórczością ludową i amatorską. W ś r ó d m u z e ó w śląskich, szczególnie dział etnografii Muzeum w Zabrzu,-" może się poszczycić j e d y n ą p o k a ź n ą i planowo od dziesięciu lat g r o m a d z o n ą kolekcją r z e ź b y i płaskorzeźby w węglu. N a b y w a j ą c do zbiorów nowe naj­ lepsze prace współczesnych twórców, jednocześnie poszerza swoje archiwum wiadomości o rzeźbie w węglu, jej t w ó r c a c h , technikach rzeźbiarskich, n a r z ę d z i a c h , tematyce, formie, źródłach inspiracji twórczej i funkcji w środowisku. W ten sposób jednocześnie z gromadzeniem e k s p o n a t ó w z terenu Górnośląskiego O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o i Rybnickiego Okrę­ gu Węglowego — starannie dobieranych, r e p r e z e n t u j ą c y c h różno etapy i kierunki tej twórczości — gromadzi się obszer­ ny m a t e r i a ł badawczy dla całości zjawiska kulturowego, k t ó r e stanowi c h a r a k t e r y s t y c z n ą o d m i a n ę we współczesnej plastyce ludowej i amatorskiej tego rejonu. Do tradycyjnych form r z e ź b i a r s t w a w węglu pragnie sięgnąć też Cepelia katowicka, (punkt w Czechowicach-Dziedzicach), ale czy to się jej uda? Czy będzie to znów merkantylny bodziec dla twórców s p r o w a d z a j ą c y ich twór­ czość do seryjnych w y r o b ó w — czy też nowa forma pod­ trzymania tradycji, trudno dziś to przewidzieć z całą pewno­ ścią. Dyrekcjo k o p a l ń u d o s t ę p n i a j ą c t w ó r c o m odpowiedni m a t e r i a ł , miejsce i nieraz doskonało warunki pracy, spełnia­ j ą również na marginesie sw ych w a ż k i c h z a d a ń produkcyj­ nych, p i ę k n ą rolę mecenasa i inspiratora wyznaczającego u ż y t k o w ą rolę r z e ź b i a r s t w u w węglu. A jednak m o ż n a żałować, że tak ł a t w o z a d a w a l a j ą się produktem o niskiej wartości artystycznej, w y k o n y w a n y m co prawda szybko, lecz seryjnie i efekciarsko. I należałoby w y k o r z y s t a ć t ę okazję, aby poprzez n a p r a w d ę a r t y s t y c z n ą formę o p a r t ą czy to na tradycji czy współczesnej tematyce, osiągnąć swój cel. W i e l u jeszcze rzeźbiarzy spotyka się z brakiem pomocy i zrozumienia, z a r ó w n o ze strony dyrekcji kopalni, j a k i rady z a k ł a d o w e j , k t ó r e wielokrotnie nie zezwalają i m k o r z y s t a ć z węgla jako m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego. Zniechęca to często dość m ł o d y c h (po 50-tym roku życia) emerytowa­ nych górników-rzeźbiarzy, k t ó r z y m a j ą c wiole wolnego czasu c h ę t n i e rzeźbiliby dla kopalni, Cepelii i i n . , a k t ó r z y — rrrając k ł o p o t y z uzyskaniem m a t e r i a ł u — r e z y g n u j ą całkiem z wieloletniego nieraz dorobku. 1 r PRZYPISY 1 J . Pierrrrkaiczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, Katowice 1933, t.2. M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki w latach 1962—1972; m a t e r i a ł y z b a d a ń zespołowych w rejonie GOP-u i R O W - u w związku z konkursem na rzeźbę w węglu, przeprowadzo­ nych przez: E l ż b i e t ę Głodek, Eugeniusza Jaworskiego, Zofię Brachaczek i a u t o r k ę w 1969 г.; M . Żywirska, Podłoże ludowe w kulturze górniczej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1952, nr 3, s.131; t a ż sama, Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej na marginesie wystawy górniczej w Sosnowcu w 1948 г., „ P o l . Szt. L u d . " , 1949, nr 1 — 2 i i n . 3 M a t e r i a ł y archiwalne o eksponatach uzyskane kores­ pondencyjnie z Bergbau-Museum w Bochum w 1971 r. p o d a j ą nr.in. naszyjnik i i n n ą biżuterię węglową d a t o w a n ą na 1 pol. X I X w. O. St. Popiołek, Górnośląski Kalendarz Historyczny, Opole 1963; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 roku w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku. Zeszyt dodatkowy „ P r z e g l ą d u Zachodniego", P o z n a ń 1952, s . 3 1 0 - 3 6 8 . „ S z m y r g l e " — k a m i e ń ścierny, papier ścierny. W y w i a d a u t o r k i w terenie w 1971 r. z J . A . Socową, r . 1906 r. Bielszowice. 2 4 5 6 u 7 J.w. W y w i a d a u t o r k i w 1965 r. z Feliksem Lazarem ur. 1902 г., L i p i n y Śląskie. « J.w. Obecnie dzielnica Świętochowice. i ' J . Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.227-228, 231. Modlący się górnik przed Św. Barbarą, rzeźba w węglu, 2 9 , 5 X 2 5 X 1 7 cm, w y k . 1941 r. J ó z e f Poniszowski, Ruda Śląska, wł. Bergbau-Museum w Bochum. Z b a d a ń terenowych Eugeniusza Jaworskiego w 1969 г., informator: rzeźbiarz w węglu Jan K r z u k rrr. 1913 г., R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . N p . własność proboszcza kościoła św. J ó z e f a w Zabrzu. N p . ofiarowany proboszczowi tegoż kościoła z okazji urodzin — z w y r y t ą d a t ą i podpisem ofiarodawcy: „ 7 . I I . 1937 r. I i . Werner". Wykonawca, — nieznany. Podobny k r z y ż stoi na wymienionym, ołtarzu i jest datowany na 1931/32 r. (data budowy kościoła). is Wystawa zorganizowana przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w Katowicach, maj 1946 г., A . Ligocki, Artyści dnia siódmego, Katowice 1971, s.58. 8 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 105 �^^> J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., rya. 4 1 : „ R z e ź b a w masie węglowej, wykonana przez Karola Adamczyka, górnika z Jaworza" — jak się okazuje, faktycznie jednak została wykonana z drewna i polepiona miałem ( I . B . - F . ) . R z e ź b a ta znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Z w y w i a d u autorki z Karolem Drewniokiem, 1003 r. i ' Z wywiadu autorki z Janem Liszką, 1972 r. 20 Jw. 21 J w . Robert Cichocki z Zabrza, ur. ok. 1900 г., zm. 1946 r. Z w y w i a d ó w autorki z Janem K a n i ą z Chorzowa, ur. 1913 r. i Marią C h u b ą z B y t o m i a — przeprowadzonych 1969 r. Tak np. J ó z e f W ł ó c z k a (lat 76) uczył m i e s z k a ń c ó w hotelu robotniczego kopalni „ S o ś n i c a " w Gliwicach, Fran­ ciszek Kurzeja (lat 33) — a m a t o r ó w p l a s t y k ó w kopalni „ K a t o w i c e " w K l u b i e Górniczym w Katowicach, Julian Kowalski (lat 48) — ma 2 uczniów, górników, p r a c o w n i k ó w kopalni „ S z o m b i e r k i " w B y t o m i u , Jan K a n i a (lat 59) — uczniów Zasadniczej Szkoły Zawodowej przy kopalni „ M a t y l d a " w Lipinach Śląskich. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z Feliksem Lazarem, 1966 r. Lazar b y ł górnikiem od 14 roku życia, przeszedł w kopalń i stanowiska od ciskacza, r ę b a c z a i innych, do dyrektora kopalni „ M a t y l d a " . Od 1965 r. — rencista. K o n k u rs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 г., n a s t ę p n y — dla t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w , 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z J. Liszką, 1965 r. Piotr Latoska sam kiedyś amatorsko rzeźbił w węglu, a %v 1954 r. u k o ń c z y ł studia rzeźbiarskie pod kierunkiem Xawerego Dunikowskiego, w k r ó t c e potom o b e j m u j ą c opiekę nad zespołem a m a t o r ó w , o k t ó r y m mowa. Por.: M . Żywir­ ska, Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959 r. Grafit — krystaliczna odmiana węgla C, u ż y w a się go do w y r o b u elektrod i t y g l i ogniotrwałych, jako domieszki do s m a r ó w i t p . , w czasie b a d a ń w styczniu 1972 г., stwier­ dzono w y s t ę p o w a n i e amatorskich w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h zdobionych rzeźbą na terenie Raciborza z o d p a d ó w grafitu przygotowywanego na elektrody (badania autorki). C y k l 18-u rzeźb w zbiorach Muzeum w Zabrzu i prywatnych, rzeźba Górnik 11 X 4 X 3 , 1964 r. j . w . M Z / E t 424 i inne. < Pejzaż Śląski! II, 1 4 X 3 1 X 9 , 1969 г., zbiory Muzeum w Zabrzu oraz p r z y k ł a d y głów m ę s k i c h i kobiecych. Jest to podział dokonany na podstawie cech zewnę­ trznych. Bardziej precyzyjny jest podział petrograficzny dzielący węgiel na: duryt kenel węgle humusowe — fuzyt węgle sapropelowe — boghed witryt g gat klaryt i inne Trzem odmianom, błyszczącej, matowej i włóknistej, w y ­ r ó ż n i a n y m od dawna przez górników, o d p o w i a d a j ą cztery odmiany petrograficzne węgla (wyróżnione na podstawie b a d a ń mikroskopowych, i dzięki temu pozwalają w w y p a d k u analizy m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego na bliższe jego określenie): w i t r y t , fuzyt, k l a r y t i d u r y t (od łacińskiego: v i t r u m — szkło, clarus — jasny, błyszczący, durus — twardy, fusco — czer­ nię). witryt węgiel błyszczący klaryt węgiel matowy duryt 1 8 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 3 2 a duryt węgiel włóknisty wśród nich najbardziej szechny jest antracyt fuzyt Węgle sapropelowe — toprzede wszystkim węgle matowe, rzadko t w o r z ą c e oddzielne p o k ł a d y , w y s t ę p u j ą c e w postaci soczewek i cienkich warstewek wśród węgla błyszczącego. N a l e ż ą t u m i ę d z y i n n y m i takie specjalne odmiany j a k : kenel, boghed i rzadko spotykany gagat, u ż y w a n y niegdyś do wykonywania biżuterii węglowej. Wymienione dane usta­ lono w oparciu o: Z. K i l i a n i T . Szczepanik, Mineralogia, petrografia i geologia, Warszawa 1958, s.146—154; St. Gisman, Ilustrowany górniczy słownik encyklopedyczny, Stalinogród 1958. Materiały z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z F . Lazarem - 1966, 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z E r y k i e m Śledzioną, 1963 r. 3 5 W y w i a d autorki z J . Liszką, 1964 r. " Jw., 1965 r. ' N p . niespodziewany przerost i pęknięcie rozpoczętej już rzeźby spowodowało z m i a n ę proporcji zamierzonej postaci człowieka i konia w rzeźbie „ W o z a k " Jana Liszki, w y k . w 1961 r. Św. Barbara, zwana też „ B a r b ó r k a " , strzegąca ludzi od nagłej śmierci, od X V I I w. uznawana za o p i e k u n k ę i p a t r o n k ę górników. Por. J. Ligęza i M . Żywirska, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.170—173. „ S k a r b n i k " — tajemnicza istota górniczego podziemia, gdzio opiekuje się g ó r n i k a m i . W opowiadaniach górniczych w y ­ stępuje najczęściej jako starzec z b r o d ą lub sztygar. Por. J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., s.182 —207. „ U t o p l e c " — w b a ś n i a c h śląskich zły demon zagrażający w ę d r o w c o m na bagnach i m o k r a d ł a c h . 3 3 3 4 3 3 8 3 ' M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki, 1969—1972. » A . Ligocki, op. cit., s.58. Z b a d a ń autorki, 1971 r „ m . i n . w y w i a d y z mala­ rzami amatorami: Juliusz Marcisz ur. 1898 r. z W i r k u (Ruda Śląska), J ó z e f Cepok ur. 1902 r. z Zabrza-Maciejowa. Z wywiadów jw., A . Ligocki, op. cit., s.58 —59. Ogólnozwiązkowa wystawa amatorskich prac pla­ stycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Związków Zawodowych, 1962, w y d . CRZZ, s.l — 5 1 ; I . Bukowska-Floreńska, Amatorska twórczość plastyczna w Zabrzu (ruch zorganizowany), „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1970, z.3, s., 112-133. A . Ligocki, op. cit., s.48. , M . Żywirska, Amatorski ruch plastyczny, w y d . cyt., s.50. Ogniska Plastyczne w Bielsku Białej i R y d u ł t o ­ wach — subwencjonowane są przez W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych, Ognisko Plastyczne w Gliwicach i Katowicach (do 1963 r. t a k ż e w Zabrzu) — przez Stowarzyszenie Ognisk Artystycznych. Fragment ten opracowano na podstawie szczegóło­ wych b a d a ń E . Jaworskiego (Muzeum Górnośląskie, B y t o m ) , archiwum Muzeum w Zabrzu oraz b a d a ń u z u p e ł n i a j ą c y c h autorki,' 1972 r. « M a t e r i a ł y z badaii autorki, 1969 r „ wymieniony t w ó r c a zgłosił pierwsze swe prace na konkurs organizowany przez Muzeum w Zabrzu w 1969 r. 5° I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Lodowa i amatorska rzeźba w węglu, katalog wystawy pokonkursowej, Zabrze 1969, s.1-32. ' i I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna rzeźba ludowa w zbiorach Muzeum w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Zabrza", 1971, z.4, s.157-182. 4 4 1 4 2 4 3 4 4 4 3 4,1 4 7 4 8 4 Fot.: J . Byrczyk — i l . 1; St. Deptuszewskl — U. 2, 4, 5, 8, 12, 15, 18, 19, 21—28, 30, 37—39, 41, 42; B . Krasicki — il. 29; Z. Sawicki — I I . 3, 9—11, 13, 18, 20, 31, 33, 34, 30, 40; Archiwum Muz. w Zabrzu — i l . 8, 7, 14, 35. 106 pow- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/def4e61ae77a96fc67c3e40064d11c76.pdf cfa3a67ef3f282094dc68322855c5c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3578 Title A name given to the resource Strony tytułowe,spis treści i wstęp/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5;s.1-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text *> < ; ' « «V, ' г aa* % ' « .г* * <• * - "•¿1'Г �REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF GRABOWSKI * WYDAWCA PAŃ­ STWOWY INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WY­ DAWNICZEJ BARBARA SUCHODOLSKA * OKŁADKA I UKŁAD GRAFICZNY CZESŁAW WIELHORSKI * KLISZE: PAŃSTWOWE WAR­ SZAWSKIE ZAKŁADY GRAFICZNE * TŁO­ CZONO W DRUKARNI MINISTERSTWA SPRA­ WIEDLIWOŚCI W WARSZAWIE POD KIE­ RUNKIEM TADEUSZA GALEWSKIEGO * RE­ DAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTERSTWO KULTURY I SZTUKI, PAŃSTWOWY ISTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ RAKOWIECKA 4 A W-WA, �P O L S MIESIĘCZNIK K A ORGAN S Z T PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ U K INSTYTUTU НАРОДНОЕ Ежемесячный L'ART REVUE P O L I S H R ИСКУССТВО POLONAIS P E A S A N T E SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA журнал POPU LAIRE ^ A A R T REVUE Ś Ć Numer p o d m ó j n y p o śш i ę с о п у шу st aw ie S Z T U K A L U D O W A MAZUR I W A R M I I opracouiał JŮZEF GRABOWSKI WSTĘP - TKANINA - CERAMIKA - RZEŹBA - SPRZĘT ZDOBIONY - SPIS RYCIN - ROK II K W I E C I E Ń — M A J 19 4 8 N r 4-5 LUDOWEJ �Kilka numerów bieżących naszego pisma bę­ dzie posiadać inny charakter niż dotychcza­ sowe. Zniknie z nich chwilowo różnorodność tematów, obejmujących swym zakresem ca­ łokształt spraw poznawczych sztuki ludowej. Cała treść połączonych numerów dotyczyć będzie tylko jednej grupy zagadnień, wyła­ niającej się w związku z dwiema wysta­ wami: „Sztuki Ludowej Mazur i Warmii" otwartej w lutym roku bieżącego w Olszty­ nie — omówieniu której poświęcony zosta­ nie 4 i 5-ty numer „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" — oraz krakowskiej wystawie „Sztuka ludowa w Polsce" (malarstwo, rzeźba, graiika), przesłanej następnie do Łodzi i Sopotu. Materiał dotyczący tej drugiej wystawy obej­ muje trzy dalsze numery naszego pisma, które zostaną wydane w sierpniu. Tego ro­ dzaju komasacja została nam podyktowana koniecznością utrwalenia rezultatu tych wy­ staw, bardzo ważnych dla poznania naszej sztuki ludowej. Pobieżne chociażby ich scha­ rakteryzowanie, połączone z reprodukcją ważniejszych eksponatów nie dałoby się po­ mieścić żadną miarą w rumach nie tylko przeciętnego naszego artykułu, ale nawet całego miesięcznika. Z tych względów posta­ nowiliśmy poświęcić im w tałości kilka nu­ merów, po czym, oczywiście, wrócimy do poprzedniego układu. R E D A K C J A �W S T Mało jest wystaw o takim znaczeniu odkryw­ czym, jakie wykazała wystawa sztuki ludowej na Mazurach i Warmii, otwarta w l u t y m w Olsztynie. Została ona zainicjowana oraz zorganizowana przez wieloletniego badacza i miłośnika tej sztuki, obecnie kierownika Muzeum, Hieronima Skurpskiego. Znaczenie jej tymbardziej się uwydatni, gdy zważymy, że Niemcy, rozumiejąc, że kultura ludowa tego terenu świadczy o jego istocie i przynależności narodowej, nie tylko nie starali się o pokazanie jej światu, ale dążyli do umniejszenia jej wartości, tam gdzie o niej musieli mówić. Odkrywczy charakter wystawy został z góry już założony przez jej orga­ nizatora, jak tego dowodzą następujące zdania, w y ­ jęte ze wstępu do katalogu: „Uczonemu u ł a t w i ona powiązanie tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Pol­ ski, oraz ułatwi wcielenie jego ogniw w łańcuch twórczości całego kraju. Miłośnik hatomiast znajdzie tu zespół przeważnie nieznanych, a swoistych form, barw i treści. Przeciętny widz odkryje łączność eksponowanych tu obiektów, z rezultatami istnieją­ cymi jeszcze w terenie"... „Wystawa niniejsza wykazuje dobitnie, że zdob­ nictwo i sztuka na Mazurach, to bogata i różnorod­ na dziedzina, wbrew niemieckim głosom (Ciasen i inni) obstających przy jej ubóstwie" ). 1 Trzeba przyznać, że wszystkie te zadania wysta­ wa spełnia, przy czym na pierwszy plan wysuwają się: poznanie „nieznanych, a swoistych form, barw i treści", a dalej łączność ich z innymi regionami Polski, głównie z sąsiednimi Kurpiami. Dla zrozumienia charakteru tej wystawy należy przytoczyć jeszcze dwie cytaty z jej katalogu: „Oto stają przed nami fragmenty i skrawki wyrwane z całokształtu stanowiącego życie ludu na Mazurach i W a r m i i " — pisze w słowie w s t ę p n y m dr. M . Znamierowska - Prüfferowa. Organizator zaś wystawy dodaje: „Zrezygnowano świadomie z jakie­ Ę P gokolwiek pokazu o charakterze syntetycznym i w y ­ czerpującym dane zagadnienie, nawet w obrębie wąskiego działu". Wystawa olsztyńska nie jest więc pełnym obrazem tamtejszej sztuki ludowej, ale tylko jego zarysem, a więc tymsamym postawieniem za­ dania poznania tej sztuki w całej jej rozciągłości i głębokości. Trzeba sobie do tego zdać sprawę, że zarówno materiał wystawy, jak i to, co znajduje się dzisiaj w terenie, to resztki, świadczące tylko o tam­ tejszej bujnej sztuce ludowej, której bogactwo starła wojna, wraz z większością autochtonicznej ludno­ ści. T y m więcej są one dla nas cenniejsze, a znacze­ nie ich da się porównać do legendarnych ocalałych ksiąg Sybilly. Nie trzeba jednak mniemać, że ma­ teriał wystawy reprezentuje wszystko, co jeszcze pozostało. Przeczą temu, naprzykład, badania tere­ nowe dotyczące tkaniny, prowadzone obecnie przez Teodorę Modzelewską. Wykazują one dowodnie, że w t y m najważniejszym i najbardziej odkrywczym dziale wystawy istnieją ogromne l u k i , które da się obecnie uzupełnić, nawet bez większych trudności. Wychodząc z charakteru i właściwości wystawy olsztyńskiej chcę użyć jej m a t e r i a ł u jako podstawy do zarysowania problematyki poznania sztuki ludo­ wej mazurskiej. Trudno, bowiem, na podstawie w y ­ stawy urobić sobie pogląd o jej całokształcie, chociaż pokaz olsztyński jest niewątpliwie pierwszym w y b i ­ ciem okna na ten nieznany nam dotąd świat. Pierw­ sze w nim miejsce, co do powszechności, zajmuje tkanina zdobna, zwana w powiecie m r ą g o w s k i m „płachtą" ). Jak można przypuszczać z relacji H . Skurpskiego nie było dotąd o niej żadnej wzmian­ k i — przynajmniej książkowej — w literaturze nie­ mieckiej, a także polskiej. A przecież ona sama jedna stanowi dostatecznie bogaty, różnorodny i o o d r ę b ­ nych postaciach artystycznych, świat sztuki ludowej, k t ó r e m u warto poświęcić wiele uwagi, zwłaszcza, że wykazuje on dużo pokrewieństwa — a w niektórych formach i tożsamości — z t k a n i n ą ludową kurpiow­ ską, podlaską czy też rozpowszechnioną na Litwie. 2 3 �Zbadanie tkaniny mazurskiej jest koniecznym ogni­ wem prac nad ustaleniem wartości i charakteru tkaniny zdobnej w północno-wschodniej części Polski. J u ż to, co wydobyła wystawa, wskazuje, że na półno­ cy mamy do czynienia, w dziedzinie tkaniny zdobnej, ze zjawiskiem jednej wielkiej grupy, o rozmaitych odmianach lokalnych, których źródło — kto wie — czy nie stanowią właśnie Mazury, przynajmniej po tej stronie Bałtyku. A nie mające sobie równych — kafle mazurskie! Istniejąca dotąd literatura niemiecka i polska — zresztą bardzo uboga i ściągająca się do wzmianek w większych opracowaniach i a r t y k u ł ó w w ogól­ nych czasopismach — prawie nie dostrzegła icii wartości artystycznej, ograniczając się do danych historycznych,, technicznych i zanotowania cieka­ wych napisów obyczajowych. Kafle mazurskie to świat sztuki, k t ó r y trzeba odkryć w najistotniejszych ich wartościach i wcielić do skarbów polskiej sztuki ludowej, jako jeden z najwspanialszych jej klejno­ tów, j a k i m zastąpić możemy z powodzeniem d a w n ą majolikę pokucką. Wystawa olsztyńska pokazała je nam w dużym wachlarzu form, w obiektach orygi­ nalnych albo też fotografiach kafli, których pierwo­ wzory wmurowano w Muzeum w Szczytnie w dwa piece, złożone z najrozmaitszych odmian. Trzeci najciekawszy dział sztuki mazurskiej sta­ nowi rzeźba figuralna. Przez swój w y r a ź n y styl l u ­ dowy jest ona p e w n ą niespodzianką, gdyż, sądząc po jakości rzeźby na Kaszubach, spodziewać się by­ ło można raczej ulegania wpływowi sztuki kościelnej, niż oryginalnej twórczości. Za lokalną cechę tej rzeźby 4 uznać można, między innymi, u ż y w a n i e jako two­ rzywa drzewa sosnowego, którego słoje dają w rzeź­ bach ciekawe efekty estetyczne. Nie mniej interesujące są również zdobione sprzęty codziennego użytku, jak skrzynie i szafy malowane, krzesła wyplatane ze słomy, analogiczne do kurpiowskich, wreszcie ceramika, która, obok dwojaków o swoistych cechach, posiada garnki dy­ mione, o ornamentyce analogicznej do wyrobów polskich, lub poleskich. Nie bez ludowego charakte­ r u w formie są również wyroby kute z żelaza, sto­ jące jednakże najczęściej na pograniczu sztuki ludo­ wej i warsztatowej miejskiej, do której należałoby stosować określenie cechowej. Zamykając na t y m ogólne uwagi o wystawie w Olsztynie przejdę z kolei do rozpatrzenia jej ma­ teriału z punktu widzenia poznawczo-artystycznego. W następujących w dalszym ciągu szkicach będę sta­ rał się zarysować przede wszystkim odrębności gru­ powe, nie przesądzając tego czy w y n i k a j ą one z róż­ nic lokalnych lub czasowych, względnie czy są w y ­ kładnikiem silniejszej indywidualności ich twórców. Obok tego będę usiłował wydobyć to wszystko, co łączy je, w naturalny sposób, w większe zespoły i nadaje i m charakter stylu lokalnego. Ponadto d ą ­ żeniem moim będzie wytyczyć kierunki dalszych poszukiwań przez wykazanie luk w wystawowym zespole i podkreślanie wyłaniających się problemów. Ostatnim i najmilszym obowiązkiem będzie, m ó ­ wiąc słowami twórcy wystawy, wiązanie „tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Polski". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d819dbf08b0c5ed3d2847398caac8f3.pdf 21c4d47f199bd584fbdec10eee5262a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5028 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wyszukiwanie informacji w Internecie Biblioteka Cyfrowa PIA Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4664 Title A name given to the resource Cyfrowa Etnografia / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus: Etnograficzne wędrówki w głąb sieci ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.107-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Koźmińska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 107 Joanna Koźmińska POLSKI INSTYTUT ANTROPOLOGII, UNIWERSYTET WARSZAWSKI Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej S połeczeństwo informacyjne i nieustający rozwój nowych technologii inspiruje wiele przedsięwzięć inicjowanych na różnych polach nauki, w tym etnologicznej i antropologicznej. W ostatnich latach powstało kilka bardzo ciekawych i no­ watorskich projektów związanych z upowszechnieniem technik komputerowych oraz treści etnograficznych w Internecie wśród badaczy zajmujących się etnologią i antro­ pologią kulturową. Projekty te, mające wspomagać warsztat naukowy, obejmują różne aspekty działań etnografów, folklorystów, antropologów, poczynając od pionierskiego projektu Bibliografii Etnografii Polskiej (Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etno­ graficznej, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź), programu komputerowej ana­ lizy tekstów etnograficznych (program EdEt - Edytor Etnograficzny, Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa), projektu digitalizacji teks­ tów folkloru (Cyfrowe Archiwum Folkloru, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń), poprzez digitalizację archiwum kolbergowskiego (Instytut im. Oskara Kolberga w Poz­ naniu), aż po próbę stworzenia antropologiczno-etnologicznej biblioteki cyfrowej (Polski Instytut Antropologii, Warszawa). Te niezwykle cenne i ciekawe inicjatywy znajdują się w różnym stopniu realizacji - Bibliografia Etnografii Polskiej płynnie przeszła od wersji papierowej do wersji on-line, z programu EdEt korzystają studenci i badacze IEiAK UW i innych ośrodków akademickich, Biblioteka Cyfrowa PIA znaj­ duje się w końcowej fazie realizacji - Cyfrowe Archiwum Folkloru (CAF) boryka się z brakiem środków do podjęcia zadania (Grochowski, Mianecki: 2009). Idea utworzenia antropologicznej biblioteki cyfrowej powstała w 2007 roku w Pols¬ kim Instytucie Antropologii (PIA), młodej instytucji pozarządowej, skupiającej śro¬ dowisko etnologów i antropologów kulturowych ponad oficjalnymi strukturami aka¬ demickimi, muzealnymi czy stowarzyszeniowymi. Polski Instytut Antropologii dzia¬ łający na zasadach fundacji jest otwarty na wszelkie inicjatywy popularyzujące i wspie¬ rające wyżej wymienione dziedziny nauki. Gwałtownie rosnąca ilość bibliotek cyfrowych (w 2003 roku istniała jedynie Wiel¬ kopolska Biblioteka Cyfrowa, ale już w 2009 roku aż czterdzieści dziewięć bibliotek �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 108 zostało zarejestrowanych w Federacji Bibliotek Cyfrowych) i postęp, jaki się dokonał w zakresie digitalizacji/cyfryzacji książek i czasopism, nie mogły pozostać bez udziału naszego środowiska. W trakcie wędrówek po Internecie, stwierdziliśmy jednak bar¬ dzo niewielki zasób polskich fachowych treści etnograficznych. W kręgu etnografów najdotkliwiej odczuwany jest brak szerokiego dostępu do ro¬ dzimych czasopism etnograficznych. Czasopisma te, gromadzone w bibliotekach nau¬ kowych, uniwersyteckich czy muzealnych, rzadko wypożyczane są do domu. Skazuje to czytelnika - badacza i entuzjastę - na trud wielogodzinnego pobytu w czytelniach. Jest to sytuacja paradoksalna, w kontekście coraz lepszego dostępu do pełnotekstowych baz czasopism zagranicznych on-line prenumerowanych za pośrednictwem bib­ liotek akademickich i naukowych oraz zasobów dostępnych w ramach Open Acces. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie oferuje swoim pracownikom i studentom (po zalogowaniu w sieci uniwersyteckiej możliwy jest także dostęp w domu) ponad sto dwadzieścia tytułów czasopism w dziale antropologia. Inne ośrodki uniwersyteckie i na¬ ukowe także prenumerują bazy pełnotekstowe i udostępniają je na zasadach analo¬ gicznych do BUW. W związku z tą sytuacją postanowiliśmy powołać do życia cyfrową kolekcję te¬ matyczną, gromadzącą teksty z szeroko pojętego zakresu etnologii i antropologii kul¬ turowej. Nasz projekt wpisuje się w nurt digitalizowanych zbiorów tematycznych, gro¬ madzących jedną kolekcję, będącą efektem współpracy jednej lub kilku instytucji. Są to najczęściej inicjatywy środowiskowe, w przeciwieństwie do dużych projektów pi¬ lotowanych przez biblioteki narodowe w porozumieniu z innymi instytucjami (naro¬ dowe repozytoria cyfrowe), dążących do kompletności prezentowanych zasobów. Inną formą są zasoby cyfrowe powstające w oparciu o ideę udostępnienia starannie wyse¬ lekcjonowanych najważniejszych i najcenniejszych obiektów bibliotecznych kolekcji (Franke: 2007: 122). Cyfrowa Kolekcja Tekstów Etnograficznych (skrócona nazwa Cyfrowa Etnogra¬ fia - CE), czyli Biblioteka Cyfrowa PIA w pierwszym etapie realizacji ma za zadanie digitalizację i publikację w Internecie trzech czasopism etnograficznych. W związku z koniecznością dokonania wyboru, po licznych dyskusjach i konsultacjach zrezyg¬ nowaliśmy z digitalizacji starych periodyków - Wisły, Zbioru Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej (ZWAK) oraz Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etno¬ graficznych (MAAE), na rzecz czasopism ukazujących się współcześnie: Ludu, Et¬ nografii Polskiej i Polskiej Sztuki Ludowej-Konteksty. Podejmując tę decyzję, mie¬ liśmy między innymi na uwadze stale rosnącą popularność nauk antropologicznych i przydatność aktualnych treści w procesie akademickiej edukacji. Podobnie jak dla Randala Strossa „(...) perspektywa, że da się przeszukiwać treść książek z taką łatwoś­ cią, z jaką się poruszamy po Sieci, była ekscytująca" (Stross 2009: 124), tak i dla nas ekscytująca i fascynująca stała się perspektywa otwarcia dostępu do polskich, aktual¬ nie ukazujących się czasopism wielu użytkownikom rozsianym na całym świecie, w każdym miejscu i o każdej porze. Głównym naszym założeniem stało się wprowa¬ dzenie do biblioteki cyfrowej czasopism w taki sposób, aby każdy zawarty w nich ar¬ tykuł był traktowany jako osobna publikacja, z pełnym opisem bibliograficznym (a nie tylko, jako część ustrukturyzowanego zbioru tomów, jak to miało miejsce dotychczas w innych polskich bibliotekach cyfrowych). Wzorowaliśmy się na zagranicznych kon­ sorcjach typu Jstor czy Proquest. Dużym utrudnieniem jest fakt, że do tej pory brak jest w d'Librze specjalnego modułu odpowiadającego za rejestrację czasopism. W efekcie, użytkownik zmuszony jest do katalogowania całych zeszytów lub tomów, jako osobnych �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 109 obiektów sieciowych. W konsekwencji powoduje to nagromadzenie się w indeksie jed­ norodnych zapisów (Kolasa: 2007). Założyliśmy, że udostępnimy użytkownikom pełną zawartość czasopism z zachowaniem ich pierwotnego wyglądu. Do dyspozycji użyt­ kownika będą narzędzia wyszukiwawcze, dające możliwość przeglądania udostępnio­ nych czasopism on-line, łącznie z pobraniem tekstu na dysk własnego komputera. Drugim przyjętym założeniem był pomysł zintegrowania biblioteki cyfrowej z na­ kładką umożliwiającą wyszukiwanie informacji i zarządzającą bibliografią, na przyk­ ład programem Zotero. Chcieliśmy stworzyć nowoczesny, bezpłatny warsztat wspo­ magający pracę naukowców, regionalistów, muzealników i pasjonatów. Następne etapy rozwoju i kontynuacja projektu będą poddane szerszej niż dotychczas dyskus¬ j i środowiska skupiającego się wokół PIA. Realizacja tego przedsięwzięcia stała się możliwa po uzyskaniu w sierpniu 2008 roku dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Po negocjacjach z Wydawcami: Instytutem Archeologii i Etnologii PAN, Pol­ skim Towarzystwem Ludoznawczym, Komitetem Nauk Etnologicznych i Instytutem Sztuki PAN uzyskaliśmy zgodę na opublikowanie w Internecie trzech czasopism: 1 - Etnografia Polska 1958-2004 (dwadzieścia jeden tysięcy stron) - embargo cztery lata, - Lud (okres powojenny) 1945-2004 (dwadzieścia trzy tysiące pięćset stron) - em¬ bargo cztery lata, - Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947-2002 (szesnaście tysięcy dwieście trzydzieści pięć stron) - embargo osiem lat. 2 Okresy embargo, wprowadzone przez Wydawców, są powszechną praktyką sto¬ sowaną przez konsorcja i wydawnictwa, która chroni bieżącą dystrybucję wersji pa¬ pierowej. Poważnym - jeśli nie najpoważniejszym wyzwaniem - stało się, zgodnie z ustawą o ochronie praw autorskich, pozyskanie licencji od autorów i ich spadkobierców, co umożliwia publikację dorobku w Internecie. Licencje uzyskane od Wydawców są niewystarczające. W obawie przed naruszeniem praw autorskich zobowiązani jes¬ teśmy do uzyskania zgody autorów, których teksty znalazły się w digitalizowanych czasopismach. Jeśli nie uda się nam uzyskać akceptacji autorów dla naszego pro­ jektu, zmuszeni będziemy do udostępniania tekstów w tak zwanym „dozwolonym użytku" (art.28 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dnia 4 lutego 1994, Dziennik Ustaw 1994, nr 24, poz.83) . Zgodnie z artykułem 27 tej ustawy: 3 Instytucje naukowe i oświatowe mogą, w celach dydaktycznych lub prowadzenia 1 Dziękujemy Dyrekcjom Instytutów IAiE PAN, IS PAN, Komitetowi Badań Etnologicznych, Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu oraz Redakcjom Etnografii Polskiej, Ludu i PSL-Kontekstów za wyrażenie zgody na digitalizację wydawanych przez nie czasopism - bez tego nasz projekt nie mógłby zostać zrealizowany. Ze względu na uczestnictwo Kontekstów-PSL w Central and Eastern European Online Library (CEEOL) okres karencji jest tak długi. Apelujemy do autorów: aby biblioteka cyfrowa mogła stać się przydatnym źródłem informacji, ko­ nieczna jest zgoda Autorów i ich Spadkobierców na publikację w Internecie. Prosimy o poparcie naszego projektu przez wyrażenie zgody na publikację tekstów z wyżej wymienionych czasopism w Bibliotece Cyf¬ rowej PIA. Kontakt: www.pia.org.pl. 2 3 �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 110 własnych badań, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz sporządzać w tym celu egzemplarze fragmentów rozpowszechnionego utworu. Natomiast artykuł 28 cytowanej ustawy stanowi, że: Biblioteki, archiwa i szkoły mogą: 2) sporządzać lub zlecać sporządzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony własnych zbiorów, 3) udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem koń¬ cówek systemu informatycznego (terminali) znajdujących się na terenie tych jednostek. Jednak mamy nadzieję, że uda się uzyskać zgodę jak największej liczby autorów. Pierwsze licencje są już wprawdzie podpisane, lecz uzyskanie następnych będzie wy¬ magało więcej czasu. Jest to duża i skomplikowana operacja, która wymaga dotar¬ cia do ponad półtora tysiąca autorów i ich spadkobierców. Autorzy naszych artyku¬ łów często zamieszkują odległe kontynenty, ale mamy zamiar pozyskać także ich ak¬ ceptację. Pierwsze doświadczenia, jakie stały się naszym udziałem przy podpisywa¬ niu licencji, mówią, iż to będzie czasochłonny proces wymagający dużych nakładów pracy i środków finansowych. Projekt budowy Biblioteki Cyfrowej PIA składa się z różnych etapów działania i - po uzyskaniu niezbędnych licencji wydawniczych oraz źródeł finansowania - obejmuje: Skanowanie - ponad sześćdziesiąt tysięcy stron - ze względu na wysoki koszt ska¬ nowania przez firmy profesjonalnie zajmujące się digitalizacją, postanowiliśmy we własnym zakresie zeskanować, a następnie poddać procesowi OCR wybrane czaso¬ pisma (skany w rozdzielczości trzysta DPI, w formacie plików PDF). Skanowanie przy¬ sporzyło nam wiele trudności i zajęło najwięcej czasu, ze względu na bardzo złą jakość wybranych czasopism. Marnej jakości papier, wyblakły druk, nieczytelne zdjęcia, mi¬ nimalnej wielkości marginesy spowodowały, że niektóre skany powtarzane były wie¬ lokrotnie, aż do uzyskania w miarę zadowalającego efektu. Mimo dołożenia wszelkich starań, nie zawsze udało uzyskać się optymalną jakość zeskanowanego tekstu. Zakup i instalacja serwera obsługującego bibliotekę cyfrową. Dzięki współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW mogliśmy zainstalować serwer na Uniwersytecie Warszawskim. Wybór platformy cyfrowej umożliwiającej założenie i funkcjonowanie biblio¬ teki cyfrowej w Internecie. Zdecydowaliśmy się na polskie oprogramowanie dla bib¬ liotek cyfrowych d'Libra Digital Library Framework, które powstało w Poznańskim Centrum Superkomputerowo-Sieciowym. Oprócz dużej funkcjonalności przyjętych roz­ wiązań i wysokiej jakości oprogramowania, platforma cyfrowa d'Libra zapewnia pro­ fesjonalny serwis i jest stale modyfikowana. D'Libra daje twórcy biblioteki cyfrowej możliwość kontroli dostępu do zasobów, zarządzanie zasobem oraz metadanymi. Wa¬ dą systemu jest brak zadowalających rozwiązań w przypadku wprowadzania czaso¬ pism, co w przypadku Biblioteki Cyfrowej PIA, nastawionej głównie na gromadzenie kolekcji czasopism, stanowi poważny mankament. Należy mieć nadzieję, że i ten pro¬ blem z czasem zostanie pomyślnie rozwiązany. D'Libra to najpopularniejsza obecnie platforma do budowy bibliotek cyfrowych, wy­ korzystywana w większości polskich bibliotek cyfrowych. System ten posiada rozbudo¬ waną aplikację opartą o relację klient - serwer, z pięcioma interfejsami (aplikacje: użyt¬ kownika, redaktora, administratora, panel administracyjny oraz konsolę administracyjną (Kolasa 2007) Ważnym elementem przemawiającym za wyborem tego programu �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 111 jest możliwość integracji z innymi bibliotekami cyfrowymi używającymi tego opro¬ gramowania. Twórca d'Libry, PCSS zainicjował utworzenie Federacji Bibliotek Cyf¬ rowych (FBC) skupiającej obecnie (koniec 2009 roku) czterdzieści dziewięć bibliotek cyfrowych. Jest to platforma mająca służyć do budowy sieci rozproszonych biblio¬ tek cyfrowych i reprozytoriów w Polsce, aby wspomóc popularyzację i ułatwić wy¬ korzystanie zasobów opublikowanych on-line. Ponadto d'Libra koordynuje prace związane z polskim uczestnictwem w największym europejskim projekcie digilitalizacyjnym - portalu Europeana (około sześć milionów obiektów cyfrowych: obra¬ zów, tekstów, dokumentów dźwiękowych, filmów wideo), co świadczy o dużym uz¬ naniu, jakim się cieszy w środowisku bibliotek cyfrowych. Perspektywa ewentual¬ nego uczestnictwa Cyfrowej Etnografii w olbrzymim europejskim projekcie siecio¬ wym jest niewątpliwie bardzo kusząca. Publikację w Internecie zasobu trzech czasopism, czyli wprowadzenie do za¬ sobu Internetu artykułów w wersji pełnotekstowej wraz z opisem bibliograficznym (metadanymi). W terminologii przyjętej do opisu danych w bibliotekach cyfrowych używa się terminu meta dane (Nahotko 2005). Platforma d'Libra umożliwia umiesz¬ czenie opisów bibliograficznych „obiektów sieciowych", jakimi w tym przypadku są publikowane artykuły oraz reszta zawartości periodyków (spisy treści, recenzje i inne) w formacie DublinCore (Dublin Core Element Set). Jest to konwencja powszechnie przyjęta do opisu bibliograficznego w bibliotekach cyfrowych, analogicznie do for¬ matu Marc21 stosowanego w zautomatyzowanych katalogach polskich bibliotek (Gra¬ bowska 2007: 23). Publikacja w Internecie obejmuje tworzenie i wprowadzanie przez redaktorów cyfrowych metadanych wraz z przesyłaniem plików PDF z zawartością tekstową artykułów na serwer obsługujący Bibliotekę Cyfrową PIA. Szkolenie administratorów i redaktorów cyfrowych - system Libra wymaga wyszkolenia osób zajmujących się wprowadzaniem i przesyłaniem danych do Bib¬ lioteki Cyfrowej wraz z metadanymi. Promocja projektu - poprzez Internet, wyjazdy do miast skupiających ośrodki akademickie i muzealne zajmujące się antropologią, udział w konferencjach środo¬ wiskowych, pokazy, prelekcje dla osób zainteresowanych tą tematyką (na przykład w ramach X I I I Festiwalu Nauki odbył się wykład Antropolog w Internecie: o tech­ nikach wyszukiwania informacji i projekcie Cyfrowej Etnografii, a w podczas kon¬ ferencji „Badacz osobny: śladami etnografii Jacka Olędzkiego" w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie odbyła się prezentacja projektu). Instalacja menedżera bibliografii umożliwiającego wyszukiwanie i archiwi¬ zowanie danych oraz przystąpienie do Federacji Bibliotek Cyfrowych. Prawa autorskie - utworzenie bazy autorów wszystkich publikacji z czasopism Etnografia Polska, Lud i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty oraz podpisanie umów li¬ cencyjnych, ze wszystkimi autorami i spadkobiercami, do których uda nam się dotrzeć. Jak już wcześniej wspomniano, jest to najtrudniejsza i najbardziej czasochłonna ope¬ racja, której daty zakończenia nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Przewidywany termin uruchomienia Biblioteki Cyfrowej PIA na przełomie 2009/2010 roku musiał ulec przesunięciu, ze względu na konieczność uregulowania spraw związa¬ nych z licencjami autorskimi. Obecnie, na stronie www.cyfrowaetnografia.pl lub www.digitalethnography.pl, użytkownik ma możliwość przeglądania opisów biblio­ graficznych ponad 2500 artykułów i innych treści z czasopism Lud, Etnografia Polska i Polska Sztuka Ludowa-Konteksty bez dostępu do ich zawartości. Na zakończenie, podsumowując opis projektu powstania Biblioteki Cyfrowej PIA, wypada zauważyć, że chociaż udział w tym przedsięwzięciu przysporzył nam �Joanna Koźmińska - Cyfrowa etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 112 4 - koordynatorom - wiele niespodziewanych trudności (zwłaszcza podczas skano­ wania miernej jakości dokumentów, z nieczytelnymi zdjęciami a także przy zawie­ raniu umów z tak dużą liczbą autorów), to satysfakcja z więcej niż przychylnych rea­ kcji naszego środowiska sprawia, że warto było podjąć się tego zadania, także ze wzg­ lędu na wyzwanie, jakiemu musieliśmy sprostać. Cyfrowa Etnografia jest otwartą inicjatywą i zapraszamy do wspólnego budowania naszej kolekcji i publikowania własnych prac w Bibliotece Cyfrowej PIA. Literatura: Franke J., Googletheca Universalis?, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.121-166. Grabowska M., Biblioteka cyfrowa w środowisku wirtualnym. Nowe wyzwania dla katalogów w erze dokumentów elektronicznych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. Kasperek-Woźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bib¬ liotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.21-34. Folklor w dobie Internetu, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, red. P. Grochowski, A. Mianecki, Toruń 2009. Kolasa W. M., D'Libra Digital Library Framework - platforma do budowy bibliotek cyf­ rowych, [w:] Biblioteki cyfrowe: projekty, realizacje, technologie, red. J. KasperekWoźniak, J. Franke, Wydawnictwo Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 2007, s.67-89. Nahotko M . , Metadane, 2000, Ebib 6/2000(14), www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib14/ nahotko.html. Stanisławska-Kloc S., Prawo autorskie a biblioteka cyfrowa, [w:] I I I konferencja: Internet w bibliotekach. Zasoby elektroniczne: podaż i popyt. Wrocław 2006 , 12-14 grudnia 2005 roku, http://www.ebib.info/publikacje/matkonf/iwb3/artykul.php?e. Stross R., Planeta Google. Cel: Skatalogować Wszystkie Informacje Świata, Wydaw¬ nictwo Emka, Warszawa 2009. 4 Koordynatorzy projektu Cyfrowa Etnografia: Joanna Koźmińska (PIA, IEiAK UW), Paweł Krzyworzeka (doktorant IEiAK UW, PIA), Joanna Zamorska (PIA). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/262118371b3eb6a84096d8159b993834.pdf 33d960b4f4ec07747f4e72bff4eccec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wyszukiwanie informacji w Internecie Bibliografia Etnografii Polskiej (BEP) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4665 Title A name given to the resource Bibliografia Etnografii Polskiej/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus : etnograficzne wędrówki w głąb sieci ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.113-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piotrowski, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marcin Piotrowski — Bibliografia etnografii polskiej 113 ±±~> Marcin Piotrowski UNIWERSYTET ŁÓDZKI Bibliografia etnografii polskiej P oczątki bibliografii etnografii polskiej sięgają dziewiętnastego wieku - jak wiemy - były to opracowania drukowane samodzielnie, jak i w postaci odręb­ nych numerów czasopism ludoznawczych. W Ośrodku Dokumentacji i Infor­ macji Etnograficznej (ODiE) prace mające na celu stworzenie całościowej biblio¬ grafii rozpoczęły się we wczesnych latach siedemdziesiątych, a w latach osiemdzie¬ siątych podjęto działania uwieńczone kilkoma publikacjami bibliograficznymi, po­ czątkowo retrospektywnymi, a później prowadzonymi na bieżąco (ich wykaz w załą­ czonej literaturze). Kolejne opracowania - dzięki środkom grantu „Bibliografia Et­ nografii polskiej w Internecie" - powstają od 2000 roku i sukcesywnie pomnażają in­ ternetowe zasoby tej unikalnej bibliografii opracowanej prze zespół ODiE pod kierun­ kiem profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Skromny zespół - M . Wilbik, M . Niewia­ domska, a także współpracownicy zatrudniani okresowo - A. Hlebowicz, I . Kuźma, J. Kościelska oraz inni - stworzyli dzieło, którego rangę doceniają nie tylko etnolodzy, ale i inni naukowcy w Polsce i na świecie. Jak mówi jednak profesor Jaworska: „ko­ ledzy polscy nie podzielili się ani razu swoimi uwagami..." (tyczącymi bibliografii - zasad jej tworzenia jak i zasobami). Należy także przypomnieć, że zespół kierowany przez prof. Jaworską, zarówno w ODiE, jak i w Katedrze Etnografii przez wiele lat, obok swoich podstawowych za¬ interesowań naukowych brał udział w wielu inicjatywach, mających na celu usyste¬ matyzowanie i opracowania porządkujące wiele dziedzin etnografii, etnologii, antropo¬ logii kultury. Wymienić tu trzeba współpracę z bibliograficznym czasopismem Demos, w którym opublikowano wiele recenzji polskich prac etnograficznych (i pokrewnych), czy też stworzenie słownika haseł związanych z szeroko rozumianym ludoznawstwem, pomocnych później miedzy innymi przy tworzeniu internetowej bibliografii. Nawiązano także współpracę z wieloma instytucjami o podobnym zakresie działania w całym świecie, korzystając z ich doświadczeń, sposobów działania, a częściowo rów¬ nież dorobku. W samym Ośrodku znajdują się uporządkowane zbiory tyczące szero¬ ko rozumianego ludoznawstwa, etnografii, etnologii. Wiele dziedzin - wystawiennictwo, twórczość ludowa, muzealnictwo, imprezy związane z kulturą ludową są tu odnotowane �Marcin Piotrowski - Bibliografia etnografii polskiej 114 i opracowane, dostępne dla zainteresowanych. Wiele z tych materiałów zostało opub­ likowanych, stały się także podstawą dalszych badań, opracowań publikacji. Niestety, problemy finansowe nie pozwalają na szersze opracowanie tych zbiorów, a co więcej, na ich elektroniczne przetworzenie i udostępnienie. Autorzy bep-u wielokrotnie uczestniczyli w spotkaniach roboczych i konferencjach - krajowych i zagranicznych - dzieląc się swoimi doświadczeniami i refleksjami. Po­ zwolę sobie, korzystając z ich publikacji, pokazać wybrane problemy związane z in­ ternetowymi pracami bibliograficznymi: 1. Braki kadrowe i finansowe, 2. Problem dostosowania języka opisu oraz sposoby wyszukiwania, 3. Konieczność przeformułowania słów kluczowych, 4. Problem porównywalności bep ze „starymi" bibliografiami drukowanymi - ich kompatybilność, 5. Problem wyznaczenia granic zakresu - etnografii, etnologii, antropologii kul¬ tury, 6. Interdyscyplinarność stwarzające jednocześnie szanse i problemy, 7. Zmiany pól zainteresowań - konieczność wprowadzania nowych haseł, ta­ kich jak: media, reklama, płeć (gender) i inne, 8. Konieczność „współgrania" z innymi bibliografiami i dyscyplinami nauko¬ wymi, 9. Braki wynikające z niekompletności zbiorów literatury dostępnej w bibliote¬ kach (czasopisma), 10. Brak odzewu instytucji i organizacji, jak również autorów. Należy więc: 1. Zachęcić wszystkich do korzystania z bep, zwłaszcza, że jest to - w przeciw¬ ieństwie do wielu innych bibliografii internetowych - bezpłatne, 2. Zmobilizować siebie i innych do przesyłania not bibliograficznych o publika¬ cjach własnych i kolegów, 3. W miarę możliwości wspomóc działania bep-u - organizacyjnie i finansowo. �Marcin Piotrowski — Bibliografia etnografii polskiej 115 Literatura: Andrunik A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1934-1939, Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1996. Kulesza-Zakrzewska T., Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktor¬ skich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945¬ 1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1979. Hlebowicz A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1926-1933, Polskie Towa¬ rzystwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1993. Kościelska J., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1986-1990, Polskie Towarzy¬ stwo Ludoznawcze, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, Łódź-Wrocław 1966. �Marcin Piotrowski - Bibliografia etnografii polskiej 116 Karpińska G.E., Niewiadomska M . , Bibliografia zawartości Literatury ludowej za lata 1957-1980, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1986. Niewiadomska M . , Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1989. Karpińska G.E.,Niewiadomska M., Bibliografia zawartości Ludu za lata 1895-1985, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław 1988. Piękno użyteczne czy piękno ginące. Infromator o realizacji programu Ministerstwa Kultury i Sztuki „Ginące zawody", Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, red. i oprac. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska-Rudnicka M . Łódź 1997. Kopczyńska-Jaworska B., Kuźma I . , Wilbik M . , Warsztaty bibliograficzne. Inter­ nationale volkskundlische bibliographie, Lud, t. L X X X I X , 2005, s.359-366 Kopczyńska-Jaworska B. Pracować nie tylko dla podłego zysku i miernej sławy. Od¬ powiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, Lud, t. LXXXIX, 2005, s.295-312 Kopczyńska-Jaworska B., Kuźma I . , Gegenwartige interessen der polnische ethno­ logie, [w:] Europaische Etnologie im neuen Millenium, Thelm 2002, s.79-84. Kuźma I . , Bibliografia etnografii polskiej w internecie (uwagi po dwóch latach funk­ cjonowania), Lud, t . L X X X X I I , 2008, s. 265-272. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/871a4dff1ad56566ba9bfecfbdac6585.pdf 971ee2b1959a2986bfd5d26bf37eedb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5031 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4666 Title A name given to the resource Strony tytułowei / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIV ZA ROK 2000 �"LUD" is regulary indexed in: • IBSS -International Bibliographv o{Sociul and Cu/tural Ał7Ihropology, • IBZ - CD-ROM. • Internationale Volkskundliche Bibliographie. • .,DEMOS - Internationale Ethnographische lind Folkloristische lnfonnationen" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCESETHNOLOGIQUES ZAŁOŻ,ONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXIV ZA ROK 2000 P 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2000 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz ~ przewodniczący. Zygmunt Klodnicki. £3ronislawa Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Dorota Simonides. Zofia Sokolewicz ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew JasiclVicz Zastępca redaktora naczelnego - Jaeek Bednarski Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Recenzenci tomu: Andrzej Brencz, Wojciech DohnaL Mariusz Kairski. Grzegorz Pełczyński. Teresa Smolińska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga !{:~:;~'~::;~~.~ \t~ .:~_r·:/' . l-'ł"i1.Ii:FY.~.:: ......':r\ \. .... .... ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCLAW 1999 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLAW. UL SZEWSKA 36. TEL. (0-71) 344 46 13 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. SW. MARCIN 78. TEL/FAX (0-61) 829 47 10 e-mail: .iasezb~al11u.edu.pl SKLAD! LAMANIE: DALET SP. Z 00. POZNAŃ DRUK: ZAKLAD POliGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7836d0893bdf8211dac43008c91c205.pdf 68fb9588754d35dd8f771e4152233d98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5032 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4667 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.5-10 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Magdalena Krysińska-Kałużna. Indianie i misje. Misjonarze w procesie kontaktu i zmiany kulturowcj w Amazonii Ryszard Vorbrich. Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu Monica J a n o \V s ki. Wieczerzc bożonarodzeniowe u Kalabitów w Sarawaku i Polaków w Wielki<:i Brytanii Urszula Lchr. Zawiadomienia o śmierci. Z badań nad zwycząiami pogrzebowymi na Podhalu. Helena Kręt. Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce Barbara Pabian. Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego Grzegorz Od oj. Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta. Przykład Sławkowa II. POGLĄDY 49 65 83 103 115 I OPINIE K/opoty:: ku/turą i pytania o autentyzm (lVa/demar Kuligowski) Kilka uwag do artykułu: D.N. Collins . .I. Urry, ,Haria Antonina C'::aplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Sl'berii ..• Lud·' 1.82, 1998 (Wito/d Armon) . III. RECENZJE II 37 127 138 INOTY RECENZYJNE Wojciech 1. 13u rszt a, Antropologia ku/twy. Tematy. teorie. interpretacje. Poznań 1998 (Natalia ;'vIaksymowic::-Maciata) . Dominic S t r i n a t i. Wprowad::enie do ku/twy popu/ornej. Poznań 1998 (Rys::ard Kantor). Ludwik B i c I a w s ki. l/-adycje ludowe w ku/tur::e mu::yc::nej. Warszawa 1999 (Violetta Pr::erembska) . Joanna L ud w i c k a. Folklor mu::yc::ny wspólc::esnej wsi (na pr::ykladzie ll4qkolic w wojewód::twie /ód::kim). Lódź 2000 (Rados/aw lvlalinowski) Stanislaw B y I i n a. /\ultura ludowa Polski i S/owiańs::c::y::ny średniowiec::nej. Warszawa 1999 (Rys::ard Kantor). Jan A d a m o \V s ki. Kategoria pr::estr::eni \1! folklor::e. Studium etnolingwislyc::ne, Lublin 1999 (Marcin A. A:ajĆ1r) Piotr K o wal s ki. Zwier::oc::lekoupiOlY, wampiry i inne bestie. Krwiożerce potwory i ero::ja symbolicnej interpretacji. Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) Katarzyna Leńska-Bąk. Zapras::amy na wesele ... Weselne oracje i ceremonialne formuły. Kraków 1999 (;\farcin A. Kajar). Ks. Władyslaw S i ark o \V S ki. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, oprac. L. Michalska-Bracha i K. Bracha. Kielce 2000 (Jan Glówka) Elżbieta Cesarz. Ch/api w polskiej myśli historycznej doby porozbiorowej 1795-1864 . .S~vnte::y. parasynte::y i podręcniki d::iejów ojc::ystych. Rzeszów 1999 (Rys::ard Kantor). Violetta Kra wczy k - Was i Ie wska. AIDS Studium antropologic::ne. Łódź 2000 (Maria Antonina Lukowska, 'ioletta Pr::erembslw) Tomasz S z Ic n d ak. Technomania. Cyberplemię w ::wierciadle socjologii. Toruń 1998 (Tar::ycjlls::Billi/Iski) 14ł 143 144 147 148 150 150 151 152 154 156 J 57 �6 Elisabeth Badinter, Historia mi/o.ści macier:::VI1skiej,Warszawa 1998 (Rys::ard Kantor). Paweł Sowiński, Komllnistyc::ne .święto. Obchody I maja w latach 19-18-195-1, Warszawa 2000 (Aneta Kosiorek) . Antoni Kro h, Sklep potr::eb kulturalnych, Warszawa 1999 «(/r::egor:: I'elc::yński) Iwona K abzi ń s ka. '","śród Kościelnych Polaków. fI)J::nacniki to:':samo.\:ci e/nic::nej (narodowej) Polaków na Białorusi. Warszawa 1999 (Wojciech ";adowski) . Zbigniew Benedyktowiez, Portrety obcego. Od ster('ot~pll do sl'mholll, Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) U nas dole i niedole. Sytllacja Romów w Polsce. red. E. Nowicka. Kraków 1999 (."neta Kosiorek) . Religijność ludowa na pogranic::ach kllltllrowych i etnic::nych, red. I. l3ukowskaFloreńska, Katowice 1999 (Barbara Ols::ewska-Dyoni::iak) Ewa Waszkiewicz. Kongregacja Wv::nania Moj:':es::owego na Dolnym ,~'Iąskll na tle polityki wy::naniowej Polskiej R::ec::ypospolitej Llldo1l'r.j 19-15-1968, Wrocław 1999 (Aneta Kosiorek) Elżbieta Przybyl. W cienili Antychrysta. Idee staroobr::ędowców w ):'1'11 lV. Kraków 1999 (Aneta Kosiorek) . Religia i kllltllra 11' globali=rijącym się świecie. red. M. Kempny i Ci. Woroniecka, Kraków 1999 (Marcin A. Kafar) ..Europa Wschodu i Zachodu" nr 3. Pozna(l 1999 (Pr::emysla1l' li'ajólski) . Laura Rival. Hijos del Sol. padres deljagllw: 1>0.1' Hllaorani de oyer y IIOY,Quito 1996 (Tar::ycjlls:: 8uliński) 160 162 162 163 167 167 168 173 174 174 175 '77 IV. KRONIKA Konferencja "Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości. Postacie, idee, problematyka. ośrodki", Toruń. 22-23 wrzcśnia 200n (Zhigniew Jasiewic) Konferencja "Wielokulturowość: Między teorią a praktyką". Poznań, 18-19 listopada 1999 (Agnies::ka Chwieduk) Wystawa "Maria Znamierowska-Prufl'erowa (1898-1990). Etnograf: muzeolog, człowiek" (Ewa Ars::plska) 70-lecie urodzin Profesora Rodcryka Langego oraz 50-lecic pracy naukO\vej w dziedzinie tańca (Urs::llla Loba-Wilgocka) 80:':a chwalba Jó::efa Wrony. Raz jeszcze o ks. Janie Machu (Ell'll Flyś-I'ietras::kowa). Górali powrót do gniazd. I Światowy Ijazd Górali Polskich. Zakopane - Nowy Targ Ludźmierz, 12-15 sierpnia 2000 (iVatalia Maksymol1'ic::-MaciOlo) . Konferencja "Polowanie na czarownice w Szkocji i jego konteksty". Edynburg. Szkocja, 12 lutego 2000 (Kr::ys=tofP S::kurłatowski) Konferencja "Teaching Visual Anthropology". Getyng,L 2 maja 200n (Pr::emysław llinca). 6. Dwuroczna Konferencja Europejskiego Slo\\arzyszenia Antropologów Społecznych. Kraków, 26-29 lipca 2000 (Zbigniew Jasiell:ic::) Antropolodzy składają broń? (Agata Wasowska) . 181 182 184 187 189 190 192 194 197 198 V. IN MEMORIAM Wieslaw Bieńkowski 1926·1999 (Anna Spiss) Adam Glapa 1916-2000 (Aleksandra Wojciechowska) Romualda Hankowska 1933-1999 (Jan ,~więch) Halina Mikulowska 1917-1998 (Kinga Turska-Skowronek) 203 206 208 209 �7 CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Magdalena Krysińska-Kałużna. Indians and Missions. Missionaries in the Process ofContaet and Cultural Change in the Amazon Region. Ryszard Va rb ri c h. Thc Traditional Religions of Cameroon versus Christianity and Islam . Monica J a n o w s ki. The Christmas Meal among the Kelabit of Sarawak and the Poles in the UK . Urszula Lehr. Death Notices. A Study into the Burial Ritual in Podhale. Helena Kręt. Greek Catholic Churches in South-Eastern Poland. Barbara Pabian. Grzegorz O d oj. Ceremonial Valorisation Bread in the Culture ofthe Częstochowa Region of the Central Space in a Small Town As Exemplified II 37 49 65 83 103 115 by Sławków II. VIEWS AND OPINIONS Predicament of Culture and questions about authenticity (Waldemar Kuligowski) . 1. LJrry, Maria Antonina C::.aplicka. Her Life and Work in Great Britain and Siberia. "Lud", vol. 82. 1998 (Witold Armon). A few remarks 127 on D.N. Collins. III. REVIEWS AND REVIEW 138 NOTES Wojciech J. B u rszt a. Antropologia kultwy Tematy, teorie, interpretacje of culture. Topics. theories. interpretations). Poznań 1998 (Natalia (Anthropology Maksymowicz- Maciata ) 141 Dominic S t r i n a t i. Wprowad::.enie do kultwy popularnej (Introduction to popular culture), Poznań 1998 (Rys::.ard Kantor). Ludwik B i c I a w s ki. /i-lIl(vcje ludowe w kultur::.e mu::.yc::.nej(Folk traditions in the music 143 culture]. Warszawa 1999 (/'iolella Pr::.erembska) . Joanna Ludwicka. Folklor l1lu::.yc::.ny wspólc::.esnej wsi (na pr::.ykład::.ieMąkolic w wojewód::.twie lód::.kim) (Music folklore of modern village (as exemplified by Mąkolice in the province of Lódź»). Lódź 2000 (Radosław f'vfalinowski) . Stanisław B y I i na. Kultura ludowa Polski i Słowiańs::.c::.y::.ny średniowiecznej (Folk culture ofmedieval Poland and the Slavs), Warszawa 1999 (Rys::.ard Kantor) Jan Adamowski. Kategoria pr::.estr::.eniw folklor::.e. Studium etnolingwistyc::.ne (The 144 category ofspace in folklore. An ethnolinguisitc study). Lublin 1999 (Marcin A. Kafar). Piotr K o wal s ki. Zwier::.oc::.lekoupiOlY, wampily i inne bestie. Krwio::erc::.epotwory i erozja 150 symbolic::.nej interpretacji Blood sucking A. Kafar) monsters (Anthropo-spcctrc and erosion of symbolic monsters. vampires interprctation). and Kraków other 147 148 beasts. 2000 (Marcin . 150 Katarzyna. L c ń s k a - Bąk. 7apras::.amy na wesele... Weselne oracje i ceremonialne formuły (Welcome to the wedding ... Wedding speeches and ceremonial phrases), Kraków 1999 (Marcin A. Kajór) Rev. Władysław Siarkowski, Materialy do etnografii ludu polskiego::. (Materials for the ethnography of Polish people from the environs ed. L. Michalska-Brach and K. Brach. Kielce 2000 (Jan Główka) . 151 okolic Kielc of Kielce), 152 �8 Elżbieta Cesarz, Ch/api 11' polskiej myśli hist01~vc=nejdoby poro=!)iorowej 1795-186-1. Synte=y, paras,vnte=y i podręcniki d=iejów ojc=ystych (Peasants in Polish post-partition historical writings 1795-1864), Rzeszów 1999 (Rys=ard f,:an/()I') Violetta Krawczyk-Wasilewska, AIDS Studium antropologicne (AIDS. An anthropological study), Lódź 2000 (Maria Antonina I.ukowska, f'iolella Pr=erembska) Tomasz Szlendak. Technomania. (yberplemię w =wierciadle socjologii (Technomania. A cybertribe in the mirror of sociology), Toruń 1998 (Tar=ycju.c Buli/iski). Elisabeth Badinter. Historia milości IIwcier=yńskiej (The history of motherly love). Warszawa 1998 (Rys=ard Kantor) . Palvel Sowiński, Komunistycne święto. Obchody I maja w latach 19-18-195-1 (A communist holiday. Celebrations of the Labour Day bellveen 1948-1954), Warszawa 2000 (Aneta Kosiorek) Antoni Kroh, Sklep potr=eb kulturalnych (A shop of cultural needs), Warszawa 1999 (Gr=egor= Pelc=yński) . Iwona Kah z i ń s k a, Wśród Ko.ścielnych Polaków. H:v=nacniki to:':salllO,l'cietnic=nej (narodowej) Polaków no Bialorusi (Amongh Church-Going Poks. Determinants of ethnic (national) identity of Poles inhahiting Belarus). Warszawa 1999 (Wojciech Sadowski). Zbigniew Benedyktowicz, Portrety obcego. Od stereotypu do symbolu (Portraits of'the Other'. From stereotype to symbol). Kraków 2000 (Marcin A. Kafar) . U nos dole i niedole. S:vtuacja Romów w Polsce (Fate and misery in our life. The situation ofthe Romani in Poland), cd. E. Nowicka, Kraków 2000 C,lneta Kosiorek). Religijność ludowa na pogranic=ach kulturowych i etnicnych (Folk religiousness bordering culture and ethnicity), cd. I. Bukowska-Floreliska. Katowice 1999 (Barbara 01s::ewska-Dyoni=iak) . Ewa Waszkiewicz. Kongregacja IYy=nania ivloj:':es=OlI'e'goIW Dolnym .~/qsku na tle polityki wy=naniowej Polskiej R=ec=ypospolitej Ludowej 19-15-1968 (The Jewish Congregation in Lower Silesia in the light of Polish People's Republic's policy towards religion 1945-1968). Wrocław 1999 (.-InelOKosiorek) Elżbieta Przybyl. W cieniu AnthchIJ'sta. Idee staroobr=ędoll'ców w XI"II IV. (In the shadow of anti-Christ. The ideas of Old Ritualists in the 17'h century), Kraków 1999 (Aneta Kosiorek) Religia i kultura w globalbljącym się .I'wie'cie (Religion and culture in the globalising world), ed. M. Kempny and G. Woroniccka. Kraków 1999 C\larcin A. Ka/ór) . "Europa Wschodu i Zachodu" nr 3, Poznań 1999 (Pr=emyslaw li'alLilski) . Laura R i val, Hijos dei Sol, padre'S de'Ijaguar. Los Hl/aorani de' ayer y lwy, Quito 1996 (Tar=ycjl/s= Bulillski) 154 156 157 160 162 162 163 167 167 168 173 174 174 175 J 77 IV, CRONICLE Conference ''The Past of Polish Ethnology in its Presence, figures, Ideas, Problems. Centres", Toruń, 22-23 September 2000 (Zbigniew Jasie11'ic) . Conference "Multicultllres: Between Theory and Practice". Poznali. 18-19 November 1999 (Agnies=ka Chwiedl/k) Exhibition "Maria Znaniicrowska-Prlitl'erowa (1898-1990). Ethnographer. MlIseologisl. Person" (Ewa Ars=yńska), . ,. .. ....,.,. 70th anniversary of Professor Roderyk Lange and 50 years of research on dance (Urszula Loba-Ulilgocka) Bo:':achwalba Jó=efa Wrony (Józef Wrona's God's praise). Rev. Jan Mach revisited (Ewa Fryś-Pietras=kowa) The Highlander's return home. 1SI World Congress of Polish Highlanders, Zakopane Nowy Targ - Ludźmierz. 12- 15 August 2000 (Natalia Maksymowic=-Maciata) J 81 182 184 187 189 190 �9 Conference "Witehhunt in Scotland and its contexts", Edinburgh, Scotland, 12 February 2000 (Kr~vs~/ojp. .'dillrła/owski) . Conference "Teaching Visual Anthroplogy", Gottingen, 2 May 2000 (Peemysław Hinea) . 6th Biennial European Association of Social Anthropologists Conferencc, Kraków, 26-29 July 2000 (Lbigniew .lasiewic) Do anthropologists lay dll\1Il thcir wcapons') (Ago/a Wasowska) 192 194 197 198 V. IN MEMORIAM Wieslaw Bicl1kowski 1926-1999 (Anna Spiss). Adam Glapa 1916-2000 (Aleksandra Wojciechowska). Romualda Ilankowska 1933-1999 (.Ian '~'więeh) Halina Mikulowska 1917-1998 (Kinga Turska-Skowronek) 203 206 208 209 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba4acf021ec3a3f909f9da26b046c47b.pdf 7295ba52fbe9d10514ce4323172daef6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource regionalizm interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4660 Title A name given to the resource Regionalizm w Internecie(wybrane zagadnienia) / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.70-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kasprzyk, Damian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Damian Kasprzyk UNIWERSYTET ŁÓDZKI Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) I nternet, jako sfera przepływu i wymiany informacji, staje się dogodnym narzę­ dziem promowania rozmaitych idei i postaw. Można do nich zaliczyć regiona­ lizm, który - najogólniej rzecz ujmując - oznacza zjawiska związane z upodmio­ towieniem regionów. Zjawiska te zróżnicowane są pod względem formy, inspiracji, oprawy teoretycznej, skali społecznej. Przebiegają na rozmaitych płaszczyznach: kulturowej, gospodarczej, prawnej, administracyjnej, edukacyjnej ale także indywidualno-emocjonalnej. Często nadaje się regionalizmowi rangę ideologii, w której doniosłą rolę odgry­ wają hasła swobody decyzyjnej prowincji lokowane w opozycji do centralizmu pań­ stwowego. Tak pojęty regionalizm stanowi domenę działań niektórych polityków i kontestatorów istniejącego ustroju samorządowego. W ramach ideologii regionalizmu gło¬ si się także potrzebę pielęgnowania pluralizmu kulturowego poprzez poszukiwanie i podkreślanie specyfik poszczególnych regionów. Istotne role odgrywają: folklor, ję­ zyk, wydarzenia z przeszłości, związane z regionami postacie historyczne ale także walory przyrodnicze i rozmaite detale kulturowe, na przykład kulinaria. Często re¬ gionalizm kojarzony jest z ruchem społecznym, w którym prym wiodą działacze i ani¬ matorzy zrzeszeni w regionalnych stowarzyszeniach. Podejmują oni próby wciela¬ nia w życie wspomnianych haseł, zarówno tych odnoszących się do systemu za¬ rządzania jak i pielęgnowania tradycji. Istnieje wreszcie regionalizm jako zjawisko odnoszące się do emocji i wyobraźni jednostek. Dostępne jest ono każdemu z osobna. Nie wymaga zaangażowania społecznego ani politycznego gdyż przebiega na innej płaszczyźnie niż ta wyznaczana przez ruch stowarzyszeniowy i działalność samo¬ rządową. Może się uzewnętrznić w twórczości literackiej, wspomnieniowej, pla¬ stycznej. Określenie „miłośnik" dobrze charakteryzuje depozytariusza tak pojmowa­ nego regionalizmu. Emocjonalnie upodmiotowiony region daleki jest od konkretu. Oznacza raczej zbiór miejsc, które jednostka wartościuje głównie poprzez doświad¬ czenia z przeszłości. Powyższe koncepcje to zaledwie pobieżny przegląd ujęć regio¬ nalizmu (por. Kwaśniewski 1987; Kubiak 1994; Skorowski 2007). �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 71 Poniższy tekst nie dotyczy prowadzenia badań społeczności Internetu za pomocą metod etnograficznych. Koncentruje się natomiast nad zasobami Internetu, które po­ wstały na skutek działalności regionalistycznie zorientowanych teoretyków, działaczy, miłośników, samorządowców. W ramach regionalizmu pojmowanego jako ruch społeczny mamy do czynienia z aktywnością podejmowaną w rozmaitych sytuacjach. Często działalność stanowi kontynuację wcześniejszych poczynań, zaś sam teren do którego się odnosi doczekał się już zdefiniowania jako „region" w opracowaniach historycznych, etnograficznych czy geograficznych. Kiedy indziej działacze sięgają po wybrane zjawiska kulturowe kreując je na charakterystyczne dla dopiero postulowanego przez siebie regionu, lub sta¬ rając się „wypełnić" nimi region administracyjny. Rewitalizują bądź tworzą symbole 1 wynajdują tradycje mające pełnić role integracyjne i identyfikacyjne. Wychodząc z logicznego założenia, że działalność - o ile ma być określana jako regionalistyczna - musi odnosić się do skonkretyzowanego terytorium „...usiłują rozpropagować w umys­ łach ludzkich funkcjonowanie jako regionów wydzielonych jednostek administracyj¬ nych, odznaczających się czasem co najwyżej jakimiś cechami zwartości organiza¬ cyjnej lub gospodarczej" (Kwaśniewski 1993: 84). W tych kontekstach interesującym zagadnieniem staje się Internet jako narzędzie kreowania quasi-regionów. Proporcje argumentów wykorzystywanych w celu wyka¬ zania odrębności i specyfiki pewnych obszarów zwanych regionami, ziemiami, krai¬ nami czy w końcu małymi ojczyznami (do terminu tego powrócę w dalszej części tekstu) zmieniają się. Współczesna recepta na region to najczęściej baza w postaci obecnych jednostek administracyjnych niższego szczebla, garść historii, szczypta et¬ nografii, a wszystko okraszone walorami przyrodniczo-turystycznymi. Koncepcje te wydają się zazwyczaj mało czytelne merytorycznie z punktu widzenia dyscyplin nau­ kowych tradycyjnie zajmujących się regionalizacją. Stąd też określenie „quasi", któ¬ rego jednak nie stosuję w celu deprecjonowania zjawiska w jakimkolwiek wymiarze. Przeciwnie, uważam, że mamy do czynienia z procesem kulturotwórczym, pełniącym określone funkcje, który może odzwierciedlać stan świadomości regionalnej i postaw regionalistycznych. Kwerenda zawartości Internetu pod tym kontem odsłania obraz guasi-regionalizacji kraju. Daje możliwość dokonania wstępnej (bo na pewno nie całościowej) oceny skali zjawiska, umożliwia dokonanie pewnych obserwacji i ze¬ stawień natury ilościowej i jakościowej. Posłużmy się konkretnym przykładem. Na stronach Wielkopolskiego Towarzy¬ stwa Kulturalnego w Poznaniu zamieszczono bazę danych dotyczącą regionalnych towarzystw posiadających własne strony internetowe. Jednym z nich jest Stowarzy­ szenie Gmin RP Region Kozła. Informacje na temat samego regionu odnajdujemy pe­ netrując stronę i wybierając tematy „stowarzyszenie" oraz „historia, folklor, tradycje". Autorzy tekstów nie kryją, iż obszar określany jako Region Kozła posiada granice li­ nearne, obejmuje bowiem 7 gmin z pięciu powiatów. Gminy te, to Babimost, Kar­ gowa, Siedlec, Zbąszyń, Miedzichowo, Zbąszynek i Trzciel. Leżą one w granicach 2 województw: wielkopolskiego i lubuskiego. Taki a nie inny kształt nadały regiono­ w i władze wspomnianych gmin, „podpisując porozumienie na wspólne kreowanie wi¬ zerunku Regionu, jako ośrodka o dużych możliwościach rozwoju turystycznego, kul¬ turalno-oświatowego, gospodarczego". Internetowa kreacja Regionu Kozła jest zatem elementem realizacji określonego porozumienia. Autorzy strony lansują jednak tezę o rewitalizacji regionu zastrzegając: „To, iż ten mikroregion powstał, a raczej odtwo¬ rzył się, nie jest przypadkiem". Głównym argumentem jest kozioł - ów instrument ludowy, występujący na tych terenach w 2 odmianach. Ten etnograficzny element ma �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 72 uzasadnić istnienie regionu, został wykorzystany w jego nazwie i projekcie logo (wize¬ runek koźlarza grającego na instrumencie). Symboliczną rolę - obok kozła - pełni także rzeka Obra, która „łączy" gminy. Autorzy strony powołują się na opinie i autorytet his­ toryka Zdzisława Linkowskiego - byłego dyrektora Muzeum w Gorzowie Wielkopol¬ skim, który zauważył, że obszar istniejącej w średniowieczu kasztelanii zbąszyńskiej obejmował w znacznej mierze ziemie obecnego Regionu Kozła. Także funkcjonujący po I I rozbiorze powiat międzyrzecki obejmował nieomal w całości to terytorium. Do¬ wodem wspólnoty regionalnej z okresu zaborów mają być także niemieckojęzyczne pisma wydawane w Międzyrzeczu i Zbąszyniu. Omawiając ich zasięg autorzy interne¬ towego tekstu stwierdzają: „jak widać - prasa adresowana była wyraźnie do mieszkań¬ ców obszaru, który odtworzył się jako Region Kozła". Czy obecność kozła-instrumentu muzycznego przypisywanego regionowi jest ele­ mentem decydującym o jego granicach? „Od niedawna widać odrodzenie muzyki koźlarskiej w gminie Babimost" - czytamy na jednej ze stron. Jest oczywiste, że kształt Re¬ gionu Kozła wynika z prostego faktu, iż został on wykreowany przez samorządowców zakładających stowarzyszenie. Członkiem zwyczajnym może zostać gmina samorzą¬ dowa. Na stronie stowarzyszenia czytamy także, że Gmina Siedlec zasiliła region nie¬ dawno. Oznacza to, że przyjęcie nowego członka lub rezygnacja z członkostwa oznacza zmianę granic regionu. Analiza statutu Stowarzyszenia Gmin RP Region Kozła wska¬ zuje jednoznacznie, że głos samorządowców jest decydujący. Mamy do czynienia z co¬ raz częstszą sytuacją (dostrzegalną za pośrednictwem Internetu), gdy region a nawet ruch regionalny, jest zjawiskiem wtórnym w stosunku do działań rozmaitych środo¬ wisk starających się mieć decydujący wpływ na kierunek i formę działań społecznych i kulturalno-oświatowych na danym terenie. Godna przytoczenia okazuje się w tym miejscu refleksja Grażyny Prawelskiej-Skrzypek i Romana Matykowskiego: „Wydaje się, że również na obszarze Polski występują w zbiorowościach terytorialnych grupy interesów, które propagując ^przestrzenną abstrakcję» przeistaczają się w «graczy quasi-regionalnych». Jednakże i ta grupa aktorów może dążyć do społecznego wy¬ twarzania regionu, jak i zawłaszczania przestrzeni społecznej" (Prawelska-Skrzypek, Matykowski 2003: 236). Prezentacja Regionu Kozła ma na celu ukazanie obszaru zamieszkałego przez ludzi aktywnych, zdolnych do podejmowania wspólnych przedsięwzięć na rozmaitych po¬ lach, pielęgnujących folklor (głównie muzyczny). Oryginalny wydaje się być system wiążący samorządowców z regionalistami-społecznikami i miłośnikami tradycji. Śledząc informacje umieszczone na stronach stowarzyszenia łatwo zauważyć deter¬ minację z jaką działacze starają się utrwalić sam termin - Region Kozła. Nazwy im¬ prez z reguły zawierają stosowny człon. W programie wydarzeń kulturalnych, sporto­ wych i rozrywkowych na 2009 rok figurują: Rodzinny Rajd Rowerowy Regionu Koz¬ ła, Drużynowe Zawody Wędkarskie Regionu Kozła, Triatlon Turystyczny Regionu Kozła, Turniej Pracowników Gmin Regionu Kozła i inne. Wydaje się, że tendencja nazewnicza stosowana w odniesieniu do organizowanych tu imprez ma na celu nie tyle wypromowanie nazwy regionu na zewnątrz, co utrwalenie jej we własnym środowisku, a zatem jest elementem szerszego projektu zmierzającego do społecznego wytworze¬ nia regionu. Strona Regionu Kozła zawiera fotografie z licznych imprez mających głó­ wnie charakter ludyczno-integracyjny. Sama narracja tekstów zamieszczonych na oma­ wianej stronie (podstronach) pełna jest przymiotników wartościujących, określeń świad¬ czących o emocjonalnym podejściu autorów zapewniających, że Region Kozła jest „wspaniały", „malowniczo położony" i „niepowtarzalny". Inicjatorzy działają planowo. Najpierw zintegrowali się samorządowcy, którzy wypromowali nazwę i symbol (znak). �73 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Następnie podjęto działania zmierzające do integracji mieszkańców sąsiadujących gmin. Dawna spontaniczność zrzeszających się jednostek zastąpiona zostaje precyzyj­ nym planem. Powstawanie regionu i regionalizmu, pojmowane dawniej jako długotr­ wały proces historyczny, ulega przyspieszeniu za pomocą rozmaitych zabiegów. Warto zauważyć, że do niedawna część praktyków i teoretyków z dystansem spoglądała na sytuacje, gdy ruch regionalny inspirowany był przez samorządy. Ta nieufność wynikała z PRL-owskich doświadczeń wielu działaczy widzących w re­ gionalizmie demokratyczny, niezależny, oddolny ruch społeczny. Po 1989 roku mile widziana była pomoc i wsparcie ze strony władz lokalnych ale nie monopol decy¬ zyjny. Obecnie samorządy przejmują inicjatywę, same organizują ruch a następnie patronują działaniom. To animowanie regionalizmu wiąże się z potrzebą budowa¬ nia kapitału społecznego oraz z koniecznością funkcjonowania poszczególnych jed¬ nostek administracyjnych w realiach gospodarki kapitalistycznej. Oba te wyzwania, choć wydają się od siebie odległe, wymagają stworzenia atrakcyjnego wizerunku. Atrakcyjny wizerunek stanowi klucz do sukcesów na wielu płaszczyznach. Ułat­ wia pozyskiwanie funduszy, przyciąga turystów i inwestorów (por. Ciechocińska 1994: 44, 46). Pozytywna rozpoznawalność sprawia, że łatwiej i chętniej działania samorządowców wspierają sami mieszkańcy. Prace nad wizerunkiem wymusza kon¬ kurencja w absorbowaniu środków miedzy województwami, powiatami, gminami i miastami reprezentowanymi przez samorządy oraz konieczność ich późniejszego wykorzystania w oparciu o kapitał społeczny. To rywalizacja, w której decydujące znaczenie posiadają symbole, wszelkie produkty regionalne, imprezy kulturalne. Inter¬ net staje się swoistym polem tej rywalizacji. Wykorzystujący zawartość Internetu badacz zjawisk związanych z regionalizmem, dostrzeże kolejną grupę regionalnych, czy też quasi-regionalnych graczy. Fenome­ nem ostatnich lat są Lokalne Grupy Działania (LGD) . Ich idea jest bardzo bliska ideom regionalizmu. Zarządy LGD składają się głównie z osób wskazywanych przez stowarzyszenia społeczne i gospodarcze. Zintegrowane Strategie Rozwoju Obszarów Wiejskich, które opracowują i na które uzyskują wsparcie, dotyczą między innymi turystyki, ochrony oraz promocji środowiska naturalnego, krajobrazu i zasobów his¬ toryczno - kulturowych, a zatem pokrywają się w znacznej mierze z tradycyjnymi domenami zainteresowań i działań regionalistów. 1 Interesującym zagadnieniem jest autoidentyfikacja regionalna LGD, dokonująca się już na poziomie ich nazw. Tu cenne okazują się internetowe bazy danych. Nazwy LGD zawierają człon (czasami ujmowany w cudzysłów) precyzujący obszar działań grupy lub - rzadziej - stanowiący swoiste credo podejmowanych działań. Twórcy nazw odwołują się czasami do terminologii etnograficznej: „Lasovia", „Pałuki - wspólna sprawa", „Kaszubska droga". Spotkać można nawet odwołanie do specyfiki etnicznej: „Szlak tatarski" (tak nazwała się LGD funkcjonująca na terenie 5 gmin powiatu sokólskiego). Często w nazwach istnieją odwołania do figur rzek, gór lub zespołów leś¬ nych jako symboli ekologicznych informujących jednocześnie gdzie działa grupa: „Kraina Rawki", „Dorzecze Wisłoka", „Dolina Drwęcy", „Wokół Łysej Góry", „Be¬ skid Gorlicki", „Puszcza Knyszyńska". Niektóre nazwy nawiązują do jakiejś drob¬ niejszej specyfiki przyrodniczej: „Kraina bobra", „Brama na bagna", „Szlakiem 1 Grupy te działają na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, w ramach unijnego programu (obecnie: LEADER +). Mogą mieć formę stowarzyszenia, fundacji lub związku stowarzyszeń. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 74 granitu", „Wrzosowa kraina", „Kraina nafty", lub kulturowej: „Ziemia gotyku", „Gryflandia". Część LGD dokonuje swoistej archaizacji posługując się określeniem „ziemia". Mamy więc LGD „Ziemia Biłgorajska", „Przyjazna Ziemia Limanowska", „Ziemia Łańcucka". Są w końcu i takie, które w swoich nazwach posługują się określeniem „re¬ gion": „Region Włoszczowski", „Region Sanu i Trzebośnicy". Tak więc na mapę zaistniałych za sprawą działalności rozmaitych stowarzyszeń oraz samorządów quasi-regionów, LGD nakładają kolejną warstwę. Stowarzyszenia te posiadają własne strony internetowe, stanowiące zasadnicze źródło informacji na temat ich działalności. Prowadzą one (jak do tej pory) nikłą aktywność wydawniczą, choć kilka LGD wydaje już własne biuletyny. Strony LGD są miejscami intensywnej promocji poszczególnych gmin, jednak zdarzają się próby definiowania całego obszaru jako regionu: „Region Wielkiego Łuku Warty poprzez swoje walory przyrodnicze jest jednym z atrakcyjniejszych terenów w województwie łódzkim i w całej środkowej Polsce. Posiada wiele unikatowych form przyrodniczych. Jest bogaty w obiekty cenne pod względem przyrodniczym, kul¬ turowym i historycznym". Niektóre LGD obejmują wszystkie gminy powiatu. Wów¬ czas powiat staje się zwartym obszarem kulturowym: „Obszar, na którym działa «Wstęga Kociewia» leży w całości w obrębie jednego powiatu - powiatu tczewskiego. Pod względem etnograficznym i historycznym teren ten nazywamy Kociewiem Tczew¬ skim. Gminy łączą wspólne tradycje kulturowe, etniczne i powiązania gospodarcze". Jednym z istotniejszych punktów akcji LGD są zabiegi popularyzujące walory agro¬ turystyczne i kulinarne. Wiele LGD przyznaje znaki promocyjne, o które ubiegają się okoliczni producenci, na przykład „Produkt ślężański" (LGD Ślężanie) czy „Marka lo­ kalna Bory Tucholskie" (LGD Bory Tucholskie). Tu unaocznia się wspomniana wcześ¬ niej walka o wizerunek i identyfikację obszaru objętego działalnością grupy. Fenomen LGD oraz, nie odosobnionego przypadku, Stowarzyszenia Gmin RP Re¬ gion Kozła, ukazuje coraz szerszy kierunek współczesnych działań regionalistycznych. Odmienność polega na kreowaniu quasi-regionów utworzonych z kilku gmin, nowych wektorach inspiracji i wytyczaniu nowych celów działalności. Z interneto¬ wych prezentacji wynika, iż celem działań jest budowa kapitału społecznego i ludz¬ kiego. Nieco upraszczając, chodzi o wzrost zaufania i kompetencji mieszkańców nie zaś o poznawanie warunków, badanie dziedzictwa kulturowego, popularyzowanie wiedzy o przeszłości regionu. W ramach nowych inicjatyw kładzie się nacisk na in¬ tegrację i szkolenia. Upodmiotowienie regionów sprowadza się do działań pod¬ porządkowanych interesom jego mieszkańców (Ciechocińska 1994: 47). Wektor inspiracji biegnie od władz samorządowych ku społecznikom. Ostatnia reforma ad¬ ministracyjna oraz dostęp do funduszy unijnych stały się okolicznościami stymulu¬ jącymi zmiany. Internet umożliwia ich obserwację ponieważ - w nurcie przeobrażeń cywilizacyjnych - staje się podstawowym medium za pomocą którego główni „gra¬ cze" na arenach regionalnych prezentują swoje cele, metody i osiągnięcia. Nieco innym zagadnieniem, które warto poruszyć, jest rozpiętość kontekstów w ja¬ kich lokowany jest, kojarzony z regionalizmem, termin „mała ojczyzna". Kwerenda zawartości Internetu daje - jak sądzę - ciekawe rezultaty. Termin „mała ojczyzna" - jako pojecie socjologiczne - jest korelatem świado¬ mości i emocji. „Wartość i znaczenie «małej ojczyzny», jej nie zawsze uświadomio¬ nych więzi rozumie i pojmuje na ogół ten, kto j ą utracił, kto z niej wyemigrował" (Simonides 1999: 67). Ten zestaw okoliczności uzupełnijmy jeszcze o sytuację - naj¬ bardziej chyba powszechną - uświadomienia zmian zachodzących w otaczającym �75 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) nas świecie lub zmian, którymi podlegamy my sami. Ta świadomość powoduje, że możemy czuć się „wygnańcami" mieszkając zawsze w tym samym miejscu. Istotę pojęcia oddaje literacka twórczość nostalgiczna, w której pamięć miesza się z wy¬ obraźnią w wyniku czego powstają obrazy wysoce wyidealizowane. Obecnie jednak nader często używa się terminu „mała ojczyzna" w trybie realistycznym. Czynią tak działacze, ideolodzy, publicyści i regionaliści. „Mała ojczyzna" staje się ideowym hasłem, projektem społecznym a w konsekwencji przekształca w stereotyp językowy (Robotycki 1998: 46). Tryb realistyczny dominuje także w tekstach dostępnych za pośrednictwem In¬ ternetu. Na komentowanych wyżej stronach Regionu Kozła czytamy, że gminy „trzy¬ mają się razem stanowiąc nierozerwalną małą ojczyznę"; „Ten niepowtarzalny za¬ kątek kraju, nasza mała ojczyzna to obszar około 1086 km , zamieszkuje go około pięć¬ dziesięciu tysięcy mieszkańców". Właśnie taki sposób użycia terminu „mała ojczyz¬ na" miał na myśli Czesław Robotycki pisząc: „W nowym wokabularzu jest już tylko słowem bez głębi, zbitką pojęciową na użytek szlachetnych dyletantów, naiwnych en¬ tuzjastów kultury ludowej i społeczników" (Robotycki 1998: 47). Odnajdujemy jednak ujęcia bliskie temu pierwotnemu. Oto dwudziestotrzyletnia blogerka opisuje swoje doświadczenia z wakacji w 2008 roku. 2 W końcu miałam wakacje! Sława, czy też Radzyń tuż obok niej, to miejscowości, które nazywam swoją małą Ojczyzną . Urodziłam się w Jeleniej Górze, ale to właśnie te dwa miejsca utożsamiam ze swoim dzieciństwem. Jeździłam tam od dnia kiedy się naro­ dziłam, wcześniej zresztą też. A najdziwniejsze jest to, że co roku przyjeżdżam tam jako inna osoba. Zmienność mojego życia koliduje z tamtejszą stałością. Uwielbiam tam wra­ cać, zawsze tak było. I jako kilkuletnia gówniara zbijająca drabinę na kwaterce z młotkiem większym od siebie samej, jako nastolatka potykająca się o linki od namiotów próbując wyrwać się nocą z obozu na ośrodek i teraz również, jako... sama nie wiem kim jestem teraz i na jakim etapie utkwiłam. Kiedyś było łatwiej ubrać to w słowa. 2 Nie wiemy czy takie ujęcie „małej ojczyzny" przez blogerkę jest wynikiem lektur (być może ta młoda kobieta jest studentką socjologii bądź etnologii), czy jest intui¬ cyjne. Różni się ono od klasycznego ujęcia opcją powrotu. Ostatnie zdanie brzmi na¬ stępująco: „I wiem, że za rok znów tam wrócę, po raz 23. Taka już moja mała tradycja odwiedzin mojej małej Ojczyzny". Zwróćmy jednak uwagę, że blogerka zdaje sobie sprawę ze zmiany własnej osobowości i w oparciu o tą samoświadomość buduje prze­ konanie o stałości „małej ojczyzny" nad jeziorem Sławskim. Coroczne powroty nie zmieniająjej postrzegania okolic Sławy i Radzynia. Ich obraz wydaje się być ustalony raz na zawsze, podobnie jak idealizowane obrazy „małych ojczyzn" kreślone przez wygnańców. Refleksje blogerki, pisane po powrocie z wakacyjnego wyjazdu, nie są tekstem nostalgicznym a raczej relacją. Zawierająjednak, charakterystyczne dla teks¬ tów nostalgicznych, struktury mityczno-symboliczne. Autorka umieściła liczne fotografie z pobytu, przeplatając je krótkimi komenta¬ rzami. Stosuje przy tym figury retoryczne sprzyjające podkreślaniu zalet miejsc w któ­ rych się znalazła. Na fotografiach dominują obrazy natury i beztroskiego relaksu, w opi¬ sach przeciwstawiane stechnicyzowanej, miejskiej rzeczywistości towarzyszącej au¬ torce zwierzeń poza sezonem: I zaczęło się wylegiwanie. obrazów ( . ) . 2 Słodkie lenistwo z dala od wirtualności i szklanych Miejscowości położone nad Jeziorem Sławskim w powiecie wschowskim woj. Lubuskie. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 76 Wieczory nad wodą były naj. Siedzieliśmy i po prostu gapiliśmy się w wodę. Często milcząc i to było najcudowniejsze. A nocą. Miliardy gwiazd niezakłócone przez światła wielkiego miasta. Magia - dodaje blogerka. Relacje uzupełniają opisy uciech kulinarnych charakterystycznych dla pokolenia autorki: Najlepsze zapiekanki w Poznaniu, pity w Jeleniej, pierogi w Kuźnicy Głogowskiej, lody w Krakowie, ale hot-dogi bezkonkurencyjnie w barze Oleńka w Sławie. Nie dość, że i tego roku bar był otwarty w tygodniu po 23, do tego hot-dogi były równie pyszne jak kiedyś; I sławska cukiernia „Szarlotka". Jakie tam są desery... brak słów. Blogerka sama zauważyła, że „mała ojczyzna" nad jeziorem Sławskim nie jest ani miejscem jej urodzenia ani też zamieszkania. Opisuje to miejsce (miejsca) przez pryz¬ mat doświadczeń z przeszłości. Utożsamia je z dzieciństwem. Poprzednie pobyty wspomina jednoznacznie pozytywnie. Bywała tu: „...również za starych dobrych cza­ sów obozów pod namiotami, spania na kanadyjkach, dyscypliny, nocnych wart i kwa­ terek, gdzie budowało się wierze wartownicze, później jako instrutkorka Kontekst w jakim występuje tu „mała ojczyzna" nie pozbawia tego terminu głębi. Nie ma on nic wspólnego z postulowaną przez niektórych regionalistów przestrzenią działań lokal¬ nych. Banalny na pozór tekst zawiera wątki idealizowania doświadczeń i miejsc na co dzień nie osiągalnych. To, że tekst został napisany „po powrocie" nie wyklucza pier¬ wiastka nostalgicznego. Trzeba sobie uświadomić skąd i dokąd wracamy. Można prze¬ cież powrócić - jak z przepustki - do miejsca wygnania i odosobnienia. Wydaje się, iż mamy do czynienia z takim właśnie przypadkiem. Zasadnicze odstępstwo od klasycznego ujęcia „małej ojczyzny" wiąże się z prze¬ konaniem, że jest to miejsce w którym spędzamy większość czasu, gdzie pracujemy na co dzień, gdzie jest nasz adres zameldowania, rodzina z którą mieszkamy. Tak nie jest. Przywołane fragmenty blogu potwierdzają to podobnie jak literatura nostal¬ giczna, choć forma różni się zasadniczo. Kwerenda zawartości Internetu umożliwia zatem obserwację w jaki sposób pewne terminy są aplikowane do dyskursu regionalistycznego. Obok „małej oj¬ czyzny" często używanym terminem jest globalizacja, który lokowany bywa w opo¬ zycji do regionalizmu. Globalizacja staje się często synonimem zagrożeń, między innymi dla tożsamości (w tym także regionalnej). Andrzej Tyszka, którego uznać można za jednego z głównych ideologów Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych Rzeczypospolitej Polskiej, przeprowadził krytykę za¬ łożeń Kongresu Kultury Polskiej, odbywającego się we wrześniu 2009 roku. Doko¬ nał tego na stronach blogu, pisząc między innymi: Obecny Kongres skupia zdeklarowanych reprezentantów postmodernizmu z do¬ datkiem adherentów neo-marksizmu. Oznacza to zgromadzenie stronników orientacji zhołdowanych wobec ośrodków ideowo-politycznych globalizmu, neo-liberalizmu, kosmopolityzmu, internacjonalizmu, „wielokulturowości", „politycznej poprawności", relatywizmu i permisywizmu, „tabloidyzacji mediów", konsumpcjonizmu i kulturo¬ wego komercjalizmu (...) Kongres odwraca się od szerokich i obiecujących nurtów kultury poza stołecznej, kultury regionów, małych i średnich miast. �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 77 Zwróćmy uwagę na pewien paradoks obecności takiego ujęcia globalizacji w tek¬ stach zamieszczanych w Internecie. Otóż Internet jako narzędzie komunikowania uz¬ nawane jest za symbol, nośnik i znamię globalizacji, co nie przeszkadza - jak się oka¬ zuje - aby za jego pomocą ową globalizację krytykować w imię postawy regionalistycznej. To za pomocą licznych stron internetowych prowadzonych przez indy¬ widualnych pasjonatów oraz stowarzyszenia, portali społecznościowych i informa¬ cyjnych, ożywia się środowiska lokalne, popularyzuje tradycje regionów, podejmu¬ je zabiegi zmierzające do odradzania tożsamości. Już wiele lat temu zaistniał w litera¬ turze termin „glokalizacja", oznaczający wzajemne warunkowanie się procesu glo¬ balizacji i szeroko pojętego regionalizmu (Synak 2003: 192). Wyżej opisane sytua¬ cje zdają się potwierdzać tę zależność. Wielopłaszczyznowość zagadnienia regionalizmu i rozległość przestrzeni interne¬ towej wymagała dokonania wyboru. Powyższe przemyślenia mogą tym samym sta¬ nowić ledwie przyczynek do dyskusji nad rolą Internetu w badaniach współczesnego regionalizmu. Internet pozwala jednak dostrzec jak dynamicznym zjawiskiem, czy raczej zespołem zjawisk, jest regionalizm. Świadczy o tym kariera pojęć takich jak re¬ gion, ziemia i „mała ojczyzna". Przez szacunek dla wybitnych humanistów używałem określenia quasi-regionalizacja i zwróciłem uwagę na rozpiętość ujęć terminu „mała ojczyzna". Jednak bez zacietrzewienia wynikającego z dotychczasowych definicji (choć przy pełnej ich świadomości), region, ziemię i „małą ojczyznę" należy dziś uznać za kategorie dynamiczne, za pomocą których jednostki lub grupy celowe sta¬ rają się upodmiotowić, dowartościować i waloryzować przestrzeń w której żyją i dzia¬ łają. Terminy alternatywne są - jak się wydaje - mało atrakcyjne. Moją uwagę przykuły zjawiska nie tyle nowe, co zyskujące ostatnio na inten¬ sywności. Za takie uznać można wzmożone zaangażowanie samorządów w inicjo¬ waniu regionalizmu, stymulującą rolę funduszy unijnych, kreowanie quasi-regionów. W tym nurcie, tropione przeze mnie zagadnienia etnograficzne i historyczne traktowane są często przedmiotowo, wykorzystuje się je doraźnie, z pośpiechem wymagającym uo¬ gólnień i skrótów. To także konsekwencja pewnej specyfiki przekazu internetowgo (jedna z LGD zaprezentowała się za pomocą filmu i głosu lektora, rezygnując z tek¬ stu pisanego wymagającego od odwiedzających stronę wysiłku czytelniczego). Kapitał społeczny, kapitał ludzki i atrakcyjny wizerunek - oto dominujące współcześnie hasła. Trudno się dziwić brakiem zainteresowania etnologami w roli ekspertów, choć ich głos byłby zapewne pomocny także dla osiągania tych nowych celów. Posłużyłem się informacjami pochodzącymi z baz danych, stron stowarzyszeń oraz blogosfery. Szczególnie ów ostatni obszar wydaje się atrakcyjny, szczególnie dla bada¬ nia regionalizmu pojmowanego jako emocjonalna postawa jednostki. Narracja blogu wydaje się daleko bardziej spontaniczna niż ta obecna w tekstach przekazywanych za pomocą tradycyjnych, papierowych nośników. Użyłem kilkakrotnie terminu kweren¬ da, który w klasycznym ujęciu oznacza poszukiwania prowadzone w prasie, bibliote¬ kach i archiwach. Obecnie przeczesujemy także Internet. Wyszukiwarki dają większy komfort selekcji niż biblioteczne czy archiwalne katalogi (nawet te on-line) gdyż obej¬ mują nie tylko słowa kluczowe, a całość dostępnego w Internecie tekstu. Posiadają wszak oczywisty mankament. Obejmują tylko zawartość Internetu, stanowiącą wciąż jeszcze minimalny fragment zapisanej tekstem lub utrwalonej w obrazach myśli ludz¬ kiej. I ta właśnie cecha nakazuje traktować Internet jako cenne wprawdzie lecz jedy¬ nie uzupełniające źródło informacji dotyczących zjawisk kojarzonych z regionalizmem. Sama zaś obecność regionalizmu w Internecie to jedna z licznych odsłon tego zjawiska. �78 Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) Literatura: Ciechocińska M., Regionalizm na obszarach pogranicznych, [w:] Regionalizm pol­ ski u progu X X I wieku, materiały z Kongresu Regionalnych Towarzystw Kul­ tury, red. S. Bednarek i in., Wrocław 23-25 I X 1994 , Wrocław 1994, s. 42-52. Kubiak H., Region i regionalizm. Próba analizy typologicznej, Przegląd Polonijny, nr 1, 1994, s. 5-40. Kwaśniewski K., Regionalizm, Rocznik Kaliski, t. X X , 1987, s. 29-44. Kwaśniewski K., Elementy teorii regionalizmu, [w:] Region, regionalizm - pojęcia i rzeczywistość, red. K. Handke, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 1993, s. 75-86. Prawelska-Skrzypek G., Matykowski R., Współczesne oblicza regionalizmu. Ana­ liza przypadków w Polsce, [w:] Los i wybór: Dziedzictwo i perspektywy społeczeństwa polskiego. Pamiętnik X I Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicz­ nego Rzeszów-Tyczyn, 20-23 września 2000 r., red. A. Kojdera, K. Z. Sowa, Rzeszów 2003, s. 229-255. Robotycki Cz., Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] Cz. Ro­ botycki, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków 1998, s. 42-67. Simonides D., Więź regionalna a „mała ojczyzna", „Studia Etnologiczne i Antropo¬ logiczne" t. 2, 1999, s. 65-73. Skorowski H., Współczesne ujęcie regionalizmu, [w:] Regionalizm. Idea - tradycje - perspektywy rozwoju w muzealnictwie, red. Z. Chlewiński, Wydawnicto Mu¬ zeum Mazowieckiego, Płock 2007, s. 11-29. Synak B., Kultury małych ojczyzn w warunkach globalizacji, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyński, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 2003, s. 187-193. Źródła internetowe: http://inexile.wordpress.com/2008/08/12/moja-mala-ojczyzna (17.10.2009). http://lgd.borytucholskie.pl/index.php?id=99 (17.10.2009). http://www.krainawarty.pl/wielki-luk-warty (17.10.2009). http://www.krs-online.com.pl/?p=6&look=lokalna+grupa+dzia%B3ania (17.10.2009). http://www.lgdsejnenszczyzna.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1 66&Itemid=47 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/6/21 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/8/32 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/content/view/23/34 (17.10.2009). http://www.regionkozla.pl/images/stories/kalendarz_imprez-2009.pdf http://www.regionkozla.pl/images/stories/statut_rk.pdf (17.10.2009). 4 0 3 Zob. F. Indan, Myśl etyczna Kartezjusza, art. cyt., s. 10. (17.10.2009). �Damian Kasprzyk - Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) http://www.ruch.ngo24.pl (17.10.2009). http://www.sleza.pl/produkt_lokalny.html (17.10.2009). http://www.wstega-kociewia.pl/pl/index.php?tab=koc&id=1 (17.10.2009). http://www.wtk.poznan.pl/bazy/rsk_internet.aspx (17.10.2009). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36f21a1185ed656cdd8e3d5ad0681d16.pdf af5fe545878ae1a89a5ef1c2b73e601a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4661 Title A name given to the resource Wirtualne serwisy randkowe - fenomen współczesności? / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.80-87 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 80 Katarzyna Orszulak-Dudkowska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? W spółczesne życie społeczne przesiąknięte jest rozmaitymi odwołaniami do świata Internetu. Internet występuje przede wszystkim jako wciąż rozszerzający swój zasięg kanał międzyludzkiej komunikacji, ale częstokroć także w przestrzeni Internetu odnaleźć można nowej jakości środowiska społeczne, które wysuwają propozycję alternatywnych rozwiązań służących zaspokajaniu egzystencjalnych ludzkich potrzeb i rozładowywaniu rozmaitych kulturowych emocji. Namysł nad tymi nowymi formami zjawisk społeczno-kulturowych i wnikliwa analiza ich zawartości staje się krokiem niezbędnym do pełniejszego zrozumienia potrzeb i aspiracji współczesnego człowieka, który wyraża siebie, wyznawane przez siebie wartości oraz własny sposób postrzegania świata, już nie tylko w bezpośrednich kontaktach międzyludzkich, ale także w przestrzeni, której przypisuje się charakter wirtualny. Przedmiotem podejmowanych przeze mnie szczegółowych rozważań uczyniłam polskojęzyczne wirtualne serwisy randkowe, a przestrzeń Internetu potraktowałam jako teren odpowiedni dla badań z pogranicza folklorystyki i antropologii kultury. Jako folklorysta, na potrzeby moich analiz przyjęłam zatem, iż w Internecie odnaleźć można przekazy o charakterze folklorystycznym znane wcześniej z innych sytuacji wykonawczych, które w przestrzeni wirtualnej znalazły jedynie swoje nowe oblicze, w pewnym stopniu modyfikując jednak swe wcześniej znane cechy formalne, funkcje oraz sens społeczno-kulturowy1. Jako antropolog zaś poszukiwałam wykazujących trwałość zjawisk kulturowo-społecznych – zwłaszcza tradycyjnych wartości, wzorów zachowań czy instytucji społecznych – które kryją się pod stosunkowo nową i dopiero oswajaną formą, jaką są wirtualne serwisy randkowe. Truizmem jest już chyba stwierdzenie, że w wielu sytuacjach internetowe formy komunikacji zastępują i wypierają tradycyjne, bezpośrednie sposoby przekazu, stwarzając tym samym nowe możliwości międzyludzkich kontaktów. Ale trzeba zauważyć, 1 Wirtualne serwisy randkowe znalazły się w obszarze moich zainteresowań przede wszystkim jako pewnego rodzaju kulturowa kontynuacja badanych przez mnie prasowych ogłoszeń matrymonialnych, dość głęboko zakorzenionych w historii kultury europejskiej (zob. Orszulak-Dudkowska 2008). �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 81 że obecność i niezwykła popularność internetowych serwisów randkowych doskonale pokazuje, jak bardzo ten wirtualny świat przenika się z przestrzenią współczesnego życia codziennego. Przykład omawianych serwisów pozwala dostrzec, że wirtualna przestrzeń Internetu pojmowana jest wręcz jako rodzaj nowego środowiska społecznego, w którym funkcjonować może człowiek; środowiska alternatywnego wobec tak zwanego realu, które pochłania coraz więcej ludzkiej energii, angażując także prywatny czas i indywidualne emocje. Wirtualne serwisy randkowe (ang. On-line Dating System) znane są w przestrzeni Internetu od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku (por. Wikipedia/Dating_system). Początkowo działały przede wszystkim w wersjach obcojęzycznych, w ostatnich latach znalazły jednak także wiele polskich odpowiedników, zarządzanych głównie przez największe rodzime portale internetowe. Wymienić tu można między innymi serwis Sympatia.pl zamieszczony na portalu Onet, serwis Cafe.pl portalu Gazety czy Randki.pl znane z portalu Interia. Funkcjonuje jednak również całe bogactwo innych polskojęzycznych serwisów, o takich nazwach jak Dopasowani.pl, Przeznaczeni.pl, Mydwoje.pl, Narandce.pl, Randki24.pl, czy też Randki.o2.pl, które często są rodzimą wersją większych portali obcojęzycznych. Każdy z tych serwisów ma swoją specyfikę i nieco różni się od innych, stąd każdy wymagałby tak naprawdę osobnej charakterystyki, ale nie to jest istotą moich rozważań. Omawiane serwisy traktowane są obecnie jako doskonałe pole badawcze dla przedstawicieli bardzo różnych dyscyplin naukowych, między innymi psychologii społecznej, językoznawstwa czy antropologii biologicznej. Dla przykładu wspomnę tutaj o badaniach prowadzonych od kilku lat przez Helen Fischer, antropologa biologii z Rutgers University, autorkę wielu prac o ewolucji miłości, która współpracuje z największym na świecie serwisem randkowym Match.com, badając seksualne zachowania ludzi. Przeprowadzone przeze mnie badanie nie zakładało rozmów z ludźmi korzystającymi z wirtualnych serwisów, w swojej pracy nie korzystałam również z żadnych ankiet ani kwestionariuszy, nie badałam też skuteczności internetowych ofert. Moje badania polegały na wnikliwym czytaniu zamieszczonych na portalach tekstów ofert towarzysko-matrymonialnych, a w dalszej kolejności na analizie całościowej organizacji wirtualnych serwisów randkowych, aby treść wybranych anonsów umieścić na tle szerszej sytuacji przekazu. Mimo specyfiki internetowych portali i profili ogłoszeniodawców, szczegółowa analiza wirtualnych anonsów pokazała pewne podobieństwa do konwencjonalnych prasowych ofert matrymonialnych. W obu typach ofert uwidocznia się podobna, kulturowo utrwalona poetyka tekstów ogłoszeniowych o charakterze matrymonialnym (por. Orszulak-Dudkowska 2008: 39-86); zarówno w rubryce prasowej, jak i na stronie serwisu spotkać można zatem anonse zawierające takie same formuły językowe i chwyty retoryczne, typu: „Bardzo ładna, atrakcyjna, seksowna, zgrabna poszukuje (...)” (www.randki.interia.pl), „Jestem uczciwy zadbany mówią że przystojny (...)” (www.randki.wp.pl), czy też „Szukam swojego księcia na białym koniu (...)” (www.randki.interia.pl). Warto zauważyć również, iż zarówno prasowe, jak i wirtualne oferty matrymonialne, podobnie jak wszelkie krótkie teksty napisowe, bardzo silnie podporządkowane są przeznaczonej dla ich funkcjonowania przestrzeni społecznej (por. Trznadlowski 1977: 60-61). Przestrzeń prasowa pozwala jedynie na uproszczony, skrótowy i dość schematyczny charakter form ogłoszeniowych. Wirtualne anonse zaś, dla których �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 82 społeczną przestrzenią przekazu pozostaje internetowy portal randkowy, pomimo związku z odmienną sytuacją przekazu, wciąż zachowują swój lakoniczny i uproszczony charakter, zyskując jedynie zdecydowanie bardziej rozbudowaną formę wypowiedzi, na co pozwala specyfika przestrzeni Internetu. W pierwszej części tak zwanego profilu osobowego ogłoszeniodawcy prezentują dość konwencjonalne i dosłownie jednowyrazowe, krótkie informacje na temat swego miejsca zamieszkania, płci, wieku, wzrostu, celu poszukiwań, budowy ciała, koloru włosów i oczu, znaku zodiaku, zainteresowań i cech charakteru, na temat swego stosunku do nałogów czy też dzieci, w drugiej kolejności zaś w bardziej obszernej, budowanej według własnego pomysłu i zarazem dużo ciekawszej części profilu zatytułowanej jako „Mój opis” lub „Kilka słów o mnie”, piszą o sobie i poszukiwanym partnerze, posługując się, zgodnie z zasadami internetowej komunikacji, nietypową i oryginalną formą przekazu. W ten sposób chcą wykorzystać możliwości internetowej przestrzeni pozwalające na większą kreację własnego wizerunku i tym samym wzbudzić zainteresowanie u potencjalnych odbiorców. Co ciekawe jednak, sama treść tych wirtualnych prezentacji ogłoszeniowych pozostaje zazwyczaj bardzo zbliżona do treści konwencjonalnych prasowych ofert, prezentując powszechnie znane kulturowe obrazy miłości, ogólnie akceptowane w kulturze polskiej normy i wartości oraz najbardziej znane sposoby spędzania czasu wolnego. Wszystkie informacje podane są jedynie w niepowtarzalny i intrygujący zarazem sposób. W Internecie liczy się bowiem przede wszystkim ponadprzeciętność, umiejętność zaskoczenia i przełamywania ogólnie stosowanych, utartych form wyrazu, co ilustruje wybrany przykład tak zwanego „mojego opisu” i „opisu wymarzonego partnera”, pochodzący z serwisu Sympatia.pl: Mój opis: – Spójrz na mnie moimi oczami... – Romantyczka bez dwóch zdań. – Troszkę już doświadczona przez życie. – Jak na swój wiek momentami zbyt dorosła. – Wierna i oddana każdej sprawie, osobie, która wywarła na mnie bardzo duże, pozytywne wrażenie. – Czasami upierdliwa, z zachciankami i uparta. – Na pewno wymagająca – od życia i otoczenia. – To tak na chwilę obecną. Mój wymarzony partner: – Chciałabym np. wyjść z Tobą na nocny spacer – o każdej porze. – Chciałabym móc zadzwonić i powiedzieć co mnie gryzie od środka. – Chciałabym poczuć Twoje ciepło, bliskość. – Chciałabym wiedzieć, że zawsze mogę na Tobie polegać i że mnie nie zawiedziesz. – Czy to tak wiele...??? Ciekawe jest także, że zarówno określane przeze mnie jako konwencjonalne prasowe oferty matrymonialne, jak i ogłoszenia zamieszczane w Internecie, pomimo swej opartej na piśmie formy przekazu, silnie ciążą ku modelowi tekstu ustnego. Powinny być raczej pojmowane jako teksty o charakterze przejściowym pomiędzy przekazami ustnymi i pisanymi. Bez względu na swą formę tkwią bowiem głęboko w zasadach ustnej komunikacji naturalnej, zarówno pod względem materiału językowego (chodzi mi tu o pewną nieporadność językową i wykorzystywane środki wyrazu bliskie mowie potocznej – różnorodne językowe klisze i utarte formuły), jak też ze względu na �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 83 uwikłanie omawianych anonsów w sytuacyjność typu dialogowego. Atmosferę bezpośredniej rozmowy w wirtualnych przekazach ogłoszeniowych dodatkowo wzmacniają powszechnie stosowane emotikony, które oddają nastrój i emocje rozmówców, akronimy, czyli skrótowce powstające z pierwszych liter kilku słów tworzących bardziej rozbudowaną wypowiedź oraz graficznie zaznaczone dźwiękowe zachowania pozawerbalne, które wyrażają westchnienia, pauzy w sposobie mówienia nadawców, co ilustrują wybrane przykłady: „Jaki jestem? Przekonaj się sama:) Czy warto? Taaaaak naprawdę warto” (www.randki.wp.pl) lub „O mnie...? opowiem może przy innej okazji: -) Specjalnie 4U!!! Zgadzasz się???” (www.randki.wp.pl). Wrażenie ustności wirtualnych tekstów internetowych wiąże się ze zjawiskiem tak zwanej „wtórnej oralności”, dość powszechnie wiązanej ze specyfiką internetowej komunikacji, w której poza stosowaniem zwrotów językowych i formuł właściwych dla bezpośrednich form kontaktu, istotne staje się także skupienie uwagi na chwili bieżącej oraz tworzenie poczucia wspólnoty (Ong 1992: 183). Pamięć i poczucie trwałości ustępuje w Internecie miejsca natychmiastowości i przejściowości wirtualnych kontaktów. Uwaga osób spotykających się w przestrzeni wirtualnych serwisów randkowych również skupiona jest przede wszystkim na chwili bieżącej, na aktualnej wymianie myśli i emocji. Dodatkowo szybkość przekazywanych informacji stwarza warunki do komunikacji synchronicznej. Pomimo wielu podobieństw natury głównie językowej i formalnej, trzeba jednak wyraźnie zauważyć, że nadawcy wirtualnych ofert matrymonialnych (inaczej niż nadawcy ogłoszeń prasowych) mogą w pełni korzystać z dobrodziejstw nowych technologii, co jednocześnie wpływa na przemiany funkcji społecznych przekazów zamieszczanych w Internecie. Konwencjonalna prasowa oferta matrymonialna kierowana jest zwykle od jednej osoby do drugiego człowieka płci przeciwnej. Autorzy ofert wirtualnych chcą nie tylko znaleźć dobrego partnera na życie, ale poprzez odpowiednie stosowanie się do reguł internetowej komunikacji (tak zwanej „netykiety”), podkreślają także swą przynależność do szerszej wirtualnej społeczności, która w dużej mierze opiera się na znajomości zasad „życia w sieci” (Gut 1999: 166). Jak zauważa Walter Ong, komunikowanie się za pośrednictwem tekstów pisanych lub drukowanych wyzwala przede wszystkim wzajemną uwagę jednostek. Natomiast właściwa dla komunikacji internetowej „wtórna oralność”, tak jak pierwotne formy bezpośredniego kontaktu, wytwarza silne poczucie wspólnoty (Ong 1992: 183). Nadawcy przekazów internetowych, w tym także ogłoszeń towarzysko-matrymonialnych, świadomie i celowo nastawiają się na nieograniczoną grupę odbiorców. Autorzy wirtualnych ogłoszeń umieszczają w sieci często kilka ofert, w każdej prezentując swój wizerunek w nieco innym świetle. Po otrzymaniu dziesiątków odpowiedzi od kandydatów spełniających ich oczekiwania, zanim dokonają ostatecznego wyboru, kontaktują się jednocześnie z wieloma osobami. W ten sposób nawiązują bardzo rozbudowane i wszechstronne kontakty z różnymi użytkownikami randkowych serwisów (Ben-Ze'ev 2005: 215-216). Pojedynczy ogłoszeniodawca odnajduje się zatem w roli aktywnego członka szerszej zbiorowości; rodzi się tutaj szczególny rodzaj wspólnoty, daleko wykraczającej poza ramy określonego środowiska czy grupy towarzyskiej. Internetowe serwisy randkowe, poza dostępem do ofert o charakterze towarzyskomatrymonialnym, oferują swoim użytkownikom także różnorodne atrakcje, umożliwiając im w ten sposób wspólne spędzanie czasu. Jedną z rozrywek jest na przykład możliwość skorzystania z kącika wróżbiarskiego, gdzie na podstawie daty urodzenia określić można swój typ charakterologiczny i sprawdzić swój horoskop partnerski �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 84 z potencjalnym kandydatem. Można również wziąć udział w dyskusjach i rozmowach prowadzonych wśród użytkowników randkowego forum czy czatu, które dotyczą tematyki kojarzenia par oraz różnego rodzaju codziennych problemów. Skorzystać można również z porad eksperta w „sprawach sercowych” oraz poczytać o perypetiach miłosnych innych ludzi. Organizowane są również różnego rodzaju konkursy, na przykład konkurs samodzielnie wykonanych zdjęć lub konkurs autorskiej poezji (Łamek 2002: 41, 93). Do uczestnictwa we wspólnym wirtualnym świecie zachęcają także teksty serwowane już na powitanie na głównych stronach serwisów. Udział w randkowym serwisie internetowym oznacza więc włączenie się do swoistej wirtualnej wspólnoty. Dla zrozumienia charakteru tej wirtualnej społeczności odwołajmy się do pojęcia wspólnoty wyobrażonej zaproponowanego przez Benedicta Andersona (por. Anderson 1997). Przypomnijmy zatem, iż Anderson odnosi termin wspólnoty wyobrażonej do charakterystyki współczesnych wspólnot narodowych. W jego ujęciu naród jest „wspólnotą wyobrażoną”, ponieważ jednoczą się w nim ludzie, z których większość się wzajemnie nie poznała i pewnie nigdy nie spotka się twarzą w twarz, a mimo to myślą o sobie nawzajem jak o członkach jednej i tej samej rodziny. Wyobrażenie duchowej wspólnoty żyje w przekonaniach i myślach każdego z nich (Anderson 1997: 19-21). Społeczność użytkowników internetowych serwisów randkowych potraktować można także jako przykład wspólnoty wyobrażonej, funkcjonującej dzięki nowoczesnym formom międzyludzkiej komunikacji. Ludzie odwiedzający randkowy serwis zupełnie się nie znają, co więcej mogą do końca pozostać dla siebie anonimowi, a mimo to czują się członkami tej samej zbiorowości. Jednoczy ich podobna sytuacja życiowa oraz dążenie do przełamania swej samotności. W tej spontanicznej „wspólnocie” ludzi intymne, jednostkowe potrzeby spotykają się w sposób podświadomy ze wspólnotową normą, stając się jednocześnie projekcją większej kulturowej całości. Internetowa wspólnota, pomimo braku bezpośrednich kontaktów, stwarza swym członkom także możliwość wspólnego mówienia o podobnej sytuacji egzystencjalnej. Szczególnym potwierdzeniem wspólnotowego charakteru internetowych serwisów randkowych są zamieszczane tam opowieści o jednostkowym szczęściu, które tworzone są na potrzeby internetowej społeczności. Osoby, którym za pośrednictwem serwisu udało się znaleźć swoją „drugą połowę” przedstawiają na omawianych stronach historię swego związku z ukochanym człowiekiem. Tego typu opowieści – nazwijmy je relacje o szczęśliwym zakończeniu – przyjmują dość uporządkowaną i powtarzalną formę (por. Krawczyk-Wasilewska 2006). Od początku, w chronologicznej kolejności, prezentują bowiem zdarzenia rozwijającej się typowej historii o romantycznej miłości, w której finałem staje się właśnie „szczęśliwe zakończenie”, czyli zawarty lub planowany w najbliższej przyszłości ślub dwojga zakochanych w sobie ludzi. Omawiane relacje prezentowane są na stronach serwisu wraz z licznymi, również ślubnymi, fotografiami szczęśliwej pary. Autorzy owych relacji na końcu opowieści dołączają również podziękowania dla twórców serwisu, którzy umożliwili im nawiązanie znajomości oraz uspokajają innych użytkowników, wyrażając nadzieję, że im również na pewno uda się odnaleźć swoje szczęście za pośrednictwem Internetu. Cechuje je zatem schematyczna i powtarzalna forma, wypełniana przez konwencjonalne treści, nieznacznie modyfikowane w zależności od jednostkowych realizacji ogólnego wzorca opowieści. Sposób tworzenia „relacji o szczęśliwym zakończeniu”, ich treść oraz sposób funkcjonowania pozwala mówić o folklorystycznym charakterze tego typu przekazów. Przytoczę choć jeden wybrany przykład: �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 85 Inwestycja w miłość na całe życie Dokładnie pamiętam, z jaką rezerwą podchodziłam do znajomości zawieranych przez portale randkowe. Wydawało mi się to aktem desperacji. Zawsze poznawałam kogoś w tym „realnym” świecie i pewnie stąd wynikał mój sceptycyzm. W pewnym momencie coś się jednak zmieniło w moim myśleniu. Bo tak naprawdę, czym różni się facet poznany przykładowo na imprezie od tego, którego mogłabym poznać w sieci? Przecież na początku każdy z nich jest tak samo nieznajomy. Bez zbędnego zastanawiania się zarejestrowałam się na Sympatii, powstawiałam swoje zdjęcia, opisałam swoją osobę. I tak się zaczęła moja przygoda z internetowymi randkami. Nie od razu trafiłam na tego Jedynego. Zawarłam kilka znajomości, jednak do wielkiego uczucia było daleko. Pamiętam, że któregoś sierpniowego dnia zalogowałam się i tradycyjnie zaczęłam przeglądać profile. W opcji wyszukiwanie wpisałam odpowiadające mi dane i wyświetliło mi się kilkanaście profili. Przeglądając je, zauważyłam opis: „może to właśnie Ty?” i palec sam nacisnął przycisk myszy. Znalazłam się na profilu Michała. Zrobił na mnie bardzo dobre wrażenie, jednak nie wykonałam pierwsza żadnego ruchu. Wieczorem tenże Michał puścił mi oczko. Odpuściłam. W przeciągu kilku sekund otrzymałam od niego wiadomość. Nie miałam wtedy aktywnego konta, tak więc miałam dosyć utrudnioną możliwość komunikacji. Czułam jednak, że nie mogę przejść obojętnie obok tej wiadomości, że nie mogę tak po prostu jej zlekceważyć. Nie tym razem. Niewiele się zastanawiając, sięgnęłam po komórkę i wysłałam smsa aktywującego abonament. Tak się zaczęła najpiękniejsza historia w moim życiu. Zaczęliśmy ze sobą rozmawiać i z każdym słowem, z każdym dniem stawaliśmy się sobie bliżsi. Czułam, że właśnie spotkałam mężczyznę moich marzeń. Odpowiedzialnego, czułego, ciepłego, ambitnego. Spotkaliśmy się pięć dni po pierwszym „zakliknięciu”. Dzień wcześniej Michał zadzwonił do mnie i jak usłyszałam jego głos, to wiedziałam, że chcę go słuchać już zawsze. Marzenia się spełniają. Właśnie mija pół roku odkąd jesteśmy razem. Chyba jeszcze nigdy nie dostałam od mężczyzny tyle miłości, troski i poczucia stabilności, ile daje mi mój Misiak. Sama też nie wiedziałam, że będę w stanie kiedykolwiek kogoś tak bardzo pokochać. Najwyraźniej musieliśmy trafić na siebie, żeby poznać smak prawdziwej miłości. Wszystko dzięki temu, że w pewnym momencie trafiliśmy na tą samą stronę i z poczucia samotności postanowiliśmy poszukać szczęścia w sieci. Teraz już żadne z nas nigdy nie będzie samotne, bo mamy siebie na dobre i na złe. Michał w opisie „wymarzonego partnera” (a raczej partnerki) miał m.in. takie słowa: „Chcę być mężczyzną, o którym co rano mówisz jesteś mój tylko mój”. I tak właśnie jest. Każdego ranka, kiedy otwieram oczy, to jestem szczęśliwa i wdzięczna, że mam tak wspaniałego mężczyznę u swego boku i wiem, że to właśnie z nim chcę podążać przez życie. Pozdrawiam serdecznie zespół Sympatii :) EWA (www.sympatia.onet.pl) Dzielenie się z innymi użytkownikami serwisu randkowego dość szczegółową i osobistą opowieścią o własnym szczęściu, a także prowadzenie rozmaitych rozmów towarzyskich oznacza po prostu „bycie z innymi”, zbliża do grupy i wyraża potrzebę przełamania własnej samotności. Społeczność internetowego serwisu randkowego postrzegać można zatem jako swoistą wspólnotę mówienia i wzajemnego zaufania. Samotni ludzie poszukujący kogoś bliskiego poprzez mówienie odkrywają siebie i swoje potrzeby, a jednocześnie uobecniają także swych rozmówców, gdyż mówienie zawsze nastawione jest na odpowiedź. W cyberkulturze zatem rozmowa wyniesiona została do rangi wartości podstawowej. W przestrzeni wirtualnych serwisów randkowych to właśnie konwersacja dominuje nad kontaktem fizycznym i przekazem wizualnym (Sulima 2005: 20). W treści internetowych ogłoszeń zaś umiejętność władania słowem �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 86 liczy się znacznie bardziej niż atrakcyjny wygląd, posiadane dobra materialne czy też zdobyte wykształcenie. Nawet dołączane do anonsów zdjęcia nie ograniczają znaczenia prowadzonych w sieci rozmów. To słowa odgrywają decydującą rolę w nawiązywaniu matrymonialnych i towarzyskich kontaktów międzyludzkich. Jeśli zaś przyjmiemy, iż komunikacja internetowa posiada cechy „wtórnej oralności”, to należy podkreślić, iż mamy tutaj do czynienia z odrodzeniem się fenomenu słowa mówionego (Sulima 2005: 15). Jednakże warstwa wizualna omawianych serwisów nie pozostaje zupełnie bez znaczenia. Szata graficzna, „wygląd” stron serwisów randkowych kreuje przestrzeń sprzyjającą nawiązywaniu kontaktów międzyludzkich. Już na początku witają nas teksty zapraszające do udziału w spotkaniach z nowymi ludźmi, pośród których znajdziemy być może kogoś wyjątkowego, na przykład: „Jesteś singlem, ale chcesz to zmienić i na portalu dla singli poznać nowe osoby, a może nawet partnera na dobre i na złe?” (www.mydwoje.pl) lub „Poznaj nowych przyjaciół, przeżyj miłość swego życia!” (www.randki24.pl). Strony serwisów nasycone są fotografiami ogłoszeniodawców, jak i zdjęciami par, którym udało się już nawiązać znajomość za pośrednictwem Internetu. Przebywając na stronie serwisu mamy zatem wrażenie, że otoczeni jesteśmy ludźmi i rozmową. Odwiedzenie randkowej strony polega więc na wkroczeniu w inny wymiar przestrzenny. Jeśli cyberprzestrzeń dość metaforycznie potraktowalibyśmy jako miasto, w którym robimy zakupy, uzyskujemy poradę lekarską, przeglądamy gazetę, pracujemy, to serwisy randkowe byłyby czymś w rodzaju osobliwej kawiarni, gdzie można nawiązać nowe znajomości, spotkać się na randce, porozmawiać, czy też po prostu pobyć wśród innych ludzi (por. Podgórski 2006: 93-94). Zdecydowanemu ograniczeniu ulegają jednak, jakże istotne, kawiarniane doznania smakowo-zapachowe. Ponadto, można dostrzec, że wirtualne anonse towarzysko-matrymonialne wpisują się w kulturowo utrwalony scenariusz, związany z sytuacją kojarzenia par. Za ich pośrednictwem ludzie poszukują szans na znalezienie bliskiego partnera i podejmują próby przełamania własnej samotności. Dodatkowo w analizowanych przeze mnie polskojęzycznych wersjach serwisów wciąż niezmiennie cenione jest znane od dawna w kulturze europejskiej uczucie romantycznej miłości, ale także zajmujące ważną pozycję w polskiej tradycji kulturowej udane małżeństwo. Nowością jest tu zapewne sam środek komunikacji i jego możliwości technologiczne oraz wirtualne środowisko, w jakim te przekazy funkcjonują. Wszystko to sprawia, że czynności tradycyjnie rozpisane na cykl zdarzeń i rozłożone w czasie i przestrzeni, tu skupiają się niemalże w jednej chwili i w jednym miejscu. Mamy do czynienia z niezwykłą kumulacją zdarzeń i sensów, ale, co istotne, te najważniejsze znaczenia wynikające z potrzeby bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem wciąż zachowują swą niepodważalną wartość. Literatura: Anderson B., Wspólnoty wyobrażone: Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Warszawa 1997. Bartmiński J., Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka – sytuacja w Polsce, Literatura Ludowa, z. 6, 2005, s.5-13 Ben-Ze'ev A., Miłość w sieci. Internet i emocje, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2005. Burszta W. J., Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 87 Folklor w dobie Internetu, red. Garczarczyk G., Grochowski P., Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2009. Gut D., Piszę, więc jestem. O języku Internetu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, z. 1-2, 1999, s.165-167. Krawczyk-Wasilewska V., E – folklore in the Age of Globalization, Fabula, nr 47, 2006, s. 2-7. Krawczyk-Wasilewska V., Orszulak-Dudkowska K., Samotność w wielkim mieście, czyli współczesne sposoby poszukiwania partnera, [w:] Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego, red. Bukowska-Floreńska I., „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, t.8, 2004, s.247-249. Krzysztofek K., Okno na e-świat, [w:] Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, Trio, red. Krzysztofek K., Warszawa 2006, s.23-73. Łamek A., Serwisy randkowe, Internet, t. 12, 2002, s.41, 93. Ong W. J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1992. Orszulak-Dudkowska K., Ogłoszenie matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultury, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 47, 2008. Podgórski M., Wirtualne społeczności i ich mieszkańcy. Próba e-tnografii, [w:] Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, red. Krzysztofek K., Trio, Warszawa 2006, s.75-209. Sulima R., Słowo mówione w audiowizualnym świecie, Literatura Ludowa, z. 6, 2005, s.15-25. Źródła internetowe: http://en.wikipedia.org/wiki/Dating_system (11.10.2009). http://www.sympatia.onet.pl (11.10.2009). http://www.randki.interia.pl (11.10.2009). http://www.randki.wp.pl (11.10.2009). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6803ffc61b7039665732b3b3b8ccb5f2.pdf 97ae0e3a3c857b32abcf288c5019ae06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5026 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource metodologia badań internetowych wyszukiwanie informacji w Internecie interenet - aspekt etnograficzny Śmierć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4662 Title A name given to the resource Śmierć w Internecie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.88-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pietrzyk, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej Anna Pietrzyk UNIWERSYTET ŁÓDZKI r Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej I nternet zmienia sposób bycia w świecie swoich użytkowników na uczestnictwo „on-line". W sieci można na przykład: flirtować, zawierać przyjaźnie, dokonywać transakcji finansowych, a nawet „grać w życie" w symulacjach rzeczywistości spo­ łecznej takich jak: Second Life . Coraz więcej elementów codziennego życia z przes­ trzeni realnej przenosimy do świata Internetu. Wśród nich znalazły się również ele­ menty eschatologiczne. Badacz rzeczywistości kulturowej nie może pozostać obo­ jętny wobec tych zjawisk. „Jeśli ludzie, których badasz przenoszą pewne aspekty życia do Internetu, wtedy również badacz musi do niego sięgnąć" - zauważa Chris­ tie Hine (1998). Internet oferuje dostęp do bogactwa materiałów etnograficznych o te¬ matyce funeralnej i eschatologicznej. Na uwagę zasługuje język, jakim posługują się Internauci . Komentując donie¬ sienia o ofiarach zabójstw i tragicznych wypadków oraz śmierci sławnych osób, chęt¬ nie sięgają po emotikony. Za ich pomocą wyrażają emocje lub szacunek wobec śmier­ ci i osoby zmarłej. Zestaw emotikonów używanych w takich dyskusjach ogranicza się przeważnie do kilku znaków, przedstawiających: znicze (np. ['], [*]), krzyże (np. +++++) lub emocje autora wypowiedzi . 1 2 3 Zdaniem Violetty Krawczyk-Wasilewskiej (2000: 94) „każde zjawisko społeczne 1 Z amerykańskiego serwisu Secondlife.com należącego do firmy Linden Lab, korzysta ponad milion użytkowników z całego świata. Wielu z nich nie wyobraża sobie już normalnego życia bez niego. Często spotykaną cechą internetowych wypowiedzi jest całkowite lekceważenie zasad ortografii i in­ terpunkcji, zwłaszcza polskich znaków ą ę, ś, ć, ż, ź. Dlatego autorka, cytując wypowiedzi internautów, dokonała transkrypcji, korygując teksty pod względem ortografii i interpunkcji. Celem korekty było uczy¬ nienie cytowanych wypowiedzi bardziej przejrzystymi i czytelnymi. Przykładem użycia emotikonów w tekście może być następująca wypowiedź: „Ile teraz ludzi młodych umiera. U mnie w mieście w ciągu dwóch tygodni powiesiło się dwóch kilkunastoletnich chłopaków a je¬ den rzucił się z wieżowca. Jak widzę ilu ludzi odbiera sobie życie albo ginie w tragicznych okolicznościach to chce mi się płakać. (...) zapalam znicze dla wszystkich młodych ludzi którzy na zawsze zniknęli z tego świata[*][*][*][*][*]" (aska, www.wirtualnycmentarz.pl). 2 3 �89 Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej i kulturowe wywołujące lęki i obawy, staje się czynnikiem mitotwórczym przynależ­ nym do folkloru", który spełnia w wobec nich funkcje kompensacyjne. Jak pokazują zgromadzone przez nas materiały, mechanizm ten dotyczy też zagadnień funeralnych i eschatologicznych. Jednym z przejawów tego folkloru są dowcipy. Jest to tak zwany czarny humor, czy­ li dowcipy o śmierci, kostnicy, pogrzebie, nieboszczykach i cmentarzu przekazywane w toku komunikacji internetowej (listy elektroniczne, fora, komentarze do interneto­ wych artykułów, zdjęć i doniesień). Niekiedy jest to humor makabryczny, w którym po­ brzmiewają wydarzenia sprzed kilku lat, takie jak: afera tzw. „łowców skór" . Niektóre z przekazów przypominają reklamę lub ogłoszenie prasowe . Spotykamy tu zarówno teksty o krótkiej, zwięzłej formie, zakończone pointą (np. dowcipy), jak i te bardziej rozbudowane, przesycone satyrą i ironią (np. opowieści). Humor pełni w nich funk­ cje ludyczne, rozśmieszając. Oprócz tego, poprzez śmiech, pozwala uporać się z tra­ gicznym wydarzeniem lub oswoić lęki związane ze śmiercią . Innym interesującym przejawem folkloru funeralnego są anegdoty i opowieści narracyjne. Spotykane są przeważnie na blogach i forach internetowych umożli­ wiających użytkownikom dłuższą wypowiedź. Zawierają odniesienia do aktualnych realiów (samochody, telefony komórkowe, sms-y), a ich treść koncentruje się głównie na następujących tematach: relacje z pogrzebów, niecodzienne zdarzenia w czasie wi¬ zyty na cmentarzu oraz opowieści o duchach. Są to historie zasłyszane od znajomych 4 5 6 4 „Chuck Norris zażywa pawulon jak witaminki!" (Dowcip otrzymany e-mailem), „Przychodzi wnu­ czek do babci: Daj 20 zł, bo jak nie, to wezwę pogotowie..." (zob. www.kjasud.pl/smsyZ1.htm), „Zapra­ szamy do Łodzi - najpiękniejszego i najbardziej nowoczesnego miasta w Polsce! W naszym pięknym mieście dzieci zaraz po urodzeniu trafiają do beczek, gdzie panują warunki podobne do tych jakie panują w ciele matki - i dzięki temu nikt w Łodzi nie przeżywa szoku poporodowego co bardzo dobrze wpływa na nasze zdrowie psychiczne w przyszłości. Jeżeli zdarzy się, że ktoś w Łodzi zachoruje to może liczyć na pogotowie, którego lekarze wyleczą go szybko i skutecznie ze wszystkiego aplikując pavulon, a w ramach kompleksowej usługi zadzwoniąjeszcze po firmę, która odwiezie go do miejsca odpoczynku (wiecznego). Mamy w Łodzi bardzo tanie i nowoczesne sklepy do których można dojechać najnowocześniejszymi, war­ tymi prawie 8 milionów złotych tramwajami typu City-Runner z zawrotna prędkością 26km/h. Dzięki temu można po drodze spokojnie obejrzeć wszystkie zabytki, których jest w Łodzi cala masa. Kiedy już doje­ dziemy do sklepu (w Łodzi mamy 18 hipermarketów na 800 tys. mieszkańców co stanowi najbardziej im­ ponujący stosunek powierzchni handlowej do liczby mieszkańców), nie można się nadziwić - na zaledwie 1000 mkw. super-sklep potrafi jednocześnie obsłużyć kilkadziesiąt tysięcy osób! W takim sklepie można kupić promocyjnie aparat fotograficzny, walkmana lub żelazko za 1zl, a jak kupisz dwa to gratis możesz wystąpić w meczu bokserskim z innymi klientami - dzięki temu w Łodzi mamy najwyższy poziom spor¬ tów walki w kraju... Jak Ci się blizny po udanych zakupach wygoją to idziesz na studia! Wszyscy wiedzą, że w Łodzi mamy najwyższy poziom uniwersytetów w kraju. Prezydent Kropiwnicki dba o to, żeby ludzie byli wykształceni i chodzili na studia oraz do kościoła, a nie szwendali się tak jak w innych miastach bez sensu w jakiś paradach czy coś... Na uniwersytetach studenci muszą się cały czas uczyć, ajak tylko na chwilę zrobią sobie przerwę i zrobią imprezę to zgodnie z zaleceniem prezydenta policja od razu napierdziela do nich z ostrej amunicji! A policjanci są u nas najlepiej wyszkoleni w całym kraju - trafiają średnio trzy strzały na sześć, wiec żartów nie ma - uczyć się trzeba" (www.aha44.pl). 5 „Masz doświadczenie w sprzedaży? Jesteś kreatywny i ukierunkowany na sukces? ZOSTAŃ ŁOWCĄ SKÓR!", „REKLAMA: Eutanazja tanio i szybko. Politycy gratis. Zgłoszenia o treści «Jestem zainteresowany* przesłać na nr 313" (zob. www.kjasud.pl). Terapeutyczną funkcję tego typu przekazów w sieci potwierdza jedna z wypowiedzi na temat nie¬ taktu, jakim było wedle niektórych użytkowników umieszczenie linka do forum o humorze funeralnym na dzień po śmierci Agaty Mróz na głównej stronie serwisu Gazeta.pl: „(...) A co do uwagi, że dziś nietaktem jest umieszczanie tego forum na głównej stronie: moja ciocia umrze lada dzień. Jest rocznica śmierci mo¬ jego dziadka. Żal mi Agaty Mróz. Ale nie przeszkadzało m i to śmiać się z kilku dowcipów w postach na tym forum. I nie jestem ogarnięta znieczulicą - po prostu czasem łatwiej przez pewne rzeczy przejść z uś¬ miechem, choćby miał być to uśmiech przez łzy" (malinaja, zob. www.forum.gazeta.pVforunV71,1.html). Więcej na temat terapeutycznej funkcji folkloru zob. Yioletta Krawczyk-Wasilewska (2000: 98). 6 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 90 lub członków rodziny albo relacje ze zdarzeń, których uczestnikiem był narrator. Wiele z nich przesyconych jest humorem. Relacje z pogrzebów: Pewnej pani umarła koleżanka - Krystyna. Stoi nad jej grobem, łza wzruszenia, myśli pt. jak jej na tym lepszym świecie itd. W tym momencie przychodzi sms z nieznanego nu­ meru: Kochana, pozdrawiam gorąco, u mnie wszystko w porządku i bawię się świetnie! Krystyna (pola, www.forum.gazeta.pl) Ciekawą odmianą opowieści pogrzebowych są historie łączące ze sobą dwie, przeciwstawne pod względem charakteru i symboliki, sytuacje obrzędowe, tj. po¬ grzeb i wesele: A mi się jeszcze przypomniało jak to kiedyś prababka nam zmarła w sędziwym wieku 103 lat. Stało się to nagle a na domiar wszystkiego część rodziny była w tym czasie na we¬ selu. Więzy rodzinne okazały się silniejsze niż weselne tany i przed kaplicę zajechał or¬ szak samochodów z balonikami, wstęgami i weselną wódką w bagażnikach. To się okolica dziwowała że z taką pompą prababkę chowają. Szkoda, że orkiestry nie przywieźli ;-) (mondrian4, www.forum.gazeta.pl) Przygotowanie wesela, 220 gości przybyło, pyk - umiera nagle ojciec panny młodej. Szok, a potem co z weselem? Lato, wynajęte chłodnie, stoły nakryte. Po konsultacjach z proboszczem postanowiono jednak uroczystość odbyć, bez tańców i muzyki. Niebosz¬ czyka złożono na ten czas w nieużywanym starym domu i powierzono modlitwom wiej¬ skich starowinek. Po obiedzie weselnym kilku mężczyzn postanowiło posiedzieć przy Zmarłym. Siedzą, wspominają, wreszcie jeden mówi <Jakby Franiu żył , to by z nami pił ...>. Jak rzekł, tak zrobili, przemycili butelczynę i pili „zdrowie" Frania, przy każdym toaście usprawiedliwiając się „Jakby Franiu żył, to by z nami pił". Ich nieobecność przy stole zaintrygowała innych, z czasem większość mężczyzn prze­ niosła się do starego domku i wspominali Zmarłego na swój sposób. Wesele przeciągnęło się do poniedziałku, pochowano Frania a na stypie dominującym hasłem było <Wypijmy za Frania, jakby Franiu żył, też by z nami pił>. Ponieważ znam to z opowiadania człowieka z wybujałą fantazją (rzekomo brał udział w tym przyjęciu) powtarzam z przymrużeniem oka jako wiejską legendę :) (atojaxxl, www.forum.gazeta.pl) Niecodzienne zdarzenia w czasie wizyty na cmentarzu: Witam wszystkich:) Już dawno zabierałam się do napisania tej historii z serii „opo­ wieści z krypty" i oto nadszedł ten dzień:) A więc... dawno dawno temu a było to 4 lata temu wybrałam się rowerem na cmentarz na grób mojej ciotki, żeby odmalować litery na płycie nagrobnej. Siedziałam tam chyba 2 godziny, deptałam biednej nieboszczce kwiaty... bo jakoś musiałam się dostać do liter żeby je odnowić. Zbliżała się już godzina 19... jesienna sza­ rówka, wokół robiło się coraz ciemniej... zostały mi 2 literki do końca. Wstaje żeby roz¬ prostować kości... opierając się o płytę i nagle... przewraca się na mnie płyta!! Przygniotła mnie... a właściwie moja nogę do grobu . . i ..leżę, nie mogę się ruszyć.. łzy m i napływają do oczu... nie, nie z bólu... ze strachu!! że spędzę ta noc na grobie!!, bo tu juz 20.30 się zbliżała... poleżałam sobie tam chyba ze 30 min wiercąc się, wygi­ nając żeby jakoś wyjść... w końcu nie wytrzymałam. i <ryknęłam> ..POMOoooCY!!!... nic... głucho tylko krowy gdzieś z dali słychać... bo to była wiocha wokół... za 15 razem miałam szczęście, obok cmentarza przejeżdżała jakaś kobieta. �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 91 Usłyszała mój krzyk i weszła... widzę, że idzie w moją stronę powoli... bardzo po­ woli i kiedy mnie zobaczyła zbladła!... bo myślała, że jestem trupem wychodzącym z grobu!.. hahaa. Krzyknęłam żeby mi pomogła... z początku cofnęła się przerażona... ale szybko powie­ działam jej co zaszło, nie pomogła mi jedna bo płyta ważyła 200kg... pobiegła po pomoc po jakiegoś chłopa ze wsi... ten jak mnie zobaczył ryknął śmiechem... przesunął płytę i mnie uwolnił. Mnie od razu ulżyło bo perspektywa spędzenia nocy na grobie ciotki nie była śmieszna... ale i tak śmiała, się wracając do domu:-) Co do Ciotki... była zrzędliwa starą panna a przy tym złośliwą i pewnie wtedy nie podobało jej się, że depcze kwiaty na jej grobie! A te 2 litery?... cóż... do tej pory są niepomalowane:) (Milka, www.forum.gazeta.pl) Opowieści o duchach: To dowcip. Z autentycznych opowieści - o duchu na cmentarzu Rossa w Wilnie. Moja ciotka szła kiedyś (jeszcze przed wojną) przez cmentarz i w pewnym momencie tuż przed sobą zobaczyła przezroczysty słup CZEGOŚ nad grobem. Jakby mgiełkę. Rzuciła się do ucieczki - słup za nią. W końcu upadła, COŚ j ą dogoniło i znikło z sykiem, zostawiając straszny smród. Podobno chodziło o gaz, ulatniający się z rozkładających się zwłok - wi¬ docznie trumna była nieszczelna, a w grobie musiały być kanaliki na powierzchnię. Ciotka uciekając uruchomiła wiry powietrzne, które pociągnęły gaz za nią. Tak tłumaczył ciotce nauczyciel w szkole. Ale od tamtej pory nie chodziła na cmentarz... (mandryk, www.forum.gazeta.pl) Witam, słyszałem kiedyś opowieść o zademonstrowaniu odwagi, czyli pójściu na cmentarz w środku nocy. Dowodem obecności na cmentarzu miał być patyk wbity w grób. Człowiek przykucnął wbił patyk. W ciemnościach nie zauważył, że wbija poprzez połę swojego płaszcza. Chce wstać, a tu nieboszczyk go przytrzymuje. Serce facetowi <pikło> i był nieboszczyk drugi :) (www.forum.gazeta.pl) Jedną z form uczczenia pamięci zmarłych w Internecie są wirtualne nekropolie, które - wzorem podobnych im zachodnich serwisów - istnieją od 2001 roku w polskiej sieci. Obecnie działa kilka witryn poświęconych zmarłym, że wymienimy: zaduszki.pl, e-cmentarz.pl, nekropolia.pl, wirtualnycmentarz.pl, wirtualnygrob.pl, miejscapamieci.pl, swiatelkapamieci.pl. Dzięki takim cmentarzom, aby złożyć kwiaty lub zapa­ lić znicz na mogile kogoś z rodziny, nie trzeba już wychodzić z domu. Wirtualne cmentarze to dla jednych sposób na zgromadzenie w jednym miejscu grobów poroz¬ rzucanej po całym świecie rodziny, a dla innych metoda na pochowanie za życia osób, których nie darzą szczególną sympatią. Dla ludzi, oddalonych od swoich grobów ro¬ dzinnych (oraz osób unieruchomionych w domu, ze względu na wiek lub chorobę), wirtualne nekropolie są szansą na zadumę, wywołanie w sobie emocji i przeżyć, jak przy grobie realnym, fizycznym. Wskazuje na to wypowiedź jednej z użytkowniczek serwisu wirtualnycmentarz.pl, która pisze: Jestem młodą wdową od 2 lat, wyemigrowałam z kraju sama z dziećmi, bo po śmierci męża było mi ciężko finansowo. Dla kogoś pomysł idiotyczny z tym cmentarzem, ale ja nie mogę do mojego kochanego męża z kwiatami co tydzień przyjść, a to miejsce daje po¬ czucie spełnienia. (...) ja wiem to tylko Internet, ale oprawa graficzna strony, muzyka... to jest to co było m i potrzebne. (... ) daleko od domu, mogę zajrzeć na te stronę i poczuć się z nim, popłakać sobie gdy dzieci śpią, (Aga, www.wirtualnycmentarz.pl) �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 92 W każdym z takich serwisów można założyć prywatne konto i wystawić nagrobek zmarłej osobie, z życiorysem, zdjęciem, księgą kondolencyjną, filmem, a nawet nagra¬ niem głosu zmarłego . Użytkownicy „patrząc na grób w Internecie, oglądając zdjęcie zmarłego albo słuchając jego głosu, mogą osiągnąć wyższy poziom emocjonalności, a nawet duchowości. To jest inna forma obecności - teleobecność" - uważa Krzysztof Krzysztofek (cyt. za. Czaczkowska 2007) . Procedury są bardzo proste. Wystarczy kilka „kliknięć" myszką i już możemy za¬ palić świeczkę, znicz lub złożyć wirtualne kwiaty na grobie kogoś ze swoich bliskich. Tylko pieniądze przelewane w sieci są realne. Za odpowiednią opłatą można wybrać rodzaj znicza oraz określić jak długo ma „płonąć". Ta sama zasada dotyczy wirtualnych kwiatów i wieńców. Istnieje też możliwość dodania kondolencji lub podpisu pod kon¬ kretnym nagrobkiem. Stanowią one wyraz autentycznie przeżywanych emocji i więzi ze zmarłą osobą. Niekiedy mają formę wiersza lub sentencji . Za opłatą dostępne są tak­ że różne opcje dodatkowe. Niektóre przeznaczone są dla żyjących, którzy chcą zatrosz¬ czyć się o spuściznę po swojej śmierci. Może to być stworzenie pośmiertnego e-maila, który zostanie rozesłany do rodziny, przyjaciół czy wrogów po śmierci nadawcy, napisa¬ nie własnego epitafium i tym podobne (Dudzisz 2007). Internetowe nekropolie dzielą się na działy; osobne dla dorosłych, osobne dla dzie­ ci, sławnych osób, ateistów i przedstawicieli poszczególnych wyznań. Są to miejsca symbolicznej pamięci o zmarłych . Tradycja, a także przepisy prawa nie przewidują jeszcze sytuacji, w której ciało zmarłego nie spoczęłoby na tradycyjnym cmentarzu . Dopóki świat wirtualny i realny istnieją obok siebie, a pierwszy ma jedynie status symulacji drugiego, dopóty wirtualne nagrobki, będą jedynie cybernetyczną reprezentacją tych „prawdziwych". Podstawową barierą utrudniającą taką zmianę jest bariera sensualna. O tym, jak ważny jest to problem, można się przekonać, zwiedzając wirtualne cmentarze. Zauważyć wówczas można, iż wirtualne nekropolie wiernie odtwarzają 7 8 9 10 11 7 Do wyboru jest kilka wzorów, a za dopłatą można też zamówić indywidualny projekt nagrobka. Wniosek ten potwierdza częściowo wypowiedź jednego z internautów na temat idei wirtualnych cmentarzy: „Uważam, że to bardzo dobry pomysł. Nie każdy ma możliwość odwiedzenia często grobów swoich bli¬ skich. Tu można choć wirtualnie złożyć kwiaty, zapalić znicz, powspominać piękne czasy, jakby być bliżej z nimi" (Czaczkowska 2007). „dziś pogrzeb mojego ukochanego. moja jedyna prawdziwa miłość odeszła! zostawił mnie! Miasto śpi — gdzieś daleko taki obcy przywiązujesz sznur Śpimy — gdzieś daleko Ostatni oddech Noc się wita z dniem Nowym dniem Pozostało bezwiedne ciało Lecz przecież żyjesz żyjesz w naszych sercach i do końca w nich pozostaniesz A kiedyś przyjdzie ten dzień znów spotkamy się" - pisze jedna z użytkowniczek (Twoja Na Zawsze J., www.wirtualnycmentarz.pl). „Piękna idea taki cmentarz wirtualny. Niech moja Mama ma ( . ) taki grób, bo jej ziemski bezpraw¬ nie (...) zniszczono 10 lat po jej śmierci i na jej miejscu kogoś pochowano. (...) Mogłabym dochodzić swo­ ich praw, ale (...) przecież grób to tylko symbol, a Mama zawsze pozostanie w moim sercu i pamięci" - pisze jedna z użytkowniczek serwisu (Grażyna, www.wirtualnycmentarz.pl). Co więcej, taka symulacja może wywołać zupełnie inne odczucia, sprawiając wrażenie uczestnictwa w kiczowatej grze zamiast wizyty w miejscu pamięci: „to miejsce w e-świecie nie ma prawa nazywać się cmentarzem. To jest kicz e-rzeczywistości" - pisze jeden z internautów (www.wirtualnycmentarz.pl). 8 9 1 0 1 1 �93 Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej tradycyjne cmentarze - jest brama, alejki, nagrobki. W serwisie Wirtualnycmentarz.pl można też wybrać scenerię, warunki atmosferyczne, porę dnia i nocy, o jakiej chcemy zwiedzać cmentarz. Dowodzi to tego, że w świecie wirtualnym istnieje głęboka po¬ trzeba naśladowania rzeczywistej przestrzeni oddziałującej na zmysły odwiedzają¬ cych. Jednak oglądanie symulacji burzy, zmroku, czy padającego śniegu, nie jest tym sa¬ mym, co doznania, jakie wywołują ich naturalne odpowiedniki, w czasie wizyty na tra¬ dycyjnym cmentarzu. Na tym polu tradycyjny cmentarz przewyższa wirtualne nekro¬ polie. Świadomość tego, że tu spoczywają szczątki bliskiej osoby nigdy nie będzie to¬ warzyszyła odwiedzinom na wirtualnym cmentarzu. Zawsze będzie to tylko symbol, czegoś co istnieje w sposób namacalny w odległej tradycyjnej nekropolii . Niemniej, dla badaczy życia społecznego i psychicznego niezwykle interesujący jest fakt, że człowiek, tworząc wirtualną symulację rzeczywistości, umieszcza w niej także śmierć. W podróż po wirtualnych światach Internetu zabiera swoich zmarłych, mając nadzieję, że cybernetyczna mogiła zapewni im nieśmiertelność i wieczną pamięć. Na ten ostatni aspekt kładzie nacisk zarządca pierwszego wirtualnego cmentarza w Polsce Dariusz Pałęcki, który stwierdza: 12 Elektroniczna forma upamiętnienia osób czy zwierząt jest lepsza niż materialna, bo (...) przetrwa dopóty, dopóki przetrwa Internet (...) Prawdziwe cmentarze „żyją" trzy, cztery razy dłużej niż ich lokatorzy, lecz także umierają (...) Groby stają się zbędne, kiedy umrą Ci, którzy się nimi opiekowali. Internet zmienia tą sytuację. Raz wprowadzone dane pozostają w sieci. Dla niektórych to właśnie może oznaczać wieczność (Nikka 2008) 13 Wirtualne nekropolie są jeszcze jednym przejawem szerszego procesu przenosze¬ nia kolejnych aspektów ludzkiego życia do sfery on-line. Stanowią signum przemian obyczajowych zachodzących dzięki dostępowi do nowoczesnych technologii umożli¬ wiających tworzenie tak zwanego second life . Część internautów widzi w tym zja¬ wisko negatywne: 14 Nie chodzi mi tutaj o kwestię Internetu i życia w dobie powszechnej komunikacji - pisze jeden z nich - ale niegdyś ludzie z utęsknieniem oczekiwali święta zmarłych, zaduszków, nie wiem tego całego przygotowania czyszczenia grobów zakupu świe¬ czek, lampionów, kwiatów odwiedzania się przy grobach zmarłych spotykania wręcz całymi rodzinami a w tym momencie za pomocą kliknięcia myszki można załatwić taką sprawę nie wychodząc z domu. Totalny brak szacunku dla przemijania, dla zmarłych (polelum, www.wirtualnycmentarz.pl) Niektórzy użytkownicy sieci są także zdania, że wirtualne nagrobki są dla osób zbyt leniwych, by dbać o prawdziwe miejsca pochówku swych bliskich. Jednak zdaniem 12 Przykładem takiej postawy są niektóre wypowiedzi Internatów: Cmentarz to miejsce wydzielonego poświęconego pochówku! Nie można czcić zmarłego, którego nie ma w grobie! A poza tym, to nie są nawet groby! (cyt. za Czaczkowska 2007). W toku rozbudowy poszczególnych miast, wiele cmentarzy zlikwidowano lub przeniesiono, aby na ich miejscu mogła powstać nowa część miasta. Poza tym, w świetle prawa, jeśli po upływie 20 lat od po¬ chówku grób nie zostanie ponownie opłacony przez członków rodziny zmarłego, zostaje on zlikwido¬ wany, a kwatera wystawiona na sprzedaż. Jednak „nieśmiertelność" internetowego nagrobka też jest pozorna. Internetowy cmentarz może przestać istnieć, gdy umrze właściciel serwisu, a jego spadkobiercy nie zechcą kontynuować „interesu". Wedle Wojciecha Burszty: „Zaczynamy żyć równolegle (...) w dwóch różnych światach. (...). Dzięki technologii, przenosimy wszystkie swoje sposoby myślenia i konstruowania rzeczywistości na świat poza fizyczny. To jest swoista soczewka tego kim jesteśmy i kim byliśmy" (cyt. za Niesłuchowska 2006). 13 14 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 94 Wojciecha Burszty: „nie widać, aby nastąpił jakiś kryzys w obchodzeniu dnia Wszyst­ kich Świętych. Cybercmentarze służą wyrażaniu swojej pamięci w sposób, w który nie da się zrobić tradycyjnie. Mamy do czynienia z całą paletą różnych form mul¬ timedialnych, które nie mieszczą się na zwykłym nagrobku. Czy leniwym chciałoby się zamieszczać obszerne fotogalerie czy notki biograficzne? Nie sądzę" (cyt. za Niesłuchowska 2006). Bliższe przyjrzenie się cybernetycznym nekropoliom ujawnia jeszcze jeden ob¬ szar naszej kultury godny dalszych badań. Jest nią kwestia śmierci płodu na skutek poronienia. W obszarze funeralno-eschatologicznym nie ma zwyczaju pochówku płodu na tradycyjnym cmentarzu. Media często nagłaśniają przypadki, gdy rodzicom trudno jest uzyskać wydanie ciała płodu ze szpitala, który traktuje je jak odpad medyczny . Również przemysł funeralny ani ubezpieczeniowy nie przewiduje odszko¬ dowań z tytułu śmierci płodu. Natomiast obyczaj nakazuje w takim przypadku zapom¬ nienie i szybki powrót do „normalnego" życia, a także poczęcie nowego dziecka. W rezultacie rodzice tworzą internetowe wspólnoty wsparcia, w których mogą zmie¬ rzyć się ze swoimi uczuciami, a w końcu uporać ze stratą, wspierając się wzajemnie w rozmowach i modlitwach. Wirtualne nagrobki pozwalają im na symboliczną re¬ prezentację żalu, a także innych uczuć żywionych w stosunku do dziecka i martwe¬ go embriona. Wyrazem tego są załączone do nagrobków zdjęcia USG płodów, ciał wcześniaków w małych trumnach i dzieci martwo urodzonych. Równie często po¬ jawiają się zdjęcia tradycyjnych nagrobków przystrojonych maskotkami lub innymi zabawkami. Nierzadko zamiast zdjęć zobaczyć można napisy o charakterze inskrypcyjnym oraz regularne wpisy matek wyrażające uczucia braku i tęsknoty za straco¬ nym noworodkiem lub płodem. W ten sposób wirtualne cmentarze pełnią funkcje wen¬ tylu bezpieczeństwa dla emocji, które poza nimi nie zawsze mogą liczyć na pow¬ szechną akceptację i upust. 15 Na koniec pragniemy zwrócić uwagę na jeszcze jedno zjawisko dotyczące szeroko pojętej eschatologii, na jakie można natknąć się w Internecie, a mianowicie folklor wierzeniowy. Należą doń wspomniane wyżej opowieści o duchach, wierzenia o koń¬ cu świata oraz tak zwane zegary śmierci. Zegary śmierci są zjawiskiem z pogranicza gier funeralnych, wróżb i horoskopów. Internauta, wypełniając mniej lub bardziej rozbudowaną ankietę, może poznać dok¬ ładną datę, a nawet okoliczności swojej śmierci. Tego typu witryny wzorowane są na podobnych zagranicznych stronach, takich, jak na przykład deathclock.com. Część z nich utrzymana jest w konwencji refleksyjnej, o czym świadczą zamieszczone tam treści; komentarze, wiersze, sentencje, ikonografia i tym podobne . Innym przyświeca motywacja ludyczna (zob. www.zegarsmierci.1k.pl). Przeważa jednak pierwszy typ zegarów z motywem przewodnim vanitas . Dominującym kolorem grafiki takiej 16 11 15 Sytuacja ta dopiero od niedawna zaczęła ulegać zmianom, głównie za sprawą doniesień medial¬ nych. Niemniej, nie jest to jeszcze praktyka dosyć rozpowszechniona. Przeżyte nami lata zachowują informację o dacie naszej śmierci. Nasze zwyczaje, tryb życia, miejsce, w którym mieszkamy, oraz inne czynniki już wpłynęły na długość i przebieg naszego życia. Poznawszy datę naszej śmierci na podstawie przeszłych i teraźniejszych faktów i wydarzeń naszego życia, mamy szansę oce­ nić popełnione błędy oraz zastanowić się nad przyszłością - czytamy w serwisie www.poznajdate.com. Motyw ten odnosi się do kruchości i przemijalności ludzkiego istnienia. Jego nazwa pochodzi od frag­ mentu biblijnej Księgi Eklezjastesa (Koheleta): Marność nad marnościami i wszystko marność (łac. Vanitas vanitatum et omnia vanitas) (Wulgata, Ekl., 1, 2). Na stronie mort,szu,pl napisano między innymi: Śmierć to jedyna pewna rzecz, tylko ona jedna cię nie zawiedzie. Jest jak przyjaciel zawsze blisko ciebie. Zawsze na ciebie czeka. (Dokończenie na następnej stronie) 16 17 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 95 strony jest zwykle kolor czarny, który w naszym kręgu kulturowym kojarzy się z żało¬ bą i śmiercią. Często pojawiającym się motywem ikonograficznym jest czaszka, szkie¬ let, tarcza zegara z przesuwającą się wskazówką, klepsydra, brama cmentarza, nagrob¬ ne figury aniołów i tym podobne. W zebranych przez nas materiałach, dotyczących zjawiska szeroko pojętej escha¬ tologii, bardzo często natrafiamy na treści odnoszące się do tak zwanego czasu osta¬ tecznego, czyli końca świata. Jest to folklor wierzeniowy, obejmujący przekazy o cha¬ rakterze apokaliptycznym. Tematyka ta odżywa systematycznie co jakiś czas. Obec¬ nie rewitalizacja problematyki wierzeniowej związana jest popularnymi wierzenia¬ mi odnośnie daty: dwudziestego pierwszego grudnia 2012 roku. Perspektywa escha¬ tologiczna umieszcza j ą wśród znaków ostatecznego końca, czyniąc z niej metaforę zagrażającej światu zagłady i chaosu (por. Sznajderman 1994: 28-29). Wedle popu¬ larnych obecnie przekonań - opierających się, rzekomo, na wierzeniach Majów - dwu¬ dziestego pierwszego grudnia 2012 roku nastąpi koniec świata. Na te wierzenia nakładają się wizje Apokalipsy świętego Jana, Nostradamusa i innych wizjonerów, doniesienia o wojnach i atakach terrorystycznych, degradacji środowiska, natural¬ nych kataklizmach (tajfuny, powodzie, trzęsienia ziemi i tym podobne) oraz pro¬ gnozy Światowej Organizacji Zdrowia, zgodnie z którymi ma dojść do wybuchu ogól¬ noświatowej pandemii. W przekazach tych uwidocznia się sposób postrzegania świata i czasu charakte¬ rystyczny dla tak zwanych „kultur tradycyjnych". W kulturach tych, funkcjonujących w oparciu o światopogląd religijno-magiczny, czas odczuwany był w sposób cy¬ kliczny. Rodził się z wiosną i przybywaniem dnia, umierał wraz z przybywaniem nocy i chłodami zimy (por. Zadrożyńska 1985: 40). W miarę, jak ubywało dni w ka¬ lendarzu, „wyczerpywał" się także czas oraz siły witalne świata. Istniała też obawa, że kiedyś czas bezpowrotnie się wyczerpie, pogrążając świat w niebycie. Ten tra¬ giczny moment, zależnie od kultury, bywa mniej lub bardziej sprecyzowany i różnie opisywany przez poszczególne wierzenia i mity . Postęp technologiczny, jaki dokonał się przez ostatnie półwiecze w cywilizacji Za¬ chodu, pociągający ze sobą takie zjawiska, jak postępująca laicyzacja społeczeństwa, nie przyczynił się do zaniku głęboko zakorzenionej pradawnej idei końca świata. Przepo¬ wiednie o końcu świata nadal cieszą się popularnością. Co więcej, wraz z innymi aspek¬ tami ludzkiego życia, ten odwieczny eschatologiczny mit znajduje swoje miejsce w świe¬ cie Internetu, uzyskując tu dogodne warunki do rozwoju (warianty, nowe wątki) i roz¬ powszechniania (fora, blogi, strony internetowe, poczta elektroniczna i tym podobne). Współczesny człowiek, przenosząc do Internetu różne sfery swego życia, zabiera tam ze sobą także swoje lęki, uprzedzenia, opinie, postawy, światopogląd oraz świa¬ domość własnej śmiertelności. Wraz z nimi do świata cyberprzestrzeni przesiąka rów¬ nież folklor, który uzyskuje tu specyficzną formę i sposób przekazu. Antropolog, który zechce zagłębić się w kosmos cyberprzestrzeni, zwłaszcza za¬ gadnień z szeroko pojętej eschatologii, dostrzec może w łonie nowoczesnego społe¬ czeństwa sieciowego, zachłyśniętego postępem i osiągnięciami współczesnej tech¬ nologii, „okruchy" struktur dawnego myślenia magicznego, dawnych wierzeń i postaw charakterystycznych dla czasów i społeczeństw, którym niedostępne były zdobycze technologiczne i odkrycia naukowe naszej cywilizacji. 18 (Dokończenie z poprzedniej strony) Daje spokój, wyciszenie, Jest jak błogie zapomnienie. Pozwala za­ pomnieć o zmartwieniach i smutkach. (...) Memento mori (www.mort.szu.pl). W kulturze chrześcijańskiej kanon znaków poczytywanych za znak zbliżającego się końca świata oraz obraz tego, co wtedy nastąpi, wyznacza Apokalipsa świętego Jana. 18 �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 96 Literatura: Czaczkowska E., Postaw pomnik i zapal świeczkę na wirtualnym cmentarzu, 2007, http://www.rp.pl/artykul/64853.html (25.10.2007). Dudzisz A., Wirtualny cmentarz - pamięć o zmarłych w Internecie, 2007, http://www. egospodarka.pl/25841,Wirtualny-cmentarz-pamiec-o-zmarlych-w-Internecie, 1,12,1.html (01.01.2007). Hine C., Virtual Ethnography, 1998, http://www.cirst.uqam.ca/pcst3/PDF/Communications/HINE.PDF (01.11.2010). Krawczyk-Wasilewska V., AIDS: studium antropologiczne, Wydawnictwo Uni­ wersytetu Łódzkiego, Łódź 2000. Niesłuchowska A., Wirtualny cmentarz, 2006, http://kmm.pl/art.php?=2006110114a 126a783bc9 (01.11.2006). Nikka (pseud.), Wirtualne cmentarze - miejsca pamięci w Internecie, 2008, http:// www.mmwarszawa.pl/2488/2008/11/1/wirtualne-cmentarze--miejsca-pamieciw-internecie?districtChanged=true (01.11.2008). Sznajderman M . , Zaraza, mitologia dżumy, cholery i AIDS, Wydawnictwo Nau¬ kowe Semper, Warszawa 1994. Warecka A., Gra w cmentarz?, 2008, http://www.isidorus.net/show/felietony,140, Gra_w_cmentarz (26.11.2008). Zadrożyńska A., Powtarzać czas początku, cz. I : O świętowaniu dorocznych świąt w Polsce, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985. Źródła internetowe: Wirtualne cmentarze: www.e-cmentarz.pl, (06.10.2009). www.miejscapamieci.pl, (06.10.2009). www.nekropolia.pl, (06.10.2009). www.wirtualnycmentarz.pl, (06.10.2009). www.wirtualnygrob.pl, (06.10.2009). www.swiatelkapamieci.pl, (06.10.2009). www.zaduszki.pl, (06.10.2009). Zegary śmierci: http://www.deathclock.com, ( 06.10.2009). http://www.dlugosczycia.pl, (21.10.2009). http://dzien-smierci.czest.pl, (21.10.2009). http://www.mort.szu.pl (06.10.2009). http://poznajdate.com/smierc.html, (06.10.2009). http://www.zegarsmierci.1k.pl, (06.10.2009). �Anna Pietrzyk — Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wierzy etnograficznej 97 http://dzien-smierci.czest.pl, (06.10.2009). Fora dyskusyjne: Aha44 kwały i dowcipy, Łódź - Miasto szczęśliwych ludzi, http://aha44.pl/content/view/1174/33, 05.06.2008. Amalgamat - zabawne SMS-y, Strona domowa Krzysztofa Jasudowicza, http:// www.kjasud.pl/smsyZ1.htm, 05.06.2008. 19 Forum Humorum, http://forum.gazeta.pl/forum/72,2.html , 05.06.2008. Forum cmentarne serwisu wirtualnycmentarz.pl, http://www.wirtualnycmentarz.pl/ html_core/forum/lista, 18.07.2008-21.10.2009. 19 Wątek został zarchiwizowany. Część z cytowanych wpisów z Forum Himorum odnaleźć można pod ad­ resem: http://forum.gazeta.pl/forum/w,384,80139735,80418293,Re_humor_funeialny.html, online: 22.11.2009r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62dc647a31aa99a3d2de0131fd964902.pdf 4cd9c116c8de95e79727a322a355e73a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5027 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny społeczności internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4663 Title A name given to the resource Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.98-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Deredas, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 98 Anna Deredas — Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii Anna Deredas UNIWERSYTET ŁÓDZKI Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii I nternet jest przestrzenią informacyjną. Jest to fakt powszechnie znany i akcepto­ wany. Szeroki i szybki dostęp do informacji zapewniają wyszukiwarki interne­ towe, w tym najbardziej znana i najczęściej używana wyszukiwarka Google. „Zgooglowanie" dowolnego hasła trwa dosłownie kilka sekund i daje tysiące wyni­ ków, w postaci adresów stron WWW, na których szukane wyrażenie się znajduje. Rzetelność tych informacji stoi jednak pod znakiem zapytania. Każdy z użytkowni­ ków Internetu podobnie jak może korzystać z zawartych w nim informacji, tak samo może je tam umieszczać. Często pojawiają się więc informacje uprzednio nie zwe¬ ryfikowane czy po prostu nieprawdziwe. Nie zmienia to jednak faktu, że dostęp do wiedzy o życiu innych ludzi jest łatwiejszy niż kiedykolwiek. Autorskie strony, blogi, portale społecznościowe takie jak Nasza-klasa.pl czy Facebook.com pozwalają po­ stronnym obserwatorom na poznanie życia innych ludzi, bez wchodzenia z nimi w inter¬ akcję. Może pojawić się zatem przekonanie, że zjawiska internetowe są nam dane bezpośrednio i do ich poznania wystarczy bierna obserwacja. Internet jest również przestrzenią komunikacji międzyludzkiej. Komunikatory takie jak gadu-gadu czy skype, fora internetowe, czaty pozwalają ludziom oddalo¬ nym od siebie o tysiące kilometrów na rozmowę w czasie rzeczywistym. Gadu-gadu, skype i inne tego typu oprogramowanie wykorzystywane są do rozmów najczęściej przez ludzi już znających się. Fora internetowe czy czaty natomiast pozwalają na za¬ warcie nowych znajomości. Często tworzą się grupy tak zwanych stałych bywalców, którzy stają się społecznością takiego forum lub czata. Zdarza się nawet, że znajo¬ mości zawarte w Internecie wychodzą poza jego kontekst i ludzie ci spotykają się w tak zwanym realu. Nasuwa się tu pytanie, czy możemy poznać i zrozumieć me¬ chanizmy funkcjonowania społeczności czatów i forów tylko za pomocą biernej ob¬ serwacji wypowiedzi ich uczestników. Spróbuję odpowiedzieć na tak postawiony problem przedstawiając sposób funkcjonowania grupy ludzi spotykających się na czacie, której byłam członkiem. �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 98 Czym zatem jest czat? CHAT - (czat) (ang.pogawędka) infor. Rozmowa między dwoma użytkownikami komputera (za pomocą modemu i klawiatury) polegająca na naprzemiennym wpisywaniu tekstu przesyłanego do komputera rozmówcy i wyświetlanego na ekranie jego monitora. (Słownik Wyrazów Obcych 2002) Czaty, czyli takie miejsca rozmów, znajdują się na różnych portalach na przykład: Wp.pl, Onet.pl czy Interia.pl. Są też całe portale, które są czatami na przykład: Czat.pl, Twojczat.pl. Grupa, o której będę mówiła, spotykała się na czacie na portalu Interia.pl. Czat ten wyróżnia się spośród innych tym, że posiada własną nazwę CZATeria (jak można się domyślić jest to połączenie słów „czat" i „interia"). Na strukturę CZATerii składają się pokoje tematyczne, zebrane w poszczególne ka­ tegorie. Dzięki dużej liczbie pokoi tematycznych, użytkownicy CZATeri mogą wybrać pokój zgodny z ich zainteresowaniami, w którym mają możliwość spotkać ludzi o po¬ dobnych poglądach. Pokój Fantastyka, w którym spotykała się interesująca mnie grupa, był zatem przez twórców CZATerii przeznaczony dla osób interesujących się szeroko rozumianymi fantastyką i fantasy. Grupa która spotykała się na Fantastyce składała się z około dwudziestu stałych bywalców. Dla większości z nich powodem odwiedzenia tego pokoju była tematyka związana z jego nazwą. Każda z tych osób czytała literaturę fantasy lub grała w Role Play Games. Czat był dla nich jednym ze sposobów na po¬ szerzenie kręgu znajomych, z którymi łączyły wspólne zainteresowania. Aby zalogować się na jakiegokolwiek czata, trzeba sobie wybrać nick (imię pod którym się funkcjonuje na czacie). Może to być prawdziwe imię czy nazwisko, jed­ nak takie przypadki są niezwykle rzadkie. Może to być zbiór przypadkowych liter, lub dowolnie wymyślona czy zapożyczona z książki, filmu i tym podobna nazwa włas¬ na. Po wybraniu nicka można się zalogować do wybranego pokoju. Po kilkurazowych odwiedzinach w pokoju osoba przestawała być anonimowa i nieznana. Była rozpoznawana przez innych bywalców danego pokoju, a z czasem sama stawała się jego stałym bywalcem. W tym miejscu mogłabym podać nicki osób wchodzących w skład grupy stałych bywalców Fantastyki. Zdecydowałam się jednak tego nie robić. Przede wszystkim trzeba pamiętać, że nick jest czymś w rodzaju imienia i nazwiska. Pod nim kryje się prawdziwa osoba. Konkretny nick jest przypisany do konkretnej osoby i dzięki niemu jest ona rozpoznawalna. Podanie zatem nicków bez zgody osób je noszących jest tak samo nieetyczne, jak podanie bez zgody badanych ich danych osobowych. Zapytałam zatem CZATerian odwiedzających Fantastykę o to, czy wy¬ rażają zgodę na umieszczenie ich nicków w niniejszym tekście. Większość zgodziła się bez oporów, tylko dwie osoby były temu przeciwne. W pierwszym odruchu po¬ myślałam, że przy wymienianiu nicków te dwa zwyczajnie pominę. Doszłam jednak do wniosku, że jak wypiszę pozostałe nicki, identyfikacja tych dwóch osób, zważyw¬ szy na ogromne zasoby Internetu, będzie dość prosta. Dlatego nie zdecydowałam się na umieszczanie tych informacji. Z tych samych powodów nie podaję cezury czaso¬ wej, w jakiej funkcjonowała interesująca mnie tutaj grupa. Osoby stanowiące w danym okresie grupę stałych bywalców któregoś z pokoi CZATerii tworzyły niepisany zbiór reguł, do którego, oprócz CZATykiety (reguł obo¬ wiązujących wszystkich CZATerian), każdy nowy bywalec pokoju musiał się dosto¬ sować, aby zostać zaakceptowanym. Na Fantastyce jedną z nich był zakaz kopio¬ wania cudzych ustawień, czyli kolorów nicka i czcionki oraz stylu czcionki. W standar­ dzie był czarny nick, czarna czcionka, bez pogrubień, podkreśleń czy kursywy. Zmie¬ niając te ustawienia, wybierając kolor i styl, wybierało się wygląd, po którym dana �Anna Deredas — Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 100 osoba była rozpoznawalna. Wtedy nawet jak któryś z użytkowników wszedł na Fan¬ tastykę pod innym nickiem, a zachował swoje ustawienia, był rozpoznawany przez członków grupy jako osoba znana im pod jego pierwszym nickiem. Przez postron¬ nego obserwatora mogła taka osoba zostać odebrana jako ktoś zupełnie nowy. CZATykieta wymuszała zatem od nowego bywalca pokoju wybór takich ustawień, z jakich nikt jeszcze nie korzystał, albo pozostanie przy ustawieniach standardowych. Cechą wyróżniającą pokój Fantastyka od innych był specyficzny styl prowadze¬ nia rozmów przez jego bywalców. Dość często w trakcie spotkań w pokoju docho¬ dziło do odgrywania różnych sytuacji mających miejsce w świecie realnym. Pokój wtedy stawał się pubem, dyskoteką, parkiem, mieszkaniem, a użytkownicy rozma¬ wiali ze sobą tak, jakby rzeczywiście znajdowali się w takim miejscu. Taki rodzaj roz¬ mów charakteryzuje użytkowników Internetu grających za jego pomocą w RPG. Prawdopodobnie stąd schemat takiej gry został przeniesiony przez bywalców Fan¬ tastyki na ich rozmowy. Ten styl konwersacji cechuje używanie nawiasów „< >" dla wyrażenia mowy niewerbalnej, gestów, czyli tego wszystkiego, czego w czasie na¬ szych spotkań internetowych nie widać, a co jest niezwykle istotne w trakcie komu¬ nikacji (na przykład: <szepcze do ucha>, <krztusi się>, <zachodzi od tyłu i zakrywa oczy rekami>). Krótko mówiąc, jest to dodatkowy opis swoich zachowań, wzboga¬ cający przekaz zawarty w lakonicznie często zapisanej wypowiedzi. Większość użyt¬ kowników czatów używa specyficznego dla tego rodzaju komunikacji języka i zwią¬ zanych z nim symboli lub znaków. Przede wszytkim posługuje się emotami (skrót od emotikon). Emotikony najczęściej stosuje się po to, aby w obrazowy sposób okazać emocje. Są to różnego rodzaju buźki wskazujące na stan emocjonalny danej osoby. Mogą one wyrażać radość, smutek, złość, zawstydzenie, szczęście i inne. Dzięki temu można odnieść wrażenie, że widzi się twarz danej osoby. Emotybędąc symbolami o charakterze piktogramów często są dla użytkownika czata bardziej czytelne niż tekst, rozmowy bez nich są dla niego wręcz nie do wyobrażenia. Bywalcy Fantastyki mieli również swoje inne „wyróżniki językowe" zmieniające przyjęte w języku lite¬ rackim zasady pisowni i ortografii. Przede wszystkim używali wielu zdrobnień za po­ mocą litery „q": neteq, czateq. Zdrabniane były również nicki przez dodanie na końcu litery „ś". Często stosowano zamiast „w", „f" na przykład „cmok f polika". Natomiast na potwierdzenie czegoś nie mówiono, „tak" czy „no" tylko „niop". Jednak najbar¬ dziej charakterystyczne dla tej grupy było słowko „re". Używała go osoba, która na pewien czas opuściła pokój i po powrocie, zastawszy te same osoby, w ten sposób się z nimi witała, nawiązując do wcześniejszych wypowiedzi. Drugim przypadkiem użycia tego słowa był moment, kiedy nie wylogowując się z czata, ktoś odchodził od komputera na jakiś czas, a potem wracając tym słowem zaznaczał swoją obecność. Zawsze wtedy ktoś dopowiadał takiej osobie również „re". Bardzo szybko zostało to skojarzone z pewną piosenką, której fragment brzmi: „Była sobie żabka mała, re re ,kum kum". Stąd na powitanie „re" padała odpowiedź „qm" i odwrotnie, bo oba te słówka były używane zamiennie w tym samym kontekście. Tworzenie swoistych charakterystycznych tylko dla danej grupy zwrotów językowych jest dość po¬ wszechne, ponieważ język: [...] przede wszystkim dotyczy [...] rzeczywistości doświadczanej całkowicie świa­ domie, rzeczywistości zdominowanej przez motyw pragmatyczny (to znaczy przez ze­ spół znaczeń odnoszących się bezpośrednio do aktualnych albo przyszłych działań), dzielonej z innymi i przyjmowanej bez zastrzeżeń. Jakkolwiek językiem można się posługiwać w odniesieniu do różnych rzeczywistości [...] Jako system znaków język ma �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 101 cechę obiektywności. Natykam się na język jako na zewnętrzną wobec mnie sferę fak¬ tów i w rezultacie stawia mnie to w sytuacji przymusowej. Język zmusza mnie do pod­ porządkowania się jego wzorcom. Mówiąc po angielsku nie mogę stosować niemieckiej składni; jeśli chcę się porozumieć poza obrębem mojej rodziny, nie mogę używać słów wynalezionych przez mojego trzyletniego syna; muszę brać pod uwagę panujące stan­ dardy mowy stosowanej w różnych okolicznościach, nawet jeżeli wolałbym moją pry­ watną „niestosowną". (Berger, Luckmann 1983: 74) Nie powinno więc dziwić tworzenie nowych wzorów językowych w świetle nowej jakości, jaką jest czat. Aby móc się porozumieć z jego bywalcami, z uczestnikami te¬ go konkretnego świata, trzeba było dostosować się do wymogów komunikacyjnych jego „mieszkańców". Dlatego wszyscy CZATerianie używają emotikon, buziek, oraz różnego rodzaju skrótów, bo opisują one ich świat, ponadto są do niego przypisane - uka¬ zują jego odmienność od innych, podobnych światów. Bywalcy Fantastyki, w trakcie spotkań w realu, często używali języka CZATerii, przenosząc ów specyficzny dla ko¬ munikacji w świecie Internetu sposób porozumiewania się na opis rzeczywistych doś¬ wiadczeń „rzeczywistego" świata. Rzeczą naturalną było mówienie sobie po nicku, chociaż wszyscy wiedzieli, jak kto ma na imię. Na czacie najpierw poznaje się nicki, potem imiona, dlatego są one ważniejsze, to one mówią, z kim mamy do czynienia. Zwroty „qm" i „re" również były używane na spotkaniach w realu. Prowadziło to do zabawnych sytuacji, kiedy osoba wracająca z toalety w pizzerii powiedziała „re" a gru¬ pa chórem odpowiedziała jej „qm". Personel i inni klienci zawsze mieli wtedy bardzo zaskoczone miny. Używanie zwrotów zrozumiałych tylko w obrębie tej grupy spra­ wiło, że wytworzyła się bardzo silna więź między jej członkami, ponieważ: Występowanie pewnych konstrukcji językowych, których używanie jest często wręcz zalecane przez netykietę, pozwala wnioskować o wartościach podzielanych przez badaną zbiorowość. Używanie określonego języka może także mieć na celu za¬ znaczenie grupowej odrębności lub manifestację „stopnia wtajemniczenia". (Mazurek 2003: 106) Nawet miejsce spotkań, czyli pokój Fantastyka, okazało się czymś co spaja tę grupę. Dlatego jej nazwa została pieszczotliwie zdrobniona „fantę". Zastanawiające może być to, że przestrzeń w której spotykają się użytkownicy nazywa się pokojem. Dlaczego? Pokój jest pomieszczeniem ograniczonym czterema ścianami, oknami i drzwiami. Do pokoju nie da się wejść, ani z niego wyjść niezauważonym, jeżeli ktoś jest w środku. Ludzie znajdujący się w pokoju - czy tego chcą czy nie - prze¬ bywają w swoim towarzystwie, niezależnie od tego, czy ze sobą rozmawiają, czy mil­ czą. Tak samo jest na czacie. Są tu drzwi - rolę ich pełni krzyżyk umożliwiający wy­ jście z pokoju, oknami są ekrany rozmów: ogólny i prywatny, a ścianami ikony i banery, ograniczające widok ekranu rozmowy. Do tego przyjście każdego użytkownika jest widoczne wszystkim, dzięki pojawiającej się informacji: -przychodzi: (nick), tak samo wyjście: -odchodzi: (nick). Ludzie znajdujący się w wirtualnym pokoju, również przebywają w swoim towarzystwie, o czym łatwo się przekonać, patrząc na listę nicków umieszczonych jeden pod drugim w prawym ekranie, obok ekranu ogól¬ nego. Dochodzi do tego jeszcze fakt, że pokój jako pomieszczenie realnie istniejące najczęściej kojarzy się z domem. Owszem sąjeszcze na przykład pokoje hotelowe, ale dla moich rozważań ma to zdecydowanie drugorzędne znaczenie. Twierdząc, że pokój jest pomieszczeniem umieszczonym w domu, myślę o domu w szerokim znacze¬ niu, czyli takim w którym to oprócz wolnostojącego budynku zamieszkałego przez �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 102 jedną rodzinę, domem można nazwać też mieszkanie w bloku czy kamienicy. A dom: Dom jest miejscem intymnym. Myślimy o domu jak o swoim miejscu, ale zachwy¬ cające obszary przeszłości przywołuje nie cały dom - budynek, na który można tylko pat¬ rzeć - ale jego części i wyposażenie, to, czego możemy dotknąć, co ma również zapach: strych i piwnica, kominek i wielkie okno, ukryte zakątki, taboret, złocone lustro, nad¬ łamana muszla. (Tuan 1987: 183) Dom jest przytulnym, przyjaznym miejscem, wywołującym pozytywne skojarze¬ nia. W domu może być wiele pokoi, a w nich drobiazgi, mniejsze lub większe, które przywołują niesamowite wspomnienia. Myśląc w ten sposób CZATerię można nazwać domem z wieloma pokojami, w których czatujący ludzie czują się, jak u siebie w domu! W domu, którym wyposażeniem i częściami, mającymi dla nich ogromne znaczenie jest: sama nazwa pokoju, ludzie, kolor nicka, używane emotikony, charakterystyczne zwroty, czyli to wszystko co pozwala stwierdzić, że to jest moje miejsce. Rozmowy na fancie przebiegały w dwojaki sposób. Po pierwsze rozmawialiśmy na pokoju ogólnym, gdzie każdy mógł się włączyć do rozmowy i gdzie toczyła się główna dyskusja. Po drugie rozmawialiśmy naprivie. Tutaj mogły się spotkać dwie osoby i to tylko za obustronną zgodą, a nikt inny nie miał wglądu w tę rozmowę. To na privie CZATerianie poznawali się nawzajem. Tam właśnie toczyły się najważniejsze rozmowy. Odkrywaliśmy wtedy prawdziwych ludzi stojących za nickami, a rozmowa ta przebie¬ gała zazwyczaj znacznie spokojniej niż na ogóle. Można się było wyciszyć i porozma¬ wiać na spokojnie we dwójkę. Zresztą na priv się też nie chodziło z każdym. Osobiście uważam, że priv stał się takim swoistym miejscem intymnym, gdzie można się było otworzyć przed i na drugą osobę, po dość krótkiej i pobieżnej znajomości. Intymność między ludźmi nie wymaga znajomości szczegółów życia drugiej osoby; powstaje w chwilach prawdziwego wyczulenia i wymiany. Każda taka intymna wy¬ miana następuje w jakimś miejscu, które wpływa na jakość spotkania. Jest tyleż in¬ tymnych miejsc, ile okazji, w których ludzie wchodzą w prawdziwy kontakt. (Tuan:1987: 179) My, jako użytkownicy czata twierdziliśmy, że ten nasz kontakt jest jak najpraw¬ dziwszy, a CZATeria jest naszym drugim domem. A po co jest dom? Dom jest do mieszkania. Więc czemu użytkownicy czata nie mogliby zostać jego mieszkańcami? Skoro padło stwierdzenie, że Fantastyka jest naszym miasteczkiem, a jej bywalcy przez spędzanie tam tylu godzin dziennie jego mieszkańcami. Wydaje mi się, że to jest tak jak z używaniem języka antropomorfizującego w stosunku do zwierząt. Po prostu używamy pojęć już nam znanych do określenia, nazwania nowo powstałych zjawisk społecznych czy kulturowych. Kulturowa rzeczywistość składa się - twierdzą jej badacze - z wielu zjawisk we¬ wnątrz stale zmieniających się i tworzących nowe konfiguracje, które, odrzucając i od­ nawiając znaczenia, dostosowują się do nowych kontekstów. W wyniku tego powstają, obok zjawisk starych, wypracowanych przez wcześniejsze pokolenia, coraz to inne, a sta¬ łe sensy mieszają się z nowymi... (Karpińska 2004:141) Dlatego uważam, że można użytkowników czata nazwać jego mieszkańcami. W celu wzmocnienia więzi między bywalcami Fantastyki, zostały stworzone więzy wirtualnego �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 103 pokrewieństwa. W ten sposób, przez stworzenie fantowej rodziny, nastąpiła hermetyzacja grupy. Zaczęło się, od realnie istniejących związków, to znaczy związków ludzi, którzy poznali się na czacie i stwierdzili, że będą razem. Często bywało, że sporo czasu byli wirtualna parą, zanim spotkali się w realu. Jeśli na skutek wzajemnego (w odnie¬ sieniu do całej wspólnoty Fantastyki) porozumienia powstawała jakaś para, to byli także wirtualni rodzice. Rodzice mieli dzieci i w ten sposób ktoś - znów poprzez wir¬ tualne ustalenia - stawał się synem, córką, siostrą czy szwagrem. Zrobił się w końcu z tych powiązań całkiem solidny „węzeł gordyjski", niemożliwy do zaistnienia w świe¬ cie realnym. Niektórzy byli zarówno swym ojcem, jak i synem, ale to nikomu nie prze¬ szkadzało. Interesujące jest to, że fantowa rodzina trwała, nawet jak już związki się rozpadły. Jak nastąpiła zmiana partnerów, co było dość częstą praktyką, to po prostu po¬ jawiała się kolejna żona czy kolejny mąż. Organizowane były nawet śluby na czacie. Był ksiądz, panna młoda i pan młody, którzy wchodzili pod Nickami, na przykład: panna_mloda_(nick), pan_mlody_(nick), ksiądz(nick). Odtwarzana była cała cere¬ monia, włącznie z sakramentalnym tak, z błogosławieństwem i oczywiście weselem. Z czasem niektórzy użytkownicy zwracali się do siebie używając stopni pokrewień¬ stwa. W ten sposób dla jednej osoby ktoś mógł być ojcem, dla innej bratem, a dla kolej¬ nej prawnukiem. Sieć tych powiązań stawała się coraz bardziej złożona i skompliko¬ wana - nie do rozwiązania dla obserwatora z zewnątrz (zdarzało się zresztą, że sami się w tym gubiliśmy). Organizowaliśmy sobie również urodziny. Jak ktoś dowiedział się, że inna osoba ma urodziny, to natychmiast w temacie (wiodąca informacja na samej górze okna rozmowy) pojawiała się informacja, kto i ile kończy lat, dzięki czemu wieść bardzo szybko się rozchodziła. Jak tylko jubilat zjawiał się w pokoju, była organizowa¬ na dla niego wirtualna impreza urodzinowa. Obowiązkowo był emotikonkowy tort, wi¬ no, piwo, śpiewaliśmy sto lat, były tańce, muzyka i śpiewy. Zachowywaliśmy się tak, jak na normalnym przyjęciu. Wchodząc do pokoju, trzeba było się od razu przywitać ze wszystkimi. I jak zjawiła się już większa grupa, pojawiał się <tort>, oczywiście so¬ lenizant musiał zdmuchnąć świeczki, myśląc przy tym życzenie. Dawaliśmy mu chwi¬ lę, on stwierdzał <myślę życzenie, dmucham> i na przykład stwierdzaliśmy, że nie udało mu się wszystkich świeczek zdmuchnąć i mu pomagaliśmy <dmuch>, po czym było jedzenie tortu, śmiechy, śpiewy i popijanie. Może się to wydawać dziwne, ale taki sposób imprezowania, był dla nas jak najbardziej realny mimo, iż tylko o tym pisa¬ liśmy. To się działo naprawdę, czuliśmy swoje towarzystwo, które było jak najbardziej rzeczywiste, ponieważ zachowania były identyczne jak te w rzeczywistości off-line. Ta¬ kie zachowania wzmacniały nasze poczucie łączącej nas więzi. Zasadniczą rolę w procesie tworzenia społeczności wirtualnej odgrywa poczucie przynależności do grupy - w wymiarze fizycznym ludzi tych łączy jedynie dostęp do serwera, jednak nie można wykluczyć faktu, że sami członkowie tych cyber-wspólnot odczuwają silną więź grupową. (Błaszczyk 2001: 77) W świetle powyższych słów przypuszczam, że stworzenie wirtualnej rodziny, po¬ wołanie do życia miasteczka Fantastyka, nazywanie siebie jego mieszkańcami i wy¬ tworzenie zrozumiałych nam tylko zwrotów stało się dla nas uprawomocnieniem, potwierdzeniem tego, że łączy nas jakaś więź, że jesteśmy grupą. Każda nowa osoba, która chciała wejść do grupy przechodziła mały test. Na jej pierwsze pytania w stylu: „cześć!, skąd jesteś?", lub „jak masz na imię?", „ile masz lat?" padały odpowiedzi: „zza węgła", „z Merkurego", „z Żółtej podwodnej", „z kątowni" i tym podobne. Jeżeli osoba się nie obrażała, tylko zaczęła rozmawiać dalej normalnie, lub wybuchała �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 104 śmiechem, to było w porządku, znajomość się nawiązywało. W innym wypadku taka osoba była ignorowana, szczególnie jak ciągle domagała się informacji odnoszących się do świata spoza CZATerii. Był to swego rodzaju test sprawdzający, czy osoba na­ daje się do grupy - jeśli przeszła go pozytywnie, zostawała dopuszczona do grupy, wciągnięta w system pokrewieństwa. W przeciwnym razie była odrzucana. Tak jak za­ wsze odrzucaliśmy osoby, które się awanturowały i prowokowały kłótnie. Można to porównać do spotkań w knajpie ze znajomymi, gdzie ktoś obcy się dosiądzie i zrobi awanturę. Wtedy na taką osobę, która używała wulgaryzmów, były dwa sposoby: albo dawaliśmy jej ignora, albo wzywaliśmy admina (osobę administrującą stroną WWW i czatem), aby dał bana (karne wylogowanie ze strony). Na takie nieprzyjemne jed­ nostki mówiliśmy, że to na pewno „onetowcy", czyli użytkownicy czata na portalu Onet. Przez niektórych CZATerian czat na Onecie jest uważany na gorszy, nudniejszy, gdzie ludziom nie zależy na zawieraniu bliższych znajomości. Do tego wygląd ich okien miał prostą grafikę, gdzie wszystko wydawało się takie jakieś szare, stonowane. Za to na CZATerii miał czcionki do wyboru i mnóstwo jasnych, żywych, nie tak przyga¬ szonych, jak na innych czatach, kolorów. Do tego można sobie wybrać styl czcionki i na dokładkę kolor nicka. O ile sam dobór symboli określających własną obecność na czacie był próbą kreacji indywidualnej osobowości wirtualnej, o tyle podkreślanie możliwości takiej kreacji w aspekcie dyskredytowania „wrogiego" czata można przy¬ równać do kreacji poczucia odrębności od użytkowników innych czatów, a przez to do samookreślenia siebie w kontekście bycia uczestnikiem konkretnej rzeczywistości. Jak zaznaczył Zbigniew Benedyktowicz, [...] odpowiedź na pytanie, „kim jestem?", zawarta jest w obrazie obcych - jest możliwa dzięki Innym, jest refleksem obrazu Innych. W tym sensie proces identyfikacji jest częścią procesu komunikacji. Odpowiedź przychodzi niejako z zewnątrz. Samorozpoznanie, odkrywanie swej identyczności, tożsamości zawdzięczamy innym. Po­ czucie własnej identyczności jest rezultatem konfrontacji, porównania z innymi. (Benedyktowicz 2000: 37-38) „Swoimi" są tutaj użytkownicy CZATeri, „obcymi" zaś użytkownicy wszystkich in¬ nych czatów. My CZATerianie - jak sami siebie nazywaliśmy, przeciwstawialiśmy swój wizerunek, wizerunkowi tych innych. To my mamy lepsza grafikę, ładniejsze okna, lepszą kolorystykę. Na CZATerii jest różnokolorowo, wesoło, a nie szaro i ciemno. Za¬ chowanie związane z innymi użytkownikami czata, reakcje na osoby zaśmiecające ekran czyfloodujące okazały się takie same, jak na ludzi obcych, czy działających w opozy¬ cji do przyjętego przez nas systemu wartości w rzeczywistości realnej. Reasumując CZATeria, a właściwie pokój Fantastyka, to ludzie, którzy choć po¬ czątkowo się nie znali, po pewnym czasie stali się przyjaciółmi lub co najmniej dobrymi znajomymi. Tym, co nas wyróżniało, była dość specyficzna przestrzeń, w której się kontaktowaliśmy, czyli Internet. Na początku dla nas, jako nowych użytkowników czata, była to całkowicie nowa jakość, którą trzeba było poznać, oswoić, do której na¬ leżało się przystosować. Najłatwiej jest to osiągnąć używając znanych określeń na opi¬ sanie nowych zjawisk. I tak się stało w naszym przypadku: miejsce rozmów zostało nazwane pokojem, cała CZATeria domem, natomiast użytkownicy sąsiadującymi ze sobą mieszkańcami. W ten sposób przestrzeń ta została oswojona i stała się dla nas miejs¬ cem częstych spotkań. Dzięki intensywności tych kontaktów stworzyliśmy silnie po¬ wiązaną grupę, wręcz fikcyjną rodzinę, która to jeszcze bardziej podkreślała łączące nas więzi. Jednakże mieliśmy świadomość swojej odrębności, bo doskonale potrafiliśmy się �Anna Deredas — Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 105 odróżnić od innych użytkowników czatów. Dzieliliśmy ich na „swoich" i „obcych", i tak jak w realu zmieniało się to w zależności od sytuacji, od kontekstu. Do tego po¬ sługiwaliśmy się swoistym, własnym językiem, który również odróżniał nas od przy¬ słowiowych „innych". W ten oto sposób stworzyliśmy swój własny świat „fantastyki". Zachowywaliśmy się w nim i reagowaliśmy na pewne sytuacje, tak jak to robiliśmy w „normalnym" świecie, czyli w realu. Sądzę, że nazywanie nowych jakości znanymi już nazwami oraz zachowanie, myślenie i postrzeganie rzeczywistości wirtualnej w spo¬ sób charakterystyczny dla życia codziennego, miało na celu urealnienie tej wirtualnej rzeczywistości, które uprawomocniało podejmowane w niej działania i dawało możli¬ wość funkcjonowania według znanych już wzorów zachowań, mimo nowego sposo¬ bu komunikacji. Dlaczego tak się dzieje wyjaśnia Sherry Turkle: Rzeczywistość kontratakuje. Ludzie, którzy wiodą równoległe życie w Internecie, są tak czy inaczej ograniczeni przez swoje pragnienia, troski i śmiertelność swojego fi­ zycznego ,ja". (Turkle 1995: 267, za Castells 2003: 137-138) Dlatego w Internecie ludzie reagują tak samo, jak w rzeczywistości. Dzięki ta¬ kiemu oswojeniu wytworzyło się poczucie bezpieczeństwa, stabilności, swojskości, normalności w tym tak specyficznym, obcym, wręcz abstrakcyjnym świecie jakim jest Internet. Jednakże, wbrew pozorom, było w nim coś rzeczywistego, realnego, dzięki czemu mogliśmy upodobnić ten cybernetyczny świat do świata poza kom¬ puterowego, tego znanego i najbardziej dla ludzi rzeczywistego. Tym czymś były na¬ sze odczucia, a właściwie rzeczywiste odczuwanie wyobrażonej wspólnoty. Wiedzie¬ liśmy, że tworzymy silnie związaną grupę, mimo dość specyficznej przestrzeni, w któ¬ rej się wytworzyła. Dlatego też chcieliśmy tę przestrzeń przybliżyć, oswoić, upodob¬ nić do przestrzeni znanej za świata realnego. Przybliżenie specyfiki grupy CZATerian spotykającej się w pokoju Fantastyka przy¬ szło mi z pewną łatwością, ponieważ przez długi okres byłam członkiem tej społecz¬ ności. Uczestnictwo w jej życiu, współtworzenie zasad, wejście w system relacji spra¬ wiło, że znałam to wszystko od środka, od miejsca w którym powstawało. Nie było miejsca na niedopowiedzenia czy niezrozumienie. Zupełnie inaczej wyglądałaby sy¬ tuacja, gdybym była postronnym obserwatorem z zewnątrz, nie wchodzącym w inte¬ rakcje z badanymi. Owszem, miałabym dostęp do wszystkich wypowiedzi z pokoju ogólnego. Mogłabym archiwizować wszystkie rozmowy i z czasem na pewno wiele spraw stałoby się jasnych. Jednak miałabym kontakt tylko z tym, co jest dane wszyst¬ kim. Umknęłoby mi to, co najważniejsze - prawdziwi ludzie. W trakcie rozmów na cza­ cie użytkownicy poznają się głównie na privach i tu są zawierane przyjaźnie. Na privie nowa osoba poznaje zasady funkcjonowania grupy, tutaj zadaje pytania i otrzymuje od¬ powiedzi. Zatem bierna obserwacja, podglądanie nie daje całkowitego obrazu funk¬ cjonowania takiej grupy. Jedyne pełne współuczestnictwo w jej życiu w internecie jak i poza nim pozwala na poznanie i zrozumienie. Pocieszające zatem jest to, że nawet w internecie są miejsca, gdzie nie wszystko jest oczywiste, dane bezpośrednio. �Anna Deredas - Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład czaterii 106 Literatura: Benedyktowicz Z., Portrety „obcego": Od stereotypu do symbolu, Wydawnictwo UJ, Kraków 2000. Berger P. L., Luckmann T., Społeczne tworzenie rzeczywistości, PIW, Warszawa 1983. Błaszczyk A., Przestrzeń w wymiarze wirtualnym, [w:] Przestrzenie, miejsca, węd­ rówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, red. P. Ko­ walski, Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Opole 2001, s. 69-78. Castells M . , Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeń­ stwem. Dom Wydawniczy Rebus, Poznań 2003. Karpińska G. E., Sąsiedzi to bliscy inaczej. Rzecz o wspólnotowości w kamienicy czyn­ szowej, [w:] Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, red, Karpińska G. E., „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 43, 2004, s.141-169. Mazurek P., Internetowa grupa dyskusyjna, Kultura i Społeczeństwo, rok XLVII nr 1, 2003. Słownik wyrazów obcych, PWN, Warszawa 2002. Tuan Y-F., Przestrzeń i miejsce, PIW, Warszawa 1987. Źródła internetowe: www.interia.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec96262204f93ca83bbd2c42e5a34a2a.pdf 6cc1aec9a5c4b13f904fd6a66190a155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Amazonia - zmiana kulturowe Antropologia misyjna Indianie Ameryki Pd. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4668 Title A name given to the resource Indianie i misje / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.11-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krysińska-Kałużna, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 I. STUDIA I MA TERlAL Y MAGDALI:NA KRYSIŃSKA-KAUJŻNA Konin INDIANIE I MISJE. MISJONARZE W PROCESIE KONTAKTU I ZMIANY KULTUROWEJ W AMAZONII Coraz więcej mówi się na temat praw przysługujących ludom tubylczym. Są to głosy zarówno ze strony antropologów, organizacji pozarządowych, misjonarzy, jak i przede wszystkim przedstawicieli ludności tubylczej. Te z ludów tubylczych. które pozostają w kręgu kultur narodowych od dłuższego czasu, są w stanie zorganizować się w sposób umożliwiający im podjęcie próby obrony własnych interesów na arenie narodowej czy międzynarodowej. Natomiast grupy, dla których proces kontaktu z ludnością nietubylczą dopiero się rozpoczyna, są zupełnie - choć to określenie nie najlepiej precyzuje ich stan - zdezorientowane w nowej sytuacji kulturowej. Dalsze losy takich grup uzależnione są w dużym stopniu od tego, kim są tzw. agenci kontaktu: osoby i/lub instytucje, które jako pierwsze przekazują prawdy i wartości nowej kultury. Jednymi z agentów kontaktu byli i w dalszym ciągu są misjonarze, którzy zajmują się między innymi edukacją niektórych grup indiańskich w Ameryce Południowej. W przcszłości bardzo często byli oni pierwszymi osobami nawiązującymi kontakt z ludnością tubylczą. Robili to na własną rękę, bądź na zlecenie rządów. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie na rolę, jaką odgrywali misjonarze w procesie nawiązywania kontaktu, a szczególnie na to, jak ich postawa, wyznawane przez nich wartości i głoszone idee wpływały na losy ludności tubylczej w Ameryce Lacińskiej, ze szczególnym uwzględnieniem Amazonii. Ponieważ w jednym artykule nie sposób omówić działalność wszystkich organizacji misyjnych, które można spotkać na tym obszarze, chcę przedstawić efekty działań tych, które w ostatnich dziesięcioleciach odegrały tam najważniejszą rolę: Letniego Instytutu Lingwistycznego (Summer Institute of Linguistics, dalej SIL)1 oraz obecnych tam nieustannie od SOO lat misji katolickich. Spośród setek kościołów i organizacji misyjnych prowadzących działalność w tej części świata (w samym Ekwadorze od początku wieku do 1972 roku zarejestrowało się 30 protestanckich kościołów i organizacji wyznaniowych pochodzących z Ameryki Północnej; Robinson, 1981) wybrałam właśnie SIL I Summer Imtitute of Linguistic (SIL) zmienił w 1999 roku nazwę na SIL ~ International. Poniewaijednak artykul ten dotyczy wcześniejszej działalności Instytutu. używam w tekście di:wnej nazl\)' i skrótu od jej angielskiego zapisu. �12 niedenominacyjną organizację protestancką o charakterze misyjnym - ponieważ obok Misji Nowych Plemion, odegrała ona najważniejszą rolę w nawracaniu Indian na protestantyzm, bardzo często przyczyniając się do znacznych zmian kulturowych wśród tych grup, z którymi pozostawała w kontakcie. By móc przeanalizować powiązania pomiędzy losami Indian a działalnością misji i stwierdzić w jaki sposób działania te determinują sytuację grup indiańskich przedstawiam najpierw postawy misjonarzy katolickich oraz protestanckich misjonarzy-lingwistów z SIL, cele jakie sobie wyznaczali i wyznaczają, metody ich działania oraz zamierzone i niezamierzone rezultaty tych działaó. Choć sposoby postępowania poszczególnych misjonarzy z SI L nie są takie same, to jednak trudno byłoby w poglądach członków Instytutu wyodrębnić konkretne nurty w oparciu o sposoby ich pracy wśród ludności tubylczej. Myślę, iż - przynajmniej w Ameryce Lacióskiej - można mówić o jednym schemacie pracy SIL. któly postaram się przedstawić. łnaczej jest w przypadku kościoła katolickiego, którego misjonarzy, ze względu na ich poglądy dotyczące pracy misyjnej. można zaklasyfikować do różnych kategorii. W takiej sytuacji zdecydowałam się na przedstawienie poglądów i działalności misjonarzy katolickich pracujących wśród Indian i należących do tych nurtów, które, jak mi się wydaje, w ciągu ostatnich trzydziestu lat najwierniej reprezentowały stanowisko episkopatu latynoamerykańskiego dotyczące działalności misyjnej. Ilustrując te rozważania przykładami, szczególną uwagę poświęcam Indianom Huaorani z Ekwadoru". Ani Huaorani, ani też inni Indianie nie mieli oczywiście najmniejszego wpływu na to, kto pierwszy nawiąże z nimi kontakt, a co za tym idzie, którą z licznych obcych wizji świata będzie próbowało się im narzucić. Decyzje poszczególnych rządów krajów Ameryki Łaeióskiej () tym, kto i na jakich zasadach ma nawiązać kontakt z izolowanymi grupami indiallskimi. były zazwyczaj decyzjami politycznymi. Silne na tym kontynencie powiązania pomiędzy religią i polityką były często czynnikiem decydującym o wyborze agentów kontaktu, np. misjonarzy z SIL. Polityczny kontekst działalności religijnej Chcę rozpocząć od wskazania na wzrastającą różnorodność ruchów religijnych w Ameryce Łacióskiej oraz na związki nowych i działających od dawna instytucji religijnych z polityką jako na czynnik potencjalnie istotny dla losów tych grup indiallskich, które dopiero nawiązują lub nawiążą kontakt ze społecznościami nieindiallskimi. Polityka powiązana jest bowiem z konkretnymi interesami ekonomicznymi, które w Ameryce Lacióskiej bardzo często - ze względu na zasoby nataralne - koncentrują się na obszarach zamieszkałych przez Indian. W takiej sytuacji zawsze istnieje obawa - uzasadniona, jak to zobaczymy vv przypadku Huaorani - iż wpływy religijne mogą zostać wykorzystane w celach ekonomicznych i politycznych. " Indian lIuaorani polskich etnologów. mialam okazję spotkać \\ 1991 roku podczas pohytll \\ Ekwadorze z grupą �13 W Boliwii - która nic jest pod tym względem wśród krajów latynoskich przypadkiem odosobnionym - w 1993 roku były oficjalnie zarejestrowane 124 grupy religijne. W czasie rządów wojskowych, od połowy lat 60. do początku gO., P3l1stwo boliwUskie interweniowało bezpośrednio w sprawy religii. Kolejne rządy, przychy:,je Stanom ~jednoczonym Ameryki, ułatwiały organizacjom protestal1Ckim o charakterze misyjnym prowadzenie działalności, która miała być pomocna w zwalczaniu wpływów teologii wyzwolenia, określanej przez rządy wojskowych jako komunistyczna. Podobnie działo się na całym kontynencie. Obecnie, jak to opisuje Lesley Gili, w La Paz istnieje ogromna "mobilność religijna" (Gili, 1993, s. 181). Kobiety i mężczyźni w ciągu swojego życia są kolejno członkami różnych kościołów i wyznall. Czasami należą do kilku z nich jednocześnie. Na przykład osoba urodzona i wychowana w środowisku wyznającym katolicyzm, pr/cchodzi na protestantyzm przyłączając się do Zgromadzel1 Boga3, później przenosi się do Zjednoczonego Kościoła Zielonoświątkowego i ostatecznie powraca do ludowego katolicyzmu. W każdym momencie tego procesu może ona także konsl.ltować się z yaliri - indial1skim wróżbitą i uzdrowicielem. W Brazylii - uważanej za największy religijny tygiel na kontynencie w ł 993 roku szacowano, iż protestanci to ł 3% spoieczerlstwa. Trzy czwarte brazylijskich protestantów to zielonoświątkowcy (Stoli, 1993; Freston, 1993). Podobniejak w Brazyłii, tak i \V innych krajach Ameryki Łacillskiej, kościół ten 4 zdobywa coraz liczniejsze rzesze wyznawców • Jego popularność przypisuje się szczególnym darom, jakim Duch Św. obdarza członków kościoła - mówieniem językami, mocą uzdrawiania i prorokowania, a także nastawieniem na pracę wśród biednych. Choć w samej Brazylii kościoły zielonoświątkowe nie objęły dotychczas swym wpływem zbyt wielu wspólnot etnicznych, jednak, jak pisze Aleksander Posern-Zielillski, to właśnie idee głoszone przez zielonoświątkowców w najwięLzej mierze współgrają z tradycyjnymi fonnami religijności autochtonicznej ("akceptacja ekstazy i transu jako formy kontaktu z sacrum, powiązanie rytuałów z zabiegami magiczno-leczniczymi, wspólnotowy charakter nowych grup wyznaniowych, wiara w możliwość wniknięcia Ducha Św. w człowieka wizja zbawienia w wersji millenarystycznej"; Posern-Zielit1ski, 1994, s. 57). Dobrym przykładem na tworzenie kościołów autochtonicznych V_i oparciu () idee ziclonoświątkowców są Indianie Toba z argelltYl1skiego Chaco i ich Iglesia Evangelica Unida (ihidem). Zielonoswi'ltkowcy to "czwarta fala" protestantyzmu w Ameryce Łacit1skiej. Pierwszą i drugą falę, w XIX i na początku XX wieku, stanowiły kościoły euro, Asamhkas de Dios. Assemhlies of God. tu jedna z największych amerykańskich kongregacji ewangelicLl1ych. Kościoły te istniej:\ także w innych częściach swiata, np. w Tanzanii jest ponad 1500 kościo!llll Pentecostal Assemhlies of God i wiele innych Assemhlies of God. z których każdy - podohnie jak w Ameryce Lacińskicj - jest autonomiczny. 4 Kreś:ąc ten ogólny farys sytuacji wyznaniowej w Ameryce Lacińskiej nie mogę sobie poz\\olić na dokładnicjszy opis hardzo cieka\\ego zjawiska. jakim jest rozwój kościołów zielonoświątkowych. ruchów cr"IIII'S C.wierz:lcych". jak brazylijscy zielonoświątkowcy sami nazywąją siebie). czy katolickich ruchllll ch'iryzmatycznych. �14 pejskich imigrantów, jak np. Niemieccy Luteranie Brazylii oraz niektóre główne wyznania z USA. "Trzecią falę" tworzyły fundamentalistyczne faith missions. Żadne jednak z tych wyznań nie zdobyło tak wielu wyznawców, co ostatnia fala kościołów zielonoświątkowych!>. Istotny aspekt związku pomiędzy polityką a religią świetnie przedstawia Rowand Ireland w artykule O-entes z Campo Alewe i religijna konstrukLja brazylijskiej polityki pisząc: "W ciągu mojej dwudziestoletniej - z przerwami - pracy w terenie od 1977 do ł 989 roku, księża, agenci reżimów wojskowych, populistyczni politycy, właściciele ziemscy i biznesmeni musieli pracować w i poprzez religijny rynek, aby znaleźć wsparcie i legitymizację dla swoich projektów" (Ireland, 1993, s. 48). Głosy protestantów miały znaczny wpływ na wyniki wyborów prezydenckich w Peru i Gwatemali, a w Brazylii kościoły protestanckie mają silne przedstawicielstwa w parlamencie. Na południu Meksyku to raczej katolicy popierają rząd, a protestanci, którzy - bywa - są wyrzucani z domów, p~)zostają w opozycji. Możliwości, jakie stwarza funkcjonowanie kościoła jako instytucji, są często wykorzystywane w celach politycznych. Przykładem może być Uniwersalny Kościół Królestwa Bożego, należący do "trzeciej fali" brazylijskich kościołów zielonoświątkowych, która rozpoczęła się w kOllcu lat 70. Kościół, liczący około 800 tys. wyznawców, znany jest m.in. z egzorcyzmów i agresywnego stylu zdobywania funduszy, a także z posiadania sieci telewizyjnej. Na początku lat 90. znalazł się on pod ostrzałem narodowych mediów brazylijskich, a śledztwo policji wskazywało m.in. na powiązania z kolumbijskimi handlarzami narkotyków. By móc się skutecznie bronić na scenie politycznej (m.in. przed zabraniem koncesji telewizyjnej), kościół delegował 3 deputowanych do Kongresu, a także deputowanych stanowych w Sao Paulo, Rio i Bahia. Dla zagwarantowania odpowiedniego podziału głosów wiernych, potrzebnego do wyboru dwóch deputowanych federalnych, kościoły w stanie Rio zostały odpowiednio podzielone komputerowo (Freston, ł 993). Oprócz możliwości politycznych, czy też raczej wraz z nimi, działalność religijna stwarza szerokie możliwości ekonomiczne. Elizabeth Rohr, powołując się m.in. na rapolt NACLA (North American Congress on Latin America) , Termin laith mission jesl używany II' odniesieniu do organizacji misyjnych. których pracownicy nic mają pensji. lecz są wspierani Jinansowo przez wysylaj'jcc ich kościoly. znajomych i innych wierzących. Cz,<sto jedną z podstawowych zasad dzialania takich misji jest nicproszcnie o \\sparcie tinansowe. Misjonarze nic inliJrmują o s\\lJich potrzl:oach. eh) oa Żl: zostaną o nil: zapytani. Faith odnosi si,,; do \\ iary w ooże zaopatrzenie dla wszystkich potrzeh. 6 Myśl,,;. iż wnioski. jakie plyną z odpo\\ iedzi na pytanie. dlaczego lak \\·iclu I.atynoamerykanów porzuca kościół katolicki na rzecz kościolów protestanckich. są istotne dla rozważań nad ohecnymi postawami w kościele katolickim. Przez 20 lat. do poe"-'ltku lat 90 .... post,,;powi·· katolicy sądzili. iż z sukcesem reti)rmują swój kościół i odpowiadają na zapotrzebowanie hiednych głosząc teologię wyzwolenia. David Stoli uważa. iż hyć może \\izja kośl.:io/a hroniącego społeczeństwa przel.:iw silom dyktatorów i światowego kapitalizmu za\\iodla. ponieważ kluczową rolą kościoła. teologia dla przeci,,;tnl:go wyzwolenia wymi i politycznymi tliktów społecznych. Latynosa. okazałaby była mistyfikacja si,,; wi,<c odrzuceniem społecznych mistyki nier\l\\ności. pośrednictwa W praktyce z wyższymi ~i1ami. które to odrzucenie unielllożliwilo kośeiolow i zażegnywanie a także naraziło go na represje ze strony \\Iad/. państw.o\\yeh. duchokon- �15 wskazuje, iż niektóre ugrupowania misyjne otrzymują pomoc od takich firm jak Coca-Cola, Pepsi-Cola, Mobil Oil czy Holiday Inn. Nie ulega wątpliwości pisze Rohr -- ,.iż konsorcja te ofiarują pomoc ekonomiczną jedynie tym przedsięwzięciom mi'yjnym, które po pierwsze posiadają ideologię zdolną do zmiany grup ludności w "apatyczny blok"; po drugie, osłabiają odpowiedzialność społeczną kładąc nacisk na przepowiednie biblijne i odwołując się do zbawienia na lamtym świecie; po trzecie wiedzą, jak należy działać w interesie politycznych i ekonomicznych celów Stanów Zjednoczonych; po czwarte byłyby zdolne zdyskredytować tych, którzy krytykują politykę USA" (Rohr, 1997, s. 114). Trudno oczekiwać. aby organizacja misyjna dotowana przez konsorcjum pozostała bezstronna w przypadku konfliktu interesów swojego darczyńcy i miejscowej ludności. A interesy dużych kompanii zwykle nie pokrywają się z interesami ludów tubylczych. Przykładem może być wspomniany już Mobil, który w 1996 roku podpisał z rządem peruwia6skim kontrakt dający mu prawo do poszukiwania wpy naftowej w tej części rejonu Madre de Dios, w której żyje kilka izolowanych grup indiańskich (z planów tych Mobil ostatecznie zrezygnował pod naciskiem opinii międzynarodowej)_ Podobna operacja przeprowadzona w Peru przez firmę Shell w latach 80. doprowadziła do śmierci 50-100 żyjących wcześniej w izolacji - Indian Yora (Nahua), którzy zmarli głównie po zachorowaniu na grypę lub odrę. Większość grup indiallskich w Amazonii już od dawna ma kontakty ze społecznościami nieindia6skimi, a co za tym idzie z przedstawicielami różnych kościołów i misji. Z niektórymi grupami kontakt taki został nawiązany w ciągu ostatnich lat. Są też grupy. które wciąż żyją w izolacji. Mariusz Kairski ocenia, iż w Ameryce Południowej jest 100 grup izolowanych, w tym w samej Brazylii 88 (Kairski, 19(9). Według szacunków Instituto Socioambiental, w Brazylii są 53 grupy izolowane. Departament FUNAI (brazylijskiej rządowej agencji ds. Indian) zajmujący się izolowanymi grupami, a powstały na przełomie lat 80. i 90., potwierdza istnienie jedynie 22 z nich. 28 obszarów jest aktualnie sprawdzanych. Przynajmniej 31 izolowanych grup w Brazylii pozostaje na obszarze wyznaczonym jako ziemia indiallska lub w jakimś stopniu uznawanym za taką przez agencje rządowe. Wśród grup żyjących w izolacji można wyróżnić takie, które prawdopodobnie nie miały dotyd1Czas żadnego kontaktu z nie-Indianami; takie, które kontakt ten miały w mniej lub bardziej odległej przeszłości (np. na początku XX wieku, podczas boomu kauczukowego) i zerwały go przemieszczając się w mniej dostępne obszary oraz grupy, które miały w ostatnich latach sporadyczne kontakty ze społecznościami nieindia6skimi, lecz unikają nawiązania stałego kontaktu. W jaki sposób będą się rozwijały relacje pomiędzy tymi grupami a społecze6stwem narodowym zależy od wielu okoliczności. Jeśli w regionie zamieszkałym przez daną grupę nie ma złóż surowców, nie jest on też w inny sposób istotny dla interesów pa6stwa (nie leży na szlaku komunikacyjnym bądź w strefie przygranicznej), nie zabiegają o niego hodowcy bydła lub duże firmy - moment nawiązania kontaktu może zależeć od Indian. Bywa, że jest on nawiązy- �16 wany w sposób pokojowy (w Brazylii procesem nawiązywania kontaktu zajmują się przygotowani w tym kierunku sertal7i"\'ci- znawcy wnętrza kraju), lecz przeważnie w sposób mniej lub bardziej dramatyczny" Do niedawna - jak już pisaJam - nawiązywaniem kontaktu z izolowanymi grupami indiaJ1skimi zajmowali się głównie misjonarze. Po jego nawiązaniu kościół lub misja "opiekowały się" daną grupą, zajmując się zarówno edukacją, opieką zdrowotną, a nierzadko także działalnością prozelityczną. Napisano bardzo wiele, krytykując politykę rządów, które zlecając misjom nawiązywanie kontaktów i edukację Indian liczyły na ich szybką i skuteczną asymilację w narodowych społeczeJ'lstwach latynoskich, a także działalność misjonarzy, szczególnie działających w ramach fundamentalistycznych misji protestanckich. Niejednokrotnie krytykowano także kościół katolicki. (Z ważniejszych publikacji krytykujących działalność misjonarzy można tu wymienić: Is God an American?, red. Hvalkof i Aaby, 1981; Fishers of Men or Founders of Empire?, Stoll, 1982; Missionaries, Lewis, 1988; artykuly w publikacjach: North American Congress on Latin America, Survival International, Cultural Survival oraz Royal Anthropological Institute). Zarówno jednak katolicy, jak i protestanci w dalszym ciągu pracują wśród Indian. Kościół katolicki wobec odmienności religijnej i kulturowej Kościół katolicki był obecny od pierwszych momentów kontaktu kultur indial1skich z kulturą Zachodu. Z jednej strony wyrażał hierarchię wal10ści tej kultury, z dn;giej był nieodłącznym, nadającym j~j kształt elementem. Reprezentował go zarówno walczący o prawa Indian Las Casas,jak i - zajmujący przeciwne stanowisko - Sepulveda. OominikaJ1skie, franciszkaJ'lskie i jezuickie misje nawracały Indian i próbowały uczynić z nich "pełnowartościl)wych ludzi" (zmieniając, czy wręcz zabijając ich kulturę, lecz też niejednokrotnie ratując im w ten sposób życie). Prowadzący jedną z jezuickich paragwajskich redukcji, redukcję Trzech Króli, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku Antonius Sepp von Rainegg, zapisał w swym dzienniku: "Niegdyś Jarosowie chcąc okazać żałobę po zmarłym malowali się ochrą na czerwono lub glinką kaolinową na biało. Dziś krewni zmarłego w redukcji noszą na twarzy cienki woal. Przejęli to od Hiszpanów. Zapomnieli (, głośnym lamentowaniu i wyciu na pogrz~bach, jakim wyrażali dawniej wielki ból i nauczyli się cicho płakać. Pożegnawszy się ze zmarłym wracają znów do codziennej pracy. Ludy Guarani, do których nalcżą także Jarosowie, drżały dawniej ze strachu przed demonami, teraz także oznaki żałoby zmieniły się LI nich na bardziej obyczajne i ludzkie" (Braumann, 1977, s. 69). Czy można się jednak dziwić urodzonemu w XVII wieku jezuicie, dla którego jedne oznaki żałoby były bardziej ludzkie niż inne, jeśli przypomnieć sobie o wiele późniejsze ewolucjonistyczne koncepcje etnologów? Dla jezuitów i innych misjonarzy działających na odkrytych przez Europejczyków ziemiach, nadrzędnym celem było przekonanie tubylców do przyjęcia wiary chrześcijaJ'lskiej i chrztu, co miało ratować ich przed wiecznym potępieniem. To, jak dzia- �17 łalność misjonarzy i narzucane przez nich wzorce, wplywały na tubylczą kulturę, a co za tym idzie - na przetrwanie danej spoleczności, nie mialo większego znaczenia w obliczu ostatecznej prawdy i dążenia do szczęścia i życia wiecznego, które misjonarze chcieli Indianom zapewnić. Podejście kościoła katolickiego do innych religii i kultur w ciągu 500 lat znacznie się zmieniło, choć z pewnością nie jest jednolite. Zgodnie z Soborem Watykańskim li (1962-1965 rok) gloszenie Ewangelii ma priorytet przed każdą inną działalnością kościoła. Sobór potwierdził "misyjną naturę" kościoła rzymskokatolickiego, a za ostateczny cel działalności misyjnej zostala uznana ewangelizacja i tworzenie kościola u ludów i grup, wśród których on nie istniał (Ad genIes divinilus, 1968). Uznano, iż konieczna jest zmiana, z pomocą Ewangelii, kryteriów sprawiedliwości, określonych wartości, sposobów myślenia, źródel inspiracji oraz tych sposobów życia ludzkości, które pozostają w sprzeczności ze słowem Bożym i planem zbawienia (Evongelii nuntiandi, 1981, pkt. 19). Należy zmieniać to, co się oddaliło od Boga, odnowić to, co dobre, lecz nie kompletnie chrześcijańskie i przybliżyć ponownie to, co się oddalila (Amodio, 1990, s. 106-1(7). Mówi się także a błędach popełnianych przez misjonarzy katolickich. "Bez wątpienia dzielo misjonarzy, w tym co w nim bylo ludzkiego, nic było doskonałe, a niektórzy z nich mogli do autentycznego przesłania ewangelicznego domieszać wiele z wlaściwego ich ojczystemu krajowi stylu życia i myślenia" (Popu/orum progressio, 1981, pkt. 12, s. 233-235). Przed Soborem Watykańskim li misjonarz przyjmował zmianę kulturową jako specyficzny przedmiot swojc:i działalności. Okres późniejszy stał się kryzysem tożsamości dla wielu misjonarzy katolickich zadających sobie pytanie, czy można ewangelizować przyjmując kryteria antropologiczne, waloryzując kulturę i nie eliminując jcj (Bottasso, 1990, s. 194). Szczególnego znaczenia może nabrać odpowiedź na to pytanie, gdy uświadomimy sobie, iż kościól rzymskokatolicki prowadzi dyskurs ekumeniczny z islamem, buddyzmem i innymi "wielkimi" religiami. Do pozostałych odnosi siC; teoria "zarodków Slowa" (którą przedstawię później) i nie przysluguje im miano religii, lecz "religijności" (hiszp. re/igiosidad). Innym istotnym przesłaniem, jakim ma się kierować misjonarz, a które z pewnością także nie ułatwia mu dokonywania rozstrzygnięć na rzecz gloszenia Ewangclii "wcieląjącej się" w kulturę danej grupy, jest potępienie synkretyzmu. Jest to szczególnie ważne, gdyż większość wspókzesnych religii indiańskich w Ameryce Lacińskiej to rei igie typu synkretycznego. Potępienie synkretyZłnu - choć jednoznaczne - pozostaje jednak w sprzeczności z deklaracją, iż to, co w kulturzc wartościowe i "rozjaśnione światlem Ewangelii" powinno przetrwać (Ad genIes divinilus, 1968, s. 460). Odpowicdź, co jest wał10ściowe, a co nie, jest pozostawiona misjonarzowi. To on ma o tym rozstrzygać. Wydaje się, że decyzje misjonarzy mogą być pod tym względem rozbieżne. Juan Bottasso tworzy typologię misjonarzy posoborowych dzieląc ich na tych, którzy: 1. z powodu wieku, odizolowania lub niskiego wyksztakenia pozostali na marginesie debaty; �18 2. zamknęli się bardziej w swoim konserwatyzmie; 3. poświęcili się analizie problemu. wycofując się z pracy w terenie; 4. prowadzą działalność typowo .,materialną'·, krytykując tracenie czasu na dyskusje; 5. przyjęli postawę pragmatyczną, skupiając się na niesieniu pomocy organizacjom i ruchom indiańskim, ,Jak gdyby pomijając obecność Kościoła" (Bottasso, 1990, s. 196); 6. utożsamiając się z reprezentantami grupy piątej, stawiają też czoło wyzwaniom wynikającym z ustalell teologicznych (ibidem). Podział ten można przyporządkować podziałowi dokonanemu przez Emanuele Amodio, który opisuje misjonarzy jako "klasycznych" lub ,.wcieleniowców" (hiszp. encamacionolis!as) (Amodio, 1990. s. I 17). Ci drudzy (którzy odpowiadaliby misjonarzom z grup piątej i szóstej w podziale dokonanym przez Bottassę) wychodzą z założenia, iż jeśli ludy przyjmują Ewangelię głoszoną przez kościół, wówczas wciela się on w nie i w ich kulturę. Omówię teraz działalność tej właśnie grupy misjonarzy katolickich. Misje katolickie W kOlleu lat 40. i na początku 50. rozpoczyna się zasiedlanie okolic brazylijskich rzek Juruena i Arinos, w pobliżu których żyją Indianie Rikbakca (Rikbaktsa). Ciągłe konflikty pomiędzy osadnikami a Indianami sprawiają, iż na arenę wkracza jezuita Joao Dornstauder. Zamierza spacyfikmvać Rikbakca. Nie otrzymuje pomocy od Służby Ochrony Indian. lecz za to dostaje ją od przedsiębiorców, którzy oczywiście nie udzielają jej bezinteresownie. Po pierwszym pokojowym kontakcie w roku ) 957. na nieznane im dotąd choroby umiera część Rikbakca. Misja Anchieta zostąje przez Dornstaudera przekazana ojcu Edgarowi Schmidtowi, który obyczaje Indian postrzega jako dziwactwo. W tygodniowym kalendarzu ustanowionym przez niego w misji. prace polowe zajmowały pięć dni, sobota miała być przeznaczona na polowanie i łowienie, a niedziela na odpoczynek. Misyjna szkoła ignorowała indiaóski język i zwyczaje. W 1971 roku rolnicza firma przekonała ojca Edgara do oddania jej ziemi Rikbakca (twierdząc, że ma do niej prawo) za niewielką kwotę wypłaconą za chaty i obsadzone pola. Dla Rikbakca pozostąje 1/40 ich tradycyjnego terytorium. Historia Jesuit Missao Ancllieta jest jedną z wielu podobnych historii katolickich misji wśród Indian (Hahn, 1981). Na początku lat 70. kościół katolicki, a przynajmniej część misjonarzy, uświadamia sobie, iż ,.klasyczny'· sposób prowadzenia misji zawiódł, nie doprowadzając do celu. jakim była ewangelizacja Indian. i że kOllczy się jedna epoka i należy rozpocząć drug{ 7 Dobn) ilustrację ..-:\\angelizacyjn..-:jporażki kościoła kalOlickicgo slam)\\ i ponilSzy fragment z książki POIY\IIace dlls= d(Jtyczący meksykaliski..-:h Mazatek(m: ..Jcgo świątohliwość biskup chciałby usłyszeć od każ(!t:go z was. ilu mamy teraz hogów') (... ) Nic jesteśmy co do tego zgodni. padre. Don Valerio twierdzi. ze nie mamy już żadnego hoga. ho wszyscy go zjedli podczas mszy. �19 Krytyka działal) misjonarzy, szczególnie fundamentalistycznych misji protestanckich, a także antropologów jako agentów kontaktu, stała się przyczyną zorganizowania pod auspicjami kościołów protestanckich konferencji na Barbados w 1971 roku. Jest ona dziś uważana za "moment narodzenia" nowej koncepcji relacji pomi~dzy grupami indiańskimi w Ameryce Łacil1skiej i wysłannikami spo/eczellstwa narodowego, którzy - z różnych powodów -- pracują z Indianami (Warren, 1990, s. 59). Wobec misji oczekiwano refleksji nad ich etnocentrycznym podejściem do tubylczych kultur i religii oraz powstrzymania się od dziatalności prozelitycznej. Antropologowie uczestniczący w spotkaniu domagali się wprowadzenia moratorium na prowadzenie działalności misyjnej wśród Indian. Mówiono też o zaprzestaniu "walki o dusze" i nie ingerowaniu przez misje w organizacj~ demograficzno-terytorialną, społeczną i rodzinną grup etnicznych. Od antropologów domagano się, by służyli swoją wiedzą pomagając grupom indial1skim, których kultury były tylko obiektem ich badań (Bottasso, 1990; Headland, 1996). Lata 70. to także Trzecia Konferencja Generalna Episkopatu Latynoamerykallskiego, która odbyła si~ w Puebli w 1979 roku. Choć, podobnie jak poprzednia Konferencja w Medellin (1968), poświęciła ona niewiele uwagi Indianom, a znacznie więcej "biednym" (posługując się kategoriami socjoekonomicznymi. a nie typu kulturowego czy etnicznego), to jednak wypowiedzi podczas tej konfere'lcji były mniej konserwatywne niż poprzednio. Mówiono, iż nie należy niszczyć kultury, lecz znaleźć równowagę pomiędzy jej "zachowaniem i wzmocn ieniem" a "przeobrażającą siłą Ewangeli i" (Amodio, 1990, s. I 14). Wciąż niedostateczne poświęcenie uwagi kwestii indial1skiej w Puebli, podobnie jak w Medellin, by/o krytykowane przez Consejo Indigenista Misionero (CIMI) - Misyjną Radę lndianistyczną, związaną bezpośrednio z Konferencją Episkopatu Brazylijskiego. Pief\\isze spotkanie CIMI odbyło się w 1972 roku. Dało ono początek ruchowi, o którym dokładniej napiszę w dalszej części artykułu. W tym czasie Amazonia doświadczała nowego procesu kolonizacji wewnętrznej, która w poważny sposób zagrażała fizycznemu i kulturowemu przeżyciu grup indiaJlskich. W tej sytuacji, która - dla kościoła katolickiego na tym obszarze - wią7ćlła się z poszukiwaniem nowych dróg, zarówno w obszarze teologii, jak i praktyki misyjnej, doszło do Pierwszego Spotkania PanamazoJ1skiego Misji Indial1skich (Primer Encuentro Panamazonico de Pastoral) w Manaus w 1977 roku. ,.Dokument kOllcOWYspotkania w Manaus jest bez wątpienia jednym z najbardziej oczywistych przykładów na zdolności katolickiego kościoła latynoamerykallskiego do zebrania i oryginalnego opracowania krytyki dokonanej przez antropologię radykalną" (Warren, 1990, s. 62). "Dokument" za fundamentalne cele misji indiaJ1skich w Amazonii uznawał fizyczne i kultu- I)on Vcnusliano nalomiasl u\\aja. je skoro zjedliśmy przcna.iś"i<,:ISZ'I Trójcy. a Maria nie nalcżała do Trójcy. lo loslala Maria . .la z kolci jestem zdania. je zjedliśmy tylko Chrystusa. a więc został Bóg Oieiee. Duch Ś\\iYly. czyli I'rzenajświylsza Dwójca i Maria'· (.Iacórzyński. Wołowski. 1995. s. (0). �20 rowe przeżycie ludów tubylczych. W praktyce miało to polegać na pomocy w powiększaniu autonomii i samorządności dla organizacji indiailskich oraz uświadamianiu społeczności dominującej i samego kościoła co do systematycznej eksterminacji i marginalizacji, najaką skazani są Indianie. Refleksja teologiczna i duszpasterska, jaka tworzy się w tym czasie w Brazylii i obecna jest także w innych krajach Ameryki Laciilskiej, jest owocem wymiany między "specjalistami" (antropologami) a misjonarzami de hase (pracującymi "u podstaw"). Omówię trzy nurty tej refleksji: I. nurt "zarodków Słowa"; 2. teologię wyzwolenia; 3. nurt reprezentowany m.In. przez brazylijskie elMI misJe salezjailskie 8 w Ekwadorze . Nurt "zarodków SIOlva" Kościół katolicki uznał, iż w każdej kulturze można znaleźć "nasiona Słowa" czy też "zarodki Słowa" (Evangelii nuntiandi, 53, s. 397; Ad genIes divinitus, s.445-447), które się tam ukrywają i mogą być przygotowaniem do przyjęcia ewangelii. Kultury - zgodnie z tą koncepcją - zawicrąją "ziarna prawdy" i wartości, które mogą pozwolić na zbawienie i tworzyć teren, na którym misjonarz umieszcza następne "nasiona". Z tych nasion mają rozwinąć się kościoły indiallskie (Ad genIes divinitus, s. 442). "Zarodki" są więc protoewangelią, natomiast "nasiona" są elementami nauczania chrześcijallskiego wchłoniętymi przez lokalne kultury (czy to w przypadku kultur indiailskich, czy tzw. religijności ludow~j). Wątpliwości związane z praktyką misyjną ,.zarodków Słowa" dotyczą tego, jak misjonarz ma odróżnić ..zarodki'· i "niezarodki". Podobnie rzecz ma się z "nasionami". "Faktycznie, zostawia się ogromną otwartą przestrzell misjonarzom jako jednostkom, a oni, wychodząc z własnej historii i kultury, decydują przy każdej okazji, co należy robić. W ten sposób, wielokrotnie element kultury danej grupy uważany jest przez jednego misjonarza za posiadający wartość chrześcijailską lub «zarodek Słowa» i w ten sposób waloryzowany. Ten sam element przez innego misjonarza rozpoznawany jest odmiennie i w związku z tym zwalczany" (Amodio, 1990, s. 110). Teologia wyzwolenia Teologia latynoskiej", wyzwolenia posiada - według Paulo Suessa - więcej cech "teologii charakterystycznej dla Trzeciego Świata niż amerindiailskiej, za- 8 Zapytany o podobieństwa pomiędzy działalnością elMI i Salajanów. Juan Bottasso SDB odpowiedział: .•Moina powiedzieć. że CIMI i misjonarze Salezjanie I.gadzają si.; w swoich zna· czących celach i kierunkach działania. lecz pracują w inny sposób. Praca CIMljest bardziej poli. tyczna. z towarzyszeniem i poradą różnych organizacji. Salezjanie Slj bardziej pragmatyczni: zakladąią szkoly. redagują podręczniki. organizują spółdzielnie. Są hardziej związani z obszarem. na którym pracują Z wieloma zadaniami. lecz w nie\\'iclkim stopniu obccni w narod(l\\'ych orga· nizacjach" (in1ormaeja własna. 2000). �21 równo ze względu na temat rozważal1 teologicznych, jak i wnioski, do jakich one prowadzą (Suess, 1990, s. 158). W latach 80. teologowie wyzwolenia zaczęli być jednak coraz częściej proszeni przez misjonarzy o pomoc w stworzeniu "optyki indianistycznej". Wychodząc z założenia, iż Kościół jest jak Chrystus wcielający się w poszczególne społeczel1stwa, Leonardo Boff - największy brazylijski teolog wyzwolenia - wypowiada się w obronie synkretyzmu. Według Boffa synkretyzm jest samą istotą chrześcijal1stwa, "prawem wcielenia" kościoła w kultur9. Chrześcijallstwo jest "wielkim synkretyzmem". Dla Boffa istnieją różne typy synkretyzmu, lecz tylko jeden z nich jest właściwy - "synkretyzmjako nowa fuzja". Uważa on, iż religiajest synkretycznym wyrażeniem wiary, która możc wyrażać się tylko przez nią. Patologią jest sama religia bez wiary. Przykładem mogą być Stary i Nowy Testament, które zawierają elementy nie tylko kultury hebrajskiej, lecz różnych kultur śródziemnomorskich. Gdy fundamentalna tożsamość chrześcijaJlska jest ocalona, wówczas jest to synkretyzm chrześcijal1ski, który należy chronić i rozwijać. W przeciwnym wypadku, gdy to chrześcijal1stwo nawracane jest na inną religię, która nosi tylko pewne jego cechy, mamy do czynienia z synkretyzmem niechrześcijal1skim. Zgodnie z tym, co mówi Boft~ nie należy go potępiać, lecz tolerować (Bottasso, 1990). Tu także, podobnie jak w przypadku "zarodków Słowa", misjonarz sam podejmuje decyzję, co warto rozwijać i waloryzować, a co jedynie tolerować. Nur! repre::en!ol!'uny pr::ez ('onsejo Jndigenis!a Misionero ,,Kto zamierza tworzyć nowe ruiny, by szerzyć chrześcijal1stwo, anatema sit" - pisze Paulo Suess, jedna z najważniejszych postaci CIMI (Suess, 1990, s. 148). Pisze on też, iż misjonarze i antropologowie muszą dziś legitymizować swoją obecność wśród Indian. Ci ostatni powinni mieć swobodę podjęcia decyzj i, czy na tę obecność się zgodzić. Dla powstałego w 1972 roku CIM\, działającego przy Narodowej Konferencji Biskupów Brazylijskich, istotą i legitymizacją ich działania pozostaje praca na rzecz fizycznego i kulturowego przetrwania Indian. Rada liczy obecnie 347 misjonarzy tworzących 112 zespołów w różnych częściach Brazylii. Refleksja teologiczna CIMI tworzy się w oparciu i w związku z działalnością misyjną. Sytuacja Indian walczących o ziemię utożsamiana jest z biblijnym Exodusem i z boską obietnicą otrzymania ziemi przodków. Dużo miejsca poświęca się analizowaniu metod misyjnych, czasowi, osobie misjonarza i problemom, jakie stwarza. Według Suessa, każda interwencja misjonarza, który chce bezpośrednio głosić Jezusa Chrystusa, wstrząsa kulturą indial1ską. Głoszenie BogaMiłości przeciwko Bogu-Mścicielowi jest, podobnie jak szczepienia, interwencją. W sytuacj i ekspansj i społeczel1stwa narodowego, zupełna nieinterwencja jest nierealna. Suess uważa, że należy więc dyskutować nad tym, kto ma interweniować, jak i w czyim interesie. Realizując "nową misjologię" CI MI (ponieważ dawne misje były - jak mówi Suess ~ klęską ludów indial1skich), misjonarz dąży do tego, by stać się ak- �22 ceptowanym przez Indian jako jeden z nich. Termin "wcielenie" jest tu synonimem inkulturacji, która w przypadku misjonarza (podobnie jak antropologa) nigdy nie jest całkowita. Misjonarz pozostaje na "drodze inkulturacyjnej". Trudność w utrzymaniu równowagi pomiędzy zachowaniem tożsamości i inkulturacją prowadzi wielu misjonarzy do kryzysu .. JeŚli misjonarz traci swą tożsamość - twierdzi Suess - staje się przypadkiem psychiatrycznym" (Amodio, 1990, s. 137). CIMI głosi, iż należy odróżniać ewangelizacje;; od prozelityzmu, zaś wolność religijna "innego" zasługuje na szacunek i obronę. Opowiada się też za dialogiem z religiami plemiennymi Indian, podobnym do prowadzonego z buddystami czy ateistami. Niektórzy misjonarze z CIMI ograniczają swoją działalność liturgiczną i katechetyczną na rzecz działalności społeczn~j. "Porantim" - biuletyn CIMI koncentruje się na problemach społecznych i politycznych dotyczących Indian. "Kto walczy o autonomię polityczną, walczy też o utrzymanie się religii. o zniesienie kolonializmu i/lub paternalizmu religijnego" (Suess, 1990, s. ł 57). W teologii głoszonej przez CIMI - podobnie jak w dwóch omówionych poprzednio - podkreśla się wagę mitów indiaJlskich jako esencji kultury, która nie może zostać zniszczona. "Zniszczyć mit, czy to za pomocą narzuconej akulturacji, czy też nieuważną katechezą jest antyludzkie i antyewangeliczne" (Bottasso, 1990, s. 200). W tym samym tekście Juan Botlasso stwierdza: "Misjonarz, nawet jeśli tego nie chce, to poprzez przedstawianie pewnej wersji wytłumaczenia świata, przywożenie lekarstw, itp. staje się elementem sekularyzyjącym. ChrześcijaJlstwo, jako uniwersalna religia zbawienia. wpędza w kryzys religie plemienne, które są dla danych grup funkcjonalne. ( ... ) Wszystko to daje nam miarę wyzwania" (Bottasso, 1990, s. 200). Rozważania prowadzone w obrębie tego nurtu refleksji teologicznej i duszpasterskiej również nie mogą udzielić ostatecznej odpowiedzi. w jaki sposób można wprowadzić chrześcijaJlstwo nie transformując mitów, choć transformacja ta może być powolna i stopniowa. Wydają się jednak najbliższe idei pozostawiania decyzji samym Indianom. Letni Instytut Lingwistyczny i "dwa aspekty" jego pracy SIL został założony przez Williama Camerona Towsenda jako naukowa fasada organizacji misyjnej o nazwie Wycliffe Bibie Translators (WBT) (od nazwiska pierwszego tłumacza Pisma Świętego na język angielski). Za datę powstania SIL przyjmuje się rok 1934, kiedy to Townsend przeprowadził pierwszy obóz treningowy dla tłumaczy Biblii na opuszczonej farmie w Sulphur Springs w stanie Arkansas. Townsend, urodzony w prezbiteriallskiej rodzinie. rozpoczął swoją misyjną działalność wśród Majów Cakchiquel w Gwatemali w 1917 roku. Pracując z Indianami nawróconymi na protestantyzm tłumaczył na ich język Biblię oraz eksperymentował z dwujęzyczną edukacją. "Niektórym Majom protestantyzm oferował wolność od niewolniczej pracy za długi oraz większe możliwości �23 przetrwania. Właścicielom plantacji, którzy próbowali przejść od systemu pracy wymuszonej do odpłatnej, zapewniał lepszych pracowników. Gubernatorzy i trzej prezydcnci republiki chwalili jego pracę" (Stoli, ł 98 ł a, s. 25). W 1921 powstała Pionecr Mission Agency. W ramach tej organizacji w 1933 roku Townsend zdccydował się na szkolenie tłumaczy Biblii w językach meksykańskich Indian. Jego pierwszy wyjazd do Meksyku w tym samym roku był tak zniechęcający, iż po powrocie postanowił o przyjęciu strategii, która zaważyła na dalszej działalności misyjnej SIL/WBT, która to organizacja wyłoniła się podczas sponsorowanego rok później przez Pioneer Mission wspomnianego spotkania na farmie. Townsend zdecydował mianowicie, iż do Meksyku tłumacze powinni pojechać raczej jako lingwiści, niż misjonarze; iż należy wyjaśniać, że datki dla organizacji pochodzą od "osób indywidualnych" z USA (pomijając raczej wzmianki o Pioncer Mission) oraz, iż w Meksyku będzie przedstawiał się jako zwolennik Rcwolucji Meksykańskiej. Ta bardzo pragmatyczna postawa, która przetrwała i stała się istotnym ełementem w funkcjonowaniu organizacji, była później niejednokrotnie przyczyną krytyki skierowanej wobcc SIL/WBT, zarówno ze strony antropologów (Hvalkof, Aaby, 1981), publicystów z Ameryki Lacińskiej, którzy zarzucali SIL, iż cele jego operacji w ich krajach znacznie się różnią od tych oficjalnie deklarowanych (Perez, Robinson, 1983). jak i zc strony samych misjonarzy (Tucker, 1995). David Stoli wyróżnił trzy fazy w funkcjonowaniu Instytutu. Pierwsza faza obejmuje okres od 1945 do 1953 roku. W tym czasie SIL funkcjonował jako wirtualny fi'ont dla WBT, a wszelkim pogłoskom o związkach pomiędzy tymi dwoma organizacjami oficjalnic zaprzeczano. Z jednej strony ułatwiało to wjazd i prowadzcnic działalności w wielu krajach, w których prawo mogło nie zezwolić na pracę organizacji misyjnej z tubylcami, z drugiej ułatwiało zbieranie datków w macierzystych krajach misjonarzy, głównie w Stanach Zjednoczonych. "Sądząc z publikacji Wycliffe, wspomagający organizację krajanie nie byli informowani, iż ich misjonarze pracują w terenie pod auspicjami Letniego Instytutu Lingwistycznego, aż do 1956-1957 roku" (Stoli, 1981 a, s27). Pierwszy rządowy kontrakt podpisał SIL w Peru w 1945 roku. Tam też w 1953, za przyczyną katolickiego biskupa Buenaventury Leon de Uriarte, który oskarżył SIL o prov.adzenie działalności prozelitycznej, Townsend oficjalnie przyznał, iż praca Instytutu ma .,podwójny aspekt". W fazie drugiej SIL i WBT przedstawiały się jako organizacje "siostrzane". Fazę trzecią, gdy ostatecznie okazało się. iż naukowcy z SIL należą do organizacji misyjnej stawiającej sobie za cel głoszenie chrześcijarlstwa, cechuje podkreślanie kompatybilności nauki i religii, relatywności systcmu wierzcJl oraz szacunku SIL dla indiaJlskich kultur. Oprócz rządów Mcksyku i Peru w Ameryce Lacillskiej na współpracę z SIL zdecydowały się też rządy Ekwadoru, Gwatemali, Hondurasu, Boliwii, Brazylii, Kolumbii. Panamy, Surinamu, Chile oraz Wenezueli. W większości wypadków współpraca ta opierała się na podpisaniu kontraktów z ministerstwami edukacji, które zlecały SIL prowadzenie dwujęzycznej edukacji wśród ludności indiańskiej. Instytutowi - który za cel stawiał sobie przetłumaczenie Biblii na wszyst- �24 9 kie języki świata - zależało zarówno na kontaktach z Indianami pozostającymi od dawna w kręgu kultury narodowej, jak i na nawiązywaniu kontaktu z grupami izolowanymi. Pacyfikacja Indian leżała w interesie rządów, które nie ponosząc kosztów tych operacji, spodziewały się szybkiej integracji ludności tubylczej ze społeczeóstwami narodowymi. SIL, posłuszne zasadzic, iż co cesarskie - cesarzowi, nigdy oficjalnie nie przeciwstawialo się polityce rządowej (choć poszczególni misjonarze próbowali wspierać organizacje indi3l1skic w ich dążeniach). Szczególny sojusz istniał jednak pomiędzy Instytutem, który Szatana utożsamiał z komunizmem, a rządami konserwatywnymi. Działalność Letniego Instytutu Lingwistycznego w Amcryce Lacillskiej była, jak już wspomniałam, oparta na kontraktach rządowych, które zobowiązywały SIL do prowadzenia edukacji dwujęzycznej wśród ludności indiallskiej. Obecność misjonarzy była też zwykle związana z prowadzeniem opieki medycznej (przynajmniej w tych okresach, w których misjonarze przebywali w osadach) oraz z pośrednictwem w handlu z osadnikami. Instytut decydował o sposobie prowadzenia nauki, tzn. przygotowywał materia/y, wybierał spośród miejscowej ludności i szkolil przyszłych nauczycieli indiaóskich. Misjonarze lingwiści, mieszkający zwykle w większych bazach poza wsiami. prowadzili prace nad tłumaczeniem Biblii na poszczególne języki tubylcze. Zwykle informatorzy językowi stawali się pierwszymi, którzy przyjmowali protestantyzm i którzy mieli dalej budować kościoły indiaóskie. Misjonarze z SIL mieli zakaz wygłaszania kazaó, jednakże bez zdefiniowania, czym jest "kazanie". "My tylko przynosimy Słowo Boże - powiedział pilot z JAARS (Jungle Aviation and Radio Service - organizacji stanowiącej zapleczc SIL) - Jeśli to jest dekuJturacja, jest to dzieło Boga, my nikogo nie zmieniamy; jedynym kto może zmienić ludzi jest Bóg" (Stoli, 1981 a, s. 30). Podobnie jak kościół katolicki, również Letni Instytut Lingwistyczny za swój nadrzędny cel uznawał głoszenie Słowa Bożego. Przetlumaczone na języki tubylcze miało ono być dla Indian łatwiej dostępne. Tłumaczenie Biblii na języki indiallskie miało też minimalizować zabójczy dla tubylczych kultur aspekt pracy SIL (Moore, 1981). Podobnie również, jak to miało miejsce w przypadku działalności kościoła katolickiego, także efekty pracy SIL by/y w dużej mierze uzależnione od postaw poszczególnych mi~jonarzy. Jednakże krytyka działań Instytutu była o wiele poważniejsza (szczególnie wśród antropologówlo), co 9 Thomas N. Headland. ohecny koordynalor SIL ds. <lnlropologii. zapylany przeze mnie czy tłumaczenie Biblii \V dalszym ciągu należy do pryncypiów działalności InsI: tutu odpowiedział: ..Takjesl. Lecz nic na W) marlc języki. czy na takie. którc już maj,! Bihli.,:. hąd; takie. w przypadku których. tłumaczeniem zajmuje się ktoś inny: ani też na lakic. których użytkownicy s'\ do tego stopnia dwujęzyczni. iż mogą dohrze zrozumiec Bihlię uży\vaj,\c drugiego jqyka" (korcspondencja własna. 2000). . 10 Allyn McLean Stearman \V swoim artykule Prates/antes jiIl1lIalllr'nta/is/as, ca/o/icos y antropologos wskazuje. iż fakt. że niechęć antropologów częściej skicrO\\ana jcst wohcc misjonarzy protestanckich niż kalolickich. wiążc się z różnicami \\ stylu życia Iych misjonarzy (prolestanci są nicdostępni). a co za tym idzie różnych relacji na plaszclyinie osohistej. jakie mąią miejsce �25 w efekcie doprowadziło do zerwania kontraktów rządowych w wielu krajach Ameryki Lacillskiej i do (przynajmniej formalnego) usunięcia z nich SIL. Wśród zarzutów 'ivysuwanych wobec SIL były m.in. zarzuty szpiegostwa na rzecz USA czy współpracy z CIA (Perez, Robinson, 1983; Rodriguez, 1979; Pereira. 1981). O ile te oskarżenia pozostają jedynie w sferze domysłów, o tyle dowiedzione wydają się być przykłady na współpracę misjonarzy z wojskami prowadzącymi działania przeciwko partyzantce (Che Guevary i Teoponte w Boliwii; I.ouis A. Pereira F. cytuje byłego oficera armii boliwijskiej, który zachwyca się dokładnością map dostarczonych przez. SI L, obejmujących obszar działania partyzantki oraz innych informacji, m.in. tego, które grupy wspomagały pat1yzantów; Pereira, 1981) czy Indianom (Guahibo, Mayoruna)ll. Dobrze udokumentowane są również przykłady wskazujące na popieranie interesów firm amerykallskich prowadzących działalność czy też zamierzających ją prowadzić, na obszarze zamieszkałym przez Indian pozostających pod wpływem bądź "oddanych" przez rządy "pod opiekę" SIL (Huaorani). Innym poważnym zarzutem wobec SIL był zarzut etnocydu, rozumianego tutaj jako procesy społeczne, które niszczą zdolność grupy do utrzymania niezależności i możliwości odtwarzania tradycyjnej kultury. William Merrifield, koordynator SIL do spraw antropologii, na oskarżenie to odpowiedział, iż "etnocyd jest mitem. Ludzie umierają, kultury - nie; one się zmieniają" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. l73t. SIL swoją pracę wśród Indian rozpoczynał zwykle od prób przemieszczenia członków danej grupy na jeden obszar o dogodnym dla misjonarzy położeniu. Tam też budowano pas startowy umożliwiający przyloty awionetek z baz SIL. Schemat ten nie zawsze obowiązywał. Czasami, jak w przypadku Amarakeri, to misjonarze dostosowywali swój sposób życia do warunków w jakich romi.;dz) misjonarz.ami i pracuj'lcymi \\ terenie antropologami (McLean Stearman. 1990). Thomas N. I kadiand \\skazujc na inne przyczyny. które mogą pO\\odowa( antropologami w czasie ich kontaktóll z misjonarzami. jak na przykład .Jliech.;ć do \\ lasncj spuścizny religijnej"' (łkad land. 1996. s. 170) II Cuila 12 Należ) tutaj Zall\\ aż) ć. iż Dal id Stoli opisujc rrzyradki pomagania w tym czasic przcz misjonarz) z Sil. oraz z Misji Nowych PIcmion (StolI. 198Ib). Thomas N. lłeadland. zapytany. czy zgadza si.; ze stwierdzeniem Indianom Merrifielda odparł: ..Faktycznie pal11i.;tam argumenlaei<; Merrilielda. Przyj 'I! dobry punkt IV idzenia. ponieważ termin ..etnoeyc\"· jcst ligur'lj.;Z) kO\Ią. On ma racj.;. nic można doslo\\llic zabi(' kultury. ponieważ kultura jest \\ każdym b'ld; r;lzic abstrakcyj mI koncepcją. a nic biologicznym organizmem. Głównym problemem przy oskarżaniu kogoś o etnocyd jest lilkI. iż tego metaforycznego terminu nie można zddinill\lać II sposl')b zadowalający dla obydwu stron. Jeśli \Iprowadzam umiejętność czytania i pisania do jakiejś nicpiśmiennej społeczności i jej czlonkowie akceptują ją jako nową wspólną Ilartość. pO\lOduj.; zmian.; kulturową. Czy jest to etnocyd" Kiedy antropolog Napoleon Chagnon rozdal setki slallmych macz.et YanomanHl z ..cpoki kamiennej" podczas 20 lat pracy w tercnie . .aby uzyskać ich pomoc. czy był to etnocyd'J Nic powiedziałbym tego o obydwóch przykładach. Lecz kiedy niektórzy misjonarze II latach 30. i umieszczali (nic SIL) porymili je \\e lliasnych. clzieci od ich inclialiskich czy byl to ..etnocyd"" rodz.in \1 Kolumbii Tak. był. Lecz Merrifield odpo- Iliad'll antropologom. którzy oskarż.ali misjonarzy o etnocycl. jeśli ci wprowadzali Indianom cokolwiek [nowegol. Dzi\\l]e. ponieważ ci sami antropologowie także wyjeżdżali i mieszkali z Indianami. z. kt()rymi Il!aśnie dopiero nalliąz.ano konIakt i sami pIaciii błyskotkami i kocami. Czy antropologl)\\ ie tab.e nie popełniali etnoeydu')" (korespondencja własna. 2(00). �26 mieszkali Indianie, nie zmieniając też struktury terytorialnej, ani demograficznej (Moore, 1981). Zwykle zmiany terytorialne doprowadzały do rozłamu w grupie, bądź z powodu tradycyjnych animozji, bądź z powodu braku środków (jeśli nie były one dostarczane przez misjonarzy) do utrzymania się większej liczby osób wjednym miejscu (d'Ans, 1981; Rival, 1996). Z powszechną krytyką spotykał się sposób przygotowywania przez SIL nauczycieli dwujęzycznych, przeważnie to oni stawali się pierwszymi protestantami w danej społeczności indiallskiej (choć np. Moore opisuje sytuację wśród Amarakaeri, z którymi pracowali misjonarze z SIL, gdzie dwóch pierwszych nauczycieli z tej społeczności kształciło się w szkole misji dominikaJlskicj; Moore, 1981). Nauczyciel dwujęzyczny, mający dostęp do zasobów materialnych "z zewnątrz" i umiejętności ich zdobywania, skupiał w rękach większość władzy i możliwości w danej grupie. Miało to wpływ na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, szczególnie iż misjonarze kładli nacisk na wprowadzenie i waloryzację indywidualnej formy własności. Materiały edukacyjne przygotowywane przez misjonarzy to z jednej strony przetłumaczone fragmenty Biblii (na przykład odsłuchiwane przez Indian z magnetofonów na korbkę, co miałam okazję obserwować u Indian Huaorani w 1991 roku), z drugiej materiały do nauki czytania i pisania, które promowały wartości cenione przez misjonarzy. Do mitów Cuiva przy nauce czytania wprowadzano postacie Chrystusa i Szatana. Inny tekst - przygotowany dla tych Indian, którzy czasami zmieniali obozowisko kilkadziesiąt razy w ciągu miesiąca - jest historyjka o rolniku, który zapomniał kapelusza. ,,Ta trywialna historyjka wygląda na zupełnie niewinną, lecz faktycznie jest jeszcze jednym wysiłkiem misjonarzy zmierzającym do zmiany stylu życia Cuiva. Przeniesienie ich do stałyclI osiedli, w których pozostawią swoje nomadyczne przyzwyczajenia i będą zależni głównie od rolnictwa, jest wspólnym celem zarówno osadników, którzy chcą ziemi Cuiva, jak i misjonarzy, którzy chcą ich dusz" (Arcand, 1981, s. 79). Zastrzeżenia misjonarzy budziły często tradycyjne rytuały (szczególnie jeśli były związane ze stosowaniem roślin halucynogennych), tradycyjne śpiewy, tallce, chodzenie nago (Lewis, 1988). Efektem tej postawy było odrzucanie przez młodzież - kształconą przez misjonarzy, a jednocześnie pozbawioną w tym czasie tradycyjnych metod edukacji dotyczącej np. sposobów tropienia zwierzyny czy też rozróżniania jadalnych i leczniczych roślin - własnej kultury. "Powiedział, że starsi ludzie, jak on, już nie opowiadają historii, ponieważ tak wielu innych śmieje się z nich lub oskarża o kłamstwo lub wymyślanie historii. Wielu młodych Amuesha przypisuje teraz swoją «biedę, zacofanie i brak cywilizacji» temu, że kiedyś wierzyli w te historie. Ta sama grupa zwykle podkreśla, iż Amuesha powinni uczyć się «prawdziwej» historii opisanej w Biblii i książkach" (Smith, 1981, s. 126). Trzecia faza działalności SIL, wyróżniona przez Stolla, cechuje się - jak już pisałam - podkreślaniem szacunku dla kultur indiallskich, relatywności systemu wierzell oraz kompatybilności nauki i religii. "Podczas, gdy niektórzy mówcy z SIL odmówili uznania etnocydu jako kategorii (00')' SIL wypowiada się teraz �27 na rzecz "indiarlskiego samostanowienia" i "wyzwolenia" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. 174). Autorzy artykułu "No Tobacco, No Hallelujah", z którego pochodzi powyższy cytat, analizują wystąpienie misjonarzy SłL pracujących w Peru na Kongresie Amerykanistycznym w Paryżu w J 976 roku. Zdaniem misjonarzy każda kultura ma zarówno cechy pozytywne, jak i negatywne i rozwój jedynie tych pierwszych powinien być wspierany. Według autorów referatu, zabijanie dziev,czynek, praktykowane w niektórych grupach, ma zarówno negatywne, jak i pozytywne aspekty. Negatywne, ponieważ stanowi morderstwo, tworzy konflikty z innymi grupami itp. Pozytywne, m.in. dlatego że "zapewnia źródło genetycznej różnorodności dla niewielkiej społeczności" (Loos er al., 1976, s. II), daje upust ludzkiej agresji, wspomaga kontrolę społeczną, pomaga utrzymać adaptację ekologiczną. "Uważamy - piszą autorzy artykułu iż ich kategoryzacje są tak mgliste, że sąjedynie kamuflażem dla prawdziwych działań SIL. N iewielu misjonarzy - i niewielu antropologów - mogłoby nawet tolerować takie standardy relatywizmu kulturowego w swoich analizach, jeszcze mniej - robić z n ich użytek" (Hvalkof, Aaby, 1981, s. 174)13. Schemat działania SILlWBT we wszystkich grupach był podobny, nie wszędzie jednak prowadził do takich samych rezultatów. Na przykład według Thomasa R. Moora, pracującego wśród Indian Amarakaeri, obecność SIL wśród części tych Indian nie doprowadziła do zalamania kultury, jak to miało miejsce wśród Amarekaeri z misji dominikańskiej. Ci ostatni wyśmiewali się z zacofania swoich pobratymców, wśród których pracowali misjonarze z SIL, tzn. na przykład z tego, że mieszkają w tradycyjnych chatach komunalnych. W tym przypadku Instytut nie współpracował również z firmami poszukującymi na obszarze zamieszkałym przez Amarakaeri ropy naftowej (Maore, 1981). Czasami, jak to mialo miejsce w przypadku Aguaruna, Indianie walczyli przeciwko wydaleniu SIL (jak twierdzą niektórzy, z obawy przed powrotem armii peruwiańskiej). Najważniejsze zarzuty wysuwane wobec Instytutu można zamknąć w stwierdzeniu, iż działał jako przedłużenie ramienia rządów państw Ameryki Lacióskiej, dążących do ostatecznej pacyfikacji i integracji Indian, i świadomie, czy też nie, politykę tę wspierał. Przypadek Huaorani Mógłby zostać uznany za klasyczny przykład nawiązywania kontaktu przez misjonarzy katolickich i protestanckich z grupą indiaóską, która takiego kontaktu ze społeczellstwem narodowym nie ma. Przebieg tego długotrwałego procesu, w przypadku Huaorani, powiązany był, jak to zazwyczaj ma miejsce, z interesami narodowymi i międzynarodowymi zaangażowanymi na obszarze zamieszkałym tradycyjnie przez Huaorani, tj. pomiędzy rzekami Puyo i Curaray przecinającymi ekwadorską Amazonię. [; Na r~tanić jak oććnia ty tćoriy misjonarzy z SIL l. N. Headland odpowiedział ..Mógłhym siy /.god/.ić / t,\ teorią. Lćcz w praktyce nie przyz\\alalbym na to" (ihidem). m.in.: �28 Pierwsze informacje o Indianach Huaorani - którzy są izolowaną grupą językową - pochodzą z ok. 1850 roku. Spotkania z nimi - najczęściej krwawe potyczki - staly się częstsze w czasie boomu kauczukowego na początku stulecia. W tym czasie, we wschodniej części kraju, porośniętej lasem deszczowym, rozwijają się duże haciendv należące do mi~j i katol ick ich, do peruwiaJlskich i ekwadorskich handlarzy i do cal/chero.\'. W poszukiwaniu ziemi coraz częściej migrują do selvy Indianie Quichua z ekwadorskiego Oriente, a wojsko zakłada tam swoje posterunki. Szczególne zainteresowanie wladz ekwadorskich wschodnią częścią kraju, zamieszkałą przez wojowniczych Indian, wiąże się z początkiem poszukiwaJl ropy naftowej na tym obszarze na początku lat czterdziestych. Wtedy też rozpoczyna się współczesna historia Huaorani. Indianie ci nie utrzymują w tym czasie pokojowych stosunków z nieHuaorani, których uważają za co!JlIori - kanibali. "Zabijali. aby pomścić swych zmarłych, aby ukarać najeźdźców i aby ukraść ich narzędzia" (Rival. 1996, s.73). Ich wzorzec kulturowy, oparty na systematycznej negacji wymiany i handlu, nie dawał innej sposobności na uzyskanic metalowych siekier i maczet niż wojna. Narzędzia zrzucane z samolotów, czy też umieszczane na ścieżkach przez pracowników Sheila, mogły jedynie podsycać pragnienie ich posiadania, wśród tych, dla których ich zabrakło. W 1956 roku nad rzeką Curaray zginęlo z rąk Huaorani pięciu północnoamerykańskich misjonarzy, którzy zjawili się tam w nadziei nawiązania pokojowego kontaktu. W 1958 roku udalo się SIL zalożyć misję na terytorium Huaorani. Dokonały tego siostra oraz żona zabitych nad Curaray mężczyzn - Rachel Saint oraz Elizabeth Eliot - przy pomocy Dayumy, Indianki Huaorani, która w obawie przed śmiercią uciekła od swojej grupy toczącej wewnętrzne walki i znalazła schronienie wśród Quichua. Podobnie jak w innych krajach, również w Ekwadorze SI L, w związku z podpisaniem kontraktu rządowego, zajął się edukacją Huaorani. Otrzymał pozwolenie na stworzenie Protektoratu wokół swojej misji w Tihueno. Na niewielkim obszarze pod wpływem SIL osiedliła się znaczna część żyjących dotąd na ogromnym obszarze Huaorani. "W podobnych warunkach pogranicza, dziadkowie amerykaJlskich misjonarzy spacyfikowali Dziki Zachód i umieścili «Indian» w rezerwatach. Teraz ich wnuki, w służbie tego samego XIXwiecznego Boga zaproponowali reservas dla SlllIarów i Auca [Huaorani]. Wyobraźmy sobie ekwadorską narodową reservas, legalną jednostkę, faktycznie administrowaną przez misjonarzy SIL; sto lat później sprawy wyglądają tak samo" (Robinson, 1981, s. 47). Gdy w 1970 roku na tereny Huaorani weszły pierwsze kompanie naftowe. misjonarze nie zareagowali. W 1974 roku Texaco, jedna z największych firm wydobywających tam ropę, weszła w głąb terytorium Huaorani. SIL przeprowadziła wówczas drugą akcję przesiedlellczą. Używając helikopterów należących do kompanii naftowych zrzucała maczety, a później radia "przez które nawróceni Huaorani mogli rozmawiać ze swoimi bezbożnymi braćmi pozostającymi głęboko w lesie. Większość pozostałych Huaorani została zwabiona 600 �29 km na zachód, do Protektoratu. Od tego czasu ich ziemia była kradziona, a kultura niszczona" (Rival, Lewis, 1990). W procesie wydobywania ropy naftowej zostało zniszczonych ponad 20 milionów akrów ziemi, zatruto wodę, ziemię i powietrze. Wraz z wycinaniem lasu i budową naftociągów pojawili się koloniści. Nastąpiła militaryzacja regionu, pojawiła się prostytucja, alkoholizm, przemoc. Zniszczeniu środowiska naturalnego towarzyszy bieda, złe odżywianie i choroby nie tylko wśród Huaorani, lecz 200 tysięcy Indian amazOłlskich. Równolegle z protestanckimi misjonarzami-lingwistami o nawiązanie kontaktu z Iluaorani staraJi się misjonarze katoliccy. Misja kapucynów została założona na terenie wschodniego Ekwadoru w 1954 roku. Wcześniej obejmowała ten obszar swym działaniem misja jezuicka. Od początku istnienia misji, kapucyni starali się doprowadzić do nawiązania pokojowego kontaktu z Huaorani. W swych usiłowaniach nie otrzymywali żadnej pomocy od rządu ekwadorskiego. Starania nawiązania kontaktu uzasadniali powtarzającymi się napadami Huaorani na osadników znajdujących się w pobliżu ich terytorium. Napady Indian prowadziły do odwetowych wypraw i eskalacji konfliktu. Ponieważ zapiecze techniczne kapucynów było o wiele słabsze niż miało to miejsce w przypadku SIL, do nawiązania pierwszych kontaktów doszło później. Nadzieją misjonarzy katolickich była w 1964 roku Onkay - młoda kobieta Huaorani - która postrzelona przez osadników została "przekazana" katolickim misjonarzom. Jednakże po interwencji Rachel Saint i na rozkaz dowódcy oddziału wojskowego stacjonującego w Pastaza, Onkay poleciała do Protektoratu. Zamiary kapucynów, dążących do spacyfikowania żyjących poza Protektoratem Huaorani, były od 1976 roku wykorzystywane przez pracujące na terytorium Indian eGG (Compania Geof~sica General) oraz CEPE (Consorcio Estatal Petrolero Ecuatoriano), które w przypadkach konfliktów z Huaorani zwracały się do misjonarzy o pomoc. Dużą rolę w relacjach misjonarzy katolickich z indianami odegral biskup Alejandro Labaca, który w 1987 roku zginął, próbując nawiązać stosunki z Tagaeri, żyjącą w izolacji grupą Huaorani. Labaca ..zaadoptowany'· przez rodzinę Huaorani - starał się łagodzić napięcia pomiędzy Indianami i pracownikami kompani naftowych. Można powiedzieć, iż należał do nurtu "zarodków słowa" - z wszystkimi jego zaletami i słabościami a także do kręgu tych biskupów, którzy w Manaus w 1977 roku wyznaczali misjom katolickim nowe cele. "Myślę, że zanim nałożymy na nich krzyże, medaliki i obce przedmioty religijnego kultu, powinniśmy przyjąć od nich wszystkie «zarodki slowa» ukryte w ich realnym życiu i w ich kulturze, gdzie mieszka nieznany Bóg" (Labaca, 1988, s. 109). Stosunki Labaki z Indianami, nastawione na akceptację ich kultury, dobrze ilustruje cytat z jego dziennika: "Za każdym razem, gdy do ekipy przyłączają się nowi misjonarze, pojawiają się te same obawy dotyczące naszych pierwszych kontaktów z amazońską kulturą «nagiego człowieka». ( ... ) Szybko zdaliśmy sobie sprawę, że misjonarz nie powinien czekać, aż zostanie rozebrany, lecz lepiej jest wyprzedzić to działanie, aby dać dowód poważaniu i szacunkowi dla kultury Huaorani" (Labaca, 1988, s. 150). Wypowiadanie takiej opinii przez katolickiego dostojnika i misjonarza z pew- �30 nością wymagało odwagi i może świadczyć o tym, iż bezkompromisowo przyjmował ideę "wcielenia" kościoła w kulturę. Jednak postypowy Labaca i wspomagający go misjonarze, którzy nie mieli wsparcia logistycznego czy choćby struktury, jaką tworzy w tej chwili eIMI, niewiele mogli zmienić w sytuacji I-Iuaorani zdeterminowanej międzynarodowymi interesami. W 1976 roku Labaca zaproponował utworzenie na terenie zamieszkałym przez tę grupę Parku Narodowego, którego istnienie mogloby umożliwić jej przetrwanie. Jednakże I-Iuaorani jeszcze długo musieli czekać na otrzymanie prawnych gwarancji do użytkowania przynajmniej części własnej ziemi. W tym czasie zostali zdziesiątkowani przez chorobę I-Ieine-Medina i grypę, a ich kultura uległa znacznym zmianom. W większości zostali przesiedleni na obszar, na którym do początku lat osiemdziesiątych żyli pod prawie wyłącznym wpływem misjonarzy z SIL, od których też otrzymywali wszystkie potrzebne artykuły. Misjonarze tłumaczyli Biblię, stworzyli alfabet, spisali gramatykę języka I-Iuaorani oraz opracowali program nauczania dla dorosłych. W końcu lat 70. 20% I-Iuaorani mieszkających w Protektoracie umiało czytać i pisać. W zamian oczekiwano od nich, iż porzucą wędrowny tryb życia, przestaną zabijać, zaprzestaną celebrowania tradycyjnych świąt i śpiewania tradycyjnych pieśni oraz, iż będą żenić się tylko zjedną kobietą. Gdy program SIL wśród I-Iuaorani dobiegł kOIlca, pracę misyjną, edukacyjną i opieki zdrowotnej kontynuowała Rachel Saint a od jej śmierci w 1994 roku robi to jej siostrzeniec. Zarówno SIL,jak i sama Saint (która wystąpiła z Instytutu) zaprzecza/a związkom z kapitałem amerykat'tskim, który inwestował w wydobycie ropy, lecz nie ulega wątpliwości, iż poczynania misjonarzy pozostawały w związku z polityką rządu ekwadorskiego oraz kompanii naftowych (Kane, 1998). "Rachel Saint jest silnie powiązana z Maxusem (jedna z firm wydobywających naftę na terenach zamieszkałych przez I-Iuaorani). Przewodniczący tej firmy, William ł lutton, jest ewangelikiem z tego samego kościoła. Dzisiaj właśnie to przedsiębiorstwo zajmuje się edukacją i oświatą zdrowotną na tych terenach. Porozumienie ż ewangelikami zapewnia im kontrolę nad poczynaniami I-Iuaorani" (Avirgan, Walker, 1993). W 1993 roku sfilmowano w Toiiampare w Protektoracie ceremonię włączenia I-Iuaorani do administrowania Parkiem Narodowym Yasuni (będącym tradycyjną ziemią I-Iuaorani). Kilka miesięcy wcześniej I-Iuaorani, a raczej niektórzy ich reprezentanci, podpisali porozumienie z Maxusem, zgadzając się na jego obecność i eksploatowanie ich ziemi przez tę firmę. Podczas ceremonii córka prezydenta Ekwadoru, Alicia Duran Ballen, zdjęła i wręczyła matce przedstawiciela organizacji Huaorani swoje zlote kolczyki mówiąc po angielsku: "Czy waszym zdaniem to była dobra wymiana?" Mark Witznitzer, doradca polityczny z ambasady USA odpowiedział: "Stosując tę samą metodę zdobyliśmy kiedyś Manhattan" (ibidem; Kane, 1998). O ile można doceniać nakład pracy misjonarzy protestanckich i samej Saint, która poświęciła I-Iuaorani całe życie, o tyle znacznej części rezultatów tej pracy nie można oceniać pozytywnie: zmian struktury społecznej, które uniemożliwiły odtwarzanie się tradycyjnej kultury I-Iuaorani, współpracy z rządem i fir- �31 mami wydobywczymi, które doprowadziły do utracenia przez Huaorani znacznej części tradycyjnych ziem i do katastrofy ekologicznej w rejonie. W przypadku misji katolickiej, przypadło jej znów, tak jak w przedsięwzięciu Missao Anchieta, odegranie roli pośrednika w kontaktach pomiędzy dwiema kulturami. Tym razem jednak katolicy, choć znów nie otrzymali poparcia rządu, nie szukali sojuszników wśród przemysłowców. Pozostali niezależni, lecz ich wpływ na realną sytuację Iluaorani był niewielki. Jeśli kontakt, to w czyim interesie? Kościół katolicki jest obecny we wszystkich krajach Ameryki Łacińskiej, a Letni Instytut Lingwistyczny oficjalnie działa w Brazylii, Meksyku, Gwatemali, Peru, Kolumbii i Surinamie. Obydwie instytucje deklarują pomoc dła Indian. Pomimo tak wielu krytycznych opinii o działalności misji, można zakładać, iż misjonarze działają w głębokim przekonaniu co do słuszności swojego postępowania i choć - w zasadzie - nie ma żadnych obiektywnych kryteriów, by rezultaty ich pracy ocenić (kryteria te zależne są bowiem od podzielanej hierarchii wartości) nie można tego nie zrobić. Nie brak przykładów na "realną" pomoc ze strony SIL, a także innych misjonarzy ewangelickich (Olson, 1993) i katolickich. W niedawnym ataku - w lutym 1999 roku - właścicieli ziemskich i ich pracowników na Indian Macuxi, został zaatakowany przez napastników nożem misjonarz z CIMI. Sądzę, iż pod deklaracją programową tej organizacji mogłaby z czystym sumieniem podpisać się większość antropologów. Jednakże kościół katolicki, to nie tylko CIMI i inni "postępowi" misjonarze. Ostatnio hierarchia katolicka obróciła się przeciwko wysiłkom zmierzającym do demokratyzacji swoich władz. "Współczujący biskupi zostali zastąpieni konserwatywnymi wyznaczonymi przez Rzym. Postępowi, którzy uważali się za przyszłość kościoła katolickiego, tworzą teraz w oczywisty sposób opozycyjny układ, głównie na średnim i niższym poziomie hierarchii duchownych" (StolI. 1993, s. 6). Ilustracją tego coraz bardziej widocznego rozłamu pomiędzy konserwatywnym i postępowym odłamem kościoła katolickiego w Ameryce Lacillskiej może być pogrzeb arcybiskupa Don Heldera Camary w 1999 roku, na którym msz~ miał odprawiać jeden z "konserwatywnych" biskupów. Współpracownicy Don Heldera nie zgodzili się. Odbyły się dwie uroczystości pogrzebowe (Artur Domosławski, kontakt osobisty, 1999). CIMI działa przy Kcnferencji Episkopatu Brazylijskiego. Trudno jest przewidzieć, czy i jaki wpływ na działalność CI M I będzie miała zmiana opcj i wśród biskupów. Patricio Warren pisząc o konieczności "powrotu do Manaus" wskazywał, iż "w «dialektyce dominacji» pomiędzy pallstwem i mniejszościami etnicznymi, misje katolickie w dalszym ciągu zajmują pozycję pośrednią, dwuznaczną i zmienną, co często kończy się przeistoczeniem ich obecności i działania w elementy obiektywnie funkcjonalne dla wewnętrznego kolonializmu" (Warren, 1990, s. 75). Pomimo zmian w sposobach pracy Letniego Instytutu Lingwistycznego, dyskusje wśród antropologów na temat roli, jaką odegrał i odgrywa SIL pracu- �32 jąc wśród Indian, ciągle trwają. W 1997 roku w pIsm Ie ..Anthropology Newsletter" publikowanym przez American Anthropological Association (AAA) Instytut został ponownie oskarżony o genocyd (wcześniej miało to miejsce w 1975, rok później Committee on Ethics AAA uznal oskarżenia za bezpodstawne). Odpierając ten zarzut, Thomas . ~lcadland - konsultant SI L ds. antropologii - oraz językoznawca Kenneth L. Pike, który jest czlonkiem SIL od 1935 roku, napisali m.in.: "Wszystko to nie znaczy, iż SIL nigdy nie popełniał błędów. Jesteśmy pewni, że były takie okresy i miejsca, gdzie członkowie SIL mogli byli zrobić więcej dla praw człowieka. Lecz nieprawdą jest, iż nie zrobili nic. Osobiście znamy przypadki, kiedy ludzie z SIL interweniowali. Niektórzy przez wiele lat pracowali, by zapewnić Indianom tytuły do ziemi. Członkowie SIL ratowali z niewoli dzieci, kobiety trzymane w obozach wojskowych w celach seksualnych, ludzi niesłusznie przetrzymywanych w więzieniach, innych - od głodu, ratowali bliskie wymarciu grupy" (korespondencja własna z T. N. Headlandem, 2000). Czytając jednak w innym tekście Headlanda pochwały wobec misjonarzy z Misji Nowych Plemion (New Tribe Mission, dalej NTM) można nabrać podejrzełl, iż kryteria stosowane przez misjonarzy i antropologów w ocenie tego, co jest korzystne dla Indian, a co nie, znacznie się różnią. Headland pisze, iż życie paragwajskich Ache znacznie się poprawiło ekonomicznie w porównaniu z tym, jak wyglądalo 25 lat temu - kiedy to na nich systematycznie polowano, zabijano, porywano dzieci - a to dzięki pracy misjonarzy z NTM. Dziś można ich zobaczyć, jak "prowadzą własne traktory, noszą ubrania (sic!) oraz hodują uprawy na sprzedaż" (Headland, ihidem). Autor tej wypowiedzi nie wspomina wcale, iż gdy po międzynarodowym skandalu, wywołanym informacjami o tym, co spotyka Achć. kierowanie rezerwatem. w którym zostali umieszczeni, przejęli misjonarze ".I. NTM. zdaniem antropologów, sytuacja się nie poprawiła. Pisal o tym Mark Mi"lnzcl w raporcie z 1974 roku "The Ache: Genocide Continuous in Paraguay". Na uwagę zasługuje fakt, iż w 1973 roku w obozie Ache było 25 Indian oraz 30 misjonarzy z rodzinami. Rok później odwiedził to miejsce Norman Lewis, który opisuje fatalną kondycję psychiczną i fizyczną przebywających tam Ache. Pisze m.in.: "Te trzy kobiety i chłopiec zostali złapani w ostatniej obławie w lesie. trzecia kobieta została postrzelona, gdy próbowała uciec" (Lewis, 1988. s. 159). W tej sytuacji trudno jest się zgodzić z Head landem. Sytuacja Huaorani była lepsza. a od początku lat 90. w swoich staraniach o niezależność mogą liczyć na pomoc szeregu organizacji pozarządowych. Jednak nie można powiedzieć, aby - szczególnie ci Huaorani, którzy zamieszkiwali w Protektoracie - mieli realną możliwość wyboru stylu życia. Zaakceptowanie pokoju z obcymi, przyjęcie materialnych i niematerialnych (edukacja) dobrodziejstw ich cywilizacji wiązało się z przyjęciem chrześcijaJlstwa i zarzuceniem tradycyjnego stylu życia. Dziś modele kulturowe w społeczellstwie Huaorani adaptowane są za pośrednictwem - opłacanych już przez pallstwo - nauczycieli, z narodowej kultury ekwadorskiej. To nauczyciel jest wzorcem kulturowym, określa co jest właściwe, a co nie. "Być cywilizowanym" oznacza być eduko- �33 wanym w szkole. Mundurki dla uczniów, teksty, ołówki i torby są dwa razy do roku dostarczane przez misję ewangelicką. Uczniowie muszą wtedy recytować indywidualnie po hiszpallsku wersety Nowego Testamentu (Rival, 1996). Gdy w 1991 roku byłam w Cononaco leżącym poza Protektoratem, młode małżeństwo Huaorani przekonywało nas, że są "dobrymi Indianami". Potwierdzeniem tego miało być noszone przez nich kompletne ubranie oraz magnetofon na korbkę, z którego z przejęciem odsłuchiwali przetłumaczonych na IlUaorani hymnów Starego Testamentu. Nie mieli pojęcia, że - gdyby to było możliwe to my byśmy ich chętnie przekonali, iż wielu jest cohuori, którzy na co dzień nie czytają Pisma Świętego, a i z wieloma, którzy je czytają, można się zaprzyjaźniać wciąż śpiewając tradycyjne pieśni Huaorani. Huaorani, podobnie jak inne indiańskie ludy, nie mieli alternatywy. Wraz z pokojem, na który się zgodzili, przyjęli od obcych narzucony styl życia. Aby schemat ten przestał obowiązywać, trzeba - jak mówi Paulo Suess - dyskutować, kto, kiedy i w czyim interesie interweniuje. Lecz dyskusje nie wystarczą. Aby decyzja wyboru własnej drogi i możliwość podejmowania decyzji niezależnych stały się dla społeczności indiańskich faktem, reguły nawiązywania kontaktu jeśli są one w danej sytuacji w ogóle konieczne - powinny być określone międzynarodowymi przepisami, a sam proces jego nawiązania poddany ocenie i kontroli zespołu złożonego z osób aktywnie działających na rzecz praw ludności tubylczej (antropologów, misjonarzy, organizacji pozarządowych, a w tym samych Indian). Decyzja nawiązania kontaktu nie jest nigdy w oczywisty sposób słuszna, nawet jeśl i podejmowana w naj lepszych intencjach (tak jest na przykład w sytuacji Sydneya Possuelo, którego próba ochrony brazylijskich Korubo przed ostateczną eksterminacją ze strony osadników, poprzez nawiązanie stałego kontaktu, była krytykowana m.in. przez Indian Matis, żyjących w pobliżu Korubo i mówiących podobnym do nich językiem). Nie można liczyć na to, iż poszczególne misje czy organizacje będą w swych działaniach obiektywne czy niezależne. Podobnie rzecz ma się z antropologami. Lecz to już całkiem inna historia. BIBLIOGRAFIA .~dgenIes divinilus 1968 .-Idgellles divinilus. w: Sobór lVa(vkański II. konslylucje. dekrely. deklaracje. Poznań. Alisendo P. el al. 1981 El InslilulO !.illgiiislico de I·erono. Mćxico. Amodio E. 1990 Teologia de la Iiherocion. evangeli::acion y culturas indigenas en el Brasil, w: Misioneros y anIropologos. frente ajrente. Quito, s. 103-147. Arcand B. TlI(' (uiva Band. \\: 01O/lenging Anlhropology. cd. D. H. Turner. G. A. Smith. 1979 Toronto. s. 214-228. God is all .·/mericall. w: Is God an American? cd. S. Hvalkot: P. Aaby. Copenha1981 gen. s. 77-85. Avirgan T.. Walker Ch. 1993 Trinkels and Beads. tilm dokumentalny, Sunnyside Productions. �34 Bottasso J., cd. 1990 Misioneros y an/ropologas, fien/e aFente. Quito. Botlasso .I. C'ris/ianismo y religion!!s indigenas. IV: Misioneros y antropologos. frente a frente. 1990 ed.1. Bottasso, Quito. s. 189-203. 1997 C'hr::e.\:cijw1stwoa religie /uhylce ... W drodze" nr J (28 I). s. 7-14. Braumann F. 1989 Wśród Indian Cuarani. Warszawa. Burska E., cd. 1994 Wspólnoty kO.\:cielne. nie::ale::ne grupv religijne. sekty na pr::.l'klad::ie Ameryki Lacińskiej, Warszawa. d'Ans A. M. 1981 £ncounter in Peru. w: Is God an American:< cd. S. IlvalkoL P. Aaby. Copenhagen. s.145-163. de las Casas B. 1988 Kró/kn relacja o lrynis::c::eniu Indian. Poznań. Elliot E. 199 ł IV cieniu Ws::echmogącego. Warszawa. Evangelii nun/iandi 1981 Evangelii nun/iandi. w: r_·ncvkliki. Warszawa. s. 359-437. £ vangelicos .. 1995 Evangelicos en America La/ina ... Iglesia, Pueblos y Culturas·'. Numero Monografico. 37-38. Frcston P. 1993 Bro/her l 'o/es for Bra/her: The New Politics ojPro/es/an/ism in Bra::il. w: Re/hinking Protestantism in La/in America, ed. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia s.66-111. Garrard-Burnett V .. Stoll D .. cd. 1993 Relhinking Protestantism in La/in America. Philaddphia. Garcia Jordan P. 1988 Las misi(mes orien/ales pel'1lanas: ins/rllln!!11I0 de pacijicacion. con/rol y/u/ela indigena (/8.JO-1915) ... Canadian Journal of Latin Amcrican and Caribbean Studies" XIII. 25. s. 85-105. Gili L. Religious Mohili/y and the Many Words 0/ Cod in La Pa::, Bolivia. w: Rethinking 1993 Protestantism in Latin America. cd. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia. s. 180-199. Hahn R. A. 1981 Missionaries and Frontiersmen as Agents 0/ Social Change among the Rikbakca. w: Is Cod an American?, cd. S. Hvalkof. P. Aaby. Copenhagen. s. 85-109. Headland T. N. 1996 lvlissionaries and Social Justice: Are They Part oj'the Prohlem or Part ofthe Solution?, ..Missiology" XXIV, 2. Scottdale. s. 167-178. Hojman D. E. 1987 7he Dutch Disease as a Challenge 10 the Conventional Structtwalist - Dependency Paradigm: Oil, Minerals and Foreign Loans in Latin .Imerica ... I3uletin de Estudios Latinoamericanos y dcl Caribe" 42. s. 39-53. Ilvalkof S" !\aby P.. cd. 1981 Is Cod an American:), Copenhagen. HvalkofS .. Aaby P. 1981 .. No Tohacco, No Halle/ujah", w: /s Cod an American? cd. S. Hvalkof. P. Aaby. Copenhagen. s. 173-188. �35 Ireland R. 1993 Jaeórzyński 1995 Kairski M. 1999 fhe Crentes olCampo A/egre and the ReligiOlIS Construction a/Brazilian PoiiIies, w: Rl'lhinking Protestantism in Latin America. cd. V. Garrard-Burnett. D. Stoll, Philadelphia. s. 45-66. W .. Wolowski D. POIywacze dlls::. Warszawa. Indianie Aml'l'yki .Ś:rodkowej i Połlldniowej. Demograjia, ro::mieszczenie, sytllacja etno-kll/tllrowa. t. 1-2. Warszawa - Poznań. Kairski M .. Wołollźko M. 1997 Misjonar:: i antropolog twar::ą w twar::. "W drodze" nr 1 (2SI). s. 15-25. Kane J. IJ::icl'. Warszawa. 1995 Labaca L. 19S9 ('ronica HlIaorani. I'ompeya. Loos E .. Davis P .. Wise M. 1976 F/ camhio cll/tllra/ y c/ desarol/o integra/ de /0 pl'l'sona: Exposicion de /0 ji/osojia y los metodos dc/lnstitllto Ungiiistico de "el'{IIIOen e/ Perli. PucalIpa. Marzec Z. 1992 Te%gia lI'y::wo/enia Ro::mowa:: ks. prof Beniaminem Forcano, "Przegląd Religioznawczy" nr 11163. s. J 59-166. McLean Stearman 1\. 1990 Protestantes, FlIndamentalistas, Catolicos y Antrop%gos. w: Misioneros y antrop%gos. /rente o/rente. ed. J. Bottasso. Quito. s. 203-220 . .\!issionories .. 1996 ,\!issionories, .Inthrop%gists. and 1I1ImanR(r;hts. "Missiology" XXIV. 2. Scottdale. Moore Th. R. 19S I sIr and ,,\ell' FOllnd 7i·ihe"· Tlze Amarakaeri h;perience. IV: /s God an Ameri· can:). cd. S. lIvalko!: P. Aaby. Copenhagen. s. 133-145. Ochoa Zazueta J. !\. 1975 FI Institllto Ungiiistico de /'erano. Mćxico. Olson B. E. 1993 Bruchko. Warszawa. Ortiz de Villalba J. S. 1991 I,os lI/timos 1!1Iaorani. Quito. Pereira F. L. !\. 1981 (Ja Forth to Fl'l'ly Part ofthe War/d and Make .'1// Nations Ml' Discip/e. The Bolivian Instance. w: Is God an American?, ed. S. HvalkoL P. Aaby. Copenhagen, s. 109-121. Perez G .. Robinson S. 19S3 La misicm detras /0 mision. Mćxieo. Popll/orum progressio 1981 Popll/orum progressio. w: Encykliki. Warszawa. s. 227-281. "Porantim" 1999 "Porantim". I\no XXI. nr219. 220. 221. Brasilia- DF. Posern-Zielióski A. 1993 Alanipll/acje w .~wiecie lItopii: nowe idee religijne w Ameryce indiańskiej, w: Nowe religie i sekty wy::waniem d/a Kościoła. Pieniężno. s. 47-68. Richardson D. 1988 D::iecko pokojll. Warszawa. 1993 Wieczno-\:('IV ich sercach. Lublin. Rival L. 1996 Hljos de/ Sol, padres de/jagllar. Quito. �36 Rival L., Lewis D. 1990 Stilllife in oil .. ,BBC Wildlife". December. London. s. 834-836. Rodriguez N. J. 1979 Apl/ntes para la intelpretacion de lina transnacionallllisionera: el coso dellnstitllto Ungiiistico de f"erano (iLlj, w: Imperialismo y descoloni=acion. t. I, Mexico. s.397-433. Rohr E. La destrllcción de los simbolas clllturales indigenas. ,<iectas F/lndamentalislas. 1997 sincrelismo e idenlidad indigena en ell:.;cllador, Quito. Schafer H. 1988 Religion dualislo cal/sada por antagonismos sociales. Tras(ondos sociales del prolestanlismo en Cenlroamerica ... Bolctin dc Estudios Latinoamericanos y dcl Caribc" 45. s. 69-87. Smith R. Ch. 1980 The Slimmer Instilute of Linguislics: Ethnocide /)i'\"f~/lisedas a Blesing, w: Is God an American? ed. S. Hvalkot: P. Aaby. Copenhagen. s. 121-133. Stoll D. Words CCI/1 Be Used In So Many Ways. IV: Is God an ;·Imerican:'. cd. S. HvalkoL 1981a P. Aaby. Copenhagen, s. 23-41. 1981 b Higher Power: H':vclif}e's Colomhicm Advance. w: Is God an American:), cd. S. lIvaIkoL P. Aaby. Copenhagen. s. 63-77. Inlroduction: Rethinking Pro/eslan/ism in Lalin America. w: Rethinking Pro/esla1993 nism in Lalin America, ed. V. Garrard-Burnett. D. Stoll. Philadelphia. s. 1-20. Tucker R. A. 1995 Slawni i nie=nani. Nie=1~ykleposlaci = historii misji. Warszawa. Wallis E. E. Aucas Downriver. Dayuma 's SIOły Today. New York. 1971 Warren P. Barbados, ManoliS y encllenlros posteriores. IV: Misioneros y antropologos frente 1990 a frente. ed. 1. Bottasso. Quito, s. 59-81. Whitten N. E. 1978 Ama=onian EC/lador: An Ethnic Intelji:tce in f:'(:ological. Social and Ideological Perspectives, Copenhagen. Zimoń H .. red. 1990 Religie po=achr=eścijańskie It' procesie pr=elllian ... Materialy i Studia Księży Werbistów" t. 35. Warszawa. Magdalena Krysińska-Kalużna INDIANS AND MISSIONS. MISSIONARIES IN THE PROCESS OF CONTACT AND CULTURAL CHANGE IN THE AMAZON REGION (Summary) The article deals with the role of Catholic and Protestant missionaries (especially from the Summer Institute of Linguistics) in the process of contacting the indigenous groups in the Amazon region. The author analyses the way in which the missionaries' attitudes. the values they share, the ideas they propagate and also the strong links between religion and politics in Latin America determine the situation ofthe native peoples in the region. The case study ofthe Huarani of eastern Ecuador is discussed as an example. The author suggests that the process of contacting the indigenous groups be controlled by an independent international organisation. Tłum. Autorki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38428ea1c685ea86e4db7b5f5e346628.pdf 7c1552284deef71c39f4a1c0ba4c311e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5034 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource Kamerun - religie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4669 Title A name given to the resource Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.37-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 84, 2000 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytet im. A. Mickiewicza PoznaJ\ Kulturowej TRADYCYJNE RELIGIE KAMERUNU WOBEC CHRZEŚCIJAŃSTWA I ISLAMU· Afryka jest kontynentem, na którym rodzime rei igie tradycyjne spotykają się zarówno z islamem, jak i chrześcijal)stwem. Kamerun z kolei nie bez racji zwany jest Afryką w miniaturze. Stanowi bowiem nie tylko mozaikę głównych stref klimatycznych kontynentu, ale zamieszkuje go ok. 150 (według niektórych danych 200 lub nawet 250) grup etnicznych, reprezentujących wszystkie niemal rodziny językowe Afryki, od Arabów na północy, po Pigmejów na południu. Rodzime wierzenia afrykańskie mają charakter plemienny lub wręcz lokalny. Etnocentryczność je cechująca sprawiła, iż ich wyznawcy nie mają ambicji misyjnych. To, że wyznawcy afrykańskich religii tradycyjnych nie prowadzą działalności misyjnej nie wyklucza przenikania ich kultów. Typowa dla mieszkańców Afryki tolerancja religijna' sprawiała zawsze, iż idee religijne mogły się tam rozprzestrzeniać na znacznym obszarze i przenikać z jednej grupy etn icznej do drugiej. Taki charakter mają także tradycyjne religie ludów Kamerunu. Tak więc wyznawcy stukilkudziesięciu lokalnych i plemiennych systemów wierzeniowych spotkali się na ziemi kameruńskiej z dwoma najsilniejszymi i najbardziej dynamicznymi religiami o charakterze uniwersalnym, z religiami, które mają wpisany w swe doktryny imperatyw szerzenia własnej wizji świata, wierzeI) i związanych z nimi norm kulturowych. Choć wyrastające ze wspólnego pnia (chrześcijaństwo uważa się za formę "drugiego przymierza", wyrastającego zjudaizmu, a twórca islamu - Mohammed - zwał się "pieczęcią proroków"), doktryny obu religii uni\\'ersalistycznych zakładają zarazem, iż dysponują wyłącznością na "prawdę objawioną" i nie przewidują możliwości przenikania elementów innych religii. Inkluzywny charakter rodzimych religii afrykańskich zderza się zatem w Kamerunie z ekskluzywnym charakterem islamu i chrześcijaóstwa. Wobec otwartej rywalizacji trzech różnych religii (trzech - jeśli zróżnicowane religie rodzime uznamy za systemy tożsame), przed wyznawcami wierzeń • Artykuł prezentuje wyniki projektu badawczego KBN (lir J HOI H 007 14) pl. "Kamerun 2000. Procesy migracyjne i etniczne w Północnym Kamerunie". I Tolerancja religijna Afrykanów jest związana z tym. iż religia jest raczej dla nich zjawiskiem odczuwanym i doznawanym a nie werbalizowanym. Religie rodzime Afryki nie mają z reguły ani świ\~ych ksillg. ani nawet ustnie uporządkowanych dogmatów. Por. S. Piłaszewicz ( 1992, s. 12-15). �38 tradycyjnych stanęły trzy możliwości: trwanie przy tradycyjnych wierzeniach i wartościach, przejęcie jednej z religii uniwersalistycznych lub stworzenie syntezy religii plemiennych i uniwersalnych. W warunkach kameruńskich każda z wymienionych strategii wiązała się z wyborem opcji politycznej i wyborem tożsamości etnicznej lub narodowej. Każda strategia zasługuje na odrębne i obszerniejsze omówienie. W niniejszym opracowaniu skupię jednak uwagę głównie na strategii "nawrócenia", strategii adaptacyjnej, polegającej na przyjęciu jednej z religii uniwersalistycznych. W tym kontekście pojawia się kilka pytań badawczych. Na czym polega i jak można rozumieć "nawrócenie"? Dlaczego jedne grupy lub jednostki pozostają wierne wierzeniom przodków a inne decydują się na konwersję? Co decyduje o miejscu i czasie nawrócenia? Co - w kOI1cU - determinuje wybór jednej z dwóch nowych religii? Aby odpowiedzieć na kolejne pytania należy przede wszystkim sprecyzować pojęcie "nawrócenia". Łacińskie conversio ("odwrócenie") wśród wielu znaczell odnosi się także do zmiany religii. Dla chrześcijan i muzułmanów "nawrócenie" oznacza jednak nie tylko przyjęcie nowej religii i związanych z nią norm kulturowych, lecz także otwarcie nowego życia, przyjęcie do nowej wspólnoty o uniwersalnym wymiarze. Nowo nawrócony rodzi się jak gdyby na nowo. Czy jednak przyjęcie chrześcijaJ'lstwa lub islamu musi oznaczać definitywne i całkowite zerwanie ze "starym" życiem? Spróbujmy na to odpowiedzieć. Dla antropologa zmiana religii jest jedną z form zmiany kulturowej. Zakres, tempo i charakter takiej zmiany może być różny. Zmiana może mieć pełen zakres lub tylko częściowy. Nawrócony może odrzucić tradycyjne wartości i przyjąć nowe w całości lub tylko częściowo. Zmiana może mieć charakter gwałtowny lub też może być rozłożona na etapy (wymiana wzorów kulturowych może być rozłożona na lata lub nawet na pokolenia). W kor1cu kontakt dwóch systemów religijnych może zaowocować powstaniem nowej jakości nowej religii o charakterze synkretycznym. Wśród etnoreligioznawców można wyróżnić dwa podejścia do "nawrócenia". Pierwsze (formalistyczno-behawiorystyczne) traktuje nawrócen ie jako "osobisty wybór pociągający za sobą całkowite odrzucenie starych wierzeó i praktyk, które okazują się niezgodne z nową doktryną" (Gausset, 1999, s. 260; Fabian, 1985). Drugie podejście (społeczno-kulturowe) traktuje "nawrócenie" jako zmianę tożsamości. Mniej ważne okazują się wówczas zakres i tempo zmian (stopieJ'l ortodoksji i gorliwości prozelity), a o fakcie konwersji przesądza samoświadomość danej osoby, to czy ona sama uznaje się za chrześcijanina, muzułmanina lub wiernego religii przodków (Last, 1979; Monteii, 1980). Stosowanie kryterium behawiorystycznego wyostrza ocenę, ale i upraszcza rzeczywistość. Rzadko bowiem zmiana zachowall ludzkich przybiera radykalne tempo, a zakres odrzucenia starych nawyków jest pełny. Ze społecznego punktu widzenia trudno w praktyce wymierzyć jak często nowo nawrócony chrześcijanin powinien pojawiać się w kościele i jak gwałtownie nowo nawrócony muzułmanin powinien odciąć się od zachowań przyswojonych podczas jego osobi- �39 stej dżahilija ("epoki ciemnuści"), za jaką uważają muzułmanie okres przedmuzułmaóski. Z kolei nieostre kryterium świadomości pomija istotną dla samooceny zewnętrzną krytykę zachowail nowo nawróconego. Zachowania prozelity decydują bowiem o jego przyjęciu lub odrzuceniu przez nową wspólnotę. Zewnętrzna ocena może skutkować pojawieniem się kategorii pośrednich między "niewiernym" a "nawróconym"". Dla wyraźniejszego rozróżnienia różnych stopni (etapów) zmiany opcji religijnej, niektórzy religioznawcy (Fisher, 1973) proponują odróżnicnie "nawrócenia" (conversion) od "przystąpienia" (adhesion) lub wprowadzenie odmiennych kategorii nawrócenia: "pierwotnego" i "wtórnego". W piervvszym przypadku przez "nawrócenie" rozumie się zmianę przekonania, czyli świadome i przemyślane przyjęcie nowej religii, w przeciwiellstwie do "przystąpienia", czyli przyjęcia nowych form kultu jako pożytecznego uzupełnienia wcześniejszych wicrzeó bez radykalnej zmiany przekonań. Z kolei nawrócenie pierwotne polegać ma na prostej zmianie afiliacji religijnej, bez względu na treść tej zmiany. Nawrócenie wtórne natomiast, to przejście od formy kultu łączącego stare i nowe elementy do formy bardziej ortodoksyjnej, cechującej się wręcz pewną żarliwością religijną. Tak więc - jak widzimy - "nawrócenie", czyli "wejście w nowe życie", jest zarówno faktcm społecznym, jak i procesem niejednoznacznie definiowanym. Świadomość tcj niejcdnoznaczności pozwoli nam lepiej opisać i zrozumieć wybory przed jakimi staje Kamerllllczyk rozważający możliwość zmiany religii. Co zatem skłania jednostki lub grupy do przyjęcia lub odrzucenia nowej religii? W literaturze antropologicznej podkreśla się często, iż trwanie przy religii tradycyjnej jcst związane z preferowaniem wizji świata ograniczonej przestrzennie i jest typowe dla izolowanych społeczności plemiennych (Horton, 1971). Dominujący w religiach tradycyjnych kult przodków, sił natury i lokalnych bogów jest elementem tożsamości zamkniętej w przestrzeni wspólnoty lokalnej. Potwierdzają to także wyniki moich badaó. Górale Daba, trwający przy swych tradycyjnych wierzeniach, pytani o stosunek do migracji z przeludnionych masywów, odpowiadali: "Nie opuścimy naszej góry, tu są groby na- 2 Dobr) m przykładem kategorii pośrednich pomiędzy ..nawróconym" i ..nienawróconym" są stosowane w praktyce misyjnej Kamerunu i innych państw afrykańskich etapy przyjmowania do wspólnoty chrześcijan (które funkcjonują niczym stopnie wtąiemniczenia). Wyróżnia się zatem prekatechl.menat - roczny okres niesformalizowanej nauki i biernego uczestnictwa w życiu \\spólnoty. Po nim (po odpowiednim egzaminie) kandydat na chrześcijanina otrzymuje (w uroczystej oprawie obrzędo\\ej) medalik z Matką Boską i rozpoczyna trzyletni okres katechumenatu (z regularnymi lekcjami religii). Po trzech latach. po zdaniu odpowiedniego egzaminu (jak pokazuje praktyka - trudnego dla katechumenów). kandydat na chrześcijanina może przystąpić do sakramentu chrztu (otrzymuje wówczas krzyżyk). przez co staje się pełnoprawnym członkiem \\spólnoty wiernych. Podobne - choć mniej sformalizowane - rozróżnienie na ..prawdziwych" i "nieprawdziwych" muzu!manó\\ moglem obserwować w Kamerunie wśród wyznawców drugiej tamtejszej religii uniwersalnej. �40 szych przodków". Bronili w ten sposób nie tylko tradycyjnego kultu przodków, lecz wraz z nim całego swego mikroświata. Co jednak skłania członków tradycyjnych wspólnot do przyjęcia szerszej wizji świata zawartej w religiach o charakterze uniwersalnym? Tu odpowiedź nie jest prosta. Nie wgłębiające się w czynnik transcendentalny hipotezy antropologiczne uwypuklają nąjczęściej czynnik społeczny. Najbardziej rozpowszechniona, ale i najczęściej podważana hipoteza wiąże islamizację i chrystianizację z modernizacją. Hipoteza ta - zbudowana na teorii zachwianego kosmosuJ - utrzymuje, iż otwarcie świata tradycyjnych społeczności plemiennych, zmiana warunków życia wymusza na nich przyjęcie religii bardziej uniwersalnej, której bóg (bogowie) nie zawężałby swego wpływu do ograniczonej przestrzeni wspólnoty lokalnej lub plemiennej. Koncepcję tę potwierdzać mogą m.in. wspomniani już górale Daba. Ich mikroświat od jednego lub dwóch pokole!') ulegał coraz silniejszemu rozchwianiu. Zwłaszcza mieszkańcy niżej położonych wsi są w coraz większym stopniu wystawieni na działanie gospodarki pieniężnej, systemu szkolnictwa pallstwowego, stykają się z wyżej rozwiniętą technologią, dobrami i instytucjami pochodzącymi spoza znanego im świata (urzędami, żandarmerią, ponad lokalną siecią handlową, misjanli, itp.). Poddani presji superstruktury - jaką jest pal1stwo musieli zbudować nową wizję świata, odmienną, szerszą od typowej dla społeczności plemiennej. Wcześniej włączeni w struktury ponadplemienne nie mają już podobnych oporów co ich kuzyni mieszkający kilkaset metrów wyżej. Łatwiej przyjmują nowe religie, łatwiej decydują się na opuszczenie rodzinnej wsi, czują się bowiem mniej zagubieni w opanowanych przez żywioł muzułmański dolinach i ośrodkach miejskich. Potwierdzeniem "teorii modernizacyjnej" może być typowy dla Afryki fakt, iż pierwsi nową religię przyjmują najczęściej ludzie młodzi. Dzieje się tak, gdyż z jednej strony są oni w mniejszym stopniu inkulturowani wc własnym środowisku (często nie przeszli jeszcze pełnego procesu wtajemniczenia w sferze wierzeJl tradycyjnych), z drugiej są też bardziej otwarci na wzory zewnętrzne i chętniej przyjmują nowe źródła prestiżu, pozwalające im osiągnąć wyższą pozycję społeczną w sposób omijający tradycyjne drogi awansu. Krytycy hipotezy modernizacyjnej zwracają jednak uwagę, że już w czasach przedkolonialnych mikroświat nie był obszarem izolowanym społecznie i kulturowo. Treści wierzeJl i formy praktyk religii plemiennych mogły rozprzestrzeniać się na znacznych obszarach, a i współcześnie wiele religii tradycyjnych potrafiło zaadaptować się do warunków nowoczesnego społeczeJlstwa afrykańskiego (Gausset, 1995; Piłaszewicz, 1992). Inni autorzy przytaczają z kolei przykłady społeczności afrykańskich poddanych oddziaływaniu cywilizacji zachodniej, a mimo to pozostających wiernymi tradycyjnym wierzeniom (Fisher, 1973). Argumentację mającą potwierdzać hipotezę modernizacji po] Teorię zachwianego R. Horton (1971: 1975). kosmosu sformułował J. Spcnccr-Trimighama (1955) a rozwinął �41 przez przywołanie przewagi młodych wśród konwertytów stępia natomiast fakt, iż wśród wielu młodych konwertytów istnieje z kolei nadreprezentacja ludzi wyrwanych ze swego rodzimego środowiska, osieroconych dzieci, ludzi odrzuconych (z powodu choroby, kalectwa lub z innych przyczyn). Jednak nawet krytycy koncepcji modernizacyjnej przyznają, iż rodzime religie afrykaóskie nie odpowiadają warunkom społeczeóstwa nowoczesnego w takim stopniu, jak chrześcijaóstwo lub islam. W takim kontekście przyjęcie uniwersalistycznej religii odpowiada wyzwaniom współczesnego świata. W warunkach niepodległych paóstw afrykaóskich, stanowiących w większości historycznie przypadkowe wspólnoty terytorialne, opalie nie na wspólnocie języka i kultury (w tym religii), lecz na postkolonialnych strukturach polityczno-terytorialnych, przyjęcie religii uniwersalistycznych stanowi ważny czynnik integracyjny. Przyjęcie jednej z religii uniwersalnych było popierane lub wręcz wymuszane wpierw przez władze kolonialne, a następnie przez władze niepodległego Kamerunu. Wbrew potocznemu przekonaniu, europejska administracja kolonialna nie ograniczała się do preferowania chrześcijaóstwa. Aktywnie, bezpośrednio lub pośrednio, sprzyjała także rozpowszechnianiu się islamu; w wielu regionach polityka kadrowa popierała muzułmanów - jako bardziej "cywilizowanych". Północne regiony Kamerunu, zamieszkałe w 90% przez wyznawców religii tradycyjnych, uznano wręcz za "kraj muzuhnaóski", oddano w ramach systemu władzy pośredniej we władanie muzułmaóskich Fu!be i zamknięto do lat 40. XX w, dla misjonarzy chrześcijallskich (Boutrais, 1986). Polityka polegająca na preferowaniu islamu (zwłaszcza w północnej części kraju) nasiliła się jeszcze bardziej w pierwszych dwóch dekadach niepodległości, podczas prezydentury Fulbeja - Ahmadou Ahijo. Lista wymuszeó, szykan i represji ze strony lokalnej władzy wobec ,.pogaóskich" górali jest zbyt długa, aby przytaczać ją w tym miejscu'. Warto jednak zaznaczyć, iż "nawracanie" czy to na chrześcijaóstwo, czy na islam ubrane było zawsze w strój modernizacji. Jeszcze w 1982 roku byłem świad"'iem, jak wizytujący teren szef dystryktu komunikował "pog3l1skim" góralom Oaba, iż do kOllca roku muszą przyjąć islam lub chrześcijaóstwo, bowiem paóstwo nie będzie już uznawać religii tradycyjnych. We współczesnym Kamerun ie konstytucja z 1996 roku dekli'lruje co prawda "dumę ze zróżnicowania językowego i kulturowego" krąju, lecz zarazem praktyka prawna spycha lokalne religie i kultury do pozycji mniejszości we własnym kraju. Nieprzypadkowo nasilenie nawróceó na chrześcijaJlstwo lub islam zanotowano nie za czasów panowania Europejczyków (lub Fulbejów na północy), lecz w pierwszych latach niepodległości, gdy władze niepodległego Kamerunu lansowały budowę nowego narodu kamenlllskiego (Vorbrich, 2000). ~ Wyznawcy religii tradycyjnych byli dyskryminowani II dosti;pic do stanowisk w służbie publiczncj. II awansach II armii (nic przckraczali w zasadzie stopnia sierżanta). w dostępie do oświaty (micli trudności z otrzymanicm stypcndium). a nawct w dostępic do wody (w północnym KamcrLJllic przcllażnie muzulmańskic w/adzc lokalnc nie dav,ały im pozwolenia na kopanie ,ludni) (.\/c'l1IorWlI/UI1I .... 1993). �42 W praktyce życia społecznego przyjęcie jednej z religii uniwersalistycznych stanowi o zmianie statusu społecznego, wyjściu z zamkniętej wspólnoty lokalnej i wejściu do ~zerszej wspólnoty narodowej. Przez "pogal1skich"' mieszkańców wsi kameruńskiej islam i chrześcijaństwo postrzegane są jako "nowoczesne", tak samo jak przyniesione do Kamerunu przez muzułmaJlskich Fulbejów konie, broó palna, hodowla bydła, znajomość pisma i tkactwa lub przyniesione przez chrześcijaóskich Europejczyków nowoczesna szkoła i technologia XX wieku. Dobra obcej cywilizacji - czy to zachodniej, czy orientalnej - traktowane sąjako owoce obcej religii - chrześcijallstwa lub islamu'. Wybór nowej religii oznacza zatem w tym kontekście wybór nowej tożsamości i nowej - wyższej - pozycji społecznej. Wybór tożsamości religijnej staje się zatem często wyborem opowiadającym się bądź za wartościami tradycyjnymi, utożsamianymi ze znanym, akceptowanym i swojskim światem, bądź za światem nOW)'0I1,nie do kOllca oswojonym, często obcym (o tym, że jest to świat obcy świadczy choćby przebieg egzaminów katechumenów. z których wynika, iż o decyzji kandydata do chrztu nie decydowała znajomość, a co za tym idzie atrakcyjność doktryny), lecz otwierającym nowe możliwości awansu społecznego. Zmiana statusu społecznego była okolicznością sprzyjającą konwersji na islam zwłaszcza dla "pogan" żyjących w stanie poddal1stwa (często o rzeczywistym statusie niewolnika) względem panujących w północnym Kamerunie Fulbejów. Muzułmanin nie mógł już dłużej być niewolnikiem innego muzułmanina, jakkolwiek prozelita niefulbejskiego pochodzenia nigdy nie mógł uzyskać pozycj i równej Fulbejom. Z wyższym statusem społecznym prozelitów łączy się także lepsza pozycja ekonomiczna. Old kandydatów na chrześcijan czynnik ekonomiczny stanowił o atrakcyjności nowej religii, zwłaszcza w pierwszym etapie ewangelizacji, gdy pomoc materialna misji (dary misji w postaci żywności, lekarstw lub odzieży) pozwalała w wymierny sposób rozwiązać wiele problemów życia codziennego. Dlatego pierwsze nawrócenia na pólnocy kraju nie wytrzymaly często próby czasu w zetknięciu z korzyściami jakie dawało przyjęcie islamu. Także bowiem islam jawi się "poganom" jako religia atrakcyjna pod względem ekonomicznym. W społeczellstwie zdominowanym przez nieliczną mniejszość muzułmallską, wiele sfer życia gospodarczego, wiele zawodów jest światem zastrzeżonym praktycznie dla muzułmanów. "Poganin" lub świeżo (płytko) nawrócony chrześcijanin przybywający do miasta szybko przekonują się, że aby utrzymać się z handlu lub rzclIliosła (np. krawiectwa) niezbędne okazują się powiązania, jakie zapewnia jedynie miejscowa wspólnota muzułmatlska. "Poganin" wyrwany z rodzimego środowiska przekonuje się też często, że w mieście obowiązuje już innego typu solidarność, widzi. że muzułmanie nie pozostawiają swych , W tym kontekście ..teoria modernizacji" łączy się z ..teorią transakcji" F. Bartha. który ,.przyjmuje koncepcję rynku dla całego zakresu zmian społecznych. prowadzących do wymiany war1ości. zarówno tych materialnych. jak i duchowych" (F. Barth. Soc'ia/anlrop%giske problem. Stockholm 1971. cyt. za: S. Pilaszewicz. 1992. s, ł25), �43 współwyznawców w biedzie. Tak jak bycie muzułmaninem ułatwia uczestnictwo w nieformalnej sieci powiązaJl handlowych i finansowych (kredyty, itp.), tak przynależność do społeczności chrześcijan otwiera drogę awansu edukacyjnego. Waga. jaką przywiązują kościoły chrześcijańskie do edukacji swej młodzieży, stwarza jej wiele możliwości kariery. Poważnym ograniczeniem jest jednak w tym wypadku struktura sieci szkół średnich (przeważają licea nie dające absolwentom konkretnego zawodu) i kryzys ekonomiczny, jaki dotknął Kamerun, ograniczający chłonność gospodarki i aparatu pallstwowego. W świadomości prostych wieśniaków przyjęcie chrześcijallstwa lub islamu otwiera zatem nowe możl iwości. z jednej strony zamknięte dla ich ziomków pozostających przy wierzeniach tradycyjnych. z drugiej zaś zastrzeżone, w zależności od sfery aktywności. dla wyznawców jednej z dwóch religii uniwersa· Il (). IIstycznyc Co decyduje jednak o przyjęciu jednej z dwóch wielkich, "nowoczesnych" religii? Pomijając rolę przypadku, ważne znaczenie należy przypisać pozareligijnym czynnikom historyczno-kulturowym lub politycznym, jak i cechom obu religii. Na ogół uważa sit;. że islam jest religią bliższą kulturowo Afrykanom, że jest wręez "religią afrykallską'·. podczas gdy chrześcijaństwo jest ,.religią białego człowieka". Zwolennicy tej teorii przytaczają wiele powodów atrakcyjności islamu (poligamię, wiarę w duchy). Islam traktowany jest jako bardziej tolerancyjny, łatwiej ud chrześcijallstwa misyjnego adaptujący praktyki wywodzące się z religii tradycyjnych. Mówi się wręcz o ,.czarnym islamie", pod którym rozumie się system dogmatów i rytuałów religijnych opartych na Koranie, lecz przesiąkniętych w dużej mierze wierzeniami afrykańskimi. Pojawia się także pogląd, że przyjęcie islamu ma stanowić reakcję, przeciwwagę dla europejskiego imperializmu. W Kamerunie. zwłaszcza w jego północnej części, uwarunkowania historyczno-kulturowe są jednak zupełnie odmienne. To muzulmallscy Fulbeje są traktowani często przez ludność tubylczą za najeźdźców, a biali za wyzwolicieli z fulbejskiej niewoli. Fulbeje chętnie podkreślają różnice rasowe, jakie ich dzielą od pogallskich plemion z gór - wąski nos i rzekomą białą skórę (rzeczywiście nieco jC:I.;nicjszego odcienia). Ponadto islam zostnł przyniesiony do Kamerunu w XVIII i XIX w. przez Fulbejów posługujących się hasłem oczyszczenia tej religii z obcych naleciałości (ruch odnowy religijnej Osmana Dan Fodio) i z tego powodu jest on mniej podatny na różnego typu synkretyzmy. W rezultacie jest w praktyce mniej toleo Prz.:konałcm sit; o tym osohiście. gdy po zainstalowaniu się na dłuższy pobyt w izolowanej Iliosce (zamieszkałej II zlkcydowan.:j II iększości przez ..animistów··) szukałem kandydatów na przewodnika i t/umacza. Mom<:ntalni<: zgłosiło siC; do mnie dlll)eh młodzieńców (jcdynych chrzdeijan lIC I\si). podpi<:rających SIIC ..podania o pracę" dość zniszczonymi druczkami, którc okazaly sit; śl\iadcclll'ami chrztu wyslallionymi nicgdy ś przez paslora. który opuścił tę wieś \lick lat temu. Obaj młodzi chrzcścijani<: byli bardzo zdziwieni i niezadlmoleni. gdy przyjąłem propozyejt; miejslllllcgo ..animisty'· i muz.ulmanina. �44 rancyjny, a w wielu aspektach życia nawet bardziej wymagający, a przez to mniej atrakcyjny niż chrześcijallstwo. W tym kontekście pojawia się problem bariery ,.wąskiej ścicżki". Nowe wymagania i nieznane wcześniej ograniczenia stanowią często istotny czynnik wpływający na decyzję wyboru nowej religii. Zależnie od kulturowych lub psychologicznych uwarunkowall potencjalnego konwertyty, doktryna i praktyka nowej religii może zniechęcać go do zmiany przynalcżności religijnej. Wśród "pogatlskich" ludów północnego Kamerunu, dla których spożycie piwa stanowi nieodłączny element życia codziennego, a zwłaszcza odświętnego (ceremonie kultu przodków), czynnikiem zniechęcającym do przyjęcia islamu jest bezwzględne tabu alkoholowe? Z kolei dla mężczyzny ;~yjącego w tradycyjnym społeczel1stwie (gdzie obowiązują tradycyjne kryteria prestiżu) trudnym do zaakceptowania nakazem może okazać się też wymóg monogamii. Podobnie dla górali ceniących wolność i swobodę, barierą trudną do pokonania może być wychowanie w szkołach misyjnych, zbyt surowe i wymagające dyscypliny wewnętrznej, które odstręcza młodych od obierania tego rodzaju kariery, a jeszcze 8 częściej w wytrwaniu w tej drodze awansu społecznego . Pomimo wielu wysiłków misjonarzy nowo nawróceni chrześcijanie nie odmawiają sobie alkoholu, a i wypadki ukrywanego wielożel1stwa nie należą wśród nich do nadzwyczaj rzadkich wypadków. Takie chrzcścijallstwo jawi się jako bardziej tolerancyjne i atrakcyjne. Zarazem dystans rasowy i kulturowy między misjonarzami a nawracanymi nie musi wcale stanowić bariery zmniejszającej efektywność działalności ewangelizacyjnej. Można wskazać wiele przykładów tego, że biali misjonarze osiągają lepsze wyniki niż ich afrykatlscy odpowiednicy9. Ciekawym i jeszcze nie do kOl1ca wyjaśnionym zjawiskiem towarzyszącym konwersji jest czesto obserwowana prawidłowość w przebiegu "konfliktu pokoleil" między "modernizującymi" się młodymi - nowymi - muzułmanami i chrześcijanami a ich ojcami. Opisaną już w niniejszym studium regułą jest to. iż pierwsze nową religię przyjmuje młode pokolenie. Jednak, jeżeli w wypadku 7 W praktyce pól nocnego Kamerunu (zwłaszcza wśród lu(km górskich) głoszone przcz obie religie uniwersalistycznc potępicnic alkoholu nie znajduje większeg,) posluchu. cZ.ego namacalnym dowodem jest zwiększenie skali alkoholizmu. W konsd;wencji. ~r~teriulll spo/ycia alkoholu stanowi tu o uznaniu konwertyty za ..pra\\dzi\\ego·· lub ..niepra\\dziwcgo·· (godnego szacunku i zaulania - np. kredytu) muzulinanina bądź za ..dobrego" (dopuszczonego do pełni sakramenIÓ\\) lub ..złego" (napiętnO\\anego przcz misjonarzy i kateehdó\\) chrześcijanina. 8 Bariera ..wąskicj ścieżki" stanowi tc/ niekiedy przeszkodę nic do pokonania dla miejscowych kandydatów do stanu duchownego. Dla uniknit;cia póinicjszyeh rDZClarowaJi, kandydaci do seminariów duchu\mych poddawani są w Kamerunie dlugotrmllcj procedurze sprawdzającej i formacyjnej. 9 Wśród wiciu czynnikó\\" taworyzujących bialych misjonarzy wskazać mO/.na np. czynnik ckonomiezny lub kulturowo-psychologiczny. W warunkacb afrykallskieh misje nic mogą działać bez wsparcia Ze\męlrznego_ w clekcie misjonarzc pochodzcnia kalllcruJiskiego mają bardziej ograniczone środki finansowe Uuż sam brak funduszy na bcnzynt; ogranicza znacznie zasięg ich dzialalności w terenie). Z kolei \V wypadku ..tubylczcgo"' misjonarza brak bariery kulturowej nic zawsze przeklada sit; na wit;kszy autorytet i skuteczność dzialania. �45 nowo nawróconych chrześcijan ich ojcowie pozostają do końca życia wierni tradycyjnym wierzeniom, to w przypadku islamu ojcowie młodych konwertytów częściej idą ich śladem. Być może wyjaśnieniem tej prawidłowości jest "hipoteza strachu staruszków" przed pozostawieniem ich po śmierci bez wymaganych obrzędów oczyszczających (zapewniających przejście do świata zmarłych). Ceremonia pogrzebowa odprawiana przez chrześcijanina po śmierci ojca"poganina" (połączona z grupowym i trwającym kilka dni piciem piwa), a także późniejsza troska o grób zmarłego może być uznana przez środowisko "animistów" za namiastkę tradycyjnych (afrykailskich) rytuałów pogrzebowych. Znacznie prostszy pogrzeb wyprawiony ojcu przez młodego muzułmanina (bez kropli alkoholu). wraz z typowym dla islamu brakiem zainteresowania grobem, odbierany bywa zaś jako groźba pozostawienia duszy zmarłego bez należytej opieki obrzędowej' 0. Paradoksalnie zatem, ojcowie nowo nawróconych chrześcijan jako bardziej spokojni o swoją "przyszłość" nie decydują się na porzucenie religii przodków. Natomiast ich sąsiedzi - ojcowie nowo nawróconych muzułmanów - widząc ,.czarno" swoją przyszłość. pełni rezygnacji w obliczu śmierci., decydują się na przyjęcie religii swych dzieci. W warunkach kamerllliskich ważnym czynnikiem wpływającym na decyzje potencjalnych konwel1ytów jest czynnik etniczno-kulturowy lub nawet polityczny. Zmiallic przynależności wyznaniowej towarzyszy często zmiana przynależności etnicznej lub opcji kulturowej, następuje fulbeizacja nowych muzułmanów i okcydcntalizacja nowych chrześcijan. O wyborze nowej religii mogą często decydować doświadczenia osobiste (lub przekazywane przez ustępujące pokolenia). Łatwiej przyjmują islam członkowie grup etnicznych, które w przeszłości zawierały sojusz z Fulbejami w walce ze swoimi pogańskimi sąsiadami, niż wlaśnie owi sąsiedzi, mający w pamięci stulecie opresyjnej polityki ze strony muzułmaliskich Fulbe. Znaczenie uwarunkowali historycznych (i politycznych) dobrze ilustruje przykład grupyetnojęzykowej Oaba. Jej odłam zamieszkujący niziny - zwany Daba-MousgGY - stworzył wodzostwo, które w walce z sąsiednimi grupami ,.pogaliskimi" (w tym z pokrewnymi im grupami Oaba) sprzymierzyło się z najeźdźcami fulbejskimi. W efekcie Oaba-Mousgoy ulegli stosunkowo szybkiej islamizacji, przejmując zarazem wiele elementów fulbejskiego stroju, sposobu życia a także języka (w tym folkloru ustnego, terminologii dotyczącej organizacji społecznej, itp.). Natomiast ich "kuzyni", bardziej bezkompromisowo stawiający opór Fulhejom - głównie tzw. Oaba Niezależni - o wiele dłużej zachowali tradycyjne wierzenia (Vorbrich, 1989). Z kolei opór niezislamizowanych grup Oaba pr7:eciw dominacji politycznej (i towarzyszącej jej nadużyciom władzy) Fulbejów w epoce kolonialnej i postlU POr. Q, Gauss.:!. 1999, Wśród chrześcijan Daba moglem obserwować także odmienne traktowanie po śmierci zmarłych pochodzących z (nieczystej) grupy rodowej kowali i odmienny stosunek do zmarłych pochodzących z innych (zwykłych) grup rodowych, �46 kolonialnej mógł przyjmować postać nawracania się na chrześcijailstwo lub przejawiać się w traktowaniu misjonarzy chrześcijailskich jako sprzymierzellców politycznych - przeciwwagi dla omnipotencji islamu. Tcgo rodzaju motyw "transakcji politycznej" można odnaleźć w decyzji jcdnego z wodzów Daba Niezależnych. W roku 1966 Nuzumkay Tizi - wódz wsi Mandama (zamieszkujący z 28 żonami i 80 dziećmi w ostatniej wśród Daba tradycyjnej twierdzy rodowej) - sprowadził do swej wsi misjonarzy chrześcijailskich, którzy mieli w myśl jego planów powstrzymać samowolę lokalnej administracji, będącej w rękach muzułlllanów (Vorbrich, ! 989)11. Z pewną formą "transakcji", połączoną jednak z "zasadą mimikry", spotykamy się w wypadku przyjęcia islamu przez wodzów górskich społeczności lokalnych. Paradoksalnie zjawisko to nasiliło się w latach 80., w okresie, gdy zelżał (po ustąpieniu prezydenta A. Ahijo) polityczny nacisk islamu. Pokolenie wodzów, którzy doszli wówczas do "władzy", było mianowane przez administrację średniego szczebla, pozostającą w większości jeszczc przez kilkanaście lat w rękach l11uzułmanów. Nowi wodzowie dostępowali swej funkcji już nie w oparciu o mechanizm naturalnej sukcesji, lecz droge\ selekcji przeprowadzanej przez władze regionalne, choć zazwyczaj z zachowaniem pozorów utrzymania tradycyjnych reguł dziedziczenial2. O ile ich ojcowie - choć często także (siłą) nominalnic zislamizowani - pozostawali wierni tradycyjnym wierzeniom, pełnili, obok funkcji administracyjnych (z racji izolacji wspólnot górskich ich kontakty z władzą wyższego szczebla były bardzo rzadkie), także tradycyjne funkcje religijne (kult przodków, kulty agrarne), o tyle nowe pokolenie wodzów zostało poddane ściślejszej kontroli i silniejszej presji kulturowej, a ich funkcje urzędowe zaczęły dominować nad kultowymi. Nowi wodzowie, najczęściej niepiśmienni i nic znający szerszego świata - "namaszczeni" przez zwierzchnią władzę - w naturalny sposób czerpali wzory od swych bezpośrednich przełożonych, fulhejskich famidau i zislamizowanych prefektów i podprefektów. Dla mlodych wodzów naturalnym atrybutem władzy stały się nie tylko - wcześniej tu nieznane - wystawnie zdobiony parasGI (symbol władzy feudalnej) lub rytualnie rzeźbiona laska (symbol władzy wodzowski~j), lecz również fulbejski (muzułmallski) język, strój i gest, a w kOłlcU także i religia. W efekcie w ciągu ostatnich dwóch dekad II O tym, że decyzja wodza Mandamy miała charakter ..polityczny" przesądzalo już samo położenie wsi. Leiala ona bO\liem zaledwie a 30 km od Mayo ()lIlo - prywatnej rezydencji ówczesnego prezydenta Kamerunu - muzułmanina A. Ahijo. a do tego II sIrelit: oddzialywania lokalnego wodza fulbejskiego - Babale - zausznika prezydenta. ktl'rego ambicją było uczynienie z zaplecza rezydencji prezydenckiej obszaru \I' pełni zislamizowanego (Vorbrich. 1989). Muzukay Tizi, który do koilca życia pozostał wierny religii przodków. zapłacił wysoką cent; za swą decyzję polityczną. Zostal podstt;pnie uprowadzony przez wladze i internowany w odległym a 400 km Pali, gdzie zmarł pod koniec lat 80. 11 I tak na przykład. następcą ostatniego ..pogailskiego" WOd/<l Mandam)' został zgodnie z tradycjąjeden z.it:go licznych synów. lecz nieprzypadkowo akurat len. który przyjął islam. 13Lalllido - tytuł Icudala fulbejskiego. w czasach przedkoloniahl) ch i kolonialnych przywódcy na wpół niezależnego pailstewka - lamidatu. �47 XX wieku nastąpiło całkowite zislamizowanie (a po części także i sfulbeizowanie) warstwy wodzów wioskowych. Wraz z postępującym procesem integrowania północy Kamerunu z resztą kraju (bardziej rozwiniętego, lepiej wykształconego i w większości chrześcijańskiego) i napływanicm na północ coraz większej liczby przybyszy z południa, pojawiły się też nowe wzory i drogi awansu społecznego oraz cywilizacyjnego. Wśród ludnc:ci górskiej północnego Kamerunu ukształtowała się skomplikowana struktura społeczno-religijna. O ile społeczność plemienna i chłopska pozostaje w swej masie jeszcze przy wierzeniach tradycyjnych, o tyle tradycyjne elity (warstwa wodzów wioskowych i lokalnych fcudałów), a także związana z rzemiosłem i handlem ludność miast, przyjęła niemal w całości islam. Natomiast nowe, wykształcone elity, w dużej części przybyłe z południa lub wykształcone (wychowane) na miejscu przez misjonarzy, reprezentują drugą religię uniwersalistyczną - chrześcijaństwo. Opisana sytuacja jest wynikiem złożonych uwarunkowań kulturowych i politycznych i jest konsekwencją wchodzenia tradycyjnych społeczności północnego Kamerunu w społeczel1stwo typu narodowego. BIBLIOGRAFIA Boulrais .I.. Buukl .1.i in. 1984 I.e .\ord (·alllerollll. les homilies. line region. Paris. (Jausset Q. ('on/rihlllion Ii I'JIIli/e dl/ pOl/voir sacre chi':: II's /Val1'a Adamawa. Cameroun, 1995 ..Journal des Ati'ieanisles" t. 65 (2), s. 179-200. 1.1'/11111 or (·III'i.I·lillnill·:) iilc C1lOises of the Wawa and the Kwanja of Cameroon, 1999 ..Ali·iea·· t. 69 (2). s. 257-278. Fabian J. ReligiolIs 1'llIralism: ai) Ethnographic Approach. w: Teoretical Explorations 1985 in .·Iji-ican ReligiolI. cds. W. van Rinsbergen. M. Schoffeleers, London, s. 138-163. Fisher H. J. CO/II'<.'rsioll Neconsidered: Some Historical Aspects of Religious Conversion 1973 ill mack ./fi·ica ... Africa" t. 43 (I). s. 27-40. Horton R. .Iji-ican COII\'("I'sion... Africa" t. 41 (2). s. 85-108. 1971 Last M. SOllie /:'conolllic Aspects vf Conversion in lIausaland, Nigeria, w: Conversion 1979 to Islalll. cd. N. Levlizion. New York. s. 236-246 . .I/ellloralldllm .. 1993 Memorand11m de la majorile opprinzee du .. Grand" Nard-CamerO/m (druk ulotny). Mantei! V. 1979 L 'Islam IlOir: line religion ({ la conquetl: de I 'Aji-iql/e. Paris. Pilaszewicz S. 1992 Religie Ajiyki. Warszawa. Spencer-Triminghama J. 1955 7i1e ('hrislial/ Chl/rch and Islam in West ..Iji-ica, London. �48 Vorbrich R. 2000 Tlyhali::m a wieloetnic::ne pańs/wo afiyk(//lskie, ..Sprawy Narodowościowe. nowa" t. 9 (z. 14-15), s. 183-192. Seria Ryszard Vorbrich THE TRADITIONAL RELIGIONS OF CAMEROON VERSUS CIIRISTIANITY AND ISLAM (Summary) In Cameroon the great ethnic diversity is accompanied by a great diversity ol' religions. Next to native Atl'ican religions Islam and Christianity playa great role. This article discusses the consequences of thc clash betwcen inclusive and ethnocentric native religions with exclusive universalist religions. The author focuses on the motives and strategies of "conversion", understood as the strategy of cultural adaptation to the changing world. The Daba group, who inhabits the Mandara massive in n011hern Cameroon. provides examples of more frequent regularities and behaviour types. Following ditTcrently motivated choices among the population of northern Cameroon a complicated social and religious structure has been shaped. The tribes and peasants have adhered to the trac;:tional beliefs whereas the traditional clites (village chiefs. local Icudals). as well as the inhabitants of towns engaged in crafts and trade. have adopted Islam. On the other hand. new, educated elites. mostly coming Irom the south of the country or educated locally b) missionaries. are representatives ofthe second universalist religion. i.e. Christianity. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30295c207091eb989f78a042161c737.pdf adb011bc22965ac724209bb9cabfad4a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1757 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1627 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.263-283 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI NARRACJE ŁOTEWSKIE, C Z Y L I PRZESZŁOŚĆ W ŚWIETLE RELACJI OSOBISTYCH History, Stories, Culture and Society Through Life Stories. A Selected HISTORII Collection of Latvian Life M a r a Z i r n i t e , M a i j a H i n k l e (compilers), Riga 2003 Jest to w y b ó r osobistych historii ż y c i a Ł o t y s z y zebranych przez autorki tej p u b l i k a c j i . Obej­ m u j ą one okres p o c z ą w s z y od uzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę w 1991 r. do dnia dzisiej­ 1 szego. M a t e r i a ł y te p o c h o d z ą z narodowego a r c h i w u m h i s t o r i i ustnej ( N O H ) . D o r o k u 2003 zebrano j u ż ponad 2000 tych o p o w i e ś c i , w formie n a g r a ń audio na kasetach. P o w s t a ł o t a k ż e Stowarzyszenie Ł o t e w s k i c h Badaczy Ustnej H i s t o r i i „ D z i v e s s t a t s " ( o p o w i e ś ć ustna). Prezentowane w y d a n i e s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . W pierwszej przedstawiono 6 h i s t o r i i ż y c i a spisanych w r ó ż n y c h regionach na terenie Ł o t w y . W drugiej c z ę ś c i o p u b l i k o w a n o 7 relacji Ł o t y ­ szy, p o c h o d z ą c y c h ze S t a n ó w Zjednoczonych (jeden z nich b y ł Ż y d e m , k t ó r y w y e m i g r o w a ł do S t a n ó w Zjednoczonych po I I wojnie ś w i a t o w e j ) . Informatorzy b y l i w w i e k u od 60 do 80 lat i pochodzili ze w s z y s t k i c h stron Ł o t w y . Tego t y p u ekspedycje z b i e r a j ą c e o p o w i e ś c i o d b y w a j ą s i ę co r o k u , w kolejnych regionach kraju (Semigalia, Ł a t g a l i a , Kurlandia, L i w l a n d i a ) . D r u g a c z ę ś ć historii w omawianej pracy z o s t a ł a zebrana przez M a i j a H i n k l e , k i e r u j ą c ą pro­ j e k t e m Stowarzyszenia Ł o t y s z y A m e r y k a ń s k i c h (Amerikas Latviesu Apvieniba). Wyboru relacji d o k o n a l i organizatorzy projektu. W 2003 r. w zbiorach Stowarzyszenia z n a j d o w a ł o s i ę ponad 150 kaset z nagraniami. W t y m samym czasie, podczas realizacji a m e r y k a ń s k i e g o o d p o w i e d n i k a tego p r z e d s i ę w z i ę c i a , zebrano dalsze 300 historii. N u r t zbierania tego t y p u m a t e r i a ł ó w r o z p o c z ę ł a A m e r y k a n k a ł o t e w s k i e g o pochodzenia Veda Skultans, p u b l i k u j ą c swoje prace (1998) poza Ł o t w ą . Po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez ten kraj w 1991 r. pojawienie się tego rodzaju t e m a t y k i stało się n a r z ę d z i e m poznawania p r z e s z ł o ś c i swo­ j e g o narodu. W Polsce zainteresowanie p a m i ę t n i k a m i i historiami ż y c i a z w y k ł y c h ludzi, w t y m c h ł o p ó w , m i a ł o swój r o z k w i t w okresie działalności Floriana Znanieckiego i Józefa C h a ł a s i ń s k i e g o . A k c j a zbierania ustnych historii ż y c i a z w y k ł y c h ludzi na Ł o t w i e jest n i e z b ę d n y m o g n i w e m w odnajdywaniu swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j Europie w krajach postsowieckich. Jak p i s z ą autorzy tego zbioru, jest on p i e r w s z y m k r o k i e m w poszukiwaniu sposobu prezentacji tego mate­ r i a ł u szerszej p u b l i c z n o ś c i , a wybrane historie r e p r e z e n t u j ą d o ś w i a d c z e n i a c a ł e g o pokolenia. * * * Co m o ż e d o s t a r c z y ć lektura takich o p o w i e ś c i badaczowi kultury, zainteresowanemu kwestia­ m i postrzegania p r z e s z ł o ś c i , t o ż s a m o ś c i , e t n i c z n o ś c i , relacjami s w ó j - o b c y , l o k a l n y m i w a r t o ś c i a m i , czy stereotypami? A b y o d p o w i e d z i e ć na to pytanie, n a l e ż y z a s t a n o w i ć się, c z y m s ą ustne nar­ racje o p r z e s z ł o ś c i i w j a k i s p o s ó b m o ż n a j e a n a l i z o w a ć . Historie osobiste, k t ó r e o p o w i a d a j ą ludzie o s w o i m ż y c i u i d o ś w i a d c z e n i a c h , o p i e r a j ą się na p a m i ę c i , albo raczej na p e w n y m doborze w y b r a n y c h jej f r a g m e n t ó w . Te opisy p r z e s z ł o ś c i w y d a j ą się nie b y ć przypadkowe, z o s t a j ą one u p o r z ą d k o w a n e i konceptualizowane przez o p o w i a d a j ą c y c h , t w o r z ą c w ten s p o s ó b o g ó l n e r a m y przekazu. S ą one p o w i ą z a n e znaczeniem, k t ó r e spaja r ó ż n e P o w s t a ł j a k o projekt Instytutu F i l o z o f i i i Socjologii U n i w e r s y t e t u w Rydze. �264 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A elementy i c h d o ś w i a d c z e ń , ale t a k ż e ł ą c z y j e z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W ten s p o s ó b powstaje obraz r z e c z y w i s t o ś c i przekazywany z pewnego p u n k t u widzenia, a t r e ś ć tych d o ś w i a d c z e ń w p o w i ą z a ­ n i u z p e r s p e k t y w ą opisu m o ż n a u z n a ć za n a r r a c j ę . Narracja wydaje s i ę b y ć komentarzem do p a m i ę c i p o s z c z e g ó l n y c h c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i , ma w sobie c o ś z m i t u p o d t r z y m u j ą c e g o obraz r z e c z y w i s t o ś c i postrzegany przez d a n ą o s o b ę . Przy t a k i m p o d e j ś c i u to narracja staje s i ę przed­ m i o t e m b a d a ń i analizy, a nie t r e ś ć , czy w i a r y g o d n o ś ć tych o p o w i e ś c i . Istnieje j u ż obszerny z b i ó r literatury p o d e j m u j ą c e j p r o b l e m analizy narracji osobistej prze­ s z ł o ś c i ludzi (Greimas 1989; Tonkin 1992). D o k o n a n i a tych a u t o r ó w w n i o s ł y w i e l e do u k s z t a ł t o ­ w a n i a s i ę pewnego kanonu naukowego badania ustnych narracji. Generalnie analiza s i ę g a szero­ ko, w y k r a c z a j ą c poza treść i formalne struktury w y p o w i e d z i , p r z e c h o d z ą c w s t r o n ę s p o ł e c z n y c h u w a r u n k o w a ń przekazywanych historii. P o w o ł u j ą c s i ę na ten rodzaj analizy, n a l e ż y w y m i e n i ć n a j w a ż n i e j s z e j e j elementy - tematy, elementy powtarzalne, styl w y p o w i e d z i , m o d e l k o m u n i k a ­ c j i , przekazywane w a r t o ś c i , i t p . I tak, zgodnie z t y m p o d e j ś c i e m , konieczne staje s i ę w y o d r ę b n i e n i e najbardziej charaktery­ stycznych w y r a ż e ń p a d a j ą c y c h z ust i n f o r m a t o r ó w , elementy powtarzalne, t w o r z ą c e schemat struktury tekstu. W bardziej s z c z e g ó ł o w y c h badaniach, kiedy panujemy nad j ę z y k i e m , istotne s ą u k ł a d y s ł ó w i w y r a ż e ń w zdaniu. Z tych w y p o w i e d z i w y r ó ż n i ć m o ż n a g ł ó w n e tematy, p r z e ś l e d z i ć ich z a l e ż n o ś ć o d miejsca i czasu, w j a k i m s ą opowiadane. M o ż n a także ustalić styl w y p o w i e d z i , rodzaj n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , takich j a k metafora, hiper­ bola, ironia oraz r e t o r y k ę oraz w y ł o w i ć z a s t o s o w a n ą s t r a t e g i ę , za p o m o c ą której t w o r z ą s p e c y f i c z n ą dla nich n a r r a c j ę . N a l e ż y t e ż o k r e ś l i ć m o d e l k o m u n i k a c j i opowiadający (wielogłosowy, binarny) i z jakiej perspektywy jest ona przekazywana. Co p o d k r e ś l a j ą te o p o w i e ś c i . Jaki m o ż e b y ć cel tych narracji? Jakie znaczenie t w o r z ą ? O p o w i a d a j ą c y i s ł u c h a c z e r e p r e z e n t u j ą g r u p ę ludzi p o s i a d a j ą c y c h specyficzne kompetencje u m o ż l i w i a j ą c e r o z m a w i a j ą c y m ich wzajemne porozumienie, co jest n i e z b ę d n e w takich sytuacjach. D o tego t y p u w i e d z y n a l e ż ą symbole, znaki, p o j ę c i a , fakty historyczne, postacie, organizacje historyczne, ale r ó w n i e ż podzielane interpretacje i specyficzne rozumienie. D z i ę k i temu ich prze­ kaz staje s i ę m o ż l i w y do odczytania. Razem t w o r z ą z b i o r o w o ś ć m ó w i ą c y c h o w s p ó l n y c h sprawach, p o r u s z a j ą c y c h podobne tematy, co jednoczy ich i czyni z nich s p o ł e c z n o ś ć . To rodzaj w s p ó l n o t y dyskursu. Grupa taka wytwarza s p e c y f i c z n ą dla niej n a r r a c j ę o r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j . Charakterystyczne cechy dyskursu to: r e g u l a r n o ś ć , k o n w e n c j o n a l n o ś ć , s e n s o w n o ś ć , c e l o w o ś ć , r ó ż n o r o d n o ś ć i k o n t e k s t o w o ś ć . Dyskurs s p o ł e c z n o ś c i dostarcza grupie p e w n y c h r a m oraz specy­ ficznego w y r a z u , ale to j e d n o s t k i w y p e ł n i a j ą j e treścią. Elizabeth T o n k i n p i s a ł a , ż e dla historyka p r z e s z ł o ś ć jest „ i n n y m krajem, k t ó r y rekonstruuje on z resztek p o z o s t a ł y c h , j e ś l i w o g ó l e takie p o z o s t a ł y " . A n a l i z u j ą c p r z e s z ł o ś ć p r z e k a z ó w ust­ nych autorka stawia inne pytania: w j a k i s p o s ó b p r z e s z ł o ś ć jest moja, a w j a k i s p o s ó b m o g ł a ona w p ł y n ą ć na moje dyspozycje? Dlaczego ludzie p a m i ę t a j ą r ó ż n e aspekty p r z e s z ł o ś c i ? Jasne jest, ż e p a m i ę ć ludzka, poznanie i historia p o m a g a j ą k s z t a ł t o w a ć nasze aktualne w y o b r a ż e n i a . Stąd postulat nie badania h i s t o r i i , ale u ś w i a d o m i e n i a sobie, ż e analizujemy „ r e p r e z e n t a c j e p r z e s z ł o ś c i " , kiedy zajmujemy s i ę u s t n y m i opisami. Teza T o n k i n b r z m i , ż e opisy p r z e s z ł o ś c i s ą konstruowane s p o ł e c z n i e poprzez s t o p i e ń o b o w i ą ­ z y w a n i a lub siłę stylu, tzn. stosowanych n a r z ę d z i j ę z y k o w y c h , s p e c y f i c z n ą r e t o r y k ę i strategie narracji. Dlatego t e ż r ó ż n y c h w y p o w i e d z i nie n a l e ż y p o r ó w n y w a ć taksonomicznie, gdzie styl jest i d e n t y f i k o w a n y zgodnie ze stopniem dopasowania do wzorca, ani poprzez f o r m ę w i ę k s z e j uniwersalnej k l a s y f i k a c j i , ale przez p o r ó w n a n i e w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h p r o d u k c j i i praktyki estetyczne. W ó w c z a s przekonamy s i ę , ż e r ó ż n i c e stylu i praktyk c h a r a k t e r y z u j ą pokolenia. Zebrane w tej p u b l i k a c j i historie ż y c i a Ł o t y s z y s ą bogate, nasycone t r e ś c i ą i znaczeniem. Po ich przeczytaniu nasuwa s i ę pierwszy wniosek. O t ó ż , z b i e r a j ą c podobne historie w Polsce lub na B i a ł o r u s i , czy L i t w i e , m o ż e m y szybko z o r i e n t o w a ć s i ę , ż e ż y c i e w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w dzieli �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 265 RECENZJE I O M Ó W I E N I A s i ę na podobne fragmenty. Informatorzy w y m i e n i a j ą z w y k l e te same p r z e d z i a ł y czasowe, w a ż n e m o m e n t y p r z e ł o m o w e ich ż y c i a , charakterystyczne dla z b i o r o w o ś c i , w której żyją. Wydaje s i ę , ż e ż y c i e k a ż d e j j e d n o s t k i przebiega w tych samych ramach i skupia się w o k ó ł najbardziej istot­ n y c h w y d a r z e ń ich indywidualnej historii, takich j a k narodziny, ś l u b i pogrzeb. Poza t y m w ich p a m i ę c i istotne miejsce z a j m u j ą wydarzenia o charakterze historyczno-politycznym. Subiektywne ż y c i e jednostki zostaje w t ł o c z o n e w o k r e ś l o n e dla danej z i e m i ramy historyczno-polityczno-ekonomiczne, o d c i s k a j ą c e s w ó j w p ł y w na c a ł ą z b i o r o w o ś ć . Takie badania w y m a g a j ą poznania h i s t o r i i regionu, aby ł a t w i e j u c h w y c i ć , o c z y m m ó w i ą informatorzy i co ostatecznie ma dla nich znaczenie. Z moich d o ś w i a d c z e ń w y n i k a , że w centralnej Polsce podobne wspomnienia „ z w y k ł y c h " ludzi, w z a l e ż n o ś c i od miejsca i p a m i ę c i , p o r u s z a ł y w ą t k i I w o j n y ś w i a t o w e j , w o j n y polsko-bolsze­ w i c k i e j , 20-lecia m i ę d z y w o j e n n e g o , okupacji n i e m i e c k i e j , w y z w o l e n i a przez a r m i ę r a d z i e c k ą oraz r z e c z y w i s t o ś c i powojennej. N a terenach wschodniej Polski, ale r ó w n i e ż zachodniej B i a ł o r u s i ( t a k ż e U k r a i n y ) , relacje takie d o t y c z ą okupacji niemieckiej, j a k i okresu, kiedy ziemie te z o s t a ł y zajęte przez Z w i ą z e k Radziecki. O p o w i e ś c i r e l a c j o n u j ą c e n a j w a ż n i e j s z e wydarzenia w ż y c i u l u d z i , w ten czy i n n y s p o s ó b p o d e j m u j ą te w ą t k i , c h o c i a ż m o g ą one m i e ć inne znaczenie dla k a ż d e g o z o p o w i a d a j ą c y c h . Relacje z ż y c i a m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y r ó w n i e ż p o w t a r z a j ą się w pewien s p o s ó b , co oznacza w t ł o c z e n i e ich w odpowiednie ramy historyczne. Tu jednak, j a k się przekonamy, p o j a w i a j ą się r ó ż n i c e w stosunku do Polski lub B i a ł o r u s i , o d z w i e r c i e d l a j ą c e s p e c y f i k ę h i s t o r y c z n ą , przemiany polityczne i ekonomiczne na tych ziemiach. Jakie tematy p o j a w i a j ą s i ę w relacjach Ł o t y s z y ? Okres carskiej Rosji, I w o j n a ś w i a t o w a , 2 w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć Ł o t w y , o d d z i a ł y Bermontsa , c z y l i tej c z ę ś c i a r m i i niemieckiej, k t ó r a w a l ­ c z y ł a nie g o d z ą c się na n i e p o d l e g ł o ś ć , k r ó t k o t r w a ł y r z ą d sowiecki w Rydze (1919). Dalej, okres 3 n i e p o d l e g ł e g o p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o , tzn. reforma rolna i „ n o w i farmerzy" (jaunsairnmieki) dojś­ cie do w ł a d z y i r z ą d y U l m a n i s a (1935). W s p o m i n a j ą c z ę s t o w y b u c h I I w o j n y ś w i a t o w e j , z a j ę c i e Ł o t w y przez wojska sowieckie (1941) i deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę , a t a k ż e o d e j ś c i e Rosjan i przybycie N i e m c ó w (1941). Kolejne wydarzenia to z a k o ń c z e n i e wojny, ucieczka Ł o t y s z y na z a c h ó d z N i e m c a m i , z a j ę c i e Ł o t w y przez Rosjan (1944), masowe deportacje Ł o t y s z y na S y b e r i ę i do Rosji (1947), k o l e k t y w i z a c j a i kolejne deportacje ( 1 9 5 0 - 1 9 5 7 ) . Okres p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a radzieckiego oraz uzyskanie n i e p o d l e g ł o ś c i (1991) - to najnowsza opowiadana historia. Takie ramy historyczne w y w a r ł y w p ł y w na m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . W rezultacie w s w o i m ż y c i u b y l i oni zmuszeni do konkretnych w y b o r ó w , k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że ich relacje w y p e ł n i a j ą w s p o m ­ nienia, kiedy stawali s i ę u c h o d ź c a m i , w y w i e z i o n y m i na Sybir, c z ł o n k a m i ł o t e w s k i c h formacji 4 zbrojnych (SS Waffen), Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u , lub innych organizacji strzeleckich l u d n o ś c i cy­ w i l n e j , j a k o d d z i a ł y obrony (Aizsargi, 2 Bermonts - Aizsardzes) od nazwiska d o w ó d c y 5 lub organizacje s t r z e l c ó w w a l c z ą c y c h w a r m i i kontrrewolucyjnego ruchu w krajach bałtyckich ( 1 9 1 8 - 1 9 1 9 ) . Pavels B e r m o n t s - A v a l o v s ( 1 8 8 4 - 1 9 7 3 ) . Jego w o j s k a p r ó b o w a ł y przy p o m o c y N i e m c ó w o d b i ć R y g ę . Jednak wojska ł o t e w s k i e p o k o n a ł y Bermontsa i u s u n ę ł y z kraju. 11 listo­ pada Ł o t y s z e o b c h o d z ą d z i e ń P a m i ę c i B o h a t e r ó w z tego okresu. Zamieszczone informacje histo­ ryczne p r z e d s t a w i ł e m d z i ę k i konsultacjom Ilze Boldane z R y g i . 3 Jaunsammieki 4 Ł o t e w s k i Legion (Latviesu Legion) został uformowany przez niemieckie w ł a d z e okupacyjne - ludzie, k t ó r z y otrzymali z i e m i ę w ramach reformy rolnej z 1920 r o k u . w 1943 r. W celu u k r y c i a Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u utworzono go w ramach SS. N o w y L e g i o n na­ zwano „ L e t t i s c h e SS F r e i w i l l i g e n L e g i o n " , a liczył on o k o ł o 52 000 l u d z i . C z ę ś ć tych o d d z i a ł ó w stanowili ochotnicy, ale nie wszyscy. K i e d y losy w o j n y z a c z ę ł y s i ę o d w r a c a ć na n i e k o r z y ś ć N i e ­ miec, w p r o w a d z o n o p o b ó r . P r z y w ó d c ą i z a ł o ż y c i e l e m L e g i o n u b y ł Rudolfs Bangerskis. 5 Aizsargi to rodzaj organizacji paramilitarnej. U t w o r z o n a z o s t a ł a przez T y m c z a s o w y R z ą d Ł o t w y w 1919 roku. P o w s t a ł a w celu umocnienia i obrony Ł o t w y , zapewnienia b e z p i e c z e ń s t w a wobec z a g r o ż e n i a ze strony obcych sił. W i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć z d o b y ł a ta organizacja w okresie panowania K . U l m a n i s a w latach 30-tych. W 1940 r o k u w jej s k ł a d w c h o d z i ł o 68 000 c z ł o n k ó w , �266 ARTYKUŁY RECENZYJNE, 6 radzieckiej (strelnieku) RECENZJE I O M Ó W I E N I A podczas I w o j n y ś w i a t o w e j ( 1 9 1 5 - 1 9 1 8 ) , ż o ł n i e r z a m i narodowej a r m i i ł o t e w s k i e j pod rozkazami płk. Oskara Kalpaksa (kalpakiesi) czy o d d z i a ł a m i p a r t y z a n c k i m i (kureliesif , (meza kakif 1 podczas tej samej w o j n y (1919), z I I w o j n y ś w i a t o w e j , c z ł o n k a m i organi­ ]0 zacji w e t e r a n ó w w o j e n n y c h Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u (Daugavas Vanagi) . W y n i k a z tego, ż e Ł o t w a b y ł a miejscem s z c z e g ó l n i e trudnych i b e z k o m p r o m i s o w y c h w y ­ b o r ó w , p r o w a d z ą c y c h w efekcie do wyniszczenia r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prezentowany tu z b i ó r obejmuje relacje Ł o t y s z y . A l e losy k a ż d e j z n a r o d o w o ś c i m i e s z k a j ą c e j na Ł o t w i e k s z t a ł t o w a ł y s i ę inaczej, dlatego ten z b i ó r przedstawia t y l k o p e r s p e k t y w ę ł o t e w s k ą . U c z e s t n i c t w o w jednej z organizacji m i l i t a r n y c h r ó w n o z n a c z n e b y ł o z c z y n n y m o p o w i e ­ dzeniem s i ę po jednej ze stron k o n f l i k t u podczas wojny, a w ó w c z a s w y m i e n i a n e w w i ę k s z o ś c i narracji tego rodzaju wydarzenia prezentowane b y ł y j a k o te, k t ó r e w konsekwencji o d w r a c a ł y c a ł k o w i c i e dotychczasowe pozycje s p o ł e c z n e o p o w i a d a j ą c y c h , raz s t a w i a ł y ich po stronie z w y ­ c i ę z c y , a p ó ź n i e j w r o l i pokonanych. Osobiste historie w y p e ł n i o n e s ą opisami p e ł n y m i cierpienia, n a j c z ę ś c i e j t r a g i c z n y m i dla rodzin. Zebrane tu po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Ł o t w ę o p o w i e ś c i s ą w y r a z e m ś w i a d o m o ś c i i n f o r m a t o r ó w , j a k i z b i e r a j ą c y c h oraz d o k o n u j ą c y c h w y b o r u . R e p r o d u k u j ą b ą d ź k o n t e s t u j ą w s p ó ł ­ czesny n a r o d o w y dyskurs p a ń s t w o w y . W i ę k s z o ś ć tych h i s t o r i i , z w y j ą t k i e m m i e s z k a ń c a Ł o t w y n a r o d o w o ś c i ż y d o w s k i e j (historia nr 11), m i e ś c i się w dyskursie n a r o d o w y m . Ten w y b ó r narracji w y r a ź n i e akcentuje narracje ł o t e w s k i e . To b y ł o celem c a ł e g o projektu. Po latach p r z y n a l e ż n o ś c i Ł o t w y do Z w i ą z k u Radzieckiego, gdzie nie b y ł o miejsca dla w y r a ż a n i a k r z y w d y narodowej, te o p o w i e ś c i m i e s z c z ą s i ę w t y m nurcie. M o j e w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i a z prowadzenia r o z m ó w z m i e s z k a ń c a m i Ł o t w y , n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i (Polacy, B i a ł o r u s i n i , Rosjanie, w t y m s t a r o o b r z ę d o w c y , Ł o t y s z e ) potwier­ d z a j ą fakt, ż e niemal wszyscy m ę ż c z y ź n i b y l i w ten czy inny s p o s ó b p o w i ą z a n i z organizacjami 1 1 wojskowymi lub p a r a m i l i t a r n y m i Ł o t w y , albo w y w i e z i e n i na roboty do N i e m i e c (Polacy, w t y m m ę ż c z y ź n i od 18 do 60 r o k u ż y c i a . W i e l u z nich b y ł o potem represjonowanych przez Rosjan. W jej s k ł a d w c h o d z i ł y t a k ż e organizacje kobiece (aizsardzes) 6 Strelnieku i młodzieżowe (jaunsargi). - to c z ę ś ć narodowych sił ł o t e w s k i c h . U t w o r z o n e z o s t a ł y w 1915 r. j a k o c z ę ś ć rosyjskiej a r m i i carskiej. P o c z ą t k o w o u f o r m o w a n i zostali z samych o c h o t n i k ó w , p ó ź n i e j d o ł ą ­ czono do nich Ł o t y s z y z innych o d d z i a ł ó w rosyjskich. B y l i d z i e l n y m i ż o ł n i e r z a m i i w a l c z y l i p r z e c i w k o N i e m c o m podczas I w o j n y ś w i a t o w e j . Po r e w o l u c j i zdecydowali o n i p o p r z e ć bolsze­ w i k ó w , d z i ę k i temu r z ą d radziecki u r a t o w a ł się. Dzisiaj Ł o t y s z e nie s ą d u m n i z tego faktu. 7 Kalpakiesi - to bataliony Oskarsa Kalpaksa, utworzone j a k o c z ę ś ć B a ł t y c k i e j A r m i i N i e ­ mieckiej w 1919 r. W a l c z y l i przeciwko a r m i i czerwonej, a p ó ź n i e j t a k ż e przeciwko niemieckiej a r m i i . Dlatego t e ż w z i ę l i u d z i a ł w w a l k a c h o w y z w o l e n i e Ł o t w y . 8 Kureliesi - to c z ł o n k o w i e grupy pod d o w ó d z t w e m g e n e r a ł a Janisa Kurelis ( 1 8 8 2 - 1 9 5 4 ) . P o w s t a ł a ona w drugiej p o ł o w i e lipca 1944 r. W ł a ś c i w y m d o w ó d c ą b y ł Kristaps Upenieks ( 1 8 9 1 - 1 9 4 4 ) . Obaj b y l i c z ł o n k a m i Ł o t e w s k i e j Centralnej Rady ustanowionej 13 sierpnia 1943 r. w celu w a l k p r z e c i w k o okupacji N i e m i e c k i e j . Grupa b y ł a blisko tej Rady, tak by w razie potrzeby z o s t a ć z a l ą ż k i e m a r m i i w y z w o l e ń c z e j Ł o t w y . Ludzie spodziewali się, ż e scenariusz I w o j n y ś w i a ­ towej p o w t ó r z y się, a gdy N i e m c y i Rosja o s ł a b n ą , to Ł o t w a przy p o m o c y p a ń s t w zachodnich uzyska n i e p o d l e g ł o ś ć . Grupa z o s t a ł a rozbita w listopadzie 1944 r. przez N i e m c ó w . 9 Meza kaki - to nazwa grupy partyzanckiej utworzonej przez N i e m c ó w w celu w a l k i z sowietami i c z e r w o n ą p a r t y z a n t k ą , podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j i po jej z a k o ń c z e n i u . 1 0 Daugavas Vanagi to s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a organizacja u t w o r z o n a w B e l g i i w 1945 r. w celu wspierania Ł o t y s z y , k t ó r z y ucierpieli w w y n i k u I I w o j n y ś w i a t o w e j . Ł ą c z y ona g ł ó w n i e Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h za g r a n i c ą , ale od 1990 r. d z i a ł a r ó w n i e ż na terenie p a ń s t w a ł o t e w s k i e g o . 11 P o n i e w a ż j e d n y m z g ł ó w n y c h t e m a t ó w tych relacji s ą wspomnienia d o t y c z ą c e organizacji paramilitarnych, dlatego p o ś w i ę c a m tu i m w i ę c e j miejsca. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h (np. szaulisi - Lietuvos sauliu sajunga na L i t w i e , kajtselit w Estonii) z r z e s z a ł y d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n , k t ó r z y nie służyli w wojsku, p r z y s p o s a b i a ł y ich do s ł u ż b y wojskowej (wychowanie �267 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rosjanie). Z tych relacji w y n i k a , ż e niemal wszyscy trafiali n a s t ę p n i e do o b o z ó w przeznaczo­ n y c h dla j e ń c ó w w o j e n n y c h , albo za p r z e s t ę p s t w a p o p e ł n i o n e p r z e c i w k o p a ń s t w u r a d z i e c k i e m u oraz deportowani na S y b e r i ę lub p o ł u d n i e Rosji. Wojna i jej konsekwencje s t a n o w i ą kontekst historyczny w s z y s t k i c h o p o w i e ś c i , n i e z a l e ż n i e od n a r o d o w o ś c i narratora. R ó w n i e i n t e r e s u j ą c e s ą dane na temat liczby i s k ł a d u narodowego l u d n o ś c i Ł o t w y z r ó ż n y c h o k r e s ó w (tu zobaczymy jeszcze szerszy kontekst s p o ł e c z n o - h i s t o r y c z n y ) . I tak, w e d ł u g p i e r w ­ szego spisu l u d n o ś c i na t y m obszarze z 1897 r., Ł o t y s z e stanowili 68,3% całej populacji, liczącej 1,93 m i l i o n a m i e s z k a ń c ó w . Rosjanie stanowili w ó w c z a s ok. 12%, Ż y d z i 7,4%, N i e m c y 6,2%, Polacy 3,4%. P o z o s t a ł e m n i e j s z o ś c i stanowili L i t w i n i , E s t o ń c z y c y i Cyganie. W e d ł u g spisu z 1935 r. liczba l u d n o ś c i Ł o t w y w y n o s i ł a 1,9 m i l i o n a . W e d ł u g tych danych procent Ł o t y s z y w z r ó s ł do 77% c a ł o ś c i , a proporcje l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h m n i e j s z o ś c i z m n i e j s z y ł y się. P o m i m o c i ę ż k i c h ofiar poniesionych w okresie I w o j n y ś w i a t o w e j i w y j a z d ó w do Rosji, 12 liczba l u d n o ś c i ł o t e w s k i e j w z r o s ł a m i ę d z y 1897 a 1935 r o k i e m o 155 0 0 0 . W t y m okresie w y ­ emigrowali głównie Niemcy i Żydzi. W 1959 r. Ł o t y s z e stanowili 62%) s p o ł e c z e ń s t w a , podczas gdy liczba l u d n o ś c i rosyjskiej sko­ 13 c z y ł a z 8,8%) do 26,6%). B i a ł o r u s i , U k r a i ń c y i Polacy ł ą c z n i e stanowili 7,2%), a Ż y d z i - l,7%o . Emigracja t y s i ę c y Rosjan na ziemie ł o t e w s k i e s p o w o d o w a ł a , ż e l u d n o ś ć ł o t e w s k a zmalała i w 1970 r. s t a n o w i ł a 56,8%, w 1979 - 54%, a w 1989 - 52%. W 2000 r. l u d n o ś ć Ł o t w y w y n o s i ł a 2,4 m i n , w t y m Ł o t y s z e stanowili 51,8%, Rosjanie 33,8%o, 14 B i a ł o r u s i n i 4,3%, U k r a i ń c y 3,5%, Polacy 2,3%, L i t w i n i 1,3% . Z tych danych w y n i k a , że proporcje liczby l u d n o ś c i m n i e j s z o ś c i etnicznych na Ł o t w i e s ą s t a ł e . W y j ą t e k stanowi l u d n o ś ć rosyjska, k t ó r e j , j a k to w y n i k a z danych, p r z y b y ł o ponad d w u ­ krotnie w okresie X X w. fizyczne, strzelectwo) oraz r o z w i j a ł y w nich postawy obywatelskie. Organizacje ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h d y s p o n o w a ł y też w ł a s n y m c i ę ż k i m s p r z ę t e m - armaty, c z o ł g i , samoloty, a struktura organizacyjna b y ł a dostosowana do struktury administracyjnej p a ń s t w a . D o c e l ó w bojo­ w y c h grupy te b y ł y zorganizowane w d r u ż y n y i p o d l e g a ł y p o w i a t o w y m komendantom w o j s k o ­ w y m . W skali kraju ich szkoleniem i d z i a ł a n i a m i k i e r o w a ł w ł a s n y sztab. W przypadku w o j n y dru­ ż y n y organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h u b e z p i e c z a ł y zaplecze w a l c z ą c e j armii w ł a s n e j i b y ł y u ż y w a n e do prowadzenia partyzantki na tyłach nieprzyjaciela. W czasach pokoju b r a ł y u d z i a ł w walce z k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i i p o ż a r a m i , w razie r o z r u c h ó w w s p ó ł d z i a ł a ł y z p o l i ­ cją. Jako s k ł a d o w a c z ę ś ć sił zbrojnych p a ń s t w a c z ł o n k o w i e organizacji obrony przewyższali liczebnie skoszarowane wojsko ( w latach 30. nawet kilkakrotnie), sieć ich d r u ż y n o b e j m o w a ł a c a ł y kraj. C z ł o n k a m i organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h b y ł o w i e l u przedstawicieli inte­ ligencji (nauczyciele, wolne zawody, d u c h o w i e ń s t w o ) , ich trzon s t a n o w i ł a jednak przede wszyst­ k i m l u d n o ś ć w s i . D o z a d a ń organizacji ochrony kraju w p a ń s t w a c h b a ł t y c k i c h n a l e ż a ł o też krzewie­ nie postaw obywatelskich i o d d z i a ł y w a n i e na rzecz poziomu kultury ogólnej w kraju. W Estonii, na L i t w i e i Ł o t w i e organizacje te z o s t a ł y r o z w i ą z a n e po w c i e l e n i u tych krajów w s k ł a d Z S R R ( w 1940 roku). C z ł o n k ó w i k a d r ę w w i ę k s z o ś c i osadzono w w i ę z i e n i a c h b ą d ź deportowano. M i m o to z ich k r ę g u w y w o d z i l i s i ę przede w s z y s t k i m spiskowcy, k t ó r z y w m o m e n ­ cie z b l i ż a n i a się Wehrmachtu, w lecie 1941 r o k u , w y s t ą p i l i zbrojnie p r z e c i w k o a r m i i czerwonej, m i ę d z y i n n y m i w K o w n i e . W okresie okupacji niemieckiej, w latach 1941-44, zasilali tolerowa­ ne przez N i e m c ó w organizacje narodowe oraz pomocnicze formacje policyjne i wojskowe w s p ó ł d z i a ł a j ą c e z okupantem. Po zajęciu r e p u b l i k b a ł t y c k i c h przez a r m i ę c z e r w o n ą d z i a ł a l i m i ę ­ dzy i n n y m i w antysowieckiej partyzantce na L i t w i e . 1 2 M o g ł o to b y ć w y n i k i e m p o l i t y k i asymilacji m n i e j s z o ś c i etnicznych w Republice Ł o t e w s k i e j . 1 3 W okresie w o j e n n y m m i ę d z y 1941 a 1944 r. z g i n ę ł o 80 000 Ż y d ó w na Ł o t w i e . 14 w 1993 r n a Ł o t w i e i s t n i a ł o 290 kongregacji l u t e r a ń s k i c h , 191 parafii k a t o l i c k i c h , a t a k ż e 56 w s p ó l n o t (obszczina) s t a r o o b r z ę d o w c ó w . W 2000 r. ze w z g l ę d u na w y z n a n i e religijne lute­ ranie stanowili 55% s p o ł e c z e ń s t w a , katolicy - 24%, p r a w o s ł a w n i - 9%. W samej Ł a t g a l i i miesz­ k a ł o 60 000 P o l a k ó w . �268 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Jakie tematy w y ł a n i a j ą s i ę z o p o w i e ś c i w y s e l e k c j o n o w a n y c h w t y m zbiorze? N a j c z ę ś c i e j wspominane s ą czasy d z i e c i ń s t w a , c z ę s t o ż y c i e na p r o w i n c j i , na farmach (seta, laukumaies), ko­ n i e c z n o ś ć opowiadania się po stronie rosyjskiej lub niemieckiej. D l a o p o w i a d a j ą c y c h w a ż n e s ą relacje m i ę d z y Ł o t y s z a m i a Rosjanami lub m i ę d z y Ł o t y s z a m i a i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i . Z pre­ zentowanych relacji w y n i k a pewien obraz Ł o t y s z a , p a ń s t w a Ł o t e w s k i e g o , czy nawet „ ł o t e w s k o ś c i " . W s k a z u j ą na to r ó ż n e w y p o w i e d z i . Powszechne b y ł o nazywanie Ł o t y s z y faszystami, depor­ tacje, z e s ł a n i a , w y r o k i ś m i e r c i za d z i a ł a l n o ś ć przeciw p a ń s t w u radzieckiemu. Dezercje z armii radzieckiej, zmuszanie k u ł a k ó w do w y s o k i c h p o d a t k ó w , n i e m o ż n o ś ć s p ł a c e n i a p o d a t k ó w i odda­ wanie ziemi do k o ł c h o z ó w . To ich b o l ą c z k i . P r a c o w i t o ś ć i d b a ł o ś ć o c z y s t o ś ć na deportacji czy w k o ł c h o z a c h , w y s o k a produkcja ł o t e w s k i c h k o ł c h o z ó w w y r ó ż n i a ł a ten n a r ó d . Z a j m o w a n i e d o m ó w i m i e s z k a ń deportowanych przez r o d z i n y rosyjskie jest powszechnie źle oceniane. M o ż n a t e ż u s ł y s z e ć w z m i a n k i o procesie asymilacji Rosjan w okresie przedwojennym, kiedy to nie chcieli by nazywano ich Rosjanami, lecz Ł o t y s z a m i , m i m o ż e niezbyt dobrze znali j ę z y k łotewski. Jak p i s a ł jeden z i n f o r m a t o r ó w , m i a ł on absolutne przekonanie, co do tego, ż e w a l c z y o nie­ dopuszczenie Rosjan na z i e m i ę ł o t e w s k ą . D l a nich nie b y ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do s ł u s z ­ n o ś c i w a l k i z Rosjanami. Ż a d e n Ł o t y s z nie c h c i a ł d o p u ś c i ć do p o w r o t u tego, co d z i a ł o s i ę w okresie 1 9 4 0 - 1 9 4 1 . N a L i t w i e tego typu narodowy L e g i o n nie p o w s t a ł , w p r z e c i w i e ń s t w i e do Ł o t w y i Estonii. W e d ł u g informatora m i a ł y one charakter w o j s k frontowych. L i t w a w y b r a ł a inny wariant, g d y ż potencjalni c z ł o n k o w i e tych formacji u c i e k l i i s k r y l i s i e w lasach. L i t w i n i pozostali j e d n a k w s ł u ż b i e zbrojnej p o l i c j i (szaulisi) (s. 160). Pomijany jest w ą t e k eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j na Ł o t w i e . Jeden z i n f o r m a t o r ó w , sam pochodzenia ż y d o w s k i e g o p r z e ż y ł , t y l k o dlatego, że z o s t a ł ewakuowany do Rosji. Ale z m o i c h b a d a ń w y n i k a , ż e w ą t e k ten pojawia się w relacjach w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . U d z i a ł o d d z i a ł ó w ł o t e w s k i c h w eksterminacji l u d n o ś c i ż y d o w s k i e j jest w jednej relacji w s p o m ­ niany, ale raczej jest pomijany. L u d z i e p a m i ę t a j ą osoby, k t ó r e z a b i j a ł y podczas wojny, a nie zo­ s t a ł y jeszcze rozliczone za z a b ó j s t w a . Z relacji zebranych w ś r ó d Ł o t y s z y m i e s z k a j ą c y c h w A m e r y c e w y n i k a , ż e w i e l u c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u u c i e k ł o na z a c h ó d . T y m samym u n i k n ę l i oni n i e w o l i radzieckiej, gdzie b y l i b y traktowani bardzo surowo. D u ż a c z ę ś ć z nich w y e m i g r o w a ł a do U S A , Kanady, A u s t r a l i i , c z ę ś ć z o s t a ł a z N i e m c z e c h . Wraz z nastaniem ery M c C a r t h y z m u w Stanach Z j e d n o c z o n y c h , zostali oni uznani za w e t e r a n ó w w o j n y z k o m u n i z m e m (ustawa prezydenta). Kongres w y d a ł r e z o l u c j ę , w e d ł u g której b y ł y c h c z ł o n k ó w Ł o t e w s k i e g o L e g i o n u nie traktowano j u ż j a k o w r o g ó w S t a n ó w Zjednoczonych (s. 165). M i m o wszystko, j a k podaje jeden z i n f o r m a t o r ó w , „ w i ę k s z o ś ć ludzi w Smiltene m ó w i ł o , że j e ś l i m i e l i by w y b i e r a ć m i ę d z y dwoma z ł a m i - N i e m c y czy Rosjanie - to raczej w y b r a l i b y Rosjan. W i ę c kiedy Rosjanie p r z y b y l i , k a ż d y p o w i a d a ł „dzięki B o g u " , ale nastały c i ę ż k i e m i e s i ą c e " (s. 158). W zbiorze spotkamy r ó w n i e ż w ą t k i polskie. I n t e r e s u j ą c e s ą w z m i a n k i Ł o t y s z y d o t y c z ą c e P o l a k ó w . N i e k t ó r z y z n i c h w y m i e n i a j ą p r z o d k ó w pochodzenia polskiego. U c i e k a j ą c przed Rosjanami w i e l u Ł o t y s z y , n a l e ż ą c y c h do l u d n o ś c i c y w i l n e j , z n a l a z ł o s i ę na obecnym Pomorzu s z c z e c i ń s k i m . Pracowali u N i e m c ó w i podobnie j a k oni wyjechali ostatecznie na z a c h ó d . Oba­ w i a l i s i ę P o l a k ó w p r z y b y ł y c h z t e r e n ó w Rosji, o s i e d l a j ą c y c h się na ziemiach zachodnich, zajmu­ j ą c y c h d o m y poniemieckie. W jednej z relacji w s p o m i n a j ą fakt p r z y b y c i a P o l a k ó w i zawieszania swoich flag na domach, a e w a k u a c j ę N i e m c ó w o p i s u j ą j a k o t r a g i c z n ą . O p i s u j ą c p r z y b y ł y c h P o l a k ó w n a z y w a j ą ich „ d o ś ć p r y m i t y w n y m i " , a „ich dzieci nie m i a ł y bielizny, a kobiety b y ł y okutane w c i ę ż k i e szale". W s p o ­ m i n a r ó w n i e ż , ż e patrzyli na wszystko z n i e n a w i ś c i ą (s. 120). Po ich p r z y b y c i u wyrzucano Ł o t y ­ szy z lepszych d o m ó w . W e d ł u g tej relacji Rosjanie d ł u g o nie w y j e ż d ż a l i , by m i e ć oko na Pola­ k ó w (s. 121). Ten sam informator pisze, ż e „ c z a s e m w y d a w a ł o m u się, ż e Polacy b y l i c a ł k o w i c i e „ p i j a n i " i d e ą , ż e b ę d ą m o g l i r z ą d z i ć s i ę sami i ż e b ę d ą w o l n i " . „ P o l a c y p r ó b o w a l i d a ć m ł o d ­ szej generacji s z a n s ę r z ą d z e n i a , np. starszego w y k s z t a ł c o n e g o m ę ż c z y z n ę z w o l n i o n o i na j e g o miejsce w s t a w i o n o m ł o d e g o studenta, k t ó r y n o s i ł literę „ P " na ubraniu (s. 122). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 269 N a z a k o ń c z e n i e p a d ł y u w a g i na temat sytuacji Ł o t y s z y w U S A . Informator stwierdza, ż e n i g d y w ż y c i u nie z e t k n ą ł s i ę z problemem d y s k r y m i n a c j i z tego p o w o d u , ż e b y ł Ł o t y s z e m . W e d ł u g niego, c z ę ś c i o w y m w y t ł u m a c z e n i e m tego zjawiska jest fakt, ż e Ł o t y s z e s ą m a ł y m naro­ dem, n i k o m u nie znanym, j a k Polacy, czy W ł o s i . Ł o t y s z y o k r e ś l a j ą j a k o ludzi, k t ó r z y j a k o ś r a d z ą sobie w k a ż d e j sytuacji. „ N i e w a ż n e j a k w y r z u c i ć kota, on zawsze w y l ą d u j e na cztery łapy. N a emigracji Ł o t y s z e p o t r a f i ą p r z e o r i e n t o w a ć siebie, w y k o r z y s t a ć k a ż d ą s y t u a c j ę dla w ł a s n y c h k o r z y ś c i i c e l ó w , z m i e n i ć z a w ó d . Sukcesy Ł o t y s z y l e ż ą w t y m , ż e s ą oni w y t r w a l i i n i e u s t ę p l i w i , zdolni do adaptacji w k a ż d e j sytuacji. To samo dotyczy Ł o t y s z y , k t ó r z y pozostali w Z w i ą z k u Radzieckim. M a j ą z d o l n o ś c i adaptacji, dostosowania s i ę do k a ż d y c h w a r u n k ó w , p o n i e w a ż nie m a j ą innego w y b o r u , albo ż y ć tak j a k m o g ą , albo p r z e s t a ć ż y ć w o g ó l e . We w s z y s t k i c h sytuacjach Ł o t y s z e w y b i e r a j ą dostosowanie by p r z e ż y ć i o c h r o n i ć swoje rodziny. N e g a t y w n y m zjawiskiem j a k i dostrzec m o ż n a u Ł o t y s z y , jest kompleks m n i e j s z o ś c i , który, j a k mam w r a ż e n i e , p r ó b u j ą oni u k r y ć pod m a s k ą b r a w u r y " (s. 182). „ I n n y m z j a w i s k i e m , k t ó r e ł a m i e m i serce w Ł o t w i e jest fakt, że kiedy Ł o t y s z e i Rosjanie ż y j ą obok siebie i r o z m a w i a j ą , kiedy s ą oni razem, to wszyscy Ł o t y s z e r o z m a w i a j ą po r o s y j s k u " (s. 183). Dzisiaj Ł o t y s z e z U S A m a j ą prawo do obywatelstwa ł o t e w s k i e g o oraz prawa w y b o r c z e . Chyba jednak n i e w i e l u z nich korzysta z tego prawa. * * * W y b ó r tych w s p o m n i e ń nie jest, m o i m zdaniem, charakterystyczny dla w s z y s t k i c h m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y , ale b y ć m o ż e dla Ł o t y s z y . Ł o t w a jest krajem w i e l o e t n i c z n y m . W t y m zestawieniu j a w i s i ę j a k o laurka, o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i a j ą c a w s p ó ł c z e ś n i e ten n a r ó d . M o ż n a p o d z i e l i ć narracje ze w z g l ę d u na specyficzne r ó ż n i c e , tzn. narracje r z ą d z ą c y c h i te o p o w i e ś c i osadzone w d o ś w i a d c z e n i a c h ż y c i o w y c h r z ą d z o n y c h . D o tych pierwszych zaliczam o p o w i e ś c i Ł o t y s z y u t o ż s a m i a j ą c y c h się z r e p u b l i k ą Ł o t e w s k ą , co niejednokrotnie o z n a c z a ł o w a l k ę po stronie nie­ mieckiej, c h o c i a ż j a k p o d k r e ś l a j ą , c z ę s t o w b r e w w ł a s n e j w o l i oraz restrykcje ze strony Z w i ą z k u Radzieckiego. I s t n i e j ą j e d n a k r ó ż n i c e w interpretacjach o p o w i e ś c i d o k o n y w a n y c h przez z w y ­ k ł y c h m i e s z k a ń c ó w , zebranych przeze mnie w Ł a t g a l i i . 15 Jak w y n i k a z m o i c h d o ś w i a d c z e ń na Ł o t w i e , i s t n i e j ą o p o w i e ś c i , w k t ó r y c h u d z i a ł m i e s z k a ń ­ c ó w Ł o t w y w formacjach paramilitarnych, np. aizsergi, b y ł ź l e wspominany, a przede w s z y s t k i m s t a n o w i ł ź r ó d ł o p ó ź n i e j s z y c h n i e s z c z ę ś ć . W e d ł u g jednej z takich relacji, m ą ż i n f o r m a t o r k i zapi­ sał s i ę do tej formacji, p o n i e w a ż o t r z y m a ł od nich b r o ń p a l n ą , d z i ę k i czemu m ó g ł p o l o w a ć na z w i e r z y n ę w lesie. A w i ę c p o w o d y zapisania nie zawsze b y ł y tak patriotyczne, j a k nam to przed­ stawiano w t y m zbiorze. K a ż d y g ł o s zaprezentowany w zbiorze jest i n t e r e s u j ą c y i wart u w a ż n e g o przestudiowania, by lepiej p o z n a ć h i s t o r i ę Ł o t w y , d o ś w i a d c z e n i a jej m i e s z k a ń c ó w oraz s p o s ó b m y ś l e n i a dzisiejszych Ł o t y s z y j a k i o b y w a t e l i tego kraju, innych n a r o d o w o ś c i . Jednak to t y l k o fragment w s p ó ł c z e s n y c h narracji m i e s z k a ń c ó w Ł o t w y . Z p e w n o ś c i ą warto p o r ó w n a ć odmienne historie. W Ł a t g a l i i spotykamy w i e l o ś ć d y s k u r s ó w . R ó w n o c z e s n a r o z m o w a z przedstawicielami r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i na temat p r z e s z ł o ś c i w y w o ł u j e skrajne w y p o w i e d z i , a nawet o s k a r ż e n i a . M o ż n a w i ę c raczej m ó w i ć o w i e l u narracjach, nie t y l k o ł o t e w s k i c h , ale r ó w ­ n i e ż p o l s k i c h , rosyjskich, starowierskich, b i a ł o r u s k i c h , litewskich, ż y d o w s k i c h i t d . , a tego zabra­ k ł o w t y m zbiorze. C h o c i a ż , j a k z a p e w n i a j ą jego autorzy, jest to pierwszy k r o k do p e ł n i e j s z e j prezentacji szerszego m a t e r i a ł u . N i e wszystkie z tych historii m a j ą charakter bohaterski. Z b i ó r ten nie posiada tej cechy. Ra­ czej prezentuje historie widziane z pozycji ofiary. M ó w i ą c metaforycznie, to krajobraz, w k t ó r y m nie ma z w y c i ę z c ó w , setki t y s i ę c y Ł o t y s z ó w p o l e g ł o , i n n i w y j e c h a l i . To p r ó b a z i n w e n t a r y z o w a n i a tego, co p o z o s t a ł o w p a m i ę c i w nowej sytuacji, po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i i gospodarzenia na swojej ziemi. Bohaterami s ą c i , co p r z e ż y l i i m o g ą c o ś o p o w i e d z i e ć . 1 5 M o j e badania d o t y c z ą c e pogranicza i sytuacji w i e l o n a r o d o w e j r o z p o c z ą ł e m w 2003 r. i o b e j m u j ą one w y w i a d y z przedstawicielami w s z y s t k i c h grup etnicznych Ł a t g a l i i . �270 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A LITERATURA D e m s k i D . 2003, Pogranicze j a k o patchwork, Etnografia Jekabsons E. b r w , Stosunki między Łotwą i Białoruską Polska, t. 48, nr 1-2, s. 129-148. Republiką Ludową w latach 191911921 (internet). Skultans V. 1998, Testimony of Limes: Narratives and Memory in Post-Soviet Latvia, Lon- d o n - N e w York. To n k i n E. 1992, Narrating Our Pasts: The Social Construction Kościół katolicki na Syberii. Historia • Współczesność W y d a w n i c t w o D T S K Silesia, W r o c ł a w 2002, ss. 780 of Oral History, • Przyszłość, Cambridge. A n t o n i K u c z y ń s k i (red.), W ostatnich latach wiedza o polskich d o ś w i a d c z e n i a c h na Syberii u l e g ł a znacznemu wzboga­ ceniu, do czego w a l n i e p r z y c z y n i ł y się konferencje naukowe p o ś w i ę c o n e tej problematyce. Z i n i c j a t y w y O ś r o d k a B a d a ń W s c h o d n i c h we W r o c ł a w i u o d b y ł y się do tej pory trzy m i ę d z y n a ­ r o d o w e sesje z u d z i a ł e m przedstawicieli r ó ż n y c h dziedzin nauki, podczas k t ó r y c h zajmowano się losami P o l a k ó w w Kazachstanie, r o l ą Syberii w historii i kulturze narodu polskiego oraz dzie­ j a m i i p r z y s z ł o ś c i ą K o ś c i o ł a Katolickiego d z i a ł a j ą c e g o w Rosji. Organizatorzy zadbali r ó w n i e ż , by z t r e ś c i ą w y g ł a s z a n y c h r e f e r a t ó w m o g ł o się z a p o z n a ć szerokie grono o s ó b , g d y ż m a t e r i a ł y ze w s z y s t k i c h konferencji z o s t a ł y opublikowane. K s i ą ż k a p o ś w i ę c o n a K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u na Wschodzie jest j e d y n ą p o z y c j ą w polskiej i zagranicznej historiografii tak obszernie o m a w i a j ą c ą ten temat. Chodzi tu z a r ó w n o o z r ó ż n i c o ­ w a n ą p r o b l e m a t y k ę a r t y k u ł ó w , j a k i o z a s i ę g terytorialny opracowania, k t ó r y wykracza poza r a m y z a k r e ś l o n e w tytule. Pod w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m obejmuje ono okres od X I I I do X X w i e k u . Historia z w i ą z k ó w P o l a k ó w z S y b e r i ą jest prawdopodobnie tak d ł u g a , j a k o b e c n o ś ć katolic­ kiego d u c h o w i e ń s t w a za U r a l e m . Zdaniem w i e l u badaczy jej p o c z ą t k i s i ę g a j ą r o k u 1246, gdyż w ł a ś n i e w ó w c z a s m i a ł a miejsce w y p r a w a Jana de Piano Carpiniego na d w ó r chana Gujuka, w której u c z e s t n i c z y ł polski franciszkanin Benedykt. Podobny p o g l ą d w y r a ż o n y jest w k s i ą ż c e Kościół katolicki na Syberii i - co s z c z e g ó l n i e w a ż n e - z o s t a ł on podbudowany r z e t e l n ą b a z ą ź r ó d ł o w ą . P o d k r e ś l a m ten fakt, g d y ż pochodzenie towarzysza legata papieskiego nie b y ł o j a k d o t ą d dostatecznie udokumentowane. W omawianej k s i ą ż c e Franciszek M . R o s i ń s k i , p o w o ł u j ą c się na m a ł o znane ź r ó d ł a , dostarcza n o w y c h d o w o d ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h polski r o d o w ó d Benedykta oraz ukazuje jego z n a c z ą c ą r o l ę w w y p r a w i e . Przedstawiona argumentacja, j e ś l i nie do k o ń c a usuwa istniejące w ą t p l i w o ś c i , to przynajmniej znacznie uwierzytelnia przyjęte w artykule tezy. Z k o l e i Jan T r y n k o w s k i definitywnie w y k r e ś l a z panteonu w y b i t n y c h d u c h o w n y c h Syberii mitycznego kapucyna Elizeusza G ł ę b o c k i e g o , k t ó r e g o przez dziesiątki lat uznawano za w z ó r niez ł o m n o ś c i ducha i s z l a c h e t n o ś c i . W e d ł u g relacji k s i ę d z a S. Szantyra, opublikowanej w 1843 roku, m i a ł on p r z e m i e r z a ć na p i e c h o t ę ogromne obszary Syberii, c i ą g n ą c ze s o b ą na saneczkach s k ł a ­ dany o ł t a r z i n i o s ą c p o s ł u g ę r e l i g i j n ą k a t o l i k o m - z e s ł a ń c o m . K o l e j n i autorzy wzbogacali j e g o h i s t o r i ę o nowe szczegóły. O m a w i a j ą c teksty p o ś w i ę c o n e tej w y m y ś l o n e j postaci, Jan Trynkowski zwraca u w a g ę na p r o b l e m t r w a ł o ś c i m i t u i ukazuje j e g o funkcje w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . W tomie z n a l e ź ć m o ż n a w i e l e r ó w n i e w a ż n y c h pod w z g l ę d e m p o z n a w c z y m s t w i e r d z e ń . D l a p o l s k i c h h i s t o r y k ó w d u ż ą w a r t o ś ć p o s i a d a j ą opracowania rosyjskich badaczy, g d y ż z a w i e r a j ą szereg n o w y c h faktów, k t ó r e u d a ł o się u s t a l i ć d z i ę k i kwerendom w archiwach na Wschodzie. W k s i ą ż c e zamieszczone s ą a r t y k u ł y Renaty O p ł a k a ń s k i e j , Wasyla Chaniewicza, Andrzeja M a s l e n n i k o w a i Siergiusza Fiela o w s p ó l n o t a c h r e l i g i j n y c h na Syberii, Tatiany N i e d z i e l u k o tam­ tejszych organizacjach k a t o l i c k i c h , I r i n y N i k u l i n y o z e s ł a n y c h k s i ę ż a c h oraz B o l e s ł a w a Szosta­ k o w i c z a , N i n y Jakowlewej, L a r y s y Juszczuk, Wasyla Chaniewicza i Sergiusza Jemielianowa o powstawaniu i r o z w o j u o ś r o d k ó w parafialnych. Trzeba d o d a ć , że p o d o b n ą p r o b l e m a t y k ą zajął s i ę W ł a d y s ł a w Masiarz, k t ó r y o m ó w i ł h i s t o r i ę duszpasterstwa na Syberii Wschodniej oraz r o l ę k o ś c i o ł a w ż y c i u parafian, b a z u j ą c r ó w n i e ż na rosyjskich m a t e r i a ł a c h archiwalnych. �271 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W dotychczasowej literaturze przedmiotu uwaga badaczy k o n c e n t r o w a ł a s i ę na losach p o l ­ skich d u c h o w n y c h i r ó ż n y c h formach ich d z i a ł a l n o ś c i , a w ostatnim okresie - na problemie odra­ dzania się f o r m ż y c i a religijnego we w s p ó ł c z e s n e j Rosji. W h i s t o r i ę k o ś c i o ł a na Syberii wplata s i ę j e d n a k szereg i n n y c h w a ż n y c h w ą t k ó w , takich j a k heroiczna w a l k a o zachowanie w i a r y , postawy ekumeniczne, w i e r n o ś ć p o l s k i m i d e a ł o m n a r o d o w y m , d z i a ł a l n o ś ć k s i ę ż y na rzecz ofiar w o j n y czy szerzenie przez k a t o l i k ó w o k r e ś l o n y c h w z o r c ó w c y w i l i z a c y j n y c h wśród różnych n a r o d ó w . A n a l i z ę w s z y s t k i c h tych z a g a d n i e ń z n a l e ź ć m o ż n a w omawianej k s i ą ż c e , c h o ć poszcze­ g ó l n e tematy przedstawione s ą mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w o . Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o tu problematyce martyrologicznej, ze wskazaniem p r z y c z y n prze­ ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h na obszarze Rosji. J u ż we „ W s t ę p i e " znajdujemy o d p o w i e d ź na pytanie, dlaczego K o ś c i o ł o w i K a t o l i c k i e m u trudno b y ł o działać na Syberii. Wojciech W r z e s i ń s k i w y j a ś n i a , że z a g r a ż a ł on o d r ę b n o ś c i carskiej Rosji i g o d z i ł w uzurpowane przez n i ą prawo do dominacji na całej S ł o w i a ń s z c z y ź n i e . W czasach w ł a d z y radzieckiej natomiast wiara b y ł a dla k o m u n i s t ó w g r o ź ­ n y m elementem k o n t r r e w o l u c y j n y m , g d y ż nauka K o ś c i o ł a p o d w a ż a ł a ś w i a t o p o g l ą d i zasady ustrojowe g ł o s z o n e przez o f i c j a l n ą i d e o l o g i ę . Szerzej pisze na ten temat A r t u r Patek, r o z w i j a j ą c t e z ę , że w Rosji f u n k c j o n o w a ł a zasada cezaropapizmu, p o l e g a j ą c a na u z a l e ż n i e n i u K o ś c i o ł a od p a ń s t w a . A u t o r analizuje tu antyreligijne ustawodawstwo radzieckie i jego skutki, k t ó r y c h osta­ tecznym przejawem b y ł a niemal c a ł k o w i t a l i k w i d a c j a struktur k a t o l i c k i c h w Z S R R . Ograniczanie d z i a ł a l n o ś c i K o ś c i o ł a m i a ł o miejsce j u ż w czasach carskich. N a k s i ę ż y - z e s ł a ń ­ c ó w n a k ł a d a n o zazwyczaj takie same ciężary j a k na p o z o s t a ł y c h s k a z a ń c ó w , często u n i e m o ż l i w i a ­ no i m p e ł n i e n i e p o s ł u g duszpasterskich. O p r z e ś l a d o w a n i a c h m o ż n a jednak m ó w i ć przede wszyst­ k i m w odniesieniu do okresu w ł a d z y radzieckiej. Prowadzono w ó w c z a s a n t y r e l i g i j n ą a g i t a c j ę w ś r ó d k a t o l i k ó w , bezpodstawnie o s k a r ż a n o ich o tworzenie w r o g i c h p a ń s t w u u g r u p o w a ń , zmuszano k s i ę ż y do opuszczania parafii, zamykano i grabiono k o ś c i o ł y . D u c h o w n y c h i w i e r n y c h osadzano w obozach lub skazywano na ś m i e r ć . Wiele w a ż n y c h informacji na ten temat z n a l e ź ć m o ż n a w artykule I d y Zaikiny. A u t o r k a przytacza w n i m t r e ś ć l i s t ó w pisanych do Jekateriny Pieszkowej, delegatki Polskiego Towarzystwa Czerwonego K r z y ż a w Rosji, w k t ó r y c h zawarte s ą relacje d o t y c z ą c e p o ł o ż e n i a księży w i ę z i o n y c h w lagrach w latach 1920-1937. Szeroko o represjonowaniu d u c h o w i e ń s t w a i k a t o l i k ó w p i s z ą też inni rosyjscy badacze - Wasyl Chankiewicz i Sergiusz Fiel. P r z e ś l a d o w a n i e K o ś c i o ł a p r z y c z y n i a ł o się do wynaradawiania polskiej diaspory. Sergiusz Fiel u w a ż a , ż e „ c i o s zadany k a t o l i c k i m parafiom b y ł ciosem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o p o l s k i m osadnikom. P r z e s t a ł a d ź w i ę c z e ć polska m o w a , nie s ł y c h a ć b y ł o p o l s k i c h m o d l i t w . Przedsta­ w i c i e l e starszego pokolenia, b o j ą c s i ę w o l e l i m ó w i ć o sobie, ż e s ą « L i t w i n a m i » , « B i a ł o r u s i n a m i » lub « U k r a i ń c a m i » . Ich p o t o m k o w i e natomiast w y c h o w y w a l i się j u ż bez n a r o d o w y c h i k u l t u ­ ralnych t r a d y c j i " (s. 287). W w i e l u opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h zagadnieniom represji spotyka się stwierdzenie, ż e z e s ł a ń c z a lub obozowa r z e c z y w i s t o ś ć b y ł a probierzem l u d z k i c h postaw. S ł a b s z e j e d n o s t k i nie w y t r z y m y w a ł y p r ó b y i o d c h o d z i ł y od w i a r y lub u l e g a ł y demoralizacji. Przypadki o d s t ę p s t w zda­ r z a ł y s i ę nawet w ś r ó d o s ó b duchownych, jednak w omawianej k s i ą ż c e zawarto m a ł o informacji na ten temat. W i ę c e j miejsca z a j m u j ą opisy u k a z u j ą c e o d w r o t n ą sytuację, gdy trudne d o ś w i a d c z e ­ nia w e w n ę t r z n i e w z m a c n i a ł y c z ł o w i e k a , k r y s t a l i z o w a ł y jego poglądy. Najbardziej znanym przy­ k ł a d e m u w z n i o ś l a j ą c e j r o l i cierpienia jest przemiana duchowa patrona Syberii, św. Rafała, k t ó r y w latach katorgi i z e s ł a n i a o d k r y ł w sobie p o w o ł a n i e do k a p ł a ń s t w a . Szerzej pisze na ten temat Z b i g n i e w W ó j c i k w c i e k a w y m artykule p o ś w i ę c o n y m syberyjskiej drodze Józefa K a l i n o w s k i e g o . Wydaje się, ż e sytuacja d u c h o w n y c h na Wschodzie b y ł a s z c z e g ó l n i e trudna, g d y ż w w a r u n ­ kach, w k t ó r y c h niejednokrotnie p r z e s t a w a ł y o b o w i ą z y w a ć wszelkie prawa moralne, starali się d o c h o w a ć w i e r n o ś c i s w o i m przekonaniom. Bardzo c z ę s t o k s i ę ż a czuli s i ę o d p o w i e d z i a l n i za kato­ l i c k ą s p o ł e c z n o ś ć , c h o ć m o ż l i w o ś c i d z i a ł a n i a m i e l i niewielkie. P o z o s t a w a ł o to z r e s z t ą w zgodzie z o c z e k i w a n i a m i w i e r z ą c y c h , k t ó r z y w osobie duchownego p r a g n ę l i w i d z i e ć opiekuna, pocieszy­ ciela czy wzorzec moralny. N a kartach k s i ą ż k i przedstawiono k i l k a postaci w y r ó ż n i a j ą c y c h s i ę w y b i t n y m i p r z y m i o t a m i ducha. Wasyl Chaniewicz kreśli s y l w e t k ę k s i ę d z a Waleriana Gromadzkiego, A d r i a n a K u r o w s k a �272 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A pisze o Maurusie K l u g e , a Franciszek R o s i ń s k i o misjonarzach na Sachalinie. R ó ż n i autorzy oma­ w i a j ą t e ż d z i a ł a l n o ś ć z a s ł u ż o n e g o irkuckiego proboszcza Krzysztofa Szwernickiego (Szwermickiego) i w s p o m i n a j ą o w i e l u k a p ł a n a c h , k t ó r z y dobrze zapisali s i ę w p a m i ę c i swoich parafian. Sporo informacji o n i e z ł o m n e j postawie d u c h o w i e ń s t w a z n a l e ź ć m o ż n a w opracowaniach p o ś w i ę c o n y c h k s i ę ż o m k a t o l i c k i m osadzonym w radzieckich obozach lub p r o w a d z ą c y c h dzia­ ł a l n o ś ć d u s z p a s t e r s k ą w ś r o d o w i s k a c h z e s ł a ń c ó w w latach 40-tych i 50-ych X X w. W k s i ą ż c e n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a s i ę Waltera Ciszka, a m e r y k a ń s k i e g o j e z u i t ę polskiego pochodzenia, oraz k s i ę ż y : Józefa K u c z y ń s k i e g o , B r o n i s ł a w a Drzepeckiego i W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o . D u c h o w n i tacy j a k oni b y l i b u d o w n i c z y m i p o d w a l i n dzisiejszego K o ś c i o ł a na Syberii, k t ó r y - w e d ł u g w i z j i Waltera Ciszka - z o s t a ł „ u t w o r z o n y z p r z e ś l a d o w a ń i r o z c z a r o w a ń , w y p r ó b o w a n y j a k z ł o t o w p i e c u " (s. 514). R o m a n D z w o n k o w s k i i Jerzy Supady o m a w i a j ą bardzo w a ż n y , lecz m a ł o znany aspekt r e l i ­ gijnego p o j m o w a n i a d o ś w i a d c z e ń . Przedmiotem ich r o z w a ż a ń s ą postawy osadzonych w obo­ zach k a p ł a n ó w . R o m a n D z w o n k o w s k i stwierdza, że „ k s i ę ż a k a t o l i c c y r ó ż n e j narodowości, k t ó r y c h kilkuset z n a l a z ł o się w latach 40. i 50. w ł a g r a c h [...] o d k r y l i tam, zaakceptowali i ofiar­ nie s p e ł n i a l i , u k r y w a n ą n i e z w y k ł ą m i s j ę d u s z p a s t e r s k ą . Jej p e ł n i e n i e b y ł o dla nich, j a k ś w i a d c z ą ich wspomnienia, ź r ó d ł e m g ł ę b o k i e j satysfakcji i r a d o ś c i " (s.512, 513). Jerzy Supady natomiast p o w o ł u j e się m . i n . na r o z w a ż a n i a k s i ę d z a Waltera Ciszka d o t y c z ą c e m i s j i k a p ł a ń s k i e j w obozach oraz nadawania p o z y t y w n e j w a r t o ś c i pracy u w a ż a n e j powszechnie za u w ł a c z a j ą c ą i c i ę ż k ą . M a ł g o r z a t a R u c h n i e w i c z , Ewa K o w a l s k a , S t a n i s ł a w Ciesielski, P r z e m y s ł a w Nagel p i s z ą o funk­ c j o n o w a n i u w z o r c ó w r e l i g i j n y c h w specyficznych o b o z o w y c h lub z e s ł a ń c z y c h warunkach oraz ich r o l i w walce o przetrwanie. W k s i ą ż c e poruszono t e ż problem stosunku k a t o l i k ó w do i n n y c h w y z n a ń , c h o ć p o ś w i ę c o n o m u chyba zbyt m a ł o u w a g i . Syberia b y ł a i jest obszarem w i e l o k u l t u r o w y m , na k t ó r y m w s p ó ł ­ i s t n i a ł y r ó ż n e religie i lokalne wierzenia. N i e k t ó r z y katolicy ulegali w p ł y w o m otoczenia, kiedy indziej sami p r ó b o w a l i n a w r a c a ć i n n o w i e r c ó w , szanowali lub n e g o w a l i o d m i e n n o ś ć w y z n a ń . Problemy te zasygnalizowane s ą w d w ó c h opracowaniach. A n t o n i K u c z y ń s k i , charakteryzując p o g l ą d y k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o , przytacza j e g o negatywny stosunek do w i e r z e ń B u r i a t ó w oraz k r y t y c z n ą o c e n ę metod nawracania t u b y l c ó w na p r a w o s ł a w i e , Roman D z w o n k o w s k i porusza natomiast k w e s t i ę ł a g i e r n i c z e g o ekumenizmu. C h a r a k t e r y z u j ą c działalność księdza W ł a d y s ł a w a B u k o w i ń s k i e g o w obozie D ż e s k a z g a n pisze m . i n . , ż e „ w dni w o l n e od pracy groma­ d z i ł w o k ó ł siebie nie t y l k o P o l a k ó w , ale t e ż N i e m c ó w , Rosjan, U k r a i ń c ó w , B i a ł o r u s i n ó w i i n ­ nych, w t y m l u d z i r ó ż n y c h w y z n a ń , na konferencje religijne i w s p ó l n e m o d l i t w y . Z j e g o inicjaty­ w y w 1954 roku podczas W i e l k a n o c y m u z u ł m a n i e z a s t ą p i l i w pracy k a t o l i k ó w " (s. 510). Roman D z w o n k o w s k i dodaje, że po u w o l n i e n i u z ł a g r ó w k s i ę ż a wszystkich n a r o d o w o ś c i objęli o p i e k ą również ludność prawosławną. Z k o l e i a r t y k u ł Bogdana Roka dotyczy zagadnienia przemian ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . A u t o r oma­ w i a w n i m k o n w e r s j ę L u d w i k a Sienickiego z protestantyzmu na k a t o l i c y z m , k t ó r a m i a ł a miejsce w czasie j e g o p o b y t u na Syberii. Z opracowania w y n i k a , ż e o duchowej przemianie Sienickiego z a d e c y d o w a ł a obserwacja „ p r y m i t y w n y c h " w i e r z e ń t u b y l c ó w , n i e c h ę ć do p r a w o s ł a w i a , informa­ cje o heroicznych postawach misjonarzy oraz w n i k l i w a lektura k a t o l i c k i c h k s i ą ż e k . W c i e k a w y m artykule Andrzej Maslennikow pisze m.in. o K o ś c i e l e na Syberii j a k o centrum ż y c i a religijnego, s k u p i a j ą c y m przedstawicieli r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Jednym z poruszanych proble­ m ó w jest kwestia k o n f l i k t ó w i konkurencji m i ę d z y Polakami oraz i n n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i wyzna­ j ą c y m i tę s a m ą w i a r ę . Ich n a j w a ż n i e j s z ą p r z y c z y n ą było d ą ż e n i e p o s z c z e g ó l n y c h grup k a t o l i k ó w do zachowania w ł a s n e j o d r ę b n o ś c i narodowej. U podstaw k o n f l i k t ó w leżał stereotyp, ż e „od War­ szawy do W ł a d y w o s t o k u k a ż d y Polak jest katolikiem i k a ż d y katolik jest Polakiem, k a ż d y Rosjanin jest p r a w o s ł a w n y m i k a ż d y p r a w o s ł a w n y Rosjaninem" (s. 179). W t y m schemacie z a b r a k ł o miejsca na s a m o o k r e ś l e n i e dla B i a ł o r u s i n ó w , U k r a i ń c ó w , L i t w i n ó w i wiernych innych n a r o d o w o ś c i . C h o ć w omawianej k s i ą ż c e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o d z i a ł a l n o ś c i d u c h o w n y c h na rzecz w s p ó l n o t r e l i g i j n y c h , podano w niej r ó w n i e ż nieco w i a d o m o ś c i na temat r e a l i ó w ich ż y c i a , zain­ t e r e s o w a ń czy p o g l ą d ó w na o t a c z a j ą c ą r z e c z y w i s t o ś ć . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 273 RECENZJE I O M Ó W I E N I A K w e s t i e te p o r u s z a j ą w swoich a r t y k u ł a c h A n n a Stogowska i Eugeniusz N i e b e l s k i , Antoni K u c z y ń s k i natomiast „ n a n o w o odczytuje" w s p o m n i e n i a k s i ę d z a M i k o ł a j a K u l a s z y ń s k i e g o z T u n k i . Jego syberyjskie zapiski z a w i e r a j ą w i e l e c i e k a w y c h informacji o osadzie, jej m i e s z k a ń c a c h , o m a w i a j ą w a r u n k i b y t o w e d u c h o w n y c h , w y k o n y w a n e przez nich z a j ę c i a , u k a z u j ą relacje z tunk i n s k i m i c h ł o p a m i . K u l a s z y ń s k i i n t e r e s o w a ł się r ó w n i e ż k u l t u r ą B u r i a t ó w , m i e j s c o w y m i wierze­ n i a m i oraz rosyjskim o d d z i a ł y w a n i e m na t u b y l c z ą l u d n o ś ć . A n t o n i K u c z y ń s k i p r z e d s t a w i ł j e g o spojrzenie na wszystkie te problemy, a zacytowane opisy z a o p a t r z y ł w naukowe komentarze. Tom z a m y k a j ą a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e odradzaniu się K o ś c i o ł a K a t o l i c k i e g o w czasach demo­ kratyzowania się Rosji. O dynamice tego procesu ś w i a d c z y , ż e od 1991 r o k u p o w s t a ł y trzy A d m i ­ nistratury Apostolskie, zarejestrowano wiele parafii, odzyskano lub w y b u d o w a n o szereg ś w i ą t y ń k a t o l i c k i c h , z a w i ą z a n o c h a r y t a t y w n ą o r g a n i z a c j ę „ C h a r i t a s " , na S y b e r i ę p o w r ó c i l i zakonnicy. Bezsprzecznie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o odrodzeniu katolicyzmu, jednak ma on j u ż inne oblicze n i ż dawniej. W p r z e s z ł o ś c i K o ś c i ó ł na Syberii nazywano p o l s k i m , p o n i e w a ż w i ę k s z o ś ć j e g o w y ­ z n a w c ó w w y w o d z i ł a s i ę z naszych ziem. D z i ś w s p ó l n o t ę t w o r z ą Sybiracy o r ó ż n y c h korzeniach, w t y m coraz w i ę k s z a liczba Rosjan. P o s ł u g ę d u s z p a s t e r s k ą p e ł n i ą k a p ł a n i z Europy, A m e r y k i i A z j i , p r z e n o s z ą c na S y b e r i ę w ł a s n e tradycje. Msze sprawowane s ą w j ę z y k u rosyjskim, zrozu­ m i a ł y m dla w s z y s t k i c h parafian, z a ś c z ę ś ć k s i ę ż y jest przeciwna t w o r z e n i u n a r o d o w y c h duszpasterstw, o c z y m pisze Marek A . K o p r o w s k i . Trudno w i ę c jednoznacznie o k r e ś l i ć , w j a k i m stopniu K o ś c i ó ł K a t o l i c k i b ę d z i e p r z y c z y n i a ł się do k s z t a ł t o w a n i a lub odradzania t o ż s a m o ś c i przebywa­ j ą c y c h tam P o l a k ó w . Inna sprawa, czy musi on jeszcze p e ł n i ć t a k ą m i s j ę , g d y ż na Syberii d z i a ł a j ą obecnie r ó ż n e organizacje polonijne i istnieje wiele f o r m kontaktu z macierzystym krajem. C h o ć w podtytule k s i ą ż k i znajduje się informacja, ż e dotyczy ona r ó w n i e ż perspektyw K o ś ­ c i o ł a K a t o l i c k i e g o , prognoz jest w niej niewiele. N i e ł a t w o jednak p i s a ć o t r w a ł y c h tendencjach, z w a ż y w s z y , ż e K o ś c i ó ł ten o d r o d z i ł s i ę zaledwie k i l k a n a ś c i e lat temu, a Rosja nadal pozostaje krajem n i e p r z e w i d y w a l n y m . Anna Tadeusz K r u c z k o w s k i , Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Milewska-Młynik S ł o n i m 2003, ss. 272, tabele, mapy Problematyka m n i e j s z o ś c i polskiej na terenie w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i do d z i ś budzi w k r ę ­ gach n a u k o w y c h w i e l e kontrowersji. Spojrzenie w i ę k s z o ś c i n a u k o w c ó w b i a ł o r u s k i c h na h i s t o r i ę współczesnych Ziem Białoruskich 1 ma np. j a k o ś c i o w o i n n y w y d ź w i ę k od prezentowanego w Polsce. Jest tak, p o n i e w a ż znaczna c z ę ś ć b i a ł o r u s k i c h ś r o d o w i s k n a u k o w y c h nie potrafi z m i e ­ nić stereotypowego m y ś l e n i a na temat P o l a k ó w i p o l s k o ś c i na tych ziemiach, u p a t r u j ą c w nich „ w r o g a klasowego", polonizatora i g n ę b i c i e l a . Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o r u s i s ą c z ę s t o po­ strzegani j a k o „ s p o l o n i z o w a n i B i a ł o r u s i n i " . Takie stwierdzenie jest k r z y w d z ą c e dla ś w i a d o m y c h P o l a k ó w , k t ó r z y od p o k o l e ń z a m i e s z k u j ą Z i e m i e B i a ł o r u s k i e . D o t y c z y to w s z c z e g ó l n o ś c i star­ szej generacji, o s ó b u r o d z o n y c h przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą , mocno z w i ą z a n y c h z p o l s k o ś c i ą , pamiętających niepodległą Polskę. N a w s p ó ł c z e s n e j B i a ł o r u s i , w e d ł u g oficjalnych danych, mieszka prawie 400 t y s i ę c y o s ó b , d e k l a r u j ą c y c h n a r o d o w o ś ć p o l s k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i , w e d ł u g r ó ż n y c h s z a c u n k ó w , liczba ta, w ł ą ­ c z a j ą c osoby polskiego pochodzenia, jest co najmniej d w u k r o t n i e w y ż s z a . A k t y w n i i zaintereso­ wani odrodzeniem n a r o d o w y m Polacy, j a k o m n i e j s z o ś ć narodowa na B i a ł o r u s i , na fali pierestrojki i demokratyzacji ó w c z e s n e g o Z S R R u t w o r z y l i w 1988 Polskie Towarzystwo S p o ł e c z n o - K u l t u r a l n e i m . A . M i c k i e w i c z a , p r z e k s z t a ł c o n e w 1990 r. w Z w i ą z e k P o l a k ó w na B i a ł o r u s i - Z P B . G ł ó w n y m 2 1 S f o r m u ł o w a n i e „ Z i e m i e B i a ł o r u s k i e " p r z y j m u j ę za P. Eberhardtem, k t ó r y stosuje j e w od­ niesieniu do w s p ó ł c z e s n e g o obszaru R e p u b l i k i B i a ł o r u ś . 2 W e d ł u g ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i z 1999 r o k u , na B i a ł o r u s i mieszka 395 712 P o l a k ó w (Itogi perepisi... 2001). �274 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A celem d z i a ł a l n o ś c i Z P B jest odrodzenie szkolnictwa polskiego, tradycji n a r o d o w y c h i k u l t u r o ­ w y c h , a t y m samym odrodzenie polskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej m . i n . w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e zna h i s t o r i ę Z i e m B i a ł o r u s k i c h z k s i ą ż e k i p o d r ę c z n i k ó w , przede w s z y s t k i m b i a ł o ­ ruskich, nie m a j ą c alternatywy poznawczej (o ile nie uczestniczy w ż y c i u p o l s k i c h p l a c ó w e k k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , nie chodzi do s z k o ł y polskiej lub na zajęcia fakultatywne nauki j ę z y k a polskiego i historii Polski). Wobec masowo u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i r ó ż n e g o rodzaju p u b l i k a c j i , k t ó r e l a n s u j ą po­ g l ą d n i e s p r z y j a j ą c y p o z y t y w n e m u postrzeganiu Polski i P o l a k ó w , brakuje prac, u k a z u j ą c y c h inny punkt w i d z e n i a d z i e j ó w Z i e m B i a ł o r u s k i c h i d z i e j ó w polskiej l u d n o ś c i . W a ż n ą r o l ę e d u k a c y j n ą w t y m zakresie spełniają: tygodnik polski „ G ł o s znad N i e m n a " oraz kwartalnik „ M a g a z y n P o l s k i " (pisma te m a j ą z a s i ę g o g ó l n o p a ń s t w o w y ) j a k też lokalnie wydawane gazety, np. „ Z i e m i a L i d z k a " . I s t o t n ą r o l ę s p e ł n i ł y k s i ą ż k i Tadeusza Gawina, wieloletniego prezesa Z P B , pt. Ojcowizna oraz Zwycięstwa i porażki (1993) (2003). Ź r ó d ł e m w i e d z y o Polakach na B i a ł o r u s i s ą r ó w n i e ż m a t e r i a ł y pokonferencyjne; poruszana jest w n i c h m . i n . problematyka t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . Za p r z y k ł a d m o ż e s ł u ż y ć wydane w 2003 roku w Grodnie opracowanie, b ę d ą c e efektem konferencji m i ę d z y n a r o d o w e j , k t ó r a o d b y ł a się j e s i e n i ą 2001 r o k u (Problemy... 2003). O m a w i a n a tu k s i ą ż k a T. K r u c z k o w s k i e g o zawiera z a r ó w n o prace dotychczas niedrukowane, j a k r ó w n i e ż publikowane w c z e ś n i e j w czasopismach u k a z u j ą c y c h się na B i a ł o r u s i i w Polsce. Z n a j d u j ą się tu r ó w n i e ż teksty w y g ł o s z o n e podczas konferencji n a u k o w y c h , s p o t k a ń , k t ó r e m o ż ­ na z n a l e ź ć w m a t e r i a ł a c h pokonferencyjnych. W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest p r ó b a logicznego, opartego na ź r ó d ł a c h historycznych, uzasadnienia „racji b y t u " P o l a k ó w na terytorium dzisiejszej B i a ł o r u s i , ukazanie p o l i t y k i w ł a d z carskich i radzieckich, d ą ż ą c y c h do zniszczenia wszystkiego co polskie. K s i ą ż k a jest t e ż ś w i a d e c t w e m przetrwania p o l s k o ś c i , p o m i m o w s z y s t k i c h t r u d n o ś c i , a ż do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . W pierwszej c z ę ś c i k s i ą ż k i T. K r u c z k o w s k i przedstawia - w ujęciu p o l e m i c z n y m - punkt widzenia historiografii rosyjskiej i radzieckiej (od X I X w. do pocz. w i e k u X X ) na temat s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u s k i c h i historii B i a ł o r u s i j a k o istotnego czynnika w p ł y w a j ą c e g o na w s p ó ł c z e s n y s p o s ó b w i d z e n i a tych ziem. Konfrontuje tezy rosyjskiej historiografii z p o g l ą d a m i polskich histo­ r y k ó w , j a k r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h , k t ó r z y w dużej mierze k o r z y s t a j ą z dorobku historiografii rosyjskiej i radzieckiej. A u t o r zaznacza, że historycy b i a ł o r u s c y o d c h o d z ą w p e w n y m stopniu od „ s c h e m a t u historiografii sowieckiej, k t ó r a w w i ę k s z o ś c i u j m o w a ł a czasy W K L i Rzeczypospolitej w kategoriach polonizacji i ekspansji katolickiej na ziemiach b i a ł o r u ­ s k i c h " (s.10). Takich h i s t o r y k ó w jest jednak n i e w i e l u . K r u c z k o w s k i przytacza tezy rosyjskich h i s t o r y k ó w , w e d ł u g k t ó r y c h B i a ł o r u s i n i p r z y n a l e ż ą do tego samego „ t y p u etnograficznego, narodu" co i Rosjanie - czego d o w o d z ą takie kryteria j a k religia oraz j ę z y k . Wieloletnie w p ł y w y rosyjskie i radzieckie s p o w o d o w a ł y , ż e d u ż a c z ę ś ć B i a ł o r u s i n ó w identyfikuje się obecnie z k u l t u r ą i tradycjami rosyjskimi, jest „ m e n t a l n o ś c i o w o " bizantyjska, c z y l i c i ą ż ą c a ku Rosji i jej w a r t o ś c i o m . W drugiej c z ę ś c i opracowania autor stara się n a ś w i e t l i ć p r z y c z y n y w z r o s t u lub spadku ( w r ó ż n y c h okresach) zainteresowania w Rosji t w ó r c z o ś c i ą A d a m a M i c k i e w i c z a , a t a k ż e j e g o p o g l ą d a m i na kwestie s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i historyczne. Przeanalizowana z o s t a ł a w t y m celu rosyjska prasa s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n a , literaturoznawcza i historyczna, w y d a w a n a na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u . Jak u d o w a d n i a T. K r u c z k o w s k i , przed powstaniem l i s t o p a d o w y m p o s t a ć A . M i c k i e w i c z a i j e g o t w ó r c z o ś ć b y ł y znane w ó w c z e s n e j Rosji. M i c k i e w i c z b y ł p o z y t y w n i e odbierany w rosyjskich k r ę g a c h literackich. Takie p o z y t y w n e nastawienie do Wieszcza w y n i k a ł o z „ p a n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e rosyjskim w okresie p r z e d p o w s t a n i o w y m p e w n y c h i l u z j i s ł o w i a n o f i l s k i c h [ . . . ] " (s. 63). A u t o r w y r ó ż n i a trzy etapy zainteresowania A . M i c k i e w i c z e m : p i e r w ­ szy, od 1824 do 1834, c z y l i od m o m e n t u jego „ p o e t y c k i e g o r o z g ł o s u " (s. 64) do zakazu w y d a w a ­ nia j e g o d z i e ł i w z m i a n k o w a n i a o n i m w prasie rosyjskiej. W d r u g i m okresie, w latach 1834-1857, n a s t ą p i ł o „oficjalne objęcie zakazem upowszechniania prac polskiego poety, patrioty i m y ś l i c i e l a " (s. 64). I trzeci okres - k i e d y to za z g o d ą cara Aleksandra I I p o z w o l o n o na publikacje d z i e ł poety. Jego t w ó r c z o ś ć staje się obiektem b a d a ń k r y t y k ó w i h i s t o r y k ó w rosyjskich (1857-1917). Autor, �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 275 RECENZJE I O M Ó W I E N I A p o s ł u g u j ą c s i ę p r z y k ł a d e m A . M i c k i e w i c z a , n a ś w i e t l i ł mechanizm zmian s p o ł e c z e ń s t w a rosyj­ skiego w stosunku do p o l s k o ś c i i P o l a k ó w i ich z w i ą z e k z s y t u a c j ą s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n ą Rosji. W kolejnym rozdziale k s i ą ż k i autor ukazuje p o c z ą t k i I I w o j n y ś w i a t o w e j i s y t u a c j ę Polski w rozgrywkach politycznych Niemiec hitlerowskich i stalinowskiej Rosji. A u t o r s ł u s z n i e zaznacza, ż e odpowiedzi na pytania: czy I I wojna ś w i a t o w a b y ł a nieunikniona i - kto p r z y c z y n i ł się do jej w y b u c h u s p r o w a d z a j ą się do w y j a ś n i e n i a kwestii „kto był zainteresowany w zmianie i s t n i e j ą c e g o m i ę d z y n a r o d o w e g o status quo". T. K r u c z k o w s k i jednoznacznie wskazuje na tragiczny, nie t y l k o dla narodu polskiego, pakt R i b b e n t r o p - M o ł o t o w . Przypomina też, że wkroczenie A r m i i Czerwonej 17 w r z e ś n i a 1939 r. jest postrzegane przez w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h j a k o „ w y z w o l e ń c z y p o c h ó d " wojsk, podczas gdy dla narodu polskiego jest to jednoznaczny akt agresji, „ c i o s w plecy". Dopiero w okresie pierestrojki z a c z ę t o u j a w n i a ć p r a w d ę o zbrodniach dokonanych na l u d n o ś c i polskiej „ w y z w o l o n y c h " t e r e n ó w . R o z p o c z ę t o p u b l i k a c j ę m a t e r i a ł ó w archiwalnych d o t y c z ą c y c h represji. Historycy podjęli się zadania „ o d k ł a m y w a n i a " historii lat 1939-1941 na „ o k u p o w a n y c h ziemiach wschodniej Polski" (s. 80). A u t o r stwierdza, że „ w s p ó ł c z e ś n i e okres ten jest j u ż w i d z i a n y w historiografii nie t y l k o polskiej, ale i w p e w n y m stopniu rosyjskiej, w prawdziwym litewskiej i u k r a i ń s k i e j ś w i e t l e tych tragicznych w y d a r z e ń " ( t a m ż e ) . N a B i a ł o r u s i natomiast oficjalnie obchodzono 60 r o c z n i c ę zjednoczenia Zachodniej B i a ł o r u s i z B i a ł o r u s k ą S o c j a l i s t y c z n ą R e p u b l i k ą R a d z i e c k ą , a w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h pozytywnie ustosunkowuje się do oceny „ z j e d n o ­ czenia B i a ł o r u s i " dokonanego przez w ł a d z e radzieckie. U j a w n i e n i e i powszechny d o s t ę p do d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , w s k a z u j ą c y c h na p r a w d z i w e oblicze prowadzonej p o l i t y k i Z S R R w z g l ę d e m Polski i P o l a k ó w , nic w t y m zakresie s i ę nie z m i e n i ł o . Kolejna c z ę ś ć omawianej pracy dotyczy historycznego spojrzenia na miejsce i r o l ę P o l a k ó w w dziejach t e r e n ó w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I i I I Rzeczypospolitej, o b e j m u j ą c y c h obszar obecne­ go p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o . T. K r u c z k o w s k i analizuje p r o b l e m a t y k ę s t o s u n k ó w p o l s k o - b i a ł o r u ­ skich, w s k a z u j ą c na istotny czynnik w p ł y w a j ą c y na owe stosunki - cywilizacyjno-kulturowy, k t ó r y z jednej strony wskazuje na p o d o b i e ń s t w a m i ę d z y o b y d w o m a s p o ł e c z n o ś c i a m i (polską i b i a ł o r u s k ą ) , a z drugiej m ó w i o „ b a r d z o p o w a ż n y c h ich r ó ż n i c a c h " (s. 87). A u t o r jest zdania, iż t a k ą „ r ó ż n i c ą " stała się chrystianizacja. „ P o l a c y przyjęli chrzest w o b r z ą d k u ł a c i ń s k i m , podczas gdy p r z o d k o w i e B i a ł o r u s i n ó w - w bizantyjskim [ . . . ] W y b ó r d w ó c h r ó ż n y c h odmian c h r z e ś c i j a ń ­ stwa z d e c y d o w a ł o p r z y n a l e ż n o ś c i do d w ó c h k r ę g ó w c y w i l i z a c y j n y c h , r ó ż n i ą c y c h s i ę nie t y l k o p o w i e r z c h o w n y m i zjawiskami k u l t u r o w y m i , ale r ó w n i e ż sposobem k s z t a ł t o w a n i a ż y c i a zbioro­ w e g o " (s. 87). T. K r u c z k o w s k i wskazuje na w a ż n y fakt historyczny, k t ó r y w i ę k s z o ś ć h i s t o r y k ó w b i a ł o r u s k i c h neguje, lub interpretuje na s w ó j s p o s ó b , a m i a n o w i c i e to, ż e l u d n o ś ć polska na terenach w s p ó ł c z e s n e g o p a ń s t w a B i a ł o r u ś jest l u d n o ś c i ą a u t o c h t o n i c z n ą , r d z e n n ą . Początki zasiedlenia tych ziem przez S ł o w i a n s i ę g a j ą V - V I w. „ B y l i to, j a k obecnie ś w i a d c z ą historycy, p r z e w a ż n i e S ł o w i a n i e w s c h o d n i , ale t a k ż e i zachodni. B y ł a to l u d n o ś ć p r z e w a ż n i e z Mazowsza, [ale też] z okolic obecnych miast Grodna, W o ł k o w y s k a , L a c h o w i c z " (s. 88). W c h o d z ą c a w s k ł a d W K L dzisiejsza B i a ł o r u ś k s z t a ł t o w a ł a s i ę k u l t u r o w o w duchu c y w i l i z a c j i ł a c i ń s k i e j , j a k o ż e L i t w a p r z y j ę ł a chrzest ł a c i ń s k i . K o ś c i ó ł k a t o l i c k i nie p o l o n i z o w a ł w o w y c h czasach l u d n o ś c i p r a w o s ł a w n e j , j a k t w i e r d z ą historycy b i a ł o r u s c y ( w c z e ś n i e j m ó w i ł a o t y m historiografia rosyjska i radziecka), p o n i e w a ż „ n i e m i a ł w ó w c z a s charakteru polskiego. Przez k o ś c i ó ł w d r a ż a n a b y ł a idea c h r z e ś c i j a ń s k i e g o u n i w e r s a l i z m u i k u l t u r y zachodniej" (s. 93). P r z y k ł a d a j ą c do tez T. Kruczkowskiego siatkę p o j ę c i o w ą u ż y w a n ą m.in. przez S.P. Huntingtona (Huntington 2001) m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż B i a ł o r u ś jest krajem „ r o z s z c z e p i o n y m " , c z y l i t a k i m , w k t ó r y m n a s t ę p u j e zderzenie d w ó c h ś w i a t ó w , d w ó c h r e l i g i i , d w ó c h c y w i l i z a c j i i bizantyjskiej. W m y ś l tej teorii T. K r u c z k o w s k i łacińskiej twierdzi, ż e B i a ł o r u s i n i „ p a t r z ą na zachód w d u ż y m stopniu poprzez pryzmat kultury rosyjskiej" (s. 152). P r z y c z y n ę tego upatruje w w y c h o ­ waniu od n a j m ł o d s z y c h lat w kulturze, tradycjach oraz na p i ś m i e n n i c t w i e rosyjskim. P o d k r e ś l a t y m samym fakt, iż B i a ł o r u s i n i obecnie s ą „ w znacznym stopniu t a k ż e nosicielami rosyjskiej men­ t a l n o ś c i " (s. 152). M o ż n a też m ó w i ć o „ r o z s z c z e p i e n i u " ś w i a d o m o ś c i w w y n i k u funkcjonowania w „ r o z s z c z e p i o n y m " s p o ł e c z e ń s t w i e , czego p r z y k ł a d e m s ą m . i n . d z i a ł a c z e B i a ł o r u s k i e g o F r o n t u Narodowego, k t ó r z y z jednej strony d ą ż ą do w z o r c ó w i k u l t u r y Zachodu, z drugiej z a ś strony �276 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k a ś siła hamuje ich d ą ż e n i a , by p ó j ś ć w i n n y m k i e r u n k u n i ż prorosyjski. Ł ą c z y s i ę to z n e g a t y w n y m stosunkiem do P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i . W k o l e j n y m rozdziale, d o t y c z ą c y m historii P o l a k ó w na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , T. K r u c z ­ k o w s k i polemizuje z t r e ś c i a m i z a w a r t y m i w w i e l u b i a ł o r u s k i c h publikacjach n a u k o w y c h na ten temat. S z c z e g ó l n ą u w a g ę zwraca m . i n . na u d z i a ł polskich o s a d n i k ó w p o c h o d z ą c y c h z M a z o w s z a w kolonizacji t e r e n ó w n a d n i e m e ń s k i c h i n a d b u ż a ń s k i c h . Wskazuje r ó w n i e ż na p ł y n n o ś ć granic etnicznych w p r z e s z ł o ś c i . A n a l i z u j ą c s k ł a d etniczny Z i e m B i a ł o r u s k i c h wskazuje na r ó ż n o r o d ­ n o ś ć w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h ze s o b ą grup etnicznych, k t ó r e w granicach W K L p o k o j o w o ze s o b ą egzy­ s t o w a ł y . W X I X w i e k u , podczas p r ó b rusyfikacji b y ł y c h t e r e n ó w Rzeczypospolitej, p o k o j o w e , tolerancyjne w s p ó ł i s t n i e n i e d o b i e g ł o k o ń c a . Dalsza c z ę ś ć r o z d z i a ł u s k ł a d a s i ę z analizy s p i s ó w l u d n o ś c i przeprowadzonych przez w ł a d z e carskie, niemieckie, radzieckie oraz w s p ó ł c z e ś n i e ( w 1999 roku). A n a l i z u j ą c wspomniane spisy, T. K r u c z k o w s k i o m a w i a p o l i t y k ę p o s z c z e g ó l n y c h w ł a d z , k t ó r e ś w i a d o m i e d ą ż y ł y do ukaza­ nia n i e p r a w d z i w e g o obrazu s k ł a d u n a r o d o w o ś c i o w e g o , z m n i e j s z a j ą c np. l i c z e b n o ś ć P o l a k ó w . K r y t y c z n i e ustosunkowuje się r ó w n i e ż do danych z ostatniego powszechnego spisu l u d n o ś c i na B i a ł o r u s i , w s k a z u j ą c na brak r z e t e l n o ś c i . A u t o r m ó w i o spadku l i c z e b n o ś c i P o l a k ó w praktycznie we w s z y s t k i c h obwodach. „ S p a d e k ten ś w i a d c z y o p o l i t y c e p a ń s t w a b i a ł o r u s k i e g o o d n o ś n i e P o l a k ó w : m o ż n a b y wszystko w y j a ś n i ć t y l k o « p r z e p i s y w a n i e m » , bo j u ż po 1959 r. nie b y ł o ż a d n y c h w i ę k s z y c h w y j a z d ó w P o l a k ó w poza granice B i a ł o r u s i " (s. 215). N i e n a l e ż y j e d n a k z a p o m i n a ć o d ł u g o t r w a ł y m okresie sowietyzacji i - w j e j efekcie - asymilacji znacznej c z ę ś c i P o l a k ó w m . i n . pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , o c z y m ś w i a d c z y ostatni spis l u d n o ś c i . W ł a ś n i e dla­ tego, zaznacza T. K r u c z k o w s k i , zadaniem polskiej m n i e j s z o ś c i jest p r z e c i w d z i a ł a n i e asymilacji i zachowanie k u l t u r y narodowej poprzez r o z w ó j o ś w i a t y i szkolnictwa. 3 T. K r u c z k o w s k i nie z a p o m n i a ł n a ś w i e t l i ć w swojej pracy t a k ż e w s p ó ł c z e s n e j sytuacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i . O m ó w i ł m.in. d z i a ł a l n o ś ć Z w i ą z k u P o l a k ó w na B i a ł o r u s i i u k a z a ł stosunek w ł a d z b i a ł o r u s k i c h do polskiej m n i e j s z o ś c i . „ S t o s u n e k [ten] niestety, nigdy nie spełniał w y m o g ó w euro­ pejskich, d o t y c z ą c y c h m n i e j s z o ś c i narodowych" (s. 227). Zdaniem autora, p a ń s t w o b i a ł o r u s k i e ła­ mie podstawowe prawa P o l a k ó w do nauki w j ę z y k u ojczystym poprzez utrudnianie i brak wsparcia w dziedzinie oświaty. T. K r u c z k o w s k i p o d k r e ś l a fakt, iż Polacy nie u m i e j ą w pełni w y k o r z y s t a ć praw, k t ó r e i m p r z y s ł u g u j ą w e d ł u g s t a n d a r d ó w m i ę d z y n a r o d o w y c h i prawa b i a ł o r u s k i e g o . Czasami nie potrafią w a l c z y ć o swoje prawa. C h o c i a ż m i n ę ł y czasy „ z a s t r a s z a n i a " ludzi, to jednak rodzice r e z y g n u j ą z nauczania dziecka w j ę z y k u ojczystym po rozmowie z dyrektorem, k t ó r y celowo ich z n i e c h ę c a . W takiej sytuacji trzeba s p r a w ę n a g ł o ś n i ć , n a p i s a ć kolejne podanie i , co istotne, s z u k a ć wsparcia, z j e d n o c z y ć się i w a l c z y ć w w i ę k s z y m gronie. U ł a t w i to o s i ą g n i ę c i e celu. A u t o r pisze t a k ż e o K o ś c i e l e k a t o l i c k i m na Z i e m i a c h B i a ł o r u s k i c h , który, j a k w i a d o m o , ode­ g r a ł k l u c z o w ą r o l ę w zachowaniu j ę z y k a i t o ż s a m o ś c i narodowej P o l a k ó w , b y ł azylem p o l s k o ś c i w czasach represji i p r z e ś l a d o w a ń . D z i ś sytuacja j ę z y k o w a w K o ś c i e l e w y g l ą d a nieco inaczej - w m y ś l „ u n i w e r s a l i z a c j i " K o ś c i ó ł przechodzi na j ę z y k b i a ł o r u s k i . O w a b i a ł o r u t e n i z a c j a K o ś c i o ł a katolickiego, zdaniem T. K r u c z k o w s k i e g o , u ł a t w i z u p ł y w e m czasu a s y m i l a c j ę P o l a k ó w (jak też B i a ł o r u s i n ó w ) , a K o ś c i ó ł straci „ s w o j ą t r a d y c y j n ą b a z ę " , j a k ą s t a n o w i ą w i e r n i P o l a c y A u t o r pod­ k r e ś l a , iż praktycznie j ę z y k rosyjski, a nie b i a ł o r u s k i dominuje w katechizacji dzieci i m ł o d z i e ż y , a l b o w i e m jest dla n i c h z r o z u m i a ł y . K o ś c i ó ł przyczynia się w i ę c do rusyfikacji w i e r n y c h . W o b l i c z u z a c h o d z ą c y c h zmian w K o ś c i e l e , istotnym ź r ó d ł e m zachowania j ę z y k a i t o ż ­ s a m o ś c i , naszym zdaniem, b ę d z i e rodzina i o c z y w i ś c i e d z i a ł a l n o ś ć Z P B , z m i e r z a j ą c a w kierunku odrodzenia j ę z y k a , k u l t u r y i tradycji polskich. T. K r u c z k o w s k i nie pomija relacji z M a c i e r z ą . U w a ż a , ż e Polska p o w i n n a bardziej zaanga­ ż o w a ć s i ę w s p r a w ę popierania d ą ż e ń polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej na B i a ł o r u s i c h o ć b y przez 3 N a o g ó l n ą l i c z b ę P o l a k ó w 395 712 - 65 455 o s ó b o b j ę t y c h spisem u z n a ł o j ę z y k polski za s w ó j ojczysty (16,5%), 18 720 o s ó b rozmawia w t y m j ę z y k u w domu (4,7%). W ś r ó d P o l a k ó w 67,1% u z n a ł o j ę z y k b i a ł o r u s k i za s w ó j ojczysty, a 16,2% - j ę z y k rosyjski. 57,6% P o l a k ó w roz­ mawia w domu w j ę z y k u b i a ł o r u s k i m , a 37,7% - w j ę z y k u rosyjskim. 8,4% P o l a k ó w swobodnie p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m b i a ł o r u s k i m , a j ę z y k i e m rosyjskim - 25,3% (Itogi perepisi... 2001, s. 211). �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 277 RECENZJE I O M Ó W I E N I A prowadzenie r o z m ó w z r z ą d e m b i a ł o r u s k i m w sprawie otwarcia szkół polskich tam, gdzie p r z e w a ż a l u d n o ś ć polska (np. w rejonie w e r e n o w s k i m ) . Potrzebna jest, zdaniem autora, zmiana prawnej sytuacji P o l a k ó w , a l b o w i e m Polacy z B i a ł o r u s i s ą w Polsce t r a k t o w a n i j a k o obcokrajowcy „jest to nie t y l k o n i e s p r a w i e d l i w o ś ć prawna, ale i w i e l k a k r z y w d a m o r a l n a " (s. 231). Z a d o ś ć u c z y n i e ­ niem dla P o l a k ó w w tej sytuacji byłoby, zdaniem T. Kruczkowskiego, wprowadzenie K a r t y Polaka i p o d w ó j n e g o obywatelstwa, co korzystnie w p ł y n ę ł o b y na odrodzenie p o l s k o ś c i , „ c o f n ę ł y b y s i ę nawet skutki asymilacji P o l a k ó w na B i a ł o r u s i " (s. 231) oraz z w i ę k s z y ł y „ w p ł y w y sił o r i e n t u j ą ­ cych s i ę na zachodnie w a r t o ś c i c y w i l i z a c y j n e poprzez m o c n ą p o z y c j ę polskiej m n i e j s z o ś c i " (s. 262). A u t o r u w a ż a , ż e droga B i a ł o r u s i do U n i i Europejskiej „ l e ż y poprzez P o l s k ę " (s. 262). R e a s u m u j ą c , n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż omawiana pozycja przynosi cenny m a t e r i a ł poznawczy, i n f o r m u j ą c o Polakach na B i a ł o r u s i w przekroju h i s t o r y c z n y m , u w z g l ę d n i a j ą c czasy najdawniej­ sze i w s p ó ł c z e s n e . W a g ę tego opracowania podnosi fakt, iż autor polemizuje z p o g l ą d a m i b i a ł o ­ ruskich i rosyjskich h i s t o r i o g r a f ó w w kwestii polskiej, ukazuje s w ó j punkt w i d z e n i a nie t y l k o j a k o historyk, ale r ó w n i e ż j a k o a k t y w n y d z i a ł a c z Z P B , Polak z B i a ł o r u s i , k t ó r y na co d z i e ń uczest­ n i c z y w ż y c i u organizacji i zna jej problemy. Opracowanie jest w a ż n e z a r ó w n o dla P o l a k ó w na B i a ł o r u s i , j a k i dla r o d a k ó w w Polsce. T y m ostatnim u ś w i a d o m i , iż Polacy m i e s z k a j ą c y na B i a ł o ­ rusi to nie s ą „ R u s c y " , „ o b c y " , t y l k o tej samej k r w i , „ s w o i " , k t ó r z y ze w z g l ę d u na takie a nie inne z a w i ł o ś c i historii pozostali „ z a B u g i e m " . D l a P o l a k ó w na B i a ł o r u s i s z c z e g ó l n i e i s t o t n y m , m o i m zdaniem, b ę d z i e „ z a p o z n a n i e s i ę " z ich r o d o w o d e m na ziemiach b i a ł o r u s k i c h . Jest to bardzo w a ż n e przede w s z y s t k i m dla m ł o d e g o pokolenia P o l a k ó w , k t ó r e z p o d r ę c z n i k ó w historii B i a ł o ­ rusi w y n o s i negatywny obraz Polski i p o l s k o ś c i , w y c h o w y w a n e jest w duchu a n t y p o l s k i m . U w a g i krytyczne d o t y c z ą przede w s z y s t k i m n i e ś c i s ł o ś c i redakcyjno-technicznych i korektorskich. Praca zawiera b ł ę d y literowe i interpunkcyjne, s ą r ó w n i e ż niekonsekwencje j ę z y k o w e w przypisach - t y t u ł y rosyjskie i b i a ł o r u s k i e pisane s ą w j ę z y k u o r y g i n a ł u i po polsku (np. s. 5 4 - 5 7 , 85, 2 2 0 - 2 2 4 ) - n a l e ż a ł o b y j e ujednolicić. W y s t ę p u j e r ó ż n i c a w w i e l k o ś c i czcionki p r z y p i s ó w , r ó ż ­ ny t e ż jest s p o s ó b ich zapisywania (np. s. 54-61 i 221-224). Z d a r z a j ą się r ó w n i e ż b ł ę d y w pisowni nazwisk i w zdaniach b i a ł o r u s k o j ę z y c z n y c h : jest Michajłowskaja, powinno b y ć Michajłouskaja, jest eurapiejskich, poprawnie jeurapiejskich, paślia - paś la, szliacheckaja - szlachecka} a. U w a g i k r y t y c z n i e nie u m n i e j s z a j ą merytorycznej w a r t o ś c i k s i ą ż k i . Przedstawiona w tej pu­ b l i k a c j i z a w i ł a sytuacja autochtonicznej polskiej m n i e j s z o ś c i narodowej jest ź r ó d ł e m w i e d z y o udziale P o l a k ó w w historii Z i e m B i a ł o r u s k i c h . Ze w z g l ę d u na s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a polskie­ go w ś r ó d P o l a k ó w na B i a ł o r u s i n a l e ż a ł o b y p r z e t ł u m a c z y ć o m a w i a n ą p r a c ę na j ę z y k rosyjski. U ł a t w i ł o b y to zapoznanie się z n i ą t y m osobom, k t ó r e nie p o t r a f i ą c z y t a ć w j ę z y k u p o l s k i m , a takich jest w i e l e w tej grupie. LITERATURA E b e r h a r d t P. 1998, Polska ludność kresowa, Warszawa. H u n t i n g t o n S.P. 2 0 0 1 , Zderzenie cywilizacji, Warszawa. Itogi perepisi...200 \, Itogi perepisi naselenija Respubliki Belarus' 1999g. naselenija Respubliki Belarus. Statistićeskij sbornik, t. 1, M i n s k . Problemy... 2003, Problemy świadomości narodowej Polaków na Białorusi, Grodno. Nacyonalnyi sostav E. Skrobocki (red.), Helena M i r o s ł a w M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w 2003, W y d . A T L A 2, ss. Giebień 168 „ A ż e b y z n a l e ź ć g r z y b y nie w y s t a r c z y w e j ś ć do lasu - ten trzeba dobrze z n a ć , w i e d z i e ć trzeba, w j a k i c h miejscach m o ż n a s z u k a ć o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w " - n a p i s a ł Z b i g n i e w Libera, jeden z r e c e n z e n t ó w k s i ą ż k i M i r o s ł a w a M a r c z y k a pt. Grzyby w kulturze ludowej . C z y t a j ą c tę 1 Z . Libera, r e c : M . M a r c z y k , 2003, o k ł a d k a . �278 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A m o n o g r a f i c z n ą p r a c ę z pogranicza etnologii i f o l k l o r y s t y k i , m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e j e j autor na grzybach zna s i ę w y ś m i e n i c i e , w i e , gdzie i c h s z u k a ć , j a k i m i w ł a ś c i w o ś c i a m i s i ę o d z n a c z a j ą , j a k i e n a z w y ł a c i ń s k i e i potoczne p o s i a d a j ą . Przekonuje nas o t y m proponowana przez niego w y p r a w a na g r z y b y w o d l e g ł e obszary k r a i n y k u l t u r y ludowej. W ę d r ó w k a po etnograficznych ź r ó d ł a c h , j a k i badania w ł a s n e autora p o k a z a ł y , ż e grzyb, c h o ć ze swej natury niepozorny, sta­ n o w i nie t y l k o l e ś n e bogactwo naturalne, ale t a k ż e m a t e r i a ł godny b a d a ń n a u k o w y c h , m o g ą c y c h n a m p r z y b l i ż y ć c i ą g l e m a ł o z n a n ą , a w pewien s p o s ó b z a m k n i ę t ą k u l t u r ę . L u d o z n a w c z e „ g r z y b o b r a n i e " s k ł a d a s i ę z trzech e t a p ó w . Pierwszy, z a t y t u ł o w a n y „ M i t y 0 grzybach", u ś w i a d a m i a nam n i e z w y k ł ą g e n e z ę g r z y b ó w w w y o b r a ź n i ludowej. W ś w i e t l e przy­ toczonych przez M a r c z y k a p r z y k ł a d ó w ( o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h , p r z y s ł ó w , w i e r z e ń ) okazuje się, ż e grzyb ma pochodzenie sakralne i p o w s t a ł z resztek chleba w y p l u w a n y c h przez ś w i ę t e g o Piotra, w w y n i k u cudownej d z i a ł a l n o ś c i Jezusa Chrystusa b ą d ź M a t k i Boskiej. W t y m k o n t e k ś c i e nie d z i w i fakt, ż e n a j c z ę ś c i e j o genezie g r z y b ó w opowiadano w f o r m i e legendowej. A u t o r r o z p r a w y p o ś w i ę c a temu g a t u n k o w i w i e l e miejsca. W rozdziale p i e r w s z y m o m ó w i e n i e legendy i j e j p o d s t a w o w y c h w y z n a c z n i k ó w n a l e ż y do najciekawszych c z ę ś c i , co nie jest bez znaczenia p r z y nikłej literaturze d o t y c z ą c e j tego tematu . M a r c z y k nie t y l k o dokonuje p r z e g l ą d u znanych i mniej znanych o p o w i e ś c i r e l i g i j n y c h o powstaniu g r z y b ó w ( w sumie 32 p r z y k ł a d y ) , s t a n o w i ą c y c h r ó ż n e realizacje w ą t k u T 2636 w klasyfikacji Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o (1963), ale t a k ż e p r ó b u j e w s k a z a ć ich istotne cechy formalne, p o z w a l a j ą c e na z a k w a l i f i k o w a n i e omawianej grupy t e k s t ó w do legend ajtiologicznych, zakorzenionych w d a w n y c h mitach kosmogonicznych. W e d ł u g M a r c z y k a , o mitycznej genezie w ą t k u d e c y d u j ą liczne analogie fabularne m i ę d z y opo­ w i e ś c i ą o grzybach, p o w s t a ł y c h z w y p l u t e g o chleba, a h i s t o r i ą o diable, k t ó r y s c h o w a ł w ustach g a r ś ć z i e m i , ale w y p l u ł , nie m o g ą c w y t r z y m a ć jej p ę c z n i e n i a , co p r z y c z y n i ł o s i ę do powstania na o t a c z a j ą c e j go przestrzeni t e r e n ó w g ó r z y s t y c h . Jak ł a t w o z a u w a ż y ć , r z e c z y w i ś c i e w j e d n y m 2 1 d r u g i m o p o w i a d a n i u akcentowany jest pierwiastek ajtiologiczny, a j e g o g ł ó w n y m s p r a w c ą jest B ó g , k t ó r y doskonale w i e d z i a ł o t y m , ż e Piotr potajemnie zjada chleb, a d i a b e ł - chowa w ustach piasek. „ W y n i k a z tego, ż e postacie D i a b ł a i św. Piotra p e ł n i ą w m i c i e i legendzie podobne funk­ cje, z a ś w y p l u w a n i e z i e m i czy chleba to akt kreacji, w k t ó r e g o w y n i k u p o w s t a j ą rzeczy nie­ d o s k o n a ł e i m a ł o w a r t o ś c i o w e , a jednak u ż y t e c z n e i d o r a ź n i e w y k o r z y s t y w a n e przez c z ł o w i e k a ( c h o c i a ż p o z o s t a j ą c e poza j e g o e k u m e n ą ) , np. g r z y b y " (s. 5 2 ) . 3 W rozprawie p o d j ę t o p r ó b ę scharakteryzowania podstawowych cech g a t u n k o w y c h legendy, do k t ó r y c h w ś w i e t l e badanego m a t e r i a ł u zaliczono b o h a t e r ó w o r o d o w o d z i e e w a n g e l i c z n y m ( g ł ó w n i e św. Piotr, Jezus), n i e o k r e ś l o n y czas akcji, osadzony jednak w o d l e g ł e j p r z e s z ł o ś c i , z b l i ­ ż o n y do k o n w e n c j i m i t u (tzw. czas p o c z ą t k u ; s. 38), p r z e s t r z e ń k r e o w a n ą na obraz rodzimej w s i i o k o l i c y g a w ę d z i a r z a , co o b r a z u j ą n i e k i e d y miejscowe nazwy w ł a s n e t y p u Sucha Woda (s. 39), a t a k ż e d r o g ę ( c z ę s t o przez las) i z w i ą z a n e z j e j p o k o n y w a n i e m p o j ę c i e ruchu, k t ó r e razem „ s ą kategoriami ł ą c z ą c y m i wszystkie istotne w y z n a c z n i k i legendy" (s. 40). F a b u ł a w t y m k o n t e k ś c i e j a w i s i ę j a k o pretekst w y j a ś n i e n i a pochodzenia o k r e ś l o n e g o o b i e k t u czy zjawiska, a r ó w n o ­ c z e ś n i e p e ł n i funkcję u m o r a l n i a j ą c ą i p s y c h o l o g i c z n ą , b o w i e m z a s p o k a j a ł a potrzeby duchowe o d b i o r c ó w d o s t a r c z a j ą c i m poetyckich o d p o w i e d z i na n u r t u j ą c e pytania. „ C h c i w o ś ć , z ł o ś ć , oszu­ stwo, d o b r o ć , w y r o z u m i a ł o ś ć w [...] o p o w i e ś c i a c h s ą « m o d e l o w e » , wprowadzone do ś w i a t a po raz pierwszy. Jako p o j ę c i a abstrakcyjne z o s t a j ą paradygmatycznie w y j a ś n i o n e , z w a l o r y z o w a n e i sklasyfikowane, u z u p e ł n i a j ą ś w i a t , d o p e ł n i a j ą go. I c h sens staje się z r o z u m i a ł y przez w y j a ś ­ nienie i c h pochodzenia, podobnie j a k pochodzenie g r z y b ó w w y j a ś n i a ich i s t o t ę i warunkuje w y k o r z y s t a n i e " (s. 38). O b o k p o w y ż e j w y m i e n i o n y c h cech f o r m a l n y c h M a r c z y k wskazuje na i s t o t n ą r o l ę m o t y w ó w l e g e n d o w y c h , k o n s t y t u u j ą c y c h ś w i a t przedstawiony, a b ę d ą c y c h w a ż n y m i s y m b o l a m i k u l t u r y ludowej. W ś r ó d nich w y m i e n i a chleb (znak ż y c i a , siły p ł o d n o ś c i ) , ś l i n ę (jako obraz r o z m n a ż a n i a , 2 W ś r ó d prac p o ś w i ę c o n y c h legendzie m o ż n a w y m i e n i ć : E. K o s o w s k a , Legenda. i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, W r o c ł a w 1985; A . E . W o ź n i a k , i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n 1988. W nawiasach umieszczam numery stron z k s i ą ż k i M . M a r c z y k a . 3 Kanon Podanie �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 279 4 t a k ż e p o g a r d y ) oraz m o t y w d e c y d u j ą c y o ich zmianie, czy raczej przemianie w g r z y b y - r e l i ­ g i j n y cud. Ten ostatni stanowi punkt k u l m i n a c y j n y legendy, po k t ó r y m n a s t ę p u j e r o z w i ą z a n i e akcji, c z y l i orzeczenie w i n y i rozgrzeszenie (s. 46). S p r a w c ą cudu jest osoba boska, co dodat­ k o w o p o d k r e ś l a w a g ę d z i a ł a n i a , ale droga do niego - j a k stwierdza autor - „ p r o w a d z i przez grzech" (s. 46) obrazowany przez p o s t ę p e k ś w i ę t e g o Piotra. Warto w t y m miejscu w p r o w a d z i ć dwa u z u p e ł n i e n i a , k t ó r e m o g ą u ś c i ś l i ć r o z w a ż a n i a o natu­ rze legendy. Po pierwsze, w ś r ó d m o t y w ó w wskazanych w k s i ą ż c e o grzybach m o ż n a z a s t o s o w a ć p o d z i a ł , f u n k c j o n u j ą c y w obszarze b a d a ń teoretycznoliterackich, na m o t y w y statyczne, d o o k r e ś l a j ą c e ś w i a t przedstawiony, i dynamiczne, w p ł y w a j ą c e na z m i a n ę kreowanej r z e c z y w i s t o ś c i (zob. S ł a w i ń s k i 1998, s. 325). W t y m k o n t e k ś c i e m o t y w e m d y n a m i c z n y m b y ł b y w s p o m n i a n y cud, boskie d z i a ł a n i e , d z i ę k i k t ó r e m u n a s t ę p u j e akt kreacyjny, a do m o t y w ó w statycznych z a l i c z y ć m o ż n a ś l i n ę i chleb oraz g r z y b y z nich p o w s t a ł e , a b ę d ą c e namacalnym d o w o d e m boskiej wszech­ w i e d z y i p o t ę g i . Takie r o z r ó ż n i e n i e wydaje s i ę o tyle istotne, ż e pozwala p r z e ś l e d z i ć nie t y l k o w legendach, ale b y ć m o ż e w i n n y c h gatunkach z e s p o ł y m o t y w ó w k o n s t y t u u j ą c y c h d a n ą f o r m ę przekazu. Problem teorii m o t y w u w literaturze ustnej p o d j ę ł a m . i n . f o l k l o r y s t y k a rosyj­ ska (Silantev 1999), a ż e jest to temat r o z l e g ł y , pokazuje i s t n i e j ą c a systematyka m o t y w ó w Stitha Thompsona Motif-Index of Folk-Literature, Copenhagen 1955-1958, t. 1-5 ( T h o m p s o n 1955-1958, t. 1-5), a t a k ż e systematyki o z a s i ę g u n a r o d o w y m , j a k Type and Motif-Index of the Folktales ofEngland and North America (Baughman 1960). W Polsce s w o i s t y m i o d p o w i e d n i k a ­ m i w t y m zakresie b y ł y b y , szkoda, ż e nie u w z g l ę d n i o n e przez M a r c z y k a w b i b l i o g r a f i i , Słownik stereotypów i symboli ludowych p o d r e d a k c j ą Jerzego B a r t m i ń s k i e g o (Słownik stereotypów i sym­ boli ludowych 1996, 1999), j a k r ó w n i e ż Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie Piotra K o w a l s k i e g o (1998), k t ó r e nie s ą jednak zestawieniami obecnych w folklorze p o l s k i m m o t y w ó w , lecz przede w s z y s t k i m p r ó b a m i i c h symbolicznej interpretacji. Po drugie, j a k w y k a z a ł y r o z w a ż a n i a E w y Ferfeckiej, w i ę k s z o ś ć legend daje s i ę s p r o w a d z i ć do pewnego schematu fabularnego, o p i e r a j ą c e g o s i ę n a j c z ę ś c i e j na k o n t r a ś c i e , a k t ó r y w o g ó l ­ n y m zarysie przedstawia s i ę n a s t ę p u j ą c o : z a s ł u g a bohatera p o z y t y w n e g o , nagroda za dobry uczy­ nek, w i n a bohatera negatywnego, kara za z ł y p o s t ę p e k (Ferfecka 1997) . W w y p a d k u o p o w i e ś c i o grzybach zdaje s i ę w y s t ę p o w a ć t y l k o jeden c z ł o n fabularny - w y s t ę p e k i kara, gdzie p o s t a ć ś w i ę t e g o przejmuje cechy bohatera negatywnego, co stanowi j e d e n z w a r i a n t ó w schematu zda­ r z e ń , opisanego przez F e r f e c k ą . Wydaje s i ę to o tyle istotne, ż e omawiane przez M a r c z y k a histo­ rie o grzybach, sytuowane we wspomnianej systematyce w ą t k ó w w dziale bajek a j t i o l o g i c z n y c h , w y j a ś n i a j ą c y c h pochodzenie r o ś l i n , z w i e r z ą t itp., nie s ą o k r e ś l o n e jednoznacznie p o d w z g l ę d e m g a t u n k o w y m . Badania M a r c z y k a w dużej mierze z b i e ż n e s ą z ustaleniami Ferfeckiej, o p a r t y m i na materiale l e g e n d o w y m ( d z i a ł T 7 5 0 - 8 4 9 ) , co potwierdza s ł u s z n o ś ć j e g o tezy o l e g e n d o w y m charakterze historii o g r z y b a c h . B y ć m o ż e analiza i n n y c h t e k s t ó w z grupy ajtiologii p o z w o l i ł a b y na d o k ł a d n i e j s z e w t y m w z g l ę d z i e r o z s t r z y g n i ę c i a . K o l e j n y etap „ g r z y b o b r a n i a " , nazwany „ L u d o w ą w i e d z ą o grzybach i ich p o z y s k i w a n i u " , u z m y s ł a w i a r ó ż n o r o d n o ś ć nazewnictwa, stosowanego na o k r e ś l e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o d m i a n grzy­ b ó w , n a k r e ś l a w y k o r z y s t y w a n ą w o b r ę b i e ludu k l a s y f i k a c j ę tych r o ś l i n ( g ł ó w n i e na podstawie w y g l ą d u i miejsca w y s t ę p o w a n i a ) , j a k i - co najciekawsze - charakteryzuje magiczne i pragma­ tyczne elementy zbieractwa g r z y b ó w . Przedstawiony m a t e r i a ł u w y p u k l a znaczenie, j a k i e p r z y ­ w i ą z y w a n o do czasu, miejsca i u c z e s t n i k ó w grzybobrania. R o z w a ż a n i a te u k a z u j ą t r w a ł o ś ć , c i ą g ł o ś ć istnienia p e w n y c h g r z y b i a r s k i c h p r z e s ą d ó w , f u n k c j o n u j ą c y c h t a k ż e w e w s p ó ł c z e s n e j 5 6 4 S y m b o l i k ę chleba, śliny, g r z y b ó w i i n n y c h e l e m e n t ó w kultur magicznych charakteryzuje d o k ł a d n i e j Piotr K o w a l s k i 1998. 5 Szerzej o legendzie Ferfecka p i s a ł a w swej pracy doktorskiej „ S t r u k t u r a ś w i a t a przed­ stawionego polskiej legendy l u d o w e j " (promotor - J . M . Kasjan) - praca w maszynopisie, d o s t ę p ­ na w I L P U M K T o r u ń . R ó w n i e ż Ferfecka w swej pracy wskazuje na o b e c n o ś ć legend w dziale a j t i o l o g i i (1997, s. 34). 6 �280 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A kulturze. W i e l u z c z y t e l n i k ó w tej k s i ą ż k i z d z i w i s i ę zapewne, r o z p o z n a j ą c j a k o w ł a s n e - l u d o w e zasady zbierania g r z y b ó w , a o d n o s z ą c e s i ę m . i n . do czasu ich z r y w a n i a (najlepiej o ś w i c i e , g d y ż przez noc w y r o s ł y ; s. 108) i do sposobu (np. grzyb n a l e ż y w y k r ę c a ć , bo w t y m miejscu n a s t ę p n y nie u r o ś n i e ; s. 117), a nawet do u b i o r u (znoszona o d z i e ż , g u m o w e buty; s. 155) itp. O b e c n o ś ć p r z e c i w n y c h s ą d ó w d o t y c z ą c y c h grzybobrania, np. w y c i n a n i e zamiast w y k r ę c a n i a g r z y b ó w , autor t ł u m a c z y w e w n ę t r z n y m z r ó ż n i c o w a n i e m opisywanej k u l t u r y (s. 117). K o n k l u z j a jest jednak jednoznaczna: „ W s p ó ł c z e s n e grzybobranie nie z m i e n i ł o w s p o s ó b zasadniczy swego k u l ­ turowego znaczenia. W c i ą ż cechuje j e swoista semantyka, k o d , k t ó r y n a l e ż y p o z n a ć , i r e g u ł y , k t ó r y c h n a l e ż y p r z e s t r z e g a ć , aby o d r ó ż n i ć s i ę od rzeszy « a m a t o r ó w » " ( s . 154). Dzisiejsze w ę d r ó w k i do lasu nie rozpatruje s i ę w kategoriach magicznych, c h o c i a ż pewien lęk na pewno istnieje ( w y n i k a on raczej z obawy przed zagubieniem czy spotkaniem z d z i k i m z w i e r z ę ­ ciem). W tradycji ludowej, j a k wykazuje M a r c z y k , grzybobranie, przez nierozerwalny z w i ą z e k z lasem, miejscem o b c y m , t r a k t o w a n y m j a k teren graniczny m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a u m a r ł y c h , m i a ł o charakter rytualny, o d t w a r z a ł o „ m i t y c z n y schemat w y p r a w y w z a ś w i a t y w celu zdobycia c z e g o ś , co j e d y n i e tam m o ż n a z n a l e ź ć , osoby tam s i ę u d a j ą c e p o w i n n y b y ć moralnie i fizycznie czyste, a t a k ż e p o w i n n y u p o d o b n i ć się do istot s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h " (s. 115). S t ą d liczne nor­ m y o k r e ś l a j ą c e , kto m o ż e w ę d r o w a ć do lasu na grzyby (dzieci i kobiety, istoty, „ k t ó r y c h ludzka kondycja b y ł a w a r u n k o w a i tymczasowa, p o s i a d a ł y predyspozycje do pozostawania w kontak­ tach z t a m t y m ś w i a t e m " ; s. 110), j a k n a l e ż a ł o s i ę w lesie z a c h o w a ć (magiczne c z y n n o ś c i przed w e j ś c i e m do lasu, np. rzucanie n o ż a , p r z e ż e g n a n i e się, pozostawienie pierwszego z a u w a ż o n e g o przez siebie grzyba lub trzymanie go w r ę k u do k o ń c a grzybobrania; s. 116-117), co n a l e ż a ł o r o b i ć , b y z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć lasu w trakcie zbierania g r z y b ó w (zwracanie s i ę o pomoc do ś w i ę ­ tych, np. św. Piotra czy Jakuba; s. 120). Trzecia c z ę ś ć ludoznawczego grzybobrania - „ G r z y b y j a k o pokarm i l e k " - dotyczy codzien­ nego zastosowania g r z y b ó w . Potrawy z g r z y b ó w s t a n o w i ł y jedno z p o d s t a w o w y c h d a ń w trady­ cyjnej k u c h n i wiejskiej, s z c z e g ó l n i e cenne w regionach ubogich, k t ó r e ze w z g l ę d u na n i s k ą j a ­ k o ś ć gleb nie s p r z y j a ł y u p r a w o m . W czasach k r y z y s u c i e s z y ł y s i ę p o w s z e c h n y m uznaniem. M o ż l i w o ś ć przechowania g r z y b ó w s p r a w i a ł a , ż e b y ł to t a k ż e cenny p o k a r m z i m ą , gdy trudno b y ł o z d o b y ć innego rodzaju p o ż y w i e n i e . J e d n o c z e ś n i e g r z y b y stosowano j a k o lekarstwa na r ó ż ­ ne d o l e g l i w o ś c i , np. b ó l e g a r d ł a , kaszel, egzemy, w r z o d y , artretyzm, a nawet n o w o t w o r y . O c z y ­ w i ś c i e w p o s z c z e g ó l n y c h regionach kraju o b o w i ą z y w a ł y odmienne receptury, przeciwwskazania i zasady u ż y c i a , ale sam fakt pochodzenia g r z y b ó w z lasu, miejsca swoistej mediacji, powszech­ nie n a d a w a ł i m s z c z e g ó l n e w a r t o ś c i lecznicze. „ P o s i a d a ł y w i e l k ą moc m a g i c z n ą , b o w i e m pocho­ d z i ł y z przestrzeni o d l e g ł e j od centrum, z w i ą z a n e j z z a ś w i a t a m i " (s. 152). C a ł o ś ć „ l u d o z n a w c z e g o grzybobrania" zaproponowanego przez M i r o s ł a w a M a r c z y k a w i e ń ­ czy b i b l i o g r a f i a u z m y s ł a w i a j ą c a o g r o m w y d a w a ł o b y s i ę nielicznego m a t e r i a ł u badawczego, d o t y c z ą c e g o g r z y b ó w , t a k ż e z prac o b c o j ę z y c z n y c h , m . i n . angielskich, francuskich i rosyjskich. W efekcie p o w s t a ł a ciekawa etnologiczno-folklorystyczna o p o w i e ś ć o grzybach w kulturze ludo­ w e j , k t ó r a m o ż e z a i n t e r e s o w a ć nie t y l k o l u d o z n a w c ó w . J e d n o c z e ś n i e omawiana k s i ą ż k a otwiera szerokie pole m o ż l i w o ś c i dla b a d a ń nad i n n y m i , niedostrzeganymi do tej p o r y zbyt w y r a ź n i e , a jednak i s t o t n y m i s z c z e g ó ł a m i , t r a d y c y j n y m i m o t y w a m i , k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i , o d p o w i e d n i o opra­ cowane, b y ć m o ż e p o z w o l ą na p e ł n i e j s z ą r e k o n s t r u k c j ę szeroko rozumianej k u l t u r y ludowej, skry­ w a j ą c e j jeszcze w i e l e badawczych tajemnic. Ponadto praca ta pokazuje, ż e brak m o n o g r a f i i pod­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w prozy ludowej (najlepiej na t y m tle w y g l ą d a kwestia bajki magicznej, opracowanej m . i n . przez J o l a n t ę Ł u g o w s k ą , 1981, i podania, scharakteryzowanego przez D o r o t ę Simonides, 1969) sprawia, ż e k a ż d y autor dla potrzeb badanego m a t e r i a ł u musi niejako na n o w o u s t a l a ć zakres znaczeniowy stosowanej n a z w y gatunkowej ( w t y m w y p a d k u legendy) i rozstrzy­ g a ć p r o b l e m y genologiczne, j a k i e s i ę przy okazji podejmowanego tematu u j a w n i a j ą , np. k w e s t i ę a j t i o l o g i z m u (kategoria ponadgatunkowa, w y z n a c z n i k g a t u n k o w y jednej z form podania czy t e ż s y g n a ł m i t y c z n o ś c i l u d o w y c h o p o w i a d a ń ) . M o ż e w ł a ś n i e takie s z c z e g ó ł o w e prace, r o z p a t r u j ą c e 7 7 Problem ten szerzej z o s t a ł o m ó w i o n y w pracach: Serafin 2002, s. 119-127; M i a n e c k i 2002 s. 129-138. �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 281 RECENZJE I O M Ó W I E N I A dany element k u l t u r y ludowej w perspektywie tekstowej i pozatekstowej, p o z w o l ą z czasem na stworzenie rozpraw o szerszym z a s i ę g u , p r z y b l i ż a j ą c y c h s p e c y f i k ę tradycyjnej k u l t u r y czy f u n k c j o n u j ą c y c h w jej o b r ę b i e f o r m wiejskiej literackich. A co do g r z y b ó w . . . - j a k p o w i e d z i a ł p r z y w o ł a n y j u ż na w s t ę p i e Z b i g n i e w Libera - „ p o M a r c z y k u nic w a r t o ś c i o w e g o nie m o ż n a z n a l e ź ć w « t y m l e s i e » " (por. przyp. 1). Violetta Wróblewska LITERATURA B a u g h m a n E. W. 1960, Type and Motif-Index Indiana. Ferfecka ratura ofthe Folktales ofEngland and North America, E. 1997, P r ó b a analizy struktury fabularnej w y b r a n y c h w ą t k ó w legendowych, Ludowa, nr 3, s. 3 3 - 4 9 . Lite­ K o s o w s k a E. 1985, Legenda. Kanon i transformacja. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław. K o w a l s k i P. 1998, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa. K r z y ż a n o w s k i J. 1963, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. 2, W r o c ł a w . L i b e r a Z. 2003, r e c : M . M a r c z y k , Grzyby w kulturze ludowej, W r o c ł a w , o k ł a d k a . Ł u g o w s k a J. 1981, Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, W r o c ł a w . M i a n e c k i A . 2002, O m i t y c z n o ś c i ludowych o p o w i e ś c i ajtiologicznych, [ w : ] Genologia literatuiy ludowej. Studia folklorystyczne, A . Mianecki, V. W r ó b l e w s k a (red.), Toruń, s. 129-138. S e r a f i n E. 2002, L u d o w e opowiadanie ajtiologiczne, [ w : ] Genologia literatury ludowej. Stu­ dia folkloiy styczne, A . M i a n e c k i , V. W r ó b l e w s k a (red.), T o r u ń , s. 119-127; S i 1 a n t e v L V . 1999, Teoria motiva v otecestvennom literaturovedenii i folklor istike: oćerk istoriografii, Nowosibirsk. S ł a w i ń s k i J. 1998, M o t y w [hasło w : ] Słownik terminów literackich, J. S ł a w i ń s k i (red.), W r o ­ c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w, s. 325. S i m o n i d e s D . 1969, Bajka i podanie j a k o podstawowe gatunki tradycyjnej prozy ludowej, Zeszyty Naukowe WSP w Opolu. Historia Literatuiy, t. V, Opole. Słownik stereotypów i symboli ludowych, 1996, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 1, L u b l i n . - 1999, J. B a r t m i ń s k i (red.), t. 1, cz. 2, L u b l i n . T h o m p s o n S. 1955-1958, Motif-Index of Folk-Literature, t. 1-5, Copenhagen. W o ź n i a k A . E . 1988, Podanie i legenda. Z badań nad rosyjską prozą ludową, L u b l i n . Wojciech Olszewski, Patriotyzm gicznej do drugiej wojny światowej i tolerancja. wobec procesów Nurt humanistyczny etnicznych w polskiej na Kresach, myśli etnolo- Toruń 2001, ss. 144. Opracowanie W. Olszewskiego u k a z a ł o się niemal d o k ł a d n i e po u p ł y n i ę c i u dekady od p o c z ą t ­ k u w i e l k i c h przemian, j a k i e z a p o c z ą t k o w a ł y proces w y o d r ę b n i e n i a s i ę z u p a d ł e g o Z S S R suwe­ rennych n a r o d o w y c h p a ń s t w . We w s z y s t k i c h tych strukturach politycznych n a s t ą p i ł o odrodzenie narodowe nie t y l k o grup d o m i n u j ą c y c h - n a r o d ó w p a ń s t w o w y c h , ale t a k ż e m n i e j s z o ś c i narodo­ w y c h , w t y m l i t e w s k i c h , b i a ł o r u s k i c h i u k r a i ń s k i c h P o l a k ó w . C i ostatni to w ł a ś n i e rdzenni miesz­ k a ń c y obszaru nazywanego w tradycji polskiej, r ó w n i e ż naukowej, Kresami W s c h o d n i m i . Praca Olszewskiego z o s t a ł a o g ł o s z o n a t a k ż e ( c h o ć na ten aspekt A u t o r zwraca u w a g ę t y l k o marginalnie) po z a k o ń c z e n i u procesu destrukcji Socjalistycznej Federacyjnej Republiki J u g o s ł a w i i . Wydarzenia w b y ł e j J u g o s ł a w i i , i szerzej - na B a ł k a n a c h , s t a w i a j ą przed n a u k ą , z w ł a s z c z a s o c j o l o g i ą narodu i e t n o l o g i ą , lecz t a k ż e p o l i t o l o g i ą , pytanie o sens zarzucenia b a d a ń , j a k i e pod­ j ę t o przed p ó ł w i e c z e m , gdy po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j p o w s t a w a ł y lub - j a k w p r z y p a d k u Polski i L i t w y - o d r a d z a ł y się p a ń s t w o w o ś c i , k t ó r e z e t k n ę ł y się z n i e z w y k l e ostrym p r o b l e m e m w s p ó ł i s t n i e n i a grup narodowych, n a r o d o w o ś c i o w y c h i etnicznych o r ó ż n y m stopniu s a m o ś w i a ­ d o m o ś c i grupowej, kulturowej i etno-narodowej w ł a ś n i e . S t ą d pierwsze pytanie metodologiczne, �282 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A j a k i e p o s t a w i ł w s w y m opracowaniu Olszewski: „ D l a c z e g o wracamy do historii?" A u t o r odpo­ wiada na nie we „ W s t ę p i e " , n a w i ą z u j e w narracji merytorycznej, gdy prezentuje i systematyzuje dorobek g ł ó w n y c h przedstawicieli „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" nurtu, j a k go o k r e ś l i ł , stycznego humani­ oraz w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . O d p o w i e d ź daje się s p r o w a d z i ć do stwierdzenia, ż e odra­ d z a j ą c a się i odideologizowana etnologia i socjologia polska generalnie, poza j e d n o s t k o w y m i w y j ą t k a m i , traktuje per non est te elementy d o r o b k u w ł a s n e j nauki z p o c z ą t k ó w X X w i e k u a nawet wykazuje ich daleko i d ą c ą n i e z n a j o m o ś ć albo - i to j u ż wniosek r e c e n z u j ą c e g o - w y k a ­ zuje wobec nich stosunek l e k c e w a ż e n i a . K o n k l u z j ą jest stwierdzenie Olszewskiego o t y m , ż e w s p ó ł c z e ś n i badacze daleko lepiej z n a j ą m e t o d o l o g i ę a m e r y k a ń s k ą n i ż w ł a s n ą , p o l s k ą . Olszewski prezentuje zatem i , co p o d k r e ś l a m y , systematyzuje dorobek i znaczenie polskiej m y ś l i etnologicznej (nie etnologii j a k o takiej) nurtu, k t ó r y n a z w a ł humanistycznym. Jak w y n i k a z c a ł o ś c i w y w o d u , ó w nurt reprezentowali g ł ó w n i e ci s p o ś r ó d badaczy, k t ó r z y ś w i a d o m i e , j a k o uczeni - Polacy, co w a ż n i e j s z e , nie k r y j ą c y z a a n g a ż o w a n i a w w y j a ś n i a n i e p r o b l e m a t y k i narodo­ w o ś c i o w e j w interesie o d r a d z a j ą c e j się p a ń s t w o w o ś c i polskiej, stosowali ( w y n a j d y w a l i ) obiek­ tywne instrumenty badawcze, które, ich zdaniem, nie p o w i n n y s z k o d z i ć niepolskim lub narodowo n i e u k s z t a ł t o w a n y m s p o ł e c z n o ś c i o m w s p ó ł ż y j ą c y m w p o l s k i m obszarze p a ń s t w o w y m , w t y m w s z c z e g ó l n o ś c i na etnicznie, narodowo i kulturowo niejednolitym obszarze ó w c z e s n y c h K r e s ó w . To ostatnie, j a k w y n i k a z tez A u t o r a , z a ś w i a d c z a ł o o humanistyce taka koncepcja to r ó w n i e ż signum specificum owego nurtu. Wydaje się, iż ó w c z e s n e j nauki polskiej n a w i ą z u j ą c e j do drama­ tycznie przerwanej w k o ń c ó w c e X V I I I w i e k u sytuacji p o c z ą t k u k s z t a ł t o w a n i a s i ę r ó ż n e g o w etno­ genezie, lecz j e d n o c z ą c e g o się w „ p o l s k i e j n a r o d o w o ś c i politycznej", a zatem i ó w c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a Rzeczypospolitej. U w a ż a m y t a k ż e , iż humaniści kulturowej, etnolodzy, posta­ w i e n i przed t y m s z c z e g ó l n y m zadaniem, tak badawczym, j a k i s p o ł e c z n y m , polskiego X X - l e c i a , p r o p o n o w a l i r o z w i ą z a n i a i uzasadnienia dla politycznej koncepcji c z e g o ś , co w s p ó ł c z e ś n i e na­ z y w a m y n o w o c z e s n ą f o r m u ł ą „ s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego", ale z s i l n y m pierwiastkiem p a t r i o t y z m u p a ń s t w o w e g o , a zatem tego, co w s p ó ł c z e s n a koncepcja zdaje się o d r z u c a ć . Badacze przedwojenni b o w i e m , j a k u w a ż a Olszewski, ł ą c z y l i w swych „ p o s t a w a c h badacza s t o s u n k ó w etnicznych poszanowanie dla cudzych w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , j a k i w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i [podkr. Z . J . W ] - T O L E R A N C J I i P A T R I O T Y Z M U (co c z ę ś c i dzisiejszych polskich badaczy, j a k wska­ ż e m y dalej, wydaje się trudne do pogodzenia") (s. 117). Olszewski s ł u s z n i e p o d k r e ś l a , ż e c e z u r ą dla polskiej s z k o ł y m y ś l i etnologicznej - nurtu manistycznego hu­ - b y ł a druga wojna ś w i a t o w a . O konsekwencjach dla kontynuacji w s p o m i n a l i ś m y w y ż e j . K o n s e k w e n c j a m i innego rodzaju s ą istotne s p o s t r z e ż e n i a A u t o r a zamieszczone w „ S ł o w i e k o ń c o w y m " . To, ż e dorobek polskich e t n o l o g ó w humanistów jest w zasadzie nieznany na Zacho­ dzie da się stosunkowo ł a t w o u z a s a d n i ć . Gorzej, gdy przechodzi nad n i m mimo współczesna nauka polska. A u t o r p o d k r e ś l i ł to poprzez p r z y w o ł a n y w y ż e j cytat. J e d n ą z w a ż n i e j s z y c h przyczyn jest, j a k się zdaje ta, że humaniści badali Kresy, a tych w Polsce w s p ó ł c z e s n e j nie ma. Jest natomiast stan nieznany w Polsce od c z a s ó w piastowskich - niemal z u p e ł n a h o m o g e n i c z n o ś ć etniczna (narodowa) s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e , j a k na to w i e l e wskazuje, staje s i ę bardziej społeczeństwem (kategoria socjologiczna) a coraz mniej pozostaje narodem (w sensie etno-politycznym). Wreszcie, co w y r a ź n i e p o d k r e ś l a Olszewski w z a k o ń c z e n i u , a co m o ż n a o k r e ś l i ć p o j ę c i e m „kompleksu 1 o d r z u c a j ą c e g o " , w s p ó ł c z e ś n i e dominuje w krajowych naukach s p o ł e c z n y c h nachalna popraw­ n o ś ć polityczna u k s z t a ł t o w a n a przez o p i n i o t w ó r c z e ś r o d o w i s k a w ostatniej dekadzie. M a ona swe g ł ó w n e ź r ó d ł a m . i n . w niewiedzy, w y n i k a j ą c e j z kompleksu o d r z u c a j ą c e g o i p o p r a w n o ś c i politycznej a zarazem n i e c h ę c i do p o l s k o ś c i w o g ó l e traktowanej j a k o swoista parafia ńszczyzna i nacjonalizm. To ostatnie, na co zwraca u w a g ę Autor, prowadzi do sytuacji paradoksalnych, gdy w odniesieniu do jednego z e l e m e n t ó w p o d m i o t u i przedmiotu zarazem b a d a ń 1 humanistów Pod p o j ę c i e m t y m rozumiemy s w o i s t ą w s p ó ł c z e s n ą m o d ę p r e z e n t o w a n ą przez w i e l u przed­ stawicieli nauk s p o ł e c z n y c h oraz p u b l i c y s t ó w politycznych p o l e g a j ą c ą na s z c z e g ó l n y m koncentro­ waniu się na tropieniu najmniejszych c h o ć b y p r z e j a w ó w polskich w i n i p r z e w i n i e ń wobec naszych s ą s i a d ó w albo w s p ó ł s ą s i a d ó w lub uznawaniu za takie z d a r z e ń charakteru owego nie m a j ą c y c h . �283 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A polskiej l u d n o ś c i kresowej na dzisiejszej L i t w i e , B i a ł o r u s i i U k r a i n i e znaczna c z ę ś ć badaczy i k r ę g ó w intelektualnych (też p o l i t y c z n y c h ) w Polsce, przyjmuje jednoznacznie oraz bezkrytycz­ nie nacjonalistyczny p o g l ą d prezentowany przez litewskie, b i a ł o r u s k i e i u k r a i ń s k i e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e , polityczne i o p i n i o t w ó r c z e . Olszewski nazywa to „ p r z y j m o w a n i e m i propagowaniem postaw f i l o e t n i c z n y c h " , k t ó r e nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z p r a w d z i w ą t o l e r a n c j ą i z p e w n o ś c i ą nie m o g ą s i ę p r z y c z y n i ć do j e j u k s z t a ł t o w a n i a " (s. 122) i dalej: „ s ą one z w y k l e r e a k c j ą na manifesto­ wanie przez inne formacje etniczne p o s ą d z e n i a p o d m i o t u o w r o g i e intencje. Zarzut taki uderza w c z u ł y punkt - sugeruje k o n f l i k t m i ę d z y d o t y c h c z a s o w ą p o s t a w ą p o d m i o t u a c e n i o n ą przez niego w a r t o ś c i ą - t o l e r a n c j ą . P o n i e w a ż podmiot jest za słaby, by a k c e p t o w a ć obok siebie innego «jaki j e s t » , a w i ę c na p r a w d z i w ą tolerancję, t w o r z y jego obraz w y i d e a l i z o w a n y zgodny z w ł a s n y m syste­ mem w a r t o ś c i " (ibidem). N a d o w ó d takich postaw w s k a ż m y s y t u a c j ę oraz stosunki l i t e w s k o polskie na dzisiejszej W i l e ń s z c z y ź n i e a przy t y m f i l o l i t e w s k i stosunek k r a j o w y c h (polskich) k r ę ­ 2 g ó w o p i n i o t w ó r c z y c h , w t y m c z ę ś c i n a u k o w y c h . Olszewski przytacza w tej konkretnej sprawie trafną, naszym zdaniem, u w a g ę K r y s t y n y Romaniszyn o t y m , ż e „ w e w s p ó ł c z e s n e j literaturze naukowej d o t y c z ą c e j k o n t a k t ó w m i ę d z y k u l t u r o w y c h panuje moda na pisanie o nietolerancji i uprze­ dzeniach P o l a k ó w wobec innych czy obcych, a g ł o s y m ó w i ą c e o wzajemnych inspiracjach kulturo­ w y c h , o k o r z y ś c i a c h z w i e l o k u l t u r o w o ś c i s ą odosobnione" (s. 120). M y dodajmy do tego nasze u j ę c i e kompleksu odrzucającego oraz z u p e ł n i e nie p o d e j m o w a n ą w t y m k o n t e k ś c i e k w e s t i ę ple- beizacji polskich powojennych elit, w t y m n a u k o w y c h , z w s z y s t k i m i tego konsekwencjami. J e d n ą z o d p o w i e d z i i p r o p o z y c j i naturalnej humanistycznej reakcji na zasygnalizowane zja­ w i s k o ( w s p ó ł c z e s n e !) jest wniosek, j a k i daje s i ę w y w i e ś ć z u s t a l e ń Olszewskiego - p o w r o t u lub przynajmniej u w z g l ę d n i e n i a dorobku p r z y w o ł y w a n y c h p r z e z e ń humanistów polskich, przecież w s w o i m czasie uznanych w k r ę g u uczonych Zachodu a u t o r y t e t ó w (por. c h o ć b y F. Z n a n i e c k i czy powojenna m i ę d z y n a r o d o w a s ł u ż b a publiczna O b r ę b s k i e g o ) . Olszewski z a l i c z y ł do nurtu humanistycznego „ p o l s k i e j m y ś l i etnologicznej" zaledwie p i ę c i u badaczy: Floriana Znanieckiego, J ó z e f a O b r ę b s k i e g o , S t a n i s ł a w a Orsini-Rosenberga, A l f o n s a K r y s i ń s k i e g o i Leona Wasilewskiego. W „ S ł o w i e k o ń c o w y m " eksponuje ponadto Tadeusza H o ł ó w k ę a w części w s t ę p n e j wzmiankuje o S t a n i s ł a w i e Bystroniu. Analizie z punktu widzenia prezentowanego nurtu poddaje jednak jedynie w y m i e n i o n y c h pięciu. Wydaje się, w pełni u z n a j ą c dokonanie Autora p o l e g a j ą c e g ł ó w n i e na wskazaniu istnienia i analizie d e s y g n a t ó w omawianego p r z e z e ń nurtu, ż e lista „ p i ę c i u " winna b y ć p o w i ę k s z o n a , co z p e w n o ś c i ą utrwali p o s t a w i o n ą i , na­ szym zdaniem, u d o w o d n i o n ą tezę, a zarazem poszerzy w i e d z ę o t y m specyficznie polskim nurcie. Ź r ó d ł a , na j a k i c h A u t o r o p a r ł swoje ustalenia i w y w i ó d ł t e z ę to przede w s z y s t k i m prace ana­ l i z o w a n y c h badaczy ( g ł ó w n i e monografie i studia) oraz literatura przedmiotu (ca 142 pozycje) tak m i ę d z y w o j e n n a , j a k w s p ó ł c z e s n a , praktycznie w c a ł o ś c i polska. N i e wykorzystano natomiast r ó w n i e w a ż n e j , naszym zdaniem, s p u ś c i z n y archiwalnej badaczy c z ę ś c i o w o zachowanej w zbio­ rach osobowych ( g ł ó w n i e r ę k o p i ś m i e n n y c h ) na p r z y k ł a d Ossolineum czy B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń ­ skiej. N i e u w a ż a m y , by nie u p r a w n i a ł o to do postawienia, j a k p o d k r e ś l i l i ś m y j u ż - udowodnionej tezy, nie mniej z u b o ż y ł o aparat d o w o d o w y . Warto b y b y ł o n a w i ą z a ć do p o m i n i ę t y c h źródeł w kontynuacji b a d a ń nad p o d j ę t ą p r o b l e m a t y k ą . N i e w i e m y t a k ż e czy podobny nurt z a r y s o w a ł s i ę w zagranicznej literaturze przedmiotu, ale to o d r ę b n a c h o ć , j a k s i ę zdaje, w a ż k a z punktu w i d z e n i a podjętej t e m a t y k i kwestia badawcza. Zasadniczym p o z y t y w e m omawianego opracowania jest przypomnienie ź r ó d ł a , j a k i m b y ł a wypracowana przez p r z y w o ł a n y c h badaczy polska m y ś l etnologiczna nurtu humanistycznego oraz wskazanie na j e j znaczenie praktyczne nie t y l k o w warunkach p a ń s t w a w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o ( I I RP) gdzie, j a k p o d k r e ś l a Autor, z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć w r ę c z laboratoryjna, ale t a k ż e w s p ó ł c z e ­ ś n i e , co p o d k r e ś l a l i ś m y w y ż e j . Z tego w z g l ę d u analiza i teza Olszewskiego jest i cenna, i w p e ł n i aktualna w s p ó ł c z e ś n i e . Zdzisław 2 Ostatnio najszerzej na takie zjawisko w s k a z a ł A . Srebrakowski, Polacy 1944-1989, T o r u ń 2000, ss. 397. J. Winnicki w Litewskie/ SSR �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. Prenumerata krajowa: Przez „RUCH" S.A. - wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres roz­ poczęcia prenumeraty Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" S.A. Oddział krajowej dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33 telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty w PLN na konto w banku P K O S.A. IV O/Warszawa No. 68 1240 1053 1111 0000 0443 0494 lub w kasie Oddziału. Dokonując wpłaty na prenumeratę w Banku czy też w urzędzie pocztowym należy podać: nazwę naszej firmy, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumeraty jest dokonanie wpłaty na nasze konto. Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy: przelewem na nasze konto w banku w USD P E K A O S.A. I V O/W-wa 54 1240 1053 1787 0000 0443 0508 w E U R P E K A O S.A. IV O/W-wa 46 1240 1053 1978 0000 0443 0511 po dokonaniu przelewu prosimy o przesłanie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu +48 22 532-87-32 Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesłanym razem z zamówieniem, listem poleco­ nym, na nasz adres j.w. Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na pre­ numeratę kartami kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http:// www.ruch.noria.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1bacb54c609c2a751a287646bc8e3b69.pdf c62d7580a3612d28b6540aab21467d18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1756 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1626 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.253-262 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANIOŁY NA/W Z I E L O N Y M WZGÓRZU: KONFERENCJA ANGELOLOGICZNA, KARPACZ, 2 1 - 2 3 LISTOPADA 2003 Obserwowane w Polsce po 1995 roku ożywienie zainteresowania aniołami zaowocowało wie­ loma publikacjami, głównie o charakterze popularnym i popularnonaukowym. Anioły również „zeszły na ziemią" w postaci zmaterializowanej - ogromnej mnogości figurek dostępnych tak w sklepach z dewocjonaliami w miejscach kultu (np. Częstochowa), jak i w pamiątkarskich i innych. Stały się przedmiotem kolekcjonerstwa, ale też naukowych dysput. Pierwsza inter­ dyscyplinarna sesja naukowa poświęcona tematyce anielskiej odbyła się u jezuitów w Krakowie w 1999r. Jej celem było - jak czytamy w tomie pokonferencyjnym - „przypomnienie o istotach anielskich, rozbudzenie na nowo wrażliwości na impulsy duchowych mocy, ideą zasadniczą zaś propagowanie wartości duchowych bliskich ludzkiej oraz anielskiej etyce: bezinteresowna pomoc, miłość, skromność, pracowitość. Idea równoległa to potępienie i napiętnowanie działalności złych duchów, przejawiającej się w wielu cywilizacyjnych bolączkach współczesności: brak wrażli­ wości na duchowy wymiar istnienia, konsumpcyjny styl życia, epatowanie przemocą, gloryfikacja w kulturze i obyczajowości wartości destrukcyjnych: brutalność, agresja, oszustwo, nieróbstwo" (por. Księga o aniołach, red. Herbert Oleschko, Kraków 2003). Zgoła inny cel towarzyszył ogólnopolskiej konferencji naukowej „Anioł w literaturze i kultu­ rze", zorganizowanej przez prof. Jolantę Ługowską z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego w ramach przyznanego jej subsydium profesorskiego Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, przy współpracy dra Jacka Skawińskiego (należy zaznaczyć, iż również w ramach tego subsydium ukazała się „Bibliografia zawartości 'Literatury Ludowej' za lata 1981-2002", wyd. Wrocław 2003, opracowana przez Macieja Edera, tak oczekiwana zwłaszcza przez folklorystów) i odbywającej się „bliżej nieba", czyli w ośrodku wypoczynkowym Zielone Wzgórze, który zacho­ wał styl architektoniczny z przełomu w. X I X i XX, położonym u stop Śnieżki, na malowniczym zboczu góry Karpatki na wysokości 727 m. n.p.m. Ta lokalizacja okazała się być doskonałym połączeniem duchowości i pragmatyzmu, a zatem jakości nieobojętnych w „obcowaniu" z transcen­ dencją. Przesłaniem konferencji, w zamyśle organizatorów, było „prześledzenie form obecności 'tematów anielskich' w różnych odmianach literatury wysokoartystycznej, literaturze i kulturze popularnej, twórczości adresowanej do dzieci i młodzieży, podstawowych gatunkach folkloru oraz szeroko rozumianej komunikacji językowej. O wyborze tematu konwersatorium zadecydowała rze­ czywista żywotność i spektakularna obecność we współczesnej kulturze problematyki anielskiej. Mówić wręcz można ojej swoistej ekspansji, wyrażającej się między innymi w obecności na rynku wydawniczym - poza wspomnianymi odmianami beletrystyki - licznych publikacji o charakterze popularyzatorskim, ezoterycznym (opisy spotkań ze Skrzydlatymi Istotami), a także poradniko­ wym (przewodniki duchowe). Znaczący wydaje się też fenomen popularności filmów i seriali tele­ wizyjnych, których głównym bohaterem jest Anioł. Godne zauważenia i refleksji badawczej są też motywy 'angelologiczne' w sztukach plastycznych, a zwłaszcza w popularnym (zwykle okazjonal­ nym, np. bożonarodzeniowym) zdobnictwie czy przejawach religijnego kiczu". Taka szeroka formuła konferencji wymagała oczywiście interdyscyplinarnych ujęć tematu głównego, co istotnie znalazło odzwierciedlenie w referatach ponad 40 uczestników pochodzą­ cych z kilkunastu ośrodków akademickich Polski i reprezentujących różne dyscypliny badawcze i opcje metodologiczne. Obrady odbywające się w dwu paralelnych sekcjach poprzedziły wystą­ pienia plenarne: ks. Franciszka Rosińskiego (Wrocław) nt. „Biblijnej koncepcji aniołów i innych duchów", Gertrudy Skotnickiej (Gdańsk) - „'Tam, gdzie spadają anioły' Doroty Terakowskiej" �254 KRONIKA i Anny Brzozowskiej-Krajki (Lublin) - „Chroń i prowadź do nieba: mediacyjna struktura anioła w folklorze polskim". Już referaty te były sygnałem potencjalnych pól badawczych tematyki anielskiej, jej osobliwości i ich wzajemnych powiązań: perspektywy źródła-wzorca - teologicz­ nego genotypu - Biblii (jedynej jej językowej analizy w aspekcie obrazu anioła dokonała Krystyna Herej-Szymańska, Kraków) i fenotypowych realizacji, czyli artystycznego i społecznego „prze­ kładu" paradygmatu biblijnego w obszarze indywidualnej wyobraźni twórczej - literatury (anioł jako symboliczna figura literacka, literackie reinterpretacje motywu) i wyobraźni zbiorowej - tekstów folkloru i kultury typu ludowego. Obrady w sekcjach rozszerzyły te pola zwłaszcza 0 literaturą polską głównego nurtu, kulturę popularną, film, sztuki plastyczne, ale także przekro­ czyły granice literatury i kultury polskiej oraz chrześcijańskiej ideologii 'boskich heroldów". Literackie rekonstrukcje motywów anielskich w większości miały charakter zintelektualizowanych interpretacji odsłaniających zarówno jednostkowe wizje poszczególnych poetów, pisa­ rzy, dramaturgów, jak i światopogląd epok - tych szczególnie „uduchowionych" jak romantyzm, Młoda Polska i współczesność oraz pozostałych. Zatem staropolski literacki rekonesans angelologiczny zaprezentował Dariusz Dybek (Wrocław), ukazując sarmackie anioły i różnice w przed­ stawianiu idei tych mieszkańców zaświatów w twórczości Mikołaja Reja i Wacława Potockiego. Romantyczne anioły polskiego losu omówiła Ewa Grzęda (Wrocław), zaś Magdalena Bąk (Cieszyn) anielskie metamorfozy w „Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle" Juliusza Słowackiego. Natomiast według Doroty Szagun (Zielona Góra) romantyczną specyfikę anioła 1 anielskości najpełniej zilustrowała poezja Kornela Ujejskiego i Cypriana Kamila Norwida. Z kolei młodopolski rekonesans literacki tematyki angelogicznej dokonał Marek Kurkiewicz (Bydgoszcz). Na szczególną manifestację indywidualizmu twórczego wskazywał referat Agniesz­ ki Grzelak (Bydgoszcz) pod znamiennym tytułem: „Gdzie mieszka anioł Bolesława Leśmiana? (o wierszu 'Anioł')". Współczesność literacka jako baza interpretacyjna dla motywu anioła w ludzkiej i pozaludzkiej przestrzeni, jego językowego obrazu, intertekstów biblijnych dla lite­ rackich wizji znalazła odzwierciedlenie w 4 referatach: w odniesieniu do poezji Kazimiery Iłłakowiczówny (Maria Jakitowicz, Toruń) i Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (A. Maskiewicz, Szczecin) oraz w prozie biblijnej Romana Brandstaettera - kreacja Malaach-Jahwe (Anastazja Seul, Zielona Góra) i psychiatryczna angelologia w „Szpitalu Przemienienia" Stanisława Lema, w „Obłędzie" Jerzego Krzysztonia i „Pod mocnym aniołem" Jerzego Pilcha (Agnieszka Urbańska, Wrocław). Całościowego, aczkolwiek schematycznego przeglądu motywu angelus sacer w po­ ezji polskiej dokonała Katarzyna Jarosińska (Elbląg), informując jednocześnie o mającej się wkrótce ukazać w jej opracowaniu antologii angelologicznej. Natomiast postać anioła w drama­ cie była przedmiotem zainteresowania Mariusza Bartosiaka (Łódź). W literacko-kulturowych rozważaniach problematyki angelicznej wyodrębnił się ponadto wyraźny nurt skoncentrowany wokół relacji anioł-dziecko, angelizacji dziecka. Literackie krea­ cje aniołów-dzieci: „anioł pół centymetra nad ziemią" rozpatrywała Magdalena Jońca (Wrocław), a ewolucję motywu anioła w wierszach dla dzieci: od Stanisława Jachowicza do Wacława Oszajcy prześledziła Jolanta Ługowska (Wrocław), zaś w czytankach dla dzieci w młodszym wieku szkol­ nym, z przesłaniem „być aniołem dla drugich" - Bożena Olszewska (Brzeg). Z perspektywy językoznawczej analizę najczęstszych skojarzeń słownych dla tematu „anielskiego" przedstawili Jolanta i Roman Wróblewscy (Wrocław), zaś w fantazjach dziecięcych Dorota Wojciechowska (Wrocław). W kręgu refleksji dotyczącej anioła jako postaci medialnej sytuował się referat Ryszard Waksmunda (Wrocław), w którym autor przeprowadził analizę XX-wiecznego perio­ dyku dla dzieci pt. „Anioł Stróż". Przeciwstawieniem autoteliczności specyficznej dla literackiego świata wyobraźni indywi­ dualnej i religijności typu filozoficzno-refleksyjnego była swoista utylitarność folkloru, kultury ludowej i popularnej, której trzonem światopoglądowym pozostawała pobożność ludowa. Różnice te zauważamy również w odniesieniu do interesującego nas mitu ciągle żywego, czyli mitu anioła. Jego funkcjonowanie w wyobraźni zbiorowej tradycyjnej i współczesnej odsłaniały wystąpienia: Ewy Serafin (Wrocław) - bazujące na ludowych opowiadaniach (Typ 759, 795, 796 - Dziwne uczynki anioła); Joanny Krawczyk (Łódź) - dotyczące aniołów śmierci na podstawie tradycyj- �255 KRONIKA nych pieśni pogrzebowych; Krystyny Kossakowskiej-Jarosz (Opole) - charakteryzującej „aniel­ ską kobietę" w wariancie śląskim, ale też Elżbiety Berendt (Wrocław) analizującej problem estetyzacji anielskich przedstawień w kulturze ludowej; Dobrosławy Grzybkowskiej (Wrocław) zde­ rzającej tradycję biblijną i kulturową w odniesieniu do trzech archaniołów (Michała, Gabriela, Rafała); Katarzyny Kaczor (Gdańsk), poszukującej podobieństw ewolucji postaci elfów i anio­ łów w kulturze popularnej. Osobna grupa referatów dotyczyła ars angelica, zatem sposobów racjonalizacji duchowych treści, ich transformacji w postać obrazu plastycznego. Zaprezentowane z tego zakresu referaty obejmowały wizerunek anioła w malarstwie i grafice przełomu X I X i XXw. (Maria Gutterwil, Wrocław), ikonografii skrzydeł anielskich w malarstwie europejskim (Justyna Bajda, Wrocław), obrazków świętych z motywem anioła w przestrzeni życia codziennego (Robert Piotrowski, Toruń), aniołów w herbach miast polskich (Elżbieta Borysiak, Helena Kwiecińska, Kraków), anio­ łów w nowoczesnej sztuce żydowskiej (Małgorzata Stolarska, Wrocław) oraz w sztuce Boliwii (Ewa Kubiak, Łódź). Natomiast w płaszczyźnie sztuk wielokodowych sytuowały się filmowe obrazy anioła - od „Wspaniałego życia" do „Anioła w Krakowie" przywołane w wystąpieniu Arkadiusza Lewickiego (Wrocław). Na uniwersalizm tematyki anielskiej, ale też jej personalnie ukształtowane aspekty i ich spe­ cyfikę w obrębie określonej konfesji religijnej wskazywały referaty z bazą materiałową wykra­ czającą poza granice Polski. Zatem toposem anioła w mitologii arabskiej zainteresowała się Karolina Augustyniak (Łódź), zaś żydowskie wizerunki anioła i ich literacko-kulturowe interpre­ tacje przedstawiła Małgorzata Łoboz (Wrocław). Literaturę rosyjskojęzyczną reprezentował „Ognisty anioł" Walerija Briusowa (Anna Klepaczko, Łódź), natomiast anglojęzyczną trylogia Philipa. Pulmana „Mroczne materie" i relacje w niej między człowiekiem, aniołem i Bogiem (Maciej Oziewicz, Wrocław), anioł u Johna Ronalda R. Tolkiena (Marek Pustowaruk, Wrocław), Lucyfer w personalnej mitologii Kennetha Angera (Maciej Ożóg, Łódź) oraz diabelska anielskość w „Szatańskich wersetach" Salmana Rushdiego (Justyna Deszcz, Wrocław). Konferencja na/w Zielonym Wzgórzu skupiła zatem do wspólnej angelologicznej dyskusji literaturoznawców, językoznawców, folklorystów, religioznawców, antropologów, teoretyków kultury i historyków sztuki, którzy poświęcając swoje badania wertykalnej przestrzeni ludzkiego działania nie powiedzieli jeszcze ostatniego słowa. Wymiernym plonem konferencji będzie przy­ gotowywana publikacja książkowa, która z pewnością znajdzie szeroki czytelniczy odbiór. W jej świetle nabierze też nowego sensu centralna opozycja aksjologiczna Anioł-Diabeł, bowiem zgod­ nie z sentencją S. Rushdiego, „w każdym artyście, a może i w wyobraźni każdego z nas, zaist­ niały zaślubiny Nieba i Piekła". Anna Brzozowska-Krajka WSPÓŁCZESNA ETNOLOGIA FRANCUSKA - SESJA SOCIÉTÉ D'ETHNOLOGIE FRANÇAISE, MUSÉE NATIONAL DES ARTS ET TRADITIONS POPULAIRES, PARYŻ, 17-19 MARCA 2004 Sesja naukowa, jaka miała miejsce w tym roku w Paryżu, w siedzibie Musée National des Arts et Traditions Populaires (MNTAP), odbywa się już od dziesięcioleci. Jest miejscem otwar­ tym nie tylko dla współczesnych etnologów i antropologów francuskich (i wszystkich członków Société d'Ethnologie Française - SEF), lecz także przedstawicieli innych dyscyplin (archeologów, geografów, socjologów, muzealników, kulturoznawców, folklorystów, czy historyków - swojego czasu obecni byli na sesjach historycy tworzący szkołę „Annales"). Przybywają oni na zaprosze­ nie prof. Guy Barbichona, odpowiedzialnego za stronę naukową tych swoistych seminariów, i prezentują przed publicznością swoje osiągnięcia badawcze oraz rezultaty przedsięwzięć nauko­ wych w formie wykładów, poddając je pod ogólną dyskusję. �256 KRONIKA Celem, jaki od lat już przyświeca tym seminariom, organizowanym z ramienia SEF, jest śle­ dzenie na bieżąco wydarzeń naukowych ze świata nauk społecznych i dotyczących kultury Fran­ cji. Do udziału zapraszani są naukowcy, którzy zajmują się zagadnieniami będącymi już trady­ cyjnymi zainteresowaniami wyżej wymienionych nauk i nowymi, współczesnymi problemami. Są to między innymi tematy, takie jak: struktura rodzinna i stosunki pokrewieństwa, klasy wieku i ich status, formy współżycia społecznego (struktury, związki, relacje), problemy dotyczące prze­ strzeni, kultura organizacji (w tym różnych miejsc pracy) i rozmaitych stowarzyszeń, rytuały i symbole religijne oraz świeckie, tematy traktujące o różnorako rozumianej tożsamości, także zagadnienia dotyczące ciała, folkloru słownego, życia politycznego, ekonomii, sportu, itp. Spot­ kania te, poza tym, że prezentują rzeczywiście najnowszy dorobek naukowy naszej dyscypliny i jej pokrewnych z terenu Francji, stają się także swoistą kroniką rozwoju etnologii i jej inspiracji na przestrzeni lat. Obserwować można przemiany zachodzące na poziomie interpretacji, poszuki­ wanie nowych terenów badawczych, nowych źródeł, reinterpretacji, itp. W tym roku, przez trzy marcowe dni, można było wysłuchać 10 wykładów na następujące tematy (tytuły wystąpień podaję w tłumaczeniu na język polski): Francis Dupuy, „Antropologia i ekonomia. Przykład z Lande" (wykładowca z Uniwersytetu w Poitiers); Michel Colardelle, „Archeologia i etnologia. Badania osady średniowiecznej w Charavines" (Dyrektor MNTAP - CEF, Paryż); Françoise Cribier, „Starość: migracje i styl życia" (emerytowana profesor CNRS, Paryż); Georges Ravis, „Antropologia społeczności pasterskich - pasterstwo śródziemnomorskie" (eme­ rytowany wykładowca Uniwersytetu Provence); Guy Barbichon, „Współczesna etnologia fran­ cuska - tematy, tendencje, badania" (profesor CNRS-CEF, Paryż); Jacques Maître, „Religijne instytucje i praktyki na przykładzie Kościoła Katolickiego we Francji" (profesor CNRS, Paryż); Nicolas Hatzfeld, „Etnografia i historia pracy - na przykładzie organizacji pracy w fabrycznej montażowni" (Uniwersytet w Evry); Christelle Hamel, „Gender i etniczność - przypadek mło­ dych Francuzów o korzeniach arabskich" (Uniwersytet w Bourgogne). W ostatniej chwili wpro­ wadzono zmiany do pierwotnego programu i zamiast nieobecnych Michela Hastingsa, który miał zaprezentować odczyt o antropologii politycznej, oraz Claudine Mod'se, która zajmuje się bada­ niami nad społeczną tożsamością na przykładzie grup hip-hopowych, poproszono o przybycie Martine Duquesne z wykładem pod tytułem „Wprowadzenie do etnologii symbolicznej - analiza rybackich zwyczajów śródziemnomorskich". Głos zabrał ponownie G. Barbichon, przedstawia­ jąc temat „Czas i pamięć - symbole i rytuały polityczne i świeckie". Nie sposób zaprezentować w tym miejscu nawet w skrócie treści wszystkich wystąpień, lecz omówię przynajmniej jedno, autorstwa G. Barbichona, prezentujące syntetyczne spojrzenie na współczesną etnologię francuską. Ujęcie, jakie zaproponował Barbichon, odnosi się do etnologii jako dziedziny, którą określają i definiują przedmioty jej zainteresowań. Konsekwencją zaś tego jest mnogość i różnorodność metod, które stosuje się do analizy i interpretacji owych różnych i licznych tematów i zagadnień. Swoje wystąpienie Barbichon skupił na czterech aspektach - według niego najbardziej zakorze­ nionych w etnologii francuskiej - takich jak: 1) subiektywizacja; 2) konstruowanie (niemal wy­ najdywanie) tematów i pojęć wprowadzanych później do dyskursu etnologicznego; 3) inspiracja historią w etnologii oraz 4) stan obecny etnologii we Francji - nowe i stare zainteresowania. Po pierwsze zatem, istnieje taki nurt zainteresowań, który - ogólnie to ujmując - skupia się wokół emocjonalności, percepcji religijnej, mistycznej, zjawisk duchowych, sakralnych, symbo­ licznych, itp. Prowadzi to do powszechnego stosowania i używania terminu, bardzo charaktery­ stycznego dla tego typu prac, jak „obraz" bądź „wizerunek". Wynika to z odrzucenia dawniej obowiązującego obiektywizmu. Takie podejście traktowane jest obecnie jako zupełnie nie­ adekwatne wobec wyżej wymienionych tematów. Rozwiązania poszukano w zmianie nomenkla­ tury, która narzuca zmianę całej optyki. Stąd tak wielka popularność (obok terminu „obraz" czy „wizerunek") badań skoncentrowanych np. wokół „tożsamości" (będącej niczym innym jak ro­ dzajem „obrazu" samego siebie lub swojej grupy) bądź „odmienności", „inności" (będącej również obrazem kogoś lub społeczności). Innymi jeszcze słowami-kluczami, charakterystycznymi dla tego nurtu badawczego, jest posługiwanie się pojęciem „swoistości", czy „indywiduacji". �257 KRONIKA Ta ugruntowana już mocno perspektywa badawcza („z wnętrza", „od środka"), wiąże się ściśle z drugą tendencją, której patronować mógłby sparafrazowany cytat z Barthesa (który lapi­ darnie stwierdzał, że „wszystko jest znakiem"): „wszystko jest sensem". Większość badaczy kon­ centruje swoje poszukiwania wokół interpretacji znaczenia wybranych zjawisk i to spojrzenie na zjawiska kultury przeważa równie zdecydowanie, jak wspomniane powyżej. Aspekt trzeci dotyczy zagadnienia wzajemnych związków i inspiracji pomiędzy nią a histo­ rią. Co najmniej przed 30 laty we Francji ukształtowała się „antropologia historyczna". Tym zaś, co zajmuje j ą najbardziej są transformacje i metamorfozy, jakie przechodzą zjawiska w kulturze. Aspekt ostatni, czwarty, był próbą ustanowienia swoistego inwentarza tematów obecnie zajmujących francuskich etnologów. Siedząc chociażby literaturę przedmiotu (bardzo obfitą we Francji w porównaniu z Polską - etnolodzy tamtejsi więcej piszą i więcej wydają i to wcale nie kilka tylko uznanych nazwisk, lecz ogół, ale stoją za tym także większe nakłady finansowe na humanistykę), Barbichon podkreślił, że do przeszłości odeszły badania nad kulturą wiejską i „ludową". Najwięcej miejsca zajmuje antropologia miasta, do której zalicza się nie tylko bada­ nia przestrzeni miejskiej, ale w ogóle wszelkich zjawisk, jakie zachodzą w kulturze współczesnej, kulturze mass mediów. Popularnym obecnie tematem jest także szeroko rozumiane i interpreto­ wane pojęcie „granic" i „obcości", ich przekraczania, ustanawiania, czy obchodzenia. Pojawia się duża liczba prac, traktujących o grupach, których tożsamości nie wyznacza etniczność, język, wyznanie, itp. co raczej określony ethos, w tym zawodowy. Nie brakuje także badań poświęco­ nych relacjom człowieka z przyrodą, czy dotyczących dzieciństwa. Wypada tylko żałować, że SEF, wydając jedno z najważniejszych pism etnologicznych we Francji, jak „Ethnologie française" (do której można przyrównać ze względu na charakter i wagę „Etnografię Polską" oraz „Lud"), nie publikuje, choćby w formie kilkustronicowego suplementu, programu corocznego spotkania wraz z krótkimi streszczeniami poszczególnych wystąpień. Oprócz tego żałować również można, że żaden z naszych ośrodków etnologicznych nie pomyślał o podobnej formule seminariów ogólnopolskich, które dałyby okazję do zapoznania się co jakiś czas z polską etnologią i antropologią „w ogóle", a nie tylko przy okazji tematycznych konferencji, które przecież nie grupują nawet większości środowiska etnologicznego, lecz jedy­ nie wybrane grono ściśle nimi zainteresowanych osób. Inną refleksją, która mi się nasuwa, jest obserwowalny wielki nacisk na badania terenowe. Praktycznie wszystkie wystąpienia tego­ roczne, jak i z lat ubiegłych, przedstawiane są z perspektywy „terenowców". Odsłaniają oni ku­ lisy swojego warsztatu, również na poziomie późniejszej praktyki interpretacyjnej, koncepcyj­ nej, teoretycznej, zaś sam wybór tematów i miejsc, gdzie prowadzą oni swoje prace, świadczy o tym, że etnologia realizuje postulat interdyscyplinarności, począwszy od wyboru zagadnień po metody i techniki oraz teorie (dlatego sesje te nie stroniły nigdy od obecności przedstawicieli pokrewnych nam dyscyplin). Inga Kuźma „WSZYSTKO JESZCZE PRZED TOBĄ": BYĆ MŁODYM N A SYBERII Max Planck Institut für ethnologische Forschung (MPI) w Halle (Niemcy) to niezwykle prężny ośrodek, prowadzący badania antropologiczne koncentrujące się wokół zagadnień: konfliktu i tożsamości, postsocjalistycznej Eurazji, prawnego pluralizmu oraz Syberii . W ramach tego ostatniego kierunku badań w roku 2003 utworzono w Instytucie Siberian Studies Center (Centrum Studiów Syberyjskich), które zastąpiło dotychczasową Siberia Project Group (Grupę Projekt Syberyjski). W jego skład weszło grono młodych naukowców z Europy Środkowej i Zachodniej, m.in. Francji, Niemiec, Polski i Węgier. 1 1 Na ten temat patrz: Etnografia Polska, t. X L V I I : 2003, z. 1-2, s. 347-350. �258 KRONIKA W dniach 15-17 listopada 2003 roku wspomniane Centrum zorganizowało międzynarodową konferencję naukową pod podwójnym (angielskim i rosyjskim) tytułem: „ Wszystko jeszcze przed tobą": Być młodym na Syberii dzisiaj. Udział w konferencji wzięło wielu znakomitych naukow­ ców europejskich, zajmujących się problematyką syberyjską, m.in. Piers Vitebsky (z University of Cambridge, Wielka Brytania), David G. Anderson (z University of Aberdeen, Wielka Bryta­ nia), Tuula Tuisku (z University of Oulu, Finlandia) i Dimitrij Funk (z Rosyjskiej Akademii Nauk). W wieczór poprzedzający konferencję odbyło się nieformalne, aczkolwiek ujęte w pro­ gramie, spotkanie uczestników, podczas którego mieli oni okazję poznać się wzajemnie lub też odświeżyć zawarte wcześniej znajomości. Program konferencji składał się z powitania, referatu wprowadzającego, 9 paneli tematycz­ nych, dyskusji końcowej oraz prezentacji specjalnej. Panele składały się z dwóch wystąpień (po 25 minut), podsumowania przedstawionego przez osoby prowadzące panel, otwartej dyskusji oraz 15-minutowej przerwy. Każdego dnia, zazwyczaj między 12 —13 przewidziany był godzinny lunch przygotowywany przez MPI. Sama konferencja rozpoczęła się w sobotę 15 listopada powitaniem wygłoszonym przez koordynatora Centrum, a jednocześnie głównego organizatora przedsięwzięcia - Joachima Otto Habecka (MPI). Występujący, w krótkim, 10-minutowym wystąpieniu, powitał uczestników, opowiedział pokrótce o tradycji badań syberyjskich w Halle oraz wyjaśnił tytuł konferencji. Jego zdaniem problematyka młodzieży syberyjskiej jest ciekawa o tyle, że sama młodzież jest pozba­ wiona wielu wyborów, które z kolei są ograniczone przez współczesną sytuację panującą na Syberii (odległości i problemy z transportem, warunki ekonomiczne, polityczne, itd.). Autor pod­ kreślał, że młodzież na Syberii straciła kontakt z tradycyjnym życiem przodków i jednym z celów konferencji jest próba odpowiedzi na pytanie: czy młodzież chce prowadzić tradycyjny sposób życia, a jeśli tak, to dlaczego? Jako pierwszy, z referatem wprowadzającym, wystąpił David G. Anderson, autor znanej i głośnej pracy, pt. Identity and ecology in Arctic Siberia: the number one reindeer brigade. Jego wystąpienie, zatytułowane "Everything is still before you ": the ironies, history and the future of youth politics in Siberia („Wszystko jeszcze przed tobą": ironie, historia i przyszłość polityki młodzieżowej na Syberii) dotyczyło przede wszystkim ironii zawartej w sformułowaniu będą­ cym pierwszą częścią tytułu wystąpienia. Podkreślał także, że tworząc politykę młodzieżową nie należy kierować się kryteriami narodowościowymi, natomiast należy j ą rozpatrywać z punktu widzenia cyrkumpolarnego (podbiegunowego). Na zakończenie prelegent podkreślił potrzebę określenia 'młodzieży' w kontekście pokoleń, jej umiejscowienie w wyobrażeniach działaczy narodowych oraz wartość ironii w procesie nauki. O godzinie 9 rozpoczęła się pierwsza sesja konferencji, zatytułowana: To stay or not to stay? Social cohesion versus social erosion (Zostać czy nie? Społeczna zwartość kontra społeczna erozja), którą poprowadził wieloletni działacz organizacji pozarządowych, realizujących projekty na Syberii - Jacob Clemmesen (Fredriksberg, Dania). Jako pierwsza wystąpiła Tuula Tuisku z referatem pt. „ The young people don 't care about anything": choices of rural youth in the Nenets Autonomous Okrug („Młodym ludziom na niczym nie zależy": wybory młodzieży z prowincji w Nienieckim Okręgu Autonomicznym). Omówiła w nim współczesną sytuację prowincjonalnej młodzieży w kontekście zainteresowania tradycyjnym sposobem gospodarki (głównie hodowli reniferów), edukacji, migracji i konfliktu wartości między różnymi pokoleniami. Kolejne wystąpie­ nie, zatytułowane Community life and well-being - the situation for youth in eastern Siberia (Życie wspólnoty i dobrobyt - sytuacja młodzieży we wschodniej Syberii), zostało przedstawione przez Anthonyego Glendinninga (University of Aberdeen, Wielka Brytania) i Olgę Kolesnikova (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowosybirsku). Referat dotyczył przede wszystkim wyników ankiety socjologicznej przeprowadzonej w ciągu ostatnich 3 lat wśród mło­ dzieży z trzech rejonów obwodu nowosyberyjskiego na temat życia we wspólnocie i dobrobytu. 30 CK) 45 2 2 Współautor referatu Jurij Popkov (Syberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk w Nowo­ sybirsku) był nieobecny. �259 KRONIKA Kolejną sesję, zatytułowaną Employment, entrepreneurs, business (Zatrudnienie, przedsiębior­ cy, biznes) otworzył o i l Dimitrij Funk. Jako pierwsza wystąpiła Tatiana Bujanowa (Uniwer­ sytet Pedagogiczny w Tomsku) z referatem w języku rosyjskim Bezrabotica i zanjatost ' molodezi iz cis la korennyh maloćislennyh narodov v Sibiri (na primere Tomskoj oblasti, poselka Ivankino) (Bezrobocie i zatrudnienie młodzieży spośród małych rdzennych ludów Syberii - na przykładzie obwodu tomskiego, osady Iwankino). Autorka omówiła główne problemy związane z zatrud­ nieniem młodzieży w tradycyjnych gałęziach gospodarki Selkupów, takich jak rybołówstwo czy wyrobnictwo kory brzozowej. Tematyka pracy została także poruszona w wystąpieniu Władimira Dmitrijewa (Rosyjska Akademia Nauk Rolniczych): Maloćislennye narody Severa i maloe predprinimatelstvo: sag navstrecu (Małe ludy Północy i mała przedsiębiorczość: krok naprzód). Referat ten dotyczył przede wszystkim rozwoju, zagrożeń oraz perspektyw dla małej przed­ siębiorczości wśród małych ludów Północy na Syberii. Kolejna sesja Communities and media (Wspólnoty i media) rozpoczęła się o 14 ; popro­ wadził j ą Florian Stammler (University of Cambridge). Jako pierwsza wystąpiła Petra Hulova (Charles University, Czechy) z referatem Problems of contemporary Buryat youth and the local press (Problemy współczesnej młodzieży buriackiej a prasa lokalna). Autorka, na podstawie czasopism studenckich w Buriacji, przedstawiła problemy tamtejszej młodzieży związane, np. z samorealizacją czy też alkoholizmem. Na opiniach wyrażanych na forum internetowym oparte było także kolejne wystąpienie zatytułowane Problemy i perspektivy razvitija burjatskoj kul'tury głazami molodyh ucastnikov foruma sajta burjatskovo naroda (www.buryatia.org) (Problemy i perspektywy rozwoju kultury buriackiej oczami młodych uczestników forum internetowego narodu buriackiego) przedstawione przez Radżanę Dugarową (Rosyjska Akademia Nauk). Jednak w przeciwieństwie do poprzedniczki zajęła się ona raczej postrzeganiem przez młodzież kultury i historii Buriatów oraz ich przyszłości. Ostatnią tego dnia sesję: Education, part one: living in an institution (Edukacja, część pierw­ sza: Życie w instytucji), poprowadził Brian Donahoe (MPI). Jako pierwsza wystąpiła Elena Ljarskaja (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg) z referatem Mesto severnyh internatov v kul'ture sovremmenyh jamal'skih nencev (Północne internaty w kulturze współczesnych jamalskich Nieńców). Autorka podkreślała pozytywny wpływ szkół z internatem na zachowanie kultury i języka przez Nieńców z Jamału. Jako druga wystąpiła Elena Khlinovskaia-Rockhill (University of Cambridge) z referatem pt. The state is my family: children in state care institutions (Państwo jest moją rodziną: dzieci w państwowych instytucjach opiekuńczych), poświęconym ciągle wzra­ stającej liczbie dzieci pozostających bez opieki rodziców, a także próbom zastąpienia im rodzin przez państwo. Wieczorem organizatorzy zaprosili uczestników konferencji na uroc2^ystą kolację. Kolejny dzień konferencji rozpoczął się o 9 sesją Ritual and identity (Rytuał i tożsamość), poprowadzoną przez Benedikte Kristensen (University of Copenhagen). Jako pierwszy wystąpił Stefan Krist (Eotvos Lorand University, Węgry) z referatem Where going back is a step forward: how re-traditionalisation of sport games fits the needs of young people in post-soviet Buryatia (Gdzie krok w tył jest krokiem naprzód: jak re-tradycjonalizacja gier sportowych wypełnia potrzeby młodych ludzi w post-sowieckiej Buriacji). Autor przedstawił zmiany, które zaszły w grach sportowych towarzyszących większości świąt w Buriacji po roku 1991, odsłaniając równo­ cześnie niuanse buriackiej re-tradycjonalizacji. Tematyce buriackiej poświęcony był także kolejny referat zatytułowany The social meaning of religion in the shaping of collective identities among students at Ulan-Ude University (Znacznie społeczne religii w kształtowaniu zbiorowych toż­ samości studentów z uniwersytetu w Ułan-Ude), przedstawiony przez Anouskę Traast (Free University Amsterdam, Holandia). Prelegentka poruszyła w nim kwestię odrodzenia religijnego w Buriacji oraz wpływu religii na formowanie się tożsamości młodzieży uniwersyteckiej. Kolejną część konferencji, zatytułowaną Acquiring experience, acquiring tradition (Pozy­ skać doświadczenie, pozyskać tradycję) poprowadził Joachim Otto Habeck. Pierwszy referat, zatytułowany Vzroslenie kak osvoenie tradicionnyh cennostej v poselke Markovo na Ćukotke (Dorastanie jako oswojenie tradycyjnych wartości w wiosce Markowo na Czukotce) przedstawiła Marina Hakkarajnen (Uniwersytet Europejski, Sankt Petersburg). Dotyczył on przede wszystkim 3 0 00 45 �260 KRONIKA koncepcji pokolenia jako grupy ludzi, którzy przyswoili sobie odpowiednią ilość tradycji. W takim ujęciu przekraczanie granic pokoleniowych wiąże się ze zdobywaniem doświadczenia. Jako drugi wystąpił John Ziker (Boise State University, Stany Zjednoczone) z referatem Tradi­ tion and conflict between generations in Taimyr: the logie of conformity and dialectic oflearning (Tradycja i konflikt między pokoleniami na Tajmyrze: logika przystosowania i dialektyka uczenia). Wystąpienie to skupiało się na sposobach konstruowania argumentów, które pro­ mują pewne wartości, czy też dobra społeczne, odrzucane z reguły przez młodzież, a następnie przyswajane w późniejszym wieku. Przedostatni panel tego dnia, zatytułowany Education, part two: School as a challenge (Edu­ kacja, część druga: Szkoła jako wyzwanie) poprowadziła Virginie Vate (MPI). Referat zatytuło­ wany Ethno-pedagogy: the curse or the eure? The role of the school among youth in Nelemnoe (Yakutia) (Etno-pedagogika: przekleństwo czy lekarstwo? Rola szkoły w życiu młodzieży w Nielemnoje (Jakucja)) wygłosił autor tego tekstu, przedstawiając rezultaty prowadzonych, w jednej z syberyjskich szkół, programów etno-pedagogicznych. Drugie wystąpienie: Molodo - zeleno?! (Młodo - zielono?!) Świetlany Tiuhteniewoj (Instytut Ałtaistyki im. Surazakowa, Górno-Ałtajsk) dotyczyło przede wszystkim trudnej sytuacji młodzieży ałtajskiej oraz przepaści między mło­ dzieżą miejską i wiejską. Drugi dzień konferencji zakończył się sesją The futurę ofthe souls (Przyszłość dusz), prowa­ dzoną przez Alexandra Kinga (University of Aberdeen). Jako pierwszy wystąpił Rane Willerslev (University of Manchester) z referatem Suicide, personhood and the recycling of souls: a case study of the Upper Kolyma Yukaghir of north-eastern Siberia (Samobójstwo, osobowość i wy­ miana dusz: przykład Jukagirów znad górnej Kołymy z północno-wschodniej Syberii). Prelegent zaproponował wypracowanie nowego, antropologicznego podejścia do badań nad znaczeniem samobójstwa, osobowości i wymiany dusz wśród rdzennych mieszkańców Syberii. Ostatni refe­ rat: The practice of survival: livelihoods in a post-Soviet Arctic community (Praktyka przetrwa­ nia: wyżywanie w post-sowieckiej arktycznej wspólnocie) wygłosił Janno Simm (University of Tromso, Norwegia). Jego wystąpienie dotyczyło przetrwania oraz planów na przyszłość chantyjskiej młodzieży. Referatowi towarzyszył film nakręcony przez autora podczas kilkumiesięcz­ nych badań. Po zakończeniu sesji goście zostali zaproszeni przez organizatorów na kolację. Ostatni dzień konferencji rozpoczął się o 9 panelem Existence in a parallel world? (Trwa­ nie w świecie równoległym?), prowadzonym przez znanego brytyjskiego antropologa - Piersa Vitebskyego. Pierwszy referat przedstawiły dwie autorki - Tatiana Barchunowa (Państwowy Uniwersytet w Nowosybirsku) i Natalia Bieleckaja (Centrum Informacyjne Edukacji Humanitar­ nej, Nowosybirsk). Wystąpienie zatytułowane Without fear and reproach: roleplaying-games community challenging mainstream culture (Bez strachu i wyrzutów: wspólnota RPG stawia wyzwanie głównym nurtom kultury) dotyczyło społeczności uczestników gier RPG: sposobów konstruowania poczucia wspólnoty, wewnętrznych zasad oraz przejawów tożsamości z grupą oraz odgrywanymi postaciami. Kolejny prelegent - Aimar Ventsel (Estońskie Muzeum Litera­ tury) - wygłosił referat Stars without money: Sakha ethnic musie business, upward mobility, a friendship (Gwiazdy bez pieniędzy: przemysł jakuckiej muzyki etnicznej, ruchliwość społecz­ na i przyjaźń). Autor przedstawił w nim nieformalną strukturę przemysłu muzyki etnicznej w Jakucji, która opiera się na niezwykle rozbudowanym systemie pokrewieństwa i znajomości. Po podsumowaniu obu wystąpień, otwartej dyskusji nad nimi oraz krótkiej przerwie rozpo­ częła się dyskusja końcowa. Joachim Otto Habeck zaproponował, aby sprowadzić j ą do czterech kluczowych pojęć pojawiających się podczas konferencji: tradycji, edukacji, tożsamości i osobo­ wości. Mówiąc o tradycji, podkreślił, że nie udało się określić czym ona jest, mimo że sformu­ łowanie to było podczas konferencji często używane. Z pojęciem tradycji wiązała się także, poja­ wiająca się wielokrotnie, tematyka edukacji. Prelegent zaznaczył, że z przedstawionych referatów wynika, że edukacja to różne sposoby przekazywania wiedzy. Prowadzący wyraził również swoje zadowolenie, że o tożsamości mówiono inaczej niż w latach 70-tych - 80-tych, np. nikt nie 30 3 Role-Playing Game. �261 KRONIKA próbował wyprowadzać dokładnej etnogenezy omawianych grup. Z kolei z referatów dotyczą­ cych osobowości wyłaniało się, jego zdaniem, desperackie zapotrzebowanie mieszkańców Syberii na stabilizację wszelkich aspektów życia (społecznych, ekonomicznych, politycznych, itd.). Anouska Traast, nawiązując do stabilizacji, powiedziała, że z jej badań wynika, iż mieszkań­ cy Syberii wyróżniają trzy okresy: optymizmu związanego z rozpadem ZSRR i uzyskaniem niepodległości przez poszczególne republiki, pesymizmu zmagań ekonomicznych oraz okresu stabilizacji. Zauważyła także, że na konferencji ani razu nie padło słowo - 'transformacja' - i w związku z tym można już chyba mówić o post-post-sowieckości. Z kolei zdaniem Agnieszki Halemby (MPI), stabilizacja nastąpiła także wśród samych antropologów, którzy niegdyś zajmo­ wali się wyłącznie szamanami i hodowlą reniferów, a obecnie - co udowodniła niniejsza kon­ ferencja - prowadzą różnorodne badania na Syberii. Podkreśliła ona także, że do niedawna na ludy syberyjskie patrzono tylko jak na ofiary systemu, natomiast dzisiaj perspektywa się zmienia i zaczyna sieje postrzegać jako aktywnych uczestników życia na Syberii. Rane Willerslev powiedział, że zainteresowania badaczy oraz sama 'antropologia Syberii' bardzo się zmieniły, gdyż trzy lata temu na podobnej konferencji mówiło się wyłącznie o trans­ formacji i przemianach, natomiast ta konferencja ukazuje różnorodność perspektyw badawczych. Z kolei John Ziker powrócił do kwestii tradycji, mówiąc, że ciężko wyjaśnić czym jest tradycja, ale jednocześnie można powiedzieć czym nie jest. Jego zdaniem, wszystko co określa się słowem sovremennye (współczesne) - nie jest tradycją, np. sovremennaja odzież w przeciwieństwie do tradycyjnej. Głos ponownie zabrała Agnieszka Halemba zaznaczając, że badania syberyjskie powinny ostatecznie zamknąć rozdział transformacji i przejść dalej, np. do badań nad pokrewień­ stwem czy wymianą dusz. W zakończonej konferencji podobało się jej, że badacze z Europy Zachodniej i Wschodniej znaleźli wspólny język. Nawiązując do tematów badawczych, Piers Vitebsky powiedział, że antropologia jest dynamiczna, a na pewnych obszarach tworzą się specjalizacje badań antropologicznych, np. w Afryce bada się pokrewieństwo, na Melanezji - osobowość, a na Syberii - post-sowieckość. Jednak, jego zdaniem, w ostatnim czasie antropo­ lodzy wszelkich orientacji powracają do Człowieka jako głównego przedmiotu badań, zamiast skupiać się na wspomnianym już pokrewieństwie czy post-sowieckości. Refleksją na temat tra­ dycji podzieliła się także Swietłana Tiuhteniewa, zaznaczając, że odrodzenie tradycji na Syberii to częstokroć tworzenie jej od nowa. Ostatnia część dyskusji poświęcona była globalizacji na Syberii. Joachim Otto Habeck pod­ kreślił, że nowe technologie, środki komunikacji (np. internet) zmieniają stosunki między tajgą a miastem. Florian Stammler dodał, że ludzie na Syberii nie chcą już oglądać kaset VHS, wolą kupić sobie telewizję satelitarną i oglądać MTV. Właśnie badanie relacji globalne/lokalne może stać się nowym kierunkiem studiów syberyjskich. Na zakończenie Joachim Otto Habeck powiedział, że MPI postara się opublikować referaty przedstawione na konferencji, podziękował gorąco wszystkim uczestnikom za udział i zaprosił na dodatkową prezentację poświęconą pomocy humanitarnej po trzęsieniu ziemi na Ałtaju. Omówiona tu konferencja była wydarzeniem niezwykle ważnym z kilku powodów. Po pierw­ sze, uwieńczyła kilkuletni okres badań prowadzonych na Syberii przez międzynarodową ekipę z MPI. Po drugie, udział w niej wzięli zarówno 'syberiolodzy' ze Wschodu, jak i z Zachodu; dzięki temu możliwa była wymiana doświadczeń i poznanie różnych perspektyw badawczych. Po trzecie, tematyka konferencji odbiegała w dużym stopniu od zagadnień transformacji, skupiała się natomiast na problemach ludzi młodych, którzy w najbliższych dziesięcioleciach będą współ­ tworzyć syberyjską rzeczywistość. I wreszcie, last but not least, podczas konferencji nie zabrakło spotkań kuluarowych, które sprzyjały wymianie doświadczeń i rozmowom na gruncie bardziej towarzyskim, a przez to bardziej antropologicznym, bo bliższym zwykłym ludziom. 4 Jarosław Der lic ki 4 Część prezentowanych referatów zostanie opublikowana w periodyku Sibirica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c31c9324d2ce10163c4d9fbba70c554.pdf 7240f6101bcebdc51f040eb6521ce8c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1755 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1625 Title A name given to the resource Przedmiejskie gry i zabawy. O czasie wolnym i świętowaniu na Gocławiu w dwudziestoleciu międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.221-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa PRZEDMIEJSKIE GRY I ZABAWY. O CZASIE WOLNYM I ŚWIĘTOWANIU NA GOCŁAWIU W DWUDZIESTOLECIU MIĘDZYWOJENNYM I Międzywojenny Grochów - największe z przyłączonych w 1916 r. do War­ szawy przedmieść, stanowił X V I I jej komisariat (okręg) i składał z kilku jedno­ stek osadniczych o różnym charakterze. Różniły się one strukturą zawodową i charakterem związków z miastem, organizacją przestrzeni osadniczej i stop­ niem urbanizacji. Często towarzyszyło temu także zróżnicowanie etniczne i wy­ znaniowe. Lokalne społeczności międzywojennego Grochowa znajdowały się na różnych etapach przemian: od zbliżonych do modelu kultury tradycyjnej do najbliższych kulturze wielkomiejskiej. Do najbardziej wyróżniających się swoją specyfiką części Grochowa należał Gocław, stanowiący swego rodzaju przed­ mieście przedmieścia (Woźniak 2002, s. 155-156). Najwcześniej, bo już około połowy wieku XIX, swoją „drogę do miasta" roz­ poczęła ówczesna wieś Grochów, w dwudziestoleciu międzywojennym jeden z najdynamiczniej rozwijających się rejonów Warszawy. Nieocenione znaczenie, zarówno dla Grochowa, jak i dla całego komisariatu X V I I , a także dla terenów sąsiednich, miała działalność założonej w latach 20-tych i do dziś istniejącej Spółki Wodnej Obwodu Wawerskiego. Przeprowadzone przez nią prace melio­ racyjne pozwoliły w latach 30-tych zwiększyć tempo oraz zakres inwestycji budowlanych i drogowych, którym towarzyszyły inwestycje komunikacyjne i sanitarne. Okres kryzysu nie zahamował rozwoju budownictwa, zwłaszcza indywidualnego, a nawet, ze względu na znaczne potanienie materiałów budo­ wlanych i robocizny, rozszerzył jego zakres (Wrzos 1985, s. 169-170). Odnoto­ wano również ogromny wzrost ludności dzielnicy, a zwłaszcza samego Grochowa - dwukrotnie większy, niż np. na sąsiednim Targówku. Struktura zawodowa mieszkańców Grochowa była bardzo zróżnicowana. Przytłaczającą większość stanowili robotnicy, znaczący odsetek rzemieślnicy i kupcy; byli tu również przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, przedsiębiorcy; stosunkowo nieznaczna część mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa. Zróżnicowany był również Grochów pod względem etnicznym i wyznaniowym. Zdecydo­ waną większość stanowili wprawdzie Polacy wyznania rzymsko-katolickiego, ale mieszkała tu również ludność żydowska (według danych spisu z roku 1931 było jej w skali całej dzielnicy około 6 proc), Niemcy, przeważnie ewangelicy różnych wyznań, oraz ludność prawosławna. �222 ANDRZEJ W O Ź N I A K Położony wzdłuż głównej magistrali przedmieścia - ulicy Grochowskiej - Witolin, pod względem struktury zawodowej, etnicznej i wyznaniowej podob­ ny był do Grochowa, ale ustępował mu znacznie obszarem i liczbą ludności. Inna była też jego historia. Powstał na gruntach podmiejskiego folwarku i znacz­ nie później niż Grochów wszedł na drogę miejskiego rozwoju. „Obok Grochow­ skiej - pisał przed laty Jerzy Kasprzycki - głównymi ulicami Witolina były Sulejkowska, Komorska, Kawcza i Osiecka. Pobudowali się tu w tandetnych dworkach, willach, a nawet murowanych kamieniczkach, pierwsi obywatele, którzy przybyli z podwarszawskich stron, gdy rozpoczęła się parcelacja dóbr wiejskich, wcielonych do stolicy w 1916 roku. Przyłączyli się do nich rzemieślni­ cy, oficjaliści, kupcy z innych dzielnic, zachęceni niską ceną gruntów, dogodny­ mi warunkami kredytów. [...] Długo jeszcze poszczególne parcele rozpoznawano według lokalnych nazw, utworzonych od imion i nazwisk nowych właścicieli: „Tyburówek" od Władysława Tybury (Osiecka 15/17), „Janówka" od Jana Staniszewskiego (Kawcza 28/30), „Zalina" od Chrystiana Sahla (Majdańska 2), „Woczalówka" od Jana Woczala (Mniszewska 2) (Kasprzycki 1993, s.12). Po odzyskaniu niepodległości, w latach 20-tych na Witolinie osiedlali się przybysze „ze wszystkich stron Polski", z niezbyt odległego wschodniego Ma­ zowsza, „znad Mieni", ale również z Wielkopolski i z Galicji. Osiadali tu za­ chęceni możliwościami zarobków i kariery w stolicy. „Dla tamtych czasów początku I I Rzeczypospolitej charakterystyczna była ich jakościowa przewa­ ga nad mieszkańcami Warszawy pod względem wykształcenia, kwalifikacji zawodowych, znajomości języków obcych - swego rodzaju «europejskosci»". (Kasprzycki 1998, s. 256). Zupełnie inny, czysto inteligencki, charakter miało niewielkie osiedle zlokali­ zowane nieopodal Witolina, po drugiej stronie ulicy Grochowskiej. Osiedle to, do dziś w całości zachowane, znajduje się w okolicy placu Szembeka. Składa się z nieco ponad trzydziestu domków w charakterystycznym dla lat 20-tych „dwor­ kowym" stylu. W czasach, kiedy powstawało nazywano je Kolonią Praussa. Jerzy Kasprzycki pisał o Kolonii Posłów i Senatorów PPS, dziś jednak nazw tych nie zna już nikt, poza starszymi mieszkańcami kolonii. „Wille te, wzniesione z własnych środków i kredytów bankowych - pisze J. Kasprzycki - zamieszki­ wali znani działacze lewicy społecznej okresu międzywojennego, m.in. sekretarz generalny PPS - Frakcji Rewolucyjnej Kazimierz Pużak, pisarka Helena Boguszewska, autorka popularnej wówczas powieści-reportażu Jadą wozy z cegłą" (Kasprzycki 1998, s. 218). Kolonia powstała w połowie lat 20-tych mię­ dzy ulicami Chłopickiego, Boremlowską, Żółkiewskiego i Szaserów. W połowie lat 30-tych osiedle było już dobrze zagospodarowane, w ogrodach otoczonych siatką wyrosły drzewa. W nocy osiedla pilnował stróż. Wszyscy się tu znali przynajmniej z widzenia, większość utrzymywała ze sobą kontakty towarzyskie. Panowało poczucie bezpieczeństwa i swojskości. Natomiast otoczenie: robotnicze domy przy ul. Szaserów, bieda-domki rosnące wówczas jak grzyby po deszczu „na błoniach przy torach", było dla wielu trochę niezrozumiałe i niepokojące. „Ci ludzie", którzy w nich mieszkali lub mieli zamieszkać, mimo programowej często ich akceptacji, byli dla niektórych mieszkańców Kolonii Praussa nieco �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y 223 zagadkowi; reprezentowali świat, w którym wszystko było inne: zajęcia, sposób myślenia i spędzania wolnego czasu, światopogląd i system wartości. Kolejne nowe osiedle w okolicach Witolina wyrosło na terenach po rozebra­ nym forcie X I , po odzyskaniu niepodległości przejętych przez Skarb Państwa, a potem przez gminę m.st. Warszawy. Grunta te, leżące na terenie dawnej wsi Górki Grochowskie, po parcelacji sprzedano na dogodnych warunkach urzęd­ nikom państwowym, nauczycielom i wojskowym. „Parcelację Górek Grochow­ skich przeprowadzała m.in. Oficerska Spółdzielnia Mieszkaniowo-Budowlana. Jej członkowie, oficerowie przeniesieni służbowo do Warszawy z oddziałów stacjonujących w Wilnie, aby podkreślić swoje przywiązanie do rodzinnych stron, uzyskali zgodę na nadanie wileńskich nazw ulicom wytyczonym w ich osiedlu, stąd pojawienie się na Grochowie nazw ulic z odległej Wileńszczyzny: Filomatów, Budrysów, Gedymina i najważniejszej z nich Ostrobramskiej" (Kasprzycki 1998, s. 280). Częścią dzielnicy o wyraźnym własnym obliczu i kilkuwiekowej historii była Saska Kępa. Najwcześniejsze etapy tej historii wiążą się z dziejami średniowiecz­ nej osady targowej na Solcu, ale pierwsi stali osadnicy, wychodźcy religijni z Holandii, osiedli tu dopiero w pierwszej połowie X V I I wieku (Faryna-Paszkiewicz 2001, s. 6). Na początku X X wieku Saska Kępa była, podobnie jak w stu­ leciu poprzednim, wsią stanowiącą „letni salon Warszawy", ale po przyłączeniu w latach 60-tych X I X w. do gminy Wawer jej reputacja znacznie podupadła. Wcześniej znana jako ulubione miejsce niedzielnych wycieczek „dla klasy niższej, lecz porządniejszej, dla rzemieślników, ich żon, dzieci i czeladzi, dla kupczyków, panien służących, lokai, podrzędnych urzędników", jako niewielka wieś podwarszawskiej gminy, pozbawiona należytego nadzoru policyjnego, Saska Kępa na przełomie X I X i X X wieku stała się miejscem popularnych zabaw „coraz to bardziej uczęszczanym przez proletariat i męty miejskie", pisał J.S. Bystroń (1977, s. 250, 284-285). Charakter taki zachowała przynajmniej do połowy lat 20-tych ubiegłego wieku. W pierwszych latach niepodległości nadal bardziej przypominała wieś niż miasto - większość domów stanowiły budynki drewniane, wśród nich niektóre kryte słomą. Urbanizacja Saskiej Kępy postępowała powoli. Sytuacja uległa zmianie w drugiej połowie lat 20-tych. W 1927 r. oddano do użytku most Ponia­ towskiego. Stopniowo zaczęto też odwadniać podmokłe tereny Saskiej Kępy, które dopiero po przeprowadzeniu tych prac nadawały się do zabudowy. Melio­ racje wykonywała utworzona w 1924 r. Spółka Wodna Obwodu Wawerskiego. Odwodnienie terenów Saskiej Kępy pozwoliło na szybką jej zabudowę. Wia­ tach 30-tych Saska Kępa była przede wszystkim dzielnicą mieszkaniową, gdzie realizowano prywatne budownictwo, w znacznej części typu willowego. Domy budowali tu zamożni przedsiębiorcy warszawscy, wyżsi urzędnicy, przedstawi­ ciele tzw. wolnych zawodów. Początkowo zabudowywano głównie tereny w oko­ licach Ronda Waszyngtona, później zabudowa posunęła się w kierunku połu­ dniowym wzdłuż ul. Francuskiej. Na całym obszarze Saskiej Kępy (wraz z tzw. rejonem wystawowym) w dniu 1 I 1930 r. znajdowało się 85 nieruchomości zamieszkiwanych przez 2246 osób. Wśród dawnych mieszkańców Saskiej Kępy �224 ANDRZEJ WOŹNIAK do najbardziej znanych należały nazwiska Genzlów, Kappów, Ranców, Szenków, Wernerów, Wolframów. Jedni potomkowie tych dawnych niemieckich koloni­ stów byli już mocno spolonizowani, inni podkreślali swe związki z niemczyzną. Większość pozostała przy luteranizmie, inni przeszli na katolicyzm, niektórzy na prawosławie. Wyznawców prawosławia było zresztą na Saskiej Kępie więcej. Osiadła tu po rewolucji spora grupa tzw. „białych" emigrantów rosyjskich, z których inicjatywy w jednym z budynków przy ul. Paryskiej powstała prawo­ sławna kaplica i cerkiewna drukarnia; dziś jest tam prawosławne seminarium. W dwudziestoleciu międzywojennym Saska Kępa dość luźno i tylko formalnie związana była z Grochowem, oddalonym od niej i oddzielonym dużą niezabudo­ waną przestrzenią. Miała nawet osobny posterunek policji państwowej przy ul. Krynicznej, należała do innego okręgu pocztowego na Kamionku i do kamion­ ko wskiej, a nie grochowskiej parafii. Dzieci na Kamionek chodziły do szkoły. Nieco silniejsze związki łączyły niektórych mieszkańców Saskiej Kępy - Ranców, Wolframów i innych - z Gocławiem, gdzie mieszkali ich liczni krewni. Widomym świadectwem tego braku związków z Grochowem i pewnego lokalnego „separa­ tyzmu" było utworzone w 1928 r. Towarzystwo Przyjaciół Saskiej Kępy, Gocławia i Kamionka, nie mniej aktywne niż Towarzystwo Przyjaciół Grochowa. Gocław wraz z Grochowem należały do najstarszych miejscowości Równiny Praskiej, a pierwsza wiadomość o nim pochodzi z X I I wieku. Od końca wieku X V I I I mieszkali na Gocławiu i w najbliższym jego sąsiedztwie niemieccy kolo­ niści, którzy na początku ubiegłego stulecia byli właścicielami ponad połowy gospodarstw i znacznej większości użytków rolnych. Jak mówi lokalna tradycja, wszyscy mieszkańcy Gocławia utrzymywali się jeszcze wówczas z rolnictwa, ale gospodarstwa polskich mieszkańców wsi były już bardzo niewielkie i nadal ulegały rozdrobnieniu. Bieda zaglądała pod dachy nawet tych, którzy według tutejszych kryteriów za biednych nie uchodzili, zmuszając również ich do szuka­ nia dorywczych zarobków w sąsiednim, bardziej zaawansowanym gospodarczo Grochowie czy na przyłączonym niedawno do Warszawy i dynamicznie rozwija­ jącym się przemysłowym Kamionku. Istniały tam możliwości zarobkowania w transporcie lub przy niewymagających kwalifikacji robotach budowlanych, i - co nie mniej ważne - te coraz częstsze z upływem lat kontakty z miastem oswajały mieszkańców Gocławia z jego kulturą i odmienną niż w tradycyj­ nym rolnictwie organizacją pracy. Jedynie dla niemieckich kolonistów głównym źródłem utrzymania pozostały gospodarstwa rolne. Niemiecka społeczność Gocławia różniła się od polskiego otoczenia również religią. Przytłaczająca większość była wyznania ewangelicko-augsburskiego (luterańskiego), nieliczni należeli do kościoła ewangelicko-reformowanego (kalwiń­ skiego) czy też - podobnie jak polscy sąsiedzi - wyznawali katolicyzm . Między obu grupami istniały w związku z tym także różnice w dziedzinie zwyczajów - zarówno dorocznych, jak i rodzinnych. 1 1 N i e b y ł o na starym G o c ł a w i u Ż y d ó w . Natomiast w latach 20-tych o s i a d ł a tu jedna rodzina rosyjska ( p r a w o s ł a w n a ) i jedna u k r a i ń s k a ( p r a w o s ł a w n a lub greckokatolicka). �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 225 W latach 30-tych ubiegłego wieku jedynie gospodarze niemieccy byli w stanie utrzymywać się wyłącznie z gospodarstwa, choć i niektórzy z nich wykonywali zawody pozarolnicze. Polscy mieszkańcy Gocławia wszyscy utrzymywali się głównie z pracy poza rolnictwem, a w każdym razie poza własnym gospodarstwem, ale w latach kryzysu i powszechnego bezrobocia stałą pracę mieli tylko nieliczni. Gocław tamtych lat wyglądem niewiele różnił się od sąsiednich, leżących już za granicą miasta wsi, takich jak Bluszcze, Las czy Zerzeń. W roku 1919 był jedynym rejonem komisariatu X V I I , w którym nie występował podział na ulice, choćby takie „Bez Nazwy" jak na Saskiej Kępie. W końcu lat 30-tych większość zabudowy Gocławia była drewniana, a domy murowane nieliczne. Brak było wodociągów i kanalizacji, elektryczność miało zaledwie parę domów. Międzywojenny Gocław, o którym nawet jego mieszkańcy mawiali niekiedy, że był „zabitą wsią", miał liczne i dość rozległe kontakty zarówno z najbliższym otoczeniem, jak i z dalszymi okolicami. Codzienne kontakty z różnymi dziel­ nicami Warszawy mieli gocławianie pracujący poza gospodarstwem zarówno stale, jak i dorywczo. Warszawa dostarczała im środków utrzymania i byli już z nią nierozerwalnie związani. Gdy w roku 1916 Gocław wraz z Grochowem i innymi sąsiednimi miejsco­ wościami został przyłączony do Warszawy i stał się jej przedmieściem, praca poza rolnictwem była już dla znacznej części jego polskich mieszkańców głów­ nym źródłem utrzymania. W okresie międzywojennym nie stanowiły go już bardzo rozdrobnione gospodarstwa rolne, bo w niektórych wypadkach „jak dwa zagony miał", to trudno nawet było to „nazwać gospodarstwem", komentuje mój rozmówca J.L. Słabo rozwinięta była również hodowla. Trzymano w nich 1-2 krowy, rzadko konia , 1-3 świnie, nieco drobiu, rozpowszechniona była ho­ dowla królików. Znacznie więcej inwentarza hodowano w dużych gospodarstwach niemieckich kolonistów, które stanowiły podstawę ich utrzymania. Właściciele dwu największych - Cezary i Eugeniusz Wolframowie - zatrudniali nawet na stałe po parę rodzin robotników najemnych, mieszkających w wybudowanych 2 2 N a G o c ł a w i u , j e ś l i k t o ś m i a ł konia „ z a l i c z a ł s i ę do bogatszych", p o z w a l a ł o m u to b o w i e m z a r o b k o w a ć przy robotach k o m u n a l n y c h , prowadzonych przez Magistrat z a r ó w n o latem (przy konserwacji u l i c ) , j a k i z i m ą (przy w y w o ż e n i u ś n i e g u ) . K o ń b y w a ł zatem w p e w n y m sensie ż y w i ­ cielem rodziny, dbano w i ę c o niego, karmiono nie t y l k o owsem, ale t a k ż e j ę c z m i e n i e m i ż y t e m , pasiono na najlepszej trawie; w y w . 1/99; 4/99, 12/99, inf. J.L. Podstawowy z a s ó b w i a d o m o ś c i w y k o r z y s t a n y c h w opracowaniu pochodzi ze ź r ó d e ł w y w o ł a ­ nych - w y w i a d ó w , przeprowadzonych w latach 1997-2004 z m i e s z k a ń c a m i G o c ł a w i a , Grochowa, W i t o l i n a i K o l o n i i Praussa. W y w i a d y na G r o c h o w i e i W i t o l i n i e oraz na K o l o n i i Praussa p r o w a ­ d z i l i w ramach praktyk w a k a c y j n y c h w latach 1997-2000 studenci ó w c z e s n e j Katedry E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej U W . W y w i a d y na G o c ł a w i u w latach 1 9 9 7 - 2 0 0 4 przeprowadzał (z n i e w i e l k i m i w y j ą t k a m i ) autor opracowania (wszystkim r o z m ó w c o m s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę ­ k o w a n i a ) . M n i e j s z ą r o l ę o d e g r a ł y nieliczne, publikowane m a t e r i a ł y p a m i ę t n i k a r s k i e d o t y c z ą c e dzielnicy, literatura p i ę k n a , lokalna prasa i „ g r o c h o w s k i e " felietony Jerzego K a s p r z y c k i e g o . M a t e r i a ł y d o t y c z ą c e G o c ł a w i a , a z w ł a s z c z a s p o s o b ó w s p ę d z a n i a czasu w o l n e g o i ś w i ę t o w a n i a , o d n o s z ą s i ę przede w s z y s t k i m do j e g o polskich m i e s z k a ń c ó w i z a w i e r a j ą j e d y n i e nieliczne oraz d o ś ć s k ą p e w treści w z m i a n k i na temat i c h n i e m i e c k i c h s ą s i a d ó w . W ś r ó d i n f o r m a t o r ó w nie b y ł o j u ż o s ó b wyznania ewangelickiego, p a m i ę t a j ą c y c h czasy przedwojenne. �226 ANDRZEJ W O Ź N I A K dla nich czworakach, a w okresie robót polowych również robotników sezono­ wych (Woźniak 2002, s. 174). Poza folwarkami braci Wolframów, będących największymi na Gocławiu pracodawcami, możliwości zatrudnienia nie było tu prawie żadnych. Istniały dwa (pod koniec lat 30-tych trzy) niewielkie sklepy obsługiwane przez właścicieli i dwa warsztaty stolarskie zatrudniające, oprócz majstrów, paru uczniów lub czeladników . W latach 20-tych, kiedy Spółka Wodna Obwodu Wawerskiego wznosiła Wał Gocławski, przy jego budowie pracowało wielu mieszkańców Gocławia i Kamionka . Prawie przez cały okres międzywojenny Gocław należał do parafii na Ka­ mionku; tu odbywały się chrzty nowych gocławian, później ich Pierwsze Komu­ nie, śluby i pogrzeby. Z Kamionkiem związane było całe oficjalne życie religijne gocławian, ale „na co dzień" czuli się bardziej związani z kościołem na placu Szembeka. Tam chodzono często na niedzielne msze święte, nabożeństwa ma­ jowe lub czerwcowe, często na procesje Bożego Ciała. Do taniego kina w tam­ tejszym domu parafialnym biegały dzieci i młodzież z Gocławia. Na Grochów szło się do szkoły, tam robiono część zakupów, szukano warsztatów rzemieślni­ czych, porady lekarskiej, korzystano z usług pocztowych. Przy ul. Grochowskiej znajdował się komisariat policji państwowej - „grochowska siedemnastka". Grochowską biegła linia tramwajowa i trasa kolejki wąskotorowej. Grochów dostarczał mieszkańcom całej dzielnicy różnego rodzaju rozrywek, z których ze względu na trudną sytuację finansową gocławianie korzystali w ograniczonym zakresie. W centrum Grochowa miały też swoje siedziby liczne tutejsze organi­ zacje społeczne, oświatowe i gospodarcze. Najżywsze były kontakty Gocławia z pobliskimi wsiami - Zerzeniem, Lasem, Zbytkami, Zastowem, Kawęczynem. Zazwyczaj miały one charakter rodzinny i towarzyski. We wsiach tych, a zwłaszcza w Zerzeniu i w Lesie, najczęściej szukano kandydatki na żonę. Niekiedy jednak, gdy uciekano się do pomocy swa­ tów, znajdowano j ą i znacznie dalej, np. w okolicach Nieporętu. W stanie swoistej homeostazy i pewnego zapóźnienia cywilizacyjnego znajdo­ wała się w okresie międzywojennym również inna część dzielnicy - Kozia Górka, która, jak wynika z opracowania M. Harusewicza, pod niektórymi względami przy­ pominała leżący na drugim krańcu Grochowa Gocław (Harusewicz 1933). 3 4 II Dzień powszedni na Gocławiu rozpoczynał się latem „i o 3, jak robota była w polu", ale tak było tylko u tych, którzy mieli choć kawałek ziemi. Inni nie wsta­ wali tak wcześnie. Zimą dzień zaczynał się około godziny 6. Dzieci wstawały póź­ niej. Pierwsza budziła się gospodyni, by wyprawić do pracy męża. Coś zazwyczaj gotowała; zacierki na mleku, kaszę. Do tego jedzono chleb ze smalcem, masłem, czasem z wędliną, „jak kogo było stać". Wychodzący do pracy mężczyzna brał 3 W y w . 1/2000, inf. H.S. 4 W y w . 4/99, inf. J.L. Przy budowie w a ł u p r a c o w a ł j a k o brygadzista, c z y l i tzw. stojak, ojciec J.L.. S p ó ł k a z a t r u d n i a ł a t e ż „ ś l u z o w e g o " z G o c ł a w i a , k t ó r y p i l n o w a ł przepustu k a n a ł u w wale. �227 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . ze sobą coś do jedzenia - chleb, kawałek wędliny, niekiedy domowego wyrobu. Czasem, gdy w domu niczego nie było, żona dawała mu pieniądze. „Co kupił - czy «setkę», czy coś do jedzenia, to już jego rzecz, ale przeważnie kupowali coś [do jedzenia - A.W.], czasem ciułał, żeby dzieciom dać", mówi J. L. Śniadania w dzień powszedni nie jadano razem. Osobno, trochę później, jadły je dzieci. Dawano im również śniadanie do szkoły lub parę groszy. Kolejność czynności dzieci po obudzeniu była następująca: „mycie - ręce i twarz, paciorek, śniadanie, a wieczorem odwrotnie". Ci mężczyźni, którzy mieli stałą pracę, a było ich w latach 30-tych na Gocławiu zaledwie kilku, wracali do domu około godziny 4-5, a nawet 6 po południu. W fabrykach była półgodzinna przerwa na posiłek. W małych, prywatnych zakładach jedzono niekiedy wręcz „w biegu". Kiedy mąż wracał z pracy, ocze­ kiwał go przygotowany przez żonę obiad. Jeśli pracowała w polu, to na ogół wracała około południa, gotowała obiad, karmiła dzieci po ich powrocie ze szko­ ły i zostawiała posiłek dla męża w kuchni, w tak zwanej „duchówce". Po umyciu się i zjedzeniu obiadu mężczyzna „popalił, posiedział chwilę i brał się za robotę przy domu, w polu. Ci, co nic nie mieli, szli na wał posiedzieć, pogadać, w karty pograć. Za wałem były trzy piękne jeziora - piękny widok" . Kolację jedzono przeważnie razem, cała rodzina, „pod koniec dnia", przed zmrokiem. „Za wido­ ku nie szło się spać nigdy". A oto opis przedwieczornego Gocławia, widzianego z Gocławskiego Wału latem 1934 r. oczyma mieszkańców kolonii Praussa: „Po prawej stronie zbiegły się sobie domki i zagęściły w zbitą masę. Tutejsze domki są stare jak świat, dziwaczne, omszałe, w czapach ze strzechy, zaszyte w bzowe krzaki i w drzewa - akacje, białodrzew, topole, nawet brzozy - antyteza tamtych nowoczesnych, «inteligenckich» domków, które mijaliśmy na początku, przy Mlądzkiej. Na skraju tego wszystkiego rozkłada się dwór - stary, niziutki, szeroki, z gankiem na słu­ pach, z dwoma skrzydłami, z dziedzińcem porosłym trawą i chwastem, gdzie śród zdziczałych klombów pasą się konie. Tuż opodal w stodole huczy i buczy młocarnia. Gdy podejść bliżej - przez rozwarte wrota czuć zapach ziarna i słomy, widać wiejący kurz. Wszystko to leży w dole, a nazywa się - Gocławski Dwór. Dalej już domów nie ma - chyba na najdalszym, zamglonym już horyzoncie - Warszawa, jak łańcuch wzgórz. A wszędzie bliżej, po prawej stronie i po lewej - zielono. Tu i owdzie śród łąk i pastwisk cisną się wąskie poletka już dojrzałego owsa. W dołkach seledynowa kapusta. Krowy się pasą, dzieci kąpią się w stawie przy mostku, dalej widać kosiarzy idących gęsiego ścieżką, a na zboczu wału pod olbrzymimi topolami siedzą kobiety tego przedmieścia, zażywne, kolorowe - z cienia spoglądają ku dzieciom, pogadują niegłośno, w obu rękach pokazują sobie pofastrygowane «plecy», rękawy, spódnice sukienek - szyją i reperują, niektóre robią na drutach. Wszystko dokoła jest zielone od łąk i błękitne od nieba. Szczęśliwe oczy piją" (Boguszewska, Kornacki 1959, s. 46-47). Tak wyglądało gocławskie późne popołudnie w sierpniu. Wiosną - w maju lub w czerwcu - obok widocznej z wału kapliczki przy zbiegu ulic Mimośrodowej 5 5 W y w . 1/99, inf. J.L. �228 ANDRZEJ W O Ź N I A K i Żymirskiego spacerowicze mogli zobaczyć rzeszę mieszkańców Gocławia i usłyszeć nabożne śpiewy. Na majowe i czerwcowe nabożeństwa zbierali się tu licznie ludzie w różnym wieku - starsi, dzieci, młodzież. Młodzi przynosili zieleń oraz kwiaty polne i z przydomowych ogródków do przyozdobienia ka­ pliczki. Na majowe nabożeństwa chodzono również do drewnianego kościółka przy placu Szembeka, ale tradycja wspólnych majowych modlitw przy kapliczce żywa była jeszcze w okresie powojennym . Późną jesienią i zimąposiady na wale, najpopularniejszy sposób spędzania wol­ nego czasu, zarówno w dni powszednie, jak i w niedzielę, zastępowały spotkania po domach. Zbierano się „tam, gdzie mieszkanie było duże i gdzie ciepło było". Starsze kobiety, najczęściej wykonując jednocześnie jakieś robótki, opowiadały „historie z życia", o wydarzeniach z przeszłości, o duchach i cudach, niezwy­ czajnych wydarzeniach . Zimą i jesienią wieczorami nieco więcej niż w letnich miesiącach czytano, ale czytelnictwo na Gocławiu nie było wówczas rozwinięte . „Latem to nikt nie czytał prawie [...]; dziewczyny, panny jak tam były, to tam se czytały po krzakach, ale mężczyźni i chłopaki nie czytali". Książki pożyczano sobie nawzajem, bardzo rzadko z jakiejś biblioteki, chociaż w okresie międzywo­ jennym istniały na Grochowie wypożyczalnie książek zarówno społeczne, szkol­ ne, jak i prywatne. Pierwszą w dzielnicy bibliotekę noszącą imię Adama Asnyka zorganizowało przy szerokim wsparciu mieszkańców dzielnicy Towarzystwo Przy­ jaciół Grochowa. Liczyła ona parę tysięcy tomów literatury pięknej i popularno­ naukowej. W 1924 г., gdy Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności przeka­ zywało stworzone przez siebie czytelnie Towarzystwu Bibliotek Publicznych, również TPG przekazało mu czytelnię im. Asnyka, która w końcu lat trzydzie­ stych liczyła około 5 tys. tomów (Poliński 1938, s. 171-173). Przy ul. Grochow­ skiej 97 В działała w dwudziestoleciu prywatna wypożyczalnia książek „Pionier". Dużym powodzeniem cieszyła się pierwsza na Witolinie księgarnia Bandycha, który skupował od drukarzy końcówki nakładów popularnych „żółtych zeszytów" literatury sensacyjnej. Bandych sprzedawał je swoim, najczęściej młodym, klien­ tom po bardzo niskich cenach - niekiedy po 5 groszy (Kasprzycki 2000, s. 12). Dzięki temu zapewne niejeden z tych zeszytów trafił również na Gocław. Częściej niż książki czytano tu gazety, które kupowano lub pożyczano od sąsiadów . Radio pojawiło się na Gocławiu pod koniec okresu międzywojennego, ale odbiorniki były jeszcze rzadkością. Znacznie bardziej popularne były gramo­ fony, a pod koniec lat 30-tych pojawiły się walizkowe patefony na korbkę. Muzyki z płyt chętnie słuchano i tańczono przy niej, niekiedy nawet na podwór­ ku czy na wale. Do kina chodziła przeważnie młodzież i dzieci, starsi bardzo rzadko, bo szkoda było pieniędzy na bilet. Panowało wówczas bezrobocie i powszechna bieda. Do6 7 8 9 6 W y w . 3/99, inf. J.L. 7 W y w . 12/00, inf. J.L. 8 D o u l u b i o n y c h lektur n a l e ż a ł y m . i n . Trędowata, inf. J.L. W y w . 1/01, inf. J.L. 9 Znachor, Żywoty św. Genowefy. W y w . 3/99, �229 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y piero „przed samiusieńką wojną, chyba w 38" sytuacja się poprawiła - „ludzie się trochę puścili, już zaczęli chodzić do cyrku, jak się pokazał cyrk, a był też ten cyrk Staniewskich na Okrąg, a to już do cyrku ktoś poleciał, to już na jakiś film polecieli. Przeważnie to w niedzielę, w sobotę czasem. Czasem jak ktoś poleciał w tygodniu, to w czwartek, bo mówili - to obywatelski dzień. To i od­ wiedziny były w czwartek i randki były w czwartek, to już taki obywatelski dzień był w czwartek" . Najbliższe kino „Sorrento" mieściło się przy ul. Krypskiej róg Igańskiej, ale wśród dzieci i młodzieży największym powodzeniem cieszyło się kino „Olszynka" w domu parafialnym przy ul. Chłopickiego, zorga­ nizowane przez energicznego grochowskiego proboszcza ks. Jana Sztukę. Były tam tanie bilety i atrakcyjne dla młodzieży programy . Mieszkańcy Gocławia i Grochowa wspominają również kino na pobliskim Kamionku (przy ul. Zamoy­ skiego, tam, gdzie dziś teatr „Powszechny"), rzadziej kina na Pradze. Na Ka­ mionku, przy ul. Zamoyskiego 20, znajdowało się jedno z nowszych kin prawo­ brzeżnej Warszawy, noszące początkowo nazwę „Hel", później „Popularny". Sala przy Zamoyskiego gościła też zespoły teatralne, przeważnie teatrzyków rewiowych, rzadziej teatrów dramatycznych. Sporo kin było na Pradze. Najbardziej popularne znajdowało się w Domu Żołnierza przy ul. Zygmuntowskiej. Miało tanie bilety i dawało filmy z reguły dostępne dla młodzieży. Znanymi kinami były „Era" przy ul. Inżynierskiej, „Lo­ tos" (później „Praskie Oko") przy ul. Zygmuntowskiej, „Praga" przy Targowej. Istniały również małe, tanie kina, wyświetlające przeważnie filmy sensacyjne w salkach na 50-80 osób, takie jak kino „Wrzos" przy ul. Ząbkowskiej czy po­ dobne przy Targowej. Tanie kina działały również przy parafii św. Floriana, przy ul. Floriańskiej oraz na dość odległym Bródnie (Elsztein 2002, s. 206-212). Bardzo rzadko bywali gocławianie w teatrze, ponieważ „szkoda było pienię­ dzy" i „nie każdy miał się w co ubrać". Starsi z oszczędności nawet do kina cho­ dzili bardzo rzadko; na Gocławiu była to, jak wiemy, rozrywka przede wszystkim dzieci i młodzieży . Podobnie rzadko chodzono do teatru w środowisku robot­ niczym Grochowa , ale w rodzinach inteligenckich teatr stanowił tam dosyć częstą rozrywkę świąteczną . Zainteresowanie teatrem miało zresztą wśród 10 11 12 13 14 1 0 11 1 2 1 3 W y w. 1/01, inf. J.L W y w 29/98], inf. J.L. W y w . 1/01, inf. J.L. W y w . 24/98. M . Z . (ur. 1917) robotnik z Grochowa m ó w i : „ja to w ż y c i u ( w teatrze) k i l k a razy b y ł e m . D o teatru raczej nie c h o d z i ł e m . A to jeszcze nawet bilety leżą, z pracy d o s t a ł e m z garbarni". (Z w y w i a d u w y n i k a , ż e b y ł o to j u ż w okresie p o w o j e n n y m ) . I n f o r m á t o r k a К . Т . (ur. 1927) z d o s y ć dobrze sytuowanej rodziny robotniczej wspomina: [do t e a t r ó w ] „ r z a d k o s i ę c h o d z i ł o . To c h o d z i l i tacy, co n a p r a w d ę m i e l i na to. M o i c h r o d z i c ó w stać b y ł o , m y c h o d z i l i ś m y do t e a t r ó w , ale takich, gdzie dla dzieci b y ł o " (był to j a k i ś teatr na Pradze); w y w . 22/98. N p . inf. В . (ur. 1925), z rodziny inteligenckiej ( w y k s z t a ł c e n i e w y ż s z e ) , opowiada: „ D o teatru, j a k p a m i ę t a m z d z i e c i ń s t w a , to w k a ż d e B o ż e Narodzenie i w k a ż d y drugi d z i e ń W i e l k a ­ nocy c h o d z i l i ś m y , taka b y ł a tradycja rodzinna. C a ł a rodzina i k t o k o l w i e k do nas p r z y j e c h a ł , to go z a b i e r a l i ś m y ze s o b ą . B y ł y tzw. p o p o ł u d n i ó w k i w Teatrze L e t n i m w Ogrodzie Saskim [...] To b y ł y sztuki odpowiednie dla dzieci i dla d o r o s ł y c h [...] Zabierali m n i e rodzice ( i ) na opery, z w ł a s z c z a polskie; w y w . 17/98. 1 4 �230 ANDRZEJ W O Ź N I A K grochowskiej inteligencji ugruntowaną tradycją. Teatr amatorski był jedną z naj­ wcześniejszych inicjatyw powstałego w 1916 r. Towarzystwa Przyjaciół Grocho­ wa. Zorganizowany został jeszcze z latach pierwszej okupacji niemieckiej przy dużym zaangażowaniu członków Towarzystwa i zainteresowaniu mieszkańców dzielnicy. Przedstawienia odbywały się w sali w pałacyku Myślińskiej przy ul. Grochowskiej, a później w szkole przy ul. Świdrzańskiej. Dawano je dość regularnie i cieszyły się dużą popularnością (Poliński 1938, s. 161-162). Teatry profesjonalne miała od przełomu XIX i XX w. Praga. U schyłku X I X w. były to teatrzyki ogródkowe. W 1903 r. na skraju Parku Praskiego, przy ówczes­ nej ulicy Aleksandryjskiej, wzniesiony został pierwszy w tej części Warszawy całosezonowy budynek teatralny, w założeniu przeznaczony dla publiczności robotniczej i „stąd nazwany Teatrem Ludowym" (Elsztain 2002, s. 215). Od początku teatr borykał się z trudnościami i budynek zmieniał użytkowników. W 1916 r. przeniósł się tam po długich staraniach zespół Teatru Ludowego i od tego roku prowadził działalność jako Teatr Praski. W 1919 r. teatr został przejęty przez magistrat Warszawy. Po okresie trudności w sezonie 1925/1926, pod nowym kierownictwem zaczął działać jako Teatr Odrodzony i dzięki ofiarności zespołu stał się „najpoważniejszą sceną dzielnicową" z ambitnym repertuarem (Krasiński 1976, s. 11). Po zamknięciu Teatru Praskiego jesienią 1928 r. na Pradze tylko sporadycznie i na krótko goszczą zespoły teatrów dramatycznych (np. teatr „Wrzos" przy ul. Ząbkowskiej 37, „Teatr Popularny", „Żagiew" przy ul. Zamoyskiego 20). Nie brak natomiast, zwłaszcza w pierwszej połowie lat 30-tych, teatrzyków rewiowych, takich jak np. „Lotos", „Rakieta", „Praskie Oko" przy ul. Zygmuntowskiej 10 czy „Hel", „Wesoła Papuga" przy ul. Zamoyskiego 20 (Krasiński 1976, s. 273-292). Sport w okresie międzywojennym nie był na Gocławiu rozpowszechniony. Od­ bywające się na Grochowie i Kamionku zawody sportowe, nawet mecze piłki noż­ nej, nie cieszyły się popularnością i nie chodzono ich oglądać. Miejscowi chłopcy, jeśli mieli piłkę, „to pograli sobie", ale żadnej zorganizowanej drużyny nie było. Popularne w dwudziestoleciu w środowisku robotniczym wyścigi konne nie cieszyły się na Gocławiu zainteresowaniem. Pasjonował się nimi tylko niejaki Dobrzyński, dobrze zarabiający robotnik na „państwowej" posadzie, niegdyś ogólnie szanowany, którego hazard doprowadził do nędzy . Nie słyszano, aby ktoś z młodszych gocławian dokształcał się, chodził do wieczorowej szkoły czy na jakieś kursy. Już ukończenie pełnej szkoły powszech­ nej uznawane było za pewne osiągnięcie . „Przed samą wojną dwóch braci Dębińskich i ich szwagier Chojnacki założyli taki zespół muzyczny [było ich] czterech czy pięciu. Mieli harmonię piękną, taką włoską, skrzypce, bandżolę i jeszcze jakieś instrumenty. Grali to, co było modne. 15 16 1 5 Wyw. 1/01, inf. J . L . m ó w i : „Jak go szanowali wszyscy, kłaniali mu się, a później poszedł na psy, c a ł k i e m poszedł. Jak w y b u c h ł a wojna w 39 roku to [ b y ł ] bosy, nagi i g ł o d n y z ż o n ą i dzieciakami. To on jeden na G o c ł a w i u tylko był taki". 1 6 Wyw. 29/98, inf. J . L . �231 PRZEDMIEJSKIE GRY I ZABAWY. Po zabawach nie chodzili, tutaj grali, jak się z kościoła wychodzi takie topole stały Czasem poszli tam, jak ludzie znad Wisły wracali, to potańczyli po trawie. A to u siebie tam w domu grali, to ludzie stawali i słuchali" . Przygotowania do świętowania niedzieli rozpoczynały się już w sobotę. Ci, co pracowali, tego dnia przeważnie wcześniej wracali do domu. Sprzątano miesz­ kania, myto się dokładnie w gorącej wodzie, zmieniano bieliznę, niektórzy męż­ czyźni golili się, inni robili to w niedzielę rano. Były domy, w których przestrze­ gano, aby nawet buty były czyszczone w sobotę. Po domach powszechnie panował przedświąteczny nastrój . W sobotę po południu na Gocławiu dawał się słyszeć głos handlarza, głośno nawołującego gospodynie do kupowania jego towaru: wołowych i cielęcych nóg. Robiono z nich galaretę, która należała tu do ulubionych niedzielnych potraw. W niedzielę właściciele gospodarstw wstawali między godziną 6 a 8, a pozo­ stali trochę później. Po porannych obrządkach gospodarskich szykowano się do wyjścia do kościoła. Niektórzy mężczyźni wczesnym rankiem szli na ryby. Nie wszyscy chodzili na wcześniejsze msze o godzinie 9 lub 10. Sporo osób szło na sumę, na godzinę 11. W latach 30-tych parafialny kościół znajdował się na Kamionku, a od 1938 r. na Saskiej Kępie, chodzono jednak i do bliższej kaplicy alber­ tynów na Grochowskiej przy Wiatracznej lub do kościoła przy placu Szembeka. Niedzielne śniadania przeważnie, choć nie zawsze, jedzono razem. Starano się, żeby były trochę lepsze niż codzienne. Kupowano więc „wędliny parę deka, jajka smażyli", często podawano na niedzielne śniadania galaretę z nóżek. Obiad w niedzielę był zazwyczaj „po sumie", to jest po godzinie 12 . Składał się na ogół z dwu dań: często był to rosół z krakowską kaszką lub z kartoflami, zupa pomidorowa, kotlet mielony lub schabowy z kartoflami, mizeria, sałata lub kapusta, a w zimie „jarzyna z buraków"; „czasem flaki gotowali". Rzadko gotowano kompot, bo mało kto miał własne owoce. Na kolację jadano to, „co zostało z obiadu. Przeważnie robili większy obiad, żeby na kolację było". Kola­ cji w niedzielę nie jedzono razem, „bo każdy o innej porze wracał. Był to czas wolny i spędzano go różnie; nikt nie regulował nikomu". W okresie międzywojennym utrzymywał się jeszcze na Gocławiu ów bardzo zasadniczy stosunek do świętowania niedzieli i świąt kościelnych, tak charakte­ rystyczny dla społeczności tradycyjnych. Pamiętano, że przed pierwszą wojną światową zakaz pracy w niedzielę i święto łamano tylko w żniwa, kiedy np. trzeba było zebrać stojące na polu w kopkach zboże przed nadchodzącą burzą. W okresie późniejszym podobnie traktowano np. pracę w tramwajach . Do tych, którzy musieli pracować w niedzielę, odnoszono się nawet z pewnym współczu­ ciem, że nie mogą w tym dniu odpocząć. Pozostali pracy w niedzielę i święta bardzo unikali. Jeśli np. ktoś zarobkujący jako furman miał pilną reperację wozu, to starał się to zrobić rano, przed godziną 11, „przed sumą". Kobiety wracające 17 18 30 19 1 7 W y w . 1/01, inf. J.L. 1 8 W y w . 2 1 / 0 1 , inf. A . R . ; 2 5 / 0 1 , inf. J.L., 13/01, inf. H . W . 1 9 W y w . 14/01, inf. A . R . �232 ANDRZEJ W O Ź N I A K z kościoła pilnowały, aby mężowie nic wtedy nie robili. Jeśli się do tego nie stosowali, wymyślały im od bezbożników i komunistów. W niedzielę, oprócz przygotowywania posiłków, nie wykonywano żadnych innych prac domowych. Wyłamywały się z tego tylko nieliczne jednostki i to nie ze względów ideowych, bo na Gocławiu, co podkreślano, komunistów nie było . Sposoby spędzania czasu wolnego, zarówno w niedzielę, jak i w inne dni wolne od pracy, były dość wyraźnie zróżnicowane, w zależności od płci i wieku. Do wyjątków nie podlegających tej regule zaliczyć można majowe nabożeństwa przy kapliczce u zbiegu ulicy Żymirskiego i Mimośrodowej, w niedzielne po­ południa gromadzące mieszkańców Gocławia liczniej niż w dni powszednie . Nieodłączną częścią niedzielnego popołudnia były na Gocławiu posiady na wale lub za nim, wśród rosnących tam wysokich, starych drzew, nad zarośnięty­ mi sitowiem i trzciną jeziorkami. Młodzież niekiedy zabierała ze sobą patefon, mężczyźni przeważnie grali w karty: w „66", w „beta", w „tysiąca". Kobiety rozmawiały, wykonując jakieś robótki. Posiady na wale były też okazją, aby od osób spacerujących po nim usłyszeć najnowsze wiadomości. Namiętnością starszych i młodszych gocławian były gołębie . Hodowano je „prawie w każdym podwórzu [...] łapali je jeden drugiemu, handlowali nimi". Trud­ no sobie wyobrazić niedzielne, zwłaszcza letnie popołudnia bez szybujących nad zielenią Gocławia gołębi i bez ich właścicieli ze szmatami na długich tyczkach, z napięciem obserwujących ich lot. Dzieci i młodzież w wieku szkolnym w nie­ dzielne popołudnia chodziła też do kina lub do wesołego miasteczka przy zbiegu al. Waszyngtona i Wiatracznej. Starsi wybierali się na tzw. „kawalerkę", prze­ ważnie do sąsiednich wsi - Bluszcze, Las, Zerzeń, Wawer. Czasem były to towa­ rzyskie spotkania ze znajomymi lub krewnymi z tych wsi, innym razem jakaś potańcówka lub wesele, jednym słowem, okazje sprzyjające nawiązaniu nowych kontaktów, zwłaszcza z miejscowymi pannami, wśród których można było zna­ leźć kandydatkę na żonę. Ci, co mieli już swoje dziewczyny, szli z nimi „za wał", do okolicznych lasków, nad Wisłę, „na lotnisko" (Woźniak 2002, s. 175-177). Do letnich rozrywek niedzielnych dorosłej młodzieży i panien na wydaniu, nie zawsze, jak się wydaje, akceptowanych przez matki tych ostatnich, należały zabawy taneczne na świeżym powietrzu, w nieco odległym od Gocławia lasku pod Rembertowem. „Za Marysin, Rembertów, tam to latali - opowiada J.L. - ale to już ci starsi, co już oficjalnie z dziewczynami chodzili, co się mieli żenić, to już do Dębinki lecieli. Bo tak, to by matka nie puściła [dziewczyny] żadnej - ale jak już chłopak pewny, stateczny... Młodsi nie szli tam nawet po­ patrzeć, bo daleko było" . Dość szczegółowy opis takiej zabawy w rembertow20 21 22 23 24 2 0 W y w . 12/01, inf. J.L. Podobne n a b o ż e ń s t w a przy kapliczce o d b y w a ł y s i ę w s ą s i e d n i e j w s i Las. Najbardziej zagorzali g o ł ę b i a r z e w r a c a j ą c z pracy „ n a j p i e r w szli do g o ł ę b i , a dopiero p ó ź ­ niej do d o m u " . I c h ż o n y bardzo się t y m d e n e r w o w a ł y . W y w . 1/03, inf. J.L. W y w . 8/01, inf. J.L. 2 1 2 2 2 3 2 4 W y w . 1/01, inf. J.L. �233 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . skiej Dębince w sierpniowy niedzielny wieczór znajdujemy w tomie grochow­ skich wspomnień Heleny Boguszewskiej i Jerzego Kornackiego: „Było już dobrze ciemno, gdy weszliśmy w ludny las rembertowski, dzisiaj przy niedzieli, niemal pod każdym drzewem pełen rozłożonych - osobno koleżanek, osobno kolegów, osobno całych rodzin z wózkami i z dziećmi, osobno zakochanych. Każdy letni wieczór coraz bardziej upodabnia ten las do śmietnika, nowe krocie do pozostawionych papierów, łupin, skorup, pudełek, butelek, łącznie ze zgu­ bionymi zabawkami dzieci, zeszytami i książkami uczennic i uczniów, kape­ luszami ojców, krawatami ojców, chustkami matek, pończochami matek, majt­ kami córek, prezerwatywami młodzieży męskiej. [...] Na darni najwidoczniej dzisiaj zbita z desek estrada. Chyba setka świec, rozstawionych wzdłuż brze­ gów, otacza, oświetla, tańczące nogi - w spodniach, w pończochach, bez poń­ czoch, w pantoflach, w długich butach, w pepegach, w człapakach i na bosaka. Suknie kolorowe, czyjaś torba z torebką, czyjaś ręka z chustką - wyżej nie widać. Z bębnem i z harmonią grają także i skrzypce. Na przemian - walczyka, poleczkę, tango. Tańczy setka nóg albo może jeszcze więcej?" (Boguszewska, Kornacki 1959, s. 85-86). Miejscem niedzielnych biesiad i rozrywek, wspominanym zarówno przez mieszkańców Gocławia, jak i innych rejonów Grochowa, były ogrody Laubera przy ul. Grochowskiej. Pisał o nich również Jerzy Kasprzycki. „Starsi mieszkań­ cy Grochowa doskonale pamiętają park Laubera ze wspaniałymi alejami kaszta­ nowymi - ulubionym miejscem spotkań i zabaw. Nazwa kojarzy się z rodziną osadników, której protoplasta miał tu ogrodnictwo, zaś ostatni przed wojną poto­ mek był inżynierem agronomem. Przed przyłączeniem Grochowa do Warszawy ogrody Laubera sięgały aż do torów kolei Nadwiślańskiej. Potem w dużej części zostały rozparcelowane, natomiast sam dworek - bardzo malowniczy - istniał po ostatniej wojnie prawie do końca lat czterdziestych - mniej więcej przy wylocie ulicy Kordeckiego" (Kasprzycki 1998, s. 299). W sąsiedztwie ogrodów Laubera, na niezabudowanych placach, w latach dwudziestych odbywały się im­ prezy sportowe, organizowane przez działający pod patronatem Towarzystwa Przyjaciół Grochowa klub „Korona". W drugiej połowie lat 30-tych, jak się wydaje, ogrody Laubera swój okres świetności miały już za sobą. Jako miejsce zabaw tanecznych wspomina je jesz­ cze M.W., najstarsza mieszkanka Gocławia . Młodsi pamiętają ogrody Laubera jako zadrzewiony, pagórkowaty teren, gdzie można było latem popływać łódką po znajdującym się tam stawie, pobujać się na huśtawce, a zimą pojeździć na łyżwach lub zjeżdżać na sankach z licznych pagórków . Podobną rolę, jak na Grochowie ogrody Laubera, spełniał na Pradze rozległy, zadrzewiony obszar na tyłach Parku Praskiego, zwany przed pierwszą wojną Zap arkiem (Swidrowski 25 26 2 5 N p . F.C. ( 1913, w y w . 4/97) wspomina, ż e tam „ c a ł y G r o c h ó w s i ę b a w i ł , t a ń c z y ł " . O „ s ł y n ­ n y m ogrodzie Laubera" m ó w i t e ż J. Sz. ( 1913, w y w . 5/98). 2 6 W y w . 3/99, inf. J.L. Z d a n i e m S.W. ( w y w . 1/04) ó w stawek w ogrodach Laubera b y ł glinianką. �234 ANDRZEJ W O Ź N I A K 1980, s. 55), a w latach międzywojennych Gajem. W ostatnim okresie swojego istnienia, w połowie lat 20-tych, Gaj bez wątpienia oferował swoim bywalcom znacznie więcej atrakcji niż ogrody Laubera, ale nie wiemy czy te atrakcje stano­ wiły dla grochowian wystarczającą zachętę do odwiedzania tego dosyć odległe­ go od ich dzielnicy miejsca. Niektórzy mieszkańcy Grochowa wspominają nato­ miast o zabawach w wybudowanym w latach 30-tych praskim lunaparku oraz 0 wycieczkach statkiem wiślanym z Saskiej Kępy na dość odległe Bielany . Klimat przedmiejskiej niedzieli w Gaju i w znanym nawet mieszkańcom odleg­ łych dzielnic Warszawy lunaparku nad Wisłą barwnie opisał Zdzisław Kaliciński: Gaj ciągnął się wzdłuż Ratuszowej, „między wałem nad Wisłą a Jagiellońską, po lewej stronie ulicy, była szkółka drzew Zieleni Miejskiej i Park Praski, a po dru­ giej - kościół Matki Boskiej Loretańskiej, pamiętający jeszcze rzeź Pragi. Za nim była plebania i druga szkółka drzew należąca do Magistratu, a za nią dopiero był Gaj. Ciągnął się on wzdłuż Ratuszowej do wału i dalej na północ aż do mostu kolejowego (Obecnie Starzyńskiego). Rosły w nim piękne, wielkie topole, a mię­ dzy nimi cudowna zielona trawa. Był to tradycją uświęcony teren niedzielnego wypoczynku prażan. Od pierwszych ciepłych dni majowych od samego rana ciągnęły tam nieraz całe rodziny. Tuż obok furtki parkowej po obu stronach Ratuszowej ustawiały się stragany, na których można było dostać wszystko, co 1 dziś na odpustach gdzieniegdzie jeszcze bywa. Były loterie typu: «Trąć panna kogutka w ogonek, a wygrasz złoty pierścionek)). Złoty to on nie bywał, ale błyszczał jak złoty i leżał jeden jedyny wśród sterty groszowych cukierków, glinianych kogucików, kotków, ptaszków, główek amorków czy też popiersi ob­ fitych dziewcząt-potworków. Dla amatorów były też strzelnice z wiatrówkami, z premiami oczywiście, i gry zręcznościowe. Najczęściej była to leżąca na ziemi tablica z wystającymi kołkami, na które trzeba było zarzucić drewniane lub me­ talowe kółka. Były naprędce organizowane salony gry, wystarczyła jakaś skrzyn­ ka, stojący nad nią «pan elokwentny)) wyjmował z kieszeni garść cukierków i rozrzuciwszy je na kupki rozpoczynał taką oto orację: 27 - Szanowne p a ń s t w o ! Bez picu, bez l i p y i bez w y ś c i g ó w k o n n y c h m a m y oto m o ż n o ś ć w z i ą ć u d z i a ł w solidnej zabawie! Wystarczy t y l k o bystre oko i j u ż zarabiamy p o d w ó j n a s t a w k ę ! Za d w a p ł a c i m y cztery, za p i ę ć - d z i e s i ę ć ! Trzeba t y l k o o b s e r w o w a ć , forsy nie ż a ł o w a ć ! N o i zaczynamy te dziecinnie prosta z a b a w ę ! M a m y na stoliku p a r ę c u k i e r k ó w , j e ś l i dodamy trzy b ę d z i e niepara, do niepary niepara i b ę d z i e para! A j a k do tej pary dodamy jeszcze t r z y pary, to tez b ę d z i e para! N o to dodajmy jeszcze n i e p a r ę i na pewno b ę d z i e para. K t o stawia? T y l k o szybko! H o p siup i zaczynamy!" Gra w „ p a r a , nie para" s k u p i a ł a w i e l u a m a t o r ó w nieskomplikowanego hazardu i ł a t w e g o zarobku, ale gdy n a b i e r a ł a r u m i e ń c ó w i j e j organizator „zbijał k a s ę " , p o d c h o d z i ł do niego k t o ś i c o ś m u s z e p t a ł do ucha. W ó w c z a s ten szybko z g a r n i a ł c u k i e r k i i m ó w i ą c : „ P o l i c j a , tajniaki, p r y s k a m y ! " - z n i k a ł . „ P o d ogrodzeniem parku ustawiali s i ę sprzedawcy pestek i l o d ó w z k o s z y k a m i , w ó z e c z k a m i albo z d r e w n i a n y m i b e c z u ł k a m i w y p e ł n i o n y m i t o p n i e j ą c y m lodem. Czasem p r z y c h o d z i ł jeszcze ś l e p y kataryniarz. M y ś m y w i e d z i e l i , ż e on wcale nie jest ś l e p y i ż e 2 7 O lunaparku ( „ w e s o ł y m miasteczku") przy ogrodzie z o o l o g i c z n y m , „ z t a k ą p i e k i e l n ą k o ­ l e j k ą " , opowiada inf. A . K . ( w y w . 12/98), a o wycieczkach na B i e l a n y i t a ń c a c h m ł o d z i e ż y na ś w i e ż y m p o w i e t r z u inf. E C . ( w y w . 14/97). �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 235 t y l k o na n i e d z i e l ę z a k ł a d a ł ciemne okulary i n o s i ł l a s k ę . K r ę c ą c k o r b ą kataryniarz w ę d r o w a ł od jednej b i e s i a d u j ą c e j k o m p a n i i do drugiej i z b i e r a ł datki [...] Towarzystwo było tu zupełnie inne niż na Bielanach. Byli to przeważnie robociarze i rzemieślnicy z Pragi Starej i Nowej. Przede wszystkim byli inaczej ubrani. Tak więc według obowiązującej na Pradze mody młodsi i w średnim wieku panowie nosili białe albo jasne spodnie, białe letnie pantofle, najczęściej płócienne, albo zwykłe pepegi. Strój uzupełniały kolorowe, w paski poprzeczne skarpetki i białe koszule, obowiązkowo ze sztywnym kołnierzykiem i koloro­ wym krawatem. Z marynarkami było już różnie. Zgodnie z wymogami mody marynarka powinna być czarna i do niej słomkowy, płaski, z czarną wstążką kapelusz. W gruncie rzeczy jednak do Gaju marynarkę nosiło się rzadko [...] Zamiast słomkowego kapelusza wkładało się cyklistówkę, czyli kraciastą kolo­ rową czapkę z dużym daszkiem. Nieodzownym uzupełnieniem stroju była jesz­ cze gruba tonkinowa laska, czyli laga - jak sieją tu potocznie nazywało. Panie odziewały się bardziej kolorowo. Bez względu na tuszę każda wciskała się w bajecznie kwiecistą suknię lub spódniczkę i bluzkę. Na nóżki wkładały spiczaste prunelki lub giemzowe pantofelki, czasem strój uzupełniała chustka kolorowa z kaszmiru lub jedwabiu, wyciągnięta z maminej skrzyni, a może kupiona u Herca na Ząbkowskiej. Bo u Herca na Ząbkowskiej można było dostać wszystko, co kobiecie niezbyt zasobnej, a eleganckiej było potrzebne. Same jedwabie, same cymesy, oczywiście towar ekstra tani i ekstra fajn! Za pół ceny! Przyjemnie wyglądała piękna zieleń Gaju, prześwietlona gdzieniegdzie zło­ tem słońca, szarobrązowe pnie potężnych topoli dźwigały ciężki parasol zielo­ nych liści. Między konarami topoli krążyły gawrony i gołębie. Wśród tej zieleni siedziało barwne towarzystwo, które nie doczekało się swojego Gierymskiego. Były i serwety bielutkie, i kiełbasy, i salcesony, i «Owoce i wina» - czyli ogórki kiszone i «tata z mama» lub też zwykła czyściocha. No i były urocze panie - wszystkie ożywione, rozmowne, siedziały czuwając, by na czas podać zakąskę lub picie" (Kaliciński 1983, s. 166-168). Jako miejsce niedzielnego wypoczynku prażan Gaj istniał do roku 1927. Później Magistrat zadecydował, że na tym terenie utworzony zostanie ogród zoologiczny z prawdziwego zdarzenia, bo dotychczasowy na Powiślu przedsta­ wiał się wręcz żałośnie. „W zamian za Gaj - Magistrat postanowił zafundować mieszkańcom Warszawy nie byle co, ale prawdziwy lunapark. Stało się to kosz­ tem Parku Praskiego. Po prostu ogrodzono jedną trzecią terenu od strony Wisły i lunapark zaczął momentalnie działać. Czego tu nie było! Beczki śmiechu, gabinety krzywych luster, zjeżdżalnie, samochody elektryczne... A w drugim roku działalności zbudowano kolejkę górską. Była to rzeczywiście ogromna kolejka, usadowiona wzdłuż ulicy Zygmuntowskiej, drugą krawędzią przylega­ jąca do mostu Kierbedzia, wysoka na dobrych pięć pięter, aż dech zapierało" (Kaliciński 1983, s. 169-170). Oprócz lunaparku na obrzeżach Parku Praskiego - zwanego „Ogrodem 100 po­ ciech" - władze miejskie zorganizowały również na warszawskich przedmieściach �236 ANDRZEJ W O Ź N I A K miejsca przystosowane do urządzania zabaw tanecznych na świeżym powietrzu, tzw. patelnie. Znajdowały się one m.in. na Targówku, Bielanach, Saskiej Kępie (Kaliciński 1983, s. 170) . „Patelnia" taka była również i na Grochowie, a raczej na Gocławku, przy pętli tramwajowej , ale popularnością miejsce to nie do­ równywało opisanym wcześniej zabawom urządzanym w Rembertowie „Pod Dębami", gdzie, jak wspomina informator z Grochowa, „orkiestra grała, bufet był - wozami przywozili" . Miejsc, gdzie za niewielkie pieniądze lub bezpłatnie można było w niedzielę potańczyć było zatem na Grochowie i w najbliższych jego okolicach parę. M.W. z Gocławia, znająca ogrody Laubera i inne „patelnie" w okolicy, ze szczególnym sentymentem wspomina łąki Gocławia, na których latem obozowali Cyganie i gdzie niejednokrotnie przy cygańskiej muzyce tańczyła . Nie miał Grochów swojego lunaparku, czy też, jak mówiono po wojnie, „we­ sołego miasteczka" na praską miarę, ale latem w paru miejscach funkcjonowały jego namiastki: karuzele, huśtawki, a obok nich koniecznie strzelnice, niekiedy beczki śmiechu czy gabinety krzywych luster. Sprzedawano tam zazwyczaj rów­ nież lody, tanie słodycze i lemoniadę. Takie miejsca niedzielnych uciech, przede wszystkim dla dzieci i młodzieży, znajdowały się np. u zbiegu ulic Grochow­ skiej, Wiatracznej i alei Waszyngtona, obok lasku zwanego „choinki" , na dwu niezabudowanych parcelach za placem Szembeka, obok apteki mgr Żłobikowskiego oraz przy pętli tramwajowej na Gocławku . W letnie czwartkowe popołudnie przy placu Szembeka rozstawił swój sprzęt i dekoracje uliczny fotograf. Powinien tam stanąć w niedzielę, kiedy ludzie wy­ chodzą z pobliskiego kościoła. Ten jednak liczył prawdopodobnie na klientów po­ wracających tego dnia z końskiego targu przy ulicy Podskarbińskiej - zastanawia­ ją się autorzy Zielonego lata 1934, którzy tak utrwalili go na kartka swojej książki: 28 29 30 31 32 33 N a placu Szembeka w i d z i m y c o ś nowego [...] Oto w ę d r o w n y fotograf r o z ł o ż y ł się z aparatem na t r ó j n o g u i ze s k ł a d a n y m k r z e s e ł k i e m - w cieniu zielonego parasola, dobrze j u ż z u ż y t e g o , bo z ł a t a m i i n n y c h m a ś c i na dziurach. Wszystko razem w p o b l i ż u pierwszych w i e r z b , na samym p o c z ą t k u u l i c y C h ł o p i c k i e g o , k t ó r ą tutejsi ludzie n a z y w a j ą aleją.. Przy jednej takiej w i e r z b i e , od s ł o n e c z n e j strony fotograf p o u s t a w i a ł , niby dekoracje na przedmiejskiej swojej scenie - na zielo­ nej darni, pod n i e b i e s k o ś c i ą nieba - wszystko do w y b o r u : w o d ę , namalowana na dykcie, w i e l k ą , g ł ę b o k a i c z y s t ą , nad n i ą trzciny, na niej dwa ł a b ę d z i e , na innej dykcie - góry, dalekie o ś n i e ż 2 8 Takie miejsca zabaw l u d o w y c h pod g o ł y m niebem stały s i ę w Warszawie s z c z e g ó l n i e po­ pularne po drugiej w o j n i e , ale nazywano j e j u ż w ó w c z a s „ d e c h a m i " ( „ p a t e l n i a i dechy, to w zasadzie to samo", m ó w i inf. А . К . , w y w . 12/98). 2 9 W y w . 5/97, inf. N , i 5 Ы 9 7 , inf. N . Natomiast inf. Е С . (1913, w y w . 4/97) w s p o m i n a , ż e „ p a t e l n i a " z n a j d o w a ł a s i ę n i e g d y ś w okolicach p l . Szembeka, t w i e r d z i r ó w n i e ż , ż e „ p a t e l n i ą " nazywano t e ż s a l ę t a ń c a w ogrodzie Laubera, gdzie „ c a ł y G r o c h ó w s i ę b a w i ł , t a ń c z y ł " . 3 0 W y w . 5/97, inf. N . (1925). W y w . 2/2000, inf. H . W (1919). W y w . 1/04, inf. S.W. P o c h o d z ą c a z G o c ł a w i a inf. H.S. wspomina, ż e „ t a m j a k jest U n i w e r sam, to tam b y ł lasek, tam b y ł a stacja k o l e j k i , k t ó r a c h o d z i ł a do O t w o c k a [ i tam] takie r o z r y w k i b y ł y t y l k o przed w o j n ą " ; w y w . 1/00. J.L. z G o c ł a w i a p a m i ę t a , ż e o d b y w a ł y s i ę tam t a ń c e przy muzyce j a k i e g o ś z e s p o ł u ; w y w . 1/01. W y w . 1/04, inf. S.W. 3 1 3 2 3 3 �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . 237 n y c h w i e r z c h o ł k a c h , a p r z e c i e ż j a k n a j b l i ż s z e , jeszcze na innej ruiny, z z a c h o w a n ą w i e ż ą , ze z ł a m a n y m i k o l u m n a m i i co najdziwniejsza - z d o m a l o w a n ą g ł o w ą k o n i a naturalnej w i e l k o ś c i , w ł a ś n i e w t y m miejscu, ż e b y m o ż n a s i ę b y ł o s f o t o g r a f o w a ć na tle tych r u i n , o b e j m u j ą c j e d n o ­ c z e ś n i e konia za s z y j ę (Boguszewska, K o r n a c k i 1959, s. 123-124). Rozrywki dla dzieci i młodzieży z przedmieść organizowało Robotnicze Towa­ rzystwo Przyjaciół Dzieci. W końcu lat 30-tych, na Saskiej Kępie np.., urządzano w letnie niedziele na łąkach, obok dzisiejszego stadionu Dziesięciolecia, festyny dla dzieci. Dla tych mniejszych opiekunki RTPD organizowały zabawy i gry w grupach, m.in. rozpowszechnioną w tamtych czasach grę w serso, rzucanie kółkami w figurki podobne do kręgli i inne zabawy zręcznościowe. Działała nie­ wielka karuzela z konikami. Dla starszych było wspinane się na słupy z nagro­ dami, oczywiście strzelnica oraz inne atrakcje . Dla dorosłej i nieco bardziej wymagającej publiczności z Saskiej Kępy, Kamionka i Grochowa w pobliskim Parku Paderewskiego odbywały się w niedziele koncerty na świeżym powietrzu . Aktywną działalność kulturalno-oświatowa prowadziło Towarzystwo Przyja­ ciół Grochowa, zwłaszcza po roku 1924, kiedy nastąpiła prawie całkowita zmiana zarządu, do którego weszli przeważnie ludzie młodzi. Nakreślono nowy plan działania, z powodzeniem następnie realizowany. Powołano do życia Koło Kulturalno-Oświatowe z sekcjami: dramatyczną, chóralną, muzyczną, sportową i odczy­ tową. Dzięki pomocy finansowej władz miasta rozwinęła się zwłaszcza działal­ ność sekcji chóralnej i muzycznej, a grochowskie zespoły zaczęły występować również poza własną dzielnicą. Bardzo aktywna była też sekcja teatralna, która dała na Grochowie wiele przedstawień. W okresie najbardziej ożywionej działal­ ności Koła jego sekcja sportowa liczyła 60 członków, chóralna 50, a teatralna 40. Towarzystwo organizowało imprezy dla dzieci - przedstawienia teatru ku­ kiełkowego RTPD czy popularne w dzielnicy uroczystości choinkowe (Poliński 1938, s. 166-169). Działalność TPG znajdowała na Grochowie szeroki oddźwięk społeczny, ale Gocław nie był zupełnie w tę działalność zaangażowany i nie zostawiła ona, podobnie jak działalność innych miejscowych stowarzyszeń i orga­ nizacji społecznych, głębszych śladów w pamięci jego mieszkańców. W roku 1929 zatwierdzony został statut powstałego rok wcześniej Towarzy­ stwa Przyjaciół Saskiej Kępy, Kamionka i Gocławia, wybrano też jego pierwszy stały zarząd. Bardziej ożywioną działalność rozpoczęło jednak dopiero po po­ wołaniu w roku 1930 nowego zarządu. W jego składzie znalazł się m.in. Cezary Wolfram z Gocławia. Niemal cała aktywność Towarzystwa skierowana została w stronę działań mających na celu budowę infrastruktury szybko rozwijającej się dzielnicy, natomiast kwestie kulturalne, które ze względu na strukturę społeczną jej ludności miały swoją wyraźną specyfikę, zdawały się pozostawać niejako na drugim planie. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć Towarzystwa w tej dziedzinie było uruchomienie przy ul. Miedzeszyńskiej 5 biblioteki i czytelni (Drozdowski 1977, s. 4) 34 35 3 4 3 5 W y w . 2/04, inf. J.S. W y w . 2/04, inf. J.S. P o c h o d z ą c y z K a m i o n k a inf. R . M . c h o d z i ł tam od czasu do czasu wraz z c a ł ą r o d z i n ą ( w y w . 10/98). �238 ANDRZEJ W O Ź N I A K III Tygodniowy rytm czasu pracy i czasu poza pracą oraz niedzielnego wypo­ czynku i rozrywki ulegał mniejszym lub większym zmianom w dniach świątecz­ nych i okresach je poprzedzających. Święto, zarówno to związane z cyklem prze­ łomowych wydarzeń życia ludzkiego, jak i z obrzędami dorocznymi, narzucało własne reguły rządzące czasem oraz właściwy mu zespół zachowań i obrzędów. Ponieważ szczegółowy opis obrzędów i wierzeń związanych z obu cyklami świątecznymi nie jest celem mojego artykułu, postaram się zwrócić w nim przede wszystkim uwagę na zmiany, jakie określone święta powodowały w tygodnio­ wym rytmie czasu pracy i czasu wolnego gocławian. Jednym z najważniejszych wydarzeń rodzinnych były narodziny dziecka. Po­ ród na Gocławiu odbywał się w domu. Kiedy kobieta poczuła bóle, posyłano po umówioną wcześniej akuszerkę. Ta po przyjściu „myła ręce i zabierała się do roboty", wyganiając wcześniej męża położnicy z izby. Po urodzeniu myła dziecko w miednicy, owijała w pieluchy i wołała do ojca: „masz chłopaka" albo: „masz dziewuchę". Jeśli dziecko było słabe, chrzciła je zaraz. Na Gocławiu było w zwyczaju, że po szczęśliwym porodzie akuszerkę częstowano przygotowaną na tę okazję „grzanką" z wódki z cukrem i czekoladą. Gdy dziecko było zdrowe z chrztem w kościele czekano do jakichś dużych świąt, „bo było taniej". W na­ głych wypadkach jednak nie czekano nawet do niedzieli i chrzczono je w dzień powszedni. Na chrzestnych wybierano kogoś z rodziny, „albo najbogatszego". Imię nadawano dziecku także, „jakie sobie przyniosło", tj. imię patrona dnia, w którym się urodziło, lub po kimś z rodziny. Wystawność chrzcin „zależała od kieszeni"; kiedy w rodzinie była bieda brali w nich udział „tylko kum, kuma i domowi", zdarzało się też, że nie robiono żadnego przyjęcia. Zwykle jednak za­ praszano gości z rodziny, najbliższych sąsiadów i znajomych, niekiedy 20-30 osób, a bywało i więcej. Gości podejmowano przeważnie obiadem, po obiedzie była „gorzałka", wędlina, później ciasto. „Jak jeszcze gdzie muzykant był, to pograł, potańczyli, zabawa była przy okazji". Gdy goście sobie podpili, „to i pośpiewali sobie". Alkoholu było tyle, na ile rodzice mogli sobie pozwolić. Decydował o tym ojciec. „Przeważnie na takie chrzciny, to i tak włazili w długi" - mówi inf. J.L. - „chyba, że ktoś robił na państwowym". Latem, gdy była ładna pogoda, przyjęcie robiono gdzieś w cieniu poza domem. Przeważnie jednak odbywało się ono w mieszkaniu. Starano się, aby było ono możliwie wystawne - „żeby się pokazać". Część potrzebnych sprzętów i naczyń pożyczano od sąsiadów, a sie­ dziska robiono niekiedy z desek pokrytych kapą albo kocem . W okresie międzywojennym Pierwsza Komunia była bardziej uroczystością szkolną, niż świętem rodzinnym. „Nie była tak uroczyście [jak obecnie] obchodzo­ na, bo była bieda" - mówi informátorka z Gocławia . Przygotowanie do Pierw­ szej Komunii prowadzone było w ramach lekcji religii w szkole. Uroczystość od36 37 3 6 3 7 W y w . 7/01, inf.J.L. W y w . 13/01, inf. H . W . �239 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . bywała się w maju - wspomina J.L., również mieszkaniec Gocławia - w niedzielę. W dzień komunii dzieci zebrały się w szkole i w szyku, ze sztandarem szkolnym i nauczycielami, zwłaszcza wychowawcami klas komunijnych, poszły do koś­ cioła. Ubranka chłopcy mieli granatowe z białą kokardą na ramieniu i białe koszule, spodnie różnej długości. Dziewczęta były w białych sukienkach z wia­ nuszkiem na głowie. Po komunii dzieci wracały do szkoły na śniadanie - kakao, ciasto i pączki. Po śniadaniu szły do domu, a po południu jeszcze raz do kościoła. W domu nie było żadnej uroczystości ani prezentów, tylko rodzice starali się być tego dnia na komunijnej mszy świętej - krewni raczej nie bywali. Po powrocie do domu trzeba było zdjąć odświętne ubranie, aby się nie zniszczyło . Ślub i wesele były w polskiej, uboższej części społeczności Gocławia wyda­ rzeniem, które - szczególnie w czasie kryzysu końca lat 20-tych i pierwszej po­ łowy lat 30-tych - mobilizowało do wielkiego wysiłku organizacyjnego i finan­ sowego rodziny obojga młodych, a nierzadko i ich samych. Większego - jak się wydaje - znaczenia niż w okresie wcześniejszym nabrały wówczas tzw. oświad­ czyny. Były one rodzinną uroczystością, na którą rodzice młodej zapraszali rodziców jej przyszłego męża. Spotkanie odbywało się przeważnie w sobotę. Przygotowywano uroczysty obiad „z gorzałką, jak pół wesela prawie", podczas którego omawiano sprawy związane ze ślubem i weselem, uzgadniano, u kogo się ono odbędzie, bo choć tradycyjnie odbywało się ono u panny młodej, to nie zawsze było to możliwe. Określano podział wydatków. Główny ciężar organiza­ cji wesela spoczywał na rodzicach dziewczyny, druga strona płaciła za alkohol, muzykę, przejazd do ślubu, fotografie. Niekiedy „bywały kłopoty z dogadaniem się". Podczas obiadu kandydat na męża prosił rodziców panny o jej rękę. Jeśli mógł, dawał jej pierścionek, ale na Gocławiu, gdzie była bieda, zdarzało się to rzadko, bo duże były wydatki na ślub i wesele. W czasie „oświadczyn" omawia­ no też sprawę posagu i wyprawy. W posagu panna dostawała przeważnie „trochę jakichś mebli" albo pieniądze na nie. Szwagier inf. J.L., który pracował w znanej na Grochowie pralni Gebera i miał oszczędności, mógł wynająć mieszkanie i kupić najpotrzebniejsze meble. Od czasu „oświadczynowego" spotkania „młodzi się już nie kryli", byli oficjalnie narzeczeństwem, ludzie naokoło o tym wiedzie­ li. Nawet jeśli termin ślubu bardzo się przeciągał, przeważnie z braku pieniędzy, kiedy narzeczeństwo było oficjalne, nie budziło to zgorszenia . Gdy ustalono już termin ślubu, młodzi (niekiedy wraz z rodzicami) chodzili zapraszać gości .W latach kryzysu zapraszano na wesele 50, a niekiedy i więcej osób - krewnych i najbardziej zaprzyjaźnionych sąsiadów. Tych, których nie można było zaprosić na wesele, proszono na „poprawiny". 38 39 40 3 8 W y w . 9/01, inf. J.L. 3 9 W y w . 8/01, inf. J.L. W ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m Warszawy w latach 30-tych rezygnowano niekiedy z weselnego p r z y j ę c i a , aby za z a o s z c z ę d z o n e p i e n i ą d z e w y n a j ą ć mies2:kanie i k u p i ć t r o c h ę m e b l i ( G a r w a c k i 1983, s. 78). Czasem ograniczano się do skromnego p o c z ę s t u n k u dla paru n a j b l i ż s z y c h o s ó b z rodziny, tak j a k A . N o w a k o w s k i z Ochoty, k t ó r y m ó g ł się o ż e n i ć ze s w ą n a r z e c z o n ą dopiero po siedmiu latach z n a j o m o ś c i ( N o w a k o w s k i 1973, s. 5 2 - 5 3 ) . 4 0 W y w . 14/01, inf. A . R . �240 ANDRZEJ W O Ź N I A K Wesele urządzano w domu panny młodej, przeważnie w niedzielę, „a w po­ niedziałek były poprawiny" . Jeśli było ciepło, tańczono również na podwórku przed domem. Bawił się wtedy prawie cały Gocław, bo w tańcach brali udział i ci, których na wesele nie zaproszono. Potrawy weselne - koniecznie rosół, a jeśli rodzinę było stać, to jeszcze np. kotlety z kartoflami i buraczkami, niekiedy flaki - przygotowywała kucharka, umiejąca dobrze gotować kobieta z rodziny lub sąsiadka. Podawano również domowe wędliny z utuczonego na tę okazję wieprzka - salceson „czarny", „włoski", kiełbasę, na końcu zaś ciasto. Pito wódkę, piwo, lemoniadę. W przygotowywaniu wesela pomagała cała rodzina i sąsiedzi organizacyjnie (użyczając swojej części domu, pożyczając sprzęty i zastawę) i materialnie, dostarczając niektóre produkty (np. wódka, jaja, itp.) . Gdy zmarł ktoś z mieszkańców Gocławia, zwłaszcza osoba dorosła, w jej pożegnaniu brała udział niemal cała katolicka społeczność przedmieścia. W cią­ gu trzech dni, kiedy ciało pozostawało w domu, wieczorami zbierano się przy trumnie, aby do późnych godzin wieczornych modlić się i śpiewać nabożne pieśni. W tych modlitewnych czuwaniach najliczniej uczestniczyły starsze kobiety. Na pogrzeb na cmentarzu bródnowskim szła większość mieszkańców Gocławia, tylko nieliczni zostawali w domach. Trumnę wieziono karawanem; kondukt kroczył ulicą Targową i przez całą Nową Pragę. Po mszy żałobnej, od kościoła do grobu, trumnę niesiono. Przy grobie otwierano ją, aby zebrani mogli „pożegnać się ze zmarłym". Po pogrzebie zamożniejsi zamawiali w słynnej restauracji na Bród­ nie, znajdującej się przy ul. św. Wincentego, naprzeciw głównej bramy cmenta­ rza, zwanej powszechnie „Pod Trupkiem", poczęstunek - „konsolację" . Imieniny w katolickich rodzinach na Gocławiu obchodzone były powszech­ nie, ale nie zapraszano na nie - „przychodził, kto pamiętał". Urządzano je tylko dorosłym. Nie przekładano imienin na inny dzień. Odbywały się zazwyczaj przed wieczorem, „bo każdy pracował i nie było zwalniania się z pracy". Dom przed imieninami sprzątano „jak na niedzielę". Ponieważ mieszkania były przeważnie jednoizbowe, nie było problemu, gdzie przyjąć gości - jeśli ktoś miał pokój z kuch­ nią, przyjmowano ich w pokoju, ale zdarzało się i w kuchni. Stół nakrywano bia­ łym obrusem - „to już podstawa była", wyciągano sztućce „jak kto miał lepsze". Przygotowywano zazwyczaj trochę wędliny, trochę mięsa pieczonego czy duszo­ nego, „trochę jajek z pieprzem i solą, boczek, ogórki, grzybki, jak ktoś miał, ciasto upiekli", dawano „trochę gorzałki i wszystko" - czasy były ciężkie, ludzi nie stać było na urządzanie hucznych imienin. Jeśli spodziewano się więcej gości, przy­ gotowywano się wcześniej, jeśli przychodziło parę osób, to gospodyni wyciągała poczęstunek z kredensu w ostatniej chwili. Rzadko przychodzono na Gocławiu do 41 42 43 4 1 J e ż e l i w t y p o w y m g o c ł a w s k i m d o m u z s i e n i ą „ n a p r z e s t r z a ł " m i e s z k a ł y d w i e rodziny, wesele o d b y w a ł o s i ę w obu c z ę ś c i a c h d o m u : w jednej p r z y g o t o w y w a n o p o t r a w y i j e d z o n o , w drugiej t a ń c z o n o . 4 2 W y w . 1/04, inf. A . R . 4 3 W y w . 6 / 0 1 . inf. J.L.; w y w . 14/01, inf. A . R . Obszerny opis „ k o n s o l a c j i " u r z ą d z o n e j przez z a m o ż n e g o gospodarza ze w s i Z e r z e ń w podmiejskiej restauracji w s ą s i a d u j ą c e j z G o c ł a w i e m osadzie Bluszcze zawiera Zielone lato 1934 H . Boguszewskiej i J. Kornackiego (19.59, s. 100-107). �241 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . solenizanta z kwiatkami, prezentów też raczej nie było - głównie ze względów finansowych - była bieda. Czasem kupowano coś, np. rodzicom. Przy imieninach śpiewano solenizantowi Sto lat; jak był patefon, to pograli potańczyli, wesoło było. „Wesoło to było, śpiewali nieraz, że ojej". Czasem trafił się ktoś z harmonią. Latem imieniny urządzano na podwórku, w ogródku - ustawiano stół w cieniu. U ewangelików obchodzono urodziny, ale przychodzili złożyć życzenia na imieniny do sąsiadów, jeśli dobrze ze sobą żyli. Do nich się raczej nie chodziło. „Pod tym względem, to oni zamknięci byli w swoim gronie" . Choć w okresie międzywojennym byt mieszkańców Gocławia w coraz więk­ szym stopniu uzależniony był od pozarolniczych źródeł zarobkowania, to tutej­ szy kalendarz świąt dorocznych, mocno jeszcze osadzony w tradycji, nadal w znacznej mierze pozostawał związany z kalendarzem prac rolniczych. W okre­ sie Bożego Narodzenia, kiedy nie było już żadnych prac w polu czy w ogrodzie, gocławianie więcej czasu niż w jakimkolwiek innym okresie mogli poświęcić na świętowanie, wypoczynek i zabawę. Adwent, który poprzedzał i był oczekiwaniem na radosny okres Narodzenia Pańskiego, stanowił jednocześnie jego antytezę - „czas powagi i skupienia". W czasie tym nie urządzano żadnych zabaw. Imieniny odbywały się, lecz były mniej huczne. Kobiety pilnowały, aby nikt nie tańczył, „ale pośpiewać, to sobie pośpiewali". Sto lat wprawdzie zawsze musiało być, ale śpiewało się np. wiele pieśni wojskowych i patriotycznych. Przy imieninach był np. zwyczaj wspomi­ nania tych zmarłych z rodziny, którzy dobrze zapisali się w pamięci. W Adwen­ cie, podobnie jak w Wielkim Poście, nie urządzano wesel , w środy i w piątki poszczono. W latach 30-tych w dni postu jedzono już na Gocławiu wszystko oprócz mięsa, nawet smalec, lecz bez skwarek. Najczęściej jednak były to zupy mleczne, jajka, zwłaszcza gotowane, rzadziej smażone, bo trzeba było do tego używać tłuszczu. Do kraszenia używano przede wszystkim oleju . W Adwencie wczesnym rankiem, jeszcze przed śniadaniem, śpiewano po do­ mach godzinki. Ci, co mogli, szli do kościoła na roraty. Sąsiedzi budzili jeden drugiego, aby zdążyć do kościoła na godzinę 6 rano . Przez cały Adwent dzieci robiły zabawki na choinkę, ze słomy, z kolorowego papieru i krepiny, jeże, łań­ cuchy, gwiazdki, rzadziej zabawki z wydmuszek. Choinki zdobiono również ciastkami własnej roboty, orzechami i małymi jabłuszkami. Niewiele rzeczy kupowano - głównie papier i główki aniołków, świeczki, rzadko bombki, które 44 45 46 47 4 4 W y w . 16/00, inf. J.L. I n f o r m á t o r k a H . W . u w a ż a , ż e i m i e n i n y obchodzili ci „ c o m i e l i pie­ n i ą d z e " ; w y w . 13/01. N i e b y ł o w A d w e n c i e i w W i e l k i m P o ś c i e ś l u b ó w , poza j e d n y m dniem, św. J ó z e f a (19 marca), kiedy zgodnie z t r a d y c j ą ś l u b y dawano; w y w . 2 1 / 0 1 , inf. J.L. 4 5 4 6 W y w . 2 1 / 0 1 , inf. J.L. W p r z e s z ł o ś c i na p o c z ą t k u A d w e n t u wyparzano garnki p o p i o ł e m , aby nie p o z o s t a ł y w nich nawet ś l a d y t ł u s z c z u . Inf. A . R . p o w o ł u j ą c s i ę na opowiadania babki m ę ż a , w y m i e n i a p o t r a w y jedzone n i e g d y ś w d n i , w k t ó r e o b o w i ą z y w a ł post, t j . w ś r o d y i w p i ą t k i . B y ł a np. „ z a r z u t k a " z kapusty, zalewajka, a przede w s z y s t k i m kartofle z c e b u l k ą i olejem, zalewane kwasem od kapusty z k i s z o n y m i wraz z k a p u s t ą buraczkami. Jedzono też ś l e d z i e i inne ryby. W y w . 17/01, inf. A . R . W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L., w y w . 17/01, inf. A . R . 4 7 �242 ANDRZEJ WOŹNIAK „bardzo szanowano" - „pudełko nowych bombek to była dla dzieci wielka radość". Choinkę ubierano przeważnie tuż przed wigilią. Jak ktoś miał mieszka­ nie dwuizbowe, to choinkę stawiał wcześniej w pokoju; starano się j ą stawiać przy oknie, żeby było j ą widać z zewnątrz . W wigilię Bożego Narodzenia kończono prace (w gospodarstwie) o zmierzchu, „o pierwszej gwieździe". Ci, co pracowali poza gospodarstwem, też przeważnie wracali wcześniej, choć nie zawsze . Porządki świąteczne w małych mieszkaniach na Gocławiu, zazwyczaj jednoizbowych, nie trwały długo. Robiono je przeważnie w przeddzień wigilii - zmieniano pościel, sprzątano. Tylko tam, gdzie były chociaż dwie izby, przy­ gotowania zaczynano wcześniej: „wysprzątali pokój i nikogo tam nie wpuszczali". W przeddzień wigilii robiono również gruntowne mycie . Pierwszej gwiazdki wypatrywały przeważnie dzieci - wraz z nią rozpoczyna­ no wieczerzę wigilijną. Stół do wieczerzy przykrywano białym obrusem, pod nim rozścielano sianko. Nakrycia dawano najlepsze, jakie były w domu, unikano podniszczonych. Potraw wigilijnych powinno być 12, ale często bywało mniej: kapusta z grochem, ryby, zupa śliwkowa z kluskami, pierogi z grzybami, z ka­ pustą, kompot z suszu (śliwkowy), ciasto przeważnie drożdżowe, rzadziej - ma­ kowiec, sernik. Na środku stołu stawiano opłatek. Matka lub ojciec zaczynali wieczerzę „krótkim pacierzem" i dzielili się opłatkiem z całą rodziną. Opłatkiem dzielono się też ze zwierzętami gospodarskimi. W wigilię nie było zakazu picia alkoholu. „Później śpiewali aż się dachy unosiły". Do najpopularniejszych kolęd należały: Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi, Cicha noc (ta ostatnia była bardzo popularna wśród protestantów). Czasami wieczerza wigilijna przeciągała się aż do pasterki. Wędrówki na pasterkę bywały bardzo wesołe - rzucano się śnież­ kami, żartowano. W pierwszy dzień świąt szli czasem do kościoła nawet ci, co byli na pasterce (głównie młodzież). Śniadanie tego dnia było bardzo obfite - dojadano pozostałości z wieczerzy wigilijnej, podawano wędliny. Obfity był również obiad. Do świątecznych dań obiadowych należały: rosół z makaronem lub kaszką krakowską pokrojoną w kostkę, schab, kotlety mielone z kartoflami, kapusta, „kielicha wypili". Ciasta były takie same, jak na wigilię. Na podwie­ czorek jedzono wędliny, ciasto. Na kolację - „co kto chciał" lub wcale nie je­ dzono. W drugi dzień świąt potrawy były takie, jak w pierwszy. Odwiedzano się i goszczono nawzajem . 48 49 50 51 4 8 W y w . 2 3 / 0 1 , inf, J.L. Inf. A . R . m ó w i , iż z o p o w i a d a ń babki m ę ż a w i e , ż e „ d a w n i e j nie b y ł o c h o i n k i " . W rogu izby przy stole stawiano snopek z r ó ż n y c h z b ó ż , ozdobiony j e m i o ł ą . C h o i n k i b y ł y podobno u n i e m i e c k i c h k o l o n i s t ó w (Inf. A . R . , w y w . 18/01). 4 9 W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L. Inf. A . R . p o w o ł u j ą c się na opowiadania babki m ę ż a , t w i e r d z i , ż e w w i g i l i ę j u ż nie pracowano; robiono t y l k o „ o b r z ą d k i gospodarskie". Dziadek m ę ż a , k t ó r y j e ź ­ dził k o n i e m „ n a roboty magistrackie" w w i g i l i ę j u ż nie p r a c o w a ł ( W y w . 17/01, inf. A . R . ) . 5 0 W y w . 2 3 / 0 1 , inf. J.L. 51 W y w . 23/01, inf. J.L. Inf. A . R . M ó w i , ż e w pierwszy d z i e ń zapraszano gości z najbliższej rodziny, na drugi d z i e ń „szli sami w g o ś c i " . W drugi dzień ś w i ą t na św. Szczepana, j a k o p o w i a d a ł a babka m ę ż a , u M a t k i Boskiej L o r e t a ń s k i e j sypano z c h ó r u na ludzi owies „ ż e b y się z b o ż e r o d z i ł o " ( w y w . 17/01). N a s t ę p n e g o dnia 27 grudnia (św. Jana) chodzono do k o ś c i o ł a w c z e ś n i e rano, bo b y ł a �243 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . Od pierwszego dnia świąt wieczorami chodzili po Gocławiu kolędnicy. Były to grupki 5-6 miejscowych chłopców w wieku od 8 do 16 lat. Śpiewali przeważnie pod oknami domów popularne kolędy: Wśród nocnej ciszy, Bóg się rodzi. Kolędni­ cy chodzili tylko do domów katolickich, choć żadnych zakazów w tym względzie nie było; przyjęło się to tak „samo z siebie". Dawano im zazwyczaj „po parę groszy". Grup kolędników było dużo - „jedni wychodzili, drudzy wchodzili" . W tym samym czasie zaczynał chodzić do domach Gocławia zespół „Hero­ dów". Byli to starsi chłopcy „po wojsku", a niekiedy i żonaci mężczyźni. Grupa Herodów też była miejscowa - „przez cały Adwent się szykowali, przygotowywali stroje, przebrania". Do domu, w którym mieli wystąpić, najpierw wchodził „mar­ szałek" i pytał czy mieszkańcy chcą zobaczyć „Króla Heroda" i dopiero po zapro­ szeniu zespół wchodził do izby. Czasem „aktorów" było kilkunastu (król Herod, marszałek, Żyd, anioł, diabeł, śmierć). Wchodzili, prosili krzesło dla „króla Hero­ da" i zaczynali przedstawienie. Po zakończeniu dawano im pieniądze, a jeśli byli znajomi, to i „po kielichu". Jeśli gdzieś w tym czasie była zabawa, to niekiedy zostawali potańczyć. Zazwyczaj chodzili tylko po Gocławiu, ale kiedyś wybrali się na Targówek i tam wdali się w bójkę z miejscowymi, którzy szli naprzeciw . W ostatni dzień roku, w Sylwestra, odprawiano o godz. 6 po południu mszę świętą, na którą szła większość katolickich mieszkańców Gocławia. Chociaż pa­ rafia od 1938 roku była na Saskiej Kępie, do kościoła chodzono przeważnie na plac Szembeka albo do kaplicy albertynów, gdzie było centralne ogrzewanie. Na Gocławiu w noc sylwestrową urządzano zabawy w tych domach, gdzie było wię­ cej miejsca. Zabierano ze sobą „po butelce" (1/2 litra) wódki, kobiety robiły jakieś zakąski - trochę mięsa, wędliny, salceson, przynoszono „coś ze świąt", jeśli zostało. Bawiono się przy gramofonie lub patefonie, przeważnie w kilka osób, najczęściej w gronie sąsiadów. Zabawy trwały całą noc - do rana. Większe zabawy odbywały się tam, gdzie były największe mieszkania, np. u Ranców, gdzie pokój miał ok. 25 m , u Dembińskich. Zabaw sylwestrowych nie organizo­ wano w grupach wiekowych - „razem to było". Czasem tylko zbierali się osobno starsi, „coś wypili, pogadali, bez tańców i muzyki". Na sylwestrowe zabawy ubierano się w niedzielne ubranie, nie strojono się specjalnie - były to raczej potańcówki niż huczne zabawy. W Nowy Rok większość mieszkańców chodziła do kościoła. Ci, co byli na jakichś zabawach, szli na późniejsze msze, przeważnie na sumę o godz. 11. Msza noworoczna była z kazaniem okolicznościowym i życzeniami dla parafian. 52 53 2 k o m u n i a św. pod d w o m a postaciami ( w y w . 18/01 inf. A . R . ) . Ż a d n e g o z tych z w y c z a j ó w nie zna inf. J.L. Opowiada on natomiast, ż e w Zerzeniu na B o ż e Narodzenie ( b y ć m o ż e na p a s t e r k ę ) parafianie p r z y n o s i l i k a c z k i , gęsi i inny d r ó b i stawiali przed s z o p k ą ( w y w . 15/01, inf. J.L.). 5 2 W y w . 6,7/00; 2 5 / 0 1 , inf. J.L. G o c ł a w s c y k o l ę d n i c y nie n o s i l i ze s o b ą ż a d n y c h a k c e s o r i ó w (gwiazdy, szopki). Chodzenie z s z o p k ą informator zna dobrze z s ą s i e d n i c h dzielnic, ale t w i e r d z i , ż e „ n a G o c ł a w i u s i ę to nie p r z y j ę ł o " . Zwyczaje z w i ą z a n e z p r z y g o t o w y w a n i e m szopki i chodze­ niem z n i ą po k o l ę d z i e na N o w e j Pradze w latach trzydziestych opisał d o ś ć s z c z e g ó ł o w o w swoich wspomnieniach Z d z i s ł a w K a l i c i ń s k i (1983, s. 2 0 0 - 2 0 1 ) . 5 3 W y w . 6/00, inf. J.L. O „ H e r o d a c h " i k o l ę d n i k a c h w s p o m i n a też A . R . , w y w . 17,18/01. �244 ANDRZEJ W O Ź N I A K Robiono lepszy obiad, zapraszano gości, niekiedy tych, których nie było w świę­ ta. Czasem zapraszano na wieczór „po obrządkach". Obiad noworoczny był po­ dobny do świątecznego - coś w rodzaju przedłużenia świąt. Życzenia składano sobie w Sylwestra lub w Nowy Rok (jeśli widziano się w oba dni, to niekiedy i jednego, i drugiego dnia). W Trzech Króli „szło się koniecznie do kościoła", kupowano i święcono ka­ dzidło i kredę. Po powrocie do domu pisało się na drzwiach litery K + M + B, ale nie było zwyczaju okadzania mieszkania kadzidłem. Do Trzech Króli stały po domach choinki. Starano się o przygotowanie tego dnia „lepszego obiadu"; zdarza­ ło się nawet, że pożyczano na ten cel trochę pieniędzy od krewnych czy sąsiadów. „Wymiatano" też wówczas wszystkie świąteczne pozostałości i zapasy . Od Nowego Roku do Popielca trwał karnawał; nazwa „zapusty" nie była uży­ wana. U tych, co mieli większe mieszkanie, odbywały się w soboty i niedziele potańcówki przy gramofonie. Nie były to jednak zabawy z jedzeniem i piciem. „No, czasami ta starsza kawalerka, to sobie pół litra przynieśli. A tak, to były tylko potańcówki". Dopiero przy okazji ostatków „szykowali coś", smażono fa­ worki, podobnie jak w Tłusty Czwartek. „Jak było, tak było, biednie, to biednie, ale szczerze było - gościli się, nie omijali się, syn ojca, ojciec syna, nie tak jak dzisiaj. Wszyscy się znali, wszyscy się schodzili czy na święta, czy na takie o... imprezy". W czasie karnawału potańczyć można było w każdej restauracji, bo wszędzie była orkiestra, która grała albo codziennie, albo parę dni w tygo­ dniu. Była np. taka restauracja na rogu Żymirskiego i Grochowskiej, na placu Szembeka (Boguckiego „Pod Olszynką") . Przed połową karnawału, 2 lutego, było święto Matki Boskiej Gromnicznej. Był to wprawdzie normalny dzień pracy, ale kobiety nie pozwalały, żeby ktoś np. tego dnia rąbał drzewo; z każdego domu ktoś szedł do kościoła, aby poświęcić gromnicę (świeca mogła być z poprzedniego roku) . W Tłusty Czwartek smażono pączki i faworki, rzadziej racuchy. Zapraszano się na nie nawzajem - był to dzień odwiedzin. Pączki czy faworki bardzo rzadko kupowano (zdarzało się to tylko pracującym „gdzieś w mieście"). Najczęściej robiono je po domach („gospodynie były takie, że robiły wszystko, żeby tylko było z czego"). Niekiedy przy pączkach, faworkach, jeśli byli w domu goście „wypili po kielichu, pogadali". Zdarzało się, że tego dnia posmarowano klamki u drzwi tłuszczem, w szkołach smarowano tablice . W „ostatki" chodziły po domach na Gocławiu grupy przebierańców. Były to przeważnie dzieci („małe chłopaki"), poprzebierane za Żydów, Cyganów. Prze­ brania te były bardzo nieskomplikowane, dzieciaki posmarowały się sadzą, 54 55 56 57 5 4 Wyw. 6/00, inf. J . L . 5 5 Wyw. 3, 4/01, inf. J . L . J . Kasprzycki wymienia tych restauracji na Grochowskiej przynaj­ mniej kilka, ale w latach kryzysu g o c ł a w i a n i e chodzili do nich bardzo rzadko. 5 6 Starano s i ę - m ó w i inf. J . L . - „ ż e b y ta gromnica była w k a ż d y m domu". Niekiedy odwie­ dzano s i ę w tym dniu, ale nie b y ł o ż a d n y c h ś w i ą t e c z n y c h o b i a d ó w ani innych u r o c z y s t o ś c i . Z dniem tym w i ą z a ł y s i ę przepowiednie pogody; wyw. 6/00; 2/01. 5 7 Wyw. 2, 3 , 4 / 0 1 , inf. J . L . �245 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y . szminką, ubierały się w starą odzież, znalezione na strychu kapelusze. Częstowano ich po domach pączkami, faworkami, ale przeważnie dawano po parę groszy . Czterdziestodniowy okres Wielkiego Postu rozpoczynała Środka Popielcowa. Tego dnia wieczorem większość gocławian szła do kościoła, gdzie po mszy św. ksiądz posypywał wiernym głowy popiołem, a dla nieobecnych na mszy sypał popiół do książeczek do nabożeństwa. Postu bardzo ściśle przestrzegano, zwłasz­ cza wśród osób starszego pokolenia. W środy i piątki nie jedzono mięsa i tłuszczu zwierzęcego, gotowano przeważnie potrawy na mleku , w piątek zaś jedzono śledzie „jak były pieniądze". Mniej skrupulatnie wystrzegano się picia alkoholu, ale i tak pito go mało, „bo była bieda, a alkohol był drogi", zwłaszcza piwo. Bardzo pilnowano, aby w tym okresie nie było zabaw. Śluby i chrzty odkładano do świąt, „chyba że dziecko było chore". Imieniny urządzano, ale bez tańców , tylko na św. Józefa „bywało wesoło", bo mówiono, „że tego dnia nie ma postu" i uważano, że nawet śluby są wówczas dozwolone . Łoskot rozbijanych garnków z popiołem przypominał gocławianom, że połowa postu już minęła . Zwiastunem Wielkiego Tygodnia była Palmowa Niedziela, w którą prawie wszyscy mieszkańcy Gocławia szli do kościoła, niosąc do poświęcenia palemki własnej roboty z gałązek wierzby. Starano się też w następnych dniach kupić choćby jakieś drobiazgi z odzieży (np. chustkę, skarpety), aby mieć na Wielka­ noc coś nowego . W Wielkim Tygodniu rytm czasu i rozkład zajęć na Gocławiu podporządko­ wane były przygotowaniom do zbliżających się świąt. W domach i na podwór­ kach robiono generalne porządki, przygotowywano świąteczne potrawy i wy­ pieki, malowano jajka, ale pisanek już nie robiono . Od Wielkiego Czwartku zaczynały się nabożeństwa o Męce Pańskiej, w kościołach milkły dzwony. W Wielki Piątek chodzono „na groby", przede wszystkim do kościołów w oko­ licy: na Kamionku, na placu Szembeka, do kaplicy albertynów, tylko nieliczni jeździli do śródmieścia, do kościoła św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży i do kościołów na Krakowskim Przedmieściu. Wracano stamtąd do domu niekiedy późnym wieczorem, a później jeszcze długo dzielono się wrażeniami . 58 59 60 61 62 63 64 65 5 8 Wyw. 2, 4/01, inf. J . L . Znacznie bogatszą oprawę miały ostatki na Nowej Pradze, opisywane przez Z . Kalicińskiego. Tam przebierali się kilkunastoletni chłopcy, którzy sporo w c z e ś n i e j i znacz­ nie staranniej n i ż na G o c ł a w i u przygotowywali s i ę do tego dnia (Kaliciński 1983, s. 201-202). 5 9 N i e g d y ś nawet garnki szorowano piaskiem, aby nie było w nich śladu tłuszczu (wyw. 18/01, inf. A . R . ) . Wyw. 2/01, 3/01, inf. J . L . , wyw. 18/01, inf. A . R . Wyw. 3/01, inf. J . L . Wyw. 3/01, inf. J . L . M ł o d z i e ż m ę s k a m a l o w a ł a tego dnia wapnem lub farbą okna w do­ mach panien, które nie w y d a ł y s i ę za m ą ż w karnawale, a na ścianach d o m ó w umieszczano nie­ kiedy z ł o ś l i w e napisy. 6 0 6 1 6 2 6 3 Wyw. 18/01, inf. A . R . Pisanki robiono na G o c ł a w i u przed I wojną. Później jajka gotowano tylko w wywarze z cebuli lub w roztworze z grafitu tzw. „ t u s z o w y c h o ł ó w k ó w " (z o p o w i a d a ń babki m ę ż a inf. A . R . , urodzonej w k o ń c u X I X w. - wyw. 19/01). 6 4 6 5 Wyw. 3/01, inf. J . L . ; wyw. 18/01, inf. A . R . �246 ANDRZEJ W O Ź N I A K W Wielki Piątek i Wielką Sobotę po domach Gocławia odbywało się gruntow­ ne przedświąteczne mycie i robiono ostatnie porządki. W Wielką Sobotę, kiedy przyjeżdżał ksiądz, aby na miejscu poświęcić pokarmy, „wszystko było wysprzą­ tane, porządek taki w podwórkach, jak nie było przez cały rok", opowiada J.L. W Niedzielę Wielkanocną na rezurekcję szła przytłaczająca większość miesz­ kańców Gocławia, a J.L. mówi, że chodzili na nią „nawet najzagorzalsi grzeszni­ cy - szedł taki, co zapomniał jak ksiądz wygląda". Chodzono przeważnie do najbliższego kościoła, na plac Szembeka. Podczas rezurekcji strzelanina z kalichlorku, kluczy itp. była ogłuszająca i co roku zdarzało się wiele wypadków. Po powrocie stół był już nakryty, bo zawsze ktoś jednak w domu zostawał , siadano więc do świątecznego śniadania. Przed śniadaniem dzielono się jajkiem i skła­ dano sobie życzenia. Jedzono wędzone „swojskie" kiełbasy, bywała szynka z kością, żurek z białą kiełbasą, później ciasto, herbata, kawa z mlekiem. Podczas śniadania śpiewano czasem pieśni - Chrystus zmartwychwstań jest, Wesoły nam dzień dziś nastał. Przy śniadaniu siedziano długo, z krótkimi przerwami, prawie do obiadu. Na obiad bywał często rosół z makaronem, schab lub duszona woło­ wina z kartoflami i buraczkami, na deser herbata z ciastem. Po obiedzie chodzo­ no przeważnie na przechadzkę nad jezioro, na wał, na pola i łąki, czasem w gości do bliskich krewnych. Rzadko jedzono kolację. W drugi dzień świąt szło się do kościoła, „ale zdarzało się, że ktoś nie poszedł". Nadal biesiadowano przy zasta­ wionym stole. Obiad był taki jak w pierwszy dzień. Począwszy od niedzielnego śniadania, wszystkie świąteczne potrawy obficie zapijano alkoholem, „a dopiero we wtorek to leczenie kaca było". W drugi dzień świąt odwiedzano i goszczono się nawzajem. Tego dnia „lali się okropnie wodą, każdy mokry chodził". W tym powszechnym oblewaniu się wodą, zwanym śmigusem, brała jednak udział przede wszystkim młodzież. Polewano się najczęściej z butelek, ale chłopcy, którzy polowali na dziewczęta z kubłami wody, wchodzili niekiedy na drzewa i dachy budynków. W oba dni Wielkanocy, jeśli była pogoda, między posiłkami chodzono na długie przechadzki; „wtedy mniej wódki pili". Biesiadowano też przed domami. Po świętach, jeśli utrzymywała się ciepła pogoda, coraz więcej czasu wolnego spędzano już na powietrzu . Pierwszego maja kapliczkę na Gocławiu, przy zbiegu ulic Żymirskiego i M i mośrodowej, strojono kwiatami i zielenią. Zaczynał się okres nabożeństw majowych i czerwcowych. Nikt z mieszkańców nie brał natomiast udziału w pierwszomajowych manifestacjach. Tylko paru ciekawskich jeździło czasem na Plac Teatralny popatrzeć na odbywające się tam burzliwe demonstracje i in­ terwencje policji. Trzeciego Maja świętowano, bo było to jednocześnie święto państwowe i kościelne Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski. Chodzono tego dnia do kościoła, niekiedy zebrało się paru mężczyzn, aby porozma­ wiać gdzieś na trawie i niejako dla podkreślenia wagi święta „wypić po lufce" 66 67 68 6 6 6 7 W y w . 3 / 0 1 ; 2 5 / 0 1 , inf. J.L.; w y w . 17/01, inf. A . R . N a p r z y k ł a d m ł o d e dziewczyny, k t ó r e c h o d z i ł y do k o ś c i o ł a na godz. 11, kiedy wspaniale ś p i e w a ł c h ó r i m o ż n a b y ł o s p o t k a ć się z c h ł o p a k a m i , w y w . 2 5 / 0 1 , inf, J.L. W y w . 2 5 / 0 1 , inf. J.L.; 19/01, inf, A . R . 6 8 �247 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y (tj. po kieliszku). Wywieszano, podobnie jak 11 listopada, flagi na domach, czego zresztą pilnowała policja . Zielone Świątki (Zesłanie Ducha Świętego) świętowano dwa dni i znacznie uroczyściej niż obecnie. Jak wspomina J.L. - „Było to prawdziwe zielone świę­ to, bo każdy dom w zieleni tonął [...] każde mieszkanie umajone tatarakiem, kasztanem, gałęziami z wiązu, topoli. Jeziora były w okolicy, tataraku nie bra­ kowało". Tatarakiem majono obrazy nad komodą, gałęziami - dom. Zawsze pieczono jakieś ciasto, był lepszy obiad, więcej mięsa, bo w te dni bywali goście. Jak zostało mięsa, to robili kanapki do wódki". Do kościoła chodzono w oba dni, ale niektórzy szli tylko pierwszego dnia; nie traktowano tego rygorystycznie, bo był to czas robót gospodarskich, zwłaszcza przy sianie i przy pieleniu kartofli i buraków. Bardziej świątecznie traktowali te dni ci, którzy nie mieli gospo­ darstw: „jedni za wałem w karty grali", inni szli nad jezioro . Święto Bożego Ciała nie było na Gocławiu obchodzone dużo uroczyściej niż zwykła niedziela, ale na procesję, tak jak na rezurekcję, szli prawie wszyscy, nawet ci, co do kościoła zazwyczaj nie chodzili. Parafialna procesja z kościoła na Kamionku szła przed południem na Krakowskie Przedmieście, gdzie odbywa­ ły się główne uroczystości, z udziałem wojska, ale chodzono też na procesje do innych kościołów; do kaplicy albertynów przy Grochowskiej, na plac Szembeka, gdzie procesja była po południu. Ci z gocławian, którzy mieli krewnych na Pra­ dze, jeśli zaproszono ich w gości, szli na procesję do św. Floriana. Powszech­ nego zwyczaju zapraszania gości na Boże Ciało jednak nie było. Tuż przed samą wojną chodzono też na procesję na Saską Kępę, gdzie powstała nowa parafia, do której należał Gocław . Na Gocławiu mawiano, że „dopóki św. Jan wody nie ochrzci", nie należy kapać się w rzekach i jeziorach. Wigilia św. Jana (23 czerwca) była na Gocławiu, a zwłaszcza na sąsiedniej Saskiej Kępie, dniem wesołych zabaw. W noc święto­ jańską w klubach sportowych na Saskiej Kępie grały orkiestry, odbywały się bale, tańczono również na rzęsiście oświetlonych statkach spacerowych na Wiśle. Nad Wisłę szli również mieszkańcy Gocławia. Jeśli wigilia św. Jana wypadała w dzień powszedni, po powrocie z pracy przebierano się i przed wie­ czorem chodzono nad Wisłę „na wianki". Wianki puszczała na wodę młodzież, starsi przychodzili popatrzeć, posiedzieć na wale, „flaszkę wzięli". Młodzi bawili się wesoło przy dźwiękach licznych orkiestr, spacerowali po jasno oświetlonym bulwarze na Saskiej Kępie. Później gdzieś na łąkach rozpalano niekiedy ognisko - „chłopaki przynieśli trochę gorzałki, dziewczyny zakąski". Bawiono się do późna, a potem „szli w kopki siana" . 69 70 71 72 6 9 W y w 1/01; 3 / 0 1 , inf. J.L.; 13/01, inf. H . W . G o c ł a w i a n i e brali licznie u d z i a ł w n a b o ż e ń ­ stwach m a j o w y c h i c z e r w c o w y c h przy miejscowej kapliczce, ale chodzili t e ż na nie do k o ś c i o ł a na p l . Szembeka. Jeśli ś w i ę t a w y p a d a ł y p ó ź n o i b y ł o bardzo c i e p ł o , n i e k t ó r z y k ą p a l i s i ę nawet; w y w . 5 / 0 1 , inf. J.L.; 13/01/, inf., H . W . 7 0 7 1 7 2 W y w . 3 / 0 1 , inf. J.L.; w y w . 13/01, inf. H . W . W y w . 5/01. inf. J.L. �248 ANDRZEJ W O Ź N I A K Święto Matki Boskiej Zielnej (Wniebowzięcia NMP - 15 sierpnia) w okresie międzywojennym należało na Gocławiu do najważniejszych w kalendarzu świąt dorocznych. W dzień ten powszechny był zwyczaj święcenia małych wianusz­ ków z kwiatów i ziół. Jak mówi inf. H.W. święto to obchodzono wówczas znacz­ nie uroczyściej niż obecnie . Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, w od­ ległym o około 5 km od Gocławia Zerzeniu przy Trakcie Lubelskim, jest jednym z najstarszych kościołów parafialnych Równiny Praskiej. Pierwszy drewniany kościół został wzniesiony już w roku 1403, a w trzy lata później biskup po­ znański Wojciech Jastrzębiec erygował w Zerzeniu parafię (Wierzchowski 1999, s. 17). Odbywające się tu 15 sierpnia odpusty od dawna przyciągały „ludzi z całej okolicy" . Przed odpustem, nie tylko w Zerzeniu, ale i w całej okolicy, odnawiano cha­ łupy, reperowano płoty, porządkowano obejścia, bo spodziewano się gości. Po mszy świętej, na której święcono wianki, mieszkańcy Zerzenia zapraszali do sie­ bie krewnych z bliższej i dalszej okolicy, przybyłych na odpust. Nie obywało się oczywiście bez wypitki, a świecka strona odpustu niejednokrotnie przeważała nad religijną. Niektórzy z odpustowych gości nawet nie wchodzili do kościoła. Do atrakcji odpustu należały sprzedawane tam wędliny z Karczewa (zwłaszcza kaszanka na gorąco), ciastka „gryczaki". Atrakcją dla dzieci i młodzieży była karuzela. Na loterii fantowej można było wygrać owce, prosiaki, gołębie. Było wiele kramów, w których można było „wszystko kupić": zabawki dla dzieci, pierniki, słodycze, dewocjonalia . W czasie powrotów do domów słychać było odgłosy różnych trąbek, piszczałek i gwizdków - „wszystko piszczało". Na odpust do Zerzenia chodziło wiele osób z Gocławia, przeważnie młodzież, a starsi, jeśli mieli tam krewnych lub znajomych. „Jak ktoś miał tam rodzinę, to bywał zapraszany na obiad, a później szło się na dechy" - mówi J.L. Większość dziewcząt i chłopców w wieku szkolnym biegała na odpust sama; rodzice nie chcieli z nimi chodzić, bo „naciągali na różne zakupy". Sami „szykowali się na wędliny z Karczewa i butelkę" (tj. pół litra). Bywało jednak, że w wypitce prze­ brano miarkę, niekiedy między podpitymi dochodziło do bójek. Po południu za­ czynała się zabawa taneczna, opłacana „z kawałka" (tj. od tańca). Orkiestra była zawsze bardzo dobra, o co dbał komitet organizacyjny odpustu. Jeśli nie padało , bawiono się do późna w nocy . Największymi świętami okresu jesiennego były uroczystości Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny. Przed Zaduszkami dawano za dusze zmarłych na mszę św. i tzw. „wypominki", ale z powodu panującej biedy było to znacznie 73 74 75 76 77 7 3 W y w . nr 13/01, inf. H . W . 7 4 W y w . nr 2 0 / 0 1 , inf. A . R . 7 5 B y ł o r ó w n i e ż w i e l u ludzi h a n d l u j ą c y c h „ z r ę k i " - „ p o o b w i e s z a l i s i ę t y m i k o r a l a m i " , m ó w i informator J.L. 7 6 Ze ś w i ę t e m M B Zielnej z w i ą z a n e b y ł o przekonanie, ż e tego dnia lub w dni n a s t ę p n e musi padać. 7 7 W y w . nr nr 13/00; 5 - 6 / 0 1 ; 15/01, inf. J.L. �PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y 249 78 mniej powszechne niż obecnie . W czasie świąt odwiedzano groby, ozdabiano je przeważnie gałązkami choiny, gdyż były tanie, rzadko natomiast stawiano świeczki, lampki i kwiaty. Na Bródno, choć było to daleko, chodzono przeważ­ nie na piechotę, „na skróty", przez ulicę Podskarbińską i Utratę. Odwiedziny cmentarza były okazją do spotkań z krewnymi i znajomymi, o których później opowiadano domownikom . Mało rozpowszechnione były na Gocławiu wróżby w wigilię św. Andrzeja, tzw. andrzejki (29 XI). „Czasem dziewczyny lały wosk po kątach, ale rzadko", wspomina J.L. Nie zachowały się w pamięci informatorów wspomnienia o po­ przedzających Adwent zabawach na św. Cecylię. 79 IV Badania nad międzywojennym Gocławiem rozpocząłem w 1998 roku, kiedy proces wchłaniania tego przedmieścia przez zakłady przemysłowe, osiedla miesz­ kaniowe i arterie komunikacyjne był już bardzo zaawansowany. Pozostało parę uliczek, kilkanaście starych domków i kilka osób, które dawny Gocław pamięta­ ły. Co roku burzono stare domy i odchodzili najstarsi mieszkańcy tego kwartału. Badania prowadzone na sąsiednim Grochowie i Witolinie przyniosły wprawdzie także sporo interesujących materiałów, ale tylko niewielka ich część dotyczyła Gocławia. Był to zresztą jego obraz zapamiętany przez ludzi, którzy tę dzielnicę znali tylko od zewnątrz, z wysokości Wału Gocławskiego, po którym odbywali niegdyś niedzielne spacery. Pamięć moich gocławskich rozmówców nie sięgała już głębiej niż do przeło­ mu lat 20-tych i 30-tych. Nieco wcześniejszy okres pamiętali niektórzy informa­ torzy z Grochowa. Trochę wiadomości odnoszących się do całego dwudziesto­ lecia międzywojennego zawiera literatura, dotycząca przeważnie Pragi, Grochowa i bardzo rzadko Gocławia. Materiały, na których opiera się artykuł, odnoszą się zatem przede wszystkim do lat wielkiego kryzysu. Dotyczą niemal wyłącznie katolickiej części gocławskiej społeczności. Kwestią czasu wolnego robotników warszawskich w tym okresie zajmowano się rzadko. Skutkom bezrobocia w sferze kulturalnej życia robotników, wspo­ minając również o problemie czasu wolnego, poświęcił parę stron Władysław Mierzecki w swoim studium o robotnikach Warszawskiego Okręgu Przemysło­ wego w dwudziestoleciu międzywojennym (1989, s. 152-154). Jego zdaniem wydatki na kulturę w rodzinach bezrobotnych redukowano niemal do zera, co oznaczało rezygnację „z wszelkich płatnych rozrywek". Nawet sam termin „czas wolny" uważa autor za nieadekwatny w sytuacji, kiedy „właśnie brak zajęcia był najbardziej dolegliwy dla bezrobotnego". W. Mierzecki jest więc skłonny mówić 7 8 C z ę s t o natomiast dawano p a r ę groszy za m o d l i t w y w intencji z m a r ł y c h cmentarnym ż e ­ b r a k o m , k t ó r y c h w i e l u s i e d z i a ł o pod bramami cmentarza. Pisze o nich w swoich wspomnieniach J. Ś w i d r o w s k i (1980, s. 26). 7 9 W y w . 6/01, inf. J.L. �250 ANDRZEJ W O Ź N I A K tu raczej o „czasie zbędnym" (1989, s. 152-153). Skutkiem bezrobocia - pisze, powołując się na badania M . Balsingerowej - była powszechna wśród bezrobot­ nych Warszawy początku lat 30-tych postawa apatii i zniechęcenia (Mierzecki 1989, s. 147; Balsingerowa 1932, s. 42). Wprawdzie materiały wykorzystane w artykule nie pozwalają na daleko idą­ ce wnioski, ale wydaje się, że w latach kryzysu stosunek mieszkańców Gocła­ wia do otaczającej ich rzeczywistości wyraźnie odbiegał od tej postawy apatii i zniechęcenia, którą M . Balsingerowa uważała za dominującą wśród bezrobot­ nych Warszawy. Na przykład wydatki na rozrywki i świętowanie, choć w latach największego bezrobocia były mocno ograniczone, nigdy nie zostały „zredu­ kowane do zera". Wydaje się również, iż mimo bardzo wysokiego bezrobocia, na Gocławiu miało ono nieco odmienny charakter niż w innych robotniczych dzielnicach Warszawy. Jak wcześniej wspomniałem, istniały znaczne możliwo­ ści zatrudnienia na robotach publicznych na samym Gocławiu, a przede wszyst­ kim na Saskiej Kępie. Duże zapotrzebowanie na robotników niewykwalifiko­ wanych stwarzały okresowo roboty odwadniające, prowadzone przez Spółkę Wodną Obwodu Wawerskiego. Znaczną ilość siły roboczej wchłaniało rozwi­ nięte w tamtych latach na dużą skalę indywidualne budownictwo mieszkaniowe na obrzeżach Gocławia i Grochowa. Na kupowanych od miejscowych rolników niewielkich działkach w latach kryzysu, kiedy tanie były zarówno materiały budowlane, jak i siła robocza, wyrastały jak grzyby po deszczu setki niewielkich i przeważnie tandetnych domków wznoszonych przez kolejarzy, tramwajarzy i innych, nieco lepiej zarabiających pracowników komunalnych i państwowych . Znacznie solidniej i bardziej estetycznie budowała się Saska Kępa i Nowy Gocław. Latem, w okresie pilnych robót polowych, istniały również możliwości pracy na samym Gocławiu, w gospodarstwach niemieckich kolonistów. Więk­ szość gocławian miała też w przypadku bezrobocia pewne zabezpieczenie w po­ staci własnego domu lub jego części i niewielkiego gospodarstwa czy choćby paru zagonów pod uprawę kartofli i kapusty, a także krowę, parę świń, trochę drobiu, niekiedy nawet konia. 80 Gocław, który w tamtych latach nadal miał jeszcze wiele cech tradycyjnej społeczności lokalnej, zachował też charakterystyczny dla takich społeczności system więzi i zabezpieczeń społecznych, krewniaczych i sąsiedzkich, dających jednostce i rodzinie poczucie bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Kulty­ wowane przez gocławian zwyczaje doroczne i rodzinne oraz niektóre ze sposo­ bów spędzania czasu wolnego podtrzymywały i umacniały ten system więzi i konsolidowały społeczność Gocławia. Niewątpliwie jednak kryzys i bieda ha­ mowały niektóre jego tendencje rozwojowe i opóźniały urbanizacyjne przemiany. Bieda, ale zapewne i tkwiące w tradycji czynniki psychologiczne powodowały, że na Gocławiu wykształcenie kończyło się na szkole powszechnej, której ukoń8 0 D o m k i b u d o w a l i z r e s z t ą nie t y l k o c i najlepiej zarabiający. N i e k t ó r e z nich w z n o s i l i z po­ c h o d z ą c y c h z r o z b i ó r k i m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h ludzie bardzo n i e z a m o ż n i , r ę k a m i w ł a s n y m i i k r e w n y c h . P i s z ą o t y m H . Boguszewska i J. K o r n a c k i w Zielonym lecie 1934. �251 PRZEDMIEJSKIE GRY I Z A B A W Y czenie traktowane było jako sukces; brak było zainteresowania działalnością instytucji oświatowych i samokształceniowych. Z brakiem zainteresowania spo­ tykała się też działalność kulturalna Towarzystwa Przyjaciół Grochowa i innych grochowskich stowarzyszeń i organizacji społecznych. Ta postawa rezerwy wobec instytucji społecznych i tego, co one oferują, była wówczas wśród bez­ robotnych zjawiskiem dosyć powszechnym (Mierzecki 1989, s.152). Brak za­ ufania do propozycji pochodzących ze środowisk inteligenckich i mieszczańskich Grochowa, z których wywodzili się tamtejsi najaktywniejsi działacze społeczni, wynikał, jak się wydaje, m.in. z poczucia pewnej obcości gocławian w stosunku do tych środowisk. R.M. z Kamionka (ur. 1931) - sam doktor geologii - wspo­ mina, że wśród ludzi z pokolenia jego rodziców, a zwłaszcza dziadków (rodzina dobrze sytuowanych robotników wykwalifikowanych) funkcjonowało protekcjo­ nalne, jeśli nawet nie trochę lekceważące, określenie człowieka pochodzącego ze wsi - „czerstwiak" . Trudno określić, jak powszechne były wówczas tego rodzaju postawy, ale nie ulega wątpliwości, że one również stanowiły jedną z przeszkód utrudniających gocławianom akceptację pewnych treści wielkomiejskiej kultury i niektórych ofe­ rowanych przez miasto rozrywek. Popularność odpustu w Zerzeniu, utrzymy­ wanie się na Gocławiu aż do lat 50-ych zwyczaju tzw. kawalerki wraz z jego przedwojenną „geografią" miejscowości, do których chodzono, ożenki z panna­ mi z okolicznych wsi, rozliczne kontakty rodzinne i towarzyskie z nimi świad­ czą, że społeczność tego przedmieścia, której dotychczasowe zasady bytowania uległy zachwianiu, szukała wsparcia własnego systemu wartości w częstych kon­ taktach z bliskim jej kulturowo światem podmiejskich wsi. 81 LITERATURA Balsingerowa M . 1932, Społeczne skutki bezrobocia wśród pracowników lato 1934, Warszawa. fizycznych War­ szawy, Warszawa. Boguszewska В у stroń H . , J. K o r n a c k i J. S. 1977, Warszawa, Drozdowski E 1 sztein M . M . 1977, Nieznane karty z d z i e j ó w Saskiej K ę p y , Stolica, P. 2002, Moja Praga. Faryna-Paszkiewicz Garwacki Z archiwum Kasprzycki i Powiślu, Warszawa. Warszawa. nr 1-6, Warszawa. Z . 1983, O Starówce, Pradze i ciepokach, J. 1993, K r o k i W i t o l i n a do miasta, Życie - 1998, Korzenie - 2000, Facjatki na czynsz, Życie miasta. Warszawskie Krasiński E. 1976, Warszawskie Mierzecki W. 1989, „Przyjmę Okręgu R. 32, nr 29, s. 4. Warszawa. M . 1933, Opis 17-go o k r ę g u (Grochowa) m . st. Warszawy pod w z g l ę d e m sani­ t a r n y m , odb. Zdrowie, Kaliciński wspomnień, H . 2 0 0 1 , Saska Kępa, J. 1983, Na Czerniakowie Harusewicz 8 1 1959, Zielone Warszawa. Przemysłowego W y w . 10/98, inf. R . M . pożegnania, Warszawa. Warszawy, z dn. 10-12.IV, s. 12. t o m I I I - Praga, Warszawa. Warszawy, z dn. 4 - 5 . I I I , s. 12. sceny 1918 -1939, jakąkolwiek pracę". w latach I I Rzeczypospolitej, Warszawa. Bezrobotni robotnicy Warszawa. Warszawskiego �252 ANDRZEJ WOŹNIAK Nowakowski P o 1 iń sк i A . 1973, Światło J. 1938, Grochów dla Warszawy. - przedmurze Wspomnienia, Warszawy Warszawa. w dawniejszej i niedawnej przeszłości, Warszawa. Świdrowski J. 1980, Moja Wierzchowski Woźniak droga w świat. H . 1999, Zerzeń 1906-1939, Warszawa. Warszawa. A . 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Wrzos Wspomnienia i jego historia, K . 1985, Oko w oko z kryzysem. Historii Reportaż Kultury Materialnej, z podróży po Polsce, t. 50, nr 2, s. 155-182. Warszawa. ANDRZEJ WOŹNIAK SUBURBAN GAMES A N D ENTERTAINMENT. LEISURE TIME, HOLIDAYS A N D CEREMONIES I N THE C O M M U N I T Y OF G O C Ł A W I N 1 9 1 8 - 1 9 3 9 Summary G o c ł a w belongs to the district o f Warsaw called G r o c h ó w , on the right side o f the Vistula river. I n the years 1918-1939 G r o c h ó w was a large and q u i c k l y developing district, whereas G o c ł a w was its least urbanized part, resembling the neighbouring villages more than the urban areas. The society i n h a b i t i n g G o c ł a w was diversified i n many respects: ethnic, religious, profes­ sional. Those w h o were better o f f had German ancestry, were Lutherans o f the A u g s b u r g Confes­ sion and l i v e d m a i n l y on farming. The Roman Catholic Poles owned v e r y small farms. T h e y were i n different trades, d i d odd jobs. I n the 1930ies., due to economic crisis, great part o f them were unemployed and suffered great poverty. Some were employed i n public w o r k s or were on dole. For most families their o w n houses and small plots o f land p r o v i d e d some k i n d o f security i n case o f unemployment. People inhabiting the suburb o f G o c ł a w i n the years 1918-39 lived i n a community resembling, to a considerable degree, a local c o m m u n i t y o f the traditional type. T h e y had preserved social ties characteristic for such k i n d o f c o m m u n i t y - kinship and neighbourly ties w h i c h gave sense o f security to i n d i v i d u a l s and families i n case o f crisis. That system o f social bonds and sense o f solidarity were supported and reinforced by c o m m o n celebrating o f rituals o f annual cycle and life cycle as w e l l as particular forms o f entertainment. On the other hand it was the economic crisis o f the 1930s and poverty that contributed to setting back the urbanization and development o f the suburban district. Poverty made it difficult for the residents to enjoy all kinds o f entertainment offered by the city life. The previous w a y o f life o f the suburban c o m m u n i t y got unsettled. Frequent contacts w i t h neighbouring villages, culturally similar, confirmed and supported their value system. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3bf146e7f0968c14f919a658c63396d.pdf 00fff67255d71dc6a9353e49e3408155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1754 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1624 Title A name given to the resource Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Książek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PLISSN 0071-1861 JOANNA KSIĄŻEK Tybinga ( N i e m c y ) / T o r u ń PROBLEMY INTEGRACYJNE NIEMIECKICH PRZESIEDLEŃCÓW Z ROSJI W NIEMCZECH* Począwszy od siedemnastego wieku mieszkańcy Niemiec, z różnych powo­ dów niezadowoleni z warunków bytu w państwie, zaczęli masowo emigrować do Rosji, w której kuszące warunki i zapewnienia cara oferowały im lepsze życie. Lepsze życie niebawem się skończyło, a zaczęło się takie, które - pod względem nieszczęścia i ubóstwa - z sytuacją w opuszczonym kraju nie mogło nawet konkurować. Niestety dla większości z tych ludzi droga powrotu została odcięta, co skazało ich na życie w państwie obcym i nieprzyjaznym. Pozbawie­ nie własności, wolności, dyskryminacja, masowe deportacje, pokutowanie za czyny faszystowskie swoich rodaków, to niektóre klęski, które ich dotknęły. Rosyjscy Niemcy, mimo wszystko, próbowali kultywować swoją tradycję i pie­ lęgnować wiarę, zakładali rodziny i tworzyli nowe generacje, które daremnie starały się wrócić do kraju swojego pochodzenia. Kiedy w końcu w latach osiem­ dziesiątych za rządów Michaiła Gorbaczowa otrzymali taką możliwość, zaczęli masowo wyjeżdżać do Niemiec - swojej starej, jeszcze nigdy nie widzianej, ale upragnionej ojczyzny. Ten napływ rosyjskich Niemców, który od lat dziewięć­ dziesiątych przybrał gwałtownie na sile, stał się dla Niemiec problemem. KRÓTKA HISTORIA ZBYT DŁUGICH PODRÓŻY Tylko do roku 1774 do Rosji napływa 30 tysięcy niemieckiej ludności, która osiedla się głównie na terenach dolnej części Wołgi, a także na Krymie. Stosun­ kowo korzystne warunki panujące na nowych obszarach, jak sprzyjający krym­ ski klimat, żyzna ziemia oraz ulgi podatkowe i wsparcie finansowe sprawiają, że nowi osadnicy korzystnie aklimatyzują się na nowych terenach, uprawiają pola, zakładają winnice, wprowadzają wiele przywiezionch ze sobą ulepszeń w dzie­ dzinie hodowli i rolnictwa, budują swoje kościoły, zakładają religijne wspólnoty. Ta korzystna sytuacja zaczyna się jednak dość szybko zmieniać. Kontynuując politykę kolonizacyjnąpo śmierci carycy Katarzyny jej wnuk - car Aleksander I , wydaje w roku 1804 manifest ograniczający znacznie dotychczasowe swobody * A r t y k u ł jest s k r ó t e m pracy dyplomowej (licencjat), napisanej pod kierunkiem dr. W. Olszew­ skiego w Katedrze E t n o l o g i i U M K w Toruniu w 2002 roku. �198 JOANNA KSIĄŻEK kolonistów, którzy od tej pory zobowiązani są złożyć przysięgę wierności caro­ wi. Teoretycznie mają oni prawo opuszczenia Rosji, praktycznie jednak wiąże się to z kłopotami finansowymi, koloniści muszą bowiem przed wyjazdem nie tylko spłacić długi i kredyty, ale i uiścić podatek w wysokości 20% wartości majątku, który po upływie 10 lat zmniejsza się o 10%. W przededniu wybuchu pierwszej wojny światowej rosyjscy Niemcy sta­ nowili gospodarczo i społecznie stosunkowo mocną oraz lojalną wobec caratu grupę. Ich pozycja zmieniła się diametralnie w roku 1914, gdy - postrzegani jako potencjalni sprzymierzeńcy wrogów Rosji - mieszkańcy terenów położo­ nych przy zachodniej granicy państwa zostali przesiedleni do wschodniej części kraju. Koloniści z innych obszarów w wyniku wojny, rewolucji i w końcu wojny domowej potracili swoje społeczne pozycje; krok po kroku tracili też swoje majątki. Pewną ulgę i polepszenie warunków bytu niemieckich osadników przynosi ustanowienie po rewolucji październikowej w 1917 roku rządu, który zaczął prowadzić liberalną politykę narodowościową, na której skorzystali także Niemcy - niemiecka prasa, zrzeszenia i związki znowu mogły egzystować, a ich tożsamość narodowa wsparta została utworzeniem w 1924 roku Niezależnej Republiki Nadwołżańskiej oraz innych niemieckich okręgów. Jednak polepsze­ nie to okazało się tylko chwilowe. Między styczniem a kwietniem 1930 roku miała miejsce kolektywizacja. Mimo oporów ze strony ludności proces ten postępował i już w roku 1934 skolektywizowano 75% rolnictwa. Najgorszym skutkiem kolektywizacji był - panujący za państwowym przyzwo­ leniem - głód, powstały w latach 1932-1933 na skutek pobierania od kołchozów olbrzymich należności ze zbiorów na rzecz państwa i na potrzeby industrializacji. Zboże było eksportowane, a przyjmowanie pomocy organizacji zagranicznych ograniczone. W sierpniu 1933 odmówiono przyjęcia zebranych przez niemiecką organizację „Briider in Not" pieniędzy i paczek dla rodaków w Rosji, a nieliczni odbiorcy przesyłek poddani zostali nadzorowi organów bezpieczeństwa. Od roku 1934 kontakty Niemców rosyjskich z zagranicą podlegają obserwacji. W kolejnych latach wzrastają represje wobec Niemców pod zarzutem szpiego­ stwa, nielegalnych kontaktów z zagranicą, szerzenia antyrosyjskiej propagandy, rozprowadzania zakazanej literatury, rozsiewania plotek. Aresztowania i deporta­ cje odbywają się pod byle pretekstem. W latach 1938-1939 zlikwidowane zostają niemieckie szkoły na Ukrainie, język niemiecki zastąpiono rosyjskim. Wraz z roz­ poczęciem wojny niemiecko-rosyjskiej (1941) Niemcy rosyjscy zostali jednoznacz­ nie uznani za wrogą nację. Republika Nadwołżańska została rozwiązana, a prawie wszyscy Niemcy, którzy nie zamieszkiwali terenów właśnie zajętych przez niemieckie wojska, zostali deportowani z Ukrainy, Republiki Nadwołżańskiej, Gruzji i Azerbejdżanu do Azji Centralnej - Kazachstanu, Kirgistanu, Tadżykistanu oraz na Syberię, gdzie czekały ich długie lata pobytu w specjalnych obozach. Wszyscy Niemcy między 17 a 50 rokiem życia wcieleni zostali do armii pracy (trudowaja armija). „Trudarmistów" obowiązywały zasady panujące w gułagach - przy głodowych racjach żywności, pod stałym nadzorem wojskowym, pra­ cowano przy rozbudowie dróg, kolei, w kopalniach, w lasach. Niemcy, którzy �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 199 już wcześniej zostali przesiedleni na Syberię i do Kazachstanu, poddani byli nad­ zorowi komendantury, tzn. musieli się regularnie meldować w oddziałach NKWD i nie mogli bez zezwolenia opuścić miejsca pobytu. Po przegranej bitwie pod Stalingradem, wraz z odwrotem niemieckich wojsk z Ukrainy, rozpoczęła się ucieczka rosyjskich Niemców przed zbliżającą się Armią Czerwoną. Droga wiodła poprzez Węgry i Bułgarię do Niemiec. Część z ukraiń­ skich uciekinierów osadzona została w Kraju Warty, część z nich osiadła w Kraju Sudetów oraz na Dolnym i Górnym Śląsku. Pod koniec wojny 200 000 Niemców w Kraju Warty i w rosyjskiej strefie okupacyjnej Niemiec zostało pojma­ nych i poddanych „repatriacji" na tereny ZSRR. To samo stało się z połową spośród 150 000 rosyjskich-niemieckich uciekinierów w zachodniej strefie oku­ pacyjnej Niemiec, wydanych władzy radzieckiej przez zachodnich aliantów. W A L K A PO WOJNIE Wraz z końcem wojny sytuacja rosyjskich Niemców niewiele się zmieniła. Jeszcze dziesięć lat po zakończeniu wojny ludzie ci żyli w specjalnych obozach poddani reżimowi komendantury, który dopiero w 1955 roku został rozwiązany. Wtedy też wydano dekret o zniesieniu ograniczeń dotyczących prawnego statusu Niemców wraz z członkami ich rodzin. Po wizycie kanclerza Niemiec Konrada Adenauera w Moskwie we wrześniu 1955 roku i nawiązaniu kontaktów dyplo­ matycznych z ZSRR warunki Niemców uległy poprawie: rozproszeni po całym kraju zaczęli szukać swoich krewnych i osiedlać się w innych jego rejonach. Od 1957 roku powracają niemieckie szkoły i lekcje niemieckiego w szkołach rosyjskich, jednak brak kwalifikacji nauczycielskich i podręczników opóźnia proces zdobywania i nadrabiania wykształcenia. Znów mogą działać niemieckie media, wydawane są gazety, książki, nadaje radio i telewizja. Od nowa rejestro­ wane są parafie kościelne. W ramach rehabilitacji rosyjskich Niemców Związek Radziecki oferuje pomoc w zakładaniu nowych osiedli, zniesiono ograniczenie w wyborze miejsca zamieszkania, ale obciążający niemieckich osadników zarzut kolaboracji z wrogiem nie zostaje cofnięty. Podejmuje się starania przywrócenia niezależnej republiki Niemców rosyjskich. Od roku 1970, zawarty w ramach nowej polityki wobec Wschodu „Układ Moskiewski" między rządem Niemiec i ZSRR ułatwia Niemcom opuszczenie kraju. Już w roku 1957 w sowieckich urzędach złożono ok. 100 000 wniosków o wyjazd do Niemiec. W 1958 pierwszy tysiąc opuścił kraj. W kolejnych latach decyzje rosyjskich urzędów o pozwole­ niu na wyjazd zależne były zawsze od aktualnej sytuacji w stosunkach rosyjsko-niemieckich, dlatego na początku lat osiemdziesiątych rocznie nie mogło opuścić ZSRR więcej niż 1000 osób. Wraz z nastaniem pierestrojki, w wyniku ustępstw poczynionych przez Michaiła Gorbaczowa, przemilczane dotąd fakty dotyczące deportacji, obozów pracy, a także tendencji autonomicznych Niemców rosyjskich wychodzą na jaw. Podjęte zostają rozmowy w sprawie przywrócenia Autonomicznej Republiki �200 JOANNA KSIĄŻEK Nadwołżańskiej. Warunki otrzymania pozwolenia na wyjazd zostają zliberalizo­ wane, przez co z roku na rok zwiększa się liczba wyjeżdżających. Wraz z ustano­ wieniem w 1987 prawa dotyczącego przesiedleńców dochodzi do gwałtownego wzrostu liczby osób uprawnionych do wyjazdu do Niemiec. Od 1989 roku - według nowej ustawy - prawo do wyjazdu przysługuje każdemu, a nie - jak dotychczas - głównie tym, którzy ubiegali się o nie w celach scalenia rodziny. 14 listopada 1989 roku parlament Związku Radzieckiego wydał deklarację, w której deportacje i postępowanie wobec ludności cywilnej podczas wojny zostały uznane za niezgodne z prawem i ocenione jako czyny przestępcze. W tym samym roku poczyniono próby przywrócenia Autonomicznej Republiki Nadwołżańskiej, na co zamieszkująca tam obecnie rosyjska ludność zareagowała protestami. W 1991 roku sporządzono „Ustawę o rehabilitacji narodowości represjonowanych" i zaproponowano utworzenie „niemieckiej autonomii kultu­ ralnej bez terytorium". Projekt został odrzucony przez delegatów Nadzwyczaj­ nego Kongresu organizacji Niemców rosyjskich „Wiedergeburt" (Odrodzenie). Zgoda na przywrócenie Republiki Nadwołżańskiej została cofnięta. W ten sposób większość Niemców rosyjskich nadzieję na lepszą przyszłość wiązała już tylko z wyjazdem do swojej niegdysiejszej ojczyzny. Wzrost liczby opuszcza­ jących Związek Radziecki Niemców wyglądał następująco: w roku 1986 wy­ jechało 758 osób, w 1987- 14 000, w 1988-ok. 47 000, w 1989-ponad 98 000, na przełomie lat 1990/91 - 147 000 osób. „CHCEMY M Ó C ŻYĆ JAK NIEMCY MIĘDZY N I E M C A M I " Takimi słowami deklarują swoje życzenie niemieccy przesiedleńcy przed wy­ jazdem do upragnionego kraju i jest to - zdaniem średniego i starszego pokolenia - główny motyw emigracji przesiedleńców do Niemiec. Tęsknota za wolnością i wyzwoleniem spod językowej, zawodowej, religijnej i społecznej dyskrymina­ cji, chęć ucieczki przed ciągłym strachem i niepewnością wobec przyszłości oraz obawa przed powtórzeniem się dramatów deportacji i czystek sprzed lat, i przed możliwymi konfliktami etnicznymi w państwach WNP, to główne przyczy­ ny emigracji. Gospodarcze zubożenie kraju, złe warunki materialne i mieszkaniowe dodatkowo potęgują marzenie o udziale w zachodnim standardzie życia. Emigracja do Niemiec nie jest jednak wcale prosta. Aby otrzymać status prze­ siedleńca należy - oprócz potwierdzenia swojego pochodzenia - przedsta­ wić wiarygodne dowody ukształtowania swojej osoby przez niemiecką tradycję i kulturę, przede wszystkim poprzez język niemiecki i wychowanie, a także przy­ należność do niemieckiej narodowości aż do momentu wyjazdu . Dzieci prze­ siedleńców urodzone po 1.1.1993 oraz nie-niemieccy małżonkowie późnych 1 1 Tak w i ą c w przypadku posiadania w rosyjskim dowodzie w p i s u o nie-niemieckiej narodo­ w o ś c i , m i m o , ż e faktycznie jest ona niemiecka - co nierzadko p r a k t y k o w a n o w obronie przed p r z e ś l a d o w a n i a m i i d y s k r y m i n a c j ą - warunek ten uznany zostaje za n i e s p e ł n i o n y . �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 201 przesiedleńców (ale tylko jeśli małżeństwo trwało co najmniej trzy lata w kraju, z którego przyjechali) otrzymują status „Niemców z prawem do przyznania oby­ watelstwa". Na opracowanie wniosków o przyjęcie do Niemiec jako Spataussiedler i decyzję ze strony Niemiec oczekuje się najczęściej kilka lat. Wliczając czas potrzebny na szukanie i zbieranie potrzebnych dokumentów oraz załatwia­ nie formalności, aby w ogóle móc złożyć wniosek, od momentu podjęcia decyzji o wyjeździe do przyjazdu do Niemiec upłynąć może 5, a nawet 7 lat. Wszyscy ubiegający się o status przesiedleńca są zobowiązani poddać się testowi z języka niemieckiego. Zdarza się, że proces zbierania potrzebnych dokumentów w Rosji przeciąga się lub, że część rodziny może wyjechać wcześniej, a część musi jeszcze zostać. W przypadku, gdy sytuacja wymaga rozdzielenia małżonków, taka emigracja na raty jest częstą przyczyną rozpadu małżeństwa - kiedy mąż lub żona dojeżdżają po pięcioletniej przerwie, bywa że jedno z nich, lub oboje, mają już innych partnerów. Członkowie rodziny - cudzoziemcy (nie Niemcy, lecz na przykład Rosjanie, czy Kazachowie) mogą wjechać do Niemiec z wizą tymczasową i starać się o pozwolenie na pobyt stały. Osobom, które przeszły wstępne procedury i które otrzymały pozytywną od­ powiedź od władz niemieckich przydzielony zostaje kraj związkowy, do którego będą mogli się udać i rozpocząć nowe życie . W miejscach przyjęcia znajdują się do ich dyspozycji punkty udzielające porad i pierwszej pomocy socjalnej. Podróż­ ni otrzymują bilet do miasta docelowego, a po przybyciu na miejsce zostają tym­ czasowo zakwaterowani w mieszkaniach przejściowych (Ubergangswohnheime), gdzie pozostają do czasu zorganizowania własnego mieszkania. Od tej chwili rozpoczyna się żmudny proces przystosowywania do nowych warunków życia: rozpoczęcie kursu językowego, podjęcie nauki w szkole, poszukiwanie mieszka­ nia i pracy oraz składanie wniosków o różnego rodzaju świadczenia socjalne. 2 GDY SPRAWY Z A S Z Ł Y Z A D A L E K O : OGRANICZENIE NAPŁYWU PRZESIEDLEŃCÓW Czas od zakończenia zimnej wojny, kiedy to każdy „odbity" przesiedleniec ze Wschodu stanowił zwycięstwo nad komunizmem, dawno minął. Euforia z powodu zjednoczenia, nie tylko ze swoimi braćmi i siostrami z NRD, ustąpiła już po kilku miesiącach. W 1989 roku, kiedy upadł mur, do Niemiec Zachodnich napłynęło 377 055 imigrantów (w 1988 były to 202 673 osoby, rok wcześniej 78 623), do tego znaczna liczba azylantów. W 1990 roku padł rekord i Niemcy przyjęły 397 093 przesiedleńców z różnych krajów. Wtedy to państwo niemiec­ kie „pociągnęło za hamulec bezpieczeństwa" i postanowiło zacząć kontrolować napływ migrantów. 2 K a ż d y n i e m i e c k i kraj z w i ą z k o w y posiada d o k ł a d n e w y t y c z n e d o t y c z ą c e g ó r n e j granicy liczby p r z y j m o w a n y c h o s ó b , k t ó r e z k o l e i z o b o w i ą z a n e s ą (od 1996 r o k u ) do pozostania w przy­ d z i e l o n y m i m „ l a n d z i e " przez o k r e ś l o n y czas, chyba że do zmiany miejsca s k ł o n i j e u d o w o d ­ niona propozycja pracy, lub k o n i e c z n o ś ć zmiany w celu k s z t a ł c e n i a . �202 JOANNA KSIĄŻEK W grudniu 1992 roku, w ramach Aussiedleraufnahmegesetz, czyli prawa 0 przyjmowaniu przesiedleńców, ustanowiono nowe reguły Kriegsfolgenbereinigunggesetz (ustawy o likwidacji skutków wojny), dzięki którym możliwe stało się zastosowanie swoistego „kontyngentu" przyjmowanej grupy migrantów. Według nowego prawa, Sptitaussiedler byli teraz przedstawiciele narodu niemiec­ kiego tylko z krajów byłego ZSRR , urodzeni przed 1.1.1993, zaś ich przynależ­ ność narodowa miała zostać potwierdzona przez spełnienie o b i e k t y w n i e p o t w i e r d z o n y c h takich kryteriów jak: pochodzenie niemieckie, repre­ zentowanie przekazanych przez krewnych cech, takich jak niemiecki język, wy­ chowanie i kultura, oraz przyznawanie się do niemieckiej narodowości w kraju wcześniejszego pobytu. W praktyce oznaczało to ostateczny „wyrok": żadne niemieckie wartości kulturowe w stopniu umożliwiającym ich potwierdzenie nie mogą zostać przekazane b e z z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Wymaganie umie­ jętności językowych stało się w pewnym sensie sposobem dokonywania selekcji wśród rosyjskich Niemców ubiegających się o status przesiedleńca (30% osób piszących test z języka jeszcze przed przyjazdem - wg ustawy z 1996 r. - nie zdaje go) . Zmiany w postępowaniu administracyjnym prowadziły często do tragedii rodzinnych: rosyjska żona przesiedleńca została zarejestrowana i mogła otrzy­ mać obywatelstwo niemieckie, otrzymała pieniężną pomoc integracyjną i prawo do kursu języka, bo przecież nie znała niemieckiego; małoletnie dzieci do 16 lat zostały wpisane do dowodu ojca. Tylko 19-letni syn bez znajomości niemiec­ kiego otrzymał odmowę przyznania mu statusu przesiedleńca, pozostał bez prawa do obywatelstwa, zapomogi integracyjnej i kursu języka, przez cały czas grozi mu deportacja, i to po tym jak cała rodzina otrzymała zgodę na wjazd 1 zerwała wszystkie kontakty w Rosji. Kolejnymi postanowieniami w ramach ustawy było ustalenie maksymalnej liczby przyjmowanych przesiedleńców z Europy wschodniej i krajów byłego ZSRR na 225 000 rocznie. W latach 1996, 1997 i 1998 po raz pierwszy od połowy lat osiemdziesiątych zaobserwowano spadek liczby przybywających przesiedleńców, w dużej mierze na skutek wprowadzonego w 1996 roku wymogu zdania testu językowego jesz­ cze w kraju pochodzenia. 3 4 3 Parlament n i e m i e c k i d o s z e d ł do w n i o s k u , że stosunki polityczne w R u m u n i i i Polsce znor­ m a l i z o w a ł y się do tego stopnia, ż e niemieckie m n i e j s z o ś c i narodowe nie s ą w i ę c e j p r z e ś l a d o ­ wane, lecz s ą p o l i t y c z n i e i kulturalnie respektowane j a k o c z ę ś ć s p o ł e c z e ń s t w a danego kraju. W z w i ą z k u z t y m prawo do roszczenia d o t y c z ą c e g o uznania za „ w y g n a ń c ó w " m a j ą t y l k o c i c z ł o n ­ k o w i e m n i e j s z o ś c i niemieckiej, k t ó r z y s ą w stanie u d o w o d n i ć , że z p o w o d u swojej p r z y n a l e ż ­ n o ś c i narodowej s ą p r z e ś l a d o w a n i i d y s k r y m i n o w a n i . Na skutek tego postanowienia, i p o n i e k ą d t a k ż e wyczerpania się p o t e n c j a ł u emigracyjnego z tych p a ń s t w , emigracja z Polski i R u m u n i i z o s t a ł a praktycznie wstrzymana. 4 J e d n o c z e ś n i e p o d j ę t e z o s t a ł y na terenie Rosji i Kazachstanu d z i a ł a n i a w e d ł u g planu, m a j ą ­ cego w s p o m ó c k u l t y w o w a n i e niemieckiej tradycji i j ę z y k a , j a k sądzi w i e l u - planu m a j ą c e g o z a t r z y m a ć m o ż l i w i e n a j w i ę k s z ą l i c z b ę rodzin rosyjskich N i e m c ó w tam, gdzie s ą teraz. W ramach tego planu ma z o s t a ć z w i ę k s z o n a oferta k u r s ó w j ę z y k o w y c h . Stan realizacji planu na rok 1998 to: oferowanie kursu j ę z y k o w e g o w 327 miastach 58 o k r ę g ó w Federacji Rosyjskiej i 119 mia­ stach 17 r e g i o n ó w w Kazachstanie oraz w sumie 300 d z i a ł a j ą c y c h Begegnungsstatten - miejsc organizowania s p o t k a ń i w s p ó l n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć rosyjsko-niemieckich. �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 203 ORGANICZENIE ŚWIADCZEŃ SOCJALNYCH Według programu z 1976 roku, struktura środków wspierających przesiedleń­ ców gwarantowała im zapewnienie mieszkania i sprzętów domowych, zagwaran­ towanie kursów języka, przyspieszonego trybu uznania przebiegu kształcenia, pośrednictwo w znalezieniu odpowiadającej kwalifikacjom pracy, kompetentne doradztwo, a także specjalne środki wspierające integrację młodzieży, wzmoc­ nioną indywidualną opieką nad rodzinami, oraz apelowanie do społeczeństwa o zrozumienie dla problemów i trudnego położenia przesiedleńców. Od czasu ustanowienia specjalnego programu rządu z 31 sierpnia 1988 roku środki te, a zwłaszcza pomoc materialna, aby - według ówczesnych wyjaśnień - uniknąć faworyzowania przesiedleńców względem społeczeństwa miejscowego, są stop­ niowo redukowane. I tak, do roku 1994 wprowadzono następujące zmiany: dotychczasową zapomogę integracyjną (Eingliederungsgeld), którą otrzymywali wszyscy przesiedleńcy, zmieniono na zasiłek dla bezrobotnych, pobierany naj­ wyżej przez sześć miesięcy (możliwość przedłużenia czasu wypłaty zapomogi w przypadku, gdy trwa jeszcze nauka na kursie języka zostaje zlikwidowana). Skrócono czas trwania kursów językowych z 10 do 8, a potem do 6 miesięcy. Od tej pory także przybyli otrzymują zwrot kosztów podróży, ale nie transportu sprzętów domowych, co oznacza, że muszą je stopniowo od nowa organizować. Nie otrzymują już tzw. Überbrückungshilfe - zapomogi związanej ze zmianą miejsca życia, jedynie 1000 euro na pierwsze potrzeby, przy czym późni prze­ siedleńcy z krajów byłego ZSRR, urodzeni przed 1956 rokiem, otrzymują w ra­ mach Eingliderungshilfe prawo do jednorazowej wypłaty tzw. kwoty wyrównu­ jącej szkody moralne w wysokości 2000 euro, urodzeni przed 1946 - 3000 euro. Jako że pozycja startowa przesiedleńców na rynku pracy od lat dziewięćdzie­ siątych jest o wiele gorsza niż w latach poprzednich, ograniczenia środków inte­ gracyjnych przesuwają praktycznie ciężar finansowy związany z przyjmowaniem przesiedleńców na pomoc socjalną. Skrócenie kursów językowych z 12 do 6 miesięcy to polityka raczej bezsensowna, bo ograniczenie wydatków na kursy wiąże się ze wzrostem liczby bezrobotnych z powodu braków językowych, którzy ubiegać się będą o zasiłek dla bezrobotnych. Mimo ograniczeń finansowych państwo niemieckie przeznaczyło w roku 1997 3 miliardy marek na środki wspomagania integracji przesiedleńców, w tym 255 milionów marek dla młodocianych. KWESTIA JĘZYKA Zadziwiające, jak odmiennie kwestia języka postrzegana jest przez obie „stro­ ny" - ustanawiających kryteria przyjęcia przesiedleńców i samych zaintere­ sowanych. Podczas gdy znajomość niemieckiego stanowi jeden z najbardziej znaczących warunków otrzymania statusu przesiedleńca, jej brak postrzegany jest przez przesiedleńców jako oczywisty skutek I I wojny światowej. Przesiedleńcy �204 JOANNA KSIĄŻEK mogą przyjeżdżać do Niemiec na podstawie ustawy o likwidacji skutków wojny (Kriegsfolgenbereinigungsgesetz), pomyłką zatem jest, że wymaga się od nich posiadania czegoś, co wskutek wojny utracili i co - zdaniem niektórych - spo­ wodować powinno tym większe zobowiązania państwa niemieckiego wobec nich (por. Schatz, http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm). Dzieci i młodzież z rodzin rosyjskich Niemców gnębi niemały dylemat. Na podstawie definicji politycznych są uznani za Niemców i na każdym kroku spotykają się z oczekiwaniem, że zrezygnują ze swojej „rosyjskiej części", że będą mówić i myśleć po niemiecku, bo dla kultury w i ę k s z o ś c i - „niemiec­ kie" to „pozytywne". Jednocześnie oferta kursów językowych została ograniczona do połowy tej oferowanej wcześniej. Z kolei, mimo że młodzi przesiedleńcy zaraz po przyjeździe do Niemiec i podczas nauki nowego języka mówią, myślą i marzą po rosyjsku, używanie rosyjskiego określa się jako złe i skierowane przeciwko integracji. To spostrzeżenie oraz niepewność w obcym otoczeniu, jaką odczuwa­ j ą młodzi przesiedleńcy, powodują ucieczkę i zamknięcie się we własnym środo­ wisku - grupie rosyjskojęzycznej młodzieży z tym samym problemem. Sytuacja odosobnienia wskazywana przez obie strony (przesiedleńców i „tubylców") jako efekt niepożądany w procesie integracji, zostaje potwierdzona i spotęgowana. To, że dzieci i młodzież w szkołach nie otrzymują dostatecznego wsparcia w nauce niemieckiego, a rosyjski pozostaje w ogóle zaniedbany, powoduje swego rodzaju językową degenerację, co z kolei oddziaływuje na ich zdolność komunikowania się i poczucie własnej wartości. Rozwój językowy i emocjonal­ ny warunkują się wzajemnie i wpływają na kształtowanie tożsamości. W prze­ ciwieństwie do lat ubiegłych ponad połowa przyjezdnych rodzin jest „dwuetniczna" - przeważnie niemiecko-rosyjska lub niemiecko-kazachska - i z tymi rodzinami młodzi ludzie kształtujący swoją osobowość się identyfikują. Dlatego w przypadku, gdy w celu zyskania akceptacji każe im się odrzucić owo rosyj­ skie, czy kazachskie dziedzictwo, z którym przyjechali i którym po części są sami, powstaje niełatwy do przezwyciężenia dysonans, który spowodować może blokadę uczenia się niemieckiego. W przeciwieństwie do dzieci innych imigran­ tów, które zachęcane są do pielęgnacji swego języka ojczystego, dzieci prze­ siedleńców z Rosji widzą, jak ich język i kultura jest nie tylko ignorowana, ale uchodzi za niegodną. Także to, że rodzice takich dzieci otrzymują znacznie mniej możliwości nauki niemieckiego wprowadza niecodzienną sytuację w rodzinie: znać niemiecki znaczy móc więcej i musieć pomagać rodzicom w wielu sytua­ cjach, które tego wymagają. Ciągłe zażenowanie w obliczu bezradnych języ­ kowo rodziców, a także poczucie wykorzystywania przez rodziców, rodzić może nie tylko świadomą lub podświadomą odmowę nauki języka, ale może trwale przyczyniać się do konfliktu pokoleń. Niektórzy komentatorzy powyższych problemów twierdzą, że przesiedleńcy przeceniają znaczenie języka, że mają tendencję do tłumaczenia i racjonalizo­ wania w ten sposób wszystkich problemów związanych z integracją w społe­ czeństwie (Kornischka 1992, s. 49), lecz język, jako najsilniejszy wyznacznik przynależności etnicznej, jest zarazem najwyraźniejszym znakiem rozpoznaw- �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 205 czym i przyczyną akceptacji lub odrzucenia w danym środowisku. Zasygnali­ zowanie przyjaznego nastawienia i życzliwości podczas pierwszego kontaktu - chociażby samo pozdrowienie - jest związane z użyciem języka i jest w tym przypadku często niepożądaną manifestacją obcości. Ma to związek ze ścisłą zależnością między obcym jązykiem a ksenofobią: jak dowodzą niektóre badania ktoś, kto włada językiem w bardzo ograniczonym stopniu, lub chociażby mówi w obcym dialekcie albo z obcym akcentem, jest kwalifikowany jako obcy o wiele częściej niż ktoś, kto posiada cechy zewnętrzne ewidentnie świadczące o jego obcości, lecz mówi poprawnie w danym języku (por. Kornischka 1992, s. 80). WOLNOŚĆ I INDYWIDUALIZACJA - PLUSY I MINUSY NOWEJ RZECZYWISTOŚCI Z wywiadów przeprowadzonych w 1990 r. wśród przesiedleńców przybyłych do Niemiec w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 56) wynika, że najbardziej podobają im się w Niemczech materialne warunki życia oraz wolność społeczna i osobista. Są też tacy, którym podoba się wszystko. Wśród udzielających odpowiedzi: najbardziej podoba mi się życie wśród Niemców, której udzieliło 7% pytanych, najsłabiej reprezentowana była grupa najmłodszych (poniżej 40 roku życia) - 0,8%. Zapytani o to, czego najbar­ dziej im brakuje, pytani odpowiadali najczęściej: osobistych kontaktów, precyzu­ jąc, że chodzi o kontakty z krewnymi i przyjaciółmi, którzy zostali w Rosji, ale także o towarzyski dystans w kontaktach z Niemcami, którzy jawią się im jako ludzie zimni, zamknięci i myślący w kategoriach konkurencji. Często powtarzała się opinia: tutaj nie ma takich przyjaźni, jakie mieliśmy tam. Migranci przybywający z Rosji, obserwujący zwyczaje i tryb życia społe­ czeństwa niemieckiego, czują się często zagubieni i zniesmaczeni. To, co zastają przybywając do Niemiec, to wysoki standard życia, demokratyczne struktury i wysoko zindywidualizowane relacje społeczne. Stosunkowo pewne materialne zabezpieczenie i społeczne bezpieczeństwo, w powiązaniu z niezobowiązujący­ mi, daleko zdystansowanymi formami komunikacji i obchodzenia się z ludźmi, jest dla przybyszy z byłego ZSRR niepojęte. Szczególnie nieswojo czują się wobec postępującej indywidualizacji, która wyraża się - jak sami to określają - w odrzuceniu wiary oraz dających pewność, historycznie ugruntowanych, tradycyjnych form współżycia w społeczeństwie (por. Dietz, Hilkes 1994, s. 76). Nieufność przesiedleńców wobec zastanego porządku społecznego budzi pluralistyczna struktura niemieckiego społeczeństwa oraz utrata autorytetów i tradycyjnych wartości, które się z tym wiążą. W odpowiedziach na pytania 0 największe problemy w życiu codziennym wymieniane są podobnie: trud­ ności towarzyskie i społeczne, wśród nich bezbożność, degeneracja młodzieży, pośpiech, niesprawiedliwość społeczna, odrzucenie ze strony społeczeństwa 1 - co ciekawe (najczęściej wymieniana) obecność obcokrajowców. „Życie jak Niemcy pomiędzy Niemcami" okazuje się, dla wielu przesiedleńców - zwłaszcza �206 JOANNA KSIĄŻEK w regionach Niemiec o dużej liczbie cudzoziemców - niestety, niemożliwe. To irytuje przesiedleńców, wśród których akceptacja cudzoziemców jest mniejsza niż wśród społeczeństwa miejscowego. Zmiana „opcji" społecznej i przyzwyczajeń, wraz z innymi problemami, sta­ nowią dla przesiedleńców działające stale lub przez długi czas czynniki stresu. Autorka badań z 1978 roku dowodzi, że przesiedleńcy stanowią grupę, u której pychiczne i fizyczne dolegliwości związane ze złym samopoczuciem występują o wiele częściej niż u reszty społeczeństwa, przy czym wśród przesiedleńców z całej Europy środkowo-wschodniej właśnie imigranci z ZSRR wykazują naj­ większy wskaźnik symptomów chorobowych (por. Barbaśina, Brandes, Neutatz (wyd.) 1999, s. 114). Jako winne tego stanu wymienia się najczęściej nie tyle działania uboczne samej emigracji, lecz iluzjonistyczne nastawienie oraz zbyt wysokie oczekiwania i nadzieje związane z przyjazdem do Niemiec. Im większy rozdźwięk między wyobrażeniami a rzeczywistością, tym większe niebezpie­ czeństwo wystąpienia dolegliwości zdrowotnych. Autor jedynej chyba pracy o psychicznych problemach przesiedleńców, wśród typowych dolegliwości w tej grupie badanych wymienia przeciętne objawy stresu w ponadprzeciętnym wymiarze i częstotliwości np. bóle głowy, czy wrzody żołądka, ale także nad­ mierną drażliwość, stany depresyjne, poczucie winy i spadek poczucia własnej wartości (Kornishka 1992). W większości przypadków delegliwości te nie są leczone, co zwiększa jeszcze wymiar problemu. PUNKT WIDZENIA Po przeprowadzeniu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych badań dotyczących opinii publicznej na temat przesiedleńców (dane dotyczą przesie­ dleńców z całej środkowo-wschodniej Europy) stwierdzono konieczność prze­ zwyciężenia obaw, przesądów i negatywnego nastawienia wobec nich, czemu służyć miałoby zwiększenie w mediach oferty programów informacyjnych o tej grupie i jej problemach. Jak się bowiem okazało, większość społeczeństwa niemieckiego właściwie nie przyjmuje spraw dotyczących przesiedleńców do wiadomości, co wyraża się w postawie: nie jesteśmy wprawdzie „przeciw", ale i nie „za". Fakt, że dużej liczbie mieszkańców Niemiec problemy przesiedleń­ ców są obce powoduje brak zrozumienia w postrzeganiu ich potrzeb, motywa­ cji wyjazdu i chęci zostania w Niemczech. Według ankiety przeprowadzonej w Hamburgu w 1978 roku 30% Niemców opowiedziało się przeciw przyjazdowi przesiedleńców, 40 procentom nie robiło to żadnej różnicy, a reszta, czyli 30%, była za przyjazdem Spataussiedler. Według wyników innego badania (1980) 59% zapytanych przesiedleńców stwierdziło, że społeczeństwo tutejsze pełne jest przesądów wobec nich, z czego 49% zostało z tego powodu urażonych. W więk5 5 Instytut Badania O p i n i i Publicznej G E W O S . Te w y n i k i , j a k i inne, omawiane w t y m roz­ dziale w y n i k i b a d a ń p o d a j ę za: K o r n i s c h k a 1992. �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 207 szóści przypadków chodziło o określenia typowe wobec obcokrajowców, jak: Polacken, Ruskis, Russen-Schweine, Kanaken, Scheiß-Pollacken i podobne. Gorzej jeszcze prezentuje się sytuacja na terenach byłej NRD, gdzie w porów­ naniu z resztą Niemiec żyje znikomy procent przesiedleńców i obcokrajowców, a gdzie panuje przysłowiowa wręcz nienawiść do nich. Jako powód złego nastawienia wobec przesiedleńców wśród społeczeństwa miejscowego wymienia się między innymi tzw. motyw „wyparcia": rosyjscy Niemcy przypominają Niemcom o Trzeciej Rzeszy, wojnie i jej skutkach, czyli o ich własnej przeszłości, którą chcieliby wymazać ze swojej świadomości. Igno­ rowanie przesiedleńców jest próbą usunięcia przyczyn złych wspomnień, wyrzu­ tów sumienia, poczucia klęski i poczucia napiętnowania przez zbrodnie hitle­ rowskie. Do innych powodów zalicza się postrzeganie przesiedleńców jako konkurentów na rynku pracy, stawiających mniej wymagań i gotowych praco­ wać poniżej swoich kwalifikacji. Do końca lat osiemdziesiątych Niemcy mieli zapewne więcej powodów do narzekań jeśli chodzi o - ich zdaniem - bogate świadczenia socjalne należne przesiedleńcom, niż dzisiaj. Społeczeństwo nie­ mieckie wyrażało opinię, że o warunkach typowych dla grupy marginesowej oraz 0 dyskryminacji przesiedleńców na polu socjalnym i pod względem uprawnień nie może być mowy. W niektórych wypadkach obywatele niemieccy czuli się wprost pokrzywdzeni, kiedy np. dzieci Niemki i obcokrajowca musiały ubiegać się o obywatelstwo w skomplikowanym procesie, podczas gdy potomstwo Niem­ ców rosyjskich z Rosjankami lub Rosjanami otrzymuje obywatelstwo po przy­ jeździe do Niemiec w większości bez problemów. Do napięć doprowadziła też sytuacja na rynku mieszkań, kiedy to w związku z deficytem mieszkań wśród przesiedleńców grupa ta przez jakiś czas była faworyzowana względem innych. Wedle wymagań politycznej poprawności przesiedleńcy są „mile widziani" w Niemczech, z drugiej strony wiadomo, że próbuje się ograniczyć ich napływ. Podobnie dwuznaczne stanowiska spotyka się wśród społeczeństwa niemieckie­ go, ale szala przechyla się raczej w jedną stronę. Społeczeństwu niemieckiemu ciężko przychodzi akceptacja tak odmiennej grupy ludzi, która - mierzona wedle zachodnich wartości - nie wypada zbyt atrakcyjnie i która w dodatku śmie rościć sobie prawa do niemieckiego obywatelstwa. Z tym ostatnim nie mają kłopotów zwykli obcokrajowcy, „gastarbeiterzy", azylanci, którzy nie mają pretensji do niemieckości i nie są postrzegani jako obcokrajowcy chcący stać się Niemcami 1 z tej perspektywy patrząc - mają też łatwiej. Bycie postrzeganym jako obcokra­ jowiec, cudzoziemiec (Ausländer) należy, według niektórych analiz, do najwięk­ szych trudności, jeszcze przed problemami z językiem, urzędami i pieniędzmi, z którymi spotykają się przesiedleńcy. Stanowienie niemieckiej mniejszości naro­ dowej w ZSRR nie pozostawiło w pamięci przesiedleńców zbyt wielu pozytyw­ nych doświadczeń, zapewne więc także dlatego są oni na tym punkcie szczegól­ nie wrażliwi. Przyjechali przecież do Niemiec, by mniejszością więcej nie być. Dlatego czują się dotknięci, gdy nadal jak mniejszość się ich traktuje. Prawie połowa zapytanych o to, czy czuli się kiedykolwiek źle potraktowani, pokrzyw­ dzeni lub odrzuceni przez członków niemieckiego społeczeństwa, odpowiedziała �208 JOANNA KSIĄŻEK „tak", przy czym 7% dodało „często" (Dietz, Hilkes 1994, s.84). Ze złym trakto­ waniem przesiedleńcy spotykają się przeważnie w kręgu sąsiedztwa, w miejscu pracy, ale także w urzędach, w szkole i przedszkolu. Na pytanie: „Czy mają Państwo wrażenie, że przesiedleńcy są przez społeczeństwo niemieckie mile wi­ dziani?", „tak" odpowiedziało 7,7% pytanych, „i tak i nie" - 54,8, „nie"- 36,7%. Nie pozostaje zatem wątpliwość, że ludzie ci nie łudzą się co do przyjaznego nastawienia reszty społeczeństwa wobec nich. PROBLEMY INTEGRACYJNE MŁODZIEŻY Spośród wszystkich grup wiekowych przesiedleńców najwięcej problemów wydaje się stwarzać grupa młodzieży, która stanowi spory odsetek, bo aż 38% społeczności przesiedleńców (podczas gdy odsetek osób pomiędzy 14 a 25 rokierm życia w społeczeństwie niemieckim wynosi 21%). Chcąc nie chcąc sta­ nowi ona często element reprezentujący całą społeczność przesiedleńców. To właśnie najczęściej młodzi są odpowiedzialni za zachowania i czyny niezgodne z przyjętymi zasadami (chodzi przede wszystkim o czyny przestępcze), a te, jak wiadomo, stanowią najłatwiejszą sposobność do wartościowania innych. Często bywa tak, że najmłodsi spośród członków rodzin Niemców rosyjskich nie byli inicjatorami wyjazdu do „nowej ojczyzny", lecz przekonywani przez starsze pokolenie podporządkowywali się w końcu jego woli i emigrowali wraz z całą rodziną. Większość z nich była silnie związana z krajem swojego dzie­ ciństwa i opuszczając Rosję czy Kazachstan musiała zrezygnować z kontaktów z najbliższymi przyjaciółmi, znajomymi, dalszą rodziną. Młodzi przesiedleńcy, w przeciwieństwie do starszych, nie mają emocjonalnego nastawienia do ojczy­ zny ich przodków, lecz, co oczywiste, związani są z krajem, w którym wyrośli. Można zatem pokusić się o paradoksalne stwierdzenie, że spora część przy­ byłych do Niemiec przesiedleńców nie uczyniła tego z własnej inicjatywy, żeby nie powiedzieć - z własnej woli. Nic dziwnego, że od samego początku w kręgu młodzieży brakuje motywacji, która nadaje sens emigracji i jest tak bardzo potrzebna w procesie aklimatyzowania się i zakorzeniania w nowym kraju. Bez niej młodzi ludzie znajdują się od początku na słabej i niepewnej pozycji i m.in. dlatego cierpią bardziej niż ich rodzice i dziadkowie z powodu zerwanych kontaktów i trudności w nawiązywaniu nowych, z powodu izolacji i wykorze­ nienia oraz problemów związanych z własną tożsamością i orientacją wśród nowych wartości. Zapytana przez dziennikarza Larysa odpowiada: „Nie wiem kim jestem, jestem jakoś pomiędzy". Jej paszport mówi jej, że jest Niemką, ale gdy mówi o Niemcach ma na myśli kogoś innego: tych, do których nie chce należeć, jeśli „przynależeć" oznacza „poddać się", jeśli być Niemcem oznacza nie śnić już więcej po rosyjsku. Larysa nie szuka już przyjaciół wśród Niemców, ale „być może - mówi - oni będą szukać kiedyś mojej przyjaźni. Jeśli to się stanie, to się stanie, jeśli nie - jest mi to obojętne" (Keiser, www.zeit.de/2000/14/ 200014_aussiedler_3.html). �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 209 Powszechnie sądzi się, że młodzi ludzie dysponują większym potencjałem, ułatwiającym przystosowanie się do nowych warunków, niż starsi. Są bardziej elastyczni i chłoną nową kulturę wraz z dojrzewaniem. Dlatego uważa się ich za grupę, która ma najlepiej odnajdywać się w nowej sytuacji życiowej i przez to wypadać w bilansie całej rodziny najkorzystniej. W rzeczywistości okazuje się jednak, że typowa dla młodego wieku mobilność i duże możliwości przy­ stosowywania się do zmian nie wystarczają, żeby proces integracji młodych prze­ siedleńców przebiegał sprawnie. Nie ulega też wątpliwości, że zmniejszające się od początku lat dziewięćdziesiątych przywileje oraz pogarszające się warunki finansowe i socjalne wpływają niekorzystnie na proces integracji młodych w no­ wym środowisku. Również deficyt językowy, znacznie utrudniający „pokojową" konfrontację z mentalnością niemieckiego społeczeństwa i w ogóle kontakt z niemieckimi rówieśnikami, a w pierwszym rzędzie utrudniający naukę i zdo­ bycie zawodu - należy do głównych czynników stresu i problemów, z jakimi muszą sobie radzić młodzi. Także konflikty w samej rodzinie powodują dodatko­ we sytuacje stresowe: wraz z przesiedleniem się cała rodzina nierzadko zostaje wystawiona na ciężką próbę. Najpierw jest to trud porozumienia między rodzi­ cami i dziećmi w sprawie decyzji wyjazdu, które najczęściej kończy się zgodą tych ostatnich na kompromis, a owocuje potem często rozczarowaniem zastaną sytuacją i żalem do rodziców. Innym podłożem nieporozumień jest fakt, że rodzice i dziadkowie, często skarżący się na panujące w Niemczech zbytnie swobody obyczajowe, krytykują je i odrzucają. Z kolei dzieci zmuszone są je akceptować i stosować, jeśli nie chcą zostać odrzucone przez większość np. kolegów w kla­ sie. Normy i wartości niemieckich osadników w Rosji, przywiezione przez nich z Niemiec i kultywowane przez wiele lat, nie ewoluowały tak szybko jak te same normy w społeczeństwie niemieckim, właściwie stały w miejscu. Powodowany przez odosobnienie od reszty społeczeństwa niemieckiego strach przed utratą tradycyjnych niemieckich wartości i obyczajów prowadził do kurczowego się ich trzymania. Stałość norm była podporą dla społeczeństwa i służyła zacho­ wywaniu jego tożsamości, ich zmiana była zagrożeniem i traktowana była jako zdrada wobec ideałów narodowych. Trwałość i niezmienność zasad szła w parze z religijnością przesiedleńców, która stanowiła swego rodzaju łączność z krajem, a zarazem budowała poczucie więzi w ramach danej wspólnoty. Dlatego w porów­ naniu z normami obyczajowymi w Niemczech, zmieniającymi się wraz z po­ stępem nowoczesnego, zachodniego świata, zasady obyczajowe przesiedleńców wydają się dzisiejszym Niemcom staroświeckie, skostniałe i zacofane, a w naj­ lepszym wypadku zbyt konserwatywne. Splot tych, i innych, problemów, obec­ nych w przeciętnej rodzinie przesiedleńczej, często powoduje, że zintegrowanie się z resztą społeczeństwa staje się zadaniem ponad siły młodej osoby. Od początku lat dziewięćdziesiątych do roku 2000 napłynęło do Niemiec ponad 350 000 młodych przesiedleńców. Ze sprawozdań pracowników socjal­ nych pracujących z młodzieżą wypływa przekonanie, że problemy z nią związa­ ne wzrosły od momentu upadku Związku Radzieckiego. Młodzież i dzieci, które wraz z tym przełomem przeżyły upadek wartości, jakimi żyli i jakie wpajali �210 JOANNA KSIĄŻEK im ich rodzice, przyjeżdżając do Niemiec przeżywają tragedię rozczarowa­ nia tym, że nie liczy się to, czego uczono ich wcześniej, że ich rodzice, szuka­ jąc pracy, znajdują tylko zajęcie, że właściwie wszystko wygląda inaczej, niż sobie to wyobrażali. PRZESTĘPCZOŚĆ Najczęstszym problemem poruszanym w związku z młodzieżą przesiedleń­ czą jest jej przestępczość oraz nadużywanie alkoholu i narkotyków. W jednym z największych w Niemczech więzień dla młodocianych przestępców, niedaleko Heilbronu, wyroki odsiaduje ok. 450 młodych mężczyzn. Na początku lat dziewięćdziesiątych procentowy udział przesiedleńców wśród nich wynosił 2%, w roku 1999 - aż 14%. W całych Niemczech co dziesiąty młodociany zatrzy­ many przez policję to przesiedleniec. Badania przeprowadzone między 1990 a 1995 rokiem w Dolnej Saksonii (por. Pfeiffer, Brettfeld, Delzer 1997) wykazały, że przestępczość w miejscowościach o wysokiej liczbie przesiedleńców wzrasta znacznie szybciej niż w miejsco­ wościach o względnie małej liczbie przesiedleńców. Chodzi przede wszystkim 0 włamania na tle rabunkowym do sklepów i mieszkań. Jeśli chodzi o pobicia 1 napaści - statystyki wyglądają mniej więcej tak samo w obu przypadkach. Analizując wnioski z badań podkreślano, że wzrost przestępczości związanej z kradzieżą cudzej własności idzie w parze z kryzysem gospodarczym kraju i zredukowaniem wielu form pomocy przysługujących do roku 1992 rodzinom przesiedleńców. Sytuacja ta, wraz ze wzrostem bezrobocia, prowadzi do znacz­ nego zubożenia rodzin, co z kolei dla młodzieży mającej z jednej strony kłopoty integracyjne, z drugiej całkiem inne wyobrażenia i oczekiwania wobec kraju, w którym się znalazła, stanowi impuls prowadzący do chęci zawłaszczenia cu­ dzego mienia. W państwie tak dalece nastawionym na konsumpcję jak Niemcy, dla wielu - w tym, dla przesiedleńców - możliwość posiadania dóbr konsump­ cyjnych jest znacznie ograniczona, a to ograniczenie sięga dalej niż świado­ mość braku pieniędzy. Ograniczone zostały znacznie możliwości prowadzące do legalnego ich zdobycia - szanse kształcenia, nauki języka i wykonywania zawo­ du. W społeczeństwie, gdzie przepaść między bogatymi i biednymi rośnie, a re­ klamy producentów zwracają się tak samo do jednych, jak i do drugich, rośnie też ryzyko zapewniania sobie dostatku w nielegalny sposób. Zwłaszcza mło­ dym przesiedleńcom, których rodzice opuścili swój kraj, by żyć w dobrobycie, trudno jest zaakceptować fakt konieczności ograniczania swoich wydatków do kwot wypłacanej pomocy socjalnej. Niemcy miały być krajem „czekolady i bana­ nów", czyli dostatku, ale dostatku porównywalnego z tym „tutejszym" nie ma, a w dodatku bilboardy i sklepy oferują produkty znacznie bardziej kuszące niż czekolada i banany. W społeczeństwie, w którym wartość człowieka w dużej mierze zależy od zasobności jego portfela, według powiedzenia „hast du was, bist du was - hast du nichts, bist du nichts" (jesteś kimś jeśli coś masz, jeśli nie �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W N I E M C Z E C H 211 masz nic jesteś nikim) pokusa jest duża i krok do przestępstwa mały. To właśnie młodzi przesiedleńcy, których tożsamość, tak samo rosyjska, jak i niemiecka, zostaje zakwestionowana, mają najwięcej problemów z udowodnieniem, że są kimś. Ich pochodzenie i pozycja społeczna nie dają im takiej możliwości, więc chcą zapewnić sobie, jeśli nie uznanie, to chociaż uwagę poprzez manifestację możliwości posiadania. Za czyny przestępcze swoich „rodaków" cierpi cała spo­ łeczność, która skarży się na przedwczesne podejrzewanie przesiedleńców o wszystkie przestępstwa popełnione w okolicy i na nienormalnie częste, ich zda­ niem, kontrole policji na osiedlach przez nich zamieszkiwanych. Kontrole te spo­ wodowane są z kolei następnym problemem w środowisku młodocianych, który stanowią młodzieżowe gangi oraz ich częste bijatyki i rozróby, przede wszystkim w starciach z gangami tureckimi, których członkowie należą do pierwszej co do wielkości grupy cudzoziemców żyjących w Niemczech. Nikt nie ukrywa, że obie grupy nie lubią się wzajemnie, bo obie czują się obecnością tej drugiej zagrożone - Turcy widzą w przesiedleńcach zwykłych obcokrajowców, emigrantów, którzy z jakichś niejasnych powodów czują się Niemcami i dlatego uważają się za lep­ szych od nich, przesiedleńcy natomiast widzą w Turkach grupę konkurentów i czują się sami dodatkowo sfrustrowani, że jako Niemcy traktowani są przez niemieckie społeczeństwo na równi z Turkami. Jest to tylko częściowe wytłuma­ czenie, bo do sedna konfliktu trudno jest dojść - obie grupy, tureckiej i przesie­ dleńczej młodzieży, pytane o powody bijatyk, odpowiadają, że to reakcja na za­ czepki i prowokacje tych drugich. Nieprawdą też jest, że wszyscy młodzi przesiedleńcy czują się Niemcami. Wręcz przeciwnie, zapytani odpowiadają, że mimo, iż w ich dowodzie tożsamości wpisane jest obywatelstwo niemieckie, są Rosjanami. Niektórzy z nich otrzymali wraz z przyznaniem im obywatelstwa zmienione imiona, brzmiące bardziej niemiecko niż rosyjsko, np. Jurij jest teraz Jurgenem, ale 16-letni Jurij nie reaguje na imię Jurgen, manifestując w ten spo­ sób swój sprzeciw wobec nagłej i przymusowej zmiany tożsamości. ALKOHOL I NARKOTYKI Sfrustrowani, zdeprymowani, zrezygnowani, bo nie widzący dużych szans na przyszłość młodzi ludzie z rodzin przesiedleńczych próbują zapomnieć o swoich troskach pijąc alkohol i próbując twardych narkotyków. W statystykach dotyczą­ cych ich nadużywania młodzi przesiedleńcy przodują zdecydowanie. Pracow­ nicy socjalni i pedagodzy pracujący w poradniach narkotykowych twierdzą, że to reakcja na „wyrwanie" młodych przesiedleńców z ich dotychczasowego środowiska, że heroina ma zastępować ojczyznę, łagodzić skutki jej utraty. Nie­ którzy nie sięgają po alkohol lub narkotyki, lecz wiodąc - wydawało by się - spokojny żywot, cierpią na zaburzenia psychiczne i emocjonalne i popadają w depresję. Nie leczą się, gdyż należą jeszcze do społeczeństwa, które szukanie u innych pomocy psychologicznej uważa za żenujące. Jak podkreśla Mario Kaiser, dziennikarz Die Zeit, komentujący samobójczą śmierć młodego przesiedleńca �212 JOANNA KSIĄŻEK z Karagandy (Kaiser, www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html), młodzież przesiedleńcza czuje się zwabiona w dwojaką pułapkę: nie może pozwolić sobie na niepowodzenie, bo wtedy „obciąża kieszeń podatników", ale nie może też odnosić sukcesów, bo wtedy staje się konkurencją na rynku pracy. Pod wpływem takiego napięcia załamują się czasem nawet ci, którzy dysponują najlepszymi warunkami: w ich rodzinach mówi się po niemiecku, oni sami przynoszą do domu dobre oceny i znajdują zatrudnienie obiecujące im rychły dobrobyt. I wtedy pew­ nego dnia po prostu skaczą z okna. Nadzieja, wyrażana zarówno przez organy zajmujące się problemem integra­ cji przesiedleńców, jak i przez rodziców młodych przesiedleńców, że przystoso­ wanie się to kwestia czasu, nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Według badań przeprowadzonych już w latach 1980-1984 bardzo pozytywne nastawie­ nie wobec niemieckich rówieśników, panujące zaraz po przyjeździe i na począt­ ku pobytu w Niemczech zmienia się po kilku latach drastycznie: 80% pytanych po 6-7 latach nie identyfikuje się już z tutejszą młodzieżą, a 90% odpowiada „nie" na pytanie - „Czy jest coś, co cenisz i podziwiasz spośród cech twoich niemieckich kolegów?" (por. Kornischka 1992, s. 79). W obliczu tych okolicz­ ności nie dziwi fakt, że młodzi wyrażają często chęć powrotu do kraju, z którego przybyli. Najczęściej jednak spełnienie tych postanowień pozostaje w sferze ma­ rzeń, bo po przeciwnej stronie stoi przecież reszta rodziny, bez której życie po powrocie nie byłoby w żadnym wypadku takie samo. Liczby dotyczące tendencji do powrotu przesiedleńców są bardzo różne.Niektórzy przypuszczają, że poten­ cjalnych chętnych do wyjazdu jest wśród populacji przesiedleńców aż 30%. PYTANIE O TOŻSAMOŚĆ „Zwischen den Stuhlen" (dosłownie: między krzesłami) - tak określa się często położenie, w jakim znaleźli się przesiedleńcy. Oznacza to bardzo nieko­ rzystną pozycję „pomiędzy", spowodowaną nie dającą się sprecyzować i jedno­ znacznie określić przynależnością etniczną, wpływającą nie tylko na sytuację prawną i społeczną dotkniętych tym problemem, ale i na ich ogólne samopoczu­ cie. Ta trudna, dwuznaczna sytuacja nie tylko wprowadza zamęt wśród społe­ czeństwa próbującego sobie wyrobić opinię na temat przesiedleńców, lecz po­ zwala decydentom przeróżnej maści - politykom, adminstratorom, urzędnikom (i tutaj pasowało by określenie - „między stołkami") - interpretować ową dwu­ znaczność wedle własnego uznania i płynących z tego korzyści. Paradoks podwójnego wyobcowania - w Rosji postrzegano i dyskryminowano prze­ siedleńców jako Niemców, w Niemczech, z kolei, jako Rosjan - znajduje swój ciąg dalszy w innych sferach życia. Dla przykładu: rosyjskim Niemcom w Rosji oferuje się kursy niemieckiego, bo są przecież Niemcami, ale sporej części z nich nie wpuszcza się do Niemiec z powodu nieznajomości tego języka, bo zaprzecza ona, według ustawy, ich niemieckości. Będąc już w Niemczech prze­ siedleńcy postrzegani są przez prawo jako Niemcy, ale przez społeczność - jako �N I E M I E C C Y PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 213 obcokrajowcy. Bycie narzędziem gier politycznych utrudnia jeszcze bardziej i tak już trudne dla wielu stwierdzenie lub potwierdzenie własnej tożsamości, która nie może znaleźć równowagi w chaosie własnych uczuć, wymagań i oczeki­ wań społeczeństwa przyjmującego oraz decyzji prawnych państwa niemieckiego. Przesiedleńcy często znajdują się w sytuacjach towarzyskich, kiedy pytani 0 to kim są, zmuszeni są przedstawiać szeregi argumentów, dlaczego właściwie czują się Niemcami. Padają wtedy zdania o pochodzeniu przodków i przypomi­ nane są fakty historyczne świadczące o cierpieniu rodzin niemieckich z powodu swojego pochodzenia, ale im dalej wstecz, tym słabsze wydają się te argumenty słuchającym. Wtedy trzeba sięgnąć po świeższe i nie bazujące na doświedczeniach dyskryminacji, lecz na czynach popełnionych dla własnego narodu. Argumenty te stanowią jednak dość perfidną pułapkę - przecież to, że ojciec 1 wujowie jako Niemcy zostali wcieleni do Wehrmachtu i tam zginęli walcząc po stronie niemieckiej i dla Niemiec stanowi raczej niechlubny moment w historii rodziny, którego należy się wstydzić i najlepiej nikomu go nie przypominać. Niemałą rolę w określeniu swojej tożsamości odgrywa nomenklatura używa­ na w odniesieniu do przesiedleńców, zwłaszcza przez najbardziej wpływowych polityków. W publikacji internetowej z 2002 roku Viktor Schatz - redaktor strony internetowej rosyjskich Niemców - wyraża swoje oburzenie po debacie telewizyjnej dwóch kandydatów na kanclerza Niemiec - Gerharda Schrödera i Edmunda Stoibera, w której ten pierwszy, przytaczając liczby napływających do Niemiec imigrantów, o przesiedleńcach z byłego ZSRR wyraża się „przy­ bysze z Rosji nie mówiący słowa po niemiecku" . Schatz uznaje, że wyrażenia „Aussiedler" (przesiedleńcy), albo „Rußlanddeutsche", choć i tak już posiada­ jące negatywne konotacje, brzmiałyby zbyt pozytywnie (drugie z nich zawiera w sobie słowo „Deutsche" i mogłoby zwiększyć wśród wyborców akceptację clla tej grupy ludności oraz poparcie dla przeciwnika politycznego), dlatego Schröder świadomie wybiera określenie nacechowane pejoratywnie. Jako protest przeciwko negatywnie kojarzonym albo „bezimiennym" okreś­ leniom przesiedleńców np. jako „przybysze z Rosjii" oraz w wyniku niechęci do określana się jako „Niemcy", na co nieoficjalnie nie chce wyrazić zgody społe­ czeństwo tubylcze uważając to za nadużycie, postuluje Schatz stworzenie odręb­ nej grupy o odrębnej, stworzonej przez swoich członków nazwie: „Zarendeutsche" czyli „Carscy Niemcy". Chęć stworzenia odrębnej grupy społecznej, rezygnującej ze wszystkich dotychczasowych określeń, jest buntem przeciwko kwalifikacji odgórnej, przeciwko odgórnemu przydzielaniu statusu i - co za tym idzie - tożsamości. „Określenie Niemcy jest dla nas tak samo za szerokie, jak dla tych, którzy nazywają się Reinländer, Bonner, czy Kölner - twierdzi Schatz - a wszystkie inne zostały nam przypisane przez innych". Na redagowanej przez Schatza stronie internetowej, na której widnieje napis „Wypędzeni! Łączcie się!", wypisane są zasady przynależności do „Zarendeutsche": mogą nazywać się nimi wszyscy Niemcy rosyjscy, wraz ze swoimi rodzinami, pod warunkiem, 6 6 http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm �214 JOANNA KSIĄŻEK że rodzina posiada niemieckie nazwisko. Schatz wzywa także do udziału w stwo­ rzeniu stolicy „Carskich Niemców" w Bonn, z siedzibą w byłym Bundestagu, do tworzenia własnego rządu, organów administracyjnych oraz udziału w ogranizowanym konkursie na projekt własnej flagi . Jeśli zgodzić się, że wszyscy intuicyjnie dzielimy środowisko, w którym funk­ cjonujemy na swoich i obcych, i że mechanizm fundujący i wspierający naszą tożsamość polega w dużej części na odgraniczaniu sią od innych, na zdefiniowa­ niu kim się nie jest, to sytuacja Niemców rosyjskich w trybach tego mechanizmu pełna jest paradoksów. Rosyjscy Niemcy w obliczu ciągłego zagrożenia swojej egzystencji jako mniejszości narodowej, chcąc odgraniczyć się od mieszkańców Rosji, pragnęli połączyć się wreszcie ze swoimi braćmi i przynależeć do ich wspólnoty, z którą przez lata się identyfikowali. Jednak po przyjeździe do Nie­ miec okazuje się, że ta wspólnota nie chce ich przyjąć, co powoduje sytuację paradoksalną: odrzucający stosunek dawnych rodaków nie tylko hamuje całko­ wicie możliwość i chęć przynależności do tej grupy, ale i sprawia, że poprzednia tożsamość rosyjskich Niemców zostaje zniszczona: Jak mogę nadal uważać się za Niemca, skoro tak naprawdę nikt inny mnie za niego nie uważa, a niemieckie społeczeństwo traktuje mnie lekceważąco? W tej sytuacji nie mogę i nie chcę być jednym z nich. Na miejsce starej powstaje nowa tożsamość, która opiera się teraz - i tu kolejny paradoks - na manifestacji dystansu wobec Niemców, ale nie tylko. Przesiedleńcy, jakby pozbawieni możliwości jednoznacznego określenia się, powiedzenia kim są, chcąc koniecznie potwierdzić swoją tożsamość, czynią to przez pokazanie kim nie są. Przesiedleńcy z Rosji manifestują często swoją odrębność w stosunku do przesiedleńców z innych krajów, a jeszcze częściej wobec obcokrajowców, ale na tym nie koniec. Zadziwić może fakt, że zauważa się wśród nich wrogie nastawienie także wobec własnej grupy - rozgraniczenia na „prawdziwych" i „nieprawdziwych" przesiedleńców funkcjonują w jej obrę­ bie na porządku dziennym. Trudno stwierdzić na czym polega ten fenomen wro­ gości, czy rzeczywiście jest to rodzaj tworzenia nowej tożsamości. Najczęściej interpretuje się go jako niechęć wobec konkurentów, ale można by się pokusić o hipotezę, że dyskryminowani przez wiele lat w ZSRR, teraz sami nieszczęśli­ wie przenoszą ten mechanizm na swoich sąsiadów albo że nadal czując się dys­ kryminowanymi przez tutejsze społeczeństwo, poszukują kogoś, kto im z kolei mógłby służyć za ofiarę. 7 Nowa tożsamość przesiedleńców nie może już opierać się na przynależności narodowej (rezygnacja z niej nastąpiła - znowu paradoksalnie - po przyznaniu im od nowa obywatelstwa niemieckiego) nie może też stanowić proponowanej przez dyplomatów Unii Europejskiej alternatywnej, tzw. europejskiej tożsamości regio­ nalnej, bo ideał kraju niemieckiego odpłynął wraz z przyjazdem do niego, a Rosja, z którą duża liczba przesiedleńców czuje się emocjonalnie związana, leży setki kilometrów stąd i w większości poza granicami Europy. Dlatego tożsamość przesiedleńców stanowi teraz zupełnie inna jakość, napiętnowana tzw. egzystencją 7 zob. f i l e : / / A : \ Wer%20ist%20ein%20Zarcndeutscher.htm �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH 215 „pomiędzy", rozdwojeniem i utratą, jest tożsamością imigranta z całą jego historią, z całą historią rosyjskich Niemców, łącznie z ich najnowszymi doświadczeniami. DYSKUSJA Siódmego czerwca 2003 roku gazeta Frankfurter Allgemeine Zeitung podała, że liczba napływających do Niemiec przesiedleńców z Rosji i Kazachstanu nadal spada, wzrasta jednak wśród nich udział tych, którzy jako nie-niemieccy członkowie rodziny przyjeżdżają bez znajomości języka niemieckiego. Liczba wszystkich napływających przesiedleńców do końca maja tegoż roku wynosiła 6101 osób i jest najmniejszą, zarejestrowaną od czasu wprowadzenia nowej pro­ cedury postępowania od początku lat dziewięćdziesiątych. Odsetek osób nie-niemieckiej narodowości, zatem zwolnionych z testu językowego, wzrósł o 80%. W związku z tym - relacjonuje FAZ - konieczne są zmiany w dotychczasowej ustawie dotyczącej imigrantów: wprowadzenie obowiązku zdawania testu języ­ kowego również dla osób nie ubiegających się o status przesiedleńca oraz zapewnienie także i tym osobom zapomogi integracyjnej, która do tej pory im nie przysługiwała (FAZ 07.06.2003, s.2). Jak widać, próba powstrzymania fali przesiedleńców udała się rządowi niemieckiemu; kryteria przyjmowania człon­ ków rodzin przesiedleńców mają się jeszcze zaostrzyć. Chociaż na razie nie słychać o zniesieniu reszty ograniczeń wprowadzonych w latach dziewięćdzie­ siątych (zwłaszcza tych zmniejszających możliwości kształcenia szkolnego i za­ wodowego oraz naukę niemieckiego) strategia zdaje się wyglądać tak: mniej przesiedleńców, zwłaszcza tych bez znajomości języka, za to większa możliwość udzielania wszystkim pomocy integracyjnej. Samo poszerzenie kręgu uprawnio­ nych do zapomogi integracyjnej niewiele jednak zmieni w sytuacji migrantów, bo pieniądze to nie jedyny i nie najważniejszy problem przesiedleńców. Póki co, konieczne jest wypracowywanie nowych strategii postępowania zwiększającego integracyjne szanse przesiedleńców. Integracja przesiedleńców jest dla Niemiec niełatwym problemem. Od czasu do czasu powstają nowe propozycje jego rozwiązania. Jak sugeruje Lena Khuen-Belasi prawdziwą szansę integracji oferowałaby tylko taka polityka, która jasno i wyraźnie uznaje i gwarantuje prawo do zachowania rosyjskiej części tożsa­ mości imigrantów, akceptuje ją i honoruje jej znaczenie dla rozwoju osobowości, a jednocześnie zapewnia dostateczne wspieranie nauki języka niemieckiego (Khuen-Belasi 1998, s. 10-23, 20) . Belasi, krytykując manipulacje polityków, wykorzystujących obojętność i brak zainteresowania społeczeństwa sprawami przesiedleńców, zaprzecza jakoby wyborcy nie chcieli znać prawdy - tak myślą tylko ci politycy, którzy nie chcą przyznać się do bezradności i omylności włas­ nej i innych i zachowują się tak jakby faktycznie mieli wszystko pod kontrolą. 8 8 W : Sprache A E B a d Boll. zur Mitsprache - Zur Integration jugendlicher Spcitussiedler. Tagung in der �216 JOANNA KSIĄŻEK Puste hasła w mediach i demagogia wyborcza nie doprowadziły do niczego dobrego. Wszystkie dotychczasowe ataki na azylantów, uciekinierów, obcokra­ jowców i przesiedleńców czerpią swoje uprawnienie, swoją legitymizację, z tego właśnie milczącego „przyzwolenia od góry", poprzez które dręczące uczucie, że coś jednak jest nie w porządku zostaje zawoalowane i pozbawione znaczenia. Dziś nie może nikt powiedzieć „nie wiedziałem" - pisze Belasi - każdy poseł, każdy dziennikarz, każdy nauczyciel i w ogóle każdy dorosły człowiek jest tą wiedzą „obarczony" i od tej odpowiedzialności nie można się uchylać. Do wspie­ rania procesu integracji należy nie tylko polityczna dyskusja na temat odpowied­ nich środków i narzędzi dla jego rozwoju, na temat jego kosztów i skutków w przypadku gdy proces ten się nie powiedzie. Konieczne jest podjęcie otwartej debaty społecznej dotyczącej stanowiska i strategii wobec imigracji w ogóle. Debaty tej nie należy pozostawiać ani radzie miasta, ani parlamentowi. Obojęt­ nie czy i jak zmieniają się rząd i koalicja, ogólna i szczera dyskusja musi się zacząć natychmiast i to przy udziale wszystkich - imigrantów i społeczeństwa kraju przyjmującego. W takiej dyskusji respektować należy cały szereg punk­ tów widzenia i perspektyw, a także ludzkich uczuć i motywów kształtują­ cych nastawienie i działania imigrantów. Jest ona możliwa - twierdzi Belasi - i może okazać się owocna jeśli zdobędziemy się na obustronny respekt i go­ towi będziemy słuchać się wzajemnie zamiast się wzajemnie szufladkować i wy­ pędzać (por. tamże, s. 20). Według Klausa Geigera sama dyskusja o integracji nie wystarczy, trzeba mia­ nowicie spojrzeć szerzej i zadać sobie pytanie czym jest owa całość, w której poszczególne części mają się zintegrować, lub inaczej, do jakiego niemieckiego społeczeństwa, do jakiej jego części, obcokrajowcy i przesiedleńcy powinni się dopasować? Przecież nie do tych, którzy poprzez alkohol i prawicowy ekstremizm próbują zagłuszyć strach przed konkurencją i utratą swego statusu. To pytanie otwiera z kolei pole do dyskusji, jakiego społeczeństwa życzą sobie Niemcy, mając na uwadze wszystkie efekty globalizacji, czyli także podziały, frakcje i różnice (nie tylko powszechne działanie McDonaldsa) oraz na ile plura­ lizmu w swojej kulturze chcą sobie pozwolić, a w jakim stopniu chcą stanowić jednorodną i niepodzielną wspólnotę. Jeśli chodzi o postępowanie wobec mło­ dzieży Geiger powołuje się na apel autorki dysertacji o problemach integracyj­ nych, która sama pochodzi z rodziny emigrantów (Kalapka 1986). Jej zdaniem, integracja, która oznacza dla niej przede wszystkim zdolność do działania w no­ wym środowisku, jest możliwa bez konieczności całkowitej asymilacji przez nie­ miecką kulturę. Potrzebny do tego jest wysiłek zrozumienia i akceptacji tradycji, w której ta młodzeż wyrosła oraz pomoc w radzeniu sobie z sytuacją nacisku „albo-albo", która „produkowana" jest nieustannie przez otoczenie. Praca z mło­ dymi ludźmi musi wspierać ich wyobrażenia na temat własnych dróg i musi dać im do ręki narzędzie umożliwiające zdolność do działania w sensie komuni­ kowania się ze wszystkimi grupami społeczeństwa i artykułowania swoich po­ trzeb dotyczących wykształcenia, pracy, czy udziału w politycznych i społecz­ nych instytucjach. W tej wizji zawarty jest obraz społeczeństwa, które się różni, �NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH ale zdolne jest do kooperacji między poszczególnymi grupami i do dialogu, w którym grupa przesiedleńców nie jest traktowana jedynie jako przedmiot dys­ kusji, lecz jako podmiot i jej aktywny uczestnik. W owej dyskusji należałoby uzgodnić, na jakim obszarze i w jakim stopniu pluralistyczny model kultury jest możliwy i pożądany, a w jakim nie. W tym miejscu nasuwa mi się pewne spostrzeżenie, że właściwie niemiecka ideologia polityczna lansuje o wiele bardziej liberalny i pluralistyczny model kultury niż oczekiwałoby tego społeczeństwo. Wydaje się, że Niemcy już od wielu lat pouczani przyczynami i skutkami drugiej wojny światowej, jakby pre­ wencyjnie oduczani są wrogości do obcokrajowców, tak, że każdy, kto otwarcie przyzna się do niechęci wobec nich, zostaje publicznie napiętnowany Mieszkań­ cy Niemiec wyczuleni są na polityczną poprawność swoich poczynań i wypo­ wiedzi i pod tym względem znajdują się nieoficjalnie pod stałą kontrolą całej Europy, dlatego nikt w Niemczech oficjalnie nie może być przeciwny obcokra­ jowcom. Ale ludzie w Niemczech, tak samo jak w innych krajach, funkcjonują i wartościują społeczeństwo w kategoriach „swoi" i „obcy". Wystarczy spojrzeć (i tu pozwalam sobie na uogólnienie) na animozje między mieszkańcami krajów związkowych, na czele ze sławetnym poczuciem wyższości Bawarczyków i Szwabów, uważających się za jedynie prawdziwych Niemców, ich niechęcią do całej reszty i tendencją do jej lekceważącego traktowania. Zwyczajność spo­ łeczeństwa z jednej strony i sugerowana, na wyrost pozytywna wobec obco­ krajowców, polityka z drugiej, nie tylko odbierana jest w wielu kręgach jako hipokryzja, lecz powoduje, że społeczeństwo, z różnych powodów jeszcze nieprzygotowane na przyjmowanie tak wielu zmian kulturowych, wraz z imigrującymi do jego kraju Turkami, Grekami, Włochami, Hiszpanami, czy przesie­ dleńcami ze wschodniej Europy, wzmacnia jeszcze swoją negatywną, nieoficjal­ ną reakcję. Przypomina mi to relacje moich znajomych Niemców, którzy - będąc uczniami - bombardowani przy każdej okazji faktami z fatalnej historii ich kraju oraz przykazaniami „wielbienia" obcokrajowców, w końcu reagowali na przekór - wręcz odwrotnie. Istnieje rozdźwięk pomiędzy propagowaną i pożądaną ideologią polityków, a emocjami reszty społeczeństwa i dlatego potrzebne było­ by szczere i uczciwe uzgodnienie stnowisk obu stron, by uniknąć dwulicowości wobec tych, których te emocje dotyczą. Ta sama dwulicowość dotyczy oficjalnej polityki, według której przesiedleńcy są „mile widziani" i faktycznych działań, w rzeczywistości ograniczających ich napływ oraz środki wspomagające ich integrację. Z pewnością dałoby się znaleźć uczciwsze wyjście z sytuacji, mniej drastyczne niż komunikat: „nie możemy was więcej przyjmować, bo mamy akurat kryzys w kraju". Jeśli w hipotezie o przenoszeniu na innych skutków swojej własnej dyskry­ minacji jest choćby odrobina prawdy, to państwo i społeczeństwo niemieckie powinny postarać się zrobić wszystko, żeby ten łańcuch w końcu przerwać. Jak­ kolwiek - jak twierdzi wielu prognostyków - problemy związane z integracją przesiedleńców rozwiążą się wraz z nastaniem kolejnego pokolenia i w przy­ padku przesiedleńców z Rosji, źródło ich napływu w końcu się wyczerpie, to do �218 JOANNA KSIĄŻEK Niemiec przybywać będą stale kolejni imigranci, których dotyczyć będą podob­ ne problemy i kwestie, dlatego tak ważna jest umiejętność radzenia sobie z nimi. Być może, na skutek wejścia Polski do Unii Europejskiej problem imigracji będzie dotyczył także i naszego kraju. Być może wtedy Niemcy na tyle dobrze i mądrze będą potrafili radzić sobie z tym zjawiskiem, że będziemy mogli bez przeszkód skorzystać z doświadczeń naszego sąsiada. LITERATURA Barbasina E., D . Brandes, D. N e u t a t z . und Deutschland, Forschungen 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n in R u ß l a n d zur Geschichte und Kultur der Rußlanddeutschen 9, zeszyt specjalny, Essen. Boll K . 1993, Kulturwandel Brake der Deutschen K . 1998, Lebenserinnerungen aus der Sowjetunion, rußlanddeutscher Marburg. Einwanderer. Institut für Volkskunde, Universität Hamburg. Claus W. 1994, Probleme der Integration der Spätaussiedler in der Region Südniedersachsen, Göttingen. Dietz B . , P. H i l k e s . siedler - 1994, Integriert in der Bundesrepublik 1992, Unbekannte Eisfeld oder isoliert? Deutschland, im Osten, Zur Situation rußlanddeutscher Aus­ Ostdeutscher Kultur­ München. München. A . 1992, Die Rußlanddeutschen, Studienbuchreihe der Stiftung rat. B d . 2, M ü n c h e n . F r i c k J. 1997, Sozialhilfe als Integrationshilfe für Zuwanderer nach Deutschland, [ w ] : Institut für Ingenhorst Wirtschaftsforschung. H. Wochenbericht, 1997, Die Rußlanddeutschen. Deutsches nr 48. Aussiedler zwischen Tradition und Moderne, Frankfurt am M a i n . Integration... 1996, Integration junger A u s l ä n d e r in die Schul- und Berufsausbildung ver­ läuft langsamer [ w : ] Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung. Wochenbericht, nr 2 1 , s. 3 7 0 - 3 7 7 . Kalapka A . 1986, Handlungsfähigkeit Lebensbedingungen K a 1isk e statt „Integration". und Entwicklungsmöglichkeiten D . , K . F. G e i g e r . Schulische griechischer und außerschulische Jugendlicher, München. 1999, Fremd als Deutsche i n Deutschland. Zur Integration von A u s s i e d l e m , Hofgeismarer Vorträge. B d . 16. K 1 ö s H . P. 1992, Integration der Einwanderer aus O s t / s ü d o s t e u r o p a in den deutschen Arbeits­ markt, [ w : ] Sozialer Klötzel Fortschritt 4 1 , s. 2 6 1 - 2 7 0 . L . 1999, D i e R u ß l a n d d e u t s c h e n zwischen A u t o n o m i e und Auswanderung, - Studien, Kornisch ka J. 1992, Psychische Pfeiffer C, K. B r e t t f e l d , und soziale I. Delzer. Probleme von Spätaussiedlern, Pfaffenweiler. 1997, K r i m i n a l i t ä t in Niedersachsen 1985 1996. Eine Analyse auf der Basis der Polizeilichen K r i m i n a l i s t i k , KFN berichte Osteuropa B d . 3, Mamburg. - bis Forschungs­ nr 60, Hannover. Spätaussiedler... 1998, S p ä t a u s s i e d l e r in Deutschland - rechtliche Situation, offizielle P o l i t i k , öffentliche Debatte der letzten Jahre [ w : ] Sprache dlicher Spätaussiedler. zur Mitsprache - zur Integration jugen­ Tagung v o m 03 bis 05. Dezember 1997 in der Evangelischen A k a d e m i e Bad B o l l , Protokolldienst 15. Strobl R., schancen W. K ü h n e 1. 2000, Dazugehörig jungen Aussiedler, und ausgegrenzt. Analysen zu Integration­ München. Weniger Aussiedler, mehr A n g e h ö r i g e . Welt: U n i o n soll Einwanderungsgesetz zustimmen, furter Allgemeine Zeitung 07.06.2003, s. 2. Frank­ �219 NIEMIECCY PRZESIEDLEŃCY Z ROSJI W NIEMCZECH A d r e s y stron internetowych: file://A:\Wer%20ist%20ein%20Zarendeutscher.htm http://www.russlanddeutschegeschichte.de http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/das_duell.htm Keiser, M a r i o , Deutsch, aber nicht ganz, Schatz V i k t o r , Das Duell auch gegen .www.zeit.de/2000/14/200014_aussiedler_3.html Rußlanddeutsche. http://www.zarskie-nemzi.ru/Politik/ das d u e l l . h t m JOANNA KSIĄŻEK T H E I N T E G R A T I O N P R O B L E M S OF T H E G E R M A N I M M I G R A N T S FROM RUSSIA I N G E R M A N Y S um mary Integration o f the Germans c o m i n g from Russia i n Germany is determined by many different factors: expectations o f the new country the newcomers have previously had, the attitudes o f the German society, but also legal regulations and p o l i t i c a l decisions defining procedures concerning ways o f their integration. People o f German nationality c o m i n g from Russia meet numerous obstacles on their w a y to adjustment: problems w i t h finding employment and recognition o f their former education. Language problems. N o less important are troubles i n accepting the mecha­ nisms o f a modern democratic state and society, not familiar to them previously. This leads to the crisis i n the emigrants' value systems. Some o f their problems are typical i m m i g r a n t s ' problems. There are also other ones, those o f that particular group, i.e. a m b i g u i t y o f their national identity. I n Russia they were considered "Germans", n o w in Germany they are referred to as "the Russians" and in effect they don't k n o w where they actually stand. The situation o f being " in between' can by no means help those people to stand on their feet again i n the new society It often leads to social conflict, tendency to social isolation, j u v e n i l e delinquency, alcohol and drug abuse, disturbances i n physical and mental health. The official German attitudes to the problems and strategies o f the i m m i g r a n t s ' integration have been changing w i t h i n the last few years. The author studies the process t a k i n g those changes into consideration and referring to the most recent opinions i n the debate on solving the problems o f adjustment o f the "Russian Germans". Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ec3ea3463a03d6c2193a8d5d671fa25.pdf 50088f60101c62abd7ecc6f5a450400c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1623 Title A name given to the resource Przyczyny udziału kobiet w walkach powstańczych - "guerilli" w Ameryce Łacińskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.177-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śniadecka-Kotarska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA Instytut Studiów Międzynarodowych UŁ, Łódź PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH GUERRILLI W AMERYCE ŁACIŃSKIEJ Guerrilla to forma antyrządowej walki powstańczej w Ameryce Łacińskiej - długotrwałej, prowadzonej przez oddziały partyzanckie - dająca szanse stronie słabszej pod względem uzbrojenia i zaplecza wojskowego. Guerrilla do lat 50-ych X X w. kojarzona była przede wszystkim z ruchami chłopskimi. Przedstawiciele tej najbardziej uciskanej grupy społecznej, przenosząc walkę na tereny dobrze sobie znane, sprawiali, że opór był możliwy . Walki guerrilli w Ameryce Łacińskiej dzieli się na trzy etapy, związane z: okresem kolonialnym, okresem wojen o niepodległość (XIX w.) i wystąpie­ niami, jakie miały miejsce w X X wieku. W minionym stuleciu ruchy guerrilli zintensyfikowały się w wielu krajach, szczególnie od drugiej połowy XX w. Czynnikiem wzmacniającym i ujednoli­ cającym je stała się fascynacja ideologią lewicową lub ultralewicową w wersji promoskiewskiej, prochińskiej i prokubańskiej. Od połowy X X w. wieloletnie ruchy powstańcze, kontestujące tradycyjny ład społeczno-ekonomiczny oparty na głębokich nierównościach, represyjności politycznej i braku perspektyw wybu­ chały na Kubie, w Nikaragui, Gwatemali, Salwadorze, Kolumbii, Peru, Meksyku. W poszczególnych krajach działalność guerrilli trwała od 6 do ok. 40 lat. W swoich rozważaniach skoncentrowałam się na okresie od połowy X X w., gdyż wówczas w omawianych ruchach pojawiły się większe grupy kobiet. W porównaniu ze znaczną liczbą prac dotyczących guerrilli, literatura na temat udziału w niej kobiet jest nader skromna i , co charakterystyczne, autorstwa przede wszystkim cudzoziemców - badaczy rewolucji lub feministek. Składa się na nią kilka pozycji książkowych, głównie teoretycznych, i kilkadziesiąt artykułów. Nie oznacza to wcale, że problem jest marginalny. Ciekawymi źródłami są, według mnie, informacje zawarte w programach partii i wypowiedziach liderów ruchów na temat kobiet, np. Fidela Castro, Che Guevarry (Kuba), ojca Camillo Torresa (Kolumbia), Abimuela Gonzalo Guzmana (Peru), Marcosa (Meksyk) oraz dziennikarskie wywiady z uczestniczkami guerrilli bądź wspomnienia byłych członkiń, które od niedawna zaczęto publikować. 1 1 Patrz prace ogólne o guerrilli w języku polskim m. in. Kowalewski 1978; Gruszczak 1997; Mościcki 2003. �178 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Osobnym źródłem, nie wykorzystywanym do tej pory pod tym kątem, są dane ze sprawozdań organizacji rządowych i pozarządowych, takich jak np. DINCOTE (organizacja ds. zwalczania terroryzmu), Amnesty International, oddziałów kra­ jowych Komisji Praw Człowieka, a także raportów „Prawda i Pojednanie" . Dotychczas lekceważony problem udziału kobiet w guerrilli zasługuje na zainteresowanie z kilku wzglądów. Programy wszystkich wspomnianych ruchów zakładały konieczność zmian niesprawiedliwych zasad relacji społecznych, jednym z priorytetów była przy tym promocja interesów kobiet (niezbyt jednak precyzyjnie interpretowana). Zarówno cele guerrilli, jak i tworzenie nowych form instytucjonalnych: zbrojnych i politycznych, partyzantki, wspólna wieloletnia walka, wydawały się czynnikami szczególnie sprzyjającymi zmianom hierarchii społecznej w zakresie relacji płci. W systemach skonsolidowanych możliwości takich przekształceń są znacznie mniejsze, a Ameryka Łacińska jest kontynentem, na którym dominacja mężczyzn i podporządkowanie kobiet pozostają bardzo głębokie. Kobiety, czego dziś nikt nie kwestionuje, stały się istotną bazą społecz­ ną guerrilli, stanowiąc od 20 do 40% walczących. Wspólną cechą wszystkich guerrilli, mimo różnego czasu ich trwania i dzielących je lat, była i jest nadal zdecydowana niechęć, a nawet wręcz przeciwstawianie się feminizmowi (poza zmiennym do niego stosunkiem w Nikaragui). Antypatia ta wynika, jak sądzę, z niemożności pogodzenia ewoluujących, ale lewicowych ideologii guerrilli z korzeniami feminizmu. Wszystkie ruchy guerrilli łączy obojętność lub wro­ gość wobec problemów etnicznych (poza Meksykiem oraz w Peru, gdzie w znaczny sposób manipulowano nią). W dotychczasowych pracach ogólnych dotyczących guerrilli prezentowano rolę w niej kobiet w fałszywym świetle. Pisano o podporządkowaniu, manipulowaniu, wykorzystywaniu ich przez męskich przywódców, nieświadomych, nieprzemyślanych decyzjach naiwnych kobiet przystępujących do ruchów, w których stawały się podmiotem bądź instrumentem przemocy - maszynami do zabijania, przedstawianiu jednostek jako wyjątkowych przypadków sugerujących znikomy udział kobiet w ruchu . 2 3 2 Przykładem publikacji ogólnej jest np. książka Nikki Craske, Susany Soto i Tedy Skocpol (1999) poruszająca problem udziału kobiet w czterech rewolucjach: w Meksyku (1910-1920), na Kubie (1959), w Nikaragui (1970) i Chile (1973) lub książka Margaret Leahy, porównu­ jąca strategie kobiet w rewolucjach w Meksyku i na Kubie; patrz Berta Esperanza Hernandez (2001). Ponadto informacje o działaniach kobiet na Kubie zawarte są w następujących pracach: Lutjens, Castro, Berta Esperanza Hernandez 2001; Nazia Shaikh (2001); Lynn Stoner 2001; Fer­ nando Heredia Martinez 2002. W Salwadorze patrz: Francesca Gargallo (1987); Mercedes Canas (1992); Jules Falquet (2000; 2003) oraz wywiady dziennikarskie z członkiniami guerrilli: Canas czy Ana Guadelupe Gonzalez, www.cnn.com/special/cold.war,/episodes/18/inerviews. Nikaragua: Chincilla (1994); Poncella (1997); Randall (1994); Smith (1993) czy Gioconda Belli (2004). Ta ostatnia publikacja jest przykładem wspomnień z życia kobiety z wyższej klasy średniej i aktywistki FLSN (1972-1980), podobnie jak Violetty Camorro, byłej prezydent kraju, z okresu dzia­ łalności opozycyjnej (Chamorro 2000). W Kolumbii: m.in. Piaseczny (2003); Stasiński (2002); Warszawski (2001); Meza (1999). O kobietach w SL i MRTA w Peru patrz Guzman (1978; 1982); Andreas (1990); Balbi, Callirgo (1992); Kirk (1992). 3 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 179 Analizując zebrane dane nie odniosłam wrażenia, że udział kobiet w guerrilli był przypadkowy lub nieprzemyślany, ani że tylko kilka z nich zasługuje na uwzględnienie w historii walki. Szczególnie zainteresowało mnie kilka zagadnień: Jak same kobiety definiowały przyczyny wstąpienia do oddziałów? Z jakich warstw społecznych wywodziły się w poszczególnych krajach? Jakie grupy wiekowe wśród nich dominowały? Czym przyciągali kobiety ideologowie guerrilli? W ja­ kich dziedzinach szkolono je oraz, w jaki sposób praktycznie angażowano w walkę w poszczególnych krajach i dlaczego? Dlaczego ich wkład był mniej lub bardziej widoczny, czy odpowiadało to rzeczywistemu zaangażowaniu? Jak wyglądały relacje codzienne pomiędzy kobietami i mężczyznami, jak zmieniały się one wsku­ tek wspólnie toczonych walk? Jak zakładane priorytety i wspólna walka mają się do obecnego statusu kobiet i ich partycypacji w życiu społecznym i politycznym w poszczególnych krajach? Jaki jest bilans udziału kobiet w guerrilli? TEREN I OKRES DZIAŁAŃ Walki powstańcze, w których uczestniczyły kobiety charakterystyczne są dla dwu obszarów - regionu karaibsko-mezoamerykańskiego i regionu andyjskiego. Ten pierwszy obejmuje Kubę, Nikaraguę, Salwador, Gwatemalę i Meksyk, drugi - obszar Kolumbii i Peru. Nie interesowały mnie indywidualne przypadki czy incydentalna obecność kobiet w guerrilli, np. w grupie Che w Boliwii, w ruchu Montoneros w Argentynie czy Tupamaros w Urugwaju . Skoncentro­ wałam się na ruchach, w których kobiety stanowiły znaczące grupy - liczące od 4 4 W grupie Che Guevary obecne były dwie kobiety. Obydwie cieszyły się zaufaniem Che, pełniły istotne funkcje wywiadowcze, szczególnie w przygotowaniu jego przyjazdu do Boliwii. W świetle źródeł ich aktywność podporządkowana była całkowicie decyzjom mężczyzn. Pierw­ sza to boliwijka Lara Loyola Guzman, członek Związku Młodzieży Komunistycznej oraz miej­ skiej siatki wsparcia Ejercico Liberación Nacional (ELN) w La Paz; została uwięziona przez policję państwową w styczniu 1967. Druga, Tania Bunke, Argentynka, od 1952 obywatelka NRD, agentka KGB, Stassi, oraz kubańskich służb specjalnych; od 1964 przebywała w Boliwii towa­ rzysząc oddziałowi Che, brała udział w walkach w Oriente - wschodniej części kraju. W sierpniu 1967 r. zginęła w potyczce z wojskiem ok. trzy tygodnie przed Guevara; patrz m. in. Kowalewski 2002, s. 323-427; Lutjens 2001, s. 366-393. W Argentynie po 1955 po okresie prosperity rządów Perona kryzys ekonomiczny doprowa­ dził do chaosu wewnętrznego: społecznego i politycznego. Rządy cywilne i wojskowe w kolej­ nych dwudziestu latach nie potrafiły uporać się z tymi problemami. W latach 60-ych pojawiły się więc skłócone ze sobą różne odłamy guerrilli: properonistycznej, antyperonistycznej i marksi­ stowskiej. W oddziałach wiejskich: MPL - Movimiento Peronista de Liberación, EGP - Ejercicio Guerriliero de Pueblo, FAP - Fuerzas Armadas Peronistas brak jest informacji o udziale kobiet. Natomiast w guerrilli miejskiej, m. in. MPM Movimiento Peronista Montonero oraz prokubańskiej Uturuncos, wspomina się bardzo ogólnikowo o obecności kobiet np. w porwaniu i za­ mordowaniu gen. Pedro Aramburu; patrz Kohl 2001, s. 72. W Urugwaju, zwanym do połowy X X w. Szwajcarią Ameryki Łacińskiej, rozwój guerrilli związany był z pojawieniem się kryzysu gospodarczego lat 60-tych. Miał bardziej charakter ekonomiczny, niż polityczny. Urugwajska organizacja powstańcza M L N Movimiento de la Liberación Nacional - Tupamaros przyjęła �180 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy osób - i uczestniczyły w walkach przez dłuż­ szy czas (6-40 lat). Tak duża rozpiętość liczbowa i czasowa wynika z uwarun­ kowań historycznych w poszczególnych krajach. Najkrócej, bo 6 lat, trwały działania na Kubie (1953-1959), a najdłużej, bo ponad 40 lat, w Kolumbii. Jeże­ li chodzi o długotrwałość konfliktu, na drugim miejscu plasuje się Gwatemala - 34 lata (1962-1996), następnie Nikaragua - 17 lat (1963-1980), Salwador 12 (1980-1992). Krócej, jak dotąd 10 lat, trwa walka w Meksyku (od 1994 r.), a 12 lat (1978-2001) bardzo gwałtownych, krwawych starć odnotowano w Peru . Kobiety obecne były w sumie w kilkudziesięciu ugrupowaniach, w nie­ których krajach tylko w jednym (np. ELZN w Meksyku) lub dwóch (np. SL i MRTA w Peru), a w innych nawet w kilkunastu (np. Salwador - FMLN, Nikaragua - FSLN), co wynikało z rozbicia ruchów w jednych krajach, a ich konsolidacji w drugich. 5 charakter pierwszej miejskiej partyzantki. Od 1964 r. oparła się w swej działalności na metodach terrorystycznych: porwaniach dla okupu, selektywnych zabójstwach rządzących, wymuszeniach. Od 1966 do 1971 przeprowadziła 21 akcji, w których odnotowano udział kobiet. Brak źródeł uniemożliwia określenie skali i charakteru tych działań poza informacjami o tworzeniu tzw. bezpiecznych domów, tzn. kryjówek, w których np. przetrzymywano zakładników; patrz Kohl, Litta 1974; Gilio 1973. Być może, nowsze badania pozwolą określić udział kobiet w guerrilli miejskiej w Urugwaju i Argentynie jak również Brazylii. Guerrillia w Meksyku ma nietypowy charakter, wymyka się dotychczasowym uogólnie­ niom. Z typowej guerrilli zbrojnej przekształcała się stopniowo, nabierając znamion ruchu spo­ łecznego o zasięgu krajowym i międzynarodowym, zwanym przez sympatyków sumieniem mo­ ralnym kraju. Trwający od 10 lat konflikt pomiędzy ELZN a państwem podzielić można na trzy etapy: 1 - konflikt otwarty zbrojny, dwumiesięczny; 2 - okres 1995-2000, tzw. wojny lub kon­ fliktu o niskim nasileniu {guerra o conflicto de baja intensidad) charakteryzujący się równolegle toczonymi długotrwałymi, nieefektywnymi, często zawieszanymi i przerywanymi negocjacjami strony rządowej i władz EZLN przy udziale różnych organizacji pozarządowych. Towarzysząca temu postępująca militaryzacja terenu stanu Chiapas, sporadyczne otwarte starcia zbrojne, pojawienia się wspieranych przez władze oddziałów paramilitarnych, nasilenia łamania praw człowieka i podsycania konfliktów wewnętrznych ze strony władz ukazują taktykę rządzących wobec guerrilli zmierzającą do pozbawienia EZNL poparcia społecznego wśród ludności tubyl­ czej; 3 - datujący się od 2000 r., tj. od objęcia władzy przez Vincente Foxa, pierwszego od 70 lat prezydenta wywodzącego się z innej partii niż autorytarnie sprawująca rządy od rewolucji Partido Revolucionario Institucional, nie stało się wbrew oczekiwaniom okresem przełomowym. Chociaż od 2000 r. do starć zbrojnych nie dochodzi, konflikt w Chiapas nie został do dziś rozwią­ zany. Program ideologiczny, taktyka działań EZLN, ewoluowały w ciągu tych lat, nabierając znamion ruchu społecznego o silnym wydźwięku moralnym, co wymagałoby szerszego omówie­ nia. Do najważniejszych cech różniących guerrillie w Chiapas od klasycznych należy: odcho­ dzenie od strategii militarnej na rzecz intelektualnej, unikanie przemocy, odcięcie się od form terrorystycznych, odejście od lewicowego dyskursu rewolucyjnego w kategoriach klasowych na rzecz dialogu w kategoriach społeczeństwa obywatelskiego, wielokulturowego, w zdobywaniu funduszy na działalność odżegnywanie się od przemytu i narkohandlu na rzecz finansowania przez organizacje międzynarodowe pozarządowe, głównie antyglobalistyczne, organizacji życia na terytoriach zajętych, odchodzenie od baz wojskowych na rzecz tworzenia autonomicznych gmin powstańczych, a następnie gmin zwanych caracoles wzorowanych na wspólnotach indiań­ skich. Caracoles skupiają ludność cywilną, stanowiąc naturalne bazy wsparcia (bases de apoyo). O powstaniu 1994 r. jako rebelii nowego typu patrz: Sniadecka-Kotarska (1996). 5 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI ,181 PRZYNALEŻNOŚĆ KLASOWA I ETNORASOWA Wyraźne podziały zarysowują się, gdy bierzemy pod uwagę dominującą przy­ należność klasową i rasową kobiet walczących w guerrilli. Można stwierdzić, że w partyzantce na Kubie, w Nikaragui i w Salwadorze dominowały kobiety z klasy średniej białej i metyskiej oraz kobiety z najniższych szczebli drabiny społecznej, w Gwatemali i Meksyku - kobiety z warstw chłopskich indiańskich, w Kolumbii - choć obecne są reprezentantki wszystkich klas - dominują kobiety pochodzenia chłopskiego, zarówno Metyski, jak i Mulatki. Peru było jedynym krajem, gdzie w rozpatrywanych ugrupowaniach obecne były kobiety niemal wyłącznie pochodzenia metyskiego, ale proporcjonalnie ze wszystkich klas (poza okresem kilku lat przed szerszym uaktywnieniem, gdy dominowały tam przedstawicielki klasy średniej). Podziałom klasowym odpowiada przynależność do grup wiekowych. W kra­ jach, gdzie dominowały kobiety z klasy średniej rozpiętość wiekowa wynosiła ok. 20 lat, w przedziale wieku uczestniczek od 19 do 39 lat (Kuba, Nikaragua, Salwador). Podobną rozpiętość wiekową reprezentują członkinie guerrilli kolumbijskiej, przy czym FARC ma największą liczbę młodocianych, nie­ pełnoletnich uczestniczek, od 10 roku życia. W krajach o dominacji grup chłop­ skich pochodzenia indiańskiego rozpiętość wiekowa uczestniczek jest naj­ większa, wynosi nawet ponad 40 lat, obejmując trzy pokolenia kobiet pomiędzy 13 a 59 rokiem życia. W Peru z kolei rozpiętość wiekowa rozpatrywanej grupy była najniższa i wynosiła 13 lat (między 17 a 30 rokiem życia) . Przyczyny udziału dominujących grup wiekowych wyjaśniają motywacje przystąpienia kobiet do guerrilli. 6 MOTYWACJE KOBIET W rejonie karaibsko-mezoamerykańskim dominowały motywacje o charak­ terze ustrojowym, wiążące się z brutalnymi formami sprawowania dyktatorskich rządów opartych na przemocy, oraz społecznym - odnoszące się do podziału na biednych, bogatych i klasę średnią pozostającą na usługach elit . We wszystkich wspomnianych krajach doszło do wydarzeń radykalizujących poglądy społeczne i polityczne tych, których nędza ani prześladowania politycz­ ne nie dotykały najsilniej . Uzmysłowiły one przedstawicielom klas średnich 7 8 6 Patrz m. in. Falquet 2001; Kirk 1992; Martinez 1981; Piaseczny 2003; Randall 1989; Riveira 1999; Saywell 1985; Smith 1993; Stoner 2001; Stasiński 2002. We wszystkich tych krajach ok. 70% areału ziemi było w rękach kilkunastu rodzin, ok. 22% należało do koncernów zagranicznych, a zaledwie 8% do chłopów; patrz m. in. Stoner 2001; Stoli 1996; Tetraut 1994. W Kolumbii stanowiła je śmierć księdza Camillo Toresa; w Salwadorze - zabójstwo arcy­ biskupa Romero, mającego opinię ugodowego wobec władz, zabicie kilkunastu księży i sióstr zakonnych, pacyfikacje wsi (Comisión de la Verdad 1992-1993). W Meksyku przystąpienie, od stycznia 1994 r., do wspólnego rynku NAFTA, oznaczającego globalizację i dalsze pogłębianie różnic pomiędzy północą i biednym południem kraju (Ross 1994). 7 8 �182 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA konieczność zmian i przebudowy istniejących zasad sprawowania władzy po­ przez walkę zbrojną. Kobiety z najniższych warstw przyłączały się do guerrili, motywując swe decyzje przesłankami społecznymi, utratą najbliższych, własną bezsilnością. W Gwatemali i Meksyku dominacja udziału kobiet pochodzenia indiańskiego oraz największa rozpiętość wiekowa wynikają nie z proporcji etnicznych kraju, ale z polityki eksterminacyjnej władz wobec populacji indiań­ skich, która stawiała kobiety w potrójnie trudnej sytuacji jako przedstawicielki warstw chłopskich, jako Indianki i kobiety. Dlatego w tych ruchach wśród kobiet dominowała motywacja etnokulturowa. Brak perspektyw, poczucie niespra­ wiedliwości i stałego zagrożenia, wynikające z dyskryminacji i izolacjonizmu społeczno-kulturowego oraz językowego, typowe były dla kobiet bardzo młodych i starych . W regionie andyjskim udział kobiet w guerrilli wynikał z przeświad­ czeń najbardziej radykalnych - natury ideologicznej - opartych na wierze w wizję wspaniałego świata komunistycznego i w konieczność siłowego obalenia oraz całkowitego rozbicia starych struktur polityczno-społecznych . Te motywacje zbieżne były z motywacjami mężczyzn przystępujących do guerrilli. Tylko dla kobiet charakterystyczne były jednak dwa spójne argumenty - natury relacji płci. Niezależnie od pochodzenia narodowego, etnicznego, klaso­ wego kobiety podkreślały w analogiczny sposób, mimo że wypowiedzi te padały zarówno 30 lat temu, jak i na przełomie wieków, zniewolenie i przemoc rodzinną oraz brak perspektyw na przyszłość w istniejących strukturach społecznych. Zniewolenie rodzinne było przez nie różnie artykułowane, ale koncentrowało się wokół problemu zbyt częstego macierzyństwa, obciążania tylko ich ciężarami wychowania potomstwa, stałym poczuciem strachu i lęku o dalszą egzystencję . 9 10 11 TEORETYCY GUERRILLI WOBEC UDZIAŁU W NIEJ KOBIET Założenia programowe ugrupowań tworzyli we wszystkich krajach (poza Meksykiem) mężczyźni, przyciągając do nich kobiety obietnicami bardzo ogól­ nikowymi, niesprecyzowanymi, w których kobiety chciały widzieć więcej niż ich twórcy, lub tego, do czego miały już konstytucyjne prawo. Na Kubie Castro 9 Patrz m.in. Śniadecka-Kotarska 2003; Menchu 1982. Kirk 1992; Crespi 1992; Warszewski 1987; Meza 1999. Patrz wypowiedzi kobiet walczących: Kuba 1959, Camila - Fidel obiecywał nam pomoc przy wychowywaniu dzieci (za: Craske 1999); Salwador 1974, Diaz - W domu czekało nas tylko spalanie się przy kuchni (Cana 1999, s. 17); Nikaragua 1978, Monica - W domach miałyśmy być ciche i pokorne, znosić przemoc i czekać na następne razy. W guerrilli mogłyśmy i nauczyłyśmy się po raz pierwszy mówić (Montenegro 1997, s. 40); Meksyk 1978, Ramona - Uciekłam z bra­ tem do guerrilli w Gwatemali, potem przeszliśmy do nas w Chiapas. W wiosce czekało mnie tylko dźwiganie drzewa, małżeństwo, ból ciągłych porodów i śmierci dzieci; 1994 r. Sylwia - Strach przed głodem i gniewem własnych mężczyzn towarzyszył nam odkąd pamiętam, dlatego wstąpi­ łam do oddziału; 1997 Ana Maria - Na co miałam czekać w domu, na śmierć od pasożytów czy przy porodzie? Guerrilla była jakąś szansą (Katzenberger 1994, s. 71; Śniadecka-Kotarska 2003, 10 11 �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 183 12 obiecywał kobietom udział w życiu politycznym i prawo do pracy . W Salwado­ rze i Gwatemali była to obietnica zrównania praw kobiet i mężczyzn, w Nikaragui - emancypacji i pełnego współrządzenia krajem. W Kolumbii i Peru kuszono je budową nowego ładu opartego na sprawiedliwości rewolucyjnej. W Meksyku - koniecznością równego dostępu i udziału obu płci we wszystkich aspektach życia. Na przykład, cieszący się szczególnie złą sławą, charyzmatyczny przy­ wódca SL Guzman, socjolog z wykształcenia, wręcz perfekcyjnie rozegrał w Peru problem kobiet, dzięki czemu zyskał wśród nich najwierniejsze i naj­ bardziej oddane towarzyszki walki . Co znamienne, tylko czterem spośród wielu żądań samych kobiet nadano w trakcie walk precyzyjną formę prawa rewolucyjnego. W Nikaragui chodziło o prawo do finansowania przez władze rewolucyjne aborcji i antykoncepcji, co miało rozwiązać problem niechcianego macierzyństwa, w Kolumbii było to prawo wyboru partnera, w Peru wprowadzono zapis uznający gwałty seksualne i inne formy przemocy wobec kobiet za niedopuszczalne oraz zdecydowano o powo­ łaniu zespołów nadzorowanych przez kobiety, a wymierzających kary mężczyz­ nom stosującym przemoc rodzinną. Tylko w Meksyku władze guerrilli przyjęły 11-punktową kartę praw kobiet przygotowaną przez nie same, a określającą dokładnie najważniejsze żądania kobiet i regulujące relacje pomiędzy płciami . 13 14 15 PRZESZKOLENIA A WKŁAD KOBIET DO W A L K I Na Kubie kobiety nie przechodziły przeszkoleń wojskowych, chociaż część z nich umiała strzelać. Eksponowano retorycznie ich działalność, ale praktycznie kierowano je do zadań drugoplanowych. W Nikaragui, Salwadorze, Gwatemali kobiety przechodziły takie same przeszkolenia jak mężczyźni w zakresie strate­ gii, taktyki, uzbrojenia. W Gwatemali barierą stawał się język, który wykluczał część z nich, co nie oznacza, że były kierowane do działań zgodnych z ich kwali­ fikacjami. Kobiety walczyły z bronią w ręku przede wszystkim w Nikaragui i w Salwadorze, choć w tym pierwszym przypadku ze względów propagando­ wych udział kobiet nagłaśniano, a w wypadku Salwadoru wyciszano. W Meksyku, s. 288); Kolumbia 1978, Angela - W oddziale dostałam broń taką samą jak mężczyźni, pierwszy raz mogłam odpowiadać za siebie (Saywell 1985); 1998 Amalia - W domu nie znaczyłam nic, każdy mógł mnie bić - brat, ojciec, wuj, a kobiety w guerrilli są kimś, z kim trzeba się liczyć (Meza 1999, s. 33); Peru 1981, Edith - w SL jesteśmy równe mężczyznom. Guzman i towarzysze nas szanują (Kirk 1992, s. 21); 1991, Sylwia - Me chciałam dzieci i przemocy. Perspektywą życia dla mnie, jak dla innych kobiet, stał się Świetlisty Szlak (Kirk 1992, s. 22). Patrz: Smith, Padula 1988; Riveira 1999. W 2004 roku, w ramach grantu K B N 2 H O I K 22525, rozpoczęłam badania terenowe w Peru na temat m.in. roli kobiet w guerrilli SL. Materiały te zostaną przedstawione w szerszej formie w jednym z kolejnych numerów „Etnografii Polskiej". Patrz: raporty DINCOTE 1992. Patrz szerzej: Śniadecka-Kotarska 2003. 12 13 1 4 15 �184 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Kolumbii i Peru kobiety przechodziły identyczne, wielostopniowe szkolenia (edukacyjne, ideologiczne, zbrojne, strategiczne), przy czym w Meksyku kła­ dziono nacisk na równoległą wielostopniową edukację, od językowej po zbrojną, a w regionie andyjskim - na szkolenia ideologiczne, które były warunkiem przystąpienia do szkoleń zbrojnych, tzw. Akademii Militarnej. Zaliczenie indoktrynacyjnych szkoleń ideologicznych (z historii komunizmu na świecie, w Peru, dziejów imperializmu, analizy myśli Marksa, Lenina, Mao i Guzmana itd.) róż­ nicowało możliwości dalszych przeszkoleń kobiet. FORMY DZIAŁAŃ Wszystkie ruchy partyzanckie, w jakich walczyły lub walczą kobiety, opierały się na zróżnicowanych formach działań, obejmujących walkę zbrojną, akcje dywersyjne, sabotażowe i propagandowe (poza Meksykiem, gdzie ruchy te odci­ nają się od stosowania przemocy). We wszystkich krajach powoływano począt­ kowo specjalne oddziały kobiece przy dominacji oddziałów mieszanych. Oddziały kobiece, które wsławiły się walkami - Marianas na Kubie, Sylwia w Salwadorze, Juanitas w Nikaragui - rozwiązano, gdyż podlegały niebezpiecznej mityzacji oraz, zdaniem przywódców, niezdrowej rywalizacji, zaogniającej relacje pomię­ dzy żołnierzami. Przyjętym formom walki odpowiadały tereny wiejskie lub miej­ skie. Dominacja typowych starć zbrojnych w terenie nad formami sabotażowo-dywersyjnymi charakterystyczna była dla obszaru mezoamerykańsko-karaibskiego lat 70-ych, podczas gdy w regionie andyjskim charakterystyczna była równowaga działań, przy stopniowym wzroście znaczenia tych drugich, tj. sabotażowo-dywersyjnych, prowadzonych w miastach jako bardziej skutecznych. W Salwadorze, Nikaragui, Gwatemali kobiety przez lata obecne były na fron­ tach obejmujących od 1/5 do 1/3 kraju. Wielokrotnie podlegały im ważne odcinki frontów, dowodziły atakami na miasta i konkretne obiekty, odpowiedzialne były za działania strategiczne, odbijanie więźniów, akcje odwetowe wymierzone prze­ ciw oddziałom pacyfikującym wioski, nadzorowały ukrywanie i transporty broni, ale nazwisk tych najbardziej walecznych kobiet nie znamy, czasem znane są tylko ich pseudonimy. Znane są natomiast powszechnie nazwiska kobiet, organizu­ jących protesty uliczne i manifestacje np. przeciw Batiście, Somozie, kobiet ukry­ wających wysokich rangą przywódców czy sanitariuszek opatrujących ich rany. Sugeruje to wyciszanie wiedzy na temat rzeczywistego udziału kobiet w rewolu­ cyjnych ruchach tych krajów. Ponadto, w Nikaragui, podobnie jak na Kubie, eksponowano działalność wybranych kobiet, związanych z rodziną Sandino lub Castro. Najbardziej anonimowe pozostały bojowniczki z Gwatemali. W regionie andyjskim kobiety były początkowo równomiernie angażowane we wszystkie formy walki i we wszystkich odnosiły spektakularne sukcesy. Kobiety z niższych warstw społecznych kierowano częściej do walk zbrojnych w terenie, a te z warstw średnich - do działań w mieście. Działania dywersyjno-sabotażowe stały się od połowy lat 80-ych preferowaną formą, częściej zlecaną �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W W A L K A C H P O W S T A Ń C Z Y C H - GUERRILLI 185 kobietom niż mężczyznom. Mężczyzn częściej angażowano w narkohandel jako źródło finansowania guerrilli. Kobiety rozszerzyły arsenał wątpliwych pod względem moralnym sposobów walki, łącząc doświadczenia partyzantki miej­ skiej z Argentyny i Urugwaju z własnymi metodami. Organizowały selektywne eliminacje, czyli zabójstwa polityków, liderów organizacji społecznych, zawo­ dowych, porwania dla okupu biznesmenów, zamachy bombowe, niszczenie obiektów infrastruktury publicznej. Kierowane do tych zadań członkinie prowa­ dziły najczęściej podwójne życie - kobiet z klasy średniej i rewolucjonistek, przy czym ta druga rola była skrzętnie skrywana przed otoczeniem. Pozycja społeczna sprawiała, że nikt nie podejrzewał ich o wyznawanie poglądów rewolucyjnych. SL najlepiej umiał wykorzystywać wykształcenie swoich członkiń do zadań na rzecz rewolucji. Były wśród nich lekarki, adwokatki, fmansistki, inżynierowie, chemicy, profesorowie uniwersyteccy, nauczycielki i intelektualistki . 16 MOŻLIWOŚCI AWANSU A PEŁNIONE FUNKCJE W regionie mezoamerykańskim większe szanse awansu miały kobiety wal­ czące w terenie, gdy kobiety z klasy średniej kierowano do akcji protestacyjnych i propagandowych lub edukacyjnych. Wyciszano sukcesy tych pierwszych na rzecz eksponowania działań drugich. W rejonie andyjskim, odwrotnie, kobiety awansowały przede wszystkim za udział w akcjach nagłaśnianych medialnie przez władze. Zakres zadań kobiet w mieście i na terenach wiejskich był więc różny, a możliwości awansu nie zawsze odpowiadały ich waleczności, bohater­ stwu i zagrożeniom, na jakie narażały się przez lata. Jednocześnie część z nich, mimo deklarowanych poglądów rewolucjonistek, prowadziła wygodne, dostatnie życie w domach i majątkach rodzinnych. SUKCESY I PORAŻKI Na Kubie kobiety wzięły udział w ataku na więzienie Mocanba w 1953 r., w roku 1958 Vilma Espin dowodziła podziemiem w prowincji Oriente. Awansu doczekało się zaledwie kilka: Vilma Espin, Celia Sanchez, Santamaria, Melba Hernandez. W Nikaragui, szturmem na Managuę w końcowej fazie wojny do­ mowej dowodziła Monika Belamondo, ona też została skierowana do przyjęcia kapitulacji Gwardii Narodowej oraz uwięzienia Somozy. GN i Somoza odmówili rozmów z kobietą, w wyniku czego jej zastępca przyjął kapitulację. W Peru ko­ biety piastowały najwyższe stanowiska, miały proporcjonalny udział w KC SZ i organizacjach wspierających. Kobiety były zastępcami Guzmana - najpierw jego żona Augusta, a potem Elena Iparaguirre. Kobiety były komendantami naj­ ważniejszych strategicznie okręgów guerrilli: Apurimac, Lima, Puno, Huancayo, Ayacucho. Kierowały spektakularnymi, najgłośniejszymi akcjami SL. 1 6 Patrz szerzej: PNP 1990; DINCONTE 1999. �186 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA W Peru kobiety dowodziły w 1982 r. atakiem w Ayacucho, zakończonym odbiciem 150 więźniów, podkopem i udaną ucieczką z najbardziej strzeżonego, najnowocześniejszego więzienia w Castro-Castro w Limie, skąd wyprowadzono 50 członków guerrilli w 1992 r., strajkiem i opanowaniem więzienia w 1996 r., wysadzeniem elektrowni dostarczającej prąd dla Limy w 1989 r. Dziś znane są nazwiska i sukcesy kilkudziesięciu komendantek i tylko kilkunastu mężczyzn. W Kolumbii jedynie kilka kobiet piastowało dotąd stanowiska komendantek baz guerrilli, kilka odpowiedzialnych jest za szkolenia zbrojne. Z uwagi na toczące się wciąż walki kobiety pozostają anonimowe. Wiadomo jednak, że najbardziej spektakularne akcje w ostatnich latach - wysadzenie ekskluzywnego klubu spor­ towego Nogal, metra naziemnego w Bogocie, zamachy na wiceprezydentów - przeprowadzały kobiety z FARC, wywodzące się z dobrych, zamożnych, sza­ nowanych rodzin kolumbijskich. W San Cristobal de las Casas atak na koszary w styczniu 1994 r. prowadziła komendantka Teresa, uwięzienie burmistrza było zadaniem komendantki Ester. Do największych porażek kobiety zaliczają: zabójstwo salwadorskiej przy­ wódczyni zamordowanej przez zawistnego wobec niej współdowodzącego, ta­ jemniczą śmierć żony Guzmana, głównego ideologa SL, oraz powierzenie stano­ wiska ministra zdrowia w rządzie Sandino zasłużonej w guerrilli komendantce, która na masową skalę wprowadziła przymusowe sterylizacje wśród najuboż­ szych kobiet w latach 1980-1984 (FSLN), rozwiązując w ten sposób trudności ekonomiczne kraju i likwidując wysoki przyrost naturalny. RELACJE KOBIET I MĘŻCZYZN Relacje służbowe kobiet i mężczyzn w oddziałach obie strony oceniają do­ brze. Kobiety utrzymywały, że cieszyły się powszechnym szacunkiem i respek­ tem, chociaż zdawały sobie sprawę, że były to długo relacje wymuszane przez zwierzchników. Niektóre z nich podkreślały, że mężczyźni chcieli rywalizować. Wspólna walka, stałe zagrożenia, niebezpieczeństwa, niwelowały z czasem te bariery. Zarazem kobiety twierdziły, że musiały wykazywać się większą odwa­ gą, większą wytrzymałością, większym bohaterstwem niż przychodzący w tym samym czasie do oddziałów mężczyźni. Codzienne życie obozowe, zajęcia typowo kobiece, przygotowywanie posił­ ków, porządki - poza Kubą, gdzie trudniły się tym bez protestów kobiety-żołnierze - rozwiązywano, zatrudniając okresowo kobiety z okolic, gdzie rozbijano obozy. Mężczyźni zdecydowanie buntowali się przeciw próbom naprzemiennego wypełniania tych zadań. W Kolumbii, Peru, Meksyku normą są naprzemienne dyżury obu płci w wykonywaniu zajęć codziennych. Kolejnym elementem zmieniającym życie kobiet biorących udział w guerrilli był stosunek do rodziny. Oficjalnie funkcje rodziny tradycyjnej miała przejmo­ wać rodzina rewolucyjna, tzn. oddział. Stosunek do rodzin biologicznych był zróżnicowany. Zależało to od koncepcji poszczególnych liderów oraz charakteru �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 1 87 uczestnictwa kobiet. Kobiety, które działały zakamuflowane w mieście prowa­ dziły podwójne życie, nie były narażone na zrywanie więzi. Inaczej wyglądała sytuacja kobiet kierowanych bezpośrednio do walki zbrojnej. W rejonie karaibsko-mezoamerykańskim kobiet nie stawiano wobec dylematu - działalność w guerrilli albo relacje z rodziną. Wiele uczestniczek, uciekając do oddziałów wbrew woli najbliższych, uczestnicząc w walkach na odległych terenach lub w obawie przed narażeniem rodzin na niebezpieczeństwo, ograniczało w sposób naturalny kontakty z nimi na wiele lat (Gwatemala, Nikaragua). W innej sytuacji były kobiety w regionie andyjskim - tam wręcz nakazywano im absolutne zer­ wanie wszelkich kontaktów z przeszłością i rodziną, nadawano nowe imiona i pseudonimy, co nie wynikało z charakteru podziemnej działalności, ale miało być symbolem i potwierdzeniem rozpoczęcia nowego życia. Szczególnie ostra dyscyplina regulowała styl życia obozowego - wykluczała posiadanie przed­ miotów osobistych przypominających przeszłość, narzucała zasady higieny osobistej, styl ubierania, bezwzględny zakaz przyjmowania narkotyków, picia alkoholu; za naganne, ale dopuszczalne uznawano palenie. Kobiety poddawały się tym nakazom, gdy mężczyźni często je łamali, za co podlegali karom. ZWIĄZKI Z MĘŻCZYZNAMI W odniesieniu do związków z mężczyznami sytuacja kobiet zmieniała się zasadniczo. Zaprzeczają one obiegowym opiniom, że w oddziałach panowało wyuzdanie seksualne. Większość kobiet przez lata walk miała 2-4 partnerów (poza FARC), ale przyznają, że możliwość posiadania więcej niż jednego part­ nera na całe życie była dla nich szokiem. Swoboda wyboru, wolność związku, możliwość odejścia w razie jakichkolwiek niesnasek (przemoc była ostro kara­ na), czyniła związki rewolucyjne trwalszymi niż inne. Jedynym warunkiem, w wypadku osób z zewnątrz źle widzianym, było sprawdzanie poglądów ideolo­ gicznych partnera. Związki zawierano jednak najczęściej wewnątrz guerrilli. Nowym zjawiskiem stało się pragnienie legalizacji związków przez męż­ czyzn, a nie przez kobiety. Zjawisko to pojawiło się w Nikaragui, a następnie w Peru. Zdarzenia takie występowały w dwu sytuacjach - gdy kobieta była w ciąży, co dowodzi tradycyjnego podejścia do rodziny, oraz gdy kobieta stała wyżej w hierarchii rewolucyjnej. Wówczas małżeństwo stawało się wygodną tram­ poliną do awansu mężczyzny. MACIERZYŃSTWO A ANTYKONCEPCJA. ABORCJE Największą komplikacją w życiu kobiet walczących stawało się macierzyń­ stwo. Poza Kubą jednym z problemów przywódców wszystkich ugrupowań stało się zagadnienie antykoncepcji i aborcji dla uniknięcia ciąż kobiet-żołnierzy. W Nikaragui przeznaczano część funduszy rewolucyjnych na zakup cyklicznie dostarczanych kobietom środków antykoncepcyjnych lub na zabiegi aborcji, �188 M A G D A L E N A ŚNIADECKA-KOTARSKA co było odpowiedzią na żądania kobiet. Okresowo w większych zgrupowaniach dowożono lekarzy, którzy w obozowych warunkach przeprowadzali po kilkanaś­ cie aborcji dziennie. Z czasem, z inicjatywy jednego z przywódców, zaczęto stosować zabiegi sterylizacyjne. Poddawane im kobiety nie były informowane 0 wszystkich konsekwencjach takich zabiegów. W Salwadorze, Gwatemali i Meksyku, dzięki współpracy z różnymi organi­ zacjami zagranicznymi i koncernami farmaceutycznymi, prowadzono kursy w zakresie edukacji seksualnej, dostarczając też systematycznie darmowe, ale nie zawsze bezpieczne środki (przeterminowane lub w trakcie testowania). Decyzję w sprawie ich przyjmowania pozostawiano kobietom, podobnie jak w przypadku decyzji o usunięciu lub pozostawieniu ciąży. W Kolumbii kobiety zobowiązane są do przyjmowania środków antykoncep­ cyjnych, które są niesystematycznie dostarczane, lub do aborcji już od 13 roku życia. Mogą posiadać rodziny i potomstwo, ale rodzina musi być podporządko­ wana interesom partii. W Peru problem antykoncepcji i aborcji pozostawiono samym kobietom. Reguły były we wszystkich ugrupowaniach takie same - kobieta ciężarna musiała opuścić oddział. Mogła powrócić, gdy będzie już w pełni dyspozycyjna. W Salwadorze i Nikaragui kobiety mogły liczyć na pomoc. Rocznie po kilka­ naście dzieci Nikaraguanek i Salwadorek przyjmowały domy dziecka na Kubie, opieki podejmowały się też ze względów patriotycznych matki, które utraciły dzieci lub wdowy po rewolucjonistach albo rodziny biologiczne. Macierzyństwo wiązało się jednak z długotrwałymi, niekiedy wieloletnim rozstaniami. W Kolumbii i Peru sytuacja kobiet-matek stawiała je przed trudniejszymi wyborami. Jedyną szansą było odnowienie więzi z rodzinami biologicznymi, niegdyś odrzuconymi, i pozostawienie dzieci na ich łasce, znalezienie rodziny adopcyjnej, porzucenie dziecka albo oddziału. To ostatnie rozwiązanie wiąże się z powrotem do sytuacji wyjściowej kobiet - podejmując się opieki nad dziec­ kiem kobieta musi równolegle walczyć o byt i szukać dróg zapewnienia sobie samodzielności ekonomicznej. Partnerzy pozostający w oddziałach nie czuli się bowiem zobowiązani do ponoszenia ciężarów wychowania potomstwa. Nie­ którzy wykorzystywali nawet ciążę żony jako pretekst do dezercji. Kobiety ciężarne musiały radzić sobie z wieloma trudnościami, podlegały róż­ nym naciskom psychologicznym. Opuszczały oddziały nie wiedząc czy do nich powrócą, spotykając się z zarzutami zwierzchników o zdradę ideałów, pozba­ wione wsparcia ekonomicznego szukały, jak przed laty, możliwości przeżycia. Powroty wiązały się z kolei z trudnymi decyzjami porzucenia noworodka, poczuciem winy wobec dziecka i tęsknotą za nim oraz z krytyką ze strony rodzin. Problem macierzyństwa obala mit o równouprawnieniu kobiet i mężczyzn w oddziałach - dziecko oznaczało najczęściej koniec kariery matki, nie ojca, niezależnie od piastowanych wcześniej stanowisk. W ten sposób wiele kobiet kończyło udział w guerrilli. Najważniejszym punktem odniesienia społecznego 1 uczuciowego dla kobiet przez wiele lat walczących stawały się więc na powrót rodzina i macierzyństwo. �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 1 89 ZAKŁADANE PRIORYTETY I WSPÓLNA WALKA I OBECNY STATUS KOBIET ORAZ ICH PARTYCYPACJA W ŻYCIU SPOŁECZNYM I POLITYCZNYM W POSZCZEGÓLNYCH KRAJACH Problem ten przedstawia się odmiennie w różnych krajach. Na Kubie i w Nikaragui, gdzie działania powstańcze zakończyły się sukcesem, kobiety były silnym wsparciem ruchu, po zakończeniu zbrojnego etapu zeszły na drugi plan. Kobiety zaczęły lojalnie wypełniać plany programów konstruowanych wyłącz­ nie przez mężczyzn. Fidel Castro wprowadził, co prawda, kobiety do polityki zaraz po rewolucji (Kuba jest od 40 lat krajem o jednym z najwyższych wskaź­ ników obecności kobiet w parlamencie), ale wysokie stanowiska piastuje tam zaledwie kilkanaście kobiet z elit rewolucyjnych (ambasadorów - Santamaria, ministrów - Vilma Espin, członków Komitetu Centralnego - Celia Sanchez). Castro wywiązał się z obietnicy budowy systemu edukacji, opieki społecznej i medycznej pomocy nad dziećmi oraz prawa do pracy. Prawo to stało się najważ­ niejszym elementem polityki Fidela, doskonale rozegranym. Włączenie kobiet w rynek pracy było istotne z punktu widzenia ekonomicznego kraju. Organizacja ochotniczych Brygad Pracy Kobiet stanowiła wygodny kanał mobilizowania kobiet, zapewniający bezpłatną pracę. Powołane organizacje kobiece - Minister­ stwo i Federacja Kobiet Kubańskich, kierowana od 30 lat przez Vilmę Espin (szwagierkę Fidela), zapewniały kontrolę nad ewentualnym niezadowoleniem kobiet. Kodeks Rodzinny, wzorowany na przepisach NRD, wprowadzono dopiero w 10 lat po jego przygotowaniu. W sferze obyczajowej zmieniło się, w opinii Kubanek, bardzo niewiele. W Nikaragui, tuż po zakończeniu walk w 1979 r., 21% kobiet wprowadzono do nowych struktur rządowych, ale stopniowo zaczęto się z tego wycofywać. Po 10 latach (w roku 1989) zaledwie 3% z nich piastowało wysokie stanowiska. Władze krok po kroku zaczęły powracać do priorytetów sprzed rewolucji, mimo wprowadzenia w 1987 r. Biura Walki o Prawa Kobiet i zapisów konstytucyjnych równości praw. Świadczą o tym wypowiedzi prezydenta Daniela Ortegi o kobie­ tach, które negują swą kobiecość, aspirując do innych zadań niż macierzyństwo. Sprzeczność obyczajowa z zapisami konstytucyjnymi, które stały się zapisami martwymi, jest najsilniejsza właśnie w Nikaragui, a kobiety straciły tam wy­ walczoną samodzielność. Jedyną pozostałością po niej jest prawo do aborcji. Świadomość społeczna Nikaraguańczyków nie zmieniła się. W Salwadorze i Gwatemali działania zakończyły się kompromisem. W Sal­ wadorze kobiety w trakcie walk zbrojnych były przez pierwsze lata trakto­ wane tak samo jak mężczyźni, awansowały w zależności od kompetencji i zdol­ ności indywidualnych. Jednej z nich silna osobowość, odwaga, bohaterstwo i charyzma zapewniły szybki awans. Przeciętna, niespełna 22-letnia chłopka stała się jednym z dwu głównych przywódców FLSN. Rosnąca popularność i sympatia do niej sprawiły, że rywalizujący z nią na równoległym stano­ wisku komendant zlecił zamordowanie jej. Dziś ocenia się, że była to jedna z największych porażek guerrilli salwadorskiej. Po tym incydencie udział �190 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA kobiet w walkach zbrojnych i idące za tym ich awanse zdecydowanie zastopo­ wano. Po 12 latach walk zaledwie kilka piastowało kierownicze stanowiska - oficjalnie spoczywała na nich mniejsza odpowiedzialność. Większość kobiet w Salwadorze pracowała w cywilu przy transporcie i produkcji broni, kierowała finansami FLSM, uczestniczyła w przemycie osób zagrożonych. Dziś czują się zdradzone i oszukane - obiecywanego zrównania praw konstytucyjnych nie wprowadzono w życie. W Peru walka zakończyła się klęską. Kobiety związane z SL straciły najwię­ cej. Przez 12 lat funkcjonowały w strukturach o realnie zrównanych prawach kobiet i mężczyzn. Miały identyczne prawa, możliwości awansu. Zajmowały odpowiedzialne stanowiska, w wielu przypadkach wręcz eksponowane. Rozbi­ cie ruchu większość z nich opłaciła uwięzieniem i wysokimi wyrokami. Koledzy z oddziałów za obietnice niskich wyroków odpowiedzieli na jedno z antyterro­ rystycznych zarządzeń prezydenta Fujimoriego. W zamian za ujawnienie się, ze wskazaniem co najmniej trzech innych członków guerrilli, uzyskiwali obietnicę rozprawy przed sądem cywilnym, a nie wojskowym, co oznaczało dużo niższe kary z możliwością uniewinnienia włącznie. Kobiety nie odpowiadały na te za­ rządzenia, pozostały zdyscyplinowane i wierne Guzmanowi. Wielu mężczyzn dopuściło się zdrady, a zapłaciły za to na ogół kobiety. Mężczyźni chętniej denuncjowali towarzyszki niż towarzyszy z oddziałów - solidarność płci i w tym wypadku dała o sobie znać. Dlatego też proporcje więźniów, byłych członków SL, kobiet i mężczyzn są odwrotnie proporcjonalne do rzeczywistego udziału kobiet w guerrilli, podobnie jak wysokość zasądzonych wyroków. Kobiety stano­ wią 60% więźniów, mając wyroki od kilkunastu do kilkudziesięciu lat, spośród mężczyzn z wyrokami od kilku do kilkunastu lat wielu opuściło już więzienia . W Kolumbii - mimo 40 lat partycypacji kobiet w walkach FARC - wyzwole­ nie członkiń guerrilli pozostaje praktycznie w punkcie wyjścia. Przystępując do guerrilli pragnęły nowego życia, w którym nie byłoby przemocy rodzinnej, brutalności mężczyzn, niechcianego, częstego macierzyństwa. W guerrilli, w imię interesów partii, dochodzi jednak do wynaturzeń, których formy są inne, ale mechanizmy bardzo podobne. Kobiety, godząc się na swobodę seksualną, pozor­ nie uzyskują niezależność. Prawo wyboru i fakt posiadania wielu partnerów satysfakcjonują je, stając się potwierdzeniem ich wolności i równości płci. Oba­ wa przed opinią złej rewolucjonistki powoduje, że przyjmują role uwłaczające ich godności. Wchodzą w relacje nowego typu, ale także zależności, w których podporządkowane są pragnieniom mężczyzn. Ich zgoda na pełnienie usługowych funkcji seksualnych wobec wyższych rangą żołnierzy, „w imię interesów partii" i zdrowia mężczyzn, jest taką samą formą zależności od mężczyzn, jaka wystę­ puje w związkach rodzinnych. Zdrowie kobiety jest traktowane drugorzędnie wobec pragnień mężczyzny. Ponadto, akceptacja przez nie same stałego przyj­ mowania środków antykoncepcyjnych lub częste aborcje w bardzo młodym wieku (od chwili, gdy kończą 12-13 lat) naraża ich życie i zdrowie w równym 17 Patrz: PNP 1995; www.csrp.org.;www.editorial.peru.com �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WAŁKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILL1 191 stopniu jak przemoc rodzinno-małżeńska i obawa przed częstym macierzyń­ stwem w domach, z których uciekły. Bezpieczeństwo w aspekcie życia intymne­ go zapewnia kobietom tylko awans lub związek z wysokiej rangi żołnierzem FARC. Małżeństwo w FARC daje kobiecie poczucie bezpieczeństwa, bycia z jednym partnerem, ale posiadanie dziecka wiąże się z podrzuceniem go rodzi­ nie. Instytucja rodziny tradycyjnej, podporządkowującej kobietę, od której ucie­ kały, nadal więc odgrywa w ich życiu istotną rolę. W Meksyku, w ELZN, kobiety zyskały najwięcej. Problem edukacji został rozwiązany, równa partycypacja funkcjonuje od 10 lat w sferze politycznej, ekono­ micznej i kulturowej. Kobiety dokonały autentycznej rewolucji wewnątrz rewolu­ cji w zakresie relacji płci, ale czas pokaże czy znajdzie to przeniesienie na realia życia codziennego w momencie włączenia w szersze struktury kraju. BILANS UDZIAŁU Zaangażowanie kobiet w walkę i ich determinacja były wielkie. Kobiety ginęły w walkach, były skrytobójczo mordowane, torturowane i narażone na gwałty ze strony walczących z nimi sił . Liczba ofiar kobiet-żołnierzy nie jest do dziś ustalona w żadnym kraju. W znacznym stopniu walka o zmianę statusu kobiet została zaprzepaszczona z winy ich samych, czego są dziś świadome. Nie zabiegały one o formalne awanse w strukturach hierarchii powstańczej, w okresie kończącym starcia nie określiły swych oczekiwań co do partycypacji we władzach cywilnych, po zakończeniu walk nie potrafiły skutecznie ubiegać się o stanowiska, powróciły na ogół do ról tradycyjnych matek i żon . Zmiany statusu społecznego stały się udziałem nielicznych byłych uczestniczek guerrilli, wywodzących się z elit, zarówno na Kubie, w Nikaragui, jak i w Salwadorze. W Peru większość żyjących liderek SL przebywa w więzieniach z wyrokami kilkunasto- lub kilkudziesięcioletnimi. W Kolumbii kobiety walczą, ale godząc się z podporządkowaniem bezwzględ­ nym interesom partii, zamieniły zależność rodzinną na zależność rewolucyjną. Konsekwencje wieloletniego udziału kobiet w guerrilli odbiegają więc od oczekiwań ich samych, ale też nie zostały nigdy sprecyzowane. W krajach, które zmieniły ustrój, kobiety czują się rozgoryczone, podobnie jak w tych, w których poniosły klęskę, ale w żadnym z nich nie można już kobietom zarzucać pasyw­ ności, bezwolności, bezwzględnego podporządkowania mężczyznom, nawet jeżeli powróciły do ról matek i żon. Te kobiety są już inne. 18 19 1 8 Patrz m. in. Raporty: Amnesty Internacional: Salvador 1975 i 1978; Meksyk 1993, 1995, 1998; Kolumbia 1998; Peru 1991, 1998, 2001; WATCH 1985; CV 1992/93 CVR 2003 oraz Pineda 1987. Odwrotnie niż mężczyźni, byli członkowie guerrilli, którzy po porozumieniach pokojo­ wych nie tylko uzyskiwali ważne stanowiska polityczne i społeczne, ale też zabiegali o pracę w innych sferach życia publicznego. Zgodnie z nabytymi w guerrilli umiejętnościami, prze­ chodzili wprost z działalności nielegalnej oddziałów guerrilli do legalnej w strukturach wojska, policji, różnych agencji ochrony. 19 �192 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA Zmiany wspólne kobietom ze wszystkich omawianych krajów dotyczą szer­ szych relacji społecznych, zakresu nowych umiejętności, moralności seksualnej, jak i samooceny, co ma wpływ na inne grupy kobiet. Kobiety wpisały się w szersze relacje i środowisko społeczno-polityczne poza lokalnym. Guerrilla dała im kontakty z kobietami i mężczyznami wywodzącymi się ze wszystkich warstw społecznych, organizacji i instytucji, co niewątpliwie poszerzyło ich horyzonty, wykształciło samodzielność spojrzenia na otaczającą rzeczywistość. Przeszkolenia ideologiczne, militarne, medyczne, w zakresie telekomunika­ cji, przyniosły kobietom pewien zakres wiedzy i umiejętności praktycznych, z których część można przenieść na pracę zawodową i życie codzienne. Posia­ dana wiedza nie znalazła wsparcia ram instytucjonalnych, w jakich mogłyby ją kobiety realizować, ale zależnie od indywidualnej inwencji jest impulsem do dalszych zmian. Okoliczności towarzyszące walkom wpłynęły na zerwanie z tradycyjną nor­ mą obyczajową obowiązującą kobiety - jeden mężczyzna na całe życie. Dzięki zmianom w dziedzinie moralności kobiety mają inne spojrzenie na związki z mężczyznami, rodzinę i dzieci. Dzięki edukacji seksualnej zmniejszyła się liczba posiadanych dzieci do 2-3 zamiast 5-9. Udział w walkach, sprawdzona doświadczalnie wiedza teoretyczna, funkcjo­ nowanie w strukturach decyzyjnych, pozwoliły wykazać się cechami, do jakich prawa kulturowe mieli dotąd wyłącznie mężczyźni: samodzielnością, odwagą, uporem, bohaterstwem, zdyscyplinowaniem, co wyraźnie dowartościowało część z nich. Podniósł się prestiż społeczny kobiet i ich samoocena, co może progno­ zować dalsze zmiany. Szerokie rzesze kobiet uzyskały świadomość posiadania praw, możliwości samoorganizacji i wpływu na swe dalsze losy. W poszczególnych krajach kobiety, dzięki udziałowi w guerrilli, zmieniły się przede wszystkim wewnętrznie, choć w szerszym kontekście społeczno-obyczajowym zyskały niewiele. LITERATURA A b e l l e y r a A. 1998, Mexique: una panorama de la féminisation de la pauvreté, Paris. A d l e r F., R. J a m e s , 1976, The Criminology of Deviant Women, New York. America Indígena, 1994, t. 1-2, Mexico. A m n e s t y I n t e r n a t i o n a l . Raporty: Salwador - lipiec 1975, czerwiec 1978; Meksyk -czerwiec 1993, listopad 1995, listopad 1998; Kolumbia - 1998; Peru - 1991, 1998,2001. A n d r e a s C. 1991, Mujeres en la Guerra: atracicion de Sendero Luminoso, NACLA, vol. XXIV, nr 4, January. B a l b i C.R., J. C. C a l i i g r o 1992, Sendero y la mujer, Quehacer, nr 79, s. 50-53. B a r W. 1999, Na krwawym szlaku: Sendero Luminoso, Lublin. B a r r y A. 1994, Varias entervistas con nuestras Zapatistas, Mexico. B a r e i r o L., C. S o t o 1993, Alquimistas: documentos para otra historia de las mujeres. Centro de Documentación y Estudios, Mexico. �P R Z Y C Z Y N Y UDZIAŁU KOBIET W W A L K A C H P O W S T A Ń C Z Y C H - GUERRILLI 193 B e 11 i G. 2004, El pais bajo mi piel.Memorias de Amor y guerra, Managua. B o t Y. 1992, La Guerra en las tierras mayas. Comunidad, violencia y modernidad en Guatemala {1970-1992), Mexico. - 1997, El sueno zapatista, Barcelona. B u r g o s E. 1982, Me llamo Rigoberta Menchu y asi me nació la conciencia, Barcelona. C a n a s M . 1992, En EL Salvador. Muchas mujeres: gracias a la Guerra salimos de las cocinas donde solo estábamos quemándonos, Uno Mas, Mexico, 21 agosto. C e v a 11 o s D. 1996, Ramona viaja a capital, Mexico. C h a m o r r o V. 2000, Diario, El Salvador. C h a v e z de P a z D. 1989, Juventud y terrorismo, Lima. C o o p e r H. A. 1986, Mujeres y el terrorismo, Lima. C o r a l C o r d e r o I . 1999, Las mujeres en la guerra: impacto y respuestas, [w:] Los senderos insólitos del Peru, S.J. Stern (red.), IEP, Lima, s. 336-363. C r a s k e N . , S. S o t o , T. S c o o d. 1999, Women & polines in Latin America, Cambridge. C r e s p i A. 1992, Por los caminos de Sendero, Quehacer, nr 55, s. 46-49, Lima. C V - C o m i s i ó n de l a V e r d a d 1992/1993, Informe: de la locura a la esperanza, la Guerra de doce anos en El Salvador, San Salvador-New York. C V R - C o m i s i ó n de l a V e r d a d y R e c o n c i l a c i o n 2003, Informe sobre la violencia en Peru 1980-2000, Lima. - 2004, Hatun Willakuy: version abreviada del Informe Final de CVR, Lima. D e g r e g o r i C. 1989, Que difícil es ser Dios: Ideologia y violencia política en Sendero Luminoso, Lima. - 1990, El surgimiento de Sendero Luminoso: Ayacucho 1969-1979, Lima. D i a z N . 1988, Nunca estuve sola, San Salvador. D I C O N T E - D i r e c c i ó n N a c i o n a l C o n t r a T e r r o r i s m o 1992, Informe animal, Lima. - 1999, Informe annual, Lima. G a r c i a de L e o n A. 1994, EZLN documentos y comunicados, Mexico. G a r g a 11 o F. 1987, Las mujeres en la Guerra en El Salvador, Mexico. G i l i o M . 1973, Tupamaros, Warszawa. C h i n c h i l l a N . 1994, Feminism, revolución and démocratie transition in Nicaragua, [w:] The Womens Movement in Latin America participación and democracy, Jaquette (red.), 177-198 G o r r i 11 i G. 1992, Sendero: Historia de la Guerra milenaria en el Peru, Lima. G o n z a l e z G u a d e l u p e A. 1999, patrz: www.cnn.com./special/cold.war/episodes/18 /interviews/martinez G r u s z c z a k A. 1997, Współczesne oblicza Latynoamerykańskiej guerrilli, Ameryka Łaciń­ ska, nr 2, maj, s. 6-10, CESLA. G u z m a n A. 1978 (wyd. 2; wyd. 1 - 1974.) Pensamientos de sociedad, Ayacucho. - 1982, Tiempos de guerra, Ayacucho. H e n r i q u e z E. 1996, Marcos presento a Ramon. Diario la Jornada, octubre, Mexico. H e r n á n d e z B. 2001, La revolución y la paz, Miami. H e r n a n d e z - T r u y o l B.E. 2000, Buiding Bridges V-Cubans Without Borders. Holgado F. I . 2003, No es fácil. Mujeres cubanas y la crisis revolucionaria, Havana. - 2001, Mujeres unidas por su historia, Havana. F a 1 q u e t J. 2000, Un mouvement desoriente: la 8-eme rencontre féministe latino-américaine et de Caribes, Nouvelles Questions Féministes, nr 4. - 2001, Femmes salvadoriennes dans la guerre, entre rupture et reproduction: analyse et bilans de douze ans de participación, Paris. - 2003, El movimiento de mujeres en la democratización de postguerra en el Salvador, Revista del Cesia, nr 4. J o y c e T. 1998, Mujeres en la Cuba, Caracas. K a t z e n b e r g e r E. 1994, First world, ha! ha! ha! The zapatista challenge, San Francisco. K i r k R. 1992, Las mujeres de Sendero Luminoso, Lima. �194 MAGDALENA ŚNIADECKA-KOTARSKA K o h 1 a J., J. L i 11 a 2001, Urban guerrilla warfare in Latin America. K o p p e 11 M . 2003, Revolución has madre possible, The Militant, vol. 67, nr 7-10. K o w a l e w s k i Z. 1978, GuerriUia latynoamerykańska. Szkice z dziejów rewolucyjnych walk partyzanckich XX wieku, Warszawa. - 2002, Życie i śmierć boliwijskiego rewolucjonisty, Rewolucja, nr 2, s. 323-457. Kauffmann-Prucell S. 1999, Modernizing Women for a Modern Society: The Cuban Case, New York. L á z a r o J. 1990, Women and political violence in con temporally Peru, Dialectical Anthropo­ logy, nr 15, s. 233-247. Leahy M . 2000, Development Strategies and the Status of Women: A Comparative Study of the United States Mexico, the Soviet Union and Cuba, Maiami. M a c e r a P. 1988, Sendero y Mama Huaco, Cambio, nr 11, Lima. M a r t i n e z A. G. 1981, Le Salvador, une fe/nme du front de liberación temoigne, Paris. M a r t i n e z H. F. 2002, Nacionalism, races and classes in the revolución of 1985 and the Cuban First Republic, Cuban Studies, nr 33, s. 110-122, University of Pittsburgh. M e z a R. V. 1999, The Fare and the illict drug trade, Washington. M o n t e n e g r o S. 1997, Mujeres, Sandinismo y Contras, NACLA: Report 31/1. M o ś c i c k i J. 2003, Regulaminy walk partyzanckich, Słubice, art. 4, p. 1. N a z i a S. 2000, Before and after the revolución, http://www.saxakali.com./carribbean/nashaikh.htm. - 2001, Violencia política, Lima. P e r e r i r a C. 2000, El Peru en el proceso de globalizacion, Lima. P i a s e c z n y H. 2003, 12-letni bojownicy, Przegląd, nr 40, s. 28-29. P i n e d a E. 1987, Las mujeres en los procesos revolucionarios de Centroamerica, Granada. P N P - P o l i c í a N a c i o n a l d e l P e r u 1990, Raport-Participacion de la mujer en la subversion y las Fuerzas Antisubversivas, November, Lima. - 1995, Raport-Participacion de la mujer en los par ros de cárcel, Lima. P o n c e l l a R. 1997, La guerra y la migración, Caracas. R a n d a l l M . 1989, Women in Cuba: Twenty years later, Brooklyn. - 1994, Sandino's Daughters Revisited: feminism in Nicaragua, New Brunsswick. R o d r i g u e z F. 2001, Ameryka Łacińska - rozumem i sercem, Warszawa, CESLA UW. R i v e i r a D. 1999, Womens legal advances in Cuba, Maiami. R o s s J. 1994, Who are they? What do they want'}, San Francisco. - 1997,Una comendante zapatisata, Revista Ko 'eyu Latinoamericano, nr 72, Caracas. - 2001, Una comendante Esther, Revista Ko'eyu Latinoamericano, nr 80, Caracas. S a y w e 11 S. 1985, Women in War, Viking Books. S c h i n n e r P. 2002, Feminismo y organizaciones Comadres en el Salvador y Guatemala durante el tiempo de guerrillia, Caracas. S m i t h H. 1993, Nicaragua: self-determinacion and survival, London. S m i t h L., A. P a d u l l a 1988, Twenty questions on sex and gender in revolucionary Cuba, Cuban Studies, nr 18, s. 130-167, University of Pittsburgh. S t a r n O. 1987, Refleciones sobre rondas campensinas y nuevos movimientos sociales, Lima. S t e t s o n M . 1999, Feminismo popular en Mexico, Mexico. S t a s i ń s k i M . 2002, A gdy dorosnę będę żelazną dziewczyną, Gazeta Wyborcza, nr 178/2002, Duży Format, nr 13. S t e r n S. 1975, With the Weathermen: The Personal Journey of a Revolucionary Women, New York. S t o 11 D. 1996, Rigoberta Menchu and the story of al. poor Guatemalans, Westview Press. Colorado. S t o n e r L. K. 2001, From the streets: the Cuban Womans Movement for legal reform 1898-1940. Ś n i a d e c k a - K o t a r s k a M . 1996, La insurrecion armada en Chiapas en 1994 un conflicto social de nuevo tipo, Estudios Latinoamericanos, nr 17, s. 142-158. �PRZYCZYNY UDZIAŁU KOBIET W WALKACH POWSTAŃCZYCH - GUERRILLI 195 - 2003, Być kobietą w Ekwadorze, Warszawa, Centrum Studiów Latynoamerykańskich UW. - 2003a, Kobiety kukurydzy w ruchu zapatystów na przełomie wieków, [w:] Ameryka Łacińska rozumem i sercem, F. Rodrigez (red.), CESLA UW, Warszawa, s. 381-397. T e e p l e M . 2003, Globalization and the retrenchment of women's rights and human rights, Revista del Cesia, nr 4. T e t r e a u l t M . 1994, Women and Revolution in Africa, Asia and the New World, Columbia University. V a r g a s V. 1992, The feminist movement in Latin America: between hope and disenchantment, World Development, 24/3, s. 195-214. V e l i z E. 1992, Mujeres Latinoamericanas en Cifras: Cuba, FLACSO, Madrid. W A T C H 1985, Raport: Violencia política en el Salvador 1975-1985, El Salvador. - 1998, Raport: Violencia en estado de Mexico 1993-1998, Mexico. W a r s z e w s k i R. 2001, Pokażcie mi brzuch terrorystki, Szczecin. W i c k h a m - C r o w l e y T. 1992, Guerrillas and Revolution in Latina America: A comparative Study, New Jersey. W a y l e n G. 1993, Women's movements and democratizations in Latin America, Third World Quarterly, 14/3, s. 573-587. - 1999, Mujeres en la política en America Latina, Caracas. Centro de Estudios la Mujer en la Historia America Latina www.cverdad.org.pe www.csrp.org.Comitte to support the revolución in Peru www.editorial.peru.com. www. derecho s. org. www.user.skynet.be/terrorizm "La madre de Elena Iparraguire narra las visitas a la Base Naval para ver a su hija" http//www.geocites.com/narravisitas. Retrial for Peru Shining Path rebel htm.http//news.bbc.co.uk/2hi/Americas/319991; 249735 M A G D A L E N A SNIADECKA-KOTARSKA THE REASONS FOR WOMEN'S PARTICIPATION I N UPRISING BATTLES - GUERILLA I N LATIN AMERICA Summary The author presents the study of the participation and role of women in the guerilla move­ ments in Latin America. The study spans the period between the second half of the 20 century to the beginning of the 2 1 century. The problem of the women's contribution to the guerilla wars has been hardly ignored by now, still it is really worth our interest, and for many reasons. One of them is the high social basis of women in the groups (30-40%) in all those countries where the rebel movements took place. Another refers to the motivations of the women who, first of all, decided to join the guerilla groups in order to change the asymmetric male-female relationships based on discrimination of women. The comparative analysis of the role of women included two areas: the Carribean-Mezzoamerican (Cuba, El Salvador, Nicaragua, Guatemala Mexico) and the Andean (Columbia, Pern). It was in those countries that the guerilla wars lasted for various periods of time-ranging from 3 to 40 years. No matter how long the war lasted, women were always present in the groups, the number of which ranged from a few to over a dozen in particular countries. There are three categories of issues the author deals with: th st �196 MAGDALENA SNIADECKA-KOTARSKA In the first one she juxtaposes and compares the areas and duration of the guerilla wars as well as social status, ethno-racial identity and age of the women fighters. Next, she discusses the promises of the guerilla ideologists, theoretical and vague in fact, which were intended to attract women to the combat, and the more matter-of-fact motivation of the women themselves. In the second part the participation of women is presented: kind of training the women had to go through, kind of battles and other tasks they were assigned to, their chances for promotion, functions they fulfilled, their successes and failures. Next category of issues concern changing male-female relationships within the guerilla groups, the personal relationships of the fighting women, their revolutionary marriages, but also the problem of abortion and contraception. In the conclusion the author points at the variety of the women's participation in the guerilla in particular countries depending on how the war ended, whether it was won or lost, ended with compromise or is still lasting. But there is something that all those situations have in common. In spite of the long-lasting commitment and sacrifice, in spite of the fact that the efforts of men and women were equal, the women haven't managed to take advantage of those experiences and to transfer the more egalitarian relationships of the guerilla groups into civilian life. Women who used to be fighting revolutionaries, now don't know how to join, like their male fellow-fighters, into legal political structures and to vie for positions in professional, social and cultural life. After years of fighting, irrespective for their courage and how well they had deserved of the cause, later they returned to the traditional women's roles again-those of women-mothers, the souls of home {alma de casa). Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b15f3315b6df3b74908579fb52b084e7.pdf 6ae185f6dde0c73eff312c3641b42e93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1622 Title A name given to the resource "Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście amerykańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.161-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I I JANUSZ MUCHA Katedra Socjologii Ogólnej i Antropologii Społecznej, AGH, Kraków „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ W NIEWIELKIM MIEŚCIE AMERYKAŃSKIM 1 WSTĘP Celem tego tekstu jest analiza konkretnego przejawu „sukcesji etnicznej". Ta problematyka teoretyczna pojawiła się w naukach społecznych na początku XX wieku w ramach prac tak zwanej pierwszej „szkoły chicagowskiej" (szkoły Roberta E. Parka). Od tego czasu powstało wiele mniej lub bardziej ogólnych koncepcji sukcesji (nawiązujących do ekologii roślin, z której wkrótce wyrosła ekologia społeczna; na ich temat por. McKee 1993). W artykule niniejszym cho­ dzi mi o sukcesję w jednej szczegółowej dziedzinie i w jednym szczegółowym miejscu. Przedmiotem tekstu jest nieukończony jeszcze proces przejmowania parafii rzymskokatolickiej przez szybko rosnącą liczebnie ludność latynoską od zmniejszającej się zbiorowości polonijnej w Zachodniej Dzielnicy średniej wielkości miasta South Bend na północy amerykańskiego stanu Indiana, około 90 mil na wschód od Chicago. Ten proces oznacza jednak również zamknięcie procesu sukcesji etnicznej eliminującej kulturowo grupę węgierską z „samodziel­ nego" życia religijnego dzielnicy. Warto tu przypomnieć, że w społeczeństwach kulturowo zróżnicowanych religijność jest bardzo często ściśle związana z etnicznością (por. np. Posem-Zieliński [red.] 2003), a w znanej koncepcji autorstwa Miltona Gordona (1964, s. 23-30) religia jest jedną z trzech możliwych podstaw etniczności w społeczeń­ stwie amerykańskim. W prezentowanym tu przypadku dwie istotne dla tekstu grupy etniczne w zasadzie nie różnią się przynależnością religijną. Co więcej, historycznie rzecz biorąc katolicyzm jest ważną częścią tożsamości etnicznej ich obu. Kulturowo rzecz biorąc natomiast, są to jednak nieco inne typy katolicy­ zmu. Etniczna sukcesja, o której tu będzie mowa, ma znaczenie dla kulturowych cech katolicyzmu w całym mieście. W tekście przedstawię najpierw bardzo krótko miejscową Polonię oraz zbio­ rowość Latynosów, a potem skoncentruję się na wspomnianej „sukcesji" . Na 2 1 Chciałby podziękować panu dr. Pawłowi Załęckiemu z Instytutu Socjologii U M K za uwagi i sugestie. Dzieje miasta i jego Polonii opisane są dokładnie w: Mucha 1996. Ludność latynoska mia­ sta i teorie „sukcesji etnicznej" związane ze wspomnianą „szkoła chicagowską" przedstawione są w: Mucha 2003. 2 �162 JANUSZ MUCHA tyle, na ile ma to sens (i istnieje odpowiedni materiał empiryczny), postaram się wskazać elementy procesu „przejścia" i ceremonii „przejścia", tak jak analizo­ wane są one w antropologii społeczno-kulturowej. POLONIA W SOUTH BEND South Bend istnieje pod tą nazwą od 1830 roku. Miasto ma dziś około sto tysięcy mieszkańców. Do połowy X X wieku rozwijał się tu przemysł ciężki, w tym maszynowy. Obecnie główni indywidualni pracodawcy to: prywatny, ka­ tolicki Uniwersytet Notre Dame (założony przez Kongregację Świętego Krzyża w roku 1842), szpitale oraz zarząd szkół publicznych. Przemysł (w tym maszy­ nowy) istnieje, ale składają się nań głównie liczne, niewielkie zakłady. Pierwsza większa grupa Polaków pojawiła się tu w roku 1865. W ciągu dekady 1870-1880 nastąpił wzrost ich liczby z około 160 do około 1600 osób. Przy­ jeżdżali nadal, do I wojny światowej. Osiedlali się głównie w Zachodniej Dziel­ nicy (West Side). Założyli w tym protestanckim mieście kilka parafii rzymsko­ katolickich i jedną polskokatolicką. Te rzymskokatolickie (tylko one nas tu będą interesowały) to: „świętej Jadwigi" (St. Hedwig, 1883), „świętego Kazimierza" (St. Casimir, 1899), „świętego Stanisława" (St. Stanislaus, 1900) i w końcu, w roku 1910, „świętego Wojciecha" (St. Adalbert). W 1913 roku powstała para­ fia kościoła polskokatolickiego. W roku 1915 założono na południu tej samej, szeroko rozumianej, dzielnicy rzymskokatolicką parafię „Our Lady of Hungary", skupiającą ludność węgierską i polską. Imigranci węgierscy utworzyli w 1900 roku w północnej części dzielnicy parafię St. Stephen, która będzie jed­ nym z „bohaterów" tego tekstu . Przy parafiach powstawały rozmaite polonijne instytucje. Najważniejsze były szkoły z polskim językiem wykładowym. Po I I wojnie światowej nauka od­ bywała się tu już po angielsku. Od roku 1969 zaczyna się stopniowe zamyka­ nie polonijnych szkół parafialnych. Do dziś pozostała tylko szkoła świętego ST. Adalbert, którą z uwagi na zdecydowaną dominację uczniów latynoskich trudno teraz określić jako polonijną. Od roku 1896 do roku 1964 ukazywało się „ogólnomiejskie" pismo polonijne, najpierw pod tytułem Goniec Polski, a potem Polish Messenger. Od roku 1929 do połowy lat osiemdziesiątych istniał w South Bend polonijny program radiowy (por. Mucha 1996; Mucha 2003). We wszystkich wspomnianych kościołach odbywają się nadal polonijne spot­ kania religijne lub występują jakieś inne mniej lub bardziej silne polskie akcenty (śpiewanie polskich pieśni podczas jednej z niedzielnych mszy, śpiewanie kilku 3 3 1 Warto pamiętać o tym, że gdy mowa w tym tekście o parafii, to tylko „historycznie ' chodzi tu o jednostkę terytorialną. Amerykańska parafia katolicka (pomijam tu inne wyznania) to dziś zbiorowość ludzi (rodzin) w dość formalny sposób („rejestracja", płacenie regularnych składek, czynne i bierne prawo wyborcze przy wyłanianiu rady parafialnej, itp.) związanych z konkretną podstawową jednostką organizacyjną Kościoła, niezależnie od miejsca zamieszkania. �163 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ polskich kolęd w okresie Bożego Narodzenia, spotkania modlitewne, święcenie koszyków z jedzeniem przed Wielkanocą). Uczestniczy w nich jednak obecnie mała liczba starszych ludzi. Celebrowane są już tylko dwie msze w miesiącu, odprawiane przynajmniej częściowo po polsku. Jedna z nich, odprawiana przez księdza Polaka pracującego kilkanaście mil na północ od South Bend, ma miejsce w kościele St. Adalbert. Msze, które tam obserwowałem, skupiały po około 50 osób. Około jednej trzeciej tej liczby stanowili ludzie bardzo starzy. Pozostali byli w średnim wieku; czasem przychodzili z małymi dziećmi. Pieśni polskie zapowiadane były po angielsku przez zakonnicę, która grała na organach i intonowała je w słabej polszczyźnie. Odprawiający mszę ksiądz apelował do Polaków o uczęszczanie na tę (to znaczy w tym kościele, o tej godzinie, w daną niedzielę miesiąca) mszę i na drugą w miesiącu mszę odprawianą po polsku w inną niedzielę miesiąca w kościele St. Hedwig. Msza ta odprawiana jest w intencji polskiego Radia Maryja (które faktycznie dociera tam do kilku osób, mających anteny satelitarne). Liczba uczestniczących wiernych jest podobna jak w poprzednio omówionym przypadku. Nadal aktywnie działają dwa para­ fialne chóry polonijne. Jeden to chór parafii St. Adalbert, drugi związany jest z kościołem polskokatolickim. Leonard F. Chrobot zaproponował ostatnio interesującą typologię polonijnych parafii w USA. Typ A to polonijna parafia lub misja, służąca świeżo przybyłym imigrantom z Polski. Typ B - polonijna parafia w stabilnej dzielnicy polonijnej danego miasta. Typ C - polonijna parafia w zmieniającej się (głównie pod wzglę­ dem składu etnicznego) dzielnicy. Typ D - polonijna parafia w zmienionej już pod względem etnicznym dzielnicy, typ E natomiast to parafia polonijna w sta­ dium zamykania (Chrobot 2001, s. 85-89). W South Bend mamy do czynienia wyłącznie z polonijnymi parafiami typu C i D. Jest jednak bardzo możliwe, że niektóre z nich zostaną wkrótce zamknięte. Artykuł ten pokazuje, w jaki sposób można uratować parafię rzymskokatolicką, przekształcając jej oblicze etniczne (kosztem jest tu jednak zamknięcie innej etnicznej parafii rzymskokatolickiej). Opisane dalej procesy nie doprowadziły jak dotąd (i prawdopodobnie w ciągu najbliższych lat nie doprowadzą) do zamknięcia polonijnej parafii St. Adalbert, ale do częściowego na razie przejęcia jej z rąk Polonii przez Latynosów . Dwie doroczne imprezy mają skupiać Polonię miasta i okolicy. Jedna z nich to obiad z okazji Miesiąca Dziedzictwa Polskiego, mający miejsce na ogół w październiku. Druga impreza to styczniowy „Obiad Opłatkowy". Uczestniczy w nich po około 250-300 osób. 4 4 Chrobot, który jest socjologiem religii i księdzem katolickim, aktualnie proboszczem dwóch parafii (St. Hedwig oraz St. Patrick) w South Bend, był w latach 1991-1995 proboszczem parafii St. Adalbert. Poświęca jej ważny przypis nr 10 swego artykułu (2001, s. 88). W roku 2001 Chrobot uznał ją za należącą do typu C. Przypis kończy się słowami ówczesnego proboszcza: „jak długo jeszcze ta parafia będzie polska?" W końcu następnego roku Chrobot też uważał omawianą parafię za należącą do typu C (por. Chrobot i Trobaugh 2002). Dziś widzimy, że w krótkim czasie, „prze­ skakując" typ D, zbliżyła się ona do zmodyfikowanego typu E. �164 JANUSZ MUCHA LATYNOSI W SOUTH BEND. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZBIOROWOŚCI Jak doniosły pod koniec stycznia 2003 roku wszystkie amerykańskie media, liczba Latynosów nieznacznie przekroczyła w USA liczbę Murzynów (każda z tych grup stanowi teraz około 12% społeczeństwa amerykańskiego). Ci pierwsi stali się najliczniejszą w Stanach mniejszością (ogólna socjologiczna charakte­ rystyka tej zbiorowości znajduje się, np. w: Marger 2002, s. 282-321). W stanie Indiana mieszkało w 1999 roku (według oficjalnych statystyk, pomijających nie­ legalnych imigrantów) niewielu Latynosów - 2,6% ludności stanu (w Kalifornii prawie 30%). Według badań z połowy ubiegłej dekady, Latynosi mieszkający w powiecie St. Joseph, na którego terenie leży South Bend, związani są głównie z przemysłem i z rolnictwem. Ludność latynoska jest ogromnie zróżnicowana pod względem takich zmiennych jak: kraj urodzenia, podtrzymywanie tradycji (w tym języka), poziom edukacyjny, dochód. Większość (rozmaite źródła mówią tu o 75 procentach) pochodzi z Meksyku. Latynosi mają na ogół wiele dzieci. Ich populacja jest dwa razy młodsza niż ogólna populacja powiatu. Przeciętne gospodarstwo domowe liczy dwa razy tyle osób, co średnia w powiecie. Młodsi Latynosi chodzą na ogół regularnie do szkół, ale jedna czwarta osób w wieku 16-24 lata porzuciła szkołę przed jej ukończeniem (wiele cytowanych tu źródeł podaje bardzo podobne informacje dotyczące niskich motywacji edukacyjnych grupy latynoskiej). Wielu latynoskich mężczyzn jest samotnych - zostawili rodziny w Meksyku i wysyłają tam pieniądze. Pełne rodziny mieszkające w South Bend mają na ogół więcej niż jedno źródło utrzymania. Latynosi mają przeważ­ nie stałe prace, rzadko biorą urlopy. Połowa z nich pracuje w przemyśle. Dochód uzyskiwany przez indywidualnych Latynosów jest znacznie niższy niż przeciętny w powiecie. Prawie 30% tej ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa (jest to dwa razy więcej, niż średnia amerykańska). Cztery piąte kobiet pracuje zarobkowo poza domem. Przeciętny Latynos jest dwujęzyczny. Osiemdziesiąt procent Laty­ nosów to katolicy, a dalsze szesnaście procent należy do różnych kościołów pro­ testanckich (por. Shapiro 1996, s. 218-219). Ludność latynoska nie jest równomiernie rozmieszczona na terenie całego powiatu St. Joseph. Mieszka ona głównie w South Bend. I tu jednak zasadniczo jest skoncentrowana w Dzielnicy Zachodniej (West Side) miasta (drugą taką dzielnicą jest „Południe"). Popatrzmy teraz jak Latynosi z South Bend byli przedstawiani w latach 2002 i 2003 przez największą gazetę w okolicy, South Bend Tribune, oraz jak wyglą­ dają w oczach „ekspertów społecznych", z którymi rozmawiałem - ich własnych, miejscowych przywódców, księży, pracowników miejskich agencji zajmujących się nimi, profesorów uniwersyteckich pochodzenia latynoskiego, zaangażowa­ nych w życie tej społeczności. Pierwsi Latynosi pojawili się w większej liczbie w South Bend w 1943 roku. Byli to Meksykanie z Teksasu. Sprowadzono ich tu zarówno do prac przy budo­ wie kolei, jak i do pracy w przemyśle. Zaoferowano im mieszkanie w Zachod­ niej Dzielnicy miasta, w okolicach polonijnego kościoła St. Casimir. Tam też �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 165 początkowo uczęszczali na msze. Nieco później przenieśli się do (również polo­ nijnego) kościoła St. Stanislaus, w północnej części dzielnicy. Z tego kościoła większość Latynosów przeniosła się później do dawnego węgierskiego kościoła St. Stephen, również w północnej stronie Dzielnicy Zachodniej. Pierwsze msze po hiszpańsku odprawiono tu w roku 1968 (Dits 2002a). Na początku 2003 roku na jedną „hiszpańską" mszę w tygodniu uczęszczało tu tyle osób, co na wszyst­ kie pozostałe („angielskie") msze razem. Zdaniem pochodzącego z Porto Rico zastępcy burmistrza (jednego z czterech), całą tutejszą zbiorowość latynoską można podzielić na cztery podstawowe grupy. Pierwsza to Amerykanie meksykańskiego pochodzenia, mieszkający tu od dziesię­ cioleci. Wszyscy znają doskonale angielski. Są dobrze zasymilowani w społecz­ ności South Bend. Druga grupa to Amerykanie pochodzenia meksykańskiego, którzy niedawno przybyli do miasta, głównie z Kalifornii i z Teksasu. Większość z nich zna dobrze język angielski, ale są i tacy, którzy mówią prawie tylko po hiszpańsku. Trzecia grupa to Meksykanie z Meksyku, którzy niedawno przyje­ chali do miasta. Znaczna większość to nielegalni imigranci (choć są wśród nich i tacy, którzy mają pozwolenie na pracę). Obie grupy Amerykanów pochodzenia meksykańskiego nie żyją dobrze z grupą biednych, niewykształconych, nieznających angielskiego, na ogół nielegalnych imigrantów. Jest wreszcie czwarta grupa Latynosów. Są to głównie ludzie z wyższym wykształceniem, zajmujący wysokie pozycje w społecznej strukturze miasta. Niektórzy z nich to Ameryka­ nie pochodzenia meksykańskiego, zasadniczo jednak pochodzą z Karaibów (np. z Porto Rico) oraz z południowej Ameryki. Wielu z nich nie ma żadnych kontak­ tów z miejscową społecznością latynoską z Zachodniej Dzielnicy. Jeśli chodzi 0 proporcje, to - zdaniem jednego z moich rozmówców - pierwsze dwie grupy razem stanowią nieco ponad 40% zbiorowości Latynosów, najnowsi imigranci z Meksyku - nieco ponad 40% i ostatnia wymieniona grupa - niecałe 20%. Podczas rozmowy, odbytej jesienią 2002 roku, proboszcz dwóch parafii (będę do jego osoby i parafii wracał): St. Casimir i St. Stephen, zwrócił mi uwagę na różnice kulturowe między Polakami a Meksykanami, odnoszące się do sposobu funkcjonowania organizacji kościelnej. Kościół katolicki w Meksyku był i jest sil­ nie kontrolowany i finansowany przez państwo. Parafianie nie muszą ponosić żad­ nych wydatków związanych z funkcjonowaniem parafii. Tymczasem w Ameryce kościoły są odłączone od administracji państwa i utrzymywać je muszą parafianie. Ludność polonijna rozumie to doskonale, gdyż w samym South Bend zbudowała 1 nadal w dużej mierze utrzymuje kilka parafii. Tutejsza ludność latynoska nie rozumie tego, gdyż przyzwyczajona jest do innego systemu. Oczekuje raczej wsparcia finansowego ze strony proboszcza, niż oferuje własny wkład finansowy. Gdy płaci na kościół, nie ma faktycznie żadnego wyobrażenia o wielkości ko­ niecznych wydatków na jego utrzymanie. Ludność polonijna aktywnie uczestniczy w zarządzaniu parafią, ludność meksykańska - w znacznie mniejszej mierze. Per­ spektywa połączenia parafii może, zdaniem proboszcza, wywołać poważne kon­ flikty, gdyż ludność polonijna faktycznie musiałaby ponosić znacznie większe niż dotąd nakłady. Ponadto nie wiadomo, jak rozwiązać problem mszy polskich �166 JANUSZ MUCHA i hiszpańskich, innego typu nabożeństw odprawianych w językach etnicznych, etnicznych tradycji parafialnych, rady parafialnej (w parafii St. Adalbert do rady należeli prawie wyłącznie przedstawiciele Polonii). Inny problem, zdaniem pro­ boszcza, jest taki, że wśród mówiących po angielsku katolików w USA (w tym wśród tutejszych Polaków) 17% ludzi uczęszcza regularnie na msze, wśród Latyno­ sów zaś odsetek ten wynosi tylko 10%. Im mniej ludzi chodzi regularnie do koś­ cioła, tym mniej jest chętnych do finansowego i organizacyjnego wspierania go. Warto w tym miejscu przypomnieć przedstawioną ponad 30 lat temu przez Władysława Piwowarskiego (odnoszącą się literalnie do Polski, ale opartą na szerszej literaturze przedmiotu) typologię zbioru parafian i ich relacji z parafią. Wyróżnił on sześć typów ról pełnionych przez parafian. Typ A to „parafianin - zwykły użytkownik", który jest przedmiotem a nie podmiotem działalności parafii. Nie oczekuje się od niego inicjatywy, lecz przyjmowania usług świad­ czonych przez parafię. Typ B to „parafianin-klient", „kupujący" poszczególne usługi „sprzedawane" przez duchownych. Typ C to „parafianin-użytkownik", od którego oczekuje się płacenia składek kościelnych, ale nie oczekuje się inicja­ tywy w zakresie udziału w czynnościach parafialnych. Typ D to „parafianin-podległy", od którego żąda się stosowania się do przepisów kościelnych i wy­ pełniania poleceń wydawanych przez administratorów parafii, ale nie oczekuje się żadnej własnej aktywności. Typ E to „parafianin-mandatariusz", włączony w czynności wewnątrzgrupowe parafii, od którego jednak nie oczekuje się włas­ nej inicjatywy. Typ F to „parafianin-stowarzyszony", pełnoprawny, świadomy i aktywny członek wspólnoty, odejmujący zadania z własnej inicjatywy i na własna odpowiedzialność (Piwowarski 1971, s. 265-266). Mimo, że sam nie prowadziłem na ten konkretny temat w South Bend dogłębnych badań empirycz­ nych, chciałbym zasugerować hipotezę, że jeśli trzymać się powyżej przedsta­ wionej typologii, to Polacy należą tam raczej do typu ostatniego, zaś Latynosi są bliżsi typom z początku listy. Nie chodzi tu jednak o to, czego od parafian się oczekuje, ale o to, jakie role są oni gotowi chętnie pełnić. Jak wcześniej pisałem, parafia St. Adalbert od dziesięcioleci prowadzi podstawową szkołę katolicką. Według wspomnianego proboszcza, jest w niej 123 uczniów (choć możliwości lokalowe i edukacyjne istnieją dla około 400 uczniów), w tym prawie połowa to Latynosi, a ok. 30 to dzieci polonijne. Tych drugich, jego zdaniem, będzie ubywać, tych pierwszych będzie przyby­ wać. W jego obecnej parafii St. Casimir (te dwa kościoły leżą od siebie około pół kilometra) zlikwidowano niedawno szkołę. Proboszcz kończył negocjacje z Uniwersytetem Notre Dame w sprawie otwarcia w pustym budynku szkoły St. Casimir początkowo przedszkola, potem pełnej szkoły podstawowej z języ­ kami angielskim i hiszpańskim. Znaczna część społeczności lokalnej, na której terenie znajduje się kościół, jest bowiem latynoska (ludzie ci należą jednak na ogół do nieco dalej na północ położonej parafii St. Stephen). Projekt ponownego otwarcia szkoły St. Casimir wzbudzał jednak kontrowersje wśród osób związa­ nych ze szkołą (i z parafią) St. Casimir, która mogła, jak wspominałem, pomieścić znacznie więcej uczniów, a stale była niedoinwestowana. �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 167 Protestanccy Latynosi zbudowali sobie wiele małych świątyń w Zachodniej Dzielnicy, przede wszystkim przy głównej jej arterii, alei Western. Jak się wy­ daje, różnice religijne nie są szczególnie istotnym czynnikiem dzielącym lud­ ność latynoską w South Bend. Dziś Latynosi mieszkający w South Bend pracują głównie w przemyśle. Część z nich pracuje w sektorze tradycyjnie w Ameryce ich zatrudniającym, czyli w rolnictwie. Jest to zasadniczo praca sezonowa, jednak poza sezonem niewielu z nich wraca do Meksyku, starając się raczej znaleźć jakieś inne zatrudnienie na zimę. Jak podała miejscowa gazeta, oficjalnie szacuje się, że w stanie Indiana pracuje sześć do ośmiu tysięcy robotników rolnych. Spośród nich tylko dwa procent to nie-Latynosi (Dits 2002c). Pracownicy sezonowi zatrudnieni w rol­ nictwie to na ogół mężczyźni bez najbliższej rodziny, posiadający jednak w South Bend krewnych, u których często mieszkają. Na ogół wysyłają oni pieniądze do Meksyku, a także starają się sprowadzić żony i dzieci. Jest to przed­ sięwzięcie nielegalne, możliwe wprawdzie do zrealizowania, ale coraz droż­ sze i bardziej niebezpieczne (rośnie liczba przemycanych osób, które giną lub umierają po drodze). Bardzo szybko wzrasta w Zachodniej Dzielnicy South Bend liczba małych firm latynoskich. Na ogół zakładane są w lokalach, w których kiedyś mieściły się firmy polonijne. Wzbudza to pewną niechęć Polonii, ale z drugiej strony otwieranie nowych przedsiębiorstw powoduje, że dzielnica jest wciąż „żywa". W nowych firmach trudno czasem się porozumieć w języku innym niż hiszpań­ ski, a towarami sprzedawanymi w sklepach (zwłaszcza spożywczych) Polonia nie jest, z powodów kulturowych, zainteresowana. Latynosi w South Bend mają własną prasę. Główna gazeta to rozprowadzany za darmo miesięcznik pod tytułem El Puentę. Publikuje on, tak samo jak „nor­ malne" gazety amerykańskie, przede wszystkim wieści z najbliższej okolicy (kilku powiatów w stanach Indiana i Michigan, znajdujących się wokół South Bend), ale także wybrane wiadomości z całych Stanów, z Meksyku i w małej mierze z reszty świata. Zamieszczane są też w nim wiadomości o lokalnych latynoskich organizacjach i o mszach oraz innych wydarzeniach religijnych odbywających się w języku hiszpańskim. Poza nim istnieje lokalna (nadająca z South Bend) stacja latynoska w ramach jednej z kablowych sieci telewizyj­ nych, prezentująca częściowo własne programy, a częściowo seriale latynoame­ rykańskie i edukacyjne programy meksykańskie, a także lokalna, mająca siedzibę w Zachodniej Dzielnicy miasta, latynoska stacja radiowa, nadająca po hiszpań­ sku muzykę („latynoską" i ogólnoamerykańską), wiadomości („amerykańskie" i meksykańskie) oraz programy edukacyjne przez 24 godziny na dobę. Przy zakładaniu tej stacji radiowej współpracowały oba miejscowe uniwersytety (Uniwersytet Notre Dame i Indiana University South Bend) oraz lokalny oddział stowarzyszenia latynoskich obywateli USA (LULAĆ). Chociaż większość prac wykonywana jest przez ochotników za darmo, stacja na razie sama nie jest w sta­ nie się utrzymać. Jak dotąd, korzysta z grantu jednej z fundacji (por. Redding 2002). I stacja radiowa, i telewizyjna nadają reklamy miejscowych firm latynoskich. �168 JANUSZ MUCHA Jednym z problemów społeczności latynoskiej w South Bend (podobnie zresztą jak w całych Stanach) jest prawny status znacznej jej części. Status nielegalnych imigrantów z Meksyku był bliski uregulowania latem 2001 roku. Po 11 września tego roku (i narastającej, potocznej i zinstytucjonalizowanej, obawie przed cudzoziemcami) rozmowy zostały jednak przerwane i nie wiadomo, kiedy zostaną wznowione. Zdaniem miejscowych działaczy latynoskich, a także wcześniej wspomnianego latynoskiego zastępcy burmistrza South Bend, urzędy imigracyjne w Indianie patrzą jednak „przez palce" na obecność nielegalnych meksykańskich pracowników, gdyż bez nich miejscowy przemysł i miejscowe rolnictwo bardzo by ucierpiały (na temat znaczenia Meksykanów dla tutejszego rolnictwa patrz: Dits 2002c). W Ameryce początku X X I wieku bardzo trudno się żyje bez właści­ wych dokumentów, nawet jeśli tolerancyjność urzędu imigracyjnego nie grozi natychmiastową deportacją przy ewentualnym ujawnieniu statusu nielegalnego imigranta. Nie można zrobić prawa jazdy, kupić nieruchomości, otworzyć konta w banku, bezpiecznie przelać pieniędzy do kraju pochodzenia. Aby częściowo rozwiązać problem, konsulaty Meksyku w Ameryce (w tym konsulat w „pobliskim" Chicago) podjęły latem 2002 roku akcję wydawania wszystkim chętnym obywatelom Meksyku, również tym, którzy nie mają ważnej amerykańskiej wizy i zezwolenia na pracę w USA, czegoś w rodzaju dowodów osobistych (kart identyfikacyjnych). Akcja ta spotkała się z życzliwością miejs­ cowych władz administracyjnych. Kilka miejscowych banków, chcąc pomóc Meksykanom, ale też skorzystać z ogromnych zasobów gotówki, jaką oni w su­ mie posiadają, postanowiło honorować te dokumenty przy otwieraniu kont. Co więcej, niektóre banki ogłosiły, że wkrótce otworzą w Zachodniej Dzielnicy oddziały z dwujęzyczną obsługą (por. Dits 2002b; 2002c). Przy okazji warto wspomnieć, że liczne miejskie, powiatowe i stanowe urzędy w South Bend oferują obsługę w języku hiszpańskim, na ogół nie pytając o formalny status (obywatelstwo, pozwolenie na pracę) klienta. W KIERUNKU „SUKCESJI ETNICZNEJ" W PARAFII ST. ADALBERT Jak wspominałem, polonijna parafia St. Casimir i latynoska parafia St. Stephen miały do końca maja 2003 roku wspólnego proboszcza. Był on Amerykaninem irlandzkiego pochodzenia, znającym doskonale język hiszpański i odprawiają­ cym w tym drugim kościele msze po hiszpańsku. Według planów diecezji South Bend-Fort Wayne, ogłoszonych publicznie latem 2002 roku, nastąpić miało wkrótce połączenie parafii St. Stephen z polonijną parafią St. Adalbert (kościół St. Adalbert miał być centrum nowej parafii; od wielu miesięcy nie było tam proboszcza, był tylko liczący ponad 80 lat administrator). Wspomniany pro­ boszcz miał więc przynajmniej przez jakiś czas kierować trzema parafiami (według ówczesnego stanu): dwiema polonijnymi i jedną latynoską. Ordynariusz diecezji przedstawił osobiście swe plany podczas zebrań pa­ rafian i wszystkich księży (których dotknąć miała reorganizacja) w niedzielę �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 169 25 sierpnia w kościele St. Adalbert, zaś następnego dnia w kościele St. Stephen. Powodem połączenia parafii był - jak stwierdził biskup - brak księży, powodujący w całej diecezji łączenie kilku parafii osobą jednego proboszcza (przykładem w South Bend są wspominane tu parafie St. Casimir i St. Stephen, a także St. Hedwig i St. Patrick). Biskup podał też inne przyczyny, specyficzne dla sytuacji w omawianych parafiach. Miały one charakter techniczny (zły stan ma­ jącego 100 lat kościoła St. Stephen i przyległego budynku wykorzystywanego kiedyś jako szkoła, a w tym momencie jako świetlica dla dzieci pod nazwą „El Campito") oraz edukacyjny. Parafia St. Adalbert dysponuje (jak pisałem już wcześniej) szkołą, w której w dobrych warunkach można prowadzić kształcenie ogólne i religijne znacznie większej liczby dzieci, niż jest ich tam obecnie (por. Trobaugh 2002), a także obszernym ośrodkiem kulturalnym (Trobaugh 2003), nawiasem mówiąc nazwanym „Ośrodkiem Dziedzictwa Polskiego". Plany te zostały natychmiast po opublikowaniu otwarcie „oprotestowane" przez Laty­ nosów, a nieco ciszej przez ludność polonijną (głównie z powodów, o których dalej będzie mowa). Jak podała cytowana autorka, uczestnicy spotkania z bisku­ pem sugerowali też (trzymając się głównego, podanego przez biskupa argumen­ tu) połączenie dwóch polonijnych parafii - St. Casimir i St. Adalbert. Biskup kładł wówczas nacisk na konieczność opieki duszpasterskiej nad społecznością latynoską (która liczebnie dominuje w okolicy, w której mieści się kościół St. Casimir) oraz konieczność przeciwstawienia się prozelityzmowi małych kościołów protestanckich, szybko rozwijających się w Zachodniej Dzielnicy, w szczególności przy jej centralnej alei. Interesujące są opinie na temat połączenia obu parafii, wyrażane przez kilku członków obu społeczności, z którymi rozmawiałem (podobne były komen­ tarze prezentowane w artykułach prasowych). Polonijni członkowie parafii St. Adalbert (jedna „zwykła" parafianka z wykształceniem uniwersyteckim, jeden członek rady parafialnej, emeryt ze średnim wykształceniem) zauważali, że wśród Polonii wyraźne są (choć nie są „większościowe") głosy tych, którzy chcą się przenieść do innych miejskich lub podmiejskich parafii, aby uniknąć nowej sytuacji podzielania parafii z Latynosami. Moi rozmówcy byli zdania, że bardzo ważne jest zachowanie polskich pieśni i zwyczajów religijnych, ale Polonia powinna raczej powitać z zadowoleniem nowych członków parafii, którzy mogą ożywić życie religijne, przyczynić się do rozwoju miejscowej szkoły, a może i całej dzielnicy. Problemem jednak było, ich zdaniem, to, że dominują­ cym językiem stanie się w parafii na długo (dla rozmówców, do końca ich życia) język hiszpański. Tuż przed połączeniem toczyła się debata o „msze angielsko­ języczne", gdyż język angielski (jako stale używany i nie-hiszpański) stał się wyróżnikiem kulturowym Polonii i innych dawnych imigrantów europejskich w ich „konfrontacji" z katolickimi Latynosami. Innym problemem, raczej organizacyjnym, ale mającym konsekwencje kultu­ rowe, miało być to, że licząca siedmioro członków prawie wyłącznie polonijna rada parafialna miała przyjąć dwunastu latynoskich członków, kompletnie tym samym zmieniając układ sił. Nawiasem mówiąc, wedle wspomnianych artykułów �170 JANUSZ MUCHA prasowych, indywidualnych członków parafii St. Stephen było 6500, podczas gdy parafii St. Adalbert - 1300 (w pobliskiej polonijnej parafii St. Casimir - 500). Latynoskie członkinie parafii St. Stephen (były to wyłącznie kobiety, za­ trudnione w lokalnych agencjach zajmujących się opieką nad latynoskimi dzieć­ mi), z którymi rozmawiałem, wyrażały żal, iż ich społeczność wiele zainwe­ stowała w dotychczasową parafię, przyzwyczaiła się do niej, wielu Latynosów tutaj się żeniło, chrzciło i bierzmowało dzieci, tu realizowała wiele innych swoich wartości kulturowych, a teraz będzie musiała „zmagać się" z Polonią, mającą również tradycje rzymskokatolickie, ale jednak zupełnie inne. Wskazy­ wano też „techniczne", łatwo jednak dające się rozwiązać problemy, dotyczące ulokowanych w opuszczanym kościele obiektów materialnych, takich jak figury, obrazy, meble, księgi, mających dla Latynosów wielką wartość symboliczną. Wszystkie rozmówczynie wyrażały nadzieję, że problemy zostaną rozwiązane szybko i pozytywnie. Warto zwrócić uwagę na to, że reorganizacja miała mieć pewien wpływ na problemy leżące poza bezpośrednimi zainteresowaniami parafian, ale istotne dla stosunków władzy w obrębie diecezji. Proboszcz i wikary parafii St. Casimir i St. Stephen mianowani byli zawsze przez potężny zakon, Kongregację Świętego Krzyża (J g° własnością jest np. Uniwersytet Notre Dame), zaś proboszcz St. Adalbert był zawsze księdzem diecezjalnym. Obecnie Kongregacja miała przejąć dodatkową parafię. e CEREMONIA „PRZEJŚCIA" Nawiązuję tu oczywiście do pojęcia „rytuałów przejścia" Arnolda van Gennepa (1960), a może raczej ceremonii, niż rytuału przejścia (por. Buchowski 1993, s. 141-143), ale, jak pokażę dalej, i do ceremonialnego przejścia z zam­ kniętego i zdesakralizowanego kościoła do kościoła będącego nową siedzibą „nowej" parafii. Przez rok sprawa połączenia parafii była w pewnym sensie uśpiona, przynaj­ mniej z punktu widzenia niezaangażowanych w nią bezpośrednio osób (w tym Polonii i Latynosów). Działały jednak „komitety integracyjne" w obu parafiach, działał wspólny, międzyparafialny komitet przygotowujący proces łączenia struk­ tur kościelnych i (w ramach specjalnego podkomitetu) zajmujący się możliwymi do przewidzenia problemami kulturowymi. Od jesieni 2002 roku organizowano w parafii St. Stephen spotkania, podczas których Latynosi i Węgrzy debato­ wali nad tym, co - w szczególności, w sensie materialnym i duchowym - trzeba przenieść do nowego kościoła. Trwały dyskusje o tym, jak będzie wyglądała przyszłość dzielnicy. W miejskich środkach masowego przekazu panowała jednak cisza. Została ona przerwana w niedzielę 27 kwietnia 2003 roku, kiedy ordynariusz diecezji ogłosił na konferencji prasowej, że zamknięcie kościoła i parafii St. Stephen nastąpi za miesiąc. Rozpoczęły się ostatnie przygotowania. Jednym z nich było umieszczenie w biuletynie parafii St. Stephen ogłoszeń parafii �171 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ St. Casimir oraz St. Adalbert, zapraszających Latynosów do kościołów. Infor­ mowały one też, że w obu tych polonijnych kościołach co najmniej jedna msza w tygodniu odprawiana będzie wkrótce po hiszpańsku (por. Trobaugh 2003a). Jak wspomniałem wcześniej, debaty dotyczyły między innymi tego, co zrobić z wyposażeniem kościoła St. Stephen. Było dość oczywiste dla wszystkich, że droga Latynosom figura Matki Boskiej z Gwadelupy zostanie przeniesiona do kościoła St. Adalbert. Rozważano, czy piękny drewniany ołtarz, przedstawiający węgierskiego króla Świętego Stefana dającego swoją koronę Matce Boskiej, po­ darować zniszczonemu niedawno przez pożar kościołowi w San Juan w Nowym Meksyku. Okazało się jednak, że nie będzie on tam potrzebny (inne „powęgierskie" przedmioty kultu być może zostaną tam jednak wysłane). Przyszłość ołta­ rza nie była (i nie jest) jasna. Zrezygnowano też z przeniesienia do kościoła St. Adalbert figury Świętej Teresy, innego przedmiotu bardzo ważnego dla węgier­ skiej ludności South Bend. Nie było jasne, co zrobić z pięknymi, starymi, drew­ nianymi ławkami, z rzeźbami stacji drogi krzyżowej — w kościele St. Adalbert znajdują się równie stare, malowane stacje (por. Trobaugh 2003b; 2003c). Można powiedzieć, że to, co cenne dla Meksykanów miało zostać przeniesione do no­ wego dla nich kościoła, a to, co cenne dla Węgrów miało niejasną przyszłość. Jak widać, proces etnicznej sukcesji miał znacznie poważniejsze konsekwencje dla społeczności węgierskiej South Bend, niż (na razie) dla społeczności polonij­ nej i latynoskiej. Nie ma się więc co dziwić, że w opiniach przedstawianych cytowanej tu dziennikarce znacznie większy procent (skądinąd już nielicznej) zbiorowości węgierskiej, niż społeczności polonijnej i latynoskiej deklarował chęć zmiany parafii. Węgrzy mogli się przenieść do „zwyczajnych" angielsko­ języcznych parafii albo do wspomnianego kościoła „Our Lady of Hungary", gdzie wszystkie ceremonie religijne odprawiane są wyłącznie po angielsku. W niedzielę 25 maja 2003 roku rano odbyła się zapowiedziana wcześniej ostatnia msza w kościele St. Stephen. Odchodząc nieco od wcześniejszego programu, celebrował j ą osobiście ordynariusz diecezji South Bend-Fort Wayne, który potem dokonał uroczystej i dramatycznej „dekonsekracji" świątyni. Tym samym dokonał się ważny akt rytualny, akt jednak, można powiedzieć, częściowy, gdyż kościół St. Adalbert (przejmujący religijną i etniczną schedę) nie przeszedł podobnego procesu. Rytuał (w ścisłym sensie) dotyczył więc w większej mierze społeczności węgierskiej i latynoskiej, niż polonijnej. Ostatni akt dramatu (choć nie całego „procesu przejścia") odbył się w następ­ ną, piękną, niedzielę, 1 czerwca. Wcześnie rano wokół budynku „dawnego" (bo tydzień wcześniej zdesakralizowanego) kościoła St. Stephen i na przyległych ulicach zaczęli się zbierać parafianie, prawie wyłącznie Latynosi . Inni, a także mieszkający w tej okolicy Murzyni , siedzieli na gankach domów i przyglądali 5 6 5 Przedstawiony dalej opis oparty jest przede wszystkim na osobistej obserwacji, a częścio­ wo na relacjach prasowych. Murzyni katolicy należą na ogół do parafii odległego o około sto metrów kościoła St. Augustin. 6 �172 JANUSZ MUCHA się. Powoli formował się, na razie „statycznie" (w postaci zorganizowanej, cze­ kającej na wymarsz, kolumny), pochód. Większość ludzi była odświętnie ubrana. Wiele osób robiło zdjęcia małymi, automatycznymi aparatami. Lokalni przywódcy parafialni wygłaszali przez megafon komunikaty, przechodząc płynnie z języka angielskiego na hiszpański. Wokół kręcili się z wielkimi aparatami fotograficz­ nymi dziennikarze miejscowego dziennika i operatorzy kilku lokalnych stacji telewizyjnych. Porządku pilnowało kilka aut policyjnych. Około godziny dzie­ wiątej pojawił się burmistrz miasta, który przywitał się z księżmi, przywódcami prawie już sformowanego pochodu, i z policjantami. Nie przybyli (a przynaj­ mniej ja ich nie widziałem, ani nie odnotowały ich przybycia prasa czy telewizja) księża z innych parafii, ani katolickich, ani protestanckich, Zachodniej Dzielnicy. Wymarsz poprzedziły kilkunastominutowe tańce młodzieńców, poprzebie­ ranych w kolorowe kostiumy Indian meksykańskich (szli oni później na czele procesji), przemówienia księży (proboszcza i wikarego) oraz przywódców społeczności latynoskiej, wygłoszone w języku hiszpańskim. Potem procesja ruszyła. Prowadzili j ą (za policyjnymi samochodami ze święcącymi „kogutami") ministranci i ministrantki zlikwidowanej parafii, niosący krzyż z dawnego kościoła. Za nimi szli wspomniani księża i burmistrz. Dalej na specjalnej przy­ czepie samochodu jechała figura Matki Boskiej z Gwadelupy. Jeszcze dalej szli działacze parafii niosący księgi, obrazy, figurki świętych oraz chorągwie, czyli te wszystkie przedmioty, które miały znaleźć miejsce w owym kościele. Gdy procesja ruszyła, brało w niej udział około dwustu osób, prawie wyłącz­ nie Latynosów. Cały czas dochodzili jednak nowi ludzie, tak że do kościoła St. Adalbert doszło ponad trzysta osób. Po około pół godziny, po przejściu gra­ nicy parafii, do czoła procesji dołączyła kilkuosobowa delegacja rady parafialnej z kościoła St. Adalbert (w tym, znany działacz polonijny) z wielkim transparen­ tem „Witamy", w języku hiszpańskim. Tymczasem niedaleko „nowego" kościoła (na którym, w miejscu przezna­ czonym dla ogłoszeń parafialnych, nie było zresztą nadal mowy o mszach w języku hiszpańskim, ani żadnego napisu w tym języku) stało około trzydziestu osób (liczba ich rosła, ale nie przekroczyła pięćdziesięciu osób), w większości Polaków, rozmawiających częściowo po polsku, a częściowo po angielsku. Czekał tam też biskup i kilku innych księży. Byli najpierw w garniturach, roz­ mawiali ze sobą i z ludźmi świeckimi, a potem przebrali się w kościele w stroje liturgiczne. W nich dołączyli do czoła procesji, gdy ta była jakieś dwieście metrów od kościoła. Przywitali się z idącymi księżmi, burmistrzem, przywód­ cami latynoskimi, delegacją nowej parafii. Gdy procesja doszła do kościoła, biskup i inni księża weszli na szczyt schodów do wielkiej bramy, a pozostałe osoby zgromadziły się wokół nich. Biskup wygłosił po angielsku przemówienie, tłumaczone na hiszpański przez jednego z księży. Nawoływał do jedności w wierze katolickiej i do budowy jednej, zwartej parafii z dwóch dotychczasowych. Wyraził też nadzieję, że włą­ czenie się młodej i dużej zbiorowości latynoskiej do parafii St. Adalbert doda jej, tak potrzebnej, energii. Odmówiono modlitwy w językach angielskim, hisz- �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 173 pańskim i polskim. Z tym ostatnim poszło najgorzej. Ani biskup, ani księża nie znali języka polskiego. Modlitwy znało tylko kilka starych już osób. Tłumacze­ nie zwrotów religijnych z języka angielskiego na język hiszpański szło świetnie, na język polski - kiepsko. Gdy modlitwy przed wejściem się skończyły, biskup, a za nim reszta procesji (z mężczyznami niosącymi Matkę Boską z Gwadelupy na czele), weszli do koś­ cioła. Po chwili był on pełny do granic możliwości. Nie widziałem nigdy tego kościoła tak pełnego, nawet podczas pasterek. Odprawioną przez biskupa mszą zakończył się ogromnie ważny etap w życiu społeczności polonijnej, latynoskiej i węgierskiej w South Bend. KONSOLIDACJA Proces restrukturyzacji parafii znany jest mi jedynie z przekazów prasowych i z korespondencji z wieloletnim członkiem rady parafialnej St. Adalbert. Mie­ siące letnie roku 2003 nie przyniosły spełnienia się pesymistycznych prognoz dotyczących współpracy między niechętnymi sobie dotąd partnerami - spo­ łecznościami polonijną i latynoską, powiązanymi teraz przynależnością do jednej parafii. Ta niechęć, podkreślanie tego, iż trzeba się pogodzić z faktami, ale że nie jest to rozwiązanie, jakie indywidualne osoby i rodziny uważają za właściwe, jest widoczna w wielu rozmowach, referowanych w cytowanych tutaj relacjach prasowych. Jak napisał mi wybitny członek rady parafialnej: „Konso­ lidacja wydaje się przebiegać znacznie lepiej, niż się spodziewaliśmy. Każda grupa etniczna próbuje być wrażliwa na potrzeby drugiej. Na przykład, podczas mszy, przy wymienianiu 'znaku pokoju', widać ludzi z każdej strony wycho­ dzących z ławek po to, aby podać rękę sobie nawzajem. Widać znacznie więcej uśmiechów oznaczających akceptację i wzajemne pozdrowienie tak przed mszami, jak i po nich" . Choć wcześniej sądzono, że Latynosi natychmiast zdo­ minują radę parafialną, do końca sierpnia nie było tam ani jednego z nich (w parafii St. Stephen rada parafialna zbierała się raz na kwartał, podczas gdy w St. Adalbert raz w miesiącu ). Proboszcz powiedział radzie, że nie należy pospieszać Latynosów. Rozmawiał z nimi o potrzebie wydelegowania przed­ stawiciela i poinformował o tym radę. Spodziewał się pierwszych latynoskich członków rady wczesną jesienią . W kościele St. Adalbert odbywają się dwie hiszpańskojęzyczne msze w każ­ dą niedzielę. Ponadto, w mszach odprawianych po angielsku uczestniczy wielu (głównie, choć nie tylko) młodszych Latynosów, którzy lepiej rozumieją język 7 8 9 7 List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. 8 9 �174 JANUSZ MUCHA angielski niż hiszpański. Cotygodniowy biuletyn parafialny wydawany jest w dwóch językach - angielskim i hiszpańskim. Już widać ożywienie życia ko­ ścielnego. Jest teraz znacznie więcej ślubów i chrzcin. Jesienią zacząć się miały kursy językowe - hiszpańskiego, dla tych parafian, którzy chcą poznać język hiszpański i związaną z nim kulturę, oraz angielskiego dla Latynosów . Przejmowanie parafii przez Latynosów jest procesem potencjalnym (gdyż jeszcze się nie zrealizował) i powolnym. Jak mi się wydaje, na razie restruktury­ zacja odbywa się częściowo „na polskich warunkach", choć dużo jest wciąż resentymentu i niektórzy (jak się spodziewano) opuszczają parafię. Nie wiadomo jeszcze na pewno, jak wielu członków Polonii opuści ją. W kościele St. Adalbert nie ma dotąd klimatyzacji, która działa w kilku niepolonijnych kościołach oko­ licznych. Wielu ludzi „przenosiło się" już wcześniej na lato do tamtych kościo­ łów i wracało jesienią. Inni próbują „na własną rękę", bez wcześniejszego infor­ mowania o tym proboszcza i biskupa, sprowadzić do parafii księdza z Polski . Czynniki demograficzne, takie jak młodość zbiorowości Latynosów, starość zbiorowości polonijnej, coraz większa liczba Latynosów w dzielnicy i coraz mniejsza liczba przedstawicieli Polonii (por. Mucha 2003) powodują, że należy się, moim zdaniem, spodziewać pojawienia się interesujących zjawisk etnicznych. Społeczne centrum zbiorowości latynoskiej przesunie się w okolice historycznie „należące" do Polonii. Aktywizacja szkoły St. Adalbert, spodziewane ponowne otwarcie szkoły St. Casimir oraz silny nacisk proboszcza na znaczenie edukacji, mogą przyczynić się do wzmocnienia jej roli w życiu Latynosów. Nie­ którzy przedstawiciele Polonii, w szczególności ci, którzy ze względów społecz­ nych i finansowych będą mogli sobie na to pozwolić, wyprowadzą się z okolicy lub przeniosą się do innych parafii. U innych przedstawicieli Polonii wzmocnić się może, pod wpływem prawdopodobnego konfliktu kulturowego, poczucie tożsamości etnicznej. Może ono oznaczać wzmocnienie istniejących organizacji polonijnych i przezwyciężenie obecnego kryzysu przywództwa. Koszt w postaci wspomnianego konfliktu międzygrupowego może być jednak wysoki. 10 11 LITERATURA B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. C h r o b o t L.F., Rev. 2001, Typologies of Polish American Parishes: Changing Pastoral Struc­ tures and Methods, Polish American Studies, t. LVIII, 2, s. 83-94. C h r o b o t L. F., Rev., J e s s i c a T r o b a u g h T e m p l e . 2002, A Place for Differences. Spiritual Leader Helping Churches Move Forward to Rhythm of Diversity, South Bend Tribune, 29 December, s. F3. D i t s J. 2002. Just a Touch of Home. Newcomers to US Hold to Their Language, South Bend Tribune, 20 January (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/01/20/local). D i t s J. 2002a, Credit Union to Cater to Latinos, South Bend Tribune, 25 June (http://www. southbendtribune.com/stories/2002/06/25/local). 10 11 List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. �„SUKCESJA E T N I C Z N A " W PARAFII K A T O L I C K I E J 175 D i t s J. 2002b, Hungry for Work, South Bend Tribune, 22 July (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). D i t s J. 2002c, Well Documented Mexicans Get Redesigned ID Cards from Consulate, South Bend Tribune, 11 October (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/10/ll/local). G e n n e p A. v a n . 1960, The Rites of Passage (1909), Chicago, The University of Chicago Press. G o r d o n M . M . 1964, Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and national Origins, New York, Oxford University Press. M c K e e J a m e s B. 1993, Sociology and the Race Problem. The Failure of a Perspective, Urbana and Chicago, University of Illinois Press. M a r g e r M . N . 2000, Race and Ethnic Relations. American and Global Perspectives, Fifth Edition. Belmont, CA, Wadsworth. M u c h a J. 1996, Codzienność i odświętność. Polonia w South Bend, Warszawa, Oficyna Naukowa. - 2003, Nowe zjawiska, stare ujęcia. Polonia i Latynosi w niewielkim mieście amerykań­ skim na początku X X I wieku, Przegląd Polonijny, R. X X I X , nr 3, s. 39-68. P i w o w a r s k i W. 1971, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne. Warszawa, Więź. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. [red.]. 2003, Etniczność a religia, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. R e d d i n g A. I . 2002, Hispanic Group's Leader Takes Radio's Power to the People, South Bend Tribune,\4 April (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). S h a p i r o S. 1996, Hispanics, [w:] Robert M . Taylor, Jr. Editor, Peopling of Indiana. The Ethnic Experience. Indianapolis, Indiana Historical Society, s. 198-222. T r o b a u g h T e m p l e J e s s i c a . 2002, St. Stephen Church Told it May Be Closed, South Bend Tribune, 27 August, s. A1-A5. - 2003, St. Stephen to Merge with St. Adalbert, South Bend Tribune, 28 April, s. A 1 - A 8 . - 2003a, Holding on While Letting Go. Parishioners Face Momentous Mission in Joining Their Distinctive Traditions, South Bend Tribune 8 May (http://www.southbendtribune. com/stories/2003/05/08/faith). - 2003b, Like its Parishioners, Icons and Artifacts of St. Stephen's Headed for New Homes, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. - 2003c, Memories Recall Times Spent with Loved Ones, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. JANUSZ M U C H A „ETHNIC SUCCESSION" I N A ROMAN CATHOLIC PARISH IN A N AMERICAN TOWN Summary The aim of this article is to analyze a specific case of "ethnic succession". This topic emerged in the social sciences in the early 1900s, within the first Chicago school (the Robert Park school). Since that time, many models of succession (drawing upon biological ecology) have been pre­ sented. In this paper, I analyze a succession in one specific field and one specific place: an unfin­ ished process of takeover of a Roman Catholic parish by the rapidly growing Hispanic population from the shrinking Polish American population in the West Side of South Bend in northern Indiana. This process meant also the cultural elimination of the Hungarian Americans from the "independent" religious life in the town's quarter. �176 JANUSZ MUCHA In the multicultural contexts, religion is often closely related to ethnicity, and in the wellknown theory authored by Milton Gordon, religion is one of three possible bases of ethnicity in American society. In the case discussed here, the two ethnic groups, Hispanics and Polish Americans, belong to the same religious denomination. Moreover, historically speaking, Roman Catholicism has been a very significant element of their ethnic identities. From the recent cultural point of view, however, these are two quite different types of Catholicism. Ethnic succession discussed in this text has important consequences for the cultural features of Catholicism in the whole town. In the article, I briefly present the local Polish American community and the Hispanic community, and then concentrate on the "succession". To the extent it makes sense (and the empirical material is available), I present the elements of the "process of passage" and the "ceremony of passage" which are important for socio-cultural anthropology. J.M. �